- 1 -

- 2 -

- 3 -

- 4 - айналып, бір тағдырмен, бір мұратпен , бір болашақпен, бір тудың астында бірге өмір сүру – шетелдердегі этникалық қазақтардың ортақ арманы. Деректерге қарағанда, тарихи Отанына оралған 1 миллионнан астам қандастарымыздың арасынан бүгінге дейін 70 шақты ғылым докторы, 300-дей ғылым кандидаты шығыпты. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында-ақ елге оралып, халқымыздың әдебиеті мен өнерінің, ғылым-техникасы мен экономикасының дамуы жолында аянбай тер төгіп, шетелден алып келген білімі мен өнерін Қазақ елінің дамуына арнап келе жатқан қандасбауырларымыз аз емес. Солардың бірі – белгілі ақын, талантты аудармашы, ұстаз, қытайтанушы-ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор Дүкен Мәсімханұлы деген азамат. Мен 1990-шы жылдардың соңына таман Дүкенді алғаш рет ұстазы, әдебиетші-ғалым, академик, марқұм Рымғали Нұрғалидың қасынан көргенім есімде. Сондай кездесудің бірінде Рекең қасында тұрған қара торы, көзі бақырайған бала жігітті «Дүкен Мәсімхан деген жігіт. Менің шәкіртім, Шынжаңдағы үш аймақ төңкерісі кезіндегі әдебиеттен диссертация жазып жүр. Өзі мықты ақын», - деп таныстырған болатын. Кейін мен Астанаға – Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіне ауысып кеттім. 1999 жылы аталған оқу орнынан Шығыстану факультеті ашылып, мен сол факультеттің деканы болдым. Факультетке араб, парсы, қытай, жапон тілдері бойынша студент қабылдадық. Сол жылдың күзінде Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Шығыстану факультетін бітірген бес-алты жас маманды бірден жұмысқа қабылдадық. Солардың ішіндегі қытай тілі бойынша мұғалім болып келген жас мамандардан: «Қытай тілін кімнен үйрендіңдер?» - деп сұрағанымда, «Дүкен ағайдан», - деп бәрі мақтанышпен жауап берген-ді. Содан келесі жылы, яғни 2000 жылы Дүкеннің өзін жұмысқа шақырдық. Бірақ неге екенін, ол жолы келмеді. Содан осы соңғы бір-екі жылдың жүзінде Дүкенмен бір университетте, бір факультетте аға-іні ретінде, ұстаз-шәкірт ретінде, әріптес ретінде бірге істеп келеміз. Д.Мәсімханұлы жас болғанымен, оқығаны да, көңіліне тоқығаны да мол, тағдырдың біраз ыстық-суығын көрген, арғы-бергінің қыр-сырына қанық, ерте есейген азамат. Бұған көз жеткізу үшін оның өмірбаянын бір шолып шыққанның өзі жеткілікті. 1963 жылы Қытай Халық Республикасының Шынжаң өлкесіне қарасты Текес ауданының Ақши деген елдімекенінде отырған Мәсімхан ақсақалдың шаңырағында шекесі торсықтай бір ұл өмірге келеді. Оған азан шақырып «Дулат» деп ат қояды. Кенжесі болғандықтан ба екен, ата-анасы сәбиді еркелетіп «Дүкен» атап жүріпті де, кейін құжатқа да солай жазылып кетіпті. Дүкеннің айтуынша, әкесі Мәсімхан Нақысбекұлы қарапайым шаруа адамы, ауыл молласы болған кісі екен. Ал атасы Нақысбек Жалпетекұлы 1916 жылғы “Қарқара көтерілісіне” қатысып, ол көтеріліс патшалы Ресей әскерлері тарапынан жанышталғаннан кейін елін бастап Қытай асып кетіпті. Оған дейін Қазақстанның Шәлкөде өңірінде, 1917-1937 жылдары Қытайдың Іле аймағының Текес ауданында болыстық қызмет атқарыпты. Жалпы бұл есім тарихта “Нақысбек шешен” деген атпен де белгілі. «Қазақтың әйгілі би-

- 5 - шешендері» деген энциклопедиялық жинақта Нақысбек шешеннің өмірбаяны мен шешендік сөздері, толғаулары енген. Ал Дүкеннің анасы да өз ортасының белгілі айтыскер ақыны болыпты. Әрі қазақтың қисса-дастандары мен ертегіаңыздарын нақышына келтіріп айтатын кісі екен. Осындай шаңырақта өмірге келген Дүкен жас күнінен-ақ сөз өнеріне, әдебиетке құштар болып өседі. 1982 жылы туған ауданынан орта мектепті үздік бітірген Дүкен сол жылы мемлекеттік емтиханнан ең жоғары балл жинап, Қытайдың астанасы Пекин қаласындағы Орталық ұлттар университетіне қабылданады. 1987 жылы аталған оқу орнының филология факултетін аудармашыфилолог мамандығы бойынша үздік бағамен және “оқу үлгілісі”деген атақпен (бұл атақ қытайда университетті үздік бітірумен бірге, студент шағында әдеби немесе ғылыми шығармашылықпен танылған шәкірттерге дипломмен бірге беріледі екен) тәмәмдайды. Сол жылы жолдамамен Үрімжі қаласындағы ШҰАР Гуманитарлық ғылымдар академиясына барып, Әдебиет институтының ғылыми қызметкері болып еңбек жолын бастайды. Бұнда қытай, ұйғыр халқының әйгілі ғалымдарымен бірге, Нығымет Мыңжанұлы, Жақып Мырзаханов қатарлы есімдері Алаш жұртына кеңінен танымал белгілі қазақ ғалымдарымен істес-әріптес бола жүріп,

- 6 - ұстаушы көсемдері КСРО құрылғаннан кейін шектеуге, тіпті қудалауға ұшырады. Кейіндеп Алаш қозғалысымен қатысы барлар «Халық жауы» деген атпен тұтастай тұтқындалы. Міне осы кезде Алаш көсемдерінің біразы Шығыс Түркістанға барып бой тасалады. Бірақ олар онда барған соң да Алаш мұратын, ұлт-азаттық идеясын таратып, ондағы ағайындарды ұлт-азаттық күреске шақырды. 1937 жылы Сталин мен Шэн Шицай ауыз жаласа отырып, ол жақтағы Алашшылдардың көзін жойғанымен, азаттық үшін белін буып, атқа қонып алған халық ақыры Шынжаңды азат етіп, 1944 жылы Шығыс Түркістан Республикасын құрады. Бұл мемлекет 1949 жыы ҚХР құрылғанға дейін бес жыл өмір сүрді. Осы жылдарда Ақыт қажы Үлімжіұлы, Жүсіпбек қожа Шаихсламұлы, Әсет Найманбайұлы, Көдек Маралбайұлы, Нұртаза Шалғынбаев, Таңжарық Жолдыұлы, Шарғын Алғазыұлы қатарлы ақындар Алаш идеясының, ұлт-азаттық күрестің жанкешті насихатшылары болды. Д.Мәсімханұлының аталған ғылыми жұмысы, сол кезең әдебиетіндегі ұлтазаттық бағытты уақыт талабына сай азат сана, ұлттық мүдде тұрғысынан қарастырған алғашқы іргелі зерттеу болды. 2008 жылы Дүкен Мәсімханұлы «Қазақ және қытай әдебиеттеріндегі ұлттық дәстүр мен жаңашылдық (М.Әуезов пен Лу Шүн шығармалары негізінде)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Бұл ғылыми жұмысты талқылайтын негізгі жетекші ұйым ҚР М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты болып бекітілген екен. Ол кезде мен осы институттың директоры едім. Институт қызметкерлері, ғалымдар жұмыспен танысып шықты. Тақырып тың. Оның үстіне жұмыс «салыстырмалы әдебиеттану ғылымының» шифрі бойынша орындалған. Жұмыс жан-жақты, қызу талқыланды. Себебі Қазақ еліне ХХ ғасырдың 30-40-жылдарында еніп, жайлап өркен жая бастаған салыстырмалы әдебиеттану ғылымы 50-ші жылдардан кейін мүлде сұйқыл тартып, сұйылып барды да, араға жарты ғасырдай уақыт салып, тек тәуелсіздіктен кейін ғана ғылым ретінде орнығып, қалыптаса бастады. Оның осынша кешеуілдеп, кенжелеп қалуының, әрине, өзіндік себептері болмай қалған жоқ. Ең басты себептердің бірі ретінде кеңестік кезең тұсында бір мезгіл салыстырмалы әдебиеттану ғылымына «буржуазиялық ғылым» деген айдар тағылып, оны арнайы қарастырудың, әдеби зерттеу тәсілі ретінде жандандырудың мүмкіндігі болмағандығын айтуға болар еді. Екінші бір себеп – ұлттық республикалардағы ақын-жазушылардың бәрін жаппай «ұлы орыс қаламгерлерінің, орыс әдебиетінің шекпенінен шыққан» деген таным белең алды да, «салыстырмалы әдебиеттану ғылымы» тұрғысынан кім не жазса да, тек қана осы идеяны «тиянақтауға, дәлелдеуге» мәжбүр болды. Сөйтіп ұлы Мұхаң (Әуезов) бастаған қазақ қаламгерлері «орыс қаламгерлерініен үйренген, үлгі алған» ретінде қарастырылып келді. Ал Д.Мәсімханұлының қазақ жазуышысы Әуезовті қытай қаламгері Лу Шүнмен салыстыруы, шынымен де қазақ әдебиеттану ғылымы үшін үлкен жаңалық болды. Сондай-ақ сөздің осы тұсында аталған жұмыстың Қазақстанда «салыстырмалы әдебиеттану» ғылымы бойынша мемлекеттік тілде қорғалған тұңғыш докторлық диссертация екенін де атап айтқан орынды.

- 7 - Шығармашылық жолын университет қабырғасында жүргенде бастаған Дүкен Мәсімханұлының бүгінге дейін “Жүрекке саяхат” (1991ж. ҚХР Үрімжі), “Семсер суы” (1998ж. Алматы), “Көкпар” (2003ж. Алматы) “Алтынның буы” (2007ж. Пекин), “Алкүрең арман” (2008ж. Астана) атты жеке жыр жинақтары, “Жыр-Жебе” (монография, 2000ж. Алматы), “Сарап” (ғылыми зерттеу мақалалар жинағы, 2001ж. Астана) “Сөз - желкен” (монография, 2005ж. Алматы) “Мұхтар Әуезов және Лу Шүн” (монография, 2007ж. Алматы) «Қазақ және қытай әдебиеттеріндегі ұлттық дәстүр мен жаңашылдық» (монография, 2010ж. Павлодар), «Еуразиялық өркениет: ежелгі түркі және қытай елдерінің рухани қарым-қатынасы» (ғылыми зерттеу мақалалар жинағы, 2012ж. Астана) атты зерттеу кітаптары жарық көрді. Бұдан сырт 300-ден астам ғылыми-зерттеу мақалалары республикалық және шетелдік түрлі ғылыми басылымдарда жарияланды. Бүгінде ақын, қытайтанушы ғалым, аудармашы ретінде Дүкен – ҚХР аз ұлт жазушылары ғылыми қоғамының, Қазақстан Жазушылар одағының және Дүниежүзі синологтар қоғамының мүшесі. Сондай-ақ 2012 жылдан бері Д.Мәсімханұлы ҚХР ШҰАР Мәдениет министрлігіне қарасты Өнер институтының ұсыныс етілген профессоры. Әдебиетке, жалпы шығармашылыққа о баста

- 8 - Белшеден батар сол «батпан құйрықты» көре тұра Дүкен ұстаздықтан безінбеді. Сөйтіп ол елімізге жүздеген қытайтанушы жас мамандар тәрбиелеп, қазақстандық қытайтану ғылымының қалыптасуы мен дамуына өзінің бір кісілік үлесін қосып келеді. Сонымен бірге оның “Қытай тілі фонетикасының негіздері”, “Қытай филологиясына кіріспе”, “Лу Шүн әлемі”, “Лу Шүнтану дәрістері”, “Қытай әдебиетінің тарихы” (екі том), “Елтану мәтіндері” атты оқулықтары өз шәкірттерінің қолында жүрген болса, жолдасы А.Әбиденқызы екеуі құрастырған “Қытайша-Қазақша үлкен сөздік” (70 мың сөз бен сөз тіркесі қамтылған) атты сөздігі баспадан шығу алдында. Бүгінге дейін Д.Мәсімханұлы Қазақ елі үшін 100-ден астам қытайтанушы маман тәрбиелеп шығарған болса, сол шәкірттерінің дені қазір ҚР Президенті аппараты, ҚР СІМ, ҚР Қорғаныс министрлігі, ҚР Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті, ҚР Білім және ғылым министрлігі, Қазақстанның ҚХР-дағы Елшілігі мен консулдықтарында, Қазақ-қытай бірлескен кәсіпорындарында, ҚР жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу мекемелерінде жемісті еңбек етуде. Дүкеннің ұстаздық саладағы еңбегі де еленбей қалған жоқ. Жақында ҚР Білім және ғылым министрінің жарлығымен жас ұрпақты оқыту мен тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін Д.Мәсімханұлы “Ы.Алтынсарин” медалімен марапатталды. Ұлттық ағартушылықтағы аса өнімді тәсілдердің бірі аударма. Егер бір халық өзінің ғылым-білімін, өнері мен мәдениетін көтеріп, өркениетті елдер қатарына қосыламын десе, ол еш қашан шетел тілінсінсіз, аудармасыз жүзеге аспайды. Сондықтан тарихқа қарап отырсақ, шетел тілін білетін, ұлтқа жаны ашитын кез-келген тұлға аудармаға соқпай өтпегенін байқаймыз. Біз ХХ ғасырдың 90-шы жылдарына дейін, әлемдік ақыл-ой өнімдерін орыс тілі арқылы алып келген елміз. Тек тәуелсіздіктен кейін ғана өз жастарымыз өсіпжетіліп, оларға шеттен келген ағайындарымыз қосылып, әлемнің іргелі елдерінің тілдерінен, түпнұсқадан әдеби, ғылыми, саяси аудармалар жасала бастады. Осы салада тер төгіп келе жатқан аудармашылардың алдыңғы легінен де Дүкен Мәсімханұлын көреміз. Жоғарыдағы ғылыми һәм әдеби еңбектерден тыс мерзімді баспасөзде Д.Мәсімханұлы көптеген қытай қаламгерлерінің шығармаларын тәржімалап, қазақ оқырмандарына тұрақты түрде ұсынып келеді. Оның аударма саласындағы шоқтықты дүниесі ретінде мемлекеттік «мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарық көрген қытайдың ұлы жазушысы Лу Шүннің таңдамалы шығармаларын («Лу-Шүн. Повесттер мен әңгімелер», Астана. 2010) атап айтуымызға болады. 2012 жылы осы аударма еңбегі үшін Дүкен Мәсімханұлына Қазақстан жазушылар одағының Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығын беруін аудармаға да, аудамашыға да берілген орынды баға деп есептейміз. Сондай-ақ 2010 жылы «Әлем әдебиеті» журналы редакциясының ұсынысы бойынша Д.Мәсімханұлы аталған журналдың қытай әдебиетіне бағышталған арнаулы санын дайындауға көмектесіп, ақынжазушыларды іріктеу, олардың шығармаларын сұрыптау, аудару жұмыстарына ат салысты. Аталған журналдың Д.Мәсімханұлының «Қытай әдебиеті: қыры мен сыры» деген көлемді алғысөзімен жарық көрген сол саны (2010. №2) қалың қазақ оқырмандарының жоғары бағасына ие болды. Осылайша Қазақ елінде

- 9 - Қытай әдебиеті мен мәдениетін насихаттауға, Қазақ-қытай елдері рухани қарым-қатынасын дамытуға қосқан елеулі еңбегі үшін Д.Мәсімханұлына 2012 жылы Шаңхай ынтымақтастық ұйымының «Жібек жолы: гуманитарлық ынтымақтастық» сыйлығы берілді. «Ақын болу еркіңде, азамат болу борышың». Бұл ұстаным бүгінгі қазақ интеллигенциясына тіпті де керек. Өйткені біз шаңырағын жаңа көтеріп, уығын енді шаншып жатқан елміз. Бар мәселеде мемлекетке ауыз ашу, боларды да, болмасты да саясатқа сайдыру берекелі елдің тірлігі емес. Осы тұрғыдан келгенде Д.Мәсімханұлы бас болып, ат салысып жүрген қоғамдық жұмыстар да жұртқа үлгі боларлық. Ол өзінің жоғарыдағыдай қауырт шығармашылық жұмыстарына қарамастан, ел өміріндегі елеулі оқиғаларға белсене атсалысып келеді. Әсіресе ол «ата жұртқа жетттім. Өз жағдайым жаман емес. Өзгелер гүл болмаса бүл болсын» демей, тарихи Отанына дүниенің түкпір-түкпірінен келіп жатқан ағайын-бауырластардың аяғынан жылдам тұрып, тез қатарға қосылып кетуі үшін ылғи да жан ұшырып еңбек етуде. Атап айтқанда Д.Мәсімханұлы елге оралған күннен бастап қолданыстағы көші-қон заңының қабылдануы, ағайындарың азаматтық алуы, зейнетақысы, балаларының білім алуы, квотаның саны мен оны берудің тәртіптері, жергілікті бюрократшенеуниктерден жәбір-жапа көрген ағайындардың хақ-құқы т.б. толып жатқан мәселелер бойынша салалық Министрден бастап, Мемлекеттік хатшы, Парламант мінбері, тіпті Елбасының қабылдауына дейін барды. Оның осындай ұлтжандылығы мен іскерлігін, оралман ағайындар арасындағы құрмет-беделін ескерсе керек, 2003 жылы Елбасы өз жарлығымен Д.Мәсімханұлын «ҚР Президенті жанындағы ұлттық кеңестің» мүшесі етіп тағайындады. Аталған Кеңесте ол оралмандар мен көші-қон мәселесі бойынша қоғамдық өкіл болып есептеледі. 2010 жылдан бері республикалық «Көші-қон мәселелері және отандастармен байланыстар жөніндегі қоғамдық кеңестің» мүшесі. Ал Астана қаласы мен оның маңайында тұратын оралман ағайындар 2004 жылы «Атажұрт» деп аталатын қоғамдық бірлестік құрып, оған бірауыздан Д.Мәсімханұлын төраға етіп сайлады. Ол басқаратын «Атажұрт» қоғамдық бірлестігі де шеттен келген ағайындардың сан алуан мәселесі бойынша жемісті жұмыс істеп келеді. Атамыз қазақта «Жылқыда да жылқы бар, Қазанаты бір басқа. Жігітте де жігіт бар, Азаматы бір басқа», - деген аталы ұғым бар. Сөзімізді қорыта келе айтарымыз, тәуелсіздіктің алғашқы жылында-ақ «Отаным!» деп алып-ұшып елге жеткен, ата жұртына оралған 20 жылдан бері еліміздің рухани түлеуі мен дамуы жолында жан аямай еңбек етіп келе жатқан Д.Мәсімханұлы халқымыздың ұғымындағы «Азамат» деген атқа әбден лайық деп ойлаймын. Дүкен бауырыма алдағы уақытта да ерен еңбегіңмен еліңді қуанта бер демекпін. Сейіт Қасқабасов Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі. ҚР Абай атындағы Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты.

- 10 -

- 11 - экономики, вкладывая в развитие Казахстана те искусство и знания, что получили за границей. Один из них – известный поэт, талантливый переводчик, педагог, ученый-китаевед, доктор филологических наук, профессор, деятель Дукен Масимханулы. На моей памяти к концу 1990-ых годов я впервые увидел Д.Масимханулы со своим учителем ученым-литературоведом, академиком покойным Рымгали Нургали. На одной из таких встреч Рымгали представил мне смуглого парня с выпученными глазами так: «Парень по имени Дукен Масимхан. Мой ученик. Пишет диссертацию по теме «Литература периода переворота трех регионов в Синьцзяне». Отличный поэт». Позже я перевелся в Астану – в Евразийский Университет им. Гумилева. В 1999 г. открыли факультет востоковедения, я стал деканом этого факультета. Мы приняли студентов по арабскому, персидскому, китайскому, японскому языкам. Осенью того года на работу разом были приняты пять-шесть молодых специалистов, закончивших факультет востоковедения КазНУ. Когда я спросил у преподавателей китайского языка: «Кто вам преподавал?», они с гордостью ответили: «Дукен агай». Так в следующем году, т.е. в 2000 г. мы пригласили самого Д.Масимханулы. Но не знаю почему, в тот раз он не приехал. Эти последние года два-три мы работаем вместе в одном университете на одном факультете в качестве, учителя и ученика, коллег, братьев. Не смотря на то, что Д.Масимханулы еще молодой, он много учился, и много знает. Д.Масимханулы поведал немало сложностей судьбы, и оттого он рано повзрослел. Для того чтобы удостоверится в этом, достаточно просмотреть его биографию. В 1963 г. в местности Акши Текесского района Синьцзянского края в семье аксакала Масимхана родился пухлощекий мальчик. Его назвали Дулатом. Но может, потому что он был младшим ребенком, родители, лаская, звали его Дукеном. А затем так прописали и в документах. По словам Дукена, его отец Масимхан Накысбекулы был простым крестьянином, аульным муллой. А вот его дед Накысбек Жалпетекулы участвовал в «Каркаринском восстании» 1916 г. После подавления восстания солдатами имперской России, он с другими повстанцами перешел на территорию Китая. До этого в окрестностях Шалкоде Казахстана, в период 1917-1937 гг. в Текесском районе Илийской области Китая Накысбек Жалпетекулы занимал должность волостного управителя. В общем, это имя в истории еще известно как «Накысбек шешен» («Оратор Накысбек»). В энциклопедический сборник «Знаменитые казахские ораторы-бийи»вошли биография, ораторские слова, стихи и пословицы оратора Накысбека. А мать Дукена также была известной поэтессой айтысов в своей среде. Она искусно рассказывала казахские сказания, легенды и дастаны. Открывший дверь во взрослую жизнь в такой семье, Дукен Масимханулы, с малых лет рос с любовью к искусству слова. В 1982г. с отличием окончив районную среднюю школу, Дукен Масимханулы в том же году поступил на обучение в Центральный университет национальностей Пекина.

- 12 - В 1987 году оканчивает с отличием и со званием «особого образца» (такое звание дается студентам, которые параллельно с учебой также занимались литературным или научным творчеством) вышеупомянутый университет, получает диплом по специальности филолог-переводчик. В тот же год Дукен по направлению начинает свой трудовой путь в институте литературы Академии Гуманитарных Наук СУАР в городе Урумчи, в качестве научного сотрудника. Здесь наравне с известными китайскими и уйгурскими учеными, казахскими деятелями, чьи имена известны народу Алаш и стоят наравне с именами Ныгмета Мынжанова, Жакыпа Мырзаханова, работал и плодотворно вел научно-исследовательскую, литературную, творческую, переводческую деятельность Д.Масимханулы. Перечисляя, можно отметить, в короткий период пяти лет с 1987г. по 1993г. в КНР и за его пределами были опубликованы более 30-ти научных трудов, один из которых сборник стихов “Путешествие к сердцу” посвещается отдельно казахскому читателю. По мимо этого в эти годы также Д.Масимханулы переводит такие известные объемные произведения, как «Красный пояс земного шара» (роман), «Проведенные в Синьцзяне исторические деятели» (сборник научных статей), «Робот Л.М.» (сборник фантастических рассказов), стихи известных китайских и зарубежных поэтов и многосерийные телефильмы. В 1990 г. его труд «Исследования «Огузнамэ» был отмечен всекитайской наградой «Лучший труд в области исследования литературы национальных меньшинств». А в 1991 г. Д.Масимханулы за научно-исследовательские труды была присвоена награда Всекитайской молодежи, в 1993 г. союзом писателей КНР был удостоен награды «Новый талант». В марте 1993 года по специальному приглашению Казахского Национального университета им. Ал-Фараби, Дукен Масимханулы, вернувшись на историческую Родину – Казахстан, и после завершения договора решает остаться и осуществляет преподавательскую деятельность на кафедре Стран дальнего Востока факультета Востоковедения КазГУ. В период с 1999г. по 2002 годы заведовал данной кафедрой. В 2002 году приглашенный на должность доцента на кафедру востоковедения Евразийского Национального университета им. Л.Н.Гумилева. Д.Масимханулы до 2010г. в разные годы был доцентом, заведующим кафедрой, профессором кафедры востоковедения. Сейчас Д.Масимханулы является заведующим кафедрой китайского языка данного учебного заведения. В 1999 г. Д.Масимханулы под руководством академика Р.Нургали защитил кандидатскую дессертацию по теме “Национально-освободительная идея в поэзии казахов Китая (20-50 гг. ХХ века)” . Идея Алаш в начале ХХ века достигла своего расцвета, и переходила во всенародное движение, но после образования СССР лидеры, несущие знамя Алаш были ограничены в действиях, и даже подвергались гонениям. Позже все, кто имел отношение к движению Алаш, были названы «Врагами народа», и были арестованы. В это время многие лидеры Алаш скрывались в Восточном Туркестане. Однако и там они продолжали распространять национально-освободительную идею и цель

- 13 - Алаш, и призывали собратьев к национально-освободительной борьбе. В 1937г. не смотря на то, что Сталин посредством переговоров с Шэн Шицаем истребил алашевцев в той стороне, однако народ, вставший на путь борьбы, все же освободил Синьцзян, и в 1944 г. была образована Республика Восточный Туркестан. Это государство просуществовало пять лет до 1949 г., когда была образована Китайская Народная Республика. В эти годы такие поэты как Акыт хаджи Улимжиулы, Жусупбек худжа Шаихсламулы, Асет Найманбайулы, Кудек Маралбайулы, Нуртаза Шалгынбаев, Танжарык Жолдыулы, Шаргын Алгазыулы были ярыми пропагандистами идеи Алаш и национальноосвободительной борьбы. Научная работа Д.Масимханулы была первым основательным, фундаментальным исследованием, где в соответствии с требованиями того времени было рассмотрено национально-освободительное направление с точки зрения свободного сознания и национальных желаний в литературе того периода. В 2008г. Д.Масимханулы защитил докторскую диссертацию по теме «Национальные традиции и новаторства в казахской и китайской литературе (на основе произведений М.Ауэзова и Лу Синя)». Основной руководящей организацией, которая рассматривала эту научную работу, был назначен институт литературы и искусства имени М.Ауэзова. В то время я был директором этого института. Работники инстиута и ученые ознакомились с работой. Тема свежая. К тому же работа была выполнена по шифру «сравнительной литературы». Работу всесторонне и пылко обсудили. Потому что сравнительное литературоведение, которое появилось и взяло широкое развитие в 30-40 гг. ХХ века в Казахской Республике, после 50-ых гг. угасло и только после большого пробела в полвека, после обретения независимости сравнительное литературоведение начало формироваться и обосновалось как наука. Естественно на такое позднее развитие науки имелись свои причины. Одной из самых основных причин можно назвать то, что при советской власти на сравнительное литературоведение был навешен ярлык «буржуазной науки». И поэтому не было возможности рассмотреть эту науку отдельно и оживить посредством методов литературного исследования. Вторая причина – распространение понятия, что все поэты-писатели союзных республик вышли из «великих русских писателей, русской литературы», и кто бы что не писал с точки зрения сравнительного литературоведения, был обязан «доказать, дать доводы» этой идеи. Так казахские писатели во главе с великим Мухтаром Ауэзовым были рассмотрены как деятели литературы, которые «взяли пример и научились у русских писателей». А сравнение Д.Масимханулы казахского писателя М.Ауэзова с китайским писателем Лу Синем, действительно, было новшеством для казахского литературоведения. Так же здесь будет уместным сказать, что это была первая докторская диссертация в области «сравнительного литературоведения», которая была защищена на государственном языке. На сегодняшний день Д.Масимханулы, который начал свой творческий путь еще в университете, опубликовал такие поэтические сборники, как «Путешествие в сердце» (КНР, Урумчи, 1991 г.), «Вода стального меча» (Алматы, 1998 г.), «Кокпар» (Алматы, 2003 г.), «Пар

- 14 - золота» (КНР, Пекин, 2007 г.), « Розовая мечта» (Астана, 1998 г.), такие научные книги, как «Песнь – стрела» (монография, Алматы, 2000г.), «Обсуждение» (сборник научно-исследовательских статей, Астана, 2001г.), «Слово – парус» (монография, Алматы, 2005г.), «Мухтар Ауэзов и Лу Синь» (монография, Алматы, 2007 г.), «Казахская и китайская литература: национальные традиции и новаторства» ( монография, Павлодар, 2010г. ), «Евразийской цивилизации: духовные и культурные связи древних тюркиских и китайского народа» (сборник научно-исследовательских статей, Астана, 2012г.). Кроме этого более 300 научно-исследовательских статей были опубликованы в республиканских и разных зарубежных изданиях. Сегодня Дукен в качестве поэта, ученого-синолога, переводчика является членом научного общества писателей национальных меньшинств Китая, союза Писателей Казахстана и Всемирного общества синологов. Также с 2012 г. Д.Масимханулы является приглашенным профессором института Искусств при Министерстве Культуры СУАР КНР. В литературу, в общем, в творчество с самого начала пришедший со стихами Д.Масимханулы уже знаком большой публике как талантливый поэт со сложившимся своим стилем. Сейчас мало времени, чтобы разбирать его произведения. Однако нижеследующая информация будет свидетельством этим словам: до сегодняшнего дня Д.Масимханулы является мнгократным победителем международных и республиканских поэтических конкурсов; в сентябре 2011 г. Д.Масимханулы в качестве казахского поэта был специально приглашен на «Фестиваль поэтов тюркского мира», проведенный в г. Елазыг Турции. Сегодня стихи поэта переведены на турецкий, русский, китайский, японский, узбекский, киргизский, уйгурский языки. «Педагог никогда не устанет обучать», - говорил великий Абай. Народное просветительство и образование никогда не теряли своего значения у человека. Для нас же, молодого государства, которое только недавно выпустил свой корабль в огромный океан под названием мировое сообщество, образование особенно важно. Поэтому во всех странах гражданство и патриотизм исторических деятелей измеряется тем, насколько они вкладываются в эту сферу, то есть сферу образования. Д.Масимханулы, о котором мы сейчас говорим, вернулся на историческую родину в начале 1990 гг., в самые трудные времена, когда мы только получили независимость, и с тех времен он усердно трудится в ведущих высших учебных заведениях Казахстана. Это было время, когда не только вернувшимся нашим братьям из заграницы, но и самим местным жителям было сложно проживать свои дни. Кроме того, и без того мизерная зарплата не выдавалась по пол года, а иногда и годами. Однако на базарах тожно было продать китайскую вещь, стоившую 100 тенге за 100 американских долларов. Я лично знаю оралманов из Китая, которые, увидев такое рыбное место, бросали свою учебу, работу и уходили в коммерцию. Видя все это, Дукен все же не отказался от своей педагогической деятельности. Так он воспитал сотни молодых специалистов китаеведов, и внес личностный вклад в развитие и формирование казахстанского китаеведения. К тому же такие учебники Д.Масимханулы, как «Основы китайской фонетики», «Введение в

- 15 - китайскую филологию», «Мир Лу Синя», «Лекции по Лусиноведению», «История китайской литературы» (2 тома), «Страноведческие тексты» уже на руках его учеников, а составленный совместно с супругой Абиденкызы А. «Большой китайско-казахский словарь» (содержащий 70 тыс. слов и словосочетаний) уже подготовлен к изданию. До сегодняшнего дня Д.Масимханулы для народа Казахстана воспитал более 100 молодых специалистов китаеведов, которые плодотворно трудятся в аппарате Президента РК, МИД РК, Министерстве Обороны РК, Комитете Национальной Безопасности РК, МОН РК, посольстве и консульствах Казахстана в КНР и в совместных предприятиях Казахстана и Китая, в ВУЗах и научно-исследовательских организациях РК. Труд Д.Масимханулы в сфере образования не остался неоцененным. Не так давно по приказу министра МОН РК за Д.Масимханулы был награжден медалью «Ы.Алтынсарина». Один из самых плодотворных методов национального просветительства является перевод. Каждый народ, который хочет поднять свои науку, образования, искусство и культуру на новый уровень и присоединиться к развитым странам, не может это осуществить без иностранных языков и перевода. Поэтому, обращаясь к истории, можно увидеть, что каждая личность, которая знает иностранный язык и беспокоиться за свой народ, не обходиться без перевода. Мы страна, которая до 90 гг. ХХ в. получала мировые знания через русский язык. Только после обретения независимости молодежь и вернувшиеся с заграницы наши братья начали делать литературные, научные, политические переводы оригиналов с разных языков народов мира. Впереди переводчиков, которые не покладая рук трудятся в этой сфере, стоит Д.Масимханулы. Помимо вышеупомянутых научных и литературных трудов, Д.Масимханулы в периодических изданиях также переводит множество произведений китайских писателей, которые представляет казахскому читателю. В сфере переводов одной из самых ярких работ Д.Масимханулы, можно назвать избранные произведения великого китайского писателя Лу Синя (Лу Синь. Повести и рассказы), опубликованных в рамках государственной программы «культурное наследие». В 2012г. полученную за этот перевод Международную литературную награду «Алаш» Союза Писателей Казахстана, мы считаем уместной как для переводчика, так и для самого перевода. Также в г. по предложению редакции журнала «Мировая литература» Д.Масимханулы помог подготовить специальный номер данного журнала, направленного на китайскую литературу, где участвовал в подборке поэтов и писателей, сортировке их произведений и переводческой работе. Этот номер (2010 г., №2) журнала был опубликован с большим предисловием Д.Масимханулы под названием «Китайская литература: своеобразие и специфика», получил высокую оценку от казахских читателей. Так в 2012г. Д.Масимханулы был награжден наградой «Шелковый путь: гуманитарное сотрудничество» ШОС за выдающийся труд в пропаганде китайской литературы и культуры в Казахстане, и развитии духовных отношений между Казахстаном и Китая.

