Әуел сөзді бастайын,
Ісімді Құдай оңласа.
Шешеннен сөз табылар,
Жай бұлтындай торласа.

Қисық ағаш түзелер,
Тезге басып морласа.
Ақыретте сауап жоқ,
Айтатұғын жауап жоқ,

Мұнан жаман сол болұр,
Уағдалы сөзде тұрмаса.
Ақсұңқар келіп шырмалар,
Саятшы алдын торласа.

Ақбөкен келіп жығылар,
Алдын қазып орласа.
Бенденің бақыты ашылмас,
Маңлайы қалың сорласа.

Менің айтқан сөзіме
Құлақ салсаң, жарандар,
Зарлықты енді бастайын.
Ада болмас бұ сөзім,

Ұзайтпай енді тастайын.
Әйтеуір ажал келеді
Тағдыр жетсе бір күні.
Тірілігімде қақсайын,

Құлағың салып тыңлағыл,
Дін мұсылман ағайын.
Бұрынғы өткен заманда,
Дін мұсылман аманда,

Он сан Ноғай елінде,
Шаншар хан атты ханы бар,
Ғадалатты хан екен,
Қайыры тиген жиһанға.

Кетем бе деп арманда.
Алпыс қатын алса да,
Бір перзент болмай бәрінен,
Қайғылы болды Шаншар хан.

Сырын айтпай адамға,
Жасы алпысқа келгенде,
«Орнымды кім басады,
Ажал келіп өлгенде».

Таяқ алып қолына,
Тау-тастан жаяу асады.
Әулиені қыдырып,
Қаңғырып кетті жапанға,

Тәрік қылып дүниені,
Шыбын жанды қинады.
Бір перзенттің дертінен
Көзінің жасын тыймады.

«Өлем ғой»деп бұ жерде
Ғаріп жаннан түңілді.
Талып жатып Шаншар хан
Қайғырып қатты жылады.

Жылап жатқан жерінде
Тілегін Құдай береді,
Ақ сақалды кісі боп
Хазірет Қызыр келеді:

Бір сұлу қыз ал, – дейді,
Сол қатынды алған соң,
Бір ұл, бір қыз табады.
Мұны естіп қуанып,

Жарыла жаздап жүрегі,
Үйіне қарап жөнеді.
Алпыс күн жүрген жолына
Он бес күнде келеді.

Шулап жылап жатқанын
Шаншар хан келіп көреді.
Қатындарын жұбатып,
Бірнеше күн тұрады.

Уәзірін атқа мінгізіп,
«Бір сұлу қыз әкел» деп,
Тығыз бұйрық қылады.
Барын атты уәзірі

«Бір ұл, бір қыз табар» деп,
Он жылға шейін қарады.
Он жыл тамам өткенше,
Қатыннан бала тумады.

Жетпіске өзі келген соң,
«Өтем бе, – деп, – тұяқсыз»
Патшаның көңілі жаман боп,
Жүрегі қатты солады.

Бір перзенттің дертінен
Беттен төктім арымды,
Кетірді Алла сәнімді.
Темірден дейді кәтепті

Жалладтың екі қанатын.
Салар дейді санатын,
Он сан Ноғай ішінде
Бір сәуегей бар ма екен

Қыз міндетін алатын,
Қызына кепіл болатын?!
Қатар-қатар нар ма екен,
Һәркім мендей зар ма екен?!

Ат сыналмас шабылмай,
Мейір, опа табылмай,
Он сан Ноғай ішінде
Бір сәуегей бар ма екен?!

Қызына кепіл бола алмай.
Бектер мінер қызылды,
Жал-құйрығы ұзынды,
Барын айтқан сөзіне

Таппай жауап сүзілді.
Қыз міндетін ала алмай,
Қызына кепіл бола алмай,
Он сан Ноғай бұзылды.

Әлі есімнен кетпейді
Шаншар ханның тойынан
Өлгенше менім тойғаным.
Жұрт сұлтаны Шаншар хан

Жұрттың бәрін жинады,
Жиып алып сыйлады.
Сыйлағаны құрысын,
Қасымдағы жалғызды

Кедейлік шіркін кетпеді
Жасымнан-ақ басымнан.
Баспақ толған мың тіллә,
Тілләсі құрсын, қайтейін,

Жалғызды көзім қимады
Берерге ұстап қасымнан.
Кедей болдым һәр кезде,
Кедейлік дәурен сүргізді.

Алпыс жасқа келгенде,
Қатынымды өлтіріп,
Қазан ұрған гүлдей ғып,
Бір тамырдан солдырды.

Ханы құрсын, қайтейін,
Қайтіп көзім қияды
Қасымдағы жалғызды.

Ертерек ханға бар, ата,
Малыңды санап ал, ата,
Маған кепіл бол, ата.
Қайғырма, атам, беп-бекер,

Ажал келсе өлерміз,
Қара жердің астында
Құрт-құмырсқа жеп кетер.
Қолғап кидім жең үшін,

Қайғырма, әке, мен үшін.
Алпыс қатын үстіне
Мені сатып барасың,
Ойбай, Тәңірі, қайтейін,

Тең құрбымнан кем үшін.
Әлқисса, шал ыңқылдағанын қойып, орнынан тұрып, қызына айтқаны:

Қай сөзіңе нанайын,
От болып лаулап жанайын.
Қарағым, сенің малыңа

Көлден-көлді қыдырып,
Бұтымды бұта сыдырып,
Ақсұңқарды қолға алып,
Аққуға салсам теңізде.

Қаршығама ілдірсем
Дуадақ құстай семізді.
Бұ теңіздің бойында,
Екі аяқ тары салұрға,

Қоңыр шолақ өгізді?
Баланың тауы қайтар-ды,
Қайдан білдің, жан балам,
Осы сөзді айтарды?

Жаяулықтан жоғалдым,
Алайын ба мал үшін
Торы шолақ байталды.
Құдай берсе бақ дәулет,

Халық ішінде қалқиып,
Шайламды артып жүруге,
Алайын ба мал үшін
Сары қоспақ інгенді?

Алдияр тақсыр ханымыз,
Бір перзенттің дертінен
Беттен кетті әріміз,
Кетті жұртқа сәніміз.

Бұ сөзге құлақ салыңыз.
Келіп тұрған арызға
Мынау ғаріп шалыңыз,
Шал үйінде бар екен

Сізге лайық жарыңыз.
Қаракет жиған малыңыз,
Шал қолында қалта бар,
Қалтаны қолға алыңыз.

Алты тіллә салыңыз,
Алдына келген бұ шалдың
Қызын тегін алыңыз.
Қалтаны ханға тастады,

Хан қолына ұстады.
Сонда патша сөйлейді:

Күйген үрер көмейін.
Алдымдағы, Барын-ау,

Үйінде малы көп пе екен?!
Он сан Ноғай ішінде
Ақша салып алғандай
Екі ен дорба жоқ па екен?

Бұл сөзді айтып падиша,
Қалтаның аузын ашады,
Бес тіллә алып салады,
Қарасын көрмей барады.

Енді барып падиша
Қазына аузын ашады.
Жеті там еді ақшасы,
Қалтаны ашып жігіттер

Күректеп тіллә салады,
Сонда да қалта толмады.
Толар заман болмады,
Жеті там толған ақшаны

«Уағда бар» деп бастады,
Толтыра алмай қалтаны
Шаншар қатты сасады.
Бектер мінер қызылды,

Жал-құйрығы ұзынды.
Толтыра алмай қалтаны,
Патшаның белі үзілді.
Үзілмей енді неғылсын,

Ақсұңқар құс қанатын
Ұшарында қомдайды
Шынымен Құдай оңлайды.
Жеті там толған ақшасы

Бір қалтаға толмайды.
Он сан жатқан Ноғайға
Үй басына он сомнан
Үш қайтара салады,

Қайта-қайта салады.
[Сонда да қалта толмайды,]
Толар заман болмайды.
Анда тұрып Шаншар хан

Жұртына хүкім шашады.
Хүкіміне шыдамай,
Қаладан ноғай қашады.
Сонда тұрып Шаншар хан:

Қырма тазға – қырық теңге,
Ойма тазға – он теңге.
Сал к..іңді керсенге,
Сыйса да бер бес теңге,

Сыймаса да бер бес теңге.
Семіз бенен таздарға
Салық салып алады.
Алып келіп қалтаға

Толар заман болмайды.
Он сан жатқан Ноғайды
Жалғыз-ақ қалта жалмайды.

Саған болдым мен ана.
Екі асыл сұлтаным,
Қаныңды жүктеп барамын
Алпыс табақ тіллә үшін

Сендерді көзім қимайды,
Тастамайын десем де,
Бойыма тіллә сыймайды.
Тастамайын десем де,

Алпыс «анаң» болмайды.
Барғын, балам, Аллаға,
Разы болғын қазаға.
Тіпті көзім қимайды,

Алтын сақа алшысы,
Сақаның болмас қалшысы.
Есен болсаң, ботам-ай,
Екеуің де боларсың

Ел-жұртыңның басшысы.
Патша ұлы болсаң да,
Екеуің де баласың,
Бас білмеген танасың.

Таба алмаған дүниеде
О да өлімнің шарасын.
Тірі жүрсең, шырағым,
Һәр пәлеге қаласың.

Жыл-жыл сайын жыл бітер,
Күнә артып аласың.
Бұ күнде өлсең, шырағым,
Дәл бейішке барасың.

Жас көдекке тіл бітті.
Тіл бітіп бала сөйледі:

Біздер сіздің балаңыз.
Тастамай суға алыңыз,
Өзіміз адам болған соң,
Өлгенше сізді бағамыз.

Ажалың жетіп сен өлсең,
Басыңа шырақ жағамыз.

Ажал жетсе өлеміз.
Құртуға бізді жіберген,
Ойбай, Тәңірі, қайтеміз,
Күндестігі құрысын,

Тумай жатып не қылдық
Алпыс өгей анамыз?!
Тастай бергін, қайтейік,
Уай, дүние-ай, [амал не],

Әңгіме-дүкен құрады.
«Сөйлемегін, көдек» деп,
Шапалақтап ұрады.
Ұрғанына шыдамай

Шырқырап бала жылады.
Ұрған таяқ тиеді,
Балаға жаман өтті енді,
Мыстанның қолы қатты енді.

Қол-аяғын берік ұстап,
Баланы суға атты енді.
Ғайып ерен қырық шілтен
Түсірмей судан алады.

Шөгірлінің тауына,
Адам бармас жеріне
Шілтендер алып барады.
Тастан кеулеп үй қылып,

Ана қылып береді.
Ол киікке баланы
Бала қылып береді.
Құдіреті күшті Құдайым,

Таудан алма жегізіп,
Киікті ана дегізіп,
Киік жүрді үш мезгіл
Баласындай емізіп.

Бізге қашан жетеді.
Ат қоялық, қырық жігіт,
Ат қойсақ неміз кетеді?!
Атқа салдым терлікті,

Дұшпанға қылдым ерлікті,
Ат қоялық, қырық жігіт,
Көңілім жаман зерікті!
Қырық жігіт сонда ат қойды,

Бір сағат болмай қырық жігіт
Мыстанға келіп жетеді.
Ат шабар жермен дүрілдеп,
Киген тоны кәудіреп

Жетіп келді мыстанға,
Қырық жігітнің көзі жәудіреп.
Тілеуің құрғыр қу мыстан
Көзінің жасын бұлайды.

Не деп отыр қарт мамаң.
Қарт мамаңның сөзіне
Құлағың сал, өрт балам,
Ғайып болсын сырласың.

Кепіл болып қыз берген
Жалғаншы екен Жәудір шал,
Бұ дүниеде оңбасын,
Оңбасын демей не дейін,

Қаншайымдай жолдасың.
Шал емес, сұңқар қияқсыз,
Ит баласын тапты ғой
Қаншайымдай ұятсыз.

Шыныңменен сен сорлы
Еш нәрсе көрмей дүниеден
Өткенің бе тұяқсыз.
Естірткелі келіп тұр

Қара бұлт торласа.
Бәлекет елде көбейер,
Жігітті жігіт қорласа.
Дұшман қорлап не қылсын,

Аруақ басқа ұрмаса.
Алпысы тумай жүргенде
Нағып еді Шаншар хан.
Болмай жүрген әзелден,

Есі жоқ кісі болмаса.
Жақсының ісі бітеді,
Жаманның есі кетеді.
Тілімді алсаң, қырық жігіт,

Өлтірмесек не етеді?!
Өлтіргенмен патшаның
Қайсы кегі бітеді?!
Есіл ғана шыбын жан

Барын уәзір толғайды,
Қырық жігітке жалынып
Қаншайымды қорғайды.
Бұйрықпен келген қырық жігіт

Сізді сұрап патшадан,
Қаншайым, қылдық біз үміт.
Сұрасақ та бермеді,

Сізге келді қырық жігіт.
Жүк көтерген қара нар,
Мүсәпір қылса пендені,
Аллаға нешік шара бар.