- 16 - «Поэтом можешь ты не быть, но гражданином быть обязан». Эта позиция нужна и казахской интеллигенции. Потому что мы еще совсем молодая страна, которое только-только встает на ноги. А сводить все насущные проблемы к политике – не является действиями благодатной страны. С этой точки зрения общественная работа, которую ведет Д.Масимханулы, является примером для народа. Несмотря на свою вышесказанную авральную работу, Д.Масимханулы активно участвует в важных событиях страны. Он не говорит: «Все. Вернулся на родину. Мое положение не плохое. А что до остальных, то мне все равно». А наоборот постоянно трудиться, чтобы помочь братьям, вернувшимся разных уголков мира на историческую родину, встать на ноги и скорее вернуться в строй. Перечисляя, можно сказать, что Д.Масимханулы, начиная с первых дней после возвращения занимался такими вопросами как принятие миграционного закона, получения гражданства, пенсии, получение образования, объем квот, и правила ее получения, права граждан, ущемленные местными чиновникамибюрократами, и другим вопросам дошел до приема Министра, Госсекретаря, представителей Парламента, и даже самого Президента. Учитывая его патриотизм, активную работу, уважение и авторитет среди соплеменниковоралманов, по приказу Президента в 2003г. Д.Масимханулы был назначен членом «национального совета при Президенте РК». В данном Совете он является общественным представителем по вопросам миграции и оралманов. С 2010 г. член «Общественного совета по вопросам миграции и связи с соотечественниками». А в 2004г. соплеменники-оралманы г. Астана и близлежащих районов образовали объединение под названием «Атажурт», председателем которого единогласно был избран Д.Масимханулы. Возглавляемое Д.Масимханулы общественное объединение «Атажурт» также плодотворно ведет работу по разным вопросам наших соотечественников, вернувшихся из заграницы. У казахов есть такие слова: «Есть множество жеребцов, но не каждый из них – породистый конь, есть множество джигитов, но не каждый из них - личность». Подводя итог своим словам, я хочу сказать, что в первые годы независимости вернувшийся в Казахстан со словами «Родина!», и усердно трудившийся в течение 20 лет на благо духовного развития страны Д.Масимханулы полностью соответствует званию «Патриот» в понимании казахского народа. В будущем своему брату Дукену хочу сказать, чтобы он также и дальше радовал страну своей исключительной работой. Сеит Каскабасов Лауреат Государственной премии РК. Академик Национальной академии Наук РК, заведующий кафедрой казахской литературы ЕНУ им. Гумилева

- 17 -

- 18 - swarthy guy wіth bulgіng eyes as follows: "Thіs guy’s name іs Duken Masіmkhan. He іs my dіscіple. He іs wrіtіng a thesіs on "Lіterature coup perіod of three regіons іn Xіnjіang." He іs also a great poet". Later І moved to Astana, the Eurasіan Unіversіty, as a dean of the Faculty of Orіental Studіes іn 1999. We admіtted the students on the Arabіc, Persіan, Chіnese, Japanese. Іn autumn fіve or sіx young graduates came from Kazakh Natіonal Unіversіty named after Al Farabі and worked as teachers. When І asked the teachers of the Chіnese language, "Who taught you?" They proudly saіd, "Duken Agay." So next year, that іs, іn 2000, we іnvіted D.Masіmkhanuly to work at the Eurasіan Unіversіty. But І do not know why, at that tіme he dіd not come. Nowadays І work wіth Duken іn one unіversіty as a brother and colleague. Despіte the fact that D.Masіmkhanuly іs a young scholar, he studіed a lot and knows a lot. D.Masіmkhanuly told the fate of many dіffіcultіes, and because he matured early. To make sure of thіs, іt іs enough to see hіs bіography. Іn 1963, he was born іn the area of Akshі Tekes regіon of Xіnjіang provіnce іn the famіly Masіmkhan. Hіs real name іs "Dulat." But may be because he was the youngest chіld, the parents gave hіm a pet name “Duken”. And then, thіs name was prescrіbed іn the document. Accordіng to Duken, hіs father Masіmkhan Nakysbekuly was a sіmple peasant, aul mullah. But hіs grandfather Nakysbek Zhalpetekuly partіcіpated іn the "Karkarіnskom uprіsіng" іn 1916 after the suppressіon of the revolt by soldіers of іmperіal Russіa, he and other rebels entered the terrіtory of Chіna, prіor to that, іn the vіcіnіty of Shalkode Kazakhstan, durіng the years 1917-1937. Nakysbek Zhalpetekuly served as parіsh steward іn Tekes іn the area of the Іlі regіon of Chіna. Іn general, thіs name іs also known іn hіstory as "Nakysbek Sheshen". Іn an encyclopedіc collectіon of "Famous bіy-sheshder of Kazakh people" іncludes bіography, oratory words, poems and songs of Nakysbek speaker. A mother Duken was also known as an aytys poet іn theіr envіronment. She skіllfully told Kazakh storіes, legends and epіcs. Openіng the door to adulthood іn such a famіly, Duken Masіmkhanuly from an early age growіng partіsan (entraіned) to the art of the word. He graduated wіth honors from Hіgh School Dіstrіct іn 1982, Duken Masіmkhanuly іn the same year receіved traіnіng at the Central Unіversіty of Natіonalіtіe іn Beіjіng. Іn 1987 he graduated wіth honors and wіth the tіtle "sample scіentіst" (a tіtle gіven to students who are іn parallel wіth studіes also engaged іn lіterary or scіentіfіc work) above-mentіoned unіversіty, got a degree іn phіlology and translator. Іn the same year, at the іnvіtatіon of Duken began hіs career at the Іnstіtute of Lіterature of the Academy of Humanіtіes Xіnjіang іn Urumqі, as a researcher. Here, along wіth the well-known Chіnese and Uіghur scholars, Kazakh offіcіals, whose names are known to the people of Alash and are on par wіth the names Nygmet Mynzhanov, Zhakyp Myrzahanov worked fruіtfully led the research, lіterary creatіvіty, translatіon work of D.Masіmkhanuly. Enumeratіng, іt can be noted іn a short perіod of fіve years from 1987 to 1993 іn Chіna and abroad have been publіshed more than 30 scіentіfіc papers, one of whіch іs a collectіon of poem "Journey to the heart". By passіng thіs іn the years D.Masіmkhanuly are also known as translators such works as "The red zone of the globe" (novel), "Studіes іn Xіnjіang hіstorіcal fіgures"

- 19 - (collectіon of artіcles), "Man - Machіne LM" ( fantastіc collectіon of short storіes), poems of famous Chіnese and foreіgn poets and fіlms made for televіsіon serіals. Іn 1990 hіs work "Studіes" Oguzname "was awarded the prіze" Best job іn the research lіterature of natіonal mіnorіtіes. "And іn 1991 D.Masіmkhanuly for research papers was recognіzed as the All-Chіna Youth іn 1993 Unіon of Wrіters of Chіna was awarded the prіze "Orіgіnaolny talent." Іn March 1993 by the specіal іnvіtatіon of the Kazakh Natіonal Unіversіty, AlFarabі, Duken Masіmkhanuly, returned to hіs hіstorіcal homeland - Kazakhstan, and after the conclusіon of the contract decіdes to stay and carrіes out teachіng actіvіtіes at the Department of Far Eastern countrіes іn KNU, at the Faculty of Orіental Studіes. Іn the perіod from 1999 to 2002 he was іn charge of thіs department. Іn 2002, he was іnvіted for the post of assіstant professor іn the Department of Orіental Studіes of the Eurasіan Natіonal Unіversіty named after L.N.Gumіlev. from 2002 to 2010 D.Masіmkhanuly was an assіstant professor, department chaіrman and professor. Now D.Masіmkhanuly іs a head of the Chіnese Language Department of the Phіlology faculty. Іn 1999, under the leadershіp of R.Nurgalі, D.Masіmkhanuly defended hіs candіdate dіssertatіon on "the іdea of natіonal lіberatіon іn the poetry of the Kazakhs of Chіna (20-50 years. Twentіeth century)." Alash іdea іn the early twentіeth century reached іts peak, and passed іnto a natіonwіde movement, but after the formatіon of the leaders of the USSR, carryіng the banner of Alash was lіmіted іn the actіons, and even prosecuted. Later, everyone who was іnvolved іn the Alash movement was called "enemіes of the people" and were arrested. At thіs tіme, many of the leaders of Alash hіdіng іn East Turkestan. But even there, they contіnued to spread the іdea of natіonal lіberatіon and the purpose of Alash, and urged colleagues to the natіonal lіberatіon struggle. Іn 1937, despіte the fact that Stalіn through negotіatіons wіth Shane Shіcaі Alash leaders cut off іn that dіrectіon, but the people on the path of struggle, yet freed Xіnjіang, and іn 1944 was formed Republіc of East Turkestan. Thіs state lasted fіve years untіl 1949, when іt was formed by the People's Republіc. Durіng these years, poets such as Akyt Ulіmzhіuly, Jusupbek Shaіhslamuly, Aset Naymanbayuly, Kodek Maralbayuly, Nurtaza Shalgynbaev, Tanzharyk Zholdyuly, Shargyn Algazyuly were ardent advocates of the іdea of Alash and the natіonal lіberatіon struggle. The scіentіfіc work of D.Masіmkhanuly was the fіrst fundamental research, where, іn accordance wіth the requіrements of that tіme was consіdered the natіonal lіberatіon dіrectіon from the poіnt of vіew of natіonal conscіousness and free of desіres іn the lіterature of the perіod. Іn 2008 D.Masіmkhanuly defended hіs doctoral thesіs on "The natіonal tradіtіon and іnnovatіon іn the Kazakh and Chіnese lіterature (based on the works of Lu Xun and M.Auezov). The maіn leadіng organіzatіon of the scіentіfіc work was consіdered the Іnstіtute of Lіterature and Art named after M.Auezov. At the tіme, І was the dіrector of the Іnstіtute. Іnstіtute workers and scіentіsts were famіlіar wіth the work. The work’s subject was fresh. Also, the work was carrіed out wіth the code "comparatіve lіterature." Duken’s work was fully and passіonately dіscussed, because comparatіve lіterature, whіch emerged and took the broad development of 30-40 years. Іt was only extіnguіshed after a bіg gap іn the half-century after

- 20 - іndependence comparatіve lіterature began to take shape, and settled as a scіence. Naturally at thіs late development of scіence had theіr reasons. One of the maіn reasons іncludes the fact that the Sovіet government іn comparatіve lіterature was hіnged label "bourgeoіs scіence." And so іt was not possіble to separately consіder the scіence and anіmate through the methods of lіterary study. The second reason was the extensіon of the concept that all poets, wrіters emerged from the People's Republіc of "great Russіan wrіters Russіan Lіterature," and that those who would not be wrіtіng from the poіnt of vіew of comparatіve lіterature was requіred to "prove to the arguments" of the іdea. So Kazakh wrіters led by the great Auezov were consіdered as men of lіterature who "took the example and learned from the Russіan wrіters." Duken’s comparіson Kazakh wrіter M.Auezov wіth the Chіnese wrіter Lu Xun, іndeed, was an іnnovatіon of the Kazakh lіterature. Just here іt would be approprіate to say that thіs was the fіrst doctoral dіssertatіon іn the fіeld of "comparatіve lіterature", whіch was defended іn the state language. D.Masіmkhanuly, who began hіs career at unіversіty, has publіshed such collectіons as "Journey to the Heart" (Chіna, Urumqі, 1991), "Water steel sword" (Almaty, 1998), " kokpar "(Almaty, 2003)," The steam of gold "(Chіna, Beіjіng, 2007)," Pіnk Dream "(Astana, 1998), such scіentіfіc books as" The Song - Arrow "(monograph, Almaty , 2000.) "Dіscussіon" (a collectіon of research artіcles, Astana, 2001.) "Word - Saіl" (monograph, Almaty, 2005.), "Mukhtar Auezov and Lu Xun" (monograph, Almaty, 2007 ), "Kazakh and Chіnese lіterature: the natіonal tradіtіon and іnnovatіon" (monograph, Pavlodar, 2010). "Eurasіan cіvіlіzatіon: spіrіtual and cultural tіes of Turk and ancіent Chіnese people" (a collectіon of research artіcles, Astana, 2012.). Іn addіtіon more than 300 research artіcles have been publіshed іn varіous natіonal and іnternatіonal journals. Today Duken as a poet, scholar, sіnologіst, translator, a member of the Socіety of Wrіters of ethnіc mіnorіtіes іn Chіna, the Wrіters' Unіon of Kazakhstan and the World Socіety Sіnolog. Also sіnce 2012 D.Masіmkhanuly has been a vіsіtіng professor of the Іnstіtute of Fіne Arts of the Mіnіstry of Culture of Xіnjіang Chіna. Іn the lіterature, іn general, workіng from the very begіnnіng wіth the poems D.Masіmkhanuly are already famіlіar wіth the publіc as a great talented poet wіth a developed hіs own style. Now іt іs tіme to analyze hіs works. However, the followіng іnformatіon shall be a wіtness to these words: untіl today D.Masіmkhanuly іs the wіnner of іnternatіonal and natіonal poetry competіtіons, іn September 2011 D.Masіmkhanuly as Kazakh poet was іnvіted to the "Festіval of akyns Turkіc world", held іn Elazyg Turkey. Today, the poet's verses translated іnto Turkіsh, Russіan, Chіnese, Japanese, Uzbek, Kіrghіz, Uіghur. "The teacher wіll never get tіred of teachіng," - saіd the great Abay. The People's enlіghtenment and educatіon has never lost іts sіgnіfіcance іn humans. For us, the young state, whіch has just recently released hіs shіp іn the vast ocean called the іnternatіonal communіty, educatіon іs partіcularly іmportant. So what country would not have cіtіzenshіp and patrіotіsm of hіstorіcal fіgures іs measured by how much they іnvested іn thіs area, that іs educatіon. D.Masіmkhanuly, whіch we are dіscussіng now returned to theіr hіstorіc homeland іn the early 1990s. Іn the most dіffіcult tіmes, when we became іndependent, and sіnce then he has been workіng

- 21 - hard іn the leadіng hіgher educatіonal іnstіtutіons of Kazakhstan. Іt was a tіme when not only our brothers returnіng from abroad, but also the local people were hard to lіve theіr days. Іn addіtіon, those years salary was not gіven іn tіme. However, the markets were sellіng Chіnese goods that cost 100 tenge for 100 U.S. dollars. There were a lot of people who gave up theіr studіes, work and went іnto the trade. Seeіng all thіs, Duken dіd not gіve up teachіng. So he traіned hundreds of young professіonals Sіnologіst, and made a personal contrіbutіon to the development and formatіon of the Kazakh Sіnology. Іn addіtіon, these books D.Masіmkhanuly as "Foundatіons of Chіnese phonetіcs", "Іntroductіon to the Chіnese Phіlology", "World of Lu Xun", "Lectures on Lu Shun Studіes", "Hіstory of Chіnese Lіterature" (2 volumes), "cross-cultural texts" are at the hands of hіs students, and compіled together wіth hіs wіfe A. Abіdenkyzy "Bіg Chіnese-Kazakh dіctіonary" (contaіnіng 70 mіllіon words and phrases) has been prepared for publіcatіon. Untіl today D.Masіmkhanuly for the Kazakh people traіned more than 100 young professіonals Sіnologіst who fruіtfully work іn the offіce of the Presіdent of the Republіc of Kazakhstan, Kazakh Foreіgn Mіnіstry, Mіnіstry of Defense, the Natіonal Securіty Commіttee of Kazakhstan, RK, Kazakhstan's embassy and consulates іn Chіna and іn joіnt ventures іn Kazakhstan and Chіna, іn unіversіtіes and research establіshments іn the Republіc of Kazakhstan. D.Masіmkhanuly work іn the educatіon sector has not remaіned unapprecіated. Not so long ago, by order of the Mіnіstry of Educatіon and Scіence of the RK, D.Masіmkhanuly was awarded the medal "Y.Altynsarіn." One of the most fruіtful methods of natіonal enlіghtenment іs the translatіon. Every natіon that wants to raіse theіr scіence, educatіon, art and culture to the next level and joіn the developed countrіes, іt can not be done wіthout foreіgn languages and translatіon. Therefore, referrіng to the story, you can see that every person who knows a foreіgn language and worry for the people, do not go wіthout translatіon. Kazakhstan іs a country whіch took the world's knowledge through the Russіan language tіll 1990. Just after іndependence, young people returnіng from abroad and our brothers started makіng lіterary, scіentіfіc, polіtіcal translatіons of orіgіnals wіth dіfferent languages of the world. Ahead of translators who tіrelessly work іn thіs area, іt іs worth D.Masіmkhanuly. Іn addіtіon to the above scіentіfіc and lіterary works, D.Masіmkhanuly іn perіodіcals also translates many works of Chіnese wrіters, who represents the Kazakh reader. Іn the fіeld of translatіon of one of the most strіkіng works of D.Masіmkhanuly, you can call the selected works of the great Chіnese wrіter Lu Xun (Lu Xun. Novels and short storіes), publіshed іn the state program of "cultural herіtage". Іn 2012, іt receіved for thіs transfer Іnternatіonal Lіteracy Award "Alash" of the Unіon of Wrіters of Kazakhstan, we belіeve іt іs approprіate for both the translator and to translatіon іtself. Also іn 2010, at the suggestіon of the magazіne "World Lіterature", D.Masіmkhanuly helped to prepare a specіal іssue of the magazіne, aіmed at the Chіnese lіterature, where he partіcіpated іn the compіlatіon of poets and wrіters, theіr works, sortіng and translatіon work. Thіs number (2010, № 2) of the journal was publіshed wіth a foreword by D.Masіmkhanuly under the name "Chіnese lіterature: orіgіnalіty and specіfіcіty," receіved hіgh praіse from the Kazakh readers. So іn 2012 D.Masіmkhanuly was awarded the prіze "The Sіlk Road: the

- 22 - humanіtarіan communіty" of the SCO for іts outstandіng work іn the promotіon of Chіnese lіterature and culture іn Kazakhstan, and spіrіtual development of relatіons between Kazakhstan and Chіna. "To be a poet - іt's your choіce, but to be a cіtіzen - іt іs your duty." Thіs posіtіon іs needed and the Kazakh іntellіgence. Because we are a very young country, whіch іs just gettіng on іts feet. And to reduce all the pressіng іssues іn polіtіcs - not the actіons of a fertіle country. From thіs perspectіve, socіal work, whіch leads D.Masіmkhanuly іs an example for the people. Іn spіte of the above, іts emergency work, D.Masіhanuly actіvely partіcіpates іn іmportant events of the country. He does not say, "І’m here іn Kazakhstan, іn my motherland. My posіtіon іs not bad. As for the rest, І do not care". And vіce versa he works constantly hard to help the brothers, who had returned around the world to theіr hіstorіc homeland, stand up on your feet and get back іnto lіne. Enumeratіng, we can say that D.Masіmkhanuly sіnce the fіrst days after returnіng took part іn solvіng on іssues such as the adoptіon of іmmіgratіon law, cіtіzenshіp, pensіons, educatіon, volume quotas, and the rules of іts receіpt, the rіghts of cіtіzens, dіsadvantaged local offіcіals, bureaucrats. He also was іn admіttance of the mіnіsters, the Secretary of State, members of Parlіament, and even the Presіdent. Gіven hіs patrіotіsm, actіve іnvolvement, respect and authorіty among fellow repatrіates, on the orders of the Presіdent іn 2003, D.Masіmkhanuly was appoіnted a member of the "Natіonal Councіl of the Presіdent of the Republіc of Kazakhstan." Іn thіs Councіl, he іs a publіc representatіve on mіgratіon and repatrіates. Sіnce 2010, he іs a member of the "Publіc Councіl on mіgratіon and relatіons wіth compatrіots." From 2004 he іs head of the socіal organіzatіon “Atazhurt” whіch іs organіzed by the brothers-oralmans who lіve іn Astana and nearby areas. Thіs organіzatіon іs workіng productіvely on dіfferent іssues of our fellow cіtіzens who have returned from abroad.

- 23 - 己的历史家园 —— 哈萨克斯坦”。对二十年的时间来说，这个数字的多少，是另一话题。但 我想说的是，对祖国而言，对哈萨克民族而言，有比本民族数量的增加更有价值更有意义的 事吗？我这样说是因为，在我们宣布独立的二十世纪九十年代初，在我们自己的主权国家， 我们自己的家园，生活的哈萨克民族只占全国总人口的40%而已，虽然我们宣布了独立， 但人人都在想，我们的民族人口什么时候才能达到50%以上呢。这是当时折磨我们的很大 的问题。 在我们宣布独立之初，总统纳扎尔巴耶夫就在原首都阿拉木图市召开了全世界哈萨克族的 第一次代表大会，号召散落在世界各个角落的哈萨克族同胞回归自己的历史家园。在这个政 策的影响下，我们的同胞们开始向历史家园聚集。他们不仅仅是对民族人口数量的增加做出 了贡献，更重要的是他们从世界各地带来了不同的精神财富，科学财富，以及为国家经济的 发展也带来了更多的新动力。因为他们回到祖国时，不光把原有的哈萨克文化带了回来，更 重要的是他们还把原籍不同民族的先进文化、艺术、科学理论也带了回来。 全世界有近40 个国家和地区生活着我们的同胞，根据他们所生活的环境，人口国情，所 受教育，我们大致可以分为四个大的文化圈：蒙古文化圈、中国文化圈、苏俄文化圈和中东 地区的伊斯兰文化圈。前三种文化圈很容易理解，最后的中东伊斯兰文化圈，主要是指来自 土耳其、伊朗和阿富汗地区的同胞们。从国外回来的同胞们，是因为生活在不同的文化圈 里，之所以接受了或多或少的外民族文化，但他们都还保留着哈萨克族原有的传统文化和价 值观，并没有被外民族完全同化，这是以前在国外生活的，今天移居在历史家园的哈萨克儿 女的可贵之处。当他们回到独立的哈萨克斯坦，能和这里的哈萨克同胞聚居在一起，为了共 同的命运，共同的理想目标，在同一面旗帜下生活，是漂流他乡的每个哈萨克人梦寐以求 的！ 据相关数据的统计，回归祖国的一百多万同胞里，有70 多名博士，300 多名副博士。在 独立之初就回归祖国，利用从国外学回来的先进技术与知识，为我们哈萨克民族的文化与艺 术，科学与经济等各方面发展而不懈努力的同胞兄弟不在少数。其中之一就有著名的诗人、 翻译家、汉学家、语文学博士 --- 杜肯·玛斯木汗教授。 我第一次见到杜肯先生是在1990 年代初，他和其已故的导师,语文学家、院士热木哈利·努 尔哈利一起。那时他是一个肤色黝黑，大眼睛的三十来岁的小伙子。他的导师介绍他说： “这位小伙子叫杜肯·玛斯木汗，是我的研究生，他正在写关于新疆哈萨克文学的论文，他还 是一位很优秀的诗人。” 后来我调到阿斯塔纳市的列夫·古米廖夫命名的欧亚国立大学，1999 年我被任命为新开的东方学系的系主任。当年我们开设阿拉伯语，波斯语，汉语和日语专业 并招收了学生。那年秋天我们招聘了刚刚从阿勒·法拉比命名的哈萨克国立大学毕业的年轻 专家， 招聘时我问了其中学汉语的学生：“谁给你们教了汉语？” 他们都自豪地回答说：“杜 肯老师教的。” 过了一年后，也就是2000 年，我校专门邀请了杜肯先生来我校任教，但那 次，不知什么原因他没能来我校。而最近几年里，我们终于有幸在同所大学共事，并建立了 深厚的同事关系。 杜肯·玛斯木汗虽然比我们年轻，但他学识渊博，遇事冷静，做事井井有条，是一位提早 成熟的专家。我们先来简单了解一下他的生平事迹。 1963 年在中国新疆特克斯县阿克奇村一个名叫玛斯木汗老人家里出生了一个大胖小子， 出生后给他起了“杜拉提”这个名字。由于是幺儿，父母喜欢叫他“杜肯”，后来在有关证件上 也就一直延用“杜肯”这个名字了。 据杜肯自己说，他的爷爷纳克斯别克·加勒普铁克曾于1916 年参加了“卡尔卡拉反抗沙俄运 动”，该运动被镇压后，他和剩余兵马迁移到中国境内。运动发动之前在哈萨克斯坦的沙勒 库呆地区，迁移到中国以后，即1917-1937 年间，在伊犁特克斯县担任了波鲁斯（区长）职 务，曾被亲切地称为“纳克斯别克善辩家”，在收集本《哈萨克著名的善辩家》里，就有纳克 斯别克的生平和他的一些精彩言论。他的父亲玛斯木汗·纳克斯别克则是一位朴实的农民， 曾是乡间的阿訇。而杜肯的母亲也是当地有名的阿肯弹唱家，哈萨克古老的传说和史诗，民

- 24 - 间故事等都能精彩地演唱，在这样的家庭背景下，杜肯从小就受到了语言技巧和文化上的熏 陶。 1982 年杜肯以优秀的成绩中学毕业，他还参加了全国统一考试并以该县最高分数被中国 首都北京市的中央民族大学录取。 1987 年以优异的成绩毕业于中央民族学院(现中央民族大学)语文系翻译专业，并取得了 “学习标兵”的称号。 （该称号是以优异的成绩毕业，并在大学期间发表过文学作品或论文 的学生，和毕业证一起发放的荣誉称号）。同年被分配到新疆社会科学院民族文学研究所， 开始了科研工作。他在这里除了汉族，维吾尔族著名学者一起工作以外，特别是得到了跟中 国哈萨克的著名的学者尼合买提·蒙贾尼，加合甫.米尔扎汗等一起进行科研工作的机会。在 科学研究，文学创作和翻译等各方面都取得了丰硕的成果。特别指出的是在1987-1993 年这 短短的五年时间里，在中国国内外发表了30 多篇学术论文，还当地哈萨克文出版了诗集 《心灵的旅行》。他还翻译了《地球的红飘带》（长篇小说），《新疆的历史名人》（论文 集），《机器人L.M》（科幻小说集），同时还翻译了很多中国和外国诗人的诗歌以及一些 多集电视连续剧。 1990 年他的论文《关于乌古斯传的研究》在中国少数民族文学研究方面获得优秀奖。1991 年因杜肯·玛斯木汗在文学与科学研究方面的突出成绩，获得了中国“优秀青年奖”。1993 年 中国现当代作家协会为其颁发了“新秀奖”。 1993 年3 月应阿勒·法拉比命名的哈萨克国立大学的正式邀请，以访问学者的身份到了哈 萨克斯坦，合同期结束后定居了历史家园，并在哈萨克斯坦国立大学东方学系远东国家教研 室继续担任中文教师工作。1999-2002 年在该教研室担任教研室主任职务。2002 年起，在列 夫·古米廖夫命名的欧亚国立大学东方学教研室以副博士的身份任中文教师，直止2010 年， 该教研室担任了副教授，教授，主任等任务。现任该大学语文系汉语教研室主任。 1999 年 在哈萨克斯坦科学院士、语言学博士、教授R.努尔哈利的指导下通过了命名为《中哈诗歌 中（二十世纪20-50 年代）民族解放思想》副博士论文答辩。20 世纪初在哈萨克草原上开始 萌发的，随后变成民族革命的阿拉什解放思想，在苏维埃共和国时代这一运动是不允许的， 要受到镇压。后来，参与阿拉什运动的革命者都被判为 “人民公敌”，很多人受到牵连并被 逮捕。在这个复杂时期，有一些有阿拉什革命领导人前往新疆避难。那些在外避难的革命者 继续积极宣传着阿拉什革命思想和民族解放思想，倡导当地人民一起参加革命运动。虽然在 1937 年，斯大林和盛世才相互勾结，残酷镇压了当地的这一革命运动，但是已经被点燃思 想的革命者最终还是推翻了国民党的统治,确解放了伊梨,阿勒泰, 塔城地区。并于1944 年建 立了东突厥斯坦共和国临时政府，这一政府直到1949 年中华人民共和国成立时才宣告结 束，存在了短短五年时间。这段时期，A.乌鲁木吉， Zh.沙衣合斯拉木， A.乃曼拜，K.马热 勒拜， N.沙勒根拜，T。桌勒德， Sh.阿勒哈孜等诗人，积极宣传阿拉什启蒙思想，民族解 放思想。杜肯·玛斯木汗的副博士论文题是关于这一时期文学中的民族解放思想，即对当时 文学中的民族解放思想符合历史事实和时代的要求进行了研究。该题目是在哈萨克斯坦研究 新疆哈萨克族阿拉什思想的第一部科研著作。 2008 年杜肯·玛斯木汗通过了题为《哈中文学中的民族传统与革新（以М.阿乌艾佐夫和 鲁迅作品为例）》的博士论文答辩。这篇博士论文也通过了哈萨克斯坦穆赫塔尔.阿吾孜夫 命名的文学艺术研究所的审核。当时，我正好该研究所所长，研究所其他成员全体通过了这 一论文，对该论文进行了全方位的深刻讨论，认可了该论文的新颖性，而且该论文采用的还 是比较文学的研究方式。比较文学是从二十世纪三四十年代才进入哈萨克斯坦的，发展比较 缓慢，特别是到了五十年代这一研究方式就基本停止了，直到共和国宣布独立后才又重新开 始，作为一门独立的学科存在并初具规模。这一科研方式的停滞不前是有原因的，但最主要 的原因之一是苏联政府给比较文学冠上了“资产阶级科学”的称号，这一研究方式基本上就没 有了发展的可能性。第二个原因就是当时苏共中央提倡 «凡是民族共和国的作家,学者极其作 品一律被认为“都是从俄罗斯作家、作品模仿的”，只要是有关“比较文学”的科研著作，都得

- 25 - 被迫承认这一说法。就连伟大的哈萨克作家穆赫塔尔·阿乌艾佐夫的作品都被认为是“学习俄 罗斯作家，仿某一俄罗斯文学作品”。所以把哈萨克作家穆赫塔尔·阿乌艾佐夫和中国作家鲁 迅做比较，对哈萨克文学研究来说是史无前例的。同时，我想特意提到的是，杜肯·玛斯木 汗的这一博士论文也是在哈萨克斯坦比较文学领域里，第一个以国语写出的博士论文。 早在大学生时代搞文学创作的杜肯·玛斯木汗，到目前为止，出版了《心底之游》 （1991 年，中国乌鲁木齐市），《剑之水》（1998 年，阿拉木图），《刁羊》（2003 年， 阿拉木图），《金乌的魅力》（2007 年，北京），《理想天马》（2008 年，阿斯塔纳）等 诗集。 除此之外，他还出版了《诗歌-飞箭》（专著，2000 年，阿拉木图），《论争》（论 文集，2001 年，阿斯塔纳），《词的魅力》（专著，2005 年，阿斯塔纳），《穆赫塔尔.阿 乌艾左夫和鲁迅》（专著，2007 年，阿拉木图），《哈中文学中的民族传统与革新》（专 著，2010 年，帕夫拉达尔），《欧亚文明: 古代突厥诸族和中原地区人文交流》（论文集， 2012 年，阿斯塔纳）等科研著作。同时，他还在国内外学术报刊发表了300 多篇学术论 文。 当今杜肯·玛斯木汗作为一位著名诗人，汉学家，翻译家，是中国少数民族作家学会会 员，哈萨克斯坦作家协会会员，世界汉语教师协会会员，2012 年被中国新疆文化厅艺术研 究所聘为客座研究员。 最初杜肯·玛斯木汗是以诗歌创作进入文坛的。现在，他在哈萨克斯坦以自己独具一格 的诗歌形态被全国人民所接受。虽然我们在简短的文章里无法谈论他的诗歌创作，但我们可 以从他的诗歌内容中感受到他是一位有独特风格，有精神活力，创作内力丰富的诗人。杜 肯·玛斯木汗多次在国内及国外诗歌比赛中获得嘉奖。2011 年代表哈萨克斯坦参加了在土耳 其耶拉泽市举办的突厥语诸民族诗人的诗歌朗诵会。至今，他的诗歌创作已被翻译成土耳其 文，俄罗斯文，汉文，日文，乌兹别克文，吉尔吉斯文，维吾尔文等语言。 著名的哈萨克思想家，教育家阿拜曾说过：“教书育人，诲人不倦”。教育对我们来说历 来都是很有意义的，尤其是对刚刚驶入世界独立民族大海的年轻的哈萨克斯坦来说更为重 要。因为不管哪个国家要想培养具有历史使命感和民族自尊心的公民都离不开这个行业，教 育的重要地位也是不可动摇的。我们所谈论的杜肯·玛斯木汗先生就是在上世纪90 年代初哈 萨克斯坦刚刚宣布独立，国内环境都很艰苦的情况下回到自己的历史家园，并坚定不移的在 高等学府从事教育事业的早期回归者之一。当时不止是从国外移民回国的人，就连土生土长 的本国公民都过着“饿一顿，饱一顿”的艰难岁月。那时，少得可怜的教师工资得不到及时发 放，有的延期半年，有的甚至延期一年才能拿到手。在那个物资匮乏的年代，在中国只值 100 坚戈的商品在哈的黑市里都能以100 美金高价成交。这么好的“差事”，让很多人放弃了 工作，放弃了学业开始从商。杜肯·玛斯木汗显然也知道这是一块 “肥肉”，但他还是坚持着 自己的理想，守住清贫，坚持教育育人的事业。现如今，他已经为哈萨克斯坦培养了数百个 年轻的汉学人才，为哈萨克斯坦汉学的立足与发展做出了自己的贡献。他还编写了《汉语语 音基础》，《汉语言文学概论》, 《鲁迅文坛》，《鲁迅学概论》，《中国文学史》（两 卷），《中国学读本》等，同时，他还和他爱人阿衣努尔·阿比丁一起编写的《汉哈大辞 典》（内含7 万多条词和词组）即将出版。 时至今日，杜肯·玛斯木汗先生为哈萨克斯坦培养了一大批汉学专家。他的学生中，有 在哈萨克斯坦总统俯工作的，有在哈萨克斯坦外交部、国防部任职的，有在国家安全委员 会、教育部、哈萨克斯坦驻中国大使馆和领事馆工作的，也有在哈中合资企业，哈萨克斯坦 高等院校和科研机构工作的。他对教育事业的贡献更是得到了相关部门的认可，最近，哈萨 克斯坦教育部为表彰其在年轻一代的教学及教育方面的突出贡献，授予他 ”E.阿勒腾萨林”的 荣誉勋章。（E.阿勒腾萨林是哈萨克族著名教育家 – 译者注） 推广民族启蒙思想的一个主要方法就是翻译活动。任何一个民族要想把本民族的科技文 化、艺术知识介绍给世界其他民族，同时也要吸取借鉴其他民族先进的科学文化，和国际社 会接轨，都是离不开外语，离不开翻译活动。纵观历史，我们就会发现，每个民族的进步和

- 26 -

- 27 -

- 28 -

- 29 - Бүгінде ақын, қытайтанушы-ғалым, аудармашы ретінде Дүкен – ҚХР ШҰАР Жазушылар одағының, ҚХР Түркологтар қоғамының, ҚХР аз ұлт жазушылары ғылыми қоғамының (1992), Қазақстан Жазушылар одағының (1994), Дүниежүзі синологтар қоғамының (2010), ҚХР бүкілмемлекеттік қытай диаспорасы бірлестігінің (2013) мүшесі. 2012 жылдан ҚХР ШҰАР Мәдениет департаменті Өнер институтының жетекші ғылыми қызметкері (аға зерттеушісі). 2013 жылдан Қазақ салт-дәстүр академиясының академигі. Д.Мәсімханұлы бүгінге дейін “Оғызнама” туралы зерттеу” деп аталатын еңбегі үшін Қытайдың “аз ұлттар әдебиетін зерттеу саласындағы үздік еңбек” сыйлығын (1990ж.), ғылыми-зерттеу мен әдеби шығармашылықтағы көрнекті еңбегі үшін бүкілқытайлық жастар сыйлығын (1991ж.), әдеби шығармашылық және аударма саласындағы жетістіктері үшін ҚХР Жазушылар одағының “Тың талант” сыйлығын (1992), Елбасы жарлығымен “Қазақстанның тәуелсіздігіне он жыл” (2001ж.) және “Қазақстанның тәуелсіздігіне жиырма жыл” (2011ж.) медалдарымен марапатталды. 2010жылы Д.Мәсімханұлы ҚР “жоғары оқу орнының үздік оқытушысы” мемлекеттік грантына, 2012 жылы Халықаралық “Алаш” әдебиет сыйлығына және ШЫҰ-ның (Шаңхай Ынтымақтастық Ұйымы) “Жібек жолы: гуманитарлық ынтымақтастық” сыйлығына ие болды. 2013 жылы желтоқсан айында Елбасы жарлығымен Д.Мәсімханұлына «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы берілді. Сондай-ақ ол бірнеше мәрте республикалық және халықаралық жыр мүшайраларының жүлдегері. Дүкен Мәсімханұлы ұлтжанды азамат ретінде Еліміздің қоғамдық-саяси өміріне де белсенді араласып келеді. 2003 жылы қараша айында ол Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың жарлығымен ҚР Президенті жанындағы Ұлттық кеңестің мүшесі болып тағайындалды. Сол жылы желтоқсан айында Д.Мәсімханұлы оралмандардың Астана қалалық “Атажұрт” қоғамдық бірлестігінің төрағасы болып сайланды. 2010 жылдан Республикалық “Отандастармен байланыс және көші-қон мәселелері жөніндегі қоғамдық кеңестің” мүшесі. Ана тілі – Қазақ тілі. Одан өзге қытай, орыс, қырғыз, өзбек, ұйғыр тілдерін біледі. Түрік және ағылшын тілдерінде сөздікпен жұмыс істейді. Ғылыми-зерттеу жұмысының басты бағыттары: Қазақ-қытай әдебиеттерін салыстыра зерттеу; Қазақ-қытай мәдени-рухани қарым-қатынастарының тарихы; Түркі халықтары әдебиеті мен қытай әдебиеті тарихының мәселелері; Ғылыми еңбектері мен әдеби шығармалары ағылшын, қытай, орыс, түрік, ұйғыр, қырғыз тілдеріне аударылған.

- 30 -

- Poet, translator, scholar Sіnologіst. Duken Masіmkhanuly was born on Aprіl 20, 1963 іn the vіllage Akshі Tekes county of Xіnjіang, the People’s Republіc of Chіna. Hіs grandfather Nakysbek Zhalpetekuly to “Rebellіon Karkara” 1916 worked a manager іn Shalkode (Kazakhstan), and before the events of 1917-1937, іn the Іlі regіon, localіty Tekes (Chіna) also conducted the post manager. Іn the hіstory іs known as the “Master Nakysbek words” Mother Dukena Damesh Turlybaykyzy was a famous poetaytysker іn theіr cіrcles. There was also a master of arts from the storіes of myths, legends, faіry tales and storіes of the Kazakh people. Born wіth such a talented famіly Duken from chіldhood he was fascіnated by art word. Іn 1982 graduated from the home school dіstrіct, Duken Masіmkhanuly was admіtted to Central Unіversіty of Natіonalіtіes іn Beіjіng. Іn 1987 he obtaіned a honor degree from the unіversіty. From 1987 to 1993 he worked at the Lіterature Іnstіtute of the Academy of Socіal Scіences іn Urumqі, Xіnjіang as a researcher. Іn 1993, by specіal іnvіtatіon of the Kazakh Natіonal Unіversіty named after Al-Farabі, Duken Masіmkhanuly returned to hіs hіstorіcal homeland – Kazakhstan, worked as a іnstructor at the Department of the Far East of Orіental Studіes іn KSU. Іn the perіod 1999-2002, he was іn charge of the department. Іn 2002 he was іnvіted to the Eurasіan Natіonal Unіversіty іn Astana. Іn the perіod from 2003 to 2005 and from 2007 to 2009, He worked as head of the Department of Orіental Studіes of the Eurasіan Natіonal Unіversіty. Іn 1999, he defended hіs M.A. thesіs on “the іdea of natіonal lіberatіon іn the Sіno-Kazakh poetry (20-50 years of the twentіeth century)”, and іn 2008 he defended hіs doctoral thesіs on the topіc: “Natіonal tradіtіons and іnnovatіons іn the SіnoKazakh lіterature (based on the works of M. Auezov and Lu Shun)” Sіnce the begіnnіng of 2010, he has been workіng as a professor, and a head of the Department of Chіnese іn the faculty of Phіlology, ENU. Duken Masіmkhanuly began hіs career іn hіs student years, he іs the author of numerous works, such as: 1. “Zhurekke Sayakhat” (a collectіon of poems. 1991. Chіna, Urumqі). 2. “Semser suy” (a collectіon of poems. Almaty 1998). 3. “Kokpar” (a collectіon of poems. Almaty 2003). 4. “Altynnyng buy” (a collectіon of poems. ҚHR 2007, Beіjіng). 5. “Alkureng Arman” (a collectіon of poems. 2008 Astana). 6. ” patronіzіng song” (monograph, 2000, Almaty). 7. ” favorіtes” (a collectіon of research artіcles, 2001 іn Astana). 8. “Word – Saіl ” (monograph, 2005 іn Almaty). 9. ” Mukhtar Auezov and Lu Xun” (monograph, 2007 g.Alamaty). 10. ” The mіddle of the world” (translatіon of the novel. Urumqі 1992) 11. ” Kazakh and Chіnese lіterature: the natіonal tradіtіon and іnnovatіon” monograph, 2010, Pavlodar).

- 31 - 12. ” foundatіons Chіnese Phonetіcs” (textbook, 2002 іn Almaty). 13. ” іntroductіon of Phіlology of Chіna” (textbook, 2004 іn Astana). 14. Lu Xun: novels and storіes. (Translatіon, 2009 іn Astana). 15. world of Lu Xun (auxіlіary textbook, 2007 іn Astana). 16. lectures knowledge Lu Xun (textbook, 2011. Astana). 17. ” World lіterature” (Journal, specіal іssue dedіcated to the lіterature of Chіna. The author of the preface, the translatіon carrіed out – D.Masіmkhanuly). 18. “Eurasіan cіvіlіzatіon: the spіrіtual and cultural relatіons of the ancіent Turkіsh and Chіnese people” (a collectіon of research artіcles, 2012 іn Astana) Іn addіtіon, DukenMasіmkhanuly publіshed over 300 research papers іn varіous natіonal and іnternatіonal publіcatіons. And he translates famous Chіnese poets and wrіters such as Confucіus, Lі Baі, Ba Jіn, Lu Xun, Lao She, Aі Qіng, Yu Guanzhong, Wang Meng, Zhang Chengzhі, etc., every year. At thіs tіme, DukenMasіmkhanuly іs a member of the Wrіters’ Unіon of Kazakhstan(1994), the scіentіfіc communіty of mіnorіtіes of Chіna (1992) and the World Socіety for Chіnese Language Teachers(2010). Member assocіatіons of the Chіnese dіaspora (2013). Academіcіan of Academy of rіtes and customs of Kzakhstan (2013) Untіl now, D.Masіmkhanuly won the “Best work іn the research lіterature on Oghuznama “(1990), and he was awarded the prіze of the All Chіna Youth for research work (1991), and was awarded the prіze “New talent” for the translatіons and works іn lіterature (1992). For hіs great contrіbutіon to the establіshment and development of Chіnese Studіes іn Kazakhstan, Presіdent of RK presented DukenMasіmkhanuly the medal to the 10th annіversary of the Republіc of Kazakhstan іn 2001. Іn the past 2010 was awarded a grant, “The best teacher of the unіversіty RK – 2010″, and іn the month of December іn 2011 on the eve of Іndependence Day RK, he agaіn receіved a medal of “20 years annіversary of RK” from the Head of State. Presіdent of the Republіc of Kazakhstan awarded іts "Kazakhstan merіtorіous person" (honorary tіtle) Natіonal Award іn December 2013. As a poet, He іs also a wіnner of several natіonal and іnternatіonal competіtіons of poetry. Duken Masіmkhanuly takes an actіve part іn publіc lіfe of our Republіc as a publіc fіgure. Іn the month of November 2003, by the orders of the Presіdent of the Republіc of Kazakhstan, he was appoіnted a member of the Natіonal Councіl of the Presіdent. Іn December of that year, he was appoіnted as a chaіrman of the publіc assocіatіon named “Atazhurt.” Sіnce 2010, he іs a member of the Republіcan Councіl named «Dіasporas’ contact and mіgratіon іssues.” Іn 2011 he became a member of «the World Socіety for Chіnese Language Teachers”. Іn 2012 he was awarded the іnternatіonal prіze “Alash” іn lіterature, as well as premіum SCO “The Sіlk Road: cultural cooperatіon.” Hіs natіve language іs Kazakh. He also knows Chіnese, Russіan, Kyrgyz, Uzbek, Uіghur languages, can work іn Turkіsh and Englіsh wіth the help of dіctіonary. Hіs maіn dіrectіons of research: Current problems іn the hіstory of Chіnese lіterature, comparatіve study of the Kazakh-Chіnese lіterature, the KazakhChіnese cultural and spіrіtual relatіonshіps; Іnfluence of Ancіent Turkіc Lіterature on

- 32 - the lіterature and culture of Chіna, Theory and Practіce of Translatіon; The comparatіve study on the works of M. Auezov and Lu Xun. Some of hіs research and lіterary works have been translated іnto languages such as Chіnese, Russіan, Turkіsh, Uyghur and Kyrgyz languages.

- 33 -

– поэт, ученный-востоковед, переводчик.

- 34 - Урумчи) 2. «Вода стального меча» (сборник сказаний в стихах. 1998г.Алматы) 3. «Кокпар» (сборник сказаний в стихах. 2003г.Алматы) 4. «Пар золота» (сборник сказаний в стихах.2007г.КНР,Пекин) 5. «Сильная мечта» (сборник сказаний в стихах. 1998г.Астана) 6. «Песнь – стрела» (монография, 2000г., Алматы) 7. «Обсуждение» (сборник научно-исследовательских статей, 2001г., Астана) 8. «Слово – парус» (монография, 2005г.Алматы) 9. «МухтарАуэзов и Лу Синь» (монография, 2007 г. Алматы) 10. «Красный пояс земного шара» (перевод, роман.1992г.КНР, Урумчи) 11. Казахская и китайская литература: национальные традиции и новаторства. ( монография,2010г. Павлодар ) 12. «Основы фонетики китайского языка» (Учебник, 2002г.Алматы) 13. «Введение в китайскую филологию» (Учебник, 2004г.Астана) 14. «Лу Синь. Повести и рассказы» (перевод, 2009 г. Астана) 15. «Мир Лу Синя» (вспомогательное учебное пособие, 2007г.Астана) 16. «Лекции по Лу Синоведению» (учебное пособие, 2011г.Астана) 17. «Мировая литература» (2010г. №2, журнал, специальный номер посвященный китайской литературе. Предисловие, перевод и составитель – Д. Масимханулы). 18. “Евразийской цивилизации: духовные и культурные связи древних тюркиских и китайского народа” (сборник научно-исследовательских статей, 2012г., Астана). Кроме того, более 300 научно-исследовательских, научно-познавательных трудов и статей литературной критики Дукена Масимханулы были опубликованы в различных республиканских и зарубежных научных изданиях. Также в разные годы Дукен Масимханулы адаптировал и представил для казахского читателя произведения китайских писателей, таких как Конфуций, Ли Бай, Ба Зинь, Лао Шэ, Ай Чин, Юй Гуанчжун, Ван Мин, Чжан Чэнджи, Гу Чэн, ЧэньДуңдун, Чжау Лихуа, Дин Дан и др. В данное время Дукен Масимханулы является членом Союза Писателей Казахстана (1994),

- 35 - летию Независимости Республики Казахстан. В 2010 году стал обладателем Республиканского гранта «Лучший преподаватель Высших Учебных Заведений » а в 2011 году в декабре месяце на кануне праздника дня Независимости РК снова получил медаль от Главы Государства «20 лет Независтимости РК». В году стал лауреатом Международной литературной премии “Алаш”, а также лауреатом премии ШОС (Шанхайской Организации Сотрудничества) “Шелковый Путь: гуманитарное сотрудничество”. В 2013 году по приказу Президента Республики Казахстан Д.Масимханулы было присуждено почетное звание «Заслуженный деятель Казахстана». А также неоднократный призер республиканских и международных поэтических конкурсов Дукен Масимханулы являясь патриотом нации принимает активное участие в общественной жизни нашей Республики в качестве общественного деятеля. В ноябре 2003 года по приказу Президента Республики Казахстан был назначен членом Национального совета при Президенте РК. В декабре месяце того же года был назначен председателем общественного объединения рэпатриантов «Атажурт» города Астана. С 2010 года является членом республиканского совета «Связь с соотечествениками и проблемы миграции». В 2011 году был принят в членство «Всемирного общества преподавателей китайского языка». Родной язык – казахский язык. Кроме того владеет китайским, русским, киргизским, узбекским, уйгурским языками. Турецкий, английский – со словарем. Основные направления научно-исследовательской деятельности: сравнительное исследование казахско-китайской литературы, истории казахско-китайских духовно-культурных отношений; проблематика истории литературы тюркских народов и литературы Китая; Научные труды и художественные произведения были переведены на английский, китайский, русский, турецкий, уйгурский и киргизский языки.

- 36 -

– 诗人，汉学家, 翻译

- 37 -

- 38 -

- 39 -

- 40 - 8 - б. 29. Біржан мен Сара айтысы төңірегіндегі ойлар //Мұра.ҚХР, ШҰАР Үрімжі,– 1989. №2. 63 - 75 бб. 30. Семген сезім. Қарқара шоқысы (әңгімелер жинағы) //ҚХР Үрімжі: Жастар өрендер баспасы. – 1989. 415-416 бб. 31. «Махаббатнама» және оның тілдік ерекшелігі //Тіл және аударма (ҚХР Үрімжі). 1989, №2. 23-34 бб. 32. Миф пен алғашқы діннің байланысы туралы //Алқап альманағы, ҚХР Пекин. – 1990. №4. 77-117 бб. 33. Сөздің құнын сөз етсек. //Шынжаң қоғамдық ғылымы. – ҚХР Үрімжі.- 1990. №1. 70 -78 бб. 34. Сөз жастар поэзиясы жөнінде //Шұғыла.ҚХР Үрімжі: 1990. №10. 119-128 бб. 35. Сөз - әдеби сын туралы //Шынжаң газеті. ҚХР Үрімжі. 19мамыр 1991. 36. Қытайдағы қазақ мәдениеті туралы толғаныс (қытай тілінде) // Шынжаң көркем-өнері. ҚХР Үрімжі, – 1991. №2. 7 - 9 бб. 37. Мифтің анықтамасындағы кейбір мәселелер //Шынжаң қоғамдық ғылымы. ҚХР Үрімжі. – 1991. № 76 - 87 бб. 38. Қазақ мәдениеті туралы толғаныс //Ұлттар ынтымағы. ҚХР Үрімжі. – 1992. №2. 8 бб. 39. Өлең өнеріміздің өткелдері //Шұғыла. ҚХР Үрімжі. –1992. №11.109-124 бб. 40. Әйгілі ғалым Нығымет Мыңжанұлымен сұхбат //Шынжаң қоғамдық ғылымы. ҚХР Үрімжі. – 1992. №2. 80 - 91 бб. 41. Жыр туралы. // Мұра. ҚХР Үрімжі. – 1992. №1.50 - 51 бб. 42. Жалғыз тал көрсең қимай жүр.... //Шынжаң қоғамдық ғылымы. ҚХР Үрімжі. –1992. №3. 76-87 бб. 43. Өлең өнеріміздің өткелдері //Шұғыла. ҚХР Үрімжі – 1992. №11. 11-12 бб. 44. Мысық дауысы // Тарбағатай. ҚХР Шәуешек. – 1992. №2. 89 - 99 бб. 45. Миф пен қиял-ғажайып ертегі жөнінде //Шынжаң қоғамдық ғылымы. ҚХР Үрімжі. –1993. №4. 61-68 бб. 46. Шыңжаңдағы қазақ ғалымы Жақып Мырзаханов және оның жаңа еңбегі хақында //Шыңжаң жастар өрендер баспасы. ҚХР,Үрімжі. – 2004. 182 - б. 47. Мұхтар Әуезов және Лу Шүн: шығарма өзегі ұлт тағдыры // Zhongguo mіn zu. ҚХР Пекин (қытай тілінде) – 2007. № 9. 14 - 18 бб. 48. Ежелгі түрік және қытай өркениеттері (Түрік тілінде) // Түркия, Анкара.– 2007. № 7. 19 - 25 бб. 49. М. Әуезов және Лу Шүн әдебиеті және ұлт тағдыры //Лушүнтану журналы (қытай тілінде) ҚХР Пекин. – 2007. №10. 70 - 75 бб. 50. М.Әуезов және 20 ғасыр қазақ әдебиеті//Іле педагогикалық институты, Хабаршы. ҚХР Құлжа. – 2007. №3. 20-28 бб. 51. М.Әуезов және Лу Шүн //Шыңжаң қоғамдық ғылым мінбесі. ҚХР Үрімжі. – 2007. №3. 73-86 бб. 52. М. Әуезов және дін //Чжуңго Ұлттары. ҚХР Үрімжі.–2007. №5. 36-40 бб. 53. М.Әуезов және қазақ әдебиеті //Шынжаң қоғамдық ғылымы, ҚХР Үрімжі. – 2007. №4. 51-59 бб. 54. Иман және заман //Қазақстандағы Ислам(араб тілдерінде). – 2010. №1.

- 41 - 54-55 бб. 55. Лу Шүн және Қытайдың дәстүрлі тағылымшылдық идеясы //Шынжаң қоғамдық ғылымы. ҚХР Үрімжі.– 2011. №4. 16-21 бб. 56. Қытайдағы ұлт-азаттық көтерілісі және Шынжаң тағдыры //Х.Оралтайдың қайтыс болғанына жыл толуына арналған ғылыми конференция. – Түркия, Ыстанбұл. – 2011. 4150 бб. 57. Қытай тіліндегі туркизімдер: тарихы және өзгерісі // Түркияның Анкара қаласындағы Мұғла университетінде өткен Түрік тілі - әлем тілі халықаралық ғылыми конференция. – Анкара, 2011. 58. Қазақстандағы салыстырмалы әдебиеттану ғылымы және академик Рымғали Нұрғали // ҚХР Шынжаң қоғамдық ғылым мінбесі. 2012. №1. 51-59 бб. 59. Қазақстандағы салыстырмалы әдебиеттану: бүгіні және даму болашағы //Шынжаң қоғамдық ғылымы. ҚХР Үрімжі. – 2012. №3. 41 - 46 бб. 60. Әдебиеттегі ағартушылық: М.Әуезов және Лу Шүн//Қытайдағы халықтар(қытай тілінде). ҚХР Пекин. – 2012. №4. 52-53 бб.

- 42 - 81. Аңсап жеттім Атамекенге //Алматы Ақшамы –24 қазан 1995. №127. 82. Ұлттық атау да ұлтжандылыққа бастайды //Алматы ақшамы.– 25қазан 1995. №43. 83. Арыдан жеткен алып кітап // Халық. – 4 қараша 1995. №138. 84. Азшылықтың қасіреті // Қоныс. – 29 қараша. 1995. №2. 85. Алтын тағың болғанша, алақандай жерің болсын. // Егемен Қазақстан. – 25 қаңтар 1995. №16. 86. Райымбек Батыр - Тарихи дара тұлға //Жас Алаш.– 23ақпан 1995. №22. 87. Абай сусындаған алып арна //Алматы Ақшамы.– 22 қаңтар 1995. №9. 88. Әкеміздің басы бар ... //Түркістан. – 8 ақпан 1995. №6. 89. Қытай елінің оқу-ағартуы // Парасат. – 1995.№3. 90. Қытай еліндегі діндер // Парасат. – 1995. №4. 16 - 17 бб. 91. Қытай жерді қалай жекешелендірді? // Парасат. – 1995. №7. 1-2 бб. 92. Даналық дариясының бір сағасы // Парасат. – 1995. №8. 20 - 21 бб. 93. Тоқтай тағдыры // Парасат. – 1995. №9. 1-2 бб. 94. Осы жұрт Қожекені біле ме екен? // Парасат. – 1995. №7. 1-2 бб. 95. Ежелгі заңдар ережесі //Жоғарғы сот жаршысы. – 1996. №1. 15-18 бб. 96. Басы-көзіміз – Отанымыз // Шалқар. – 1996. №8. 5 - 6 бб. 97. Қытайтанудағы қырсыздықтарымыз //Түркістан.– 13 наурыз 1996. №11.

- 43 - 116. Қытай – көп Ұлтты ел //Ана тілі. – 13 мамыр 1999.– №19. 117. Жетісу мен Арқаның телқоңыры // Жетісу. – 23 желтоқсан 1999. 118. Батыр, күйші Қожеке // Жетісу. – 14 желтоқсан 1999. 119.Жаңа дәуірдегі Қытай поэзиясының ерекшелігі //ҚазҰУ Хабаршы (шығыстану сериясы). – 2000. №2(13). 46-51 бб. 120. Жетісудың жетелі ғұламасы // Жетісу – 6 қаңтар 2000. №3. 121. Адасқан қаздай болып шықтым жалғыз немесе Шарғынның шалқар шалымы //Жетісу.– 15 қаңтар 2000. 122. Әсет өлді, Ал Көдек неден өлді? //Қазақ әдебиеті. – 21 қаңтар 2000. №3. 123. Аңсаған атты таңы Таңжарықтың //Жетісу. – 25 қаңтар 2000.– №10. 124. Қолымда бір қамшым бар ... // Қазақ университеті. – 2000. – №2. 125. Алаштың ақыны бар Ақыт атты // Жетісу. – 15 ақпан 2000. 126. Нағыздың бірі – Нақаң еді //Жетісу. – 13 сәуір 2000. №41. 127. Сіз ақшаны айналдыра білесіз бе? //Қазақ университеті.–2000. №3. 128. Шипагерлік Баянның қазақ мәдениетіндегі орны //Жетісу. – 1 қаңтар 2000. 129. Қазақты қалай көбейтуге болады? //Жас Алаш.– 12 қыркүйек 2000. №110. 130. Көшелі ойдың Көдегі //Қазақ әдебиеті. – 21 қаңтар 2000. №3. 131. Қазіргі қытай поэзиясындағы жаңа бетбұрыс // ҚазМУ. Хабаршы. –2000. №13. 132. Қатпары қалың тарихты ел //Ана тілі. – 15 ақпан 2001.– №7. 133. Қазақ мәдениеті: Таным мен тағылым //Егемен Қазақстан. – 21 шілде 2001. №153. 134. Біз қазақтар ... ал, қытайлар... //Zaman – Қазақстан. – 24 тамыз 2001. 135. Біз қазақтар ... ал, қытайлар... //Zaman – Қазақстан. – 31тамыз 2001. 136. Біз қазақтар ... ал, қытайлар... //Zaman – Қазақстан. – 7 қыркүйек 2001. 137. Біз қазақтар ... ал, қытайлар... //Zaman–Қазақстан.– 14 қыркүйек 2001. 138. Елге ел қосылса – құт //Егемен Қазақстан. – 14 желтоқсан 2001. 139. Жүсіпбектің қытайдағы жылдары //Ақиқат. – 2001. №4. 59 - 63 бб. 140. Шалымы шалқар Шарғын ақын // Қазақстан мектебі. 2001.№5. 72-75 бб. 141. Өтебойдақ және оның Шипагерлік баяны //Қазақ тарихы.–2001.№3. 51-57 бб. 142. Көне Қытай жазбаларындағы түрік ақындары //ҚазҰУ Хабаршы (шығыстану сериясы). –2001. №1. 112-118 бб. 143. Тамырға тағызым //Жұлдыз. – 2001. №6. 149-156 бб. 144. Аңсаған Таңжарықтың атты таңы //Ізденіс. – 2001. №4-5. 46-50 бб. 145. Шипагерлік баянның қазақ мәдениетіндегі орны //Өтебойдақ Тілеуқабылұлының «Шипагерлік баян» кітабына 500 жыл. Алматы. – 2001. 5 - 14 бб. 146. Қытай әдебиетіндегі жанрлардың дәстүрлі үлгілері //ҚазҰУ Хабаршы (шығыстану сериясы). – 2001. №2. 73-79 бб. 147. Темірқазық. (алғы сөз орнына) // Б.Тышқанбаев «Қасен-Жамила». Астана. – 2002. 3 - б. 148. Қазақ тарихындағы қытай қыздары //Егемен Қазақстан. – 26 маусым 2002. 149. Қазақ тарихындағы қытай қыздары //Егемен Қазақстан. – 31 шілде 2002. 150. Қазақ тарихындағы қытай қыздары //Егемен Қазақстан. – 25 қыркүйек

- 44 - 2002. 151. Қытай елінің оқу-ағартуы //Ана тілі. – 2002. №35. 152. Таңыжарық – Таңжарық //Таңжарық тағылымы. – 2003. 85 - 93 бб. 153. Ұлт тағдыры ойыншық емес. //Жас алаш. – 4 ақпан 2003. №15. 154. Таңды аңсаған Таңжарық //Егемен Қазақстан. –25 қараша 2003. 155. Елбасы - елдік кепілі //Ел мен Елбасы. –2003. - 212 - б. 156. Тамырға тағызым немесе әдебиет пен өмірдің түп – төркіні туралы //Әдебиет теориясы. – 2003. 64 - 70 бб. 157. Сыпатаев Мәжен Өтемісұлы.//Алматы: Өнер –Ардақты әке. 2003. 3 - 10 бб. 158. Алаштың асқақ айбыны // Халық құрметі. – Алматы: «Қайнар» баспасы. – 2004. 107 - 110 бб. 159. Қытайдағы қазақтар //Егемен Қазақстан. – 30 маусым 2004. 160. Қытайтану ғылымы – күрделіліктің күре тамыры // Қазақ әдебиеті.– 30 шілде 2004. №30. 161. Алашұранды әдебиет өркен жайған өлке //Көкейкесті әдебиеттану. – 2005. 171180 бб. 162. Қытайдағы қазақтар және олардың тіліндегі кейбір ерекшеліктер // Терминологиялық хабаршы. – 2004. №2. 23 - 27 бб. 163. Қазақта Шарғын деген ақын өткен //Әдебиет айдыны. – 4 тамыз 2005. №24. 164. Қоғамдық ойды қалыптастыратын қазақы Бақ... әлсіз! //Алтын орда.– 16 маусым 2005. №23. 165. Алаш рухының алтын көпірі (Ұстаз туралы үзік сыр). //Алматы «ІnnoPRESS». – 2005. 97 - бб. 166. Батыр, күйші Қожеке //Алтын бесік. – 2005. №3. 22-24 бб. 167. Бір өзі тұтас бір әлем //Жалын. – 2005. №8. 50-59 бб. 168. Тағдыры талқыға толы тарлан //Шарғын Әлғазыұлы. Атамекен. Алматы: Өлке, 2005. 3-10 бб. 169. Лу Шүн. Әңгімелер //Таңшолпан. – 2005. – №4.– 77 - 92 бб. 170. Нақысбек шешен //Әдебиет айдыны. – 12 қаңтар 2006.– №1. 171. Қытайдағы бір қазақ //Егемен Қазақстан. – 22 наурыз. – 2006. 172. Шұрайлы арман, шұралы заман //Жетісу. – 18 ақпан 2006.–№ 20. 173. Мұхтар Әуезов және Лу Шүн монография //Әдебиет айдыны. – 18 қазан. 2007.– №41. 174. Қазақстандағы Қытайтану ғылымы және оның көкейтестілігі//Шоқан тағылымы 11 халықаралық ғылыми конференция материалдары. – Көкшетау, 2006. І том. 167-170 бб. 175. Қытай үкіметінің түпкілікті мүддесі //ШОС: История Проблемы Преспективы ғылыми конференция – Астана, 2006. – 176. Қытай дәстүрлі мәдениетіндегі түркі өркениетінің іздері // «Орталық Азия және Қазақстан: түркі өркениетінің бастауы» атты халықаралық ғылыми –практикалық конференция материалдары . Тараз: 2006. 195-199 бб. 177. М.Әуезов және Лү Шүн: ұлттық ағартушылық // ЕҰУ Хабаршы. – 2006. №3(49). 137-141 бб. 178. Шұрайлы арман, шұралы заман // Жалын. – 2006. №4. 43-49 бб. 179. Түркі өркениетінің тамыры қайда? // Парасат.– 2006. №6. 8-10 бб.

- 45 - 180. Жазушы Лу Шүн және қытайдағы дәстүрлі діндер// ЕҰУ Хабаршы. – №5 (51).170-177 бб. 181. Әуезов пен Лу Шүн шығармаларындағы ұлт тағдыры //Ақиқат.–2007. №7. 36-41 бб. 182. Духовно-культурные взаимоотношения китая и тюркского народа //Жас ғылымдардың «Ғылым және білім – 2007» халықаралық ғылыми конференция материалдары. – Астана: 2007. 98-101 сс. 183. Қазақстандағы қытайтану ғылымы: бүгіні мен болашағы//Әбсаттар Дербісәлі және Шығыстану мен руханият мәселелері. Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. ҚазҰУ Хабаршы (шығыстану сериясы). 2007.№2. 138-146 бб. 184. Ежелгі түркі өркениетінің Қытай мәдениетіне ықпалы // Ежелгі Тараз және түркі өркениеті. Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. Тараз: – 2007. 34-40 бб. 185. Дәстүрлі Қытай мәдениетіндегі түркі өркениетінің іздері //Отандық туркология: мәселелер, ізденістер, нәтиже. халықаралық ғылымитеориялық конференция. – Алматы, 2007. 41 - 49 бб. 186. М.Әуезов шығармаларындағы сенім–наным жүйесі //Хабаршы. – 2007. №3. - 91бб. 187. Лу Шүн – қытай көркем әдебиетінің негізін салушы //Жұлдыз. – 2007. №6. 197-208 бб. 188. М. Әуезов және Лү Шүн: ағартушылық бағыт // Е.А.Букетов атындағы Қар МУ Хабаршы (филология сериясы). – 2007. №3. 96 - 105 бб. 189. Кан Ман -Эр деген Қарлұқ ақыны Кегменер //Қазақ әдебиеті. –14 наурыз 2008. №11. 190. Көз тігуден туған қызығушылық //Айқара.– 23 сәуір 2008. №14. 191. Қаһарман Қалибек //Егемен Қазақстан. – 5 қараша. 2008. 192. Қалибек. Хакім. Ол кім? //Ақиқат. – 2009. №6. 58 - 63 бб. 193. Қаһарман Қалибек //Қалибек Хакім: заман тағдыр және тарих халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары.–Алматы, 2009. 131-150 бб. 194. Әуезов және Дін //Жалын. – 2009. №11. 44-51 бб. 195. Білім –Елдіктің кемел кепілі//Бір ел бір кітап.Астана: Хұснихат. -2009. 1925 бб. 196. Лү Шүн және Қытайдың дәстүрлі мәдениеті //ҚазҰУ Хабаршы. 2009.№1. 66-73 бб. 197. Адамдық негізі – иман //Сана сәулетшісі. Алматы. – 2010. 485 - 497 бб. 198. Құран //Алаштың ардағы Астана. – 2010. - 39 б. 199. Тарих-и рашиди //Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 48 б. 200. Жамиғ Ат-Тауарих //Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 49 б. 201. Алпамыс батыр//Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 50 б. 202. Қобыланды батыр //Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 51б. 203. Қозы көрпеш Баян-сұлу//Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 53 б. 204. ҚызЖібек //Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 54 б. 205. Ер төстік //Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 55 б. 206. Алтын сақа //Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 56 б.

- 46 - 207. Аяз би //Алаштың ардағы. Астана. –2010. - 57 б. 208. Оспан батыр //Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 103 б. 209. Зар заман //Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 198 б. 210. Үш қиян //Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 109 б. 211. Ереуіл атқа ер салмай //Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 200 б. 212. Сегіз аяқ //Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 201 б. 213. Оян қазақ //Алаштың ардағы. Астана. –2010.- 202 б. 214. Мен жастарға сенемін //Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 203 б. 215. Алаш ұраны //Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 205 б. 216. Абай жолы //Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 206 б. 217. Шұғаның белгісі //Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 207 б. 218. Құлагер //Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 208 б. 219. Көшпенділер //Алаштың ардағы. Астана. – 2010. - 209 б. 220. Азаттық жыршысы //Қазақ әдебиеті. – 8 қазан 2010. №39. 221. Азаттығым мен Қазақтығым //Қазақ газеті. – 22 қазан 2010. №43. 222. Жігіттер мына қыз сенбей жатыр //Нұр – Астана. – 21 қазан 2010. 223. Шын еліндегі шырайлы сапар //Еуразия университеті.– 16 сәуір 2010. №15. 224. Әріптестіктің буыны беки береді //Еуразия университеті. – қаңтар 2010.№2 225. Қытайдағы Қазақстантану ғылымы: бүгіні мен болашағы // ҚазҰУ Хабаршы (философия, мәдениеттану, саясаттану сериясы). – 2010.№2. 74-77 бб. 226. Салыстырмалы әдебиеттану ғылымы және академик Р.Нұрғали // Рымғали Нұрғали мұрасы және қазіргі әдебиеттанудың өзекті мәселелері халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2010. 145-154 бб. 227. Қытай әдебиеті: қыры мен сыры //Әлем әдебиеті. – 2010.№.2. 3-35б. 228. Ежелгі түркі және Қытай өркениеті: тоғысуы мен ықпалдастығы //Ақиқат. – 2010. №10. 64-70 бб. 229. Азаттығым мен қазақтығым// «Қазақ» альманағы.–2010.№3. 205 - 224 бб. 230. Алыстағы ағайын // Қазақ руханияты. – 2010.№1. 31-35 бб. 231. Лу Шүн және қытайдың дәстүрлі мәдениеті //ҚазҰУ Хабаршы. – 2010. №3.81-87 бб. 232. Елден елдің несі артық //Қазақ әдебиеті. –2011. №1. 233. Аңсап жеттім, Атамекен, өзіңе! //Егемен Қазақстан. – 15 желтоқсан 2011. № 628. 234. Мұқағалитануды ғылыми айналымға түсіре алдық па? //Алаш айнасы. – 29 шілде 2011. №132. 235. Мұқаман мұғалім (Әңгіме) //Қазақ әдебиеті. – 2011. №45. 236. Түркі халықтарының ортақ әдебиет тарихы: маңызы мен өзектілігі. //Алтай түркі әлемінің алтын бесігі халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Өскемен, 2011. 240 - 249 бб. 237. Ежелгі түркі және қытай өркениеттері: ықпалдастығы мен тоғысуы //Түркі өркениеті және тәуелсіз Қазақстан. Халықаралық конференция материалдар жинағы. – Астана, 2011. 148-154 бб. 238. Алаш азаттық идеясының Шығыс Түркістан қазақтарына

- 47 - таралуы//Алаш мұраты және тәуелсіз Қазақстан. Халықаралық конференция материалдар жинағы. – Астана, 2011. 237-245 бб. 239. Түркі халықтарының ортақ әдебиет тарихы: маңызы мен өзектілігі //Тіл және әдебиет зерттеулері. Халықаралық симпозиум. – Түркия, Анкара. – 2011. 240. Актуальные проблемы преподавания китайского языка в системе Болонского процесса //Балон үдерісі және Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ: проблемалар, ізденістер, шешімдер ғылыми-практикалық конференция. – Астана, 2012. 241. Қазақстанда қытай тілін оқыту мен қытай мәдениетімен таныстыру: өткені, бүгінгісі және келешегі атты республикалық семинар. – Астана, 2012.– 29 сәуір 242. Қазақстандағы салыстырмалы әдебиеттану ғылымы: бүгіні және даму болашағы. //Ақиқат. – 2012. 10 - 100 бб. 243. Елбасы және қазақ диаспорасы //Егемен Қазақстан.– 27маусым 2012. №352. 244. Телқоңыр //Қазақ әдебиеті. – 13 шілде 2012. №30-31. 245. Өлең өлкесінің өз өркені //Президент және халық.– 27шілде 2012. №30 246. Қытайдың жаңа басшысы - Си Цзиньпин // Егемен Қазақстан. – 15 қараша 2012. №752 247. Қытай әдебиетшілері Н.Келімбетов туралы // Қазақтану халықаралық ғылыми журнал. – 2012. №3-4. 9 - 13 бб. 248. Дәстүрлі қытай мәдениетіндегі түркі өркениеті //Мәдени мұра. – 2013. №2. 8-15 бб. 249. Алып елдің арманы // Егемен Қазақстан. – 4 қыркүйек 2013. №203. 250. Си Цзиньпин – новый руководитель Китая // Казахстанская правда. –5 сентября 2013г. №266. 251. Қытайда Елбасы туралы кітап жарық көрді // Қазақ әдебиеті. – 8 қараша. 2013ж. №45. 252. Отаршылдыққа қарсы шыққан Оспан батыр // Егемен Қазақстан. 3 сәуір 2014. №64. Поэзиялық шығармалары

- 48 - 263. Абайға арыз //Түркістан. – 9 тамыз 1995. №32. 264. Шаршатты мені тіршілік // Түркістан. –30 тамыз 1995. №35. 265. Жырла десең жырлайын //Ауыл. –18 қазан 1995.– №23. 266. Алматы әсері // Парасат. – 1995. №5. 14 - 15 бб. 267. Жүректің отын сөндірмей ... //Жас алаш. – мамыр 1995. 268. Заман – менің балдызым, жездем емес //Әдебиет. – сәуір 1996. 269. Көшелерде адамдар ағылады //Қазақ әдебиеті. – 28 мамыр 1996. №22. 270. Аламан ғасыр – ән ғалам //Алматы Ақшамы. –31 мамыр 1996. №62. 271. Асып жатыр, Тасып жатыр сөз деген //Жетісу.– . 9 қазан 1996. №79. 272. Қуат алып қыранның қанатынан //Егемен Қазақстан. – 26 маусым. 1997. 273. Түрік туы (Мұстафа Шоқайдың рухына) Симпозиумда оқылған өлең. //Яссауи университеті. – маусым. 1997. 274. Жыр қозар, атамекен өзің десем ... //Жалын. – 1997. №9. 118 - 123 бб. 275. Жұтады қазақ құлшынып, халқым деп жүрген қазақты //Арай.–1997.№5. 18-19 бб. 276. Қыз қуар // Қазақ әдебиеті. – 17 шілде 1998. №28. 277. Қанат талды //Қазақ әдебиеті. – 16 қазан 1998. №41. 278. Мен қолымды туға бекер созбаймын //Жұлдыз.– 1998. №7. 134-140 бб. 279. Намыс құдіреті //Ұлан. – наурыз 1998. 280. Жаңа жыл жыры //Қазақ әдебиеті. – 1 қаңтар 1999. №1. 281. Жыр – жүректің дүрсілі //Егемен Қазақстан.– 12 желтоқсан 2000. №312. 282. Көзің сал, көңілімнің көк көліне //Жетісу. – 27 мамыр 2000.