Далаға шыққын, Қаншайым,
Мінәсіп болды сіздерге,
Құрулы тұрған тіллә дар.
Мына сөзді естіп,

Қатты жаман сасады.
Сасқанының белгісі –
Жүгіріп есік ашады.
Бай малындай ылғанып,

Өңкей жібек шұлғанып,
Далаға шықты Қаншайым
Жас күшікті қолға алып.
Қаншайым енді жылайды,

Жад қылып Жаппар Құдайды.
Сонда Барын сөйлейді:

Ай мен күнше пар едің,
Өз қатарың ішінде
Артықша туған жан едің.
Сенен перзент болғанда,

Патшаның орнын басар деп
Үміттеніп жүр едім.

Бұ дүниеден жөнедің.
Шапса балта өтпейді
Шөгірлі тау тасына.
Ақ ісін қара қылыпты,

Қаншайымның басына.
Бұйрықпен келген қырық жігіт
Жетіп келді қасына.
Етегін белге түрініп,

Қаншайымға жүгіріп.
Тыңламады айқайын,
Байқамады ойбайын.
Дарға қарай айдайды,

Екі қолын байлайды.
«Аққа зауал жоқ-ты» деп,
Тіллә дарны Қаншайым
Жылап жүріп айналды:

Мен бір жүзіқара болдым, – деп,
Мүсәпір болып Қаншайым
Дар түбінде зарлайды.
Дүние үшін күймедім,

Басымда дәулет барында
Жамандықты сүймедім.
Таудан аққан бұлақтай
Шырағыма имедім.

Мен қозымды сүймедім.
Бақта гүлді термедім,
Дүниені қолмен сермедім,
Опасы жоқ сұм жалған,

Өтеріңді білмедім.
Алдыма алып қозымды
Өз қолымнан бермедім.
Дүниенің білдім жалғанын,

Мыстан кемпір, қайтейін,
Кесір болдың келдің де,
Мен қозымды көре алмай,
Бес күн дәурен сүре алмай,

Біз де сіздің балаңыз,
Қабыл болды деп едік
Сіз бен біздің тобамыз.

Шаншар ханның дәулеті
Алтын оқа боп еді,
Сіз бенен біздің жағамыз.
Тілеуің құрғыр, қу мыстан,

Үш жүз жасқа барыпсың,
Дүниенің түбін шалыпсың,
Алпыс қатын ішінде
Мәслихат қылып алыпсың.

Қалтаңменен жатып қал.
Қаншайымдай сұлудың
Баласын ұрлап алыпсың,
Қалтаңа ұрлап салыпсың.

Болып па ең қатын ішінде,
Сен «баламды алды» деп,
Зар жылайды Қаншайым,
Тіллә дарның астында.

Тауға бердің баланы.
Таудан бала көргізіп,
Көңіліме салдың жараны.
Дүниеден өтсем осылай,

Қалады орным қараңғы.
Қайда барып төгермін
Ішімдегі сәнаны.

Мекен қылған даланы?
Рахматы мол Иләһым
Бүйтіп зарлап жүргенде,
Тау-тас құрлы көрмедің

Мендей ғаріп пендеңді.
Әлқисса, алпыс қатын бұ сөзді естіп, кемпірге келіп айтты:

Мыстан анаң келіп тұр,
Отырып-дүр қасыңда.
Сенің үшін төгермін

Не қылады, келгенде,
Бір көтерсең басыңды.
Тауға да сен барасың,
Перінің көрдің баласын.

Көргенің сенің, падиша,
Перілердің баласы.
Жалаңаш-жалпы жүреді,
Қасына барсаң баланың,

Жұртың арыз қылса да,
Орныңнан неге тұрмайсың?!
Пәре болып өлейін,
Тәкаппарлық қылдың ба,

Жетпіске келген жасыңда
Мойныңды маған бұрмайсың.

Қадам бастым Шөгірлінің бетіне.
Құлақ салар адам бар ма, жарандар,

Тұзын татып, өз ханыма
Дұшпандықты ойладым,
Күйе сүртер адам бар ма, жарандар,
Менің [бұл] екі бетіме.

Қайда барып оңармын,
Қаһарлансам, екі кісі
Ат-тонымен сияды
Мен сияқты антұрғанның к..іне.

Күнге қарап отырған шашын тарап,
Көреді бір жартаста Мұңлық қызды.
Сол күнде алты жасқа жеткен екен,
Аң аулап Зарлық бала кеткен екен.

Кемпірді көргеннен соң Мұңлық пақыр,
Қашып кіріп үңгірге жатқан екен.
Таспен аузын бекіткен үңгір тасты,
Залым кемпір басында қылған қасты.

Кемпір айтты: – Бұл үйде кім бар? – деді,
Мұңлық айтты: – Сен кімсің, мен бар, – деді.
Кемпір айтты: – Піріңмін Ғайып ерен,
Алғалы келіп тұрмын хабар, – деді.

Мұңлық айтты: – Сен рас пірім болсаң,
Хабарға қолдағалы келіп тұрсаң.
Киімім жоқ, киім бер, жалаңашпын,
Жүре бергін егер де адам болсаң.

Жаманшылық басыңа келер болса,
Қорғап-қоршап жүрермін қанат жайып.
Сендерді көп адамнан қылдым зерек,
Әгар киім сіздерге болса керек.

Мен сізге баян қылған сөздерімді
Ағаң аңнан келген соң айт тезірек.
Сәлем де, ағаң тілімді алсын деймін,
Еліне Күлмес ханның барсын деймін.

Сонда барса ап келер ат пенен тон,
Тіл алмаса, келмеймін мен мұнан соң.
Бұнда медет қыламын тілімді алса,
Менің бұ жауабымның бәрі де оң.

Бұ сөзді қызға кемпір айтып салды,
Сиқырмен дұға оқып ғайып болды.
Пірім екен десін деп ол жалмауыз,
Көзіне көрінбестей хайла қылды.

Ағасы аңнан келген соң кешке таман,
Көрген ісін бір-бірлеп баян қылды.
Ағасы айтты: – Ол біздің дұшпанымыз,
Бізді суға тастаған ол жалмауыз.

Осы залым кемпірдің қастығымен
Жапанда қаңғып өстік ата-анасыз.
Ол мені жолға айдаған «барса-келмес»
Ойлаған мені мұнда теңдік бермес.

Бұ сөзге жылай берді Мұңлық ғаріп,
«Сол жолға, мен десеңіз, келгін барып».
Қарындасы алдында жылаған соң,
Келмек болды Зарлықжан соған барып.

Қыз Мұңлықты есіңе ал,
Қалмасыншы иесіз мал.
Және айналып келгенше,
Ақ жүзіңді көргенше

Мұнда қалды бір көзім,
Сарғаяр болды ақ жүзім,
Мұңлықты сізге тапсырдым,
Хазіреті үш ағзам.

Және айналып келгенше,
Ақ жүзіңді көргенше
Аман бол, Мұңлық, жалғызым.
Ердің жолын ашайық,

Шөгірлі тауда шошайып.
Мұңлықты сізге тапсырдым,
Бұрынғы өткен машайық
Жүректе көп-ті шерлерім,

Іздедім қалмақ елдерін.
Көрер болдым жол шегіп,
Араның сусыз шөлдерін.
Мұңлықты сізге тапсырдым,

Шілтендер, болғын медеткер
Кедейліктің зарпынан
Қалмаққа болдық талапкер
Мұңлықты сізге тапсырдым,

Бұрынғы өткен шаһариар.
Көрермін жолдың қорлығын,
Аллаға көп-ті құлдығым.
Және айналып келгенше,

Жолдың тарттым жырағын,
Шілтендер мінер пырағын.
Және айналып келгенше,
Ақ жүзіңді көргенше

Аман бол, Мұңлық шырағым.
Бұл сөзді айтып Зарлықжан
Жолға түсіп жөнеді.
Майдан-майдан, жол майдан,

Жетінші тауға жанасып,
Қарсақ жортпас қалыңнан
Қарғып өтіп барады.
Түлкі жортпас түлейден

Түнде кетіп барады.
Жапалақ ұшпас жапаннан
Жалғыз кетіп барады.
Ит татпаған ащы көл,

Ащы көл мен тұщы көл,
Онан да татып барады.
Мойыл-мойыл, мойыл-ды,
Көдеге қозы тойылды.

Құдайға Зарлық бел байлап,
Жаяулыққа мойынды.
Отыз күн ұдай жол жүріп,
Жаяулықтан шойылды.

Дәл отыз күн болғанда
Бейшара болған Зарлықжан
Табаны тасқа ойылды.
Бір жатпады шешініп,

Екі аяғын көсіліп,
Ас ішпеді есіліп.
Дәл отыз күн болғанда,
Жүруге аяқ жарамай,

Күре тамыры кесіліп.
Тау басында қарағай,
Зарлықжан зарлап барады-ай.
Ақсаңдай басып барады

Алды-артына қарамай.
Табанын тасқа жарады
Болжалды жерге барамай.
Дәл отыз күн болғанда

Мінген аты құлады,
Қайысқан болат сынады.
Үстінен тері кепкен соң,
Жүгірген жүйрік тынады.

Жүруге аяқ жарамай,
Бір жерге келіп Зарлықхан,
Етпетінен құлады.
Келіп еді елпеңдеп,

Бейшара болған Зарлықжан
Жылай берді еңкілдеп.
Әуелі Құдай бір қылды,
Өзінің халқы, елінен

Бейнет көрді отыз күн
Құс ұшпастың шөлінен.
Мұндай болды Зарлықхан
Кемпірдің айтқан тілімен.

Дем бермесең өлермін,
Жаратқан жалғыз Бар Құда,
Жер жүзінің сұлтаны.
Дәуіт ұлы Сүлеймен,

Сізден медет тілеймін.
Жүз жиырма төрт мың әнбия,
Баршаңыздан тілеймін.
Күйгенімнен мен емді

Тәкие қылып бір өзіңе жылаймын.
Сізге болдық біз үмбет,
Әміріңіз – бізге сүннет,
Ара шөлде өлер болдым,

Құданың досты Мұхаммед.
Жылаймын емді зар-зар,
Ара шөлде өлер болдым бейқарар
Медет әйла, иә, досты Халиме,

Ғаріп болып келдім мұнда.
Өлер болдым Ара шөлде.
Шөл егесі, иә, Қызыр,
Һеш қуат зәрре жоқ менде.

Зар жылаймын енді мен,
Дәрменім кетті халімден.
Ара шөлде өлер болдым,
Медет бергіл, иә, Қырық шілтен.

Мен өлсем, енді не болар
Шөгірлі тауда Мұңлық қыз.
Жетімдік болды күндерім,
Жүруге халім келмеді,

Медет бергіл, пірлерім.
Бар Құдай, медет бермесең,
Кетті енді дәрменім.
Бейнет көрдім алуан-алуан,

Пірлер медет берген соң,
Бала судай тасады,
Қайтадан қайрат шашады.
Пышақтай болған тастарды

Көмірдей басып шаншады.
Бірнеше күн жол жүрді,
Бірнеше күн бел жүрді.
Мұнан кейін Зарлықжан

Көреріне көз болды,
Сөйлеріне сөз болды.
Отыз күн ұдай жол жүріп,
Зарлық батыр тағы да

Бір биік тауға кез болды.
Тауға қарап өрлейді,
Асуын таппай терлейді.
Асу шатқал бермеді,

Зар қылып Зарлық еңірейді.
«Бұзамын деп шығып ем
Күлмес ханның ордасын.
Мінемін деп шығып ем

Гүлсары ат деген жорғасын.
Осы таудан аса алмай,
Күлмес ханға жете алмай,
Қалғаным ба сор басым».

Жылап тұрған кезінде,
Шырқ айланып аспаннан
Ғайып шілтен келіп жолықты.
«Жүргін бері, балам» деп,

Бала барып ұстады
«Қолдай көргін, бабам» деп.
Пірлері тапқан амалға.
Қалың шатқал қамалға.

Құлан, киік аң екен,
Бөрі, қабылан жау екен,
Шығарлығы он бес күн,
Түсерлігі он бес күн,

Отыз күндік жолы бар,
Өзі биік тау екен.
Таудан арман қараса,
Бәрі қалмақ жері екен.

Аңын аулап жүретін
Қысырау деген көлі екен.
Таудан түсті ылдилап,
Ойға түсті құлдилап,

Зарлық батыр сол таудан
Ойнап кетіп барады.
Екі көзі баланың
Жайнап кетіп барады.