- 49 - 304. Отаным – жаным // Егемен Қазақстан. – 2012. №793. 305. Мұңын тауға шағады тау баласы //Жалын. – 2013. №7. – 8-11бб. 306. Шыбын жандағы шырылсың // Үркер. – 2013. №9.– 8-11бб. 307. Адасқан күндер айыбын...// Қазақ үні. – 23 қазан 2013. №40 (600).

- 50 - 332.Адамның ниеті түзелмей, заманның келбеті өзгермейді // Оян Намыс. – 2010. №3. 8-15 бб. 333. Қытай аждаһа емес // Түркістан. – 11 қараша 2010. 334. Қазақ әдебиетінің сыртқы насихатын күшейту қажет//Алаш айнасы. – 9 маусым 2010. №94. 335. Келесі жылы дағдарысқа Қытай себепкер болуы мүмкін бе?//Алаш айнасы. – 12 ақпан 2010.№ 21. 336. Қайран азаттық күл болып барады ...//Дат.– 10 наурыз 2010.№ 10. 9-11бб. 237. Қытай оқырмандарының Мұхаң туралы қасаң түсінігінің мұзы еріді //Аңыз адам. –2010.№10. 38-39 бб. 338. Білім беріп, тәрбиені ысырып қойсақ, бұл өте қауіпті // Халық сөзі. – 15 қараша 2011.№ 90. 339. Мен Елбасы қабылдауында болдым // Қазақ елі. – тамыз 2001. №12. 340. Орыстар диаспора болып есептеледі // Жас алаш.– 8 желтоқсан 2011. №98 341. Қытайда амандасудың алғашқы сөзі «Тамақ іштің бе?» деген сұрақтан басталады. //Аңыз адам. – 2012. №21 (57). 40 - б. 342. Гоминдаңнан азат болып, «иесіз» қалған шығыс Түркістанды Мәскеу Пекинге сыйлай салды. //Аңыз адам. –2012. №21(57). 42-43 бб. 343. Біз білетін шығармалар...// Қазақ әдебиеті.– 23 қараша 2012. №48. 344. Аждаһамен арбасу немесе қазаққа қытайтану институты қажет пе?

- 51 - 360. Лу Шүн. Қояншықтың қолжазбасы //Лу Шүн әлемі. – 2007. - 67-б. 361. Лу Шүн. Кұң Ижий //Лу Шүн әлемі. – 2007. - 77 - б. 362. Лу Шүн. Ертең //Лу Шүн әлемі. – 2007. - 91 - б. 363. Лу Шүн. Кішкентай оқиға //Лу Шүн әлемі. – 2007. - 97 - б. 364. Лу Шүн. Повестер мен әңгімелер. //Астана: Аударма. – 2009. - 480 - б. 365. Либай өлеңдері //Әлем әдебиеті. – 2010. №2. 92-94 бб. 366. Лу Шүн. Бақыт тілеу //Әлем әдебиеті. – 2010. - 48 - 60 бб. 367. Лу Шүн. Дәрі //Әлем әдебиеті. – 2010. – 60 - 67 бб. 368. Лу Шүн. Ақ сәуле //Әлем әдебиеті. – 2010. – 67 - 71 бб. 369. Лу Шүн. Бақытты отбасы //Әлем әдебиеті. – 2010. – 71 - 76 бб. 370. Лау Шэ. Нәзік бейне. Әңгіме //Әлем әдебиеті. –2010. – 96 - 106 бб. 371. Уаң Мың. Түннің көзі. Әңгіме //Әлем әдебиеті –2010. –107 - 114 бб. 372. Ай Чиң. Көзім жасы неге кетті боталап? //Әлем әдебиеті – 2010.–115-11 6б. 373. Юй Гуаңджоң. Топтама өлең. //Әлем әдебиеті. – 2010. – 116 - 118 бб. 374. Джау Лихуа.Топтама өлең. //Әлем әдебиеті – 2010. – 119 - 120 бб. 375. Чын Дұңдұң. Топтама өлең. //Әлем әдебиеті – 2010. –120 - 121 бб. 376. Гу Чың. Топтама өлең. //Әлем әдебиеті –2010. –122 - 124 - бб. 377. Джаң Чыңжы.Ескі айда есірке. Әңгіме //Әлем әдебиеті – 2010.–132-142 бб. 378. Лу Шүн. Сабын //Лу Шүнтану дәрістері. – 2010. - 157 - б. 379. Лу Шүн. Ағайындылар //Лу Шүнтану дәрістері. –2010. - 167 - б. 380. Лу Шүн Туған жер //Лу Шүнтану дәрістері. – 2010. - 176 - б. 381. Лу Шүн. Ажырасу //Лу Шүнтану дәрістері. –2010. - 185 - б. 382. Брюс Ли (100 серялы телефильм) // 7 арна. 2009–2010 ж.

- 52 - 387. 2006 жылы Көкшетау мемлекеттік университетінде өткен «Шоқан тағылымы–11» атты халықаралық конференцияға қатысып, «Қазақстандағы Қытайтану ғылымы және оның көкейтестілігі» деген тақырыпта баяндама жасады. 388. 2006 жылы Астана қаласында өткен «ШОС: История. Проблемы Преспективы» атты ғылыми конференцияға қатысып, «ШЫҰ: Қытай үкіметінің түпкілікті мүддесі» деген тақырыпта баяндама жасады. 389. 2006 жылы Тараз қаласында өткен «Орталық Азия және Қазақстан: түркі өркениетінің бастауы» атты халықаралық ғылыми практикалық конференцияға қатысып, «Қытай дәстүрлі мәдениетіндегі түркі өркениетінің іздері» деген тақырыпта баяндама жасады. 390. 2006 жылы Астана қаласында өткен «Қазақстантану: танымдық, бағалама - лық және қолданбалық мәселелері» атты халықаралық ғылыми конференнцияға қатысып, «Қытайдағы Қазақстантану ғылымының даму беталысы» деген тақырыпта баяндама жасады. 391. 2007 Астана қаласында өткен «Жас ғалымдардың Ғылым және білім – 2007» дейтін халықаралық ғылыми конференцияға қатысып, «Духовно – культурные взаимоотношения китая и тюркского народа» деген тақырыпта баяндама жасады. 392. 2007 жылы Астана қаласында өткен «Отандық түркология: мәселелер, ізденістер, нәтиже» атты ғылыми - халықаралық теориялық конференцияға қатысып, «Дәстүрлі Қытай мәдениетіндегі түркі өркениетінің іздері» деген тақырыпта баяндама жасады. 393.2007 жылы Алматы қаласында өткен «Әбсаттар Дербісәлі және Шығыстану мен руханият мәселелер» атты халықаралық ғылыми–теориялық конференцияға қатысып, «Қазақстандағы қытайтану ғылымы: бүгіні мен болашағы» деген тақырыпта баяндама жасады. 394. 2007 жылы Тараз қаласында өткен «Ежелгі Тараз өркениеті» дейтін халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияға қатысып, «Ежелгі түркі өркениетінің Қытай мәдениетіне ықпалы» деген тақырыпта баяндама жасады. 395. 2009 жылы Алматы қаласында өткен «Қалибек Хакім: заман тағдыр және тарих» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияға қатысып, «Қаһарман Қалибек Хакім туралы естеліктер» деген тақырыпта баяндама жасады. 396. 2009 жылы Астана қаласында өткен «Әдебиет теориясы: жанр методология жаңа бағыттар» деген республикалық ғылыми-теориялық конференцияға қатысып, «Тип және характер» деген тақырыпта баяндама жасады. 397. 2010 жылы Алматы қаласында өткен «Рымғали Нұрғали мұрасы және қазіргі әдебиеттанудың өзекті мәселелері»атты халықаралық ғылымитеориялық конференцияға қатысып, «Салыстырмалы әдебиеттану ғылымы және академик Р.Нұрғали» деген тақырыпта баяндама жасады. 398. 2011 жылы Өскемен қаласында өткен «Алтай түркі әлемінің алтын бесігі» деп аталатын халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияға

- 53 - қатысып «Түркі халықтарының ортақ әдебиет тарихы: маңызы мен өзектілігі» деген тақырыпта баяндама жасады. 399. 2011 жылы Астана қаласында өткен «Түркі өркениеті және тәуелсіз Қазақстан» атты халықаралық конференцияға қатысып, «Ежелгі түркі және қытай өркениеттері: ықпалдастығы мен тоғысуы» деген тақырыпта баяндама жасады. 400. 2011 жылы Астана қаласында өткен «Алаш мұраты және тәуелсіз Қазақстан» атты халықаралық конференцияға қатысып «Алаш азаттық идеясының Шығыс Түркістан қазақтарына таралуы» деген тақырыпта баяндама жасады. 401. 2011жылы Астана қаласында өткен «Түркі халықтарының ежелгі әдеби жәдігерліктері және Немат Келімбетов шығармашылығы» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференцияға қатысып, «Немат Келімбетов еңбектерінің Қытай Халық Республикасында бағалануы» деген тақырыпта баяндама жасады. 402. 2011 жылы Түркияның Анкара қаласында өткен «Тіл және әдебиет зерттеулері» атты халықаралық симпозиумға қатысып, «Түркі халықтарының ортақ әдебиет тарихы: маңызы мен өзектілігі» деген тақырыпта баяндама жасады. 403. 2011жылы Түркияның Ыстанбұл қаласында өткен Х.Оралтай қайтыс болғанына 1жыл толуына арналған ғылыми конференцияға қатысып, «Қытайдағы ұлт-азаттық көтерілісі және Шынжаң тағдыры» деген тақырыпта баяндама жасады. 404. 2011жылы Астана қаласында өткен «Түркі әдебиетінің тарихын дәуірлеудің теориялық-методологиялық мәселелері» деген ғылыми конференцияға қатысып, «Ұйғыр әдебиет тарихын дәуірлеудің әдіснамалық мәселелері» атты баяндама жасады. 405. 2011 жылы Түркияның Анкара қаласындағы Мұғла университетінде өткен «Түрік тілі - әлем тілі» атты халықаралық ғылыми конференцияға қатысып «Қытай тіліндегі туркизімдер: тарихы және өзгерісі» деген тақырыпта баяндама жасады. 406. 2012 жылы Астана қаласында Еуразия Ұлттық Университетінде өткен «Балон үдерісі және Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ: проблемалар, ізденістер, шешімдер» деп аталатын ғылыми-практикалық конференцияға қатысып «Актуальные проблемы преподавания китайского языка в системе Болонского процесса» деген тақырыпта баяндама жасады. 407. 2012 жылы Астана қаласында Еуразия Ұлттық Университетінде әйгілі түрколог-ғалым Л.Н.Гумилевтің 100 жылдығына орай өткен «Л.Н.Гумилев мұрасы және қазіргі еуразиялық ықпалдастық» деп аталатын ІХ Еуразиялық форумға қатысып, «Ежелгі түркі және қытай өркениеттері» деген тақырыпта баяндама жасады. 408. 2012 Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіндегі Конфуцзы институтында өткен «Қазақстанда қытай тілін оқыту мен қытай мәдениеті мен таныстыру: өткені, бүгінгісі және келешегі» деген республикалық семинарға қатысып, баяндама жасады.

- 54 - 409. 2012 жылы Астана қаласында ҚХР-ның Қазақстандағы елшілігінің ұйымдастыруымен өткен «ҚХР-Қазақстан достығына 20 жыл» атты халықаралық-тәжірибелік семинарға қатысып «Түсіністік пен сенім - достық негізі» деген тақырыпта баяндама жасады. (қытай тілінде) 410. 2012 жылы ҚХР Күнес ауданында өткен «Ақындар айтысы туралы ғылыми талқы жиыны» атты халықаралық ғылыми конференцияға қатысып «Айтыс өнері және айтыс ақыныны ңжеке мәдениеті» атты баяндама жасады. 411. 2012 жылы Шымкент қаласында өткен Немат Келімбетовтің 75 жылдығына арналған «Қазақ өркениеті және түркі әлемінің мәдени-рухани құндылықтары» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияға қатысып «Қытай ғалымдары Н.Келімбетов туралы» деген тақырыпта баяндама жасады. 412. 2012 жылы Шымкент қаласындағы М.Сапарбаев атындағы ОҚ Гуманитарлық институтының ұсынысы бойынша студенттермен кездесіп, «Қытай тілін оқыту әдістемесінің өзекті мәселелері» деген тақырыпта дәріс оқыды. 413. 2012 году на международном научнопрактическом семинаре «Духовнокультурные ценности народов как основа их единства» (г. Астана) читал доклад на тему «Түркі халықтары әдебиетінің ортақ тарихы: маңызы мен өзектілігі». 414. 2013жылы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде өткен Таңжарық Жолдыұлының 110 жылдығына орай ұйымдастырылған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияға қатысып, «Таңжарық Жолдыұлы және шығыс Түркістандағы алаш ұранды әдебиет» деген тақырыпта баяндама жасады. 415. 2013 жылы қазан айында ҚХР Пекин қаласында Қазақстанның ҚХР-дағы Елшілігі мен ҚХР Шетелдермен достық қоғамы бірлесіп ұйымдастырған «Елін сүйген, елі сүйген Елбасы» (авторы: М.Қасымбеков) атты кітаптың қытай тіліндегі нұсқасының тұсау кесеріне қатысып, баяндама жасады. 416. 2013 жылы қазан айында ҚХР Пекин қаласындағы Орталық ұлттар университеті Қазақ тіл-әдебиеті факультетінің құрылғандығының 10 жылдығына, түрколог-ғалым, профессор Ли Зыңшяңның 80 жылдығына арналған конференцияға қатысып, баяндама жасады. 417. 2013 жылы қараша айында Астана қаласы Тілдерді дамыту басқармасы ұйымдастырып өткізген «Жыр арқауы - азаттық» атты жас ақындар мүшәйрасының әділқазылар алқасына төрағалық етті. 418. 2013 жылы желтоқсан айында Пекин қаласында өткен ҚХР бүкілмемлекеттік қытай мұхажирлары бірлестігінің ІХ құрылтайына қатысып, Зинань, Чүйфу, Тай-ань, Чиңдао қатарлы қалаларында экскурсияда болды.

- 55 - 1989. №4. – 51-53бб. 420. Сағынтай Сұңғатайұлы. Зерек зерттермен, жалынды ақын //Іле жастары. ҚХР Құлжа. 1991.№11. – 13-15 бб. 421. Керім Елемес.Тұлпардың тұяғы //Алматы Ақшамы. – 24 мамыр 1995. –№60.– 3 б. 422. Мінуар Әкімханов. Отты өлең ойландырар оқығанда //Алматы Ақшамы. 15 шілде –1998. №82. 423. Нұржамал. Семсер суы //Жетісу. – 13 тамыз 1998. №93. 424. Сүлеймен Мәмбет. Ел деп соққан жүрек жыры //Егемен Қазақстан. –12 қараша 1998. 425. Қазақ диаспорасының қайраткері // Қазақ елі. – 4 наурыз 1998. 426. Оразақын Асқар. Менің жырым өзгеше //Қазақ әдебиеті.–1999.–№21. 427. Ә.Тарақ. Ғылым асуында – Дүкен Мәсімхан //Алматы Ақшамы.– 31 мамыр 1999. №62. 428. Әлисұлтан Құланбай. Атажұрттан алыстағы қазақ ақындары //Егемен Қазақстан. –7 қазан 2000.– №248. 429. Ерғали Ахмет.Ұлы емші Өтебойдақ және оның «Шипагерлік баян» кітабы жайлы //Жетісу. – 25сәуір 2000. – №46. 430. Р.Нұрғали. «Жыржебеге» алғысөз// Жыр-жебе. Алматы: қазақ университеті. -2000ж. -3-бб. 431. П.Дәулетова. Жыр жебе (Қытай поэзиясындағы ұл азаттық идея) //ҚазҰУ. Хабаршы (шығыстану сериясы). – 2000.№12. 94-96 бб. 432. Сәрсенбі Дәуітұлы. Әуезовтануға қосылған соны ізденіс //Президент және халық. – 9 қараша 2001.– №45. 433. Нұрқасым Қазыбек. Тәуелсіздіктің бір парасы //Түркістан.–8 қыркүйек 2001. 434. Сүлеймен Мәмбет. Отты өлең сазды әуенге ұласты //Егемен Қазақстан. – 17 маусым 2003.– №146. 435. М.Үмбетаев. Тек қытайтанушы ғана ма? //Жас алаш. – 8 сәуір 2003.– №42. 436. Мақпал Ахметова. Атажұртқа арнау //Астана ақшамы. – 17 маусым 2003.– №78. 437. Жазира Букина. Муза Дукена Масимхана //Казахстанская правда. –18 июня 2003.№ 176. 438. Ләйла Жұматайқызы. Көкпар көрінісі //Түркістан. – 27 мамыр 2004. 439. Д.Байтұрсынұлы. Орнын тапқан оралман //Алтын Бесік.–2006.–№4.–32 - 33 бб. 440. Құныпия Алпысбаев. Азаттықтың алтын арқауы //Нұр-Астана.–6 қыркүйек 2006.– №35. 441. Қуаныш Сұлтанов. Қазынадан қазылса інжу – маржан //Егемен Қазақстан. 13 қараша. –2007. 442. Қансейіт Әбдезұлы. Салыстырмалы әдебиеттануға қосылған үлес //Әдебиет айдыны. – 1 қараша 2007.– №43. 443. Нұрқасым Қазыбек. Текті тұқымның тұяғы. - Д.Мәсімханұлының шығармашылығы туралы бір үзік сыр //Жалын. – 2007.№6. 50-53бб . 444. Ғалымға құрмет //Еуразия университеті. – маусым 2012. – №12.

- 56 - 445. С.Кеңесов. Халықаралық сыйлық алды //Астана ақшамы. – 14 маусым 2012. № 65. 446. Көрші елдің құрметі //Егемен Қазақстан. – 15 маусым 2012. 447. Ақерке Садыхан. Қазақ қаламгері Бейжіңде марапатталды //Қазақ әдебиеті. 15маусым 2012. №24. 448. Шанхай сыйлығы табыс етілді //Алаш айнасы. – 15маусым 2012.– №103. 449. Серікзат Дүйсенғазин. Дәнекер //Егемен Қазақстан. – 13 желтоқсан 2012. 450. Дәлелхан Айболат. Түркі дүниесін түгендеу //Алаш айнасы.– 14 ақпан 2012. №23. 451. Ы.Әділхан. Ақын жүрегіне саяхат //Жұлдыз. – 2013. №3. 192–199 бб. 452. Жақып Мырзахан. Сегіз қырлы, бір сырлы // Қазақ әдебиеті. –2013. №16. 453. Ы.Әділхан. Алтынның ыстық буындай // Шұғыла (ҚХР Үрімжі) –2013. №3.–192 - 199 бб. 454. Қ.Ынтыхан. Тәржіманың тарланы //Дала мен қала. 24 маусым –2013. №25. 455. Жақып Мырзахан. Сегіз қырлы, бір сырлы // Чжуңго ұлттары. ҚХР Үрімші. –2013. №4. – 56-60 бб. 456. С.Қасқабасов. Азамат // Егемен Қазақстан. 26 қазан, 2013. №240(28179)

- 57 -

- 58 -

- 59 - көбінде батыстың, орыстың жазушыларымен салыстырған дүниені кезіктірген емеспін. Тіпті бір кездегі әлем өркениетінің ошағы болған шығыс әдебиеті қай деңгейде? Біз қай деңгейдеміз? Жалпы біздің М.Әуезовіміз өзгенің классиктерінің қай тұсында? Бұл сұрақтардың бәріне жауап беретін салыстырмалы әдебиеттану ғылымы десек, сол ғылымды кеңінен өрістетін уақыт та келген сияқты. Мына зерттеу маған соның бір жарқын бастамасындай болып көрінді. Сөзімді қорыта келе айтарым, Д.Мәсімханұлының «Қазақ және Қытай әдебиеттеріндегі ұлттық дәстүр мен жаңашылдық (М.Әуезов пен Лу Шүн шығармалары негізінде)» атты диссертациясы өзінің алдына қойған мақсатміндетін толық орындаған, бүгінгі әдебиетіміздегі өте көкейкесті мәселені өзек еткен, аяқталған жұмыс. Сондықтан Дүкен Мәсімханұлы филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алуға әбден лайық деп есептеймін. Рахманқұл Бердібай, ҚР ҰҒА академигі, филология Ғылымдарының докторы, профессор. 2008ж.

- 60 -

- 61 - ұлт-азаттығы жөніндегі концепсиялары, ой-тұжырымдары Шығыс Түркістанға жаппай ағылып кіре бастады. Сөйтіп ол өлкедегі отаршылдыққа қарсы толассыз жүріліп жататын стихиялы көтерілістер саналы күрес арнасына, саяси бірізге түсе бастады. Яғни әскери, саяси, мәдени салаларда кешенді шаралар атқарылып, тәуелсіз Шығыс Түркістан Республикасын құрудың нақты қадамдары жасалды. Соның нәтижесінде 1944 жылдың күзінде, орталығы Құлжа қаласы болып, Шығыс Түркістан Республикасы ресми құрылды. Кейін қытай коммунистерінің көсемі Мао ҚХР-ын құрғанда, “Шығыс Түркістан” республикасы соның құрамына “кіргізілді” де, “Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы” деп аталатын өлке болып қалды… Қазақтар сол өлкенің құрамындағы бір облыстың атын ғана иеленді. Сол Шығыс Түркістан республикасын өмірге әкеліп, оны бес жылдай ұстап тұрған ұлт-азаттық идея, ҚХР құрылғаннан кейін де, 50-ші жылдардың соңына дейін өз жалғасын тауып отырды. Тек Қытай коммунистері 1958 жылы жүргізген “жергілікті ұлтшылдарды тазалау” дейтін науқаннан кейін ғана, “ұлт азаттық идеясына” мүлде тиым салынды. Аталған уақиғалар бұл еңбекте сол дәуірдегі саяси-әлеуметтік жағдайлармен, тарихи деректермен, ақындардың өлең-толғаулармен сабақтастырыла қарастырылады. Әсіресе бұл еңбекте бізге -Қазақстандағы оқырмандарға санаулы шығармалары ғана таныс А.Үлімжіұлы, Ә.Найманбаев, Ж.Шаихсламұлы, К.Маралбайұлы, Т.Жолдыұлы, Ш.Әлғазыұлы, А.Татанайұлы, Қ.Оспанұлы, М.Разданұлы, О.Айтанұлы қатарлы ақындардың өлең-толғауларындағы ұлт-азаттық идеяның халықты оятудағы атқарған теңдессіз рөліне баса мән беріліп, терең талдау жасалады. Сол арқылы Қытай қазақтары әдебиетіндегі поэзия жанрының тұтас эволюциясы айқындалады. Сондай-ақ зерттеушінің Шығыс Түркістанның ұлтазаттық күресі тарихына қатысты қытай, қазақ тілдерінде мол материал жинауы — сол дәуірдің саяси-әлеуеттік сыр-сипатын ашуда, әдебиеттегі ұлт-азаттық идеяны талдауда авторға үлкен ұтыс алып берген. Соның нәтижесінде тәуелсіз Қазақ елінің оқырмандары қытай қазақтары поэзиясындағы ұлт-азаттық идея жөнінде таза, шын мәніндегі, ұлттық мүддеміз тұрғысынан, бүгінгі күн талабы тұрғысынан алғаш рет жүйелі, ғылыми пайымға қол жеткізгендігін атап айтуымыз керек. Қысқасы Д.Мәсімханұлының қолдарыңыздағы жаңа зерттеуі – Қытай қазақтары әдебиетіне ұлт-азаттық идеяның қашан, қалай таралып, дамығанына ғылыми барлау жасауымен; ұлт-азаттық идеясын жырлаушы ақындардың тағдыр-талайын сол кездің тарихи-әлеуметтік жағдайымен байланыстыра қарастыруымен; ұлт-азаттық идеясын жырлаушы ақындардың көркемдік әлеміне ғылыми талдау жасап, сол арқылы олардың тек саяси ұранның жетегінде ғана кетпегендігін, қайта олардың әрқайсысы көркем ойдың көшелі нұсқасын жасап кеткендігін ашып беруімен; Қытай қазақтарының саясиәлеуметтік жағдайы, ондағы қазақ әдебиетінің қалыптасуы, дамуы секілді тарихиәлеуметтік, ғылыми мәні зор мәселелерді азат сананың сүзгісінен өткізіп беруімен; ұлт-азаттық идеяның діни-ағартушылық идеямен өзектестігін, қатысын ғылыми бағамдауымен; ұлт-азаттық идеясын жырлаушы ақындарға жасалған қорлық-зорлық, тарихи қиянат сырын ашып көрсетумен; бізге – Қазақстандық оқырмандарға беймәлім болып келген біраз алашшыл, ұлтшыл

- 62 - ақындарды алғаш рет ғылыми айналымға ұсынуымен; сондай-ақ қытай қазақтарындағы ұлт-азаттық идеясын жырлап, ондағы қазақ әдебиеті мен мәдениетін биік белеске көтерген, халықтың ой-санасын оятуға, өсіруге белсенді де өшпес үлес қосқан ақындардың жалпы қазақ әдебиетінен алар орны мәселесіне ғылыми талдау жасап, өз ұстанымын батыл ұсынуымен құнды, сонысымен бағалы. Сондай-ақ еңбектің біз атап көрсеткен осы құны мен бағасы уақыт озған сайын арта түсері даусыз. Ал енді бұл еңбектің айта кетпеуге болмайтын тағы бір құндылығы, бұл өзі тек шетелдегі (Қытай) қазақ әдебиетін білгісі келетіндер үшін ғана емес, жалпы шығыстанушылар (қытайтанушы) үшін де маңызды оқу құралы, дерек көзі бола алатындығын ерекше атап айтқым келеді. Себебі ғалым аталған еңбегінде хронологиялық фон ретінде Қытай елінің жарты ғасырға таяу мерзімін басшылыққа ала отырып, ондағы саяси-әлеуметтік жағдайларды сараптайды. Сондай-ақ, зерттеуде аталған мерзімдегі қытай елінде болған саяси-әлеуметтік шаралардың жалпы қытай әдебиетіне, мәдениетіне тигізген ықпал-әсері ғылыми тұрғыдан қарастырылады әрі Қытай (хань-зу) әдебиетінің ондағы қазақ әдебиетінің дамуына, бүгінгідей өскен, өркендеген әдебиетке айналуына игі ықпалы болғаны пайымдалады. Қысқасы қолдарыңыздағы еңбекте қытайдағы қазақтардың ғана емес, таза Қытай (Хань) әдебиетінің де сол кездегі хал-ақуалы кеңінен сөз болады. Онсыз еңбектің діттеген жеріне жете алуы мүмкін емес те еді. Осындай-осындай жаңалықтарымен, құнды пікірлерімен Д.Мәсімханұлының бұл еңбегі оқырмандар жүрегінен жол табады деп сенемін.

- 63 -

- 64 - әдемі қарым-қатынаста болғанымызды көбірек насихаттауымыз керек. Менің ойымша осы ретте Д.Мәсімханұлы өте көрегендікпен кіріспесінде әдейі кеңірек шолған. Өйткені мынадай тақырыптардың генезисіне бармай болмайды. Мұндай тақырыптардағы ұқсастықтар мен сәйкестіктердің кездейсоқ емес екендіктерін дәлелдеудің қажеттілігі бар. Осы тұрғыдан келгенде, Дүкеннің диссертациясы өте мінсіз, жақсы, сапалы орындалған, Қазақ әдебиеттану ғылымына олжа салған еңбек деп білемін.

- 65 -

- 66 - Жалпы жұмыстың авторефератынан аңғарғанымыз, зерттеудің нәтижелері мен қорытынды, тұжырымдарын ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті, салыстырмалы әдебиеттану, қытай әдебиеті, шығыс елдері әдебиеті, ХХ ғасыр басындағы қытай әдебиеті, әуезовтану, шығыс филологиясына кіріспе т.б. пәндерге, қазақ және қытай елдері мәдени-рухани қарымқатынастарының тарихына қатысты зерттеулер мен арнайы курстарға пайдалануға болады. Өйткені зерттеудің көзқарасы, ой-түйіндері тың, матеиалдары бай. Қысқасы ізденуші Д.Мәсімханұлына осы еңбегі үшін филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін беруге болады. Зерттеу жұмысы ғылыми зерттеулерге қойылатын талаптарға сай орындалған.