Шайнап кетіп барады.
Қия тастың басынан
Ырғып кетіп барады.
«Бейнетіме пәлі» деп,

«Әлгі көрген әйләтім
Қайда менім әлі» деп
Ойлап кетіп барады.
Желмаядай желеді,

Күн бесінге жеткенде,
Қысыраудың көліне
Зарлықхан жетіп келеді.
Құланнан атты қодықты,

Көлден тартты борықты.
Арада неше қоныпты,
Жетемін деп зорықты.
Қырық жігіті қасында,

Алдияр тақсыр ханымыз!
Кедейліктің зарынан,
Беттен кетті әріміз.
Жалаңаш-жаяу жүрген соң

Кетті ғой біздің сәніміз,
Жаяу екен демеңіз,
Мен баланы таныңыз.

Құлан деп атсаң қодықпын,
Көлден тартсаң борықпын.
Ақылы қысқа, тақсыр-ай,
Ел-жұртынан айрылған

Біздей ғаріп жетімнің
Жолы болмасқа немене,
Іздеп шыққан жерімнен
Сұлтаныма жолықтым.

Һеш нәрсе жоқ ойымда,
Төрт періште ат шапқан
Қырық шілтеннің тойында,
Іздеп шыққан елімнен

Сұлтаныма жолықтым.
Қысыраудың бойында,
Ақсақ қоян сықылды,
Сіздей ғаділ патшаға

Сұрап келіп тұрмын мен
Жез айыл берен мылтықты.
Шаруа тігер шайланы,
Пақырлар қылар пайданы.

Қайырлы хан дегенге
Сұрап келіп тұрмын мен
Алтынды шашақ найзаны,
Құдай кімді қалапты,

Сұрап келіп тұрмын мен
Алтын айдар садақты,
Құдай қылса бір істі,
Көтерер пенде һәр істі.

Қайырлы хан дегенге,
Сұрап келіп тұрмын мен
Асфаһанлы қылышты.
Сүйедім пірге арқамды,

Сұрап келіп тұрмын мен
Шарайна белдік, қалқанды,
Шөл баласы шөлдеді,
Атымды менің Ғайып ерен

«Зарлықхан» деп қойыпты.
Қайырлы хан дегенге,
Сұрап келіп тұрмын мен
Астыңда тұлпар атыңды.

Жолға түсіп емпеңдеп.
Жаман тоны баланың
К..іне жетпей келтеңдеп.
Келте тоны үстінде,

Шөметейі селтеңдеп.
Анда-санда көрініп
Басы шығып шолтаңдап.
Мүсәпір келсе алыстан,

Тар көшені паналап.
Қалмақ деген занталақ
Екі беті қанталап,
Зарлықханды көрген соң,

Жиылды бәрі анталап.
Анда Зарлық келеді,
Ақбөкендей желеді.
Өзі батыр ер еді,

Құлпысын бұзды балталап.
Анда қалмақ келеді,
Ұрыс қыла береді.
Тұр дүкенді паналап,

Қолындағы арқанмен,
Қуалап ұрды сабалап,
О да атадан туады,
Бұ да атадан туады.

Бөрі тиген қойдай қып
Тұс-тұсына қуады.
Садағы жеткен жер болса,
Тартып кетіп барады,

Мылтық жеткен жер болса,
Атып кетіп барады.
Талай қалмақ қырылып,
Жылап кетіп барады.

Қылышы жеткен жер болса,
Қырып кетіп барады.
Өз білгенін Зарлықхан
Қылып кетіп барады.

Көп қалмақты қырмаққа
Бір шерменде қылмаққа
Зарлықханның обары
Қырып кетіп барады.

Ата-ана баласын
Қойып кетіп барады.
Қойға кірген қасқырдай
Сойып кетіп барады.

Қалмақтардың төбесін
Ойып кетіп барады.
Қанын ұрттап Зарлықхан
Тойып кетіп барады.

Түйіп кетіп барады.
Мола қылып өлгенін
Үйіп кетіп барады.
Зарлық батыр қалмақты

Жойып кетіп барады.
Қалмақ қашты жаналап,
Тар көшені паналап
Ұғыл атасын «дадалап»,

Аш арыстандай аралап.
Батыр туған Зарлықхан
Қалмақты қырды саралап.
Он сегіз мың бар-ды ғалам,

Молдаларда дәуіт, қалам,
Қырып-жойып көп қалмақты,
Ер Зарлықхан қылды тамам.
Һәр кітапта Пайғамбар аты

Көзінің жасы тізіліп.
Жайдың оғы түскендей
Шаһардағы көп қалмақ
Бәрі қашты бұзылып.

Қалмақ қашып кеткен соң,
Батыр туған Зарлықхан
Толғана мойнын бұрады.
Өзі көрген дүкенге

Балталап құлпын бұзады.
Киді киім қабаттап,
Шүкір қып Хаққа тұрады.
Шарайна алып қолына,

Суретіне қарады.
Сонда тұрып сөйледі:

Бұзау, баспақ, танаға.
Қанша киім кисем де,

Мендей бір күйген қараға.
Сонау көлге барайын,
Әбден аппақ болғанша
Жеті күн жатып жуайын.

Қымқаптарын сүйретіп
Суға қарай жөнелді,
Иесіз тастап қалмақтың
Қазына, дүкен сарайын.

Ағартам деп денесін
Балшыққа, суға аунады.
Жая жесе жалдай боп,
Шекер жесе балдай боп,

Көл шетіне толықсып,
Жата берді Зарлықхан
Толқын соққан салдай боп.

Бізді патша жіберді,
Сізге келдік патшаның
Бұйрығынан өте алмай.
Сізді патша шақырды

Ақ жүзіңді көргелі.
Аңда жүріп көрген соң,
Онан соң қайтып көрмеді.
Сізге патша жіберді

Жұртының жиды жақсысын.
Күлмес хан сізді шақырды
Бергелі тіллә, тақтысын.
Келмесін, тақсыр, қаһарың,

Ашылған гүлдей баһарың.
Патша сізді шақырды
Бергелі Мұзылұс шаһарын.
Екі саулық, бір қозы

Күлмес хан сізге жіберді
Бергелі Гүлсары тұлпарын.

Зарлық бала ойнайды,
Арыстандай құтырып,
Ителгідей жұтылып,
Қуды жігітті ұмтылып.

Қамданып тұрған қырық жігіт,
Он бесі кетті құтылып.
Жиырма бесі баланың

Құтылып кеткен он бесі
Хан алдына бара алмай,
Тауға қашты сытылып.
Баланың өзі нашар-ды,

Бала қулық ашады.
«Мінездері қалайша,
Ойнайын десем қашады,
Бұ да қашып кетер» деп,

Балаларша үстінде
Секіріп жүріп ойнаса,
Кесектеп қанды құсады.
Қай-қайдағы зардабы

Бұдан таза шықсын деп,
Құсқан сайын қысады.
Патша келіп қараса,
Оқ жыландай ысқырып,

Қысып-қысып тыштырып
[Жатқанын оның көреді].

Баһар айда қырқарым.
Арызды тыңда, сұлтаным,
Саған тарту, шырағым,
Гүлсары ат деген тұлпарым.

Сөйлеуге халім келмейді,
Құрыды жаман дімкарым.

Қоңыр ала қаз мен болдым,
Ұстап алған жеміңді
Бермеймісің, сұңқарым.
Келе жатқан шағыңда

Көріп едім өзіңді.
Ат үстінен абайлап
Байқап едім сөзіңді.
Дұшпандардың ішінде

Құралай атты қызымды.
Қырық жігітімді өлтіріп
Сындырма менің белімді.
Бұтаққа қонған бұлбұлдай

Сайратпағын тілімді.
Елімді тарту мен қылдым,
Қай жерден таптың мінімді.
Менің айтқан бұ сөзім

Кетірерсің сынымды.
Жалынса, жақсы кешірер,
Жаман қылма күнімді,
Шағи қылып шамалап,

Сынадың менің әлімді.
Тарту қылып жалынып,
Алдыңа салдым барымды.
Бұған көңілің толмаса,

Бұқара болып ел-жұртым
Саған қарап бағынды.
Дұшпандардың ішінде
Сындырма, балам, сағымды

Бір сапар, балам, сыйлағын
Менің айтқан арызымды,
Төкпе беттен арымды,
Патшазада шырағым,

Хан атаң келіп жалынды.
Асыл туған шырағым,
Көргеннен сені сыйладым.
Сыйлағаным емес пе,

Ел-жұртымды жинадым.
Дастарқан салған жігітті
Мұнша неге қинадың?
Асыл туған шырағым,

Мен де өзіңдей хан едім,
Бір сапар, балам, сыйлағын.

Шығып едім елімнен.
Жаяулықтан жүре алмай
Асу-асқар беліңнен,
Туралап кешіп өте алмай

Шалқыған шалқар көліңнен.
Көңілімде бұ іс жоқ еді,

Келе жатқан шағымда,
Өзіңді ауда көргенім.
Осы шығар ханым деп,
Иіліп сәлем бергенім.

Жол болсын, балам, дегенде,
Жөнімді айтып бергенім.
Біліп тұрып жөнімді
Жақсы жауап бермедің,

Баланы көзге ілмедің.
Әлі есімнен кетпейді,
Сақалыңды сыпырып,
Масқара қылып күлгенің.

Бір жетім келсе күлесің,
Осы ма, патша, білгенің.
Келіп тұрған, Күлмес хан,
Һеш нәрсені білмес хан.

Неге келдің қыдырып,
Қайғырып келген баланы
Кісі орнына көрмес, хан.
Мені бүйтіп сынама,

Өзіңді бүйтіп бұлама.
Тағдыр жетпей Алладан,
Ажалсыз адам өлмес, хан.
Жетім қылды Құдайым,

Медет таптым даладан.
Түз ғайыбы Ерендер
Атымды қойған Зарлықхан.
Алдыма келдің, мен кештім,

Тұз бұйырып келген соң,
Һәр нәрсе болса, Күлмес хан!

Анда жігіттер [Құралай сұлуға] он бес қатынды бұйырды.
Құралайға жұмсады
Он бес бірдей қатынды.
Ордаға құрды шатырды,

Зарлықхандай батырды.
Қырық жігіт пен Күлмес хан
Бір жерге қойды ақылды.
Сарайда жатқан хан қызын,

Ордада ханы отырып
Он бес қатын шақырды.
Шақырғалы барады,
Құралай жатқан сарайға

Қатындар аң-таң қалады,
Аң-таң қалып қатындар
Төңірекке қарады.
Бәрі де қатын паңдары,

Бұзылып жатыр тамдары.
Байқаса, жаңа бұзылған,
Басылмай жатыр шаңдары.
Терезенің алдында

Жиылып барған қатынның
Шошып кетті жандары.
Әйнектен шығар алдына
Құралайдың бұтынан

Сыпырылып қапты дамбалы.
Дамбалы қапты, өзі жоқ,
Не дерін білмей қатындар
Іздейтұғын ізі жоқ.

Елге қарар жүзі жоқ.
Ордада отыр Зарлықхан
Аш арыстандай ыңыранып,
Әбжыландай толғанып,

Алысам деп біреумен
Қозғала түсіп ырғалып.
Ойласады қырық жігіт:
«Қасына мұның бармалық,

Он бес қатын келеді,
Құралайдан құр қалып.
Құралайдың өзі жоқ,
Белгілі кеткен ізі жоқ,

Жалғыз дамбал қалыпты,
Қатындар келді қолға алып.
Құлақ салғыл, жарандар,
Есіктің алды тал еді,

Қарадәу деген бар еді,
Құралайға ынтық боп,
Қосылмаққа зар еді.
Сөз сөйлейін басынан,

Ғашық еді Қарадәу
Құралайға жасынан.
Құралай десе, Қарадәу
Айрылар еді ғашық боп

Жай қылған еді ол шайтан
Қарадәудің қасынан.
Қарадәуге жолдас боп,
Бір әзәзіл жүріпті,

Һәр нәрсені көріпті.
Құралай жатқан сарайға
Тап сол күні келіпті.
Зарлыққа қызды бермекті

Хабарды шайтан беріпті.
Құралай жатқан ордаға
Ашуланған бойымен
Қарадәу жетіп келіпті.

Шыдай алмай Қарадәу
Әйнектен қолды салыпты.
Бейхабар жатқан сұлуды
Әйнектен тартып алыпты.