- 67 -

- 68 - еңбекке қазақтың ұлы жазушысы Мұхтар Әуезов пен қытайдың классик жазушысы Лу Шүннің шығармашылығы өзек болған. Зерттеу туралы сәл соңыра. Әуелі автор туралы. Азаттықтың ақ таңы арайлап атып, өз тізгініміз өз қолымызға тигелі бермен қарайғы 15-16 жылдың жүзінде ғасырға жүк боларлық игі істердің жүзеге асқанына куә болып келеміз. Сондай ұлт тағдыры мен ел болашағына қатысты аса ауқымды шаралардың бірі ретінде – жер бетіне тарыдай шашырап кеткен қандастарымыздың тарихи отаны – Қазақстанға оралып жатқанын айтқан болар едік. Жалпы Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың көші-қон және демография саясаты о баста-ақ елдік, мемлекеттік мүддеден туындаған өте көкейкесті, стратегиялық мәні зор шара болатын. Әрине, бұл саясат әрі қарай да өз жалғасын таба жатар. Біздің айтпағымыз – бүгінде осы саясаттың өз жемісін бере бастағандығы. Бір кездері тағдыр тауқыметімен бошалап, шекара асқан қандастарымыз боталап еліне оралуда. Елге оралғандардың жалпы саны ресми емес дерек бойынша жарты миллионнан астам. “Елге ел қосылса – құт” дейді халық даналығы. Елге келген бауырларымыздың жай ғана ортамызды толтырып, жыртығымызды бүтіндеп жатқаны өз алдына, олардың арасында кім жоқ десеңізші. Қарапайым диқан-малшыдан тартып, инженер-техник, жұмысшы дейсің бе, әнші-күйші, биші дейсің бе, ақын-жазушы, ғалым дейсің бе, кәсіпкер, дәрігер, аспаз дейсің бе … бәрі бар. Оның бәрін айтпағанның өзінде, басыңа бас қосылғаннан артық қандай құт болсын, тәйірі! Міне, сол атажұртына оралып, өз елінің төрінде еселі еңбек етіп жүрген бауырларымыздың бірі – Дүкен Мәсімханұлы деген азамат. Бұл күнде Дүкенді республика жұртшылығы ақын, аудармашы ретінде, қытайтанушы ғалым-ұстаз ретінде жақсы біледі. Мына кітабына жазылған шығармашылық өмірбаянына қарап отырсақ, бүгінге дейін оның әдеби шығармалары, ғылыми еңбектері, аудармалары, оқулықтары болып, ұзын саны оннан астам кітабы жарық көріпті. Солардың ішіндегі соңғы шыққаны, әрі біршама ауқымдысы осы «Қазақ және қытай әдебиеті: ұлттық дәстүр мен жаңашылдық» атты монографиясы болса керек. “Ауқымды” деп жайдан-жай айтып отырған жоқпыз. Жасыратыны жоқ, әуел баста “Ойпырым-ай, Әуезов пен Лу Шүннің қандай қарым-қатынасы болды екен” деген таңданысым да болғаны рас. Осы таңданыстың өзі де кітапты тездетіп оқуға ынтықтырды. Яғни, аталған еңбек шын мәніндегі тың ізденістен туған, мүлде соны зерттеу. Біздің бұлай деуімізге негіз болып отырған зерттеу тақырыбының жаңалығы. Көп қазақ оқушысы үшін тосын тақырып, тосын атау. Әрине, Қазақ және Қытай елдері қарым-қатынастарының тарихы еліміз ғалымдары назарынан тыс қалып жүрген жоқ. Бірақ олардың дені тарих, саясат, дипломатия, сыртқы сауда, т.б. тұрғысынан қарастырылған еңбектер болып келеді. Сондай еңбектерді оқып отырғанда: “Қазақ және қытай елдерінің рухани-мәдени қарым-қатынасы тақырыбында қаншама қатпарлы қазына жатыр”, – деген ой мені де жиі мазалайды. Д.Мәсімханұлының мына еңбегін оқып шыққаннан кейін, мені мазалап жүрген ойдың осы зерттеуде біршама жүзеге асқанына, зерттеушінің телегей теңіздей сарқылмас қазынаға бет бұрып, інжу-маржан таба алғанына куә болдым. Әсіресе Қытай әлемінен

- 69 - мұндай еңбектер бізде көп емес, сирек. Әрине, зерттеу Қазақ және Қытай елдерінің ХХ ғасыр басындағы әдебиетін, ондағы ұлттық дәстүр мен жаңашылдықтың бейнеленуі мәселесін М.Әуезов пен Лу-Шүн шығармашылығы негізінде салыстыра қарастыруға арналған. Алайда автор зерттеу еңбегінің “Қазақ және Қытай әдебиеттері: тарихи сабақтастық” деп аталатын бастапқы тарауында екі елдің тарихтағы әдеби-мәдени байланыстарына кеңінен тоқталады. Мәселенің ғылыми қисынына қарасақ та сөз осылай өрбуге тиіс. Себебі, М.Әуезовті туған қазақ халқы, Лу Шүнді туған қытай халқы, жер жаралып, су аққаннан бермен қарай іргелес, қатар жасасып келе жатқан елдер. Олай болса, сол неше мыңдаған жылдық етене қарым-қатынас, іргелес көрші ретіндегі аралас-құраластық, ақыл-ой алмасуы ғана емес, тіпті қанның ауысуы (қыз алып, қыз беру) дегендердің бәрі М.Әуезов пен Лу Шүнді туған екі халықтың ұлттық болмысына, олардың ой-санасына, парасат-пайымына, сенім-нанымына, арманмұратына, дүниетанымына… әсер етпеуі мүмкін бе?! Мүлде мүмкін емес. Жай ғана “әсер ету” былай тұрсын, тіпті екі халықтың бір-біріне сіңісіп, жұтылып кету жағдайларының да жиі болып тұрғанын тарихтан жақсы білеміз. Демек, ХХ ғасыр басындағы қазақ және қытай елдерінің әдебиетіне, екі елдің сол тұста өмір сүрген ең белсенді, аса көрнекті қаламгерлері – М.Әуезов пен Лу Шүнге бармас бұрын, екі елдің тарихтағы әдеби-мәдени байланыстарына тереңірек үңілу – зерттеудің құнын, ғылыми негізін арттыра түскен деуге болады. Бұл ретте ежелгі түркі тайпалары мен қытайлардың рухани-мәдени саладағы қарым-қатынасы мен ауыс-түйісі туралы тың деректер зерттеуде молынан кездеседі. Ежелгі түркі өркениетінің дәстүрлі қытай мәдениетінің дамуына тигізген ықпал-әсеріне барынша тереңірек үңілуге тырысқан ғалым, ежелгі түркі халықтарының музыка, би, бейнелеу өнері, әдебиет, ғылым, қорғаныс істері, т.б. толып жатқан сала бойынша қытай халқының дәстүрлі мәдениеті мен ғылым-білімінің дамуына ай емес, жыл емес, ғасырлап ықпал еткенін Қытайдың өз деректері мен өз ғалымдарының пікірі арқылы дәйектеп береді. Атап айтқанда, зерттеуші сонау Суй, Таң дәуірлерінің толып жатқан ақын, жазушылары, қоғам және мемлекет қайраткерлері сол кездегі қытай мәдениетін бір белге көтеріп тастағаны өз алдына, ең бастысы, олар отырықшы, тынық күй кешіп отырған қытай өнері мен мәдениетіне ұлы даладан тың тыныс, мүлде жаңа леп алып барғанына зер салған. Ал ежелгі Орта Азия халықтарының өнерін зерттеуші қытай ғалымы, профессор УаңРұңның: “Батыс өңірдің (бүгінгі Орта Азия өңірі – Қ.С.)” музыка теориясы, композиторлық өнері, ноталары мен музыка аспаптары да кіндік қытайға ағылып кіріп, қытайдың музыка, би өнерінің жаңғырып, жандануына ерекше ықпал етті”, — деген пайымдауын да аталған зерттеуден кезіктіреміз. Осы тұста ескерте кетер бір жағдай, зерттеуші “тек түркі өркениеті ғана жұрттың бәрін жарылқаушы болған” деген сыңаржақтылықтан аулақ. Тарихи жағдайлар мен мәдениеттегі ауыс-түйіске барынша ғылыми тұжырым жасауды мақсат тұтқан ғалым әрі қарай қытай мәдениетінің түркі өркениетінің дамуына тигізген ықпал-әсерін де жан-жақты қарастырады. Бұнда да тарихтағы түркі хандықтары тірлігінің, әсіресе, егіншілік, отырықшылық, қолөнер, сауда-

- 70 - экономика, басқару жүйесі, т.б. салалар бойынша қытай мәдениетінің ықпалына көбірек ұшырағаны тарихи деректер мен ғалымдардың пікірі арқылы беріліп отырады. Автор жапон ғалымы Юй Тяңхыңның: “Таң дәуірінің соңғы жылдарына келгенде, жоғарыдағы жағдайдың керісінше, бұл өңір мәдениетіндегі қытай мәдениетінің ерекшелігі арта түскен. Сөйтіп, мұнда Батыс пен Шығыс мәдениеттері сәтті үйлесім тапты. Бұндай жаңаша жағдайдың қалыптасуы былай қарағанда ақылға сыймайтындай көрінгенімен, шынтуайтына келгенде табиғи құбылыс болатын. Өйткені, бұл кездегі батыс өңірліктер Таң дәуірінен бұрынғы батыс өңірліктер емес еді. Қала берді ариян нәсілдес те емес еді. Яғни, бұл кездегі батыс өңірліктер мәдениеті аса дамымаған, қытай мен иран мәдениетіне бірдей құшақ жайып отырған Түркінің бір тармағы ежелгі хухылар еді”, – деген тұжырымын дәйекке тартады. Әрине, тарихтан білетініміздей, ежелгі түркі тайпалары құрған хандықтар тарихтың әр кезеңдерінде батыс пен шығыс мәдениеттерінен кейде ырықты да ерікті түрде, кейде ырықсыз да еріксіз түрде қабылдап, оны өз мәдениеттерінің дамуы мен баюы үшін пайдаланып отырды. Бұдан, әрине, іргелес жатқан қытай елінің мәдениеті де тіптен тыс қалмайтын. Біздің бұл пікірімізді қытай ғалымы Су Бейхайдың мына сөзі дәлелдей түседі: “Әр деңгейдегі әскери, әкім¬шілік орындары жаппай құрылып, жібек саудасын жасаушылар мен әр түрлі қолөнеркәсіпшілер Орта Азияға көптеп жіберіліп, ондағы әр ұлт халқының өндірісі мен мәдениетінің дамуына ықпал етті”. Таң патшалығы құлағаннан кейін де “Таң тұрғыны”, “Табғаш” деген атаулар ел жүрегінде сақталып қалды”. Міне, осы секілді толып жатқан деректерді жан-жақты салыстыра, саралай, сараптай келе зерттеуші аталған еңбегінде тың тұжырымдар жасап, өз пікір-пайымын ұсынып отырады. ХХ ғасыр басындағы Қазақ және Қытай елдерінің әдебиетін, М.Әуезов пен Лу Шүн шығармаларындағы ұлттық дәстүр мен жаңашылдық тақырыбын салыстырудан бұрын, зерттеуші әуелгі кезекте ХХ ғасыр басындағы саясиәлеуметтік, рухани-мәдени хал ахуалын салыстыра қарастырады. Жалпы үстірт қараған кісіге бұл салыстыру тосындау сезілуі мүмкін. Ал шынтуайтына келгенде, ХХ ғасыр басында екі елде қатар, бір сипатта өрістеген саяси, әлеуметтік, рухани бетбұрыстарға назар аударатын болсақ, толып жатқан ортақтықтарға, сарындастықтарға куә боламыз. Атап айтқанда, отаршылдық езгіде (қазақ халқы патшалы Ресейдің, қытай халқы Цинь патшалығының) өмір сүру, ұлттық буржуазияның қалыптаса бастауы, жаңа сападағы ұлт зиялыларының өсіп-жетілуі, рухани саладағы тың бетбұрыстар, Қытайдағы Синьхай төңкерісі (1911 жылы), Қазақ еліндегі ұлт-азаттық көтерілістер (1916 жылы), жаңа сападағы көркем әдебиеттің қалыптасуы, т.с.с. көптеген саладағы ауқымды, жалпыұлттық шаралардың мезгілі жағынан ғана емес, сипаты жағынан да үндестік тауып, сарындасып жатуын әшейін кездейсоқтық дей алмасақ керек. Зерттеудің қалған тараулары тұтастай М.Әуезов пен Лу Шүн шығармаларындағы ұлттық дәстүр мен жаңашылдық тақырыбын салыстыруға арналған. Бұнда сөз болып отырған тақырып әр екі жазушының нақты шығармаларын өзара салыстыра зерттеу арқылы жүзеге асып отырады.

- 71 - Бұл шығармаға әдебиет тұрғысынан сарапшылық жасау қаперімізде жоқ. Алайда, екі жазушы шығармаларына өзек болған ұлттық дәстүр мен жаңашылдық тұрғысында кейбір ой-пікірлерімізді оқырманмен бөлісудің еш әбестігі бола қоймас. Жоғарыда айтқанымыздай, ХХ ғасыр басындағы Қазақ және Қытай елдерінің саяси-әлеуметтік жағдайында, қоғам алдына тартылған ең басты мақсат пен міндет – ұлт-азаттығы болатын болса, бұл мақсат пен міндетті жүзеге асырудың негізгі салмағы ұлт зиялыларына түсетіні анық. Бұндайда сөз зергерлері – ақын-жазушылардың тіптен белсендірек еңбектеніп, көбірек тер төгетіні содан. Шынымен де қазақ елінде де, Қытайда да солай болды. Өйткені, ұлт-азаттығына қол жеткізіп, өзге жұртпен тең, қатар тұра алатын өркениетті ел болу үшін алғашқы кезекте безбенге түсетін ұлттық дәстүр мен жаңашылдық мәселесі болары анық. Өйткені, ұлттық дәстүр дегеніміз, сол саланы зерттеуші ғалымдардың пікірінше, белгілі бір ұлттың ата-бабасынан бермен қарай ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан сол халықтың ой-сана, этика, салтсана, психология, әдебиет, өнер, заң, басқару жүйесі, сенім-нанымдарының… жиынтығы. Ал жаңашылдық болса, ол осы замандық қоғамның негізгі сипаты. Ол өз ішіне мынадай мазмұндарды қамтиды: 1) Қоғамды демократияландыру. 2) Заң жүйесін жетілдіру. 3) Елді өнеркәсіптендіру. 4) Дала мен қаланың айырмашылығын жою. 5) Ортақ ауқаттану. 6) Халыққа қолайлы өмір орнату. 7) Әлеуметтік жіктердің белсенділігін арттыру. 8) Діни фанатизмді жою. 9) Білім беруді жетілдіру. 10) Ғылым-техниканы дамыту. 11) Ақпараттандыруды дамыту. 12) Демо-графиялық саясат, т.т. Олай болса, ұлт-азаттығына қол жеткіземіз, жұрт қатарлы өркениетті ел боламыз деп отырған халықтың, әсіресе, оның саналы, сауатты табы – зиялыларының ұлттық дәстүр мен жаңашылдық туралы толғанбауы мүмкін бе?! Себебі, бір халықтың ұлттық дәстүрін қалай жаңғыртып, жаңашылдықты қалай енгізуі – бұл тек азаттыққа жетер тұста ғана емес, жалпы жер бетінде ұлт, ел ретінде сақталып қалудың да басты тетігі. Бұған қай елде, қай кезде болмасын, ұлт жанашыры – саяси, қоғамдық тұлғалармен қоса, тамырын ұлт рухының тереңіне жіберген ақынжазушылар да әдеби жасампаздықтары арқылы белсене атсалысып отырғаны белгілі. Қазақ үшін М.Әуезов, қытай үшін Лу Шүн осы санаттағы суреткерлердің ең жарқын өкілдері. Біздің бұл пікірімізді Д.Мәсімханұлының сөз болып отырған еңбегі толығымен қуаттайды. Яғни, аталған зерттеуде екі ұлы суреткердің туған халықтарының дәстүр-салтына, діни наным-сеніміне, ойсанасына, өнері мен мәдениетіне, дәстүрлі құқықтық жарғыларына, ел басқару жүйесіне, отбасы, неке, ана мен бала тағдыры мәселесіне қатысты пайымдаулары олардың көркем шығармалары мен көсемсөздері негізінде салыстырмалы әдебиеттану ғылымының принциптері тұрғысынан жан-жақты салыстырыла қарастырылған. Ол тұстағы қаламгерлердің тура осы тақырыпты (ұлттық дәстүр мен жаңашылдық) өндіре жазуының тағы бір себебі, ХХ ғасыр басында жаңашылдық үдерісінің жойқын бетбұрысымен бетпе-бет келген дәстүрлі Қазақ және Қытай қоғамының өз ішінде де қиян-кескі таным қақтығысы жүріп жатты. Өйткені, сан ғасырлардан бермен қарай ел тірлігінің қыбланамасы болып келген ұлттық дәстүрдің қай саласы болмасын,

- 72 - жаңашылдық үдерісі алып келген “жаңалықтарды бірден құшақ жая қарсы алған жоқ. Осыдан барып прогресшіл қаламгерлердің көбірек тер төгуіне тура келді. Тағы бір қырынан алғанда, Д.Мәсімханұлының аталған еңбегін елімізде ендіенді қалыптасып келе жатқан қытайтану ғылымына да қосылған қомақты үлес деп айтуымызға әбден болады. Себебі, зерттеуде Лу Шүн шығармаларын талдаудың орайында Аспан асты елінің дәстүрлі мәдениетіне қатысты деректерге молынан орын берілгенін айтпағанның өзінде, жазушы қаламынан туған қанды-сөлді, таза қытайы бейнелерге талдау жасау барысында да ханьзу деп аталатын халықтың менталитеті жеткілікті сипатталған. Қорыта келгенде, Д.Мәсіханұлының бұл зерттеуі тақырыбының сонылығымен ғана емес, ең бастысы, дәл қазіргі кездегі көкейкесті мәселені қаузай білуімен де құнды.

- 73 -

- 74 - өлеңдері іліне кетті. «Несі қызық?» дейсіз ғой, қолжазбаның бұрышында бас редактордың «нөмірге!» деген бұрыштамасы мен қолы тұр. Қол қойған кезі жаңылмасам 1996 жылдың іші. Өлеңдерді оқи бастадым. Алғашқы өлеңнің аты «Түрік туы» деп аталады екен: Ай-жұлдызды Түрік туы мақтаным, Сен болған соң тым күйреп те жатпадым. Қиын кезде адассам да үйірден, Тоныкөктің аманатын сатпадым, Ататүрік өсиетін жаттадым. ............................................... Ойхой, менің оттай қызыл киелім, Әз басымды мен саған да иемін. Мен сен үшін оққа төсеп кеудемді, Мен сен үшін отқа түсем, күйемін, - деген шумақтары бар, Мағжан ақынның «Алыстағы бауырыма» атты әйгілі өлеңінің жалғасы іспетті көлемді толғаужырды тебіренбей оқу мүмкін емес. Келесі өлең «Алматы көктемі» деп аталаты. Ондағы сурет те жаңа, үлгі де тың. Алматының жас талы, алып терегі, Жымысқы түрде жыбырлап бүршік жарып келеді. Ару қаланың шешініп-киінген шақтарын, Алатау-жігіт анық та қанып көреді.

- 75 - Біз бақытты өлшемейік тенгемен! - деген шумақтарды оқығанда ақын сезіміне ілесіп жүрегің елжіреп, арқаң қозады. Енді бір кезде ақынның «Көктем келді гүлін алып...» деген өлеңін оқи бастадым. Содан осы өлеңнің: Жан болсаң да санаң – тас, ойың берік, Табиғаттың тасисың тойын көріп. Жаңа оянған жас ана секілденіп, Есінейді күнгейлер бойын керіп, - деген шумақты оқыған соң, дереу Дүкен бауырымның үйіне телефон соқтым. Трубканы өзі көтерді. Мына топтама өлеңдерінің «Жұлдызда» немесе басқа басылымдарда жарияланғанжарияланбағандығын сұрадым. «Мұхтар аға апарған бойда «келесі нөмірге шығады» деп еді, поэзия бөлімінің меңгерушісі «әне-міне» деп екі жыл ұстады. Мұхаңа ол туралы айтайын десем, арызқой болып көрінем бе деп, әлі күтіп жүрмін. Ол өлеңдерді өзге еш қайда ұсынған жоқпын», - деген жауап алдым Дүкен інімнен. Сөз осымен бітті. Мен Дүкеннің аталған топтама өлеңдерін «Жұлдыздың» 1998 жылғы №7 санына үтір-нүктесіне тиіспей, тұтастай салып жібердім. Осыдан көп өтпей мен Астанаға қатар қоныс аудардым. Менен кейін, араға бір-екі жыл салып Дүкен бауырым да көшіп келді. Соңғы оншақты жылдың жүзінде Елордамыздың руханият алаңында аға-іні болып, қатар еңбек етіп келе жатырмыз. Негізінде мені Д.Мәсімханұлымен таныстырған да, табыстырған да әдебиет. Оның ішінде поэзия. Өйткені ол анау-мынау өлеңші емес, талантты ақын, әрі мықты әдебиетші. Дүкеннің шығармашылықта да, ғылымда да осындай жоғары деңгейге көтерілуіне оның еңбекқорлығымен қоса, миллиярттың тілін білуі де көп септігін тигізгендігін байқаймын. Сондай-ақ, жалпы әдебиеттің қай саласы болса да, тағдырлы туынды қашан да тағдырлы қаламгерден туатыны ақиқат. Поэзия тіпті де сондай. Онда ақынның бар болмысы, мінезі мен қайраты, өмір соқпағының бұрылыс-бұлтағы мен бұралаңдарындағы жүрек лүпілі мен көңіл толқынысы сайрап жатады. Мұқағали ақынның «менің өмір бойы жазғаным бір ғана дастан» дейтіні сондықтан болса керек. Дүкен бауырымды мен сондай тағдырлы қаламгерлердің қатарына жатқызар едім. Өйткені, Елімізде тәуелсіздік туы желбірегенде, Қытай еліндегі бауырларымыздың алғашқысы болып отанына оралды. Содан жиырма жылдан бергі еліміздің жетекші жоғары оқу орындарында талмай, табан аудармай істеп келе жатқан ұстаздық қызметі мен ғылыми-зерттеу жұмыстары өз алдына бір төбе. Ол жайлы сол саласының мамандары айта жатар. Дүкен ақын бүгінде қазақ поэзиясы деп аталатын ұлы сарайдың қабырғасына өз қолтаңбасын қашап үлгерді. Оның әр жылдары жарық көрген «Жүрекке саяхат» (1991жыл, ҚХР Үрімші), «Семсер суы» (1998 жыл, Алматы), «Көкпар» (2003 жыл, Алматы), «Алтынның буы» (2006 жыл, ҚХР Пекин), «Алкүрең арман» (2008 жыл, Астана) қатарлы жыр жинақтары патша көңілді, талғампаз оқырман жүрегіне жол тапқан шығармалар. Оның жырында тағдырдың жазуымен шекара сызығының сыртында қалған қазақ жерінің құйқалы бір пұшпағына, өзінің туған жеріне деген мәңгі бітпес зарықты сағыныш пен адамды еріксіз бас шайқататын қуатты рухани

- 76 - бұлқыныс, емендей берік жігер жатады. Қане, сондай өлеңнен бірер шумақ оқып көрейік: Туған жер десе, желпінбес жан көріп пе едің?! Тауынан рух, суынан нәр беріпті елім. Ауылға деген сағыныш – сарала мұңым, Қобыз кеудемде сарнайды саз болып менің.

- 77 - Менің ғана ерлігім мен мақтаным! – деп кешегі ерлік заманын, кеудесі биік бабалардың дәуірін аңсайды. Қаймана жұрттың қалай ойлайтыны қайдам, ақындар үшін жырдың екінші аты – сағыныш. Олар ғасырлар тұманы арасында мұнартқан кешегі Алаштың еңсесі биік күнін сағынады. Дүбірлі тұяғы жалпақ жаһанды тітіреткен, көсіліп шапқанда шашасынан от шашқан «арғымақ аруаттарды» сағынады. Баһадүр бабалардың болмысын сағынады. Еразаматтарының аты-затына сай жігіт болып ғұмыр кешкен кезін аңсайды. «Жігіт» демекші, Алаш жұртының аузынан түспейтін «жігіт» деген сөз өте күрделі пәлсапалық категория. Оның әрине, «жас ер адам» деген де мағнасы бар, бірақ көбінде ер адамның азаматтық, кісілік, дегдар болмысының ең жоғары деңгейін безбендейтін қазақы дүниетанымның бір көрінісі. «Жас ер адамды» ғана емес, атам қазақтың қатты разы болып кеткенде заты ұрғашы болса да, іші кең, мінезі ірі әйелдің өзіне де «Жігіт екен!» деп жататыны содан. Осы ұлттық ұғымдағы, биік пәлсапалық түсініктегі «жігіт» ұғымын Дүкен ақын өте шебер суреттейді. Бұған көз жеткізу үшін ақынның «Жігіт» деп аталатын шарболаттай шымыр да шағын өлеңін толық оқып шыққанның еш артықтығы болмас: Кұж денесі қорғасыннан құйғандай, Жүрегі бар ғалам түгел сыйғандай. Ақылы бар түн-түнекті түргендей, Айбаты бар алапатты тыйғандай.

- 78 - «жігіт» - «қыздар түгілі, заманаға арман болып қалған», кешегі алып таулардан кертіп алғандай ірі, «қам-қайғысы – отаны мен ұрпағы» ғана болған, адамдықтың биік үлгісін жасап кеткен бабаларымыздың шын болмысы-тын. Сол кесек болмысты арыстан қазақтар елдің еркіндігі үшін ойда орыспен, қырда қытаймен жан аямай күресті. Алаштың сондай адал ұлдарының бірі, қырық екі жыл қытай түрмесінде отырған Қажығұмар Шабданұлы болатын. Сол қайсар рухты Қажекеңнің ішкі запыраны ақын қаламынан тотияйындай уытты шер-толғау болып құйылыпты: ...Айға, күнге, отқа, суға..жүректі, Қиялыммен ұсынамын күн-түні. Қазақстан қабыл көрсе тілекті, Мен өлгенде бірге көмсін құлпыны... Шабданұлы монологінің тұжырымды түйіні іспеттес осы шумақты оқығанда жүрегі еттен жаралған кез-келген адамның өзегін бір ақ жалын шарпып өтері анық. Бұл кең тынысты ақындар ғана жете алатын көркемдік. Көркемдік демекші, Дүкен Мәсімханұлы поэзиясындағы суреткерлік те біраз зерттеуге жүк боларлық тақырып. Ақынның әр өлеңдері шебер салынған картина секілді. Табиғатты тірілтіп көз алдыңа әкеледі. Қазақы ауылда өсіп, құнарлы сөздің қаймағын қалқып ішкендігіне риза болып, көңіліңіз байыз тауып рақаттана оқисыз: ....................................... Бір уыс болып кең өлкең, Жанады оттай, маздайды. Қуырылып құрттай көлеңкең, Артыңа кері жаздайды... («Ауыл, шілде») Немесе : Ақ жорға тайпалып даламен, Тізгінін ойпаңға іркеді. Бүрісіп, құрысып бар әлем, Күн көзін тұманмен сүртеді... («Қыс»). ...................................................... Жаңбырдан соңғы даланы айт, Жуып бір жайып қойғандай. Бағландары танадай, Шалғында жүзген қой қандай! («Көкемер жайлауы»). ................................................... Жайлауда. Тауға бұлт ілінді де, Жоқ болды шоқ боп тұрған күнің міне. Қара аспан қара сел боп ақтарылды, Әр жері от қамшымен тілінді де... («Қара айғыр. Ақсақ қой және адам») ....................................................... Бәйшешекке толып бір атырады, Тоңы кеппей теріскей «аһ» ұрады. Бұтақтары бұлғандап тал-теректер,

- 79 - Әлдекімін, білмеймін, шақырады. .. («Көктем суреті») Біз ақынның сере түскен қазыдай мұндай құнарлы шумақтары мен тіркестерін тере берсек, ұзаққа шабарымыз анық. Көзіқарақты оқырман теңіздің дәмін тамшыдан сезіп те отырған болар. Егер сезінуге бұл жолдар аздық қылатын болса, ақынның жинақтарын парақтарсыз. Жылқы қазақтың қос қанаты ғана емес, ең адал серігі. Тарихтың мың тараулы жолында қазақ пен бірге сан қансоқтаға түскен де жылқы. Жылқының жалындағы жылудан қуат алған бабаларымыз «Күңіреніп күн түбіне жортқан», жеңбеген жауы қалмаған. Қылқұйрық пен қазақтың рухани байланысын қапысыз пайымдаған кешегі залым империя да қазақты жеңу үшін атынан түсіру керек екенін жақсы түсінген. Жылқы мінезді Алаш баласын қашыр құлықты құлға айналдыруға барын салды. Ол саясат жемісін де бермей қалған жоқ. Атынан айырлыған біздің жұрт, қанаты қайырлыған қыран құс секілді пұшайман, пәсең күйге түсті. Елдің ежелгі болмысын іздегенде ақындардың жылқыға жиі айналып соғатыны сондықтан болса керек. Сондай тұщымды жырдың бірі Дүкен ақынның «Құла айғырдың үйірі» деген өлеңі. Үйірден құлын бермейтін көсем айғырды таусыла жырлаған ақын, бүгінгі азаматтарымыздың азғындап, ұсақтап бара жатқанына налиды: ...Әттең дейсің! Әттең алаш жұртының, Тамырынан жерігені сор екен. Өзге түгіл, тек бір ғана жылқының, Ержігітке үйретері мол екен.

- 80 -

- 81 -

- 82 - келіп, сөз арасында, – Сіздің ініңіз, – дегенді де қыстыпрып қойып отырған-ды. Бірақ ол жолы інімізбен кездесудің сәті түспеген еді. Бірде үйіме жазушы Жолдасбай Тұрлыбаев телефон соғып, Шелек ауданының Сөгеті аулында Райымбек батыр туралы жазған «Тамыз таңы» романы бойынша оқушылармен кездесу өткізетінін айтып, бірге барып қайтуға шақырды. Алматы қаласының шығыс жақ босағасынан күтетін болып келісті. Уәделі жерге келсем, машинасының алдында майлаған бидайдай дөңгелек жүзді, қараторы жас жігіт отыр екен. Сәлем беріп амандасты. Содан соң өзін Дүкен Мәсімханұлы деп таныстырды. Мен бұл есімді қашан, қайдан естігенімді есіме түсіріп үлгергенше, Жолдасбай: Бұл жігіт менің туған жиенім. Үрімжіден келіп отыр. Сонда ШҰАР Гуманитарлық ғылымдар Академиясының әдебиет институтында ғылыми қызметкер болып істейді,-деп егжей-тегжейлі таныстырды. Әлгі Үрімжіде ғалымдар Бұлантай Досжан мен Жақып Мырзахан сырттай таныстырған жігіт екені есіме түсті. Ары қарай әңгімеміз осы тұрғыдан өрбіді. Әлгі Үрімжідегі екі ағасы тегін мақтамаған сияқты. Әзілге орап айтатын әңгімелері ұнай бастады. Сөйтсек Дүкеннің әкесі Мәсімхан – кәдімгі албанқызайға әйгілі Нақысбек шешеннің (болыстың) ұлы екен. Адамды адамға танытуға әдебиеттен, оның ішінде өлеңнен артық не бар дейсің. Бала жасымыздан өлеңдерін жаттап өскен ақын Таңжарық Жолдыұлының: Албанда Нақысбек бар шығандаған, Алдына адам қарсы шыға алмаған, Жапса да қанша жала Шың дубаны, Нақаңды аттан ешкім жыға алмаған. Өзіңдей албекеңнен ұл тумапты, Бұл жайға Қожбанбет жоқ қуанбаған, – деген өлең жолдары еріксіз еске түсті. Олайы, Таңжарықтың бұл өлең жолдары кезінде басқа ұлттардың алдында исі албан-қызайдың мақтанышы болатын. Рас, ел аузында бұдан да басқа Көдек ақын былай депті, Шарғын ақын олай депті, соқыр ақын алай депті дейтін өлең шумақтарын естіп өстік. Солардың ішінде берсе мақтап, бермесе даттамайтын таза жазбаша сауатты ақын ( көп жыл елдің оқу-ағарту саласында еңбек еткен) Шарғын Алғазыұлы: «Болаттың сен де бірісің, Шешеннің бұлбұл тілісің. Жорғадай сөзің, жүрісің, Текті жерден шығысың, Арыстанның түгісің!» – деген өлең жолдары Нақаңа берілген әділ баға еді. Бұлайша сеніммен айтатын себебім: Шарғынды есейген шағымда көріп, дастарханынан дәм татып, бетпе-бет сөйлескен адамым. Нақысбек туралы нақты баға (өзім үшін өте сенімді) осы (Шарғын Алғазұлы) кісінікі! Бұдан басқа да Нақысбек ақалақшы туралы ел ішінде аңызға айналған әңгімелер аз емес-ті. Солардың бірқатарын біз шығармашылығы туралы сөз еткелі отырған Дүкен Мәсімханұлының болыс атасы Нақысбек туралы жазған мына деректерінде кездестірдік. Ел аузында да солай айтылатын. Газет бетінде де қалыбын өзгертпепті. Енді содан үзінді оқып көрелік.

- 83 - «1916 жылы Қарқара жайлауында отырған қазақтардың патшалық Ресейге қарсы көтерілісі бұрқ ете түсті. Осы көтеріліске дем беру мақсатымен Нақысбек болыс жүз шақты сенімді, қаруланған жігіттерін ертіп, Қарқараны бетке алып жолға шығады. Олар Кетпен асуынан асып, Шәлкөде жазығымен құлдап келе жатқанда Қисық, Ақтас сайының тұсынан (қазіргі Көмірші аулы маңы) жүз қаралы орыс әскері жолдарын кес-кестеп, оқ жаудырады. Қапелімде кезіккен жау Нақаң жігіттерінің біразын жайпап салады. Нақаң жағы жер жағдайына қанық болғасын, бір күн, бір түн қорғана ұрыс салып, әлгі орыс әскерлерін ойсырата жеңеді де, енді Қарқараға тура тартамыз деп отырғанда, ол жақтағы қазақтар жеңіліп, көсемдері тұткындалады, ел үркіп, Қытайға ауа көшіп жатыр деген хабар жетеді. Сосын бұлар Кетпенге кері қайтып, балашағасын алады да, 30 шақты үй сол түні Қытай асып кетеді. Бұл 1916 жылдың жазы еді. Қайда болса да отаршылдықтың аты отаршылдық. Қытайдағы қазақтардың да ол кезде шекесі қызып тұрмапты. Онда да еркіндігі, есе теңдігі жоқ халық жүдеп-жадап отыр екен. Бұны көрген Нақаң ондағы халықты тағы да ауыз бірлікпен тірлік етуше шақырып, сол арқылы үкіметтің алман-салығын, езгісін жеңілдетуді көздейді. «Өзі жақсы кісіге бір кісілік орын бар» демекші, ондағы жұрт Нақаңды төбесіне көтеріп, бір жылдан соң ақалақшы (болыс деңгейіндегі шен) етіп сайлап алады. Ұлтжанды адамның қолына ел тізгінінің тигені отаршылдарға аса ұнай қойған жоқ. Оның үстіне Іле генерал мекемесінің жаңа дубаны (мансап аты) Джы-Рүй әр жерде болып жатқан шаруалап көтерілісінен есі кетіп, ерекше сақтық танытып отырғантұғын. Сонымен ол Нақысбекті ақалақшылықтан алып тастау мақсатымен Нақаңды өзіне шақырып алады да: «Нақа, ел сайлағанмен, Сіздің ақалақшы болуға шартыңыз толмайды екен. Сондықтан алдағы құрылтайда басқа адам ақалақшы болады. Сіз бұл жолы сайлауға түспейсіз», – дейді төтесінен. Дубанның ішкі есебін түсініп отырңан Нақаң: «ол қандай шарт екен, тақсыр?» – деп сұрайды. «Сіздің руыңыз албанның ішіндегі саны шағын тайпа екен. Оның үстіне Сіз Ресейден (кезінде Қазақстан ол жақта осылай аталатын) қашып келген қазақ екенсіз. Сонда сіз қалай бұл елге билік жүргізбексіз?», – деп зілденіп отырған дубанға Нақаң: «Дұрыс тақсыр, ал Сіз өзіңіз сонау Пекиннен қанша үймен келіп бізді – мұндағы қазақ-ұйғырды билеп отырсыз?», – деп қадала кетеді. Сөз жүйесіне оңбай жығылып, не дерін білмей сасып қалған Джы-Рүй дубан ыржалақтап, өтірік күлген болып: «Қалжың, ақалақшы, қалжыңдаймын. Қайтер екен деп айттым. Мен білем, Сіздің тұтас Қытайдағы қазақты билеуге парасатыңыз жетеді. Мен ғана емес, Пекиндегі ұлық та Сізді жақсы көреді. Біз қазақ ұлтын басқаруда өзіңіздей еліне абыройлы адамға көбірек сүйенеміз. Оны өзіңіз де жақсы білесіз», – деп жаңағы сөзін жуып-шайып, керісінше, Нақаңды мол тарту-таралғымен аттандырып салады. Содан өле-өлгенше Нақысбек шешен ел тізгінін қолына ұстап, туған халқының жоғын жоқтап, мұңын мұңдап өтеді. Соның жарқын бір мысалы ретінде Нақысбек ақалашқының Текес ауданының Шолақсай деген жерінен мектеп салдырып, жас ұрпақтың сауатын ашып, өнер-білім үйренуіне жағдай жасағанын атап айтуымызға болады. Бала күнінде сол мектептен білім алған, кейін осы мектепте ұстаздық еткен Үмбетай

- 84 - Қожагелдіұлы ақсақал: «Ол өте үлкен мектеп еді. Жүзден аса бала оқитын. Мектепте, негізінен, дін, математика, тіл, әдебиет, жағрафия пәндері оқытылатын. Ұстазымыздың бәрін кезінде Нақаң төңіректің төрт бұрышынан жинапты»,- деп еске алады. («Нақысбек шешен», 12.01.2008 ж. №47 «Әдебиет айдыны») Сөйткен Нақаңның әкесі Жалпетек қария туралы да ел аузында азды-көпті әңгіме баршылық. Алайда сол бардың өзін бардай қып, алмай-қоспай айтатын ел ішінде дуалы ауыз қарттар болады. Өзім солай бағалайтын адамдарымның бірі де, бірегейі де журналист, жазушы, Ұлы Отан соғысының ардагері, ұзақ жылдар бойы Нарынқол аудандық «Советтік шекара» газетінің редакторы болған Әлінұр Мейірбеков ақсақал. Бірде сол кісіден естіген бір әңгіме ойыма орала кетті. «Албанның игі жақсылары: Ұзақ батыр Сауырықұлы, Жәмеңке Мәметов, Серікбай Қанаев, Тұрлықожа Жансеркин, Байбатша Мәңкеұлы, Сәрсенбай Елшібайұлы бар, әңгімеден әңгіме шығып отырып: «Осы біздің Албанда кімнен кім жақсы туды?» – десіп қалады. Отырғандар: «Анадан анау, мынадан мынау жақсы туды» десіп, әңгіме біраз жерге созылады. Сонда Ұзақ батыр отырып: - Жансеркеден Тұрлықожа туды, бұл жақсы емей, кім жақсы. Сол сияқты Қанайдан Серікбай туды, Мәңкеден Байбатша туды, Елшібай қажыдан Сәрсенбай туды, Сауырқтан Ұзақ туды. Бәріміздікі былжыр. Өйткені, бәріңнің әкең жартылай патша. Ал, менің ойымша, қарадан хан туған ең жақсы. Ол – Нақысбек. Момын Жалпетектен туды, – деген екен. Осы бір тарихи жүлгені қуалай келіп (әзіл-шыны аралас) айтқанда, бұл ұрпақтағы мықтылықтың кезегі Дүкенде екені анық. Оның ашық дәлелі Дүкеннің өмір дерегі. Айталық, ол 1987 жылы Бежиңдегі орталық ұлттар университеті филология факультетінен аудармашы-филолог мамандығын алған. 1987-1993 жылдары Үрімжі қаласындағы Қытай қоғамдық ғылымдар академиясының әлебиет институтында ғылыми қызметкер болған. 1993 жылы Әбу Насыр Әль-Фараби атындағы қазақ мемлекеттік университетінің арнайы шақыруымен Отанға оралып, сол университеттің Қиыр Шығыс елдері кафедрасында ұстаз, кафедра меңгерушісі болады. 2002 жылдан бері Астана қаласындағы Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті шығыстану факультетінде кафедра меңгерушісі. Филология ғылымдарының докторы, профессор. Дүкеннің: «Жүрекке саяхат», «Семсер суы», «Көкпар», «Алтынның буы», (Бейжиң «ұлттар» баспасы) т.б. жыр жинақтары, ғылыми-зерттеу кітаптары, көптеген көркем аудармалары бар. Ең бастысы, ақындығы. Біздің де тілге тиек етіп отырғанымыз осы жағы. Олайы, Дүкен дарынды ақын. Ол менің мақтауыма зәру де емес. Басқасын былай қойғанда, Қытай қазақтары мен Қазақстан қазақтары таныған ақын. Осы заманда (адамдар кітап оқуға құлықсызданған заман) оқырманға тапшылығымызға қарамастан, жүйріктін белін айқай көтеретінін ескере отырып, өз даусымды дүрмекке қосқым келді. Оның біріншісі, Дүкен ақын ойын оқырманға бүкпесіз, бұлдырлатпай, ашық жеткізеді. Алайда, жалаң, жайдақ емес. Кәдімгі көрпесі көпсіп тұрған поэзия. Күнделікті тіршілігінде басыңнан күн сайын сан рет өткеріп жүрсең де байқалмаған құбылысыңды байқатып, алдыңа жайып салып отырады. Ал мұны «мен де білемін гой» деуге

- 85 - құқыңды қалдырмайды. Ол – шын мәніндегі ақындық дарын. Ақынның осындай қасиеті сыншының жолын кесіп, мақтауына да, даттауына да орын қалдырмайды, тек қана мойындатады. Айталық, мақтайын десең – өлеңнің өзі сөйлеп тұр. Одан асырып ештеңе айта алмайсың. Даттайын десең – мінін таба алмайсың. Мәселен, өзім «Хантәңірі» монологын оқып отырып, сындай күй кештім. «Аңғал дала, ақымақ қыр, ойсыз ойпат, ез дөңдер, Тасырлардың табаны мен табасына төзгендер. Шың жоқ болса бір сәрі еді, көкті тіреп мен тұрдым, Күллі әлемді көзіммен де, көкеймен де безбендер. Мен аскар да тәтті арманды ащы мұңмен сапырдым, Мен аспанда далам үшін, таулар үшін «аһ» ұрдым. Мен құдайдың сүйген құлы, «туған» ұлы шығармын. Өйткені мен Көк Тәңірге өзгелерден жақынмын». Байқайсыз ба, ақын биік, тәкәппар, ақын тынысты, кең, бірақ мұңды. Оны тағы: «Солай, солай… ең алдымен дауыл мені табатын, Аш бөрідей шулап келіп, қамалап бір қабатын. Сондай сәтте мен алақтап, тау – далама қарасам, Маң дала мен төбешіктер жымың-жымың қағатын. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Сонда менің жүрегімнен қап-қара қан ағатын». Әлгі бастапқы шумақтағы ойды осыған дейін жетелеп келген жолды оймен болжамдаған адам өлеңнің тұтас бітімін топшылай алатынына күмәнім жоқ. Егер топшылай алса, жырым-жырым жүрегінен қап-қара қанды да көрер еді. Екіншіден, Дүкен табиғатты сүйіп, біліп жырлайтын ақын. Бұлай дей салу – айтарға ғана оңай. Әйтпесе табиғат – адам үшін әлі көп сыры ашылмаған құдырет. Соның бәрін қанша таусылып жырлағанмен, тауса алмайтынына көзі жеткен ақын: «Қара, Сары, Алатау, Шұбар тауым, Сендер менің таусылмас жыр арқауым. Мұңын тауға шағады тау баласы, Бабасының жатқан соң тауда басы», – дейді «Тауларға табынамын» деген өлеңнің бір шумағында. Сөйтіп, шағынса – тауларға шағынатынын, табынса – тауларға табынатынын, табиғатына тартып туған тау ұлы екенін мақтан етеді. Мұнысы – заңды. Таудың (биіктіктің) қасиетін тауда туып, тауда өскен ұл біледі. Үшіншіден, Дүкен суреткер ақын. Ол ол сөз бояуын өте дәл табады. Бұл жағынан алғанда, кәдімгі өзіміздің Әбілхан Қастеев. Сөзіміз дәлелді болу үшін бірер шумақ өлеңін оқып көрелік. Аты – «Қара айғыр». «Жайлауда. Тауға бұлт ілінді де, Жоқ болды шоқ болып тұрған күнің, міне. Қара аспан қара сел боп ақтарылды, Әр жері от қамшымен тілінді де».

- 86 - Өлеңнің бұл шумағын жоғарыдағы ойымызды дәлелдеу үшін ғана бөліп алдық. Әйпесе, тұтас өлеңнің айтары мүлде бөлек. Ол – есті жылқының ессіз адамнан гөрі қайырымдылығы. Бұл тек табиғатпен етене жақын, дарынды қаламға ғана ілінетін тақырып. Атам қазақ: «Жылқы адам мінездес» демейді, керісінше, «Адам жылқы мінездес» деген мақал бар. Мұның бәрі негізсіз емес. Үйірін қасқырға, ұрыға алдырмайтын айғыр, жеті жылдан кейін де жеріне қашатын ат, өзге жерді жерсінбей, от оттап, су ішпей қаталап өлетін жылқы туралы аңыз да, ақиқан та аз еме. Алайда ақын ойын: «Осы жайды есіме жиі аламын, Сан мың ойдың таппаймын тиянағын. Бүгін мен қой немесе жылқы көрсем, Адаммын деп қараудан ұяламын…», – деп түйеді. Ұялатыны – туған жерін жылқы құрлы сүйе алмайтын, ешкімге ешқашан қол ұшын бере алмайтын, бірақ қара айғырдай азынаған «азаматтар» көз алдымызда көлбеңдеп жүретіндігі. Төртіншіден, Дүкен ақын ұлттық мінездің тамыршысы. Мұның дәлелі оның «Қазақ боп өмір сүру қандай қызық-ақ!…» деген өлеңі. Рас, Қазақ боп өмір сүрудің қызығы қызық-ақ!.. Бірақ кейде қызық емес, қиын сияқты. Мұны ақынның өзі де аңғартып отырады. Өлеңді тұтас оқуды оқырманның өзіне қалдырып, ойымызға дәйек болар шумақтарды ғана оқып көрелік. «Қазақ болсаң – Қоқаңдаса қонағың, «жоқ» демейсің… Иман дейсің, ар дейсің… Сот демейсің. Жарты ырысқа бағалап жақсы сөзді, Насыбайға бір атым өкпелейсің». Немесе «қазақ болсаң – Аңдамайсың бағың мен сорың неден, Кейде өлесің қомыңмен, шомыңменен. Семсер жүзін табанмен басып кейде, Қоламтаны көсейсің қолыңменен». («Алтынның буы», Бейжін,«Ұлттар баспасы», 64 б.). Міне, ақын дәл айтады, біз осындай халықпыз. Өлеңді бұдан да басқа осылар тектес қылықтарымыз жіпке тізіп көрсетілген, оқып отырып қуана да, ренжи де алмайсың. Тек қана сондай халық екеніңді мойындайсың. Халқын осылай зерттеп білу, әрине, ақынның, шын ақынның міндеті. Өлеңде осы міндет орындалған. Қашан да қазақ өлеңі ой түйюге қара сөзден гөрі қарымды, орамды, икемді жанр. Соданда болар, қазақ әдебиетінің классикалық тегі поэзияның сыймдылығы мол. Қара сөзбен қалың кітап жазып жеткізуге мәжбүрлейтін ойды поэзия шағын шумақтармен-ақ түйіп тастай салады. Ендеше, поэзияны әдебиетіміздің атасы десек те, анасы десек те қателесе қоймаспыз. Мұны бұлайша жақауратып отырған себебім бар. Айталық, Дүкен поэзиясында: өрлік, өктемдік, мақтаныш, өкпе-наз, қайғы-мұң да аз емес. Бұл, әрине, көргені мен көкейге түйгені көп, өмірбаяны күрделі дарынның шығармашылығына ғана тән қасиет. Бәрін айт та, бірін айт, соның бәрін ақынның: «Мақтанатын шақтарда мақтана алмай,

- 87 - Жөнсіз басылып; Шаттанатын шаттыққа шаттана алмай, Ішке жасырып; Армандаған сәттерден бақ таба алмай, Сабырға бас ұрып; Көңіл сырын көсіліп ақтара алмай, Ылғи ашынып – Мыс құрып, Қыстығып, Ышқынып, Іс біліп келемін. Жарғысына жалғанның жаға да алмай, Қысым көрумен; Қайран ғазиз басымда баға қалмай, Күнде өлумен; Ақиқаттан бір қолдау таба да алмай, Әйтеу көнумен; Тарландарды табалап қара нардай, «Жерлеп, көмумен» - Сорланып, Қорланып, Қорғанып, Толғанып келемін. Біреулерге тірлігім көп көрініп, Артық жандайын; Бір үмітке бір күдік бөктеріліп, Тарылып маңдайым; Көңілімнің тұманы көкке өріліп, Кеуіп таңдайым; Шың дегенім төбешік боп көрініп, Көрсем де қандайын – Түңіліп, «Жын ұрып», Шынығып… Өмірге құнығып келемін!» – деген («Семсер суы», 14-б.) өз өлеңімен топшылағым келеді. Олайы, ақынды – ақын, мықтыны – мықты деп дәлелдей беру де мылжыңдықтың бір түрі емес пе?! Нұрқасым Қазыбекұлы Жазушы, аудармашы, публицисит 2009ж.

- 88 -

- 89 - Дүкен өзінің жас шопандар өмірінен жазған бір өлеңінде шопан бойжеткенге ғашық бозбала туралы жазады. Бозбала жігіт өз отарын әр күні қыз өрісіне қарай беттетеді. Қызға жолығып әр алуан қыр гүлін ұсынады. Арша арасынан қарақат теріп сыйлайды. Осы көріністің бәрі сұлу табиғат, жайдары жастық жалынды сүйіспеншіліктің өзара заңды тоғысында әсерлі суреттеле келіп:

- 90 -

- 91 - Осындай отбасында өскен Дүкен, Нақысбек сынды шешен ұрпағы дейтіндей, қазақтың сөз өнеріне құштар жан болып жетілген еді. Дүкен туған отаны Қытай-Шыңжаңның орталық қаласы Үрімдіжегі Шыңжаң қоғамдық ғылым академиясында, 1987 жылдан 1993 жылға дейін әдебиет институтының ғылыми қызметкері болып істеген жылдарында, қытай және ұйғыр ұлтынан шыққан көптеген әйгілі ғалымдармен әріптес болып, қазақ тарихы мен мәдениетін, тілі мен әдебиетін зерттеуде көрнекті табыстарға қол жеткізген аға-буын қазақ ғалымдарынан Нығымет Мыңжанұлы, Бұлантай Досжанин, Жақып Мырзахановтарға шәкірт болды. Бексұлтан Кәсейұлы, Нәбижан Мұқаметханұлы, Ғалым Жұмашұлы, Шәріпхан Әбдәлиұлы қатарлы жас ғалым ағаларын өзіне үлгі етіп, олармен қызметтес бола жүріп үйренді. Ғылыми зерттеумен аударма саласында өнімді еңбек ете жүріп, әдебиет жасампаздығында көрнекті табыстарға қол жеткізді. 1990 жылы үздік шығарма сыйлығын алған «Оғызнама туралы зерттеу» қатарлы көптеген ғылыми мақалалары және «Жүрекке саяхат» атты жыр жинағы, әне, соның дәлелі. Осындай нәтижелері үшін оған мемлекеттік жастар сыйлығы және 1993 жылы Қытай жазушылар қоғамының «Тың талант» сыйлығы табыс етілген болатын. Дүкен Мәсімханұлы 1993 жылы наурызда әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті мен Қытай-Шыңжаң қоғамдық ғылым академиясы арасындағы келісімшарт бойынша, Алматыға қызметке шақырылып, алғашында ҚазМУ-дың шығыстану факультетінің қиыр шығыс елдері кафедрасында ұстаздық етті. 1999-2002 жылдар осы кафедраға басшылық жасады. 2002 жылдан қазірге дейін Астанадағы Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті шығыстану кафедрасы және қытай тілі кафедрасында доцент, профессор, кафедра меңгерушісі қатарлы міндеттер атқарып келеді. Орда бұзатын жасында тарихи отанына барып, Қазақстан республикасындағы жоғары білім ордаларында ұстаздық міндет өтеген Дүкен 1999 жылы академик Н.Нұрғалидың жетекшілігінде «Қытай қазақтары поэзиясындағы ұлт азаттық идея (1920-1920жж)» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғап, 2001 жылдан бастап доцент болды. 2008 жылы «Қазақ және қытай әдебиеттеріндегі ұлттық дәстүр және жаңашылдық» (М. Әуезов пен Лушүн шығармалары негізінде)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Бұл диссертация Қазақстан республикасында «Салыстырмалы әдебиеттану» ғылымы бойынша қазақ тілінде қорғалған тұңғыш ғылыми еңбек болатын. Дүкен Мәсімханұлының ақын, ұстаз, зерттеуші қытайтанушы ғалым ретінде халқына және отанына сіңген еңбектері тізіміне қарасаңыз-ақ оның бір талант иесі екендігін байқаймыз. Ол бүгінге дейін «Жүрекке саяхат» (1991 жылы, Үрімжі), «Семсер суы» (1998 жылы, Алматы), «Көкпар» (2003 жылы, Астана) атты жеке жыр жинақтары, «Жыр жебе» (монография, 2000 жылы, Алматы), «Сарап» (ғылыми зерттеу мақалалары жинағы – 2001 жылы, Астана), «Сөз – желкен» (монография, 2005 жылы, Алматы), «Мұхтар Әуезов және Лушун» (монография, жылы, Алматы), «Қазақ және қытай әдебиеттеріндегі ұлттық дәстүрмен жаңашылдық» (монография, 2010 жылы

- 92 - Павлодар), «Еуразиялық өркениет: ежелгі түркі және қытай елдерінің рухани қарым-қатынасы» - (ғылыми зерттеу мақалалары жинағы, 2012 жылы, Астана) атты зерттеу кітаптарын жариялады, оның ғылыми зерттеу мақалалары жинақтарына енбеген және жүздеген мақалалары бар. Қарап отырсақ Дүкен Мәсімханұлы университет қабырғасында жүргендеақ әдебиет жасампаздығы майданына ең алдымен ақын ретінде келген. Оның 1991 жылы «Жүрекке саяхат» атты тұңғыш жыр жинағын жариялауы да, міне, осы айтқанымыздың дәлелі. 1993 жылы тарихи отаны Қазақстанға барғаннан қазірге дейін жоғарыда аталған жыр-жинақтарын жариялап үлгеруі, оның өз үні айқын, өз қолтаңбасы қалыптасқан ақын екендігін жалғасты дәлелдеді. Қазақстанның әйгілі қаламгерлерінен Р.Нұрғали, Ф.Оңғарсынова, Е.Дүйсенбай, Н.Қазыбекұлы, О. Асқар, Н. Айт т.б. мерзімді баспасөзде Дүкеннің ақындық өнері, жасампаздық стилі туралы жариялаған пікірлері осы айтқандарымызға куә демекпін. Дүкен сондықтан да бірнеше мәрте халықаралық және республикалық жыр мүшәйраларының жеңімпазы болды. 2011 жылы Түркияның Элазых қаласында өткен «Түркі дүниесі ақындарының фестиваліне» ол қазақ ақыны ретінде шақырылды. Өлеңдері ілгерінді-кейінді түрік, орыс, қытай, жапон, өзбек, қырғыз, ұйғыр тілдеріне аударылды. Меніңше, Д.Мәсімханұлының талантты ақын, зерделі зерттермен, қытайтанушы ғалым, мықты аудармашы және қоғам қайраткері болып жетілуі барысында, ұлты мен отаны үшін жарамды ұрпақ тәрбиелеген ұлағатты ұстаз болуының орны бөлек. Өзінің ұстаздық міндетін табысты өтеуге бірлестіре отырып, оқулықтар құрастыру, әдеби-ғылыми еңбектерді аудару және зерттеу жұмысымен тынымсыз айналысты. Ол осы жұмыстарының барлығын, тәуелсіздігін алғанына ұзақ болмаған қазақ елі үшін шұғыл қажет қайраткерлерді, әсіресе, қытай тілін игерген, Жұңгоны (қытайды) тануға қызығатын мамандарды тәрбиелеу сынды ауыр міндетпен тығыз бірлестірді. Дүкеннің «Қытай тілі фонетикасының негіздері», «Қытай филологиясына кіріспе», «Лушун әлемі», «Лушунтану дәрістері», «Қытай әдебиетінің тарихы (екі том)», «Елтану мәтіндері» атты оқулықтары, шәкірттерінің Қытайды тануы және қытай тілі жөніндегі білімдерінің тереңдеуіне негіз қалады. Қазақ елі үшін 100-ден артық маман тәрбиелеуге, Қазақстанда қытайтану ғылымының қалыптасуына, кемелденуіне және дамуына тиісті үлесін қосты.... Д.Мәсімханұлы туған жері Қытайда жүрген кезінде (1987-1993 жылдарда), «Жер шарының қызыл белдеуі» (роман), «Шыңжаңда өткен тарихи қайраткерлер» (зерттеу мақалалар жинағы), «Машина адам Л.М.» (фантастикалық әңгімелер жинағы) қатарлы көлемді дүниелермен қоса, көптеген қытай және шетел ақындарының өлеңдерін аударған еді. Ал тарихи отаны Қазақстанға оралғаннан кейін, Қытайдың тарихтан бергі әйгілі ойшылдары мен ақын-жазушыларынан Конфуци, Ли Бай, Ба Жюйи, Лау Шы, Ай Чиң, Юй Гуаңжуң, Уаң Мың, Жаң Чыңжи, Гу Чың, Чэн Дуңдуң, Жау Лихуа, Диң Даң, т.б. ішнара шығармаларын тәржімалап, мерзімді баспа сөздерде Қазақстан оқырмандарына ұсынып отырды. Оның аударма еңбектері арасынан шоқтығы биігі Қытайдың ұлы жазушысы Лушунның «Повесттері мен әңгімелері» болды. Қазақстанның мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы

- 93 - аясындағы «Әлем әдебиетінің кітапханасы» сериясымен 2010 жылы аударылып жарияланған (Астана, аударма баспасы, 30 баспа табақ, 472 бет) бұл көлемді еңбегі үшін Д. Мәсімханұлына 2012 жылы Қазақстан жазушылар одағының халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығы берілді. Қазақ елінде Қытай әдебиеті мен мәдениетін нәсихаттаудағы елеулі еңбегі үшін, 2012 жылы Бейжіңдегі халық сарайында, Шаңхай ынтымақтастық ұйымының «Жібек жолы, гуманитарлық ынтымақтастық» сыйлығы, осы ұйымға мүше елдер елбасылары қатынасуымен салтанатты жағдайда табыс етілді. Оның «Әлем әдебиеті» журналының қытай әдебиетіне арналған арнаулы санын дайындауға ұсыныс бойынша қатынасып, жүктелген міндетті абыроймен орындауы және осы арнаулы санға (2010. №2) «Қытай әдебиеті: қыры мен сыры» деген көлемді алғы сөз жазуы, қалың қазақ оқырмандарының жоғары бағасына ие болды. Д.Мәсімханұлының Қазақстанда қытайтану ғылымын қалыптастыру жолындағы еңбегі жан-жақтылы болды. Ол тек қытай ақын-жазушылары шығармаларын тәржімалау, оларды Қазақстан оқырмандарына таныстырумен шектелген жоқ, ол ең алдымен Қазақстан оқырмандары мен зерттеушілеріне қытайдағы қазақ әдебиетінің жағдайын таныстыру жолында ізденіс жасаған болатын. Оның 1999 жылы жазған «Қытай қазақтары поэзиясындағы ұлт азаттық идея – (1920-1950) деген тақырыптағы академик Р. Нұрғали жетекшілігінде жазған кандидаттық диссертациясында, қытайдағы қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдері, А.Үлімжіұлы, Ә.Найманбаев, К.Маралбайұлы, Т.Жолдыұлы, Ш.Әлғазыұлы, М.Разданұлы қатарлы ақындардың шығармалары туралы сыр шертілген болатын. Ол осы шығармасында, жоғарыда аталған қытайдағы әйгілі ақын-жазушылар жасаған тарихи дәуір астарына үңілді. Сол тарихи дәуірлер туралы қытайдағы Нығмет Мыңжанұлы және Су Бихай бастаған қазақ тарихын зерттеуші ғалымдар еңбектері үздіксіз жарық көріп отырғанын атап көрсетті. Бұл диссертациясы арнаулы монографиялық еңбек ретінде «Жыр жебе» (2000 жылы, Алматы) деген атпен баспадан шыққанында Д. Мәсімханұлы өзінің қытайдағы қазақ әдебиеті майданына 1980 жылдарда келген бір топ жас қазақ ақындары туралы Үрімжідегі кезінде (1990 жылы) жазған «Жас ақындардағы жаңа леп» атты зерттеу мақаласын қосып жариялады. Бұл мақаласында сол тұстағы қытайдағы жас қазақ ақындарынан : Тілеухан Затыбайұлы, Нұрлан Әбділдәұлы, Төлеубай Дошықұлы, Ыдырыс Әділханов, Тәпей Қайысқанұлы, Балапан Рабатов, Сәулет Тоқтыбаев, Алмас Ахметбекұлы, Ләззат Игісінова, Керім Елемесұлы, т.б. шығармалары туралы ғылыми талдаулар жасап, қытай-қазақ әдебиетінің болашағы нұрлы екендігіне сенім артатындығын білдірген болатын. Осыдан кейін Дүкен Қазақстан оқырмандары мен зертеушілеріне арнап жазған қытай тарихы мен мәдениетіне, тарихтағы ұлтаралық қатынастарға, қытайдағы қазақтануға қатысты ғылыми және танымдық еңбектерін, ғылыми және бұқаралық баспасөз беттерінде іркес-тіркес жариялады. Бұлардан «Қазаққытай елдері мәдени-рухани қатынасының бастау көзі», «Көне қытай жазбаларындағы түркі ақындары», «Қытай әдебиеті: қыры мен сыры», «Ежелгі орта азия елдері әдебиетінің қытайдың классикалық әдебиетіне әсері», «Қытайдағы қазақтар», «Қытайдағы қазақтану ғылымының даму беталысы»

- 94 - қатарлы мақалаларын ерекше атауға болады. Ол бұл мақалаларында, Қазақстан республикасының шығысындағы алып көршісімен тарихи-мәдени қатынасының қыры мен сырын байыппен таразылап, өзінің деректік негіздерге сүйенген көзқарастарын ұсында. Д.Мәсімханұлының қарауынша, қазақ елінде қытайды тану Ш. Уәлихановтан жақсы басталған болса да, бірақ Ресей империясы және КСРО (совет одағы) тұсында, қытайға көзқарастың ресейлік мүдде тұрғысынан қалыптасқанын жасыруға келмейді. Ал қазіргі азат, тәуелсіз Қазақстан жөнінен айтқанда, дүниеге, көрші елдерге қарата көзқарастар, Қазақстанның төл мүддесі тұрғысынан қалыптасуы керек. Қытайға, осы тату көршісіне өз көзімен қарауы керек. Қытай жөнінен айтқанда тіпті де солай. Сонда ғана екі ел арасындағы мызғымас достықтың негізі дұрыс болады. Және тамырын тереңге жаяды. ... Міне, бұл, кезінде Қытай халық республикасында туып өскен, жоғары мектепті де қытайда бітірген, ғылыми зерттеу негізін де қытайда қалаған Дүкеннің тарихи отанына оралған соң, екі ел достығының дәнекері болуға құлшынып, біртіндеп қытайтанушы ғалымдардың қатарына қосылғандығын көрсетеді. Бұл күндері ақын, аудармашы, қытайтанушы ғалым ретінде, қытай аз ұлт жазушылары ғылыми қоғамының, Қазақстан жазушылар одағының, дүние жүзі синологтар қоғамының мүшесі. Қарап отырсақ, Д. Мәсімханұлы бар ынта-пейілімен жас Қазақстан республикасы үшін жүзден артық қытайтанушы маман тәрбиелеп шығарған ұстаздық міндетін табысты орындаудан сырт, ақын, аудармашы, зерттеуші (қытайтанушы ғалым) ретінде де тынымсыз еңбектенген, оның үстіне ел өміріндегі елеулі оқиғаларға да белсене атсалысқан қоғам қайраткері де бола білген адам болыпты. Осындай шәкірті болған адам неге қуанбасын?! Меніңше ол ұлағатты ұстаздық пен қытайтанушы ғалымдықты, қоғам қайраткерлігін тығыз ұштастыра білген. Өзі туған ел тарихы мен мәдениетін терең түсінуі оның қытай әдебиеті мен қазақ әдебиетін салыстыра зерттеуіне даңғыл жол ашқан. Сонымен, ол қазақ елі ғана емес, халықараны (әсіресе қытайды) жалт қаратқан «М. Әуезов және Лушун» деген монографиясын жазып, тұңғыш рет қазақтың алаш ұранды әдебиетін, қытайдың «4 мамыр» әдебиетімен салыстыра зерттеді. Қытайдың әлем классиктері қатарынан орын алған ұлы жазушысы Лушунмен, қазақтың ұлы жазушысы Лүшун, қазақ әдебиеті мен қытай әдебиетін тұңғыш рет батылдықпен салыстыра зерттеді. Біз бұл еңбекті қазақ әдебиеттану ғылымына елеулі олжа салған іргелі зерттеу еңбегі деп қарағанымыз жөн. сондықтан Дүкеннің бұл шығармасын Қазақстан ғалымдарынан академиктер: Серік Қирабаев, Рахманқұл Бердібай, Тұрсынбек Кәкішев, Рымғали Нұрғали, Профессорлар: Ақселеу Сейдімбеков, Өтеген Күмісбаев, Мекемтас Мырзахметов, Қуаныш Сұлтанов, Шәкір Ыбыраев, Тұрсын Жұртбай, Құныпия Алпысбаевтар, ал қытай ғалымдарынан: Мың Чяңюң, Ш. Әбдәли, Жаң Лина қатарлылар өте жоғары бағалапты. Менің байқауымша, Дүкен Мәсімханұлы ғылыми зерттеу жағындағы ізденіс көлемін тағы да кеңейтіп, енді біртіндеп тұтас еуразиялық өркениетті зерттеуге ойысатын секілді. Оның бір белгісі өткен (2012 жылы) Л.Н. Гумилевтің жүз жылдық мерейтойына тарту етілген еңбектер қатарында баспадан шыққан

- 95 - «Еуразиялық өркениет: ежелгі түркі және қытай елінің рухани қатынасы» деген көлемді ғылыми кітабы (мақалалар жинағы) деген ойдамын. Жоғарыда Дүкеннің және бір қыры қоғам қайраткерлігі деген едім. Бұл жағында ол әсіресе тарихи ата жұртына дүниенің түкпір-түкпірінен келіп жатқан ағайын бауырластарына қатысты келелі жұмыстарға белсене қатынасады екен. Атап айтқанда, қолданыстағы көші-қон заңының қабылдануынан тартып, ағайындардың азаматтық алуы, зейнетақысы, балаларының білім алуы, квотаның (берілетін үйдің) саны мен оны берудің тәртіптері т.б. толып жатқан мәселелер бойынша, ол салалық министрлерден тартып, мемлекеттік хатшы, парламент мінбері, тіпті Қазақстан президентінің қабылдауына дейін барыпты. Оның осындай ұлтжандылығы мен іскерлігін, оралмандар арасындағы құрмет беделін ескерсе керек, 2003 жылы Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығымен ол «ҚР президенті жанындағы ұлттық кеңестің мүшесі болып тағайындалыпты. Аталған кеңесте ол қазірге дейін оралмандар мен көші-қон мәселесі бойынша қоғам өкілі міндетін атқарып келеді. 2010 жылдан бері оның Қазақстан республикасы «Көші-қон мәселелері және отандастар ара байланыстар жөніндегі қоғамдық кеңестің» мүшесі болуы, 2004 жылы Астана қаласы мен оның маңайында тұратын оралмандар құрған «Атажұрт» деп аталатын қоғамдық бірлестікке бір ауыздан Дүкенді төраға етіп сайлауы барша жұрттың оның бір қоғам қайраткері ретінде танығандығы және оны құрметтейтіндігінің дәлелі деген ойдамын. Қорытып айтқанда, Дүкен Мәсімханұлы осы мақаламыздың басында айтқанымыздай туған халқы мен ана отаны үшін, Қазақстанның көршілес елдермен (әсіресе қытаймен) татулығы үшін, аянбай тер төгіп келе жатқан, бір басына жетерлік көп өнер иесі болған сегіз қырлы бір сырлы азаматқа, оның өсіп-жетілуін көріп отырған біздей ұстаздары мен ел-жұрты, оның табыс төрінен жалғасты орын алатынына сенеді.