Тесікте сыпырылып қалыпты.
Мұны біліп Зарлық хан,
Кіреді енді күшіне.
Жауатын бұлттай түнеріп,

Сөйлемеді кісіге.
Адам қарап болмайды
Зарлықтың сонда түсіне.
Құралайдай сұлуды

Бала да болсам данамын.
Жетім болып өссем де,
Ішім бір толған сәнамын.
Ғайып ерен жар болса,

Қарадәудің қолынан
Құралай қызды аламын.
Жабдықта мені, Күлмес хан,

Тәуекел деп көз жұмып,
Ісімді Хаққа саламын.
Құдай, өзің пана бол,
Дәргаһыңа бас ұрдым,

Оңғарғын осы талабым.
Сиынған пірім – ерен-ді,
Ойлаған ойым терең-ді.
Һәр нәрсе десем, Күлмес хан,

Талабымды көр енді.
Маған бергін қырқарға
Сегіз қырлы беренді.
Зарлық хан Хаққа жалбарды,

Аманат тәнде жан бар-ды.
Тәңірі берсе, алармын
Қарадәудей заңғарды.
Маған бергін қырқарға

Бүйткен күнім құрысын,
Болмайды енді тұрысым.
Мақұл болсын Аллаға
Менің бұ қылған жұмысым.

Кәміл пірім жар болса,
Оңғарғын, Алла, бұл ісім.
Құралайды дәуден алмасам,
Зарлық хан атым құрысын.

Асфаһанлы қылышың.
Құдай кімді қалапты.
Қалаған киер манатты.
Құралайдың жолына

Енді қылдым талапты.
Ғайып ерен жар болса,
Саламын жұртқа санатты.
Атаңа лағынет Қарадәу

Мені де Құдай жаратты.
Іс қылайын ерлердей,
Тауып бер маған бір атты.
Атың болсын жолдасым,

Ұшар құстай қанатты.
Сиынған пірім – Дәуіт-ті,
Кидің жинап мауытты.
Құралайдың жолына

Қылмаймын жаудан қауіпті.
Бектер ішер шарапты,
Дәргаһында Құдайым
Һәр түрлі жанды жаратты.

Маған бергін қырқарға
Алтын айдар садақты.

Батыр туған Зарлық хан
Дәуді іздеп жөнеді.
Жалғыз өзі Зарлықтың

«Шу, жануар, Гүлсары ат,
Көкірегіңде жазған хат.
Кекіліңнен, жануар,
Жол танабын жуық тарт.

Дәудің жатыр қолында
Құралай атты шаһизат.
Құйрығың сұлу, жануар,
Көтеріп шапсаң байрақтай.

Төрт қырлаған қайрақтай.
Кербез басқын аяғың
Қыз жинаған бойдақтай.
Баса көргін ойнақтай,

Жалың сұлу, Гүлсары ат,
Күлтеленген жібектей.
Сипатыңа болайын,
Мал түспеген түбектей.

«Шу, жануар, шу» деді,
Ескен желдей гуледі.
Қарсақ жортпас қалыңнан
Қарғып өтіп барады.

Түлкі жортпас түлейден
Төтелеп өтіп барады.
Құлақтың [түбі] терледі,
Терлеген сайын өрледі.

Қамшы басты санына,
Жәбір қылды жанына.
Ілеспеді ұшқан құс
Гүлсары аттың шаңына.

«Гүлсары атым, тұлпарым,
Қос қанатты сұңқарым.
Жол танабын жуық тарт,
Жау шабуға іңкәрім».

Төрт тұяқтан шыққан от
Нысана атым жерге шашылды.
Неше-дүр күн бел жүрді,
Неше-дүр күн жол жүрді,

Арада сусыз шөл жүрді.
Сөйлеріне сөз болды,
Жүргені жапан түз болды.
Зарлық батыр сол уақта

Тарылды Зарлық хайласы,
Ақылдың жетті пайдасы.
Қарсы алдынан кез болды
Өлінебұлдың дариясы.

Бұл дарияны көрген соң
Аға берді көз жасы
Болды сарсаң бір басы.
Аһ дегенде Зарлық хан

Жүрген жолы қазылды,
«Шу» дегенде Гүлсары ат
Қырық құлаш барып жазылды.
Жад қылды Зарлық Құдіретті,

Атқа қылды рахматты.
Көтерілді Гүлсары ат,
Қарғығанда жануар
Қырық арқан бойы ол кетті.

Бұлтқа жақын ол жетті.
Ар жағына дарияның
Мысықтай болып топ етті.
Түскен жері тұлпардың

Ойыла жаздап солқ етті.
Гүлсары ат мінді қайратқа,
Зарлық хан кірді ол шатқа,
Дария жұмыс болмайды

Атқан оқтай сырғытты,
Көзіне ілмей дарияны,
Тәуекел деп қарғытты.
Жүрек болмас жаманда,

Гүлсары аттай келбетті
Жылқы болмас жаһанда.
Жығылмастан дарияға,
Алып ұшты жапанға.

Зарлық ханның, жақсылар,
Ал, қайратын көр енді.
Келе жатса Зарлық хан,
Ойнақтап тұрған алдында

Зарлық батыр ал, сонда
Қарадәуді сүйретті.
Сүйреткі қылып үйретті,
Шеттегі шеңгел, тікенге

Тау мен тасқа соқтырып,
Қабырғасын күйретті.
Қарадәуді сүйретіп,
Дүрілдетіп келеді.

Ылдидан төмен құлатып,
Зырылдатып келеді.
Бәдәнін тасқа қақтырып,
Пырылдатып келеді.

Төбет иттей ыржитып,
Ырылдатып келеді.
Соғып тасқа денесін,
Дырылдатып келеді.

Қарадәудің торғайын
Шырылдатып келеді.
Сүйретті дәуді далаға,
Тас тығылды шараға.

Бұрынғы өткен мәрттейін,
Қаптаған қара өрттейін.
Бір көтертші басымды,
Айналайын, жан бала,

Арманда өліп кетпейін.
Айналайын, жан бала,
Қалмады менде ақыл-ай,
Құрыды халім, тақсыр-ай,

Күшті еді қандай тақымы-ай.
Арманда өліп барамын,
Дүниеден кеттім ақыры-ай.
Көтере алмай басымды,

Кеттім бе енді қапыл-ай!
Жұдырықтай баланы
Тоқтата алмай барамын,
Не болды маған, япыр-ай!

Тістеулі кетті бармағым.
Көтере алмай басымды,
Ішімде кетті арманым.
Бір мұштымдай баланы

Тоқтата алмай барамын,
Қай жаққа кетті салмағым.
Айналайын, қарағым,
Жаныма қатты батқан соң,

Болдым ба көкпар лағың.
Мен де өзіңдей ер едім,
Ерге серік шер едім.
Жетті хәлім өлімге,

Бір көтерші басымды.
Не тілесең берейін,
Айналайын, шырағым.

Тұра келіп қағысты,
Жағаласып алысты.

Атаңа лағынет Қарадәу
Енді ойлады намысты.
Бір уақыттар болғанда
Зарлық хандай баланың

Бақайшағы майысты,
Қабырғасы қайысты.
Айдаһардай ысқырып,
Балықтайын бұлқысты.

Жығыларға ептеліп,
Аяқтары сандалып,
Зарлықхан батыр сол шақта
Қарадәуден бек састы.

Ал, ұсындық, қолын ал.
Сүйегім менің болды сал,
Қуат кетіп тәнімнен,
Қалмады менде зәрре хал!

Жаратқан Қадір Зұлжалал.
Тілімде көп-дүр қатамыз,
Дін үшін жанды сатамыз.
Мен перзентің қысылды,

Хазірет Адам атамыз.
Мұнда көрдім машақат,
Машақат көрдім мен бейхад.
Бұ сондай сасқан уақтымда,

Талай бейнет көрдім жастан.
Мүсәпір қылып Құдайым,
Қорлық көрдім талай істен.
Бір медет берер күнің-ді,

Әбубәкір, Омар, Оспан.
Мен бейшара болдым кедей,
Ел-жұртымнан болдым жұда.
Әулиелер жолына

Иә, хазірет Шері Құда.
Көзімнен ақты қанды жас,
Ғаріп болды ғазиз бас.
Болды маған енді жат

Ағайын, туған, қарындас.
Бір медет берер күнің-ді,
Ғауыс, Қияс, Қызыр, Ілияс.
Арманда кеттім енді мен,

Жасымнан баққан қырық шілтен.
Құлақтарым болды керең,
Бұ бәдбақыт кәпір
Қылмайды ерен.

Бір медет берер күнің-ді,
Кәміл пірім Ғайып ерен.

Пірлері медет берген соң,
Бала судай тасады.
Қайтадан қайрат шашады,

Аруағы үстін басады.
Һәрне болса Зарлық хан
Пешенеден көреді,
Пірі медет береді.

Ғайып ерен қырық шілтен
Зарлықтың кәміл пірі еді.
Пірлері медет берген соң,
Енді бала асады,

Басып жатып Зарлық хан
Дәудің басын кеседі.
Судай шашып қандарын,
Ағашқа басын асады.

«Құп, дәуді өлтірдім» деп, Құралайды мінгестіріп алып жөнеле береді.
Бәрекелді, жігіттер,
Зарлық хан қылған санатқа,
Мұндай қылған қайратқа.

Құралай мен Зарлық хан
Мінгесті бұлар бір атқа.

Тұлпардан туған Гүлсары ат
Сүмбідей болып жарады,
Мінгесіп алып кетеді,
Неше белден өтеді.

Баяғы көрген дарияға
Мінгесіп келіп жетеді.
Бұл дарияға жолғасты,
Тұлпарға қамшы бір басты.

Бір аяғы жер басты,
Бір аяғы су басты,
Кете жаздап дарияға,
Зарлық батыр бір састы.

Ол дариядан өтеді,
Өтіп алып кетеді.
Күлмес ханның үйіне
Құралай, Зарлық жетеді.

Ұзын сөзді қысқартып,
Енді айталық төтесін.
Отыз күн ұдай ойын қып,
Қырық күн ұдай тойын қып,

Құралайды Зарлыққа
Молдалар қиды некесін.
Әлқисса, Зарлық хан ойын-күлкіменен жата берді.

Сарсаң болды ғазиз бас,
Басқа бейнет түскенде,

Бірге өскен мұңдасым,
Көкең келді сағынып,
Қайдасың, Мұңлық, жолдасым?!
Шаруа тігер шайласын,

Пақырлар қылар пайдасың.
Ізіңді жерден таба алмай,
Құртты көкең айласын.
Көкең келді сағынып,

Қылмадым түзу құлдығын.
Көкең келді сағынып,
Жүрегі оттай қабынып.
Қайдасың, қалқам, Мұңлығым?!

Өткенсін терең сулардан.
Көкежан, өзің кеткелі
Кетпеді аузым тәубадан,
Кетпеді қолым жағадан.

Бір жыл өтті арадан.
Келдің бе, аға – қорғаным,
Асыл туған, сұңқарым.
Жұрт егесі, сұлтаным,

Жаяулықпен кетіп ең,
Құтты болсын, жан көке,
Астыңа мінген тұлпарың.
Болды ма қабыл сұрағым,

Астыңа мінген пырағың.
Болды қабыл сұрағым,
Бұл барғаннан, барғаның,
Күлмес хан елін алғаның.

Елін қырып, жан көке,
[Басына] қайғы салғаның.
Бейшара болған Мұңлықты
Сонда есіңе алмадың.

Дұшпаннан қорқып күтініп,
Әсте уайым жемедің.
Құралайды ап кеткен
Қарадәуді іздедің.

Жолға түсіп есілдің,
Қайратқа сеніп есірдің.
Қарадәудің қолында
Біраз ғана қысылдың.

Жиһаннан асты өрнегің,
Талай бейнет көргенің,
Қарадәуді өлтіріп,
Қазасын оның бергенің.

Құралаймен мінгесіп,
Дарияға жетіп келгенің.
Бейшара болған Мұңлықты
Сонда да есіңе алмадың.

Сағынғаннан сарғайып,
Үш мезгіл сені іздедім.
Ол дарияның жүзінде
Суға кете жаздадың.

Бейшара болған Мұңлықты
Сонда да есіңе алмадың.
Дұшпан қылды қорлықты,
Аллаға қылдым құлдықты.

Тәңірім беріп жүректі,
Өзіңе берді ерлікті,
Дұшпаннан қорқып Мұңлығың,
Тау мен тасқа бекінді.

Күлмес ханның тартуын,
Айналайын, жан көкем,
Құралайды алған секілді.
Білмейді деп пе ең, көкежан,

Һәрне қылсаң еркің бар.
Мен бейшара кембағал,
Дәргаһыңа қылдым зар.
Құдай-а, рақым қылмасаң,

Кең дүние маған болды тар.
Өмірім өтті алаң боп,
Уақытым өтті, қайтейін,
Ит күшігі балам боп.

Мен бейшара қайран боп.
Жаратқан Қадір Құдайым,
Ит пен құстың ішінде
Өте ме күнім қараң боп.

Дерексіз қалдым аралда,
Адам көрмес сүйегім,
Өзімнен туған балам жоқ.
Тәңірі салды бұл күнге,

Туысқан, туған ағам жоқ.
Зар болып өттім дүниеден,
Бір теңгелік бағам жоқ.
Дерексіз қалдым аралда

Аһ, дариға, не әйлайын.
Опасыз өткен дүние боқ.
Өттің дүние баянсыз,
Аллаға ісім аянсыз.