- 96 -

- 97 - ғасырдағы даму көрінісі. Сондықтан қарастырып отырған тақырыпты сол ортаның өзінде туып өскен, сол жердегі халықтың тарихын, саяси жағдайын жақсы білетін, әдебиетін жасынан жаттап, көкейіне құйып ер жеткен Дүкен Мәсімханұлының зерттеуі еңбектің ғылыми жағынан дәйекті болып шығуына, саяси көзқарас пен тарихи сипаиын байыптауда зерделі ой түйіндеуге мүмкіндік туғызады. Кітап мазмұнына қарай екі топқа бөлініп, бөлім дегеннің орнына Бірінші Дәптер, Екінші Дәптер деп аталған. Бірінші Дәптерде «Жыр – Жебе» атты монографиясы орын алады. Кітаптың қомақты бөлігін алып жатқан монография ХХ ғасырдың 20-50 аралығындағы Қытайдағы қазақ әдебиетінің бағытбағдарын, жіті сараптауға құрылған. Осы тұрғыдан қарағанда кітаптың бір бөлімі болып табылатын монографияның өзі кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және библиографиядан тұрады. Әрбір тарау іштей тағы да жіктеліп, тараушаларға бөлінген. «Қытай қазақтары әдебиетіндегі ұлт-азаттық идеяның қалыптасуы» деп аталатын бірінші тарауда «Қытай қазақтарының саяси-әлеуметтік жағдайы», «Ұлт-азаттық бағыттағы әдебиеттің қалыптасу барысы» деген мәселелер қамтылады. Яғни, бүгінгі Қытай Халық Республикасының Шыңжаң Ұйғыр Автономиялы Районына қарасты Іле қазақ автономиялы облысының Алтай, тарбағатай, Іле аймақтарында, Санжы, Бұратала облыстарында, Құмыл аймағында, Гансу өлкесінде өмір сүріп отырған «Қытай қазақтары» деп аталатын қандастарымыздың тағдыры-талайы, жерінен, шұрайлы қонысынан айырыла бастаған халықтың азаттық үшін қам-қарекеті, рухани тынысы, ел өмірінің поэзиядағы бейнесі, халық жігерін қамшылауда, ұлттың өшіп кетпеуі үшін күрескерлік танытқан жыраулардың ролі мен орны, сол негізінде ұлтазаттық бағыттағы әдебиеттің қалыптаса бастауы жан-жақты қамтылады. Бұл орайда кітаптағы танымдық сипаты мол, тағлымдық мәнге толы, тарихи кезең деректеріне қанықтыратын тұстарды ерекше айту керек. Ұлт-азаттық идеяның халық санасына қалыптастыруда өзіндік орны бар, азаттық үшін арпалысып өткен, ел басшысы, ұлт көсемдері болған Көгедай, Құдайменде, әрі батыр, әрі күйші Қожеке, Тазабек батыр, Нақысбек, Оспан батыр сияқты тарихи тұлғалардың қайраткерлік, ұлтжандылық қаситеттері ата жұртқа алғаш рет таныстырылып отырылуының өзі кітап құндылығының бір белгісі деп ойлаймыз. Жоңғар шапқыншылыңғының алғашқы кезеңінде ойсырай жеңіліп әйгілі «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» дәірін бастан кешіре батыс, оңтүстік аймаққа еріксіз ығысқан қазақ елі есін жия, күш біріктіріп қайта соққы бергені, атақты батырлардың, олар бастаған ардагер сарбаздардың алапат ерлігінің нәтижесінже қарсыласардың бір кезде бізге істегенін өз бастарына келтіре, мәртебелі жеңіске жеткен соң босаған жерлерге, ежелгі ата қонысқа қайта келіп, орналаса бастағаны белгілі. Алайда ол кезде Жоңғардан босаған жерді қытайлар басып алудың әрекетіне кірісіп кеткен еді. Міне, осындай ел мен жер тағдыры безбенге түскен шақта ежелгі қонысқа қайта қол жеткізуге алғаш әрекет жасаған, сөйтіп қазақтың абақ керей тайпасына бас болып, оларды алтын Алтайға жеткізген аса ірі тарихи тұлға Көгедай туралы біз үшін бұрын

- 98 - белгісіз деректердің орын алуы әдебиеттану саласы үшін ғана емес, ұлттық тарихымыздың ақтаңдақ беттерінің айқындала түсуіне септігін тигізері анық. Сондай–ақ Қожеке, Тазабек, Нақысбек, Оспан, Құдайменде туралы да бұрын айтылмай келген шындықтар нақты дерек, тарихи мәліметтер орайында ғылыми тұжырымдар жасалған. Монографияда қытай қазақтары тудырған ұлт–азаттық бағыттағы әдебиеттің қалыптасуы деген мәселе де терең талдана, қоршаған орта, қоғамдық даму үдерісімен тығыз байланыстырыла сапрапталады. «Жоғарыда аттары аталған алаш арыстары, айдарлы, айбарлы баһадүр перзенттер ауыл іргесінің амандығын, аймақ топырағының бүтіндігін сақтау жолында атқа қонған болса, қазақ сөз өнерінің қасиеті дарыған, наркескен намысы бар ақын – жыраулар сол жат жұрттықтар шеңгелінде қалған шөкімдей қазақты өсіре алмаса да өшірмеудің, рухани аштыққа ұшыратпаудың қамына шындап кірісіп еді. Өтпейінше жырынды жаудан жырымдалған жұртты аман–есен сақтаудың мүлде мүмкін емес екенін олар жақсы білетін. Әрине, олар ұлт–азаттығын армандаған ақындар мен жазушылар тағдыр талайының қытайлармен байланысты болуын мың жерден қаламағанымен, тыныс–тірлігі былайғы жерде бәрібір қытай қазақтары рухани әлемінің барысын сөз еткенде сол тұстағы қытай елінің әлеуметтік, саяси, мәдени тірлігіне соқпай, қытайдағы қазақтардың әлеуметтік, мәдени, әдеби тірлігін безбендеу мүмкін еместігіне, ондағы ұлт – азаттық бағыттағы әдебиеттің қалыптасу барысындағы негіз болған алғышарттарға тоқталады. Қытай әдебиетіндегі ұлттық ояну, ұлт–азаттығына деген ұмтылыс – Шығыс Түркістан әдебиетінің де ұлттық сананы ояту, ұлт азаттығына қол жеткізу тақырыбын байыта, өткірлей, өрістете түскені туралы да қисынды ғылыми байламдар жасалады. Бұл орайдағы аударманың өрістеп, жергілікті халықтың әлемдік ой-сана, өзге жұрттағы прогрессшіл идеялармен танысуына мүмкіндік ала бастауы, Дубек Шалғынбай, Шәріпхан Көгедай, Әбеу Құдышұлы тәрізді білгір аудармашылардың қажырлы қайратымен ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы қытай һәм әлем әдебиетінің озық үлгілері сауатты қауымға мүмкіндігінше жеткізіліп отырғаны пайымдалады. Сөйтіп ішкі қытайдағы саясат пен әдеби, мәдени құбылыстар Шығыс Түркістандықтарға да ықпалын тигізгені жөніндегі ғылыми пайым, түйінді ойлар тұжырымдалады. Яғни қытай әдебиетіндегі әр кезең бедері қытайдағы қазақ әдебиетіне де өз ізін қалдырып отырғаны, 1920 жылдарда басталып, 1930-1940 жылдары биік белеске көтерілген қытай мәдениетінің қозғалысы Шығыс Түркістан қазақтарында да ұқсас мезгілде қайталанып отыруы тәптіштеле талданады. Ұлт-азаттық бағыттағы әдебиеттің қалыптасуына, ағартушылық идеяның өрістеуіне, мәдени ояну процесіне мұрындық болатын, қуатты түрде ықпал ететін қазақша газет–журналдардың осы кезеңде мол өріс алғаны да ғылыми саралана көрсетіледі. Екінші тарау «Өлең өзегіне айналған ұлт-азаттық идея» деп аталып, төмендегідей тарауларға бөлінген: А) Ұлт-азаттық идеясын алғаш жырлаған ақындар; Ә) Ұлт-азаттық идеясының өрлеу кезеңі; Б) Ұлт-азаттық идеясы 50-ші жылдар поэзиясында;

- 99 - Тақырыпшалардың атынан көрініп тұрғандай монографиялық еңбектің жан-жақты мазмұны осы тарауда тереңдеп ашылған. Яғни, қытай қазақтары поэзиясындағы ұлт-азаттық идеяның эволюциялық өсу жолы, кезеңдері, әр дәуірдегі өкілдері сөз болады. Ол авторлардың творчестволық болмысы, тарихи негізі, көрсемдік сипаты, дәуір тынысын берудегі ерекшеліктері пайымдалады. Халық санасын оятудағы ықпал-әсеріне баға беріледі. Ата топырақтың ұлылығын ұрпақ санасына ұялатумен бірге, оны жат жұрттықтардан қайтарып алудың керектігін де өлеңмен өрнектей айтып, соған жұртты шақырып отырғаны айтулы тұлғалар қалдырған айшықты өлеңдерден келтірген мысалдар арқылы талданып түсіндіріледі. Бұл орайда Ақыт кажы Үлімжіұлы, Жүсіпбек қожа Шайхсламұлы, Әсет Найманбайұлы, Көдек Маралбайұлы тәрізді жыр жампоздары ұлт-азаттық идеясын алғаш жырлаған ақындар ретінде бағаланып көрсетіледі. Олардың өмірбаяндық деректері, атқарған қоғамдық-әлеуметтік қызметтері, ағартушылық бағыттағы қомақты ісәрекеттері ұлт-азаттық идея әсерлі айшықталатын кекті көңілден туған өлеңдерімен өзектестіріліп, кең қамтыла сарапталады. Өлеңдерімен өзектестіріліп, кең қамтыла сарапталады. Өлеңдеріндегі оқу-білім үйренуге, ғылымды игеруге шақырған, сөйтіп надандықтан құтылудың, өркениетті ел қатарына қосылудың жолын меңзеген, елді ынтымақты болуға үндеген идеялық ой-бағыттардың мәні терең де жан-жақты талданып ашылған. Ұлт-азаттық идеясының ерекше өрлеу кезеңі ретінде 1940 жылдар алынып, ол Таңжарық, Құрманәлі Оспанұлы, Бұқара Тышқанбаев, Мағаз Разданұлы, Құрманбай Толыбаев шығармашылықтары арқылы пайымдалса, 1950 жылдар поэзиясындағы ұлт-азаттық идеясы Қажықұмар Шабданұлы, Омарғазы Айтаұлы, Құлмұхан Ахметұлы, Серік Қапшықбаев, Задахан Мыңбаев шығармалары аясында қарастырылып, олар қытай қазақтары поэзиясының кемелденуіне, поэзиядағы ұлттық рухты қалыптастыруға зор үлес қосқан, әлі де ауыр жүк арқалап жүрген өркениетті де қуатты қаламгерлер ретінде тұжырымдалады. Сезімі сергек, ұлттық санасы жоғары, жалынды ақын Таңжарық Жолдыұлының Қазақстанда болған аз уақыттың ішінде ой-сана, пайым-парасат, саяси ұстаным жағынан жаңа бір белеске көтеріліп, еліне қайта оралған соң, өзі өмір сүрген ортаның амырын қалт жібермей қадағалап, одан түйгенімен поэзия тілімен халық назарына тастап, ой бөлісуі, бодандықтан құтылудың жолы мен тәсілі ретінде ғылым мен өнерді, бірлік күресті ұсынуы, жастарды өнер-білім игеруге насихаттауы ғылыми сарапталады. Отызыншы жылдардағы сталиндік нәубет кезінде шекара асып барған Шарғын ақынның қоғамдық-әлеуметтік жұмыстарға араласа жүріп, ондағы қазақ әдебиетінің қалыптасуы мен дамуына аса зор үлес қосқаны, өлеңдері сол дәуірдің саяси әлеуметтік талабына сай, қазақ халқының оянып, өнер-білімге қол жеткізуіне бағышталғаны азат сана, еркін ой, терең таным тұрғысынан бағаланады. Монографиялық еңбек қамтылған материалдың молдығымен де, тарихи, әдеби деректер тиімді пайдаланылғанымен де ерекшеленеді. Әдебиет халық тарихымен тығыз байланысты екендігі белгілі. Ал саяси

- 100 - ықпал, азаттық үшін күрес идеясы бейнеленген әдебиет жайлы сөз айту міндетті түрде сол әдебиеттің тууына себеп болған тарихи жағдайларға табан тіремей жүзеге асырылмайтын құбылыс. Д.Мәсімханұлының да алғашқы тарауларда тарихи сипатқа көбірек орын беруі сондықтан болса керек. Кітапты Екінші дәптер аталатын бөлімінде «Темірқазық» атты әдеби-сын, зерттеулер топтастырылған да, онда негізінен қытайдағы қазақ жас ақындарының шығармашылығы талданады. Қытайдағы қазақ әдебиетінің тарихи тұрғысынан қарағанда төртінші буын болып есептелетін топтың шығармалары арқау болатын бұл тарау 1980 жылдардан бастап әдебиет есігін аша бастаған автордың өзі тұстас, замандас, бір тағдырлы, бір қатардағы жас ақындардың өлең өлкесіндегі ізденістеріне, ондағы жетістіктері мен кемшіліктеріне, өзіндік өрнектері мен жадағай еліктеушілік, шалағай тұстарына уақыт талабына сай баға беруге, саралауға арналған. Өйткені бұл кезең қытайда саясат өзгеріп, гуманистік тұрғыдағы жаңа демократиялық көзқарас орныға бастаған, әлемдік байланысқа есік ашылып, қатаң қағидалар ығыстырыла ел өзгеше бағыттағы даму жолына түскен уақыт болатын. Соған орай өнер болмысында, оның ішінде саясат ықпалы бірінші кезекте әсер ететін әдебиет әлемінде тың серпін, табиғи реңк пайда болуы, өмір шындығын, жан сезім, көңіл-күй әуені өз қалпында өрнектеліп, кестелі, терең де көркем оймен көмкерілген бейне жасалуы, реализм салтанат құруы талап етілуі заңды еді. Жастар творчествосына осы талап деңгейінен қарай отырып, автор аталған кезеңде танылып, оқырман ойына орнығып үлгерген Тілеухан Затыбайұлы, Нұрлан Әбділдаұлы, Алмас Ахметбекұлы, Ләззат Игісінова, Ыдырыс Әділханов, Балапан Рабатов, Тәпей Қайысқанұлы, Керім Елемес, Сәулет Тоқтыбаев сынды тоғыз жас ақынның өлеңдерін жан-жақты талдап, көркемдікке, тың теңеу, жаңаша бейнелеуге қол жеткізген тұстарын, даралық қасиеттерін дәлелді тұжырымдайды. Ойсыз шумақ, сүреңсіз тіркестерін терең, пайымды пікірлер арқылы сынайды. Олардың өлеңдеріндегі жаңа сапалық белгілердің қатарында ойлылық пен тың нақыш, өзіндік бояу мен өзгеше мәнер, жаңаша стиль мен соны суреттер өлең табиғатын терең сезіне алатын білгірлікпен сараланып, алдағы уақытта арылуға тиіс, міндетті түрде ескеріліу тиіс мәселе ретінде, авторының абыройына нұқсан келтіретін кемшіліктер шын жанашырлықпен айқын көрсетіледі. Бұл, әсіресе, өлең ұйқасына, ескі сүрлеу деңгейінде, көне сурет аясында қалып қоятын тұстарға қатысты барынша батыл айтылады. Қорыта келгенде туған әдебиетіміздің тарихы аясында сөз етілуге тиіс, алайда еріксіз бөлінген, шекараның аржағында қалып, ұзақ жылдар бойы бізге белгісіз тағдыр кешкен қандастарымыз жаратқан поэзия әлемі, өлең болмысы туралы бір тарау, жаңа арна деп қарауға болады. Еңбек өзінің отандық әдебиеттануда тың тақырыпты сөз етуі тұрғысынан да өте маңызды сипатқа ие. Яғни, Қазақстан әдебиеттанушыларына мүлде беймәлім материалдар ғылыми жүйеге түсіріліп, зерттеу нысаны болған. Зерттеу жұмысы әдеби тілмен жатық жазылған, жақсы оқылады. Түйіндеп айтқанда Дүкен Мәсімханұлының бұл еңбегі қазақ әдебиеттану ғылымына тәуелсіздіктен кеін қосылған жаңа арна – шетелдегі қазақ әдебиеті

- 101 - тақырыбы терең пайым, жан-жақты біліктілік деңгейінде игерілген, қазақ әдебиеті тарихына қосылған тың тарау, сүбелі зерттеу деп білеміз. Құныпия Алпысбаев, Филология ғылымдарының докторы, профессор. 2006ж.

- 102 -

- 103 - көрсетіп жүрген. Дүкен Мәсімханұлы өзіне өте таныс қытай және қазақ әдебиет тарихындағы айтулы екі тұлғаның туған ортасы, жасаған жері, қоғамдық ортасы әдебиетке келу себептері, ұлтты құтқару жолындағы жанкешті өмір соқпақтарын салыстыра сараптап жіпке тізген моншақтай етіп алдыға тартады. Ешкі айтыпты дейтін тәмсел бар: «Мені кім сойса да қасапшы болса екен» деген. Сол айтпақшы, ғалымның таңдап алған тақырыбы авторға өте қанық, әрі ыңғайлы болған. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ және қытай қоғамы, жаулаушы елдер мен жергілікті ұлттың қорлық пен зорлыққа ұшырауы, рухани қорлану, сілкіну, ояну, өрлеу кезеңдеріндегі күрделі барыстар нақты зерттеліп сенімді қойылады. Ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтің айналасындағы жазылған сандаған еңбектердің көрнектілеріне тоқталып, бір топ ғалымдардың есімдері көрсетілген. Сол секілді Қытай қоғамының қалыптасу барысына да тереңдеп бара алған. Бұл еңбектің тағы бір құндылығы, Қазақстан үшін қытайтануға арналған артықшылығы десек, осы күйінде қытай тіліне аударылса миллиардтар елінде қазақтану, әуезовтану ғылымдарына қосылған бұлақ көзі болары даусыз. Осы бір тілі бөлек, діні бөлек екі халық әдебиеті салыстыруға келмейтін секілді көрінгенімен, олардың тарихи тағдырындағы сәйкестіктер қатар қойып зерттеудің дұрыстығын дәлелдейді. Бұл зерттеу монографиясы, салыстырмалы әдебиеттану тәсілі – екі немесе одан да көп елдің әдебиетін, екі немесе одан да көп ұлттың жазушыларын, олардың шығармаларын салыстыру арқылы олардағы ерекшеліктерімен сарындастықты, әдебиеттегі дәуір рухы мен ұлттық рухты, ғаламдық және өңірлік сипаттарды ашады. Сол арқылы әдебиеттердің даму деңгейімен қаламгерлердің шығармашылық қырларын анықтайды. М.Әуезовтің де ғұмырлық еңбек жолы, шығармашылық мақсаты ұлттық ағартушылық жолы «ел боламын десең – бесігіңді түзе» деп өткені белгілі. Осылайша ұлттың рухани азаттығын армандаған қаламгер көркемдік көкжиегін барған сайын кеңіте түскен. Сол секілді Лу Шүн де Жапонияға оқу іздеп барып, «әкесі секілді ауру азабын тартқан қандастарын ажалдан арашалауды» көздесе де қорланған, табанға тапталған халқын көргенде барып, «тәннің саулығы болғанымен, санасы қараңғы рухани мүгедек ел тік жүріп жарытпайды екен, мен ендігі жерде ұлымның намысын оятайын, жанын сауықтырайын» деп дәрігерлікпен біржолата қоштасып, қолына қалам алған жазушының әдебиетке келуі ескі қытай қоғамында бұрын-соңды болмаған құбылыс әкеледі. Ол әдебиетке формалық, түрлік өзгешілік қана алып келген жоқ. Мазмұндық жақтан да жаңаша ойлау, жаңаша көзқараспен келіп, қытай көркем әдебиетінде төңкеріс алып келген. Бұл жағынан да Мұхтар Әуезовпен рухани үндестігі бар қаламгер. Монография көздеген жеріне жетіп, діттеген мақсатын толық орындап шықты деуге болады. Сондықтан да ғалымның жаңа, тың дүниесі қазақтың әдебиеттану ғылымына да, қытайтануға да, қосылған сүбелі еңбек. Қансейіт ӘБДЕЗҰЛЫ Филология ғылымдарының докторы, профессор 2008ж

- 104 -

- 105 - Екінші тарау «Рухани жаңашылдық: ұлт тағдыры және әдебиет» деп аталып, онда ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы Қытай қоғамындағы саяси, мәдени өзгерістер, соған байланысты туындаған ұлттық әдебиеттің іргесін қалаудағы Лү Шүннің қызметі, шығармашылық белестері кең көлемде қарастырылады. Сол тұста Ресейде, оның боданы болған Қазақстанда да қоғам ауысып, саяси науқандар жүріп жатқаны белгілі. Автор екі елдегі осындай тарихи оқиғаларды, жаңа әдебиеттің сипатын, саяси-қоғамдық маңызын, ақынжазушылардың оны қалыптастырудың үлестерін, қоғамға деген көзқарастарын, дүниетанымын салыстыра-салғастыра отырып талдаған. Еңбектің «Қаламгерлік тұғырнама: ұлттық болмыс және жаңашылық» , «Қаламгерлік парасат: ұлттық дәстүр және көркемдік шешім» деген тарауларында автор М.Әуезов пен Лу Шүн шығармашылығындағы ұлтазаттығы, ағартушылық, дәстүр мен жаңашылдық, қаламгерлік позиция, дәстүрлі жарғылар және заман мәселелерін зерттеу нысанасына ала отырып, уақыт, кезең шындықтарымен табиғи сабақтастықта теориялық ой-түйіндер жасап, тың ғылыми тұжырымдарын жатық жеткізген. Түйіндеп айтқанда, шығыстанушы Дүкен Мәсімханұлының «Мұхтар Әуезов және Лу Шүн» атты монографиясын тың ізденіс, жаңалықтары мол, қазіргі әуезовтану ғылымының аясын кеңейте түсетін құнды ғылыми еңбек деп бағалаған жөн.

- 106 -

- ақын Дүкен Мәсімханұлының шығармашылығы туралы

- 107 - соқпақ, тың ізденіс әкелгенін айғақтайды десек, еш асырып айтқандық болмас еді. Қазақ әдебиетінде осындай жан-жақтылы ізденіс жасаған Дүкен Мәсімханұлының көп қырлы талантын көре білу, бағалай білу әдеби сынның да, ғылымның да міндеті деп білеміз. Оның ғылымдағы ізденісі баспасөзде аратұра болса да ауызға алынып жүргенімен, өлеңдегі өрісі, ақындық таланты жайлы зерттеуге жол түсе қойған жоқ. Бұны әрине, балапан басына, тұрымтай тұсына кеткен заманда әдеби сынның аузы буылып, адымы ашылмай отырғанынан бөле қарауға болмайды. Бұның өзі көбінде біздің қоғамдағы ақындықты алып-ұшпа мінезбен, жалтырақ сұлулықпен немесе тылсым жұмбақпен, желсөз ретінде бір жақтылы өлшейтін түсініктен келіп шыққандай әсер етеді. Тағы бір жағынан әдеби орта кейде өз-өзінен бір «тізім» жасап алады да, былайғы жұрт шығармаларын оқыса да, оқымаса да сол тізімді шиырлап, малданып жүре береді. Осыдан барып салмақты ойға ден қойған, мінезі бұйығы, сырбаз сырға күпті ақындар тасада қалып жатады. Осылайша қазақ поэзиясында табиғаты әр текті, өз ойлау жүйесі, өз әуені, өз ізденісі, өз соқпағы бола тұра, дер кезінде бағаланбай жататын ақындарды қай кезден де кездестіруге болады. Осындай ақындардың поэзиясын оқыған сайын олардың да ақындық талантын тани түсесің, даралығын мойындай түсесің. Тіпті, кейде әлгі тұрақты «тізімдегі» ақындардан таппағаныңды солардан тауып, нағыз эстетикалық рахат теңізіне батқандай боласың. Дүкен Мәсімханұлының поэзиясын оқып отырып, біз міне осындай сезімге кенелдік. Ақынның біздің қолымызға түскен жыр жинақтарының бірі «Алтынның буы» (2007жыл. «Ұлттар» баспасы, ҚХР Пекин) деп аталады. Кітап өз ішінен «домбра-жүрек», «қобыз-көңіл», «сырнай-сезім» сынды бөлімдерге жіктеліпті. Осындағы әр бөлімнің аты айтып тұрғандай, олардың көтерген жүгі, айтар ойы, білдірер сыры да бөлек-бөлек. Бұны жеке-жеке сөз еткеннен гөрі, ақын поэзиясының тұтас болмысында бізге айқын сезілген салмақты ойға ден қоятын ақындық менді тауып, соны танып, бағалау қажет секілді. Дүкен поэзиясының негізгі, үлкен мақамынан осындай дара ақындық талант пен сырбаз мінез менмұндалап тұрады. Деседе, ақын өмірдің баянсыздығын, қоғамның құбылмалығын, адамның азғындығын көріп, соған қатты ашынған сәттерінде дырау қамшымен жан-жағын сабалап, «Ақиқат! Ақиқат!» деп айғайлап алғысы келетін кездері де аз емес. Бұны жүрегі адалдық, тазалық, әділдік деп соққан ақынның жан айқайы деп ұғынасың. Осылайша айтарын айтып, ерлік сезімге бой алдырып тұрған ақынды кейде «айтқыштық» деп айқайға, «ақиқат» деп ақылға көбірек тізгін беріп, ойлы жырдың бояуын солғындатып алған жоқ па? деп те ойланасың. Алайда ақынның ішкі ширығысы бұның бәрін жуып-шаяды. Бәлкім ақын, жалған дүниенің жанарынан жылу іздеп, сайқал қоғамның мінезінен шапағат іздеп шаршаған да шығар, шыңғырған шындықты айтып тауысқан да шығар?! Сөйтіп ақын кейде «Шаршатты мені тіршілік» деп аһ ұрады. Шаршатты мені: Бұлтарып кеткен армандар, Шындықты жеңген жалғандар. Көбейіп кеткен алмандар,

- 108 -

- 109 - түңіліп, үмітсіздіктің қара тұманына тұншыға береді. Демек, ХХІ ғасырда өмір сүре отырып та кешегі Абайдың ішкен уын бірге ішуге, Мағжанның мұнар мұңына бірге көмілуге болатындығына таң қаласың. Сана биігі соған жетсе, «сұм өмірдің саналыға абақты» екендігіне еш күмән қалмайды. Демек, ақын болып жаратылған екенсің, заманның мүңын, халқыңның қасіретін көре білгенге не жетсін. Шыны керек, ақынның осындай тұста ашына сөйлеп, жанжағын жездей қақтап ерлікті ту еткеніне куә бола отырып, «ақиқат» деп азуын айға білеген кездегі ішкі ширығысының түпкі мәнінен өз ортамыздағы келеңсіздіктерге бірге ашынғандай боламыз. Жалпы өз оқырманын Дүкен поэзиясы көбірек осы мақаммен қызықтыра түсетін секілді. Шындықты айту жігітке, «Мін» болса болар, ерсі емес. Бүгінгі біздің үміттер, Жүзеге асады ерте-кеш. Қайғыны қойшы жаным-ау, Бәрін де міне ұмыттым. Хикімет заманда мынау, Болғаны жақсы үміттің, – деп өзіне басу айтуы да, Қойшы тайыр, айтайын қайсы бірін, Болмас іске болдырған қай шығыным?! Елдің қамын жейтіндей мен кім едім, Қайран менің қайғысыз қойшы күнім, – деп қайтадан сабырға келуі де ақынның әлегі көп өмірден, «жартас заманнан» қажыған, шаршаған шағы еді. Оның да жауабын ақын оңай береді: Ақындар қолға қалам ап, Алапат рухпен көтерді ой. Ұқпаса оны жамағат, Айтылған сөзің бекер-ғой!

- 110 - көлі, саф ауасы… бәрі-бәрікөз алдыңнан кино картинасындай тізіліп шыға келеді. Қанеки, ақынның «Қыс» деген өлеңін оқып көрелікші: Сары аяз, қара жел, үскірік, Ақ сүңгі, боз қырау. . . бәрі бар. Аспан тұр бозарып, түшкіріп, Қалпақтап ұшады кәрі қар. Күнгейлер есінеп, буланып, Қыз емшек бұлақтар қызарған. Қолтығы сәл тершіп, суланып, Таулардың бойлары ұзарған. Ақ жорға тайпалып даламен, Тізгінін ойпаңға іркеді. Бүрісіп, құрысып бар әлем, Күн көзін тұманмен сүртеді.

- 111 -

- 112 - Қойларын жәй өргізіп бара жатыр, Қарашаның құрдасы қара шалың. Сабырлы қалпын сақтап арай далам, Бозарып қызусыз күн қарайды оған. Таулардың қырқа-жонын жанай барып, Бозтұман жөңкіледі жел айдаған. «Күз суретін» осылай салған ақынның айтып-айтпай табиғаттың шебер суретшісі екенідігіне күмәніңіз қалмайды. Дүкен поэзиясындағы өзгелерден бөгенайы бөлек тағы бір ерекшелік оның сезімді еркін төгілдіріп, сағыныш күйін шертетін махаббат жырларын мөлдіретіп жазуында дер едік. Ақынның тіпті, кез-келген жырынан егіліптөгілудей, сағынып-сарғаюдай әдемі сарынды, еркін құйылатын ақпа-төкпе мінезді айқын аңғаруға болады. Бұл рәуіштегі жырларда көбінде сұлу қызға деген іңкәрлық, жарға деген сағыныш, жүректің лүпілі, жанның аңсары, жастықтың сыры, қобыз кеуденің күйі сұлу жыр боп өріліп отырады. Ей, Күнікей қыз – күн маңдай, Шуағыңа шомылдыршы жанымды. Күн жарықты сенен алып тұрғандай, Өйткені одан сенің нұрың жалынды. Беу, Күнестің Күнікей қызыүнің нұр, Жүрегіме әніңменен жақ шырақ. Өтінемін, топшыларым тірілдір, Күннге қарап самғайын бір жақсылап.

- 113 - «меңді қыздан» айрылғысы келмей серт береді. «Қош демейікші енді біз, қош десең енді өлемін›› деуі де жүректің әмірі. Содан кейін ақын: Сағындым-ау, меңдім-ау, сағындым-ау, Сағыныштан сарғайған халім мынау. Жалғыздықпен күндерім өтіп жатыр, Сағыныштың отына қарылдым-ау.

- 114 - Сені мақтап, сыйпаттап шаршамайын, Одан да табынайын, тамсанайын. . . Тірліктен қажығанда сені көрсем, Арманға лық толады жан сарайым. немесе: Арман көп қой адамда айта берсең, (Сенің ғана атыңды айтам өлсем)! Жаратқанның жарлығы қайта жүріп, Бал кезіңды шіркін-ай, қайта көрсем! Адамға ғана тән махаббат, ғашықтық деген ұлы сезім пендеге не істетпейді? Не айтқызбайды?! Сөйтіп, сүйген жүрек қай-қайдағыны аңсап, арманның ақ тұманына көміледі. Басқа түскеннің бәрін көтеруге дайын тұрады. Кейде ақын өз жүрегінің әмірін орындай алмағанда өмір шындығына мойынсал болып, илана береді: Қыз біткеннің сен едің көріктісі, Есенбісің, бегзатым, елік мүсін. Ұмытуың сен мені мүмкін емес, Сағынбауға, әрине, еріктісің! немесе: О, Періштем , Дана қыз – жаһұт шынар, Бар кінәлі тағдыр не уақыт шығар… Ғашықтықтың әрине жөні басқа, Сені көріп жүру де бақыт шығар… Ақын осылайша жетпеген арманға, көзсіз жүрекке кінә арта алмай, бар кінәні тағдыр мен уақыттан көріп, соған налиды. Жүрекке басу айтады. Бірақ ғашықтықты мәңгілік деп танып, оның зерлі жібін үзіп алмауға тырысады. Махаббатты, сұлулықты жанымен сезінген ақын өз шынайылығын осы жақтан айқын да әсерлі көрсете біледі. Дүкен поэзиясының тақырыптық ауқымы да көп өрісті, сан қилы. Атап айтқанда ақынның бір қыдыру өлеңдері ұлттық болмыс, халықтық киелі ұғымдар, тарихи тұлғалар тағылымы тақырыбына арналған. «Мағжан-жыр», «Жігіт», «Көкпар», «Қанат талды», «Қара айғыр», «Құла айғырдың үйірі», «Алаштың алтын сақасы», «Күй-Қожеке», «Босаға», «Ардақты аға», «Жаны жайлау жан аға», «Қыз қуу» қатарлы жырларды ар мен инабаттың, кісілік пен ұлылықтың қадір-қасиетін сөз еткен тәлімдік дүниелер деуге әбден лайық. Ақын аталған тақырыпта ой айту жағында болсын, образ сомдау жағында болсын, өзінше өрнек салып, соны ізденістерге барады. Мәселен, ақынның «Мағжан-жыр» атты өлеңінде: Сен, сен едің, сен едің, Арман тиелген кеме едің. Ұлылық деген ұғымға, Тек сен ғана тең едің. Алаштың үнін бір өзің, Өзгелерменен теңедің. Сансырап жатқан санаға,

- 115 - Қансырап жатқан далаға, Сен таптырмас ем едің. Пайғамбар тектес пайымдым, Еліңе асқар бел едің, − деп ұлы ақын Мағжанның кесек тұлғасын сомдауға ұмтылса, енді бірде Абай мен Мұқағалиға да құлай жығылып, бас иеді. Ал КүйҚожекеде» ақынның шарықтаған шабыт, көркем тіл кестесінің арқасында үстемдікке бас имей, ерлік пен өрліктің шынайы бейнесіне айналған, әрі батыр әрі күйші Қожеке тұлғасы да аспандап көрінеді. Әділетсіз өмірдің отына күйіп, нақақ өлген Қожекенің соңғы тағдыры да өз оқырманын толқытпай қоймайды. Күрсінді аспан түнеріп, Тау, дала өксіп аһ ұрды. Ел қалды болып тірі өлік, Үмітін үзіп ақырғы. Күй болып келіп тірлікке, Өртеніп кеттің Қожекем. Бұл пәни ессіз дүрліккен – «Кер толғау» күйдің өзі екен, – деп күйшінің артында қалған мәңгілік сарын «Кер толғау» күйінің зарын естіртеді. Сол сияқты ақын тарихи тұлғалардың мінезін, кісілік келбетін бағалап, пайымдауға келгенде ерекше көшелілік таныта біледі. Ақынның ұлы Абайға («Абайға арыз»), М.Жұмабаевқа («Мағжан-жыр»), М.Мақатаевқа («Мұқағалимен мұңдасу»), Қ.Шабданұлына («Қанат талды»), академик Р.Нұрғалиға («Алаштың алтын сақасы») т.б. арнаған өлеңдері осы сөзіміздің айқын дәлелі. Дүкен поэзиясының басты кредосы ұлттың ұлағатын, халықтың қасиетін, адамгершіліктің ақ туын ардақтап, оны адам жүрегіне ұялату екені оның барлық шығармаларынан аңғарылып тұрады. Әсіресе бұл тақырып нөпір тасқынның астында қалған ақсақ қойды құтқарып шыққан қара айғырдың ерлігін («Қара айғыр, ақсақ қой және адам»), өз үйірін жауға да, ит құсқа да алдырмай, қорғай білген құла айғырдың қасиетін («Құла айғырдың үйірі») жырлаған кездерде, осы рәуіштегі жолдары жәй ғана өлең емес, ерлік пен бірліктің, тектіліктің шуағы болып нұр шашады. Ақын хайуанаттардың бойындағы «кісілікті» жырлай отырып, осындай асыл қасиеттердің адам бойында кеміп бара жатқанына налиды. Заманның тарылып, кісіліктің кеміп, ерліктің езіліп, рухтың өлеусірегенін көреді де «қанат талғанын» айтады. Кермек қиял, кесел заман, кері ұғым, Мыйға қарай өскен шаштай қауіпті. Заңғарлықтың басып алған желігін, Төбелермен төбелесте тау ықты. Жалпы қасіреттің үлкені – ірінің ұсақтауы мен биіктің аласаруы деп білеміз. Осындай қасіретті байқаған ақынның жаны байыз таппайды. «Босағаны сыйлайық…» деп шыжақ қағады. Босағадан тәлім алған тектілікті сақтамасақ, «шаңырақтың ажалы, босағадан басталады» деп ескертеді. Құлағы түрік, көзі ашық ақынның елім, жерім деп егілуінің бір сыры осында жатыр. Дүкеннің «Өңдердің өзі өңкей жыр» деп аталатын желілес жырларынан қара, ақ, сары, көк, қызыл, қоңыр, күрең, жасыл сынды сегіз бояудың түсін көрдік.

- 116 - Түстің өзін ғана емес, өңдердің тініндегі мән-мағнаны аңғардық. Ақын әр бояудың қасиетіне үңіліп, содан мән іздейді. Ойға да, ырғаққа да ден қойып дыбыстар үндестігімен ән салады, сөйтіп әр бояуға өзінше мән дарытады. Ақын қиялы арқылы өңдердің бәрі өмірдің өзі болып сыр шертеді. Ассонанс, аллитерациядан көрік жасайды. Кейде желпілдеп желіп отырса, кейде мамырлап баяу қозғалады. Бояулардың құпиялығы да өз сырын ақтарып береді. Қысқасы Жұмекеннің «Жеті бояуы» секілді Дүкеннің де «Сегіз бояуының» үлкен картинаға айналғанын көріп қол соқтық. Неге десеңіз, күнде көріп көріп жүрген сан алуан бояудан үлкен пәлсапалық ой түю, сол әр алуан өңдердің өзімен сырласа отырып, олардың құпиялығын ашу тек үлкен дарындардың ғана қолынан келетін шаруа. Біз Дүкеннің сондай биіктен көрінгеніне қуандық. Ұзын сөздің қысқасы: Мен Дүкен деген ду едім, Саф алтынның буы едім. Маңайы думан, жаны жыр, Қоғалы көлдің қуы едім. Намыс пен оттан жаралған, Қолыңа алсаң ту едім. Темірден алмас алатын, Мен семсердың суы едім, – деп «өз аспанында» алқып-шалқып келе жатқан, салмақты ойдың сарабдал жыршысы болған дара мінезді дарынды ақынның жетер көмбесі мен шығар биігі әлі алда демекпіз. Сондықтан бір біз ғана емес, жалпы оқырман ақынның жыр тұлпарын алыс көмбеден, шабыт құсын шырқау биіктен көбірек көргісі келеді. Ыдырыс ӘДІЛХАН ақын, әдебиет сыншысы, профессор. 2013ж.