Жан едім жұртқа зиянсыз.
Қалдым жалғыз тоғайда,
Көз жасым қабыл болмаса,
Бибі Батима, Қадиша,

Жақсылық назар салмаса.
Назар салып пірлерім,
Күлпәтімді алмаса.
Қор болдым елсіз аралда,

Қолынан сүйреп алмаса.
Пірлерім, алғын қолымнан,
Адасып жүрген жолымнан.
Туысқан, туған менде жоқ

Іздеп келер соңымнан.
Бұ дәулетке кез болдым,
Дұшпандық көріп залымнан.
Медет қылғын, пірлерім,

Босады болат темірім,
Қараңғылық боп өтті
Раушан болған күндерім.
Үстіме түскен ауыр жүк,

Бар ма екен, сірә, кемірің.
Өліп кетсем бұ жерде,
Бойымда да жоқ екен
Оранып жатар кебінім.

Ел-жұртымнан айырып,
Салдың-ау, Тәңірі, түйшікті.
Мен ғаріпке, Құдай-а,
Ашар күнің болар ма

Рахматыңнан есікті?!
Жапанды жалғыз жай қылып,
Бұйырған көрдім несіпті.
Алла, рақым қылмасаң,

Тағдырға шара нешік-ті.
Көмусіз қалдым аралда,
Бір апта кисем, тастаушы ем
Алтынды жаға ішікті.

Қаншайым қылды наланы,
Дұшпандар қылды жаланы.
Мекен қылып жатырмын,
Ит пен құсқа жолдас боп

Қабыланнан болды жаралы.
Болды ма менің ақ ордам,
Жаратқан Жаппар Құдай-а,
Құс ұшпастың аралы.

Сақтасаңшы, Құдай-а,
Екі жиһан патшасы,
Ит те болса жолдасым,
Алдымда екі баланы.

Құдай-а, рақым қылмасаң,
Мен мүсәпір жүдедім.
Бақ-дәулет тұрған шағында
Жақсы адамның бірі едім,

Ақыры қалып аралда,
Иттің өмірін тіледім.
Ит тілеуін мен тілеп,
Жағадан кетпей білегім.

Опасыз өткен дүние-ай,
Қабыл болмай көз жасым,
Ашылар ма екен раушан боп
Қайғылы көңіл жүрегім.

Қорлықпен өттім жалғанда,
Һеш адамзат көрмедім
Он бес жыл жалғыз қалғанда
Пірлерім, медет қылсаңшы

Пірлер медет қылмаса,
Қаншайым кетті арманда!

Қуаныш кірді ішіме.
Һәрне қылсаң, Бір уа Бар,
Көндім тағдыр ісіне.
Бейнетім кетер, түс көрдім

Дүйсенбінің кешінде.
Рас келсе бұл түсім,

Шүкір қылмай Құдайға,
Өкінемін несіне.
Өтіп едім қорлықпен,
Кәміл пірім жар болып,

Бүгін кірді түсіме.
Өзім кетіп бір басқа,
Перзентім кетіп бір басқа,
Мүсәпір болып мен ғаріп,

Жанын құрбан қылмас па.
Перзентке өлсе құрбан боп,
Қаншайымның тәубесі
Сірә да қабыл болмас па.

Айналайын, Құдайым,
Дәргаһыңа жылайын,
Бұ секілді жақсылық
Көрсеткенің рас па?!

Перзентім көріп тіріде
Ғаріп көңілім толар ма?!
Азар болса кеп кетер
Түлкі қуып сонарға.

Тіршілікте, Құдай-а,
Мұңлық пенен Зарлыққа
Қосылар күнім болар ма?!
Дүниенің тарттым бейнетін,

Мен күнәһар үмметің.
Ықыласыммен қылармын
Бұйырған өмір сүннетін.
Қосылар күнім болар ма,

Мұңлық, Зарлық перзентім.
Дұшпанның көрдім тарлығын,
Алланың білдім жарлығын,
Көрерге сені зар болдым,

Жеті қабат аралда
Аллаға қылдым құлдығым.
Анаң сенің зар болды,
Қайдасың, қалқам, Мұңлығым?!

Сүйедім пірге арқамды,
Жүрген жерім дархан-ды,
Шаншар хан дарға бұйырған
Мойныма салып арқанды.

Кімге опа қыласың,
Дүние шіркін жалғаны-ай,
Басыма бейнет салғаны-ай.
Қу кемпірдің тілімен

Қосағым Шаншар падиша
Қысымға мені алғаны-ай.
Жеті қабат аралда
Қаншайымның қалғаны-ай.

Өлсе де жоқ қой арманы-ай.
Естідім, қалқам, атыңды,
Зарлық, Мұңлық затыңды.
Сіздерге Тәңірім жеткізгей

Менің қылған зарымды.
Дұшпандар жүр ғой қамалап,
Мен жүрмін ағаш паналап.
Мұңлық, Зарлық перзентім,

Шаншар хан бір күн тұрып қылды бейіл,
Дұшпанға ерегескен өзі зейіл.
Ау құрып қырық жігітті қасына алып,
Келіпті Шөгірліге құрып сейіл.

Падиша қырық жігітпен кетті жүріп,
Бір жерде тоқтамайды сабыр қылып.
Ойын-күлкі тамаша салтанатпен
Келіпті Шөгірліге сейіл құрып.

Шөгірлінің тауына келген халде
Патшаның бір киікке келді кезі.
Бұл киіктің басы алтын, к..і күміс,
Падиша ойға алады үлкен жұмыс.

Киікті тірі ұстап аламын деп,
Падиша сол киікке қылды жүріс.
Падиша ол киікке жетіп келді,
Қаһарын падишаның киік көрді.

Бір жартасқа қамады ол киікті,
Падиша ұстаймын деп көңіл мықты.
Басыңнан қарғығаның өлесің деп,
Шаншар хан қырық жігітке бұйрық қыпты.

Киікті ұстаймын деп қамалады,
Сонда киік өз күшін шамалады.
Шаншар ханның басынан қарғып кетіп,
Киік кетті бет алып бір даланы.

Тау басында жүр еді Зарлық бала,
Ол киік Зарлық ханға жетіп кепті.
Зарлық хан бұ киікті көзі көрді,
Тауда жүрген балаға кезі келді.

Атының басын бұрып Зарлық бала,
Киікті ұстамаққа қуа берді.
Зар ұрып қамшы басты Гүлсары атқа,
Тауды өрлеп киік қашты қалың шатқа.

Киікке жетіп келді Зарлық бала,
Қасында екі жігіт келді жана.
Сол киік бір жартасқа қарғып шықты,
Жамиғат, құлақ салып тыңдап қара.

Ол киік адам болды ақсақалды,
Көрді де Зарлық бала аң-таң қалды.
«Жан балам, не себептен қуасың!» деп,
Ол адам Зарлық ханға жауап қылды.

Зарлық пен Шаншар ханды қоспақ үшін
Куә боп арасында жүрген екен.

Көп патшадан мүләйім сынық болған.
Қырық жігіті қасында тамаша әйлап,
Тауына Шөгірлінің келіп қонған.
Шаншар хан әділ патша сенің атаң,

Дұшпанға саясатты, өзі мехкам.
Ізімменен келеді мені қуып,

Ей, балам, келе жатыр дұғагөйің.
Мәдина, Мекке бірлән құбыла күнің.
Атаңыз келе жатыр қырық жігітпен,
Алдынан шық атаңның, тұрма кейін.

Мұны айтып ғайып болды Зарлық пірі,
Атасын, арман бар ма, көрсе тірі.
Атасын естіген соң тағат қылмай,
Зарлық хан кейін қарай жүреді енді.

Атасын көргеннен соң құрмет қылып,
Тұрады аттан түсіп Зарлық батыр.
Шаншар хан жетіп келді қастарына,
Оранған алтын тәжін бастарына.

Атасын көргеннен соң Зарлық бала,
Көзінің шетін жуды жастарына.
Патшаның қолын алды елден бұрын,
Білмей тұр бұл Зарлықтың ішкі сырын.

Патша айтты: – Ей, балам, кімсің? – деді,
Бұл тауға қайдан келіп жүрсің? – деді.
Қай жерлік, қай патшаның баласысың,
Сырыңды айт, осы халық білсін, – деді.

Падиша сөз сұрайды ортаға алып,
Балаға түзде жүрген қайран қалып.
Жауабын атасының естіген соң,
Жылайды өксіп-өксіп қайғыланып.

Сізге баян қылайын мен сырымды,
Құлақ сап, ей, падиша, сөзге қараң.
Патшасы патшалардың – патша Құдай,
Жыладым дәргаһына сиынып уай.

Бар еді әділ патша Шаншар атты,
Қараған хүкіміне он сан Ноғай.
Білсеңіз, сол патшаның баласымын,
Көзінің ағы менен қарасымын.

Анамыздың аты екен Қаншайым,
Жетім қылып өсірді бар Құдайым.
Бастан-аяқ айтайын уақиғамды,
Тыңлағын бәрін-бәрін, падишаһым.

Анадан туып едік бір ұл, бір қыз,
Мүсәпірлік көп көрдім кеші-күндіз.
Алпыс өгей анамыз дұшпандықпен
Бізге жәбір қылыпты, тыңдаңыз сіз.

Алпыс қатын тілімен ұрлап алып,
Мыстан кемпір дұшпандық еткен екен.
Жолаушы алыс жолда аты арық-ты,
Көтерген шілтен пірім мен ғаріпті.

Жаратқаннан қорықпаған мыстан залым
Біздерді суға тастап жіберіпті.
Судан бізді көтерген пірім Ғайып,
Ит мыстан ата-анамды қылған майып.

Шөгірліде күнелттік біз жалаңаш,
Бізде жоқ ата-ана һәм қарындас.
Бастан кешкен айтайын уақиғамды,
Ей, тақсыр, дәулетіңе алдияр бас.

Атамыз Шаншар патша мерген екен,
Аң аулап бір күн тауға келген екен.
Жалаңаш ұйықтап жатсам қара таста,
Үстіме ғаріп атам келген екен.

Садағымды қолыма ап, оғын кезеп,
Құтылдым өз әкемнен өзім қашып.
Шаншар хан осы сөзді тыңдап тұрды,
Айтқан сайын еңіреп жылап тұрды.

«Аһ, дариға, Құдай» деп Шаншар патша,
Басынан алтын тәжін лақтырды.
Құдайдан жүруші еді бала сұрап,
Патша сөзді есітіп тұрды жылап.

Баланы қырық жігіт тұр ортаға алып,
Кезек-кезек көрісті бәрі барып.
Он сан Ноғай билеген Шаншар патша,
Ұлын көріп есінен қалды танып.

Көзімнен ақты бұлағым.
Қарағым, сенің жолыңа
Мен құрбандық лағың.
Енді өлсем де арман жоқ,

Тірі жан көреді екен бірін-бірі,
Ауыздан айтса кетер көңіл кірі.
Туысымен айрылған балаларын
Осы екен Құдайымның көрсеткені.

Аманбысың, шырағым,
Қайтадан жасты жасайын,
Шырағымның қуанышына
Қазынамды шашайын.

Көргенім сені рас па,
Бауырыңа бауырым қосайын.
Тамағыңнан иіскеп,
Аймалап мауқым басайын.

Қарағым, ұлым, қандаймын,
Сағынғаннан зарлаймын.
Қарағым, сені көрген соң,
Боталаған нардаймын.

Дертіңнен сенің өлгенім,
Аманат жанды бергенім.
Енді өлсем де арман жоқ,
Кемелге осы келгенім.

Түсім бе деп қорқамын,
Рас па, қалқам, көргенім?
Басыма келді дәулетім,
Падишалық сәулетім.

Шашайын қазына, малымды,
Ішіме салдың жалынды.
Қарағым, сені көрген соң,
Көңілден кірім арылды.

Қарағымды құшақтап,
Сом жүрегім жарылды.
Қаласа Тәңірім, құртармын
Дұшпандық қылған залымды.

Тәңірім қабыл қылыпты
Бүгін менің зарымды.
Ризамын Құдайға,
Құшақтасып тұрғанда,

Алса менің жанымды.
Іші жанып күйеді,
Төсіне төсі тиеді,
Алпыс екі тамыры

Зарлықты патша сүйеді.
Патша қойнын ашады,
Көзінің жасын шашады.
Патша жанын пида қып,

Аймалап мауқын басады.
Босанбады Зарлық хан
Көпектей болат асыл-ай,
Патшаның гауһар тасындай.

Ойының келіп отыр ма?!
Ойнарға аң таба алмай,
Енді ауызды салдың ба
Мен сияқты пақырға.

Сен де болдың сор маңлай,
Мен де болдым сор маңлай,
Жеті қабат аралда

Көңілің сенің толғандай,
Мұнша неге құтырдың,
Мұратың хасыл болғандай.
Неге бүйтіп есірдің,

Мұңлық пенен Зарлығым
Екеуі келіп тұрғандай.
Көңілім болды көп қапа,
Тарттырды, Құдай, көп жапа.

Бейопа бүйтіп болғаның,
Кемелге жетіп толғаның,
Тумасаң да екеуің
Туғандай болып қорғадың.

Тілекті Тәңірі берді ме,
Көзімнің жасын көрді ме,
Бүйтпеуші едің, күшігім,
Бір жақсылық келді ме?!

Екеуі менің келді ме?
Сонда күшік тасады,
Еркелеп аузын ашады.
Анасының жаулығын

Тістеп алып қашады.
Қуалап күшікті ұрмаққа,
Қаншайым қадам басады.
Күшікті тұра қуады,

Бұ да қорлап кетті деп,
Жаспен бетін жуады.
Сонда күшік қорқады,
Алдына түсіп жортады.

Кім көнбейді тарлыққа,
Жеткізгей Алла барлыққа.
Қашып барып екі ит
Қаншайымды апарды

Аяғына жығылды.
Шаншар ханның қасында,
Қаншайым мұны көреді,
Кеп тұрған бір ұл, бір қызы.

Қаншайым Хаққа жалынды,
Жүрегі оттай қабынды.
Мұңлық пенен Зарлықты
Көрмесе де таныды.

Қамқор анам келді деп,
Балалар салды айқайын.
Алды анасын ортаға,
Қаншайым күйіп барады.

Бұларды көріп Қаншайым
Есінен әбден танады.
Танғанының белгісі,
Ақылы кетіп қалады.

Қанатын жая береді.
Құшағын жайып Қаншайым
Құшақтаса береді.
Құшақтап тұрып патшаны

Шерменде болдым мен, – дейді.
Арманым жоқ өлсем де,
Көрсеттің есен сен, – дейді.

Басыңа гауһар шашайын,
Бұл іске енді сабыр ғып,
Қазына аузын ашайын.
Дұшпандық қылған залымның

Қанын судай шашайын,
Алпыс қатын, мыстанды
Өлтіріп мауқым басайын.
Қаншайымдай сұлуың

Бетіне аузы жабысты,
Қабырғасы майысты.
Құдіреті кең Бір уа Бар,
Анасымен балалар

Қозыдай маңырап табысты.
Қайғылары кетісті,
Мұратына жетісті.
Амандасып көрісіп,

Ата-ана баласын,
Бірін-бірі көреді.
Шаншар хандай патшаның
Тілегін Құдай береді.

Аттарына мінісіп
Елдеріне жүреді.
Қырық жігіті құрметтеп,
Арттарынан ереді.

Үйіне алып келеді.
Ғайш-ғишрат қылысып,
Бір күн қонып ол жерде,
Шаһарға көшіп жөнеді.

Аман көрді Шаншар хан
Қатыны мен баласын.
Қайран қылды Шаншар хан
Ұлы мен қызын әкеліп

Қырық күн ұдай той қылып,
Алпыс күн ұдай шаң қылып,
Ат шаптырып ойынмен
Шөгірлінің даласын.

Алпыс күн тамам өткен соң,
Ойыны жұрттың біткен соң,
Тақытына патша тұрады.
Дарға асып баршасын,

Барын уәзір қуады.
Бір жерлерге келгенде,
Ұстап алды кемпірді,
Сұхбатына келтірді:

Құлағын кесті құнтитып,
Мұрнын кесті шұнтитып,
Екі көзін ағызып,
Қу басын қойды сымпитып.

Тірсегінен тіледі.
Бәйтеректің басына
Салбыратып іледі.
Бар киімін шешіп ап,

К..ін қойды тыртитып,
Көрген халық күледі.
Мұның мыстан екенін
Тамам жұрттар біледі.

Кәрілігінде Шаншар хан
Ұлына елін сұратты.
«Патшалыққа қалай» деп,
Жұртқа ақылын сынатты.

Әділдігін Зарлықтың
Көрген халық ұнатты.
Атасынан Зарлықтың
Жүз есе болды қайраты.

Мақсұтқа жетті сондай боп,
Ақыр өтті дүниеден,
Қанша патша болса да,
Жеткен соң ажал нәубеті.

Өзімен кетті ілесіп
Падишалық сәулеті.
Сөзі қалды біздерге,
Хикаят болып баяғы.

Жазайын мен назымдап сөздің басын,
Тыңлаңыз, үлкен-кіші, құрбыласым.
Жарандар, құлақ салып тыңласаңыз,
Жазамын бұрынғының мәселесін.

Қолға алдым назым үшін дәуіт, қалам,
Жаныма жәрдем берсін Хақ Тағалам.
Кеңесін «Құламерген» өлең қылдым,
Тыңлаңыз, өңкей абзал шаһизадам.

Қай жанның, білмесеңіз, баласы деп,
Мағлұм аяғында арғы затым.
Тыңлаңыз, Құламерген бұрын өткен,
Ақырда мұратына о да жеткен.

Мұхиттың Ғазар деген аралында
Өнерпаз мергендікпен кәсіп еткен.
Астында Құлагер ат мініп жүрер,
Құс алып, қаршыға сап, дәурен сүрер.

Күнайым сұлу деген қатыны бар,
Шәрипа жеті жаста бір қызы бар.
Күнайым талай жаннан көркем екен,
Қараса көркемдігі күнді тұтар.

Үш жаста Жоямерген ұғылы бар,
Ақырда бұлардың да қызығы бар.
Қүнайым ақ ордадан бір күн шығып,
Дариядан жез құманмен су алдылар.

Ғажайып шашын жуып отырғанда
Дарияға шашы жидіп кетіп қалды.
Алтын шаш дарияға ағып кетті,
Күнайым қайғыланып зар еңірепті.

Күнайым ақ ордаға қайтып келіп,
Мергенге оқиғасын баян етті.
Сөз сөйлер Күнайымға Мерген тұрып,
Айтады шаштың жөнін баян қылып.

Япырым-ай, мынау шашың болды жаман,
Мұндайға кез келтірді Хақ Тағалам.
Һеш пенде алтын шашың көрген емес,
Бұл шашты ғашық болар көрген адам.

Тыңлашы, сөз сөйлейін саған, – деді,
Ұстауға келмеді ме шамаң, – деді.
Шашыңды бұл дүниеде көрген пенде
Ғашық боп, өш болады маған, – деді.

Мұхиттың жағасында Бұлғар шаһар,
Шашы ағып сол шаһарға келіп жетті.
Дарияда балық аулар бір шал бар-ды,
Ауына дариядағы көзін салды.

Алтын шаш ауына кеп оралыпты,
Ауынан әлгі шашты жазып алды.
Шал көріп әлгі шашты жазып алды,
Алдына падишаның алып барды.

Өрілген алтын шашты патша көрді,
Не нәрсе екеніні һеш білмеді.
Ап келген әлгі алтынды ғаріп шалға
Мың тіллә қазынадан алып берді.

Падиша сонда халқын жиып алды
Алдына халайықтың шашты салды.
«Не нәрсе екеніні тауып берсе,
Жетер, – деп, – арманына» сөз сөйледі.

Дүниенің жамандықпен түбін тескен
Бір кемпір сонда отырып тақылдапты.

Не нәрсе екеніні табам, – дейді.
Тілегім дүниедегі менің осы
Некахлап ұғылың қоссаң маған, – дейді.
Бұ сөзін ол Құртқаның патша көрді,

Кемпірдің хайласына көз жіберді.
Қайта алмай айтқан сөзден енді патша,

Күнайым шашы алтын қатыны бар,
Білмесең, сол сұлудың шашы деген.
Патшаға ол алтынды айтқан тауып,
Падиша кетті сонда көңілі ауып.

Падиша сонда отырып арыз қылды,
Қайтадан тағы жұртын жиып алып.
Падиша алтын шашқа болды ғашық,

Шешеңіз мұны естіп оңдайланды,
Бір қайық шеберлерге ыңғайлады.
«Патшаны арманына жеткізем» деп,
Ол Құртқа қайығына мініп алды.

Дарияға қайық мініп кетті серпіп,
Үш күнде келді залым ағылдырып.
Дариядан бір күн шығып талып жатты,

Күнайым бір күн суға келіп қапты,
Кемпірді талып жатқан тауып апты.
Мергенім көрсе мұны өлтірер деп,
Әкеліп абдыраға мықтап сапты.

Бір күні Мерген аңға кетіп қалды,
Ал, Құртқа азғыруға ой ойлады.
«Күнайым, бұ сөзіме құлақ сал» деп,
Отырып кемпір залым сөз сөйледі.

Көрген жан бір қарайтын, тыңласаңыз,
Жасымда көркем едім менің өзім.
Көрген жан маған ғашық болушы еді,
Сарғайып зағыпырандай солушы еді.

Қарамас осы кезде жалғыз адам,
Қайтейін, сол заманым өтті, – деді.
Күнайым сонда отырып сөйлер сөзін,
Шашы ұзын ұрғашының азғырлығын.

Қатынды азғырылған кемпір білді,
Жылмыңдап әлгі залым қатты күлді.

Дәуренің мендей болып өтер, – деді.
Әлқисса, Құртқаның Күнайымға айтқан сөзі.
Кемпір сонда сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

Айтқан сөзді ұғып ал.
Бұлғар деген шаһарда

Салтанаты артық-дүр,
Жете алмас оған мың мен сан,
Қырық уәзірі қаста бар,
Алтын айдар баста бар,

Келтіре алман ауызбен,
Күндіз-түні аулар аң.
Сол патшамен қосылып,
Ғайш-ғишрат дәурен сал.

Қосылуға сен соған
Жаһатланып ойыңа ал.
Шамама келсе, иншалла,
Асым деген патшаны

Шаһарға барып азғырам.
Мергендігі болмаса,
Байыңда қанша өнер бар.
Тең емес саған күйеуің,

Соның үшін айтам зар.
Әлқисса, Күнайымның берген жауабы.

Мергенге Асым патша әлі келмес,
Келсе де қырар қанша адам, – дейді.
Құртқаның сонда жауап айтқан сөзі,
Бек ғаяр амалшы еді оның өзі.

Ұйықтайтын бар ма, – дейді, – оның кезі?
Күнайым сонда тұрып жауап айтар:

Мергенім үш күн, үш түн ұйықтап жатар.
Әскерің дүйсенбі күн келсін, – дейді,
Қай жерде Құлагер ат көрсін, – дейді.
Төбеде қылыш жатса, аты сыртта,

Сол кезде келген әскер енсін, – дейді.
Құлагер ояу болса, босағада
Сүйеулі тұрар бірге қылышы да.
Сол кезде келген әскер көзге түссе,

Өзінің шаһарына қайта жүрді.
Осылай оқиғасын бәрін теріп
Патшаға Құртқа шешең айтып берді.
Падиша естіген соң оңдайланды,

Шеберді шаһарында жиып алды.
Бір караб шеберлерге жасаттырып,
Жиғызып үш жүз палуан даярланды.
Кемеге жүрмек болып мініп алды,

Мергеннің аралына жақындады.
Аралға кеме кіріп жақын келді,
Байлаулы сыртта тұрған атын көрді.
Жануар жауды біліп Құлагер ат

Пысқырып иесіне хабар берді.
Ал сонда Мерген шошып оянады,
Қойнына көзінің жасы боялады.
«Атыңды босағаға байлайын» деп,

Далаға қатын шығып барды дейді.
Кер атты бір аулаққа байлап қойды,
Қауіпсіз Мерген ұйықтап қалды дейді.
Сол кезде үш жүз палуан кіріп келді,

Мергенді ұйықтап жатқан көзі көрді.
Оянды ұйқысынан сонда батыр,
Жабылып үш жүз палуан байлайды енді.
Жабылды үш жүз палуан келіп қалып,

Байлауда тұрды Мерген ол шіреніп.
Бұлқынып шыдай алмай Мерген тұрды,
Өзінің байланғанын көзі көрді.
Ақырып, қаһарланып ұмтылғанда,

Байлаған арқандарын дал-дұл қылды.
Арқанның үзілгенін бұлар көрді,
Ұстауға хайла қылды һәрбір түрлі.
Һеш нәрсе мұнан басқа бекітпес деп,

Батырды байлап сонда қоймасын ба.
Байласып әлгі арқанмен қойған шақта,
Қар терісі сыпырылды қол басына.
Байланып тұрды сонда көзі жайнап,

Падиша көп батырды алған сайлап.
Алдында есігінің бір бәйтерек
Апарып сол ағашқа қойды байлап.
Апарып бәйтерекке байлап кетті,

Жұлып ап орныменен жөнеліпті.
Күнайым сонда отырып сөз сөйледі:

Ақ орда алты қанат босағасы
Бекітер, білмесеңіз мұны, – деді.
Қор болмас жамағаттар, тілімді алса,
Жабылды Мергеніңе палуан барша.

Һешнәрсе бекітпейді мұнан басқа,
Босаға оң жағына байламаса.

Жатады босағада көзі жайнап.
Өзгесін келген әскер қайтарады,
Қырық уәзір, падиша мен жатыр ойнап.
Құдайым кез келтірді мұндай істі,

Кеш болып, патша ол күн һәм қоныпты.
Ұйқыда патша, ханым жатқан шақта
Мергеннің қызы жылап ояныпты.
Әлқисса, Құламергеннің қызын жылап шақырғаны.

Құламерген ал сонда
Қызын жылап шақырды,

Зар болып, саған зарлаймын.
Сендерді, қалқам, көргенде,
Боталаған нардаймын.
Маңдайыңнан иіскетші,

Бұл опасыз дүниеде
Арманда болып қалмайын.
Айналайын, Шәрипа,
Қасыма менің келсеңші,

Тілегімді берсеңші.
Жеткізер Жаппар Құдайым,
Тіл тигізбей жылайын.
Қасыма келші, қарағым,

Мен армансыз болайын.
Осылай сөйлеп зарлады,
Тап-тақаты қалмады.
Шәрипа қызы дұшпан боп,

Әлқисса, Шәрипа қыздың берген жауабы.
Шәрипа сонда тұрып сөз сөйлеген:

Сөзіңнің бұ сөйлеген керегі жоқ,
Төсекте атам жатыр шешемменен.
Шәрипа бұ сөзді айтып жүріп кетті,
Қарамай атасына тұрып кетті.

Көрген соң Құламерген мұндай істі,
«Құдай-а, не жаздым» деп зар еңірепті.
Жөнелді қарамастан әлгі қызы,

Төсекте «менің жатыр патша атам» [деп],
Жөнелді, осылайша айтқан сөзі.
Зарлады Құламерген бір Аллаға,
Құданың Құдіретіне бар ма шара?!

Зар жылап Құламерген жатқан шақта,
Оянды Жоямерген ұғылы жана.
Әлқисса, Құламергеннің ұлын шақырғаны.
Құламерген ал сонда

Ұлына қарап жылады,
Көзінің жасын бұлады.

Маңдайыңнан иіскет» деп,
Қатты зарлық қылады.
Жоямерген ұғылы
Сонда зарлап барады.

Атасының алдына
Зарлап жүгіріп келеді,
Келіп сөйлей береді:

Байланған сенің кезіңде
Соғысып бірге жүрмедім. –
Осылай зарлап сөйлейді:

Шешуге халім келмейді.
Сабыр қып Жоямерген тұрады енді,
Бір кеңес Құламерген құрады енді:

Алдына шешесінің барып жетті.
«Ат қылып сапы қынын ойнаймын» деп,
Барды да шешесіне талап етті.
Падиша төсегінде сөз сөйледі:

Бері қарай жарым түннен мазамды алды,
Жылатпай сұрағанын бергіл, – деді.
Балаға сапыны алып, қынын берді,
Ол бала ат қып ойнап біраз жүрді.

Алдына Құламерген әкеп берді.
Мергенің сапы қынын алды қолға,
Көріңіз не қылғанын оның әуелінде,
«Қатынға қойныңдағы сенбе» деген,

Бір қару пышағы бар бір жерінде.
Қатынға қойнындағы сенбейді екен,
Ол пышақты Күнайым көрмейді екен.
Жасырған қында пышақ барын білсе,

Тығулы ол пышағын көзі көрді.
Баласы ол пышақты алды дағы,
Арқанның бір жерін кеп кескіледі.
Жад қылып Мерген тұрды бір Алланы,

Бір жері арқанының кесіледі.
«Құдай-а, бергеніңе мың шүкір» деп,
Арқаннан халас болып босанады.
Босанып бір Аллаға шүкір қылды,

Орнына байланғандай қайта тұрды.
Хайламен босағада қайыра отыр,
Падиша Күнайымға сөйлейді сыр.
Сөйлесіп патша, қатын жатқан шақта,

Орнымнан мен түсімде тұрыппын, – дер.
Босанып арқанымнан мен түсімде
Жағалай қырық уәзірді қырыппын, – дер.

Қылышын ашуланып қолына алды.
«Жайыңа к..ің қысып жатпайсың» деп,
Қасына өлтірем деп жетіп барды.
Сол кезде батыр тұрып ашуланды,

Маңдайға жұмырықпен қойып қалды.
Бір ұрған жұдырығын көтере алмай
Падиша жатқан жерде дүние салды.
Патшаны өліп қалған қатын көрді,

Қауіпсіз Мерген ұйықтап жата берді.
Біліңіз не де болса жалғыз Хақтан,
Қауіпсіз Мерген үш күн ұйықтап жатқан.
Оянды ұйқысынан Мерген сонда

Ағарып күншығыстан таң кеп атқан.
Қызарып таң атқан соң, күн де шыққан,
Күнайым ұялғаннан қайғы жұтқан.
Шәрипа, Күнайыммен қосақтап ап,

Қатынды енді айдады төркініне.
Үш айдай қосақтаулы қатын-қызын,
Өзінің айдап барды төркініне.
Үйіне атасының Мерген келді,

Баласын, жиенімен көзі көрді.
«Не жаза қылды саған, шырағым» деп,
Мергеннен атасы да сұрай берді.
Ал батыр баяндады сонда тұрып,

Сөйледі атасына баян қылып.
Күнайым, Шәрипа мен асты дарға,
Жеділер миын шашып құзғын, қарға.
«Жоқ деген аққа зауал», әй, жарандар,

Жақсылық сөйтіп берсін һәрбір жанға.
Мұратқа сабырлықпен жетті дейді,
Жамандық өздеріне кепті дейді.
Тағы да Баллу Маржан балдызы бар,

Өткізді қайынында дәл төрт жылды.
Аннан соң бес жыл тұрып және тағы
Тоғыз жыл үшбу жерді мекен қылды.
Бір күні атасына Мерген келді,

Өзімнің аралыма барам деді.
Осылай атасына сөйлер кеңес,
Тұрғаным осы жерде бір жөн емес.

Өзінің аралына барам дегеш.
Қайтам деп Жоямерген отырады,
Жиенін сонда атасы шақырады.
Тоғыз мың жылқысы бар атасының,

Ішіне көп жылқының апарады.
Жиенін жылқыға ертіп келді дейді,
Бір шұбар Ділдәш деген берді дейді.
Шұбардың жайын айтып нағашысы

Балаға Жоямерген сөз сөйлейді.
Әлқисса, нағашысының айтқан сөзі:

Жаратып атты көр дедім,
Сұрап келді көп батыр,
Бәріне соның бермедім.
Алла жазды Ділдәшті,

Жиенім, саған бергенім.
Жануардың жүрісін
Бір мініп өзім көрмедім.
Алты басар айлықты,

Қасына Ділдәш аттың жетіп барды.
Иесі келгеннен соң Ділдәш аты
Иіскеп ол баланы тұра қалды.
Жүгендеп Ділдәш атқа алды мініп,

Қайырадан әкесіне келді жүріп.
Енші алып атасынан Құламерген,
Жөнелді аралына сапар қылып.
Жөнелді амандасып Баллу Маржан,

Бәлеге бала алам деп қалма, – деді.
Дүниеде дұшпаның көп батыр едің,
Өзіңе өзің қайғы салма, – деді.
Сол жерде Құламерген сөз сөйлейді;

«Алмаспын қатын тілін» деп, сөйлейді.
«Алам деп апаң тілін қапа болғам»,
Мергенің бұ сөзді айтып жүре берді.

Алды да қанжығаға байлап салды.
Пысқырды Құлагер ат бір кездерде,
Сол жерде Құламерген қайран қалды.
Артына сасқанынан тұрды қарап,

Көңілі қорыққанынан һәрбір тарап.
Садағы, найза, мылтық, бәрі де жоқ,
Жас бала түсіріпті ол сиқырлап.
Әлқисса, жолдағы баланың не нәрсе екендігі жайлы.

Сөйлейін енді, жарандар,
Сөзім тыңлап қараңдар.

Бұлғар деген шаһарда
Құртқа деген кемпір бар.
Сол кемпірдің шешесі –
Жеті басты жалмауыз

Жер астында тұрғандар.
Сол кемпірдің баласы
Орақ деген ұлы бар.
Қанын іздеп патшаның

Мергенді тани қалыпты,
Жас бала болып сиқырмен
Жолда жата қалыпты.
Мерген тауып алыпты,

Сауыт, сайман, қылыш, оқ
Сиқырменен Орағың
Бәрін түсіріп қалыпты.
Жоямерген ал сонда:

Осы тауға барайын,
Рұқсат маған бер, – дейді.
Жоямерген сол кезде
Жан-жағына қарады.

Бір тау келед қимылдап,
Тамаша-қайран қалады.
Рұқсат алып Мергеннен
Тауға кетіп барады.

Келіп көзін салады.
Аспанменен күрескен,
Бұлтпенен тірескен,
Сақтай көр деп бір Алла,

Құдіретке қылды наланы.
Жоямерген ал сонда:

Я болмаса атыспақ, –
Бұлай сөйлей салады.

Қыртыстап көзін қарады.
Ашуланып ал бала
Піл үстінде Орақтың
Белбеуінен алады.

Жоямерген қаһармен
Қатты тартып қалғанда
Пілден түсіп қалады.
Аттан түсіп екеуі,

Батырға таудай талап Құдай берген.
Орақпен үш күн, үш түн сонда алысып,
Қайратын бірі-бірінің көзі көрген.
Екеуі үш күн ұдай алысыпты,

Көшіріп жер-дүниені салысыпты.
Жас бала күші толған мезгілі емес,
Қалжырап тал шыбықтай майысыпты.
Сол кезде Құламерген жетіп келген,

Орақты енді маған берші» деген.
Сол жерде Жоямерген қаһарланды,
Қызарып екі көзі оттай жанды.
Тіресіп жүрген батыр өзі дендеп

Орақты жерден тартып жұлып алды.
Көтеріп оны жерден жұлып алды,
Батырды айландырып жерге салды.
Семсермен басын кесіп домалатып,

Қараңыз өнер қылған қаһарына.
Әскерден бас тиіп бес кісі өлді,
Қараңыз кез келуін ажалына.
Әлқисса, Жоямергеннің жауға кіргені.

Жоямерген ал сонда
Жауға таман жүреді,
Сайманын алып Орақтың
Желігіп жауға тиеді.

Көп қойға келді бір қасқыр,
Бір шетінен кіреді.

Атып кетіп барады,
Садақ жеткен жер болса,
Тартып кетіп барады.
Ділдәш аты жануар

Кезі келген жауларды
Тарпып кетіп барады.
Үш мыңдайын әскерді
Қырып кетіп барады.

Үш күн, үш түн қырады,
Төртінші күн болғанда
Үш мыңдайын әскерді
Таммат тамам қылады.

Сол уақытта қараса,
Болған екен тамаша,
Үш мың әскер таусылып,
Өзі қапты оңаша.

Құлағын кесті құнтитып,
Мұрнын кесті тымпитып,
Сақал, мұртын күзеп ап,
Қойды үшеуін шұнтитып.

«Еліңе барсаң сәлем айт»,
Қоя берді сымпитып.
Әлқисса, Мергеннің аралына көшіп барғаны.
Бұл жерден жауын қырып көшіп кетті,

Өзінің аралына барып жетті.
Қызықпен неше түрлі аңын аулап,

Мергеннің аралында жүрген кезі,
Қызықпен аңын аулап жүрген кезі.
Аң аулап Құламерген жүре тұрсын,
Келеді үш кісінің біраз сөзі.

Үшеуі құнтиысып жетті еліне,
Өзінің Бұлғар деген елдеріне.
Қырғанын осылай деп бастан-аяқ
Сөз сөйлеп баян қылды жерлеріне.

«Мергеннен не қылсаң да өшіңді ал» деп
Жіберді жалмауызға хабар салып.
Жалмауыз бұ хабарды есітіпті,
Орақты естіген соң есі кетті.

«Қаныңды Құламерген ішермін» деп,
Мініп ап желмаямен жөнеліпті.
Баласын есіткен соң кетті жүріп,
Тұрмайды орта жолда һеш кідіріп.

Һәр жерден Мерген үйін қарап жүрер,
Ол залым жамандықтың бәрін білер.
Жалғызы Орақ батыр өлгеннен соң,
Бұған да кемпір қайтіп сабыр қылар.

Аралап Ғазар арал келді дейді,
Келген соң ақ орданы көрді дейді.
Алдына ақ орданың жақын келіп,
«Қайда, – деп, – Құламерген?» сұрды дейді.

Бар екен бір денеде жеті басы,
Үйінен қорыққаннан шыға алмапты.
Шыға алмай Баллу Маржан үйде тұрды,
Сөз сөйлеп мыстан кемпір сонда ақырды.

Айтпасаң, жұтамын, – деп жауап сұрды.
Бейшара қорыққанынан жауап берді:

Аң аулап Құламерген келді мұнда,
Айтады кемпір сөзін Маржан сонда.
Көтеріп оң қолымен көзін сүртіп,
Жылайды кемпір жайын айтып онда.

Сонда Мерген сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

Айтатұғын сөзім бар,
Бір денеде малғұнның

Һәр басында кемпірдің
Жүз кісінің күші бар.
Өліп қалған Орағың
Сол кемпірдің баласы,

Құртқа деген бұл кемпір
Үш жүз жасқа барғаны.
Күнайымды азғырып
Әуелде қорлық салғаны,

Тобылғы менен мейіз сап,
Бір тоқымды сырығыл,
Осылайша амал қып
Бұл кемпірден қашамын.

Өзіме азық – мейізің,
Кер атқа азық – тобылғың.
Тоқымын айтқан бітірді,
Кер атқа мініп ол тұрды.

«Кемпір келсе артымнан
Жолыма салып жібер» деп,
«Тәуекел» деп шығады.
Тұрады Құламерген атын мініп,

Пәлеге қала көрме қарсы тұрып.
Зарланып Құламерген көп жылады,
Қайғысын қатын-бала жеп жылады.

Бет қойып жапан түзге жөнеледі.
Жөнелді Құламерген мауқын басып,
Қалыпты қатын-бала зар жыласып.
Тағы да үш күн, үш түн өткеннен соң,

Бір күні кемпір келді асып-сасып.
Жалмауыз жетіп келіп ақырады,
«Қайда, – деп, – Құламерген» шақырады.
Кемпірді қаһарланған көргеннен соң

Ішкелі оның қанын мұнда келгем.
Айтпасаң, балаңменен жұтамын» деп,
Ақырып айбаттанып жақын келген.
Шыдамай айбатына жаман састы,

«Қашты, – деп, – Мерген батыр» айтып сапты.
Көрсетті Құламерген келіп ізін,
Қазылған жүрген жері жер ошақ-ты.
Ол кемпір желмаямен кетті қуып,

Төрт айда жете алмады жақын-жуық.
Бес айдай сонда малғұн қуалады,
Артынан сонша қуып жете алмады.
Тұрғанда алтыншы айдың жүзін көріп,

Қарасы Құламерген бұлдырады.
Жалмауыз біраздан соң жетті жуық,
Ол залым жақындады алты ай қуып.
Сол кезде биік тауға жеткен жақын

Артынан жақындады кемпір қуып.
Мейізді тоқымдағы өзі нәр қып,
Жүреді тобылғысын атқа беріп.
Мергенің Орал тауда қашып жүрді,

Қысылып жалмауыздан сасып жүрді.
Батырың Орал тауда жүре тұрсын,
Естіңіз қатынынан біраз сөзді.
Бір күні Маржан сұлу ұйықтап жатқан,

Мәнісін көрген түстің оған айтқан.
Әлқисса, шешесінің көрген түсін баян қылғаны.

Сөзімді айтқан ұғып ал,
Әкең сорлы кеткелі
Ұйқы көрмей жүрдім мен.
Бүгін түнде ұйықтап ем,

Әкең маған сөйлеген:
«Жоямерген жалғызым,
Бұл жалғанда арманда

Алты ай болды көрмедім,
Жүзіңді көрмей еңіредім.
Бір көрсем, қалқа, жүзіңді
Армансыз болам мен, – дейді,

Тілегім берсін бар Құдай,
Құла да атым арыды-ай.
Мойным болған ырғайдай,
Битім болған торғайдай

Әкеңе осы кезде барғыл, балам.
Берейін жөнін айтып, Жоямерген,
Әкеңнің сен жүзігін алғыл, балам.
Барасың жүзік алып Орал тауға,

Көрінер әкең қашқан қарсы алдыңда.
Жүзікті қарсы алдына тастай берсең,
Әкең де қайраттанар біліп сонда.

Сол кезде барғаныңды біліп қалар.
Кер аты астындағы о да біліп,
Жануар құстай ұшып қаһарланар.
Кетеді әкең асып сонда қырдан,

Артында жақын келер кемпір қуған.
Алтын оқ мен беремін садағымен,
Кемпірді атып қалғыл дәл маңдайдан.
Жығылып кемпір сонда қайғы ойлайды,

Жалмауыз сонда жатып айқайлайды.
Бір атқан жалғыз оғың жетер, – дейді,
Жаны орын жаһаннамға кетер, – дейді.
Екі атпа, сөзімді ұқсаң, Жоямерген,

Өлтіріп екеуіңді кетер, – дейді.
Шырағым, мен сөйледім, тілімді алсаң,
Әкеңе сәлем айтқыл бізден, барсаң.
Бар енді, жолың болсын, жан шырағым.

Қоштасып шешесімен жүре берген.
Жүрісі жануардың сондай қатты,
Оралға он күн жүріп жетіп келген.
Оралға он күн жүріп жетіп келді,

Әкесін қашып жүрген көзі көрді.
Жүзігін қалтасынан алды дағы,
Алдына атасының тастай берді.
Жүзікті көріп Мерген жерден алды,

Ғайып боп көз ұшында кетіп қалды.
Ақырып кемпір сонда келе жатты,
Артынан арқан бойы жақындапты.
Айқайлап Жоямерген ақырғанда,

Балаға сонда кемпір жалт қарапты.
Маңдайда жалғыз көзден қалды басып,
Жығылды сонда кемпір омақасып.
«Ер болсаң, Жоямерген, екі атқыл» деп,

Қасына Жоямерген тұрды келіп.
Қараса, жаһаннамға кетті жаны,
Қуанды Жоямерген мұны көріп.
Әкесі Құламерген о да келді,

Баласын келіп тұрған көзі көрді.
Келген соң Құламерген аттан түсіп
Бұ келген баласымен көріседі.
Құламерген жылайды,

Алты ай сені көрмедім,
Жүзіңді көрмей еңіредім.
Кемпір қуып жеткенде,
Маған да, қалқам, келгенің.

Құдіреттен осылай
Жазуы бар Алланың.
Жоямерген қарағым,

Әуелгі ажал, қарағым,
Босағада байландым.
Екінші ажал, қарағым,
Жас баланы алғанда,

Айрылып сайман қалғанда,
Қырып жауды сен салдың.
Үшінші ажал – мынасы.
Құлагер ат арыған,

Кер ат пенен атаңыз
Осы кезде алжыған.
Әкеңнен тұр сын кетіп,
Кер аттан тұр әл кетіп,

Алаңдап тұрған кезімде
Келдің, қалқам, сен жетіп.
Кемпірді келіп өлтірдің,
Малғұнды қоймай дәндетіп.

«Жалғызым, тірі көрдім бұ жалғанда
Өлсем де арманым жоқ» деп, жылады.
Екеуі атқа мінді онан кейін,
Өлеңмен қайтқандарын мен сөйлейін.

Үш айда аралына келді жүріп,
Тыңласаң, мен сөйлейін келгендерін.
Аралға Құламерген қайтам деді,
Баласы сонда тұрып айтады енді.

Аралға Құламерген жүріп кетті,
Секіртіп дариядан келді де өтті.
Аң аулап Жоямерген түзде жүрді,
Азырақ қайтқанынан есті кепті.

Дарияға қайтайын деп жетіп келді,
Дариядан таңғажайып бір іс көрді.
Бір қуық су бетінде қалқып жүрген,
Келді де тамаша қып қарап тұрды.

Жақындап тамаша ғып тұрған шақта,
Жөнелді әлгі қуық тартып алып.
Мергенді әлгі қуық тартып алды,
Тоңқайып ат-матымен барып қалды.

Ішіне күлдір-салдыр кетті түсіп,
Жас бала не екенін біле алмады.
Атымен жұтып кетті биттей қуық,
Барады үш күн, үш түн қуық жүріп.

Сахара бір далаға қалды келіп,
Жүре алмас һешбір жаққа жөнін біліп.
Бетімен сахарада жүре берді,
«Құдай-а, көрсеткенің немене» деп.

Зар жылап жүре берді Жоямерген,
Бетімен жөнін білмей жүре берген.
Бетімен айдалада келе жатса,
Ақ орда, алты қанат үйді көрген.

Алыстан үйді көріп тұрғанында
Бір адам ақ шалмалы келе жатыр.
Бір адам ақ сақалды жақын келді,
Басында ақ шалмасы, бала көрді.

«Япырым-ай, жолды айтатын бабам ба» деп,
Қасына жақын келіп сәлем берді.

Бір Алла медет берсін саған, – деді.
Жыланбек жер астының падишасы

Жыланбек қайратыңа ғашық болған,
Сынайды әлі сені әрбір жолдан.
Қайратын өзім көрем батыр болса,
Берем деп Күнсұлуды уағда қылған.

Күнсұлу Жыланбектің жалғыз қызы,
Көрсеңіз, хор қызындай нұрлы жүзі.
Көп адам жұмысына жарамаған,
Өлтірді әр батырды оның өзі.

Қуық боп Ғайын һәрбір сиқырменен,
Ішіне салып сені алып келген.
Бұлай деп жөнін айтты Қызыр бабаң,
Күтіңіз не болса да бір Алладан.

Жеті қат, бұ келгенің, жердің асты,
Мұны айтып ғайып болды әлгі адам.
Көрінген ақ ордаға жүре берді,
Ол үйге барайын деп жақын келді.

Әлқисса, Ділдәшқа тіл бітіп сөйлеген сөзі.
Тіл бітіп Ділдәш сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

Сөзімді айтқан ұғып ал.
Ақ орданың ішінде
Бір үй толған жылан бар.
Үйіне кіріп барғанда,

Сол жыландар ысқырар,
Қайраттанып сол кезде

Босағада ақ жылан
Оң балақтан кеп кірер,
Өне бойды аралап
Қатты ысқырып ол жүрер,

Жалап бәрін өн бойдың,
Жағаңнан барып ол шығар.
Қимылдама, Мергенім,
Қимылдасаң – өлгенің,

Сұр жылан тағы келеді,
Оны көзің көреді,
Өне бойды тағы да
Әуелгідей аралап,

Жағадан шығып ақырда,
Өз бетімен жүреді.
Онан соң тағы сары жылан,
О да ысқырып келеді.

Бұрынғыдай жүреді.
Қимылдама, жан достым,
Қимылдасаң – өлгенің,
Көп мехнат көргенің.

Онан соң тағы көресің
Қызыл жылан келгенін.
Аузыңнан келіп кіреді,
Ішіңді түгел аралап

Қарсы біткен қабырғаң,
Түгендеп бәрін көреді.
Ең соңында, жан достым,
Мұрныңа келіп тұрады.

Өн бойыңды түгендеп,
Осылайша қылады.
Қимылдама, Мергенім,
Қимылдасаң, шағады.

Жоямерген батырың
Ақ ордаға барады.
Еніпті ақ ордаға сәлем беріп,
Қорықты жыландарды көзі көріп.

Шуласып көп жыландар тұс-тұс жақтан
Көрген соң түрегелді бәрі де өріп.
Ақ жылан босағадан түрегелді,
Әуелі оң балақтан кіре берді,

Ысқырып бір сұр жылан тағы келді.
Қаһарын ол жыланның қатты көрді.
Қаһармен айбаттанып әлгі жылан
Әуелі оң балақтан келді де енді.

Аралап әуелгідей тағы жүрді,
Қозғалмай Жоямерген сабыр қылды.
Жағалап жағасынан барып шығып,
Бір патша алтын таққа барып мінді.

Сиынып бір Аллаға тұрған шақта,
Сары жылан келе жатыр тағы ысқырып.
Қорқады сол жыланнан көп сандалып,
Тұрады сонда дағы қайраттанып.

Кіріп ап оң балақтан ең әуелі,
Жүреді бұрынғыдай шыр айналып.
Жүреді өне бойды қылып сайран,
Ақырда шықты келіп жағасынан.

Көрініп қызыл жылан қатты ысқырды,
Зәресі кетіп Мерген әзер тұрды.
«Құдай-ау, бұ жыланнан сақтай көр» деп,
Айбатын бәрінен де артық көрді.

Көрініп қызыл жылан айбаттанды,
Мергенің қатты қорқып есі танды.
Қайырадан есін жиып тұрған шақта,
Аузынан жылан келіп кіріп алды.

Түгендеп ішек-қарны мен жұлын-жота,
Мұрнына ысқырады келіп тұрып.
Мұрнына келіп тұрып қатты ысқырды,
Сол кезде Жоямерген бір түшкірді.