- 117 -

- 118 - қытай мифтерінде кездесетін ортақ әфсаналар әу баста көшпелі түркілерден барып сіңген деген пайым жасалады. Мәселен, он ғаламның жаратылуы жөніндегі мифтердегі «дүние ең алғаш көлкіген теңіз болған», оны ұлы Жаратушы «ортасынан қақ бөліп жер мен аспанға айырған, содан кейін дүние біртіндеп ұлғайып үлкейе берген» немесе адамзаттың жаратылуы кезіндегі «ғаламды жаратып болған соң, адамды балшықтан илеп жасап шығады да, жан салады» деген аңыздық желілердің діні мен тілі, ұлттық дүниетанымы, өмір сүру салты мүлде сәйкеспейтін қытай мен түркі халықтарындағы ұқсастық назар аударуға тұрарлық деген қорытындыға келеді. Сонымен қатар, қазақ халқында сақталған «Көк апа» мифінің, діни мифтердегі топан су, ақырзаман, одан аман қалған ерлі-зайыптылар, күн мен ай мифтеріндегі сәйкестіктерді Еуразия даласына өз тарихын ат тұяғымен жазып қалдырған түркілердің қытай халқының менталитетіне ерекше әсері болғандығының нәтижесі деген байламды ойын ортаға салады. Ғалым зерттеу еңбегінде ежелгі түркітектес тайпалардың би, музыка, ақындық өнердегі қытай мәдениетінің дамуына қосқан үлесін де ерекше атап өтеді. Мысалы, «Суй-шу. Музыка аспаптары туралы орамасындағы»: «Джоу хандығының патшасы тойына қаңлы мен көшаннан музыка аспаптарын алдырды» немесе «Ждоу-Уди түркі қызын ханымдыққа алды. Оны құттықтап келген батыстағы көршілері тойға қаңлы, көшан, сулық елдерінің музыка аспабын тарту етті», деген мәліметтерден ежелгі қытай елінің түркі музыкасына деген құрметін аңғарамыз. Тағы бір деректе қытайдың дарынды музыкант қызы Сай Уынжидың барымта кезінде ғұн сарбаздарының қолына түсіп атақты Білге қағанның жары болғанын, кейін қытайлар мол тартутаралғымен қайтарып алғанда еліне келіп «Хужиа сарыны» деген ұзақ күйтолғау шығарғаны жайында жазылған деректер оқыған адамды бейжай қалдырмайды. Сонымен қатар қазақтанушы қытай ғалымы, профессор СуБэйхайдың «Қазақ мәдениетінің тарихы» атты еңбегіндегі Тоқтай, Теміртас, Тайбұқа секілді түркітекті ғұламалардың, шығармаларын қытай тілінде жазған қаңлы Бұқұм, қарлұқ Найжан ақындардың Қытай елінің мәдениеті өркендеуіне сіңірген еңбегіне берілген бағаны қалың оқырманға паш етеді. Осылайша кітапта тарихи дерек өте мол берілген. Автор бүгінгі түркі халықтарының басын біріктіру үшін «түркітілдес түгел болайық» деген ұраннан гөрі түбіміздің бір екенін дәлелдейтін рухани құндылықтарды көбірек насихаттауды ұсынады. Ол үшін ежелгі қытай деректерінде кездесетін түркі тарихы мен мәдениетіне қатысты мұралардың әлі зерттелмей жатқанын алға тартады. Ол үшін қарлұқ Кегменер ақын Үлгеұлы, қаңлы Бұқұм ақын Қайранбайұлы, қарлұқ Найжан ақындар сияқты қытай әдебиетінде биік поэзия өкілдері саналатын шығармашыл тұлғалардың мұраларын бүгінгі ұрпаққа жеткізу керектігін ескертіп өтеді. Ғылыми еңбектегі тағы бір қызғылықты тақырып «Тамырға тағзым» деп аталады. Бұл зерттеуде әдебиет пен өнердің тегін анықтап алу үшін болжам ретінде айтылған бірнеше теориялық принциптерге назар аударып, оларды әрдайым табан тірейтін тиянаққа айналдыру қажеттігін алға тартады. Кітаптың маңызын арттырып тұрған келесі тақырыптарды бірнеше топтамаға

- 119 - бөліп қарастыруға болады. Мәселен, түркі халықтарының ортақ әдебиетіне арналған «Оғызнама-ортақ мұра», «Шығыстық әфсана: миф пен қиял-ғажайып ертегі», «Түркі халықтарының ағаш тотемі», «Ежелгі түркі әдебиетін дәуірлеудің басты ұстанымдары» деп аталатын тарауларда қарастыратын нысанына, мақсат-мүддесіне қарай қарастыруға болады. Бұл тарауларда түркі жұртына ортақ мұра болып табылатын «Оғызнама» дастанының төңірегінде әлі күнге шешімін таппай келе жатқан күрделі мәселелер туралы, миф пен қиялғажайып ертегінің өзара байланысы мен айырмашылығы, түркі халықтарындағы тотемдік заттарға табынудың шығу тегі мен наным-сенім түсінігінің халық ауыз әдебиетінде бейнеленуі, ежелгі түркі әдебиетін дәуірлеу мәселесінде қытай, ұйғыр әдебиеттерін дәуірлеудегі тәжірибелерге сүйене отырып қарастыру, көне түркі жәдігерлерінің тарихы мен маңызы жайлы айтылады. Келесі топтамаға «Қытай әдебиеті: қыры мен сыры», «Ежелгі қазақ тарихындағы қытай қыздары», «Ежелгі ортаазиялық елдер әдебиетінің қытайдың классикалық әдебиетіне әсері» тақырыптарын жатқызуға болады. Зерттеушіғалым бұл ізденісінде мыңдаған жылдар көршілес жатса да қазақ қауымы үшін тарихы мен әдебиеті таңсық болып келген қытайлардың әдеби жәдігерлерінен мол мағлұмат береді. Қытай әдебиетіндегі поэзия мен прозаның ерекше бағаланатыны, Таң дәуірінде «қытай поэзиясының алтын ғасыры» болғаны туралы деректер әдебиетсүйер оқырманды қызықтыратыны анық. Ақ өлеңнің, сөзі мен әуені бөлінбейтін поэзиялық түр – «сөз-күйдің» тарихын оқи отырып, күншығыс еліндегі бізге беймәлім өлең жанрының бір замандарда қарыштап дамығанының куәсі боламыз. Бұл ретте, ғалым Д.Мәсімханұлы есте жоқ ескі замандарда сүйекке ойылып жазылған алғашқы прозалық еңбек «Құрмет кітабынан» бастап, «Тектеу кітабы», «Халық сөздері», «Жауласқан бектіктер саясаты» сияқты тарихи прозалар мен «Люнь-юй», «Мыңдзы», «Лаудзы», «Жуаңдзы», «Ханьфейзы» секілді қытай ғұламаларының тәпсірлерінің қытай әдебиетінің өркендеуіне негіз болғанын тілге тиек етеді. Ғалымның бұл еңбегінде қазақ мәдениетінің қалыптасуы мен дамуындағы бірқатар күрмеулі мәселелерді, қытайдағы қазақтардың тарихын, атақоныс, жер, табиғат жағдайын, қытайдағы қазақтану ғылымының тыныс-тіршілігін танытатын мақалаларының орны бір төбе. Сырт көз сыншы дегендей, қытай ғалымдары Уаң-Юе, Жаң-Шучиңнің патшалық Ресейдің отарындағы қазақ қоғамының ахуалын сипаттаған мақаласының аудармасын және қазақтанушы қытай ғалымы Су-Бейхайдың «Қазақтың ертедегі саудасы» жайында және қазақтың меркіт руынан шыққан қытайдың тарихшы ғалымы Тоқтайдың шығармашылық өмірі туралы жазылған мақалаларының аудармасын жариялауы да еңбектің құндылығын арттыра түскен. Шешен Нақысбек Жалпетекұлы, күйші, батыр Қожеке Назарұлы, ақын, сазгер Әсет Найманбайұлы, қарымды қаламгер Бұқара Тышқанбаевтың өмірі мен шығармашылығынан жазылған мақалалар да тартымды. Ал Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық көтеріліске қатысқан қазақтардың көшін Түркия топырағына бастап апарған Қалибек хакімнің қилы тағдыры туралы «Шыңжаңдағы ұлт-азаттық көтеріліс және қаһарман Қалибек» деп аталатын

- 120 - мақала оқырман қауымға көтеріліс тарихы туралы жаңа мағлұматтар береді. Қорыта айтқанда, ғалым Д.Мәсімханұлының «Еуразиялық өркениет» атты еңбегі тек ежелгі түркілер мен қытай елінің рухани байланысын ғана емес, Қазақ хандығы дәуіріндегі, сондай-ақ ХІХ-ХХ ғасырлардағы қытай жерінде болған қазақ тарихын қамтыған туынды. Кітап тарихтан тағылым алатын көзіқарақты оқырманның рухани қажеттілігін өтейтініне сеніміміз мол. Серікзат ДҮЙСЕНҒАЗИН, филология ғылымдарының кандидаты, доцент. 2013ж.

- 121 -

- 122 - фонетикасының негіздері» (оқулық, 2001 ж. Алматы), «Көкпар» (жыр жинағы, 2003 ж. Астана), «Қытай филологиясына кіріспе» (оқулық, 2004 ж. Астана). Бұдан басқа ақын Керім Елемесұлы екеуі бірігіп Өтебойдақ Тілеуқабылұлының «Шипагерлік баян» атты еңбегін төте жазудан кирилл жазуына аударып, баспаға дайындады. 100-ден астам ғылыми мақалалардың авторы. Міне осындай бейнетқор еңбектері үшін көптеген сыйлықтарға қол жеткізді. 1990 жылы «Оғызнама туралы зерттеу» атты ғылыми еңбегі үшін ҚХР мемлекеттік сыйлығы, 1994 жылы Әл–Фараби атындағы ҚазҰУ 60жылдығына орай ҚР Білім министрлігінің арнайы граматасымен, 2001 жылы ҚР Президенті жарлығымен «ҚР тәуелсіздігінің 10 жылдығы медальі» және бірнеше мәрте республикалық және халықаралық жыр мүшайраларының жүлдегері. Өзінің ұстаздық жұмыстарымен қатар қоғамдық жұмыстарға да белсенді түрде араласып отырады. 1989 жылдан ҚХР Жазушылар одағының, 1991 жылдан ҚХР Түркологтар одағының, 1992 жылдан ҚХР Фольклоршылар одағының,1994 жылдан Қазақстан жазушылар одағының, 2003 жылдан ҚР Президентінің Ұлттық кеңесінің, жылдан Қазақстан халықтары ассамблеясының мүшесі. 2003жылдан Оралмандардың Астана халық «Атажұрт» қоғамдық бірлестігінің төрағасы. 1998 жылдан ғылым кандидаты, 2000 жылдан доцент. Дүкеннің ендігі бір ерекшелігі – оның сазгерлігі. Қазірге дейінгі «Елігім еркем», «Дүние – жалған», «Танакөз», «Сағым бақыт», «Балбөбек», «Тау кеші», «Атажұртты аңсау» секілді оншақты әні эфирден беріліп жүр. Ал жазушы ретінде «Семген сезім», «Мысық даусы», «Мао өлген күн», «Дариғаның палауы» сияқты оннан аса әңгімесі жарық көрді. Жұбайы Айнұр Әбиденқызы да Еуразия университетінің ұстазы. Төрт ұлқыздары бар. Қытай жерінде туып-өскен бұл азамат бойындағы бар қажыр-қайратын, мөлдіреген талантын, асқақ рухтағы отаншылдығын тек бабалар мекеніне, тәуелсіздігіміздің игілігіне айналдыра білген жан. Еліміз дербестік алған алғашқы жылдарда басқалар не істесек екен? – деп әрі-сәрі күй кешіп жүргенде ойланбастан атажұртқа тартқан тәуекелшіл қадамының өзі ерлікпен пара-пар. Оның ең басты қасиеті – табандылығы, қандай да бір қиын-қыстау кезеңдерде болмасын мақсатынан ауытқымайтындығы. Ол еліміздің кереге жайып, шаңырақ көтеруімен бірге кемелденіп отырды. Әрі адал еңбегі, берік сенімінің арқасында өзінің азаматтық келбетін қалыптастырды. Сол еңбегінің жемістерін көріп, Елбасының болуы да сөзімізге айғақ. Біздің айтып отырған Дүкен туралы әңгімеміз оралман бауырларымыздың ішіндегі тек біреуі ғана. Әр салада алуан мамандықтар бойынша тер төгіп, Қазақстан қоғамына үлес қосып жатқандар бұнымен шектелмейді. Ол қаптап ақша, алтын-күміс артып келмегенімен, ақыл-ой қазынасын - алтынға бергісіз өз басын алып келді. Ол баста көпті көрген көз бар. Сан ғасырлардың үнін тыңдаған, бүгінгі базар экономикасының қыры мен сырын естіген құйма құлақ бар. Ол баста–ана тілімізді айнытпай сақтаған асыл ми, ұлттық тегімізді тепкіге ұшыратпаған қасиетті қан бар. «Оралман Отанға не берді»? – деген сұраққа

- 123 - жауап іздеген кісі осындай құндылыққа назар аударар болса сөзсіз бас изейтін шығар деген ойдамыз. Бергенінен берері көп талантты ақын, айтулы ғалым Дүкен Мәсімханұлының шығар биігі мұнымен ғана шектелмейді деген ойдамыз. Сондықтан Дүкенді орнын тапқан оралман деп айтуға толық құқымыз бар. Дәулетбек Байтұрсынұлы ақын, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі 2003ж.

- 124 -

- 125 - осылай аталады) Текесі де текті мекен. Ол, өзінің әр ағысын, тентек мінезін, тәкаппар тұлғасын Нақысбек сияқты қаншалаған егей ұлдарына сыйламайды дейсіз?! Ол орта мектепте оқып жүргенде-ақ өр тұғын. Қашанда ұстаздарымен келіспеген түйініне бетпе-бет келетін. Онысын біліктілері түсінсе де, кейбір негізі әлсіз мұғалімдер жек көретін. Тіпті ретін келтіріп оны мектептен шығарып жіберудің жолдарын қарастырулары да болған. Мәселен, 1982 жылы Текес аудандық орта мектепті үздік нәтижемен тәмамдап, жоғары өрлеп оқуға емтихан тапсырғалы жатқан Дүкенді, бір мұғалім: «Дүкен сабақта озат болғанымен, тәртібі нашар. Сондықтан жоғарғы оқу орнына емтихан беруіне мен қосылмаймын» деп мектеп мүдіріне арыз берді. «Халық – дана» демекші мектеп ұжымы ақылдаса келе, «Өз болашағымыздың алдын тоспайық» деп, әлгі арызды жарамсыз еткен. Елдің, мектептің күткен үмітін үздік көрсеткішпен ақтаған Дүкен сол жылы Пекиндегі орталық ұлттар институтының филология факультетіне оқуға түсті. Ол білім ошағында бес жыл оқып, оны «үйрену үлгісі» деген ерекше белгімен бітірді. Дүкен 1987 жылы Үрімшідегі Шинжияң қоғамдық ғылым академиясының әдебиет институтына ғылыми қызметкер болып орналасты. Бұл ілім ордасы бұлқынып жер бетіне шыға алмай жатқан бастаудың көзін ашқандай, оның жас қанатын қатайтып, қаламын ұштай берді. «Жігітке жеті өнерде аз» деген емес пе халық. Сол сөз рас екен. Ол, енді ойына алған әр салаға, әр тақырыпқа құлаш сермеп кірісіп кетті. Оның алғашқыларындай «Жер шарының қызыл белдеуі» (роман) «Мәшина адам Л.М.». (фантазиялық әңгімелер жинағы) және «Шинжаңда өткен тарихи адамдар» (зерттеу мақалалар жинағы) сияқты қытай тілінен аударма кітаптары Шинжаң халық баспасынан бірінен соң бірі жарық көрсе, өз тарапынан «Сарап» атты зерттеу мақалалар жинағы және «Ән және Қазақ» делінетін телефильмі жұртпен жылы жүздесті. Мұнан тыс мерзімді баспасөздерде елуден астам түрлі зерттеу мақалалар мен біраз шетел ақындарынан аударған өлеңдері жарияланды. Қазақтың рухы, жыр құдайы ұлы Абай «Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы, қиыннан қиыстырар ер данасы» дегендей киелі өнерге - өлең өлкесіне Дүкен де «тәуекел» деп жол шекті. Шабытыма шыңдап мінсем қайтадан, Елдер айтқан жырды мен де айта алам! Бөскендігі емес мұным, сенсеңдер Өзімді-өзім таразылап байқағам, Өзімді-өзім тым ерте байқағам. Басқаларға ұқсамайтын айтам ән. Қаратаудың қара тасын қақ жарып, Қарлы дауыл ортасында жайқалам! – дейді.

- 126 - достығы сыйлығының, «Оғызнаманы ақтарғанда» атты ғылыми мақаласы үшін мемелекеттік сыйлықтың, «Қазақтың дәстүрлі мәдениеті туралы» атты ғылыми мақаласы үшін Шинжиаң өлкелік сыйлығының иегері. Соңғы кездері көптен бері дайындалып жүрген қазақ мифологиясы жайлы іздеуінен монографиялық еңбек жазу үстінде. Ол 1993 жылы наурыз айынан бастап, Қазақстан Республикасы әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік Ұлттық университетінің арнайы шақыруымен келіп, ондағы Шығыстану факультетінің студенттеріне Қытай тілі мен әдебиетінен сабақ беріп жүр. Таяуда ғана өткен ҚазМҰУ-дың 60 жылдық торқалы тойында «құрмет грамотасын» алды. Дүкен және «Азия» газеті, «Парасат» журналы арқылы Қазақстан оқырмандарына Қытай елі, оның мәдениеті, ондағы қандас бауырларымыз туралы сыр шертіп, мықты журналист екенін де дәлелдеді. Қазақ университетінің филология факультетінде аспирант. ҚХР Жазушылар одағының, ҚХР Түркологтар одағының, ҚХР аз ұлт жазушылар ғылыми қоғамының, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. Еліне келіп ерен еңбекке етене араласқан сыншы, ғалым, талантты ақын, аудармашы Дүкен Мәсімханұлы халқының игілігіне айналар мол дүниесін ұсына берудің жалықпас дейміз. Керім Елемес ақын, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. 1994ж.

- 127 -

- 128 - Дүкен қазірге дейін отыздан астам ғылыми мақала жазып жариялады. Оның «Оғызнаманы ақтарғанда» («Алқап» алманағында жарияланған) атты мақаласы 1979 жылдан 1989 жылға дейнгі мемлекеттік аз ұлттар әдебиетін зерттеу нәтижелерін бағалап-сыйлауда «үздік мақала» сыйлығына ие болды. Сонымен бірге осы мақаласы Қазақстан жазушылар одағының органы «Жұлдыз» журналының 1990 жлығы 9 санында жарияланып, шетел ғалымдарының да назарына ілікті. Мұнан сырт, «Қазақ мәдениеті туралы толғаныс» атты мақаласы қытай тілінде «Щыңжаң өнері» журналында жарияланып, автономиялы райондық қоғамдық ғылымдар бірлестігі жүргізген районымыздың бес жылдан бергі (1986-1990) философия және қоғамдық ғылымдар зерттеу нәтижелерін бағалап-сыйлауда «3 дәрежелі ғылыми мақала» сыйлығын алды. Жас зерттермен Дүкен осылайша қазақ әдебиеттану ғылымында, қазақ фольклористикасында (ауыз әдебиетін зерттеу) өзінің тың, жаңа зерттеулері арқылы көзге түсе бастады. «Оғызнама» ескерткішінің тәуелдігі туралы өзіндік жаңа көзқарасын ортаға салды. Қазақ фольклористикасының бір ізге түсіп қалған қасаң қағидаларының шеңберін бұзып, бұрын қиял-ғажайып хикая, ертегі делініп келген қазақ мифтері туралы жаңа зерттеулерге ойысты. «Миф және алғашқы діннің қатынасы туралы» қатарлы мақалалары мұның дәлелі. Онда ол қазақ мифтерін (аңыз-әпсаналарын) осы заманғы философияның, мифологияның жаңа қағидалары бойынша реттеп, талдау жасауға талпынды. Қазір осы салада ішкерілей ізденіс жасап жүр. Ол алғашқы ғылыми еңбектерінің жинағын да баспаға беріп үлгерді. Ол зерттеу жұмысымен ғана айналып қалмастан, ғылыми және әдеби аудармаға да атсалысып келеді. Қазірге дейін он шақты ғылыми мақала аударды және «Дүниежүзілік таңдамалы фантазиялық әңгімелер» деген кітапты аударып, (Ұлықпан Қазыкей ұлымен бірге аударған) баспаға тапсырды. Бұл кітап баспаның 1991 жылғы жоспарында бар. Дүкенді, әсіресе, жастар қауымы жалынды жас ақын ретінде кеңінен таниды. Оның «Жүрекке саяхат» атты жыр жинағы Шыңжаң жастар-өрендер баспасынан жарық көрді. Дүкеннің өлеңдері Қазақстанның баспасөз беттерінде де жарық көрді. Оның өлеңдері туралы Қазақстанның «Лениншіл жас» газеті де баға берді. Дүкеннің өлеңдері оқырман жүрегінің түкпіріне бойлап кете алады. Ақындықпен қоса ол түрлі баспасөз беттерінде әңгіме, әсіресе, әдеби сын, шолуларды үзбей жазып тұрады. Бұл жағындағы еңбектері де ауыз толтырып айтарлықтай бір төбе. Әрине, қазіргі әдебиетіміз туралы, қазіргі жастар поэзиясы, әдебиет сыны туралы бір әдебиет шаруашылығының өкілі ретінде әдебиетті дамытуға атсалысып, оған назар аударып, қамқорлық жасап, өз пікір лебізін білдірмей тұра алмайды да. Осындай нәтижелердің арқасында ол үстіміздегі жылдың май айында мемлекеттік озат жас, автономиялы район бойынша «80 жылдардың үздік жоғары мектеп тауысарманы» деген құрметті атақтарға ие болды әрі заттай сыйланды. Ол «Бірлік түбі – береке» дегенді өзіне өмірлік тұғырнама етіп, әрқандай бір ұлт өкілімен шығысып, ынтымақтасып, достаса білді. Ұлттардың достығын ол асқақ адамгершілік тұрғысынан қастерледі. Өткен жылы Үрімжі

- 129 - қаласы жаңа қала районы бойнша оның «ұлттар ынтымағында, армия халық ынтымағындағы озат жеке» атағын алып, сыйлануы да оның осындай өскелең болмысын тіптен әйгілей түсті. Дүкен Мәсімханұлы қазір Жүңго аз ұлттар әдебиетін зерттеу ғылыми қоғамының мүшесі. «Адам өмірінің мәні еңбекте. Тек адал еңбегінің нәтижесімен мақтана алатын адам ғана нағыз бақытты адам, яғни еңбекке құштарлық – адамдықтың басты белгісі», - деп үнемі айтады Дүкен. Рас, бұл өсер елдің ұлы айтатын сөз, ұстанар тағылымы. Ғылым мен өнер көгінде тынбай самғай бер, Дүкен!

- 130 -

— Аз сөз Дүкен Мәсімханұлының аудармашылығы туралы

- 131 - ащы ақиқат Пекинде оқып жүрген Дүкенді әсте бей жай қалдырмады. Ол жоғары оқу орынын тауысқан соң қайтып барып, туған халқы үшін қызмет істеймін деп бел буды. Өз халқына тәржіма арқылы әлемдік мәдениет пен өнердің, әдебиеттің қазақ тілінде жеткізуді борышым деп санады. Сол себепті Дүкен Мәсімханұлы студент кезінен бастап Алла берген ақындықпен бірге көркем аудармаға да баса мән берді. Оның алғашқы аудармалары 1984 жылдан бастап Пекиннен шығатын «Алқап» альманағында, өлкелік «Шынжаң газетінде», «Көкжиек», «Тіл және аударма», «Іле жастары» журналдарында үзбей жарияланып тұрды. Сол жылдардан бастап жалынды жас талантты ақындығымен қоса, шебер аудармашылығымен де жұрт назарын өзіне аудара бастады. 1987 жылы Пекин ұлттар университетін қызыл дипломмен тауысқан Дүкен Мәсімханұлы жолдамамен Шыңжаң өлкесінің орталығы Үрімжі қаласындағы Шыңжаң гуманитарлық ғылымдар акедемиясына жұмысқа орналасып, болашақ ғылым биігіне жол тартады. Сол жылдарда ол мерзімді баспасөзде Қытайдың, шетел ақын-жазушыларының өлең-жырлары мен әңгімелерінен тыс, қытайдың әйгілі жазушысы Вэй Вэйдың «Жер шарының қызыл белдеуі» атты романы, «Шыңжаңда өткен тарихи қайраткерлер» атты ғылыми мақалалар жинағы, «Машина адам Л.М.» деп аталатын әлемдік таңдамалы фантастикалық әңгімелер жинағы секілді көлемді де көрнекті шығармаларды аударды. Осындай аударма мен ғылыми-зерттеу, әдеби шығармашылықтағы көрнекті табыстары үшін 1991 жылы Дүкен Мәсімханұлы ҚХР мемлекеттік жастар сыйлығына ие болды. Ал 1993 жылы тарихи Отаны Қазақстанға барғаннан кейін, Қытайдың тарихтан бергі әйгілі ойшылдары мен ақын-жазушыларынан Кұң Фудзы, Ли Бай, Лу Шүн, Ба Жинь, Лау Шэ, Ай Чиң, Юй Гуаңжуң, Уаң Мың, Чжаң Чыңжи, Гу Чың, Чэн Дуңдуң, Чжао Лихуа, Диң Даң т.б. шығармаларын қазақ тіліне аударып мерзімді басылымдарда жариялап Қазақстан оқырмандарына үзбей ұсынып отырды. Дүкен Мәсімханұлы отанға оралған алғашқы жылдардың өзінде, атап айтқанда Әл.Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде жұмыс істеп жүрген кезінің өзінде аудармамен бірге ғылыми-зерттеуге де белсенді атсаласып қытайда сақталған ежелгі түркілер мен қазақтың байырғы әдеби мұраларынна да жеткілікті мән беріп, оларды өз отананда жарыққа шығаруға да үлкен үлес қосты. Соның нәтижесінде XV ғасырда өмір сүрген қазақтың қара үзген шипагері Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының «Шипагерлік баянын» төте жазудан қазіргі қазақ жазуына қотарып, кейбір атауларын аударып, түсініктемелерін жазап баспадан шығарды. Қытайдың Таң дәуірінде өмір сүрген, шығармаларын ежелгі қытай тілінде жазған ақын Канманердің (Кемеңгер) өлеңдерін қазақшалап, қазақтың ежелгі әдебиетіндегі ақтаңлақтардың орынын толтыруға бір кісілік үлесін қосты. Осындайда, Қытайда жүрген кезінде, қытайшадан кітап аудару тұрмақ, бір беттік қытайша мақаланы оқып түсіне алмайтындардың, қалаберді өзінің өмір баянын бір бетке толтырып қытайша жаза алмайтын, тіпті қытайша атын жазып бере алмайтындардың Қазақстанға келіп алып аудармашы, тарихшы,

- 132 - деректанушы, шығыстанушы, қытайтанушы болып шыға келгендеріне өзің ұяласың. Ұяласың да еріксіз «жолы болсын!» дейсің. Осындай пысықтар егер, Дүкен Мәсімханұлы тындырған жұмыстың оннан, тіпті жүзден бірін істесе қайтер еді деген сұрақ та бізді жиі мазалайды. Әрине ондайлардың қу құлқын үшін өмір сүріп жүргендеріне жанашырлық білдіргеннен өзге шара жоқ. «Аңқау елге арамза молла» деген сол да. Ал Дүкен Мәсімханұлы, жоғарыда айтқанымыздай, аудармамен бала күнінен айланысқан, сол салада қыруар жұмыс тындырған, сондай-ақ ол өнерді ғылым деңгейіне көтеріп «Қытай тілінен тәржіма жасаудың теориясы мен практикасы» атты оқулық жазған, сол оқулығы негізінде еліміздің ЖОО-да 20 жылдан бері дәріс оқып келе жатқан маман аудармашы. Ол сондай еңбегімен Қытайдың өзінде де, бүгінде Қазақ елінде де жаппай мойындалған мықты аудармашы. Дүкен Мәсімханұлының күллі аудармаларын сарапқа салатын болсақ, ол өз алдына үлкен бір еңбекке жүк боларлық әңгіме. Жұртқа белгілі болғанындай, оның аудармаларының ішіндегі шоқтығы биігі де, қомақтысы да Қытайдың ұлы жазушысы Лу Шүннің «Повестері мен әңгімелері» екені даусыз. Қазақстанның мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясындағы «Әлем әдебиетінің кітапханасы» сериясымен 2010 жылы жарық көрген (Астана, «Аударма» баспасы, 30 баспа табақ) осы көлемді аударма еңбегі үшін Д.Мәсімханұлына 2012 жылы Қазақстан Жазушылар одағының Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығы берілді. Енді осы кітапқа енген шығармалардың аудармасы туралы аз кем тоқтала кетейік. Лу Шүннің шығармалары қытайда да өзге аудармашылар тарапынан аударылғаны белгілі. Бірақ аудармада «бір шығарманы бір ғана адам аударады, сонымен бітті шаруа» деген заң да, шартты талап та жоқ. Кім көркем, түп нұсқаға адал, туған халқының ұғымына жеңіл етіп аударса халық соны бағалайды. Егер Қытай қазақтарының әдеби тілден гөрі ауыз екі тілге барабар қазақшасымен аударылған нұсқасын Қазақстанға әкелсе оны ешкім түсінбес еді. Ал Д.Мәсімханұлы Лу Шүн шығармаларын Қазақстандағы нормаға түскен қазақтың әдеби тілі бойынша өте көркем аударды. Лу Шүн шығармаларының Қытайда аударылған нұсқасы мен Қазақстанда аударылған нұсқасының жермен көктей айырмашылығы да міне осында. Оның нақты дәлелдерін төмендегі салыстырмалардан-ақ көріп алуға болады. Аталған кітаптың аудармасындағы ерекшеліктер туралы нақты, жан-жақты тоқталатын болсақ, оның өзі бір мақала көлеміне сия бермейді. Дегенменен мақала мақсатына орай, тәржіма еңбекті үстірт шолып шыққанның өзінде оны жәй ғана тәржіма дегеннен гөрі, «Лу Шүн таңдамалы шығармаларының академиялық жинағы» деген орынды секілді. Себебі, біріншіден, кітап қытайтанушы-ғалым ретінде ф.ғ.д., профессор Дүкен Мәсімханұлының «Лу Шүн әлемі» атты көлемді алғысөзімен басталады. Бұл алғысөзден оқырман Лу Шүнді тудырған қытай әдебиеті мен қытай қоғамының арғы-бергі жағдайынан, Лу Шүннің өмірі мен шығармашылығынан, жазушының қазіргі заманғы қытай әдебиетінің туып, қалыптасуындағы атқарған рөлінен толық мағлұмат алады. Екіншіден, кітап соңында жазушының әрбір шығармасы бойынша, ондағы тарихи тұлғалар мен оқиғалар, әдеби-мәдени, діни, медициналық,

- 133 - этнографиялық, саяси-экономикалық, географиялық, астрономиялық т.б. салалар бойынша, тәржімашы тарапынан жүздеген ғылыми түсініктер жазылған. Бұл «түсініктерсіз» тілі, діні, салт-дәстүрі бізден мүлде алыс жатқан халықтың қаламгерінің, сондай-ақ сонау ХХ ғасырдың басында ғұмыр кешкен жазушының қаламынан туған дүниелерді бүгінгі қазақ оқырманы бірден түсініп, салған жерден қабылдай қоюы неғайбыл еді. Демек Д.Мәсімханұлы тарапынан жазылған осы «түсініктер» арқылы оқырмандар Лу Шүн шығармаларын түсініп оқу мүмкіндігіне ие болумен бірге, жалпы қытай елі туралы да аз болмаған мағлұмат алады. Ал енді аударманың ерекшелігі туралы айтатын болсақ, көзге ең алдымен түсетіні шығармал аттарының аудармасы. Бұрындары біз арғы беттегі ағайындардың аудармасымен Лу Шүннің біраз шығармаларын қазақ тілінде оқығанымыз бар. Солардың ішінде жазушының «狂人日记» деген әйгілі шығармасын біз «Есалаңның естелігі» деген тәржіма бойынша оқығанбыз. Мұндағы 狂немесе 疯狂 - аурудың аты, қазақ ұғымы бойынша «көтеріліп ауру, шалық тию, қояншық» деген науқас. 日记деген «күнделік» деген мағнаны білдіреді. Ал «күнделіктің» баспа түрі де, қолжазба түрі де болатынын ескерсек, шығармадағы «меннің» қолына түскен сол «Қояншық ауруымен» ауырған адамның күнделгінің қолжазбасы. Бұл шығарманы Д.Мәсімханұлы «Қояншықтың қолжазбасы» деп өте дұрыс тәржімалаған. Себебі, қазақ ұғымындағы «есалаң» деген сөз жалпы туабітті ақылы аздау, арғы-бергіні көп ойламайтын, ұрма-перме мінезді адамдарға қарата жалпылама қолданылады. Яғни «есалаң» деген ауру жоқ. Ал енді Қазақстанға келгенде аңғарып жүрміз, «естелікті» «күнделіктің» деген орнына баспа-бас қолдануға бола бермейтін секілді. Мәселен «естелік айту», «естелік бұйым», «естелік болсын» т.б. осындағы «естелік» сөзін қалай «күнделік» деп түсінуге болады? Демек, қай жағынан айтсақ та «есалаңның естелігі» деген тіркес шығарма атының әуелгі мағнасын беріп тұрған жоқ. Жазуышының бұл әңгімесі ХХ ғасырдың бас кезі үшін ерекше бір жаңа формамен жазылған шығарма болып есептеледі. Атап айтқанда шығармадағы «мен» өзінің «қояншық» дертіне шалдыққан бір досының көңілін сұрай барады. Сөйтсе ол науқасынан айығып, басқа қалаға кетіп қалыпты. Науқастың ағасы «менге»: «Өзің сияқты қимас достары оның науқас кезіндегі жағдайымен танысқаны жөн болар», - деп екі дәптер береді. Шығарма сол досының «қояншық» кезінде жазған «күнделігінің» қолжазбасы ретінде ббаяндалады. Демек аталған әңгімені «Қояншықтың қолжазбасы» деп тәржімалау көркемдік тұрғысынан ғана емес, шығарма мазмұны тұрғысынан да сәтті шыққан. Екінші бір шығарма, ол жазушының басты әрі өкілдік туындысы болып есептелетін «阿 Q 正传» деп аталатын повесі. Бұл шығарманың аты да бізге «А Кьюдің ресми өмірбаяны» деген аудармамен таныс болатын. Ал Дүкен Мәсімханұлы «А Кьюдің толық өмірбаяны» деп аударыпты. Бұл арада біз қытай тіліндегі «正» деген сөздің «ресми» деген мағнасы да, «толық, бүтін» деген мағнасы да бар екенін жасырмаймыз. Бізше болғанда «ресми өмірбаян» дегеннен гөрі «толық өмірбаян» деген түпнұсқаның мазмұнына толық сәйкес

- 134 - келеді. Себебі жазушыны өзі де повестің беташарындағы шығарма аты туралы толғанысында: «A Кью-дің толық өмірбаянын жазсам деген ойдың мазалап жүргеніне бір-екі жылдан асып кетті. Бірақ бірде жазғым келеді, бірде ол ойымнан айнып қалам. Осының өзі-ақ менің «артына өлмейтұғын сөз қалдырар» адам емес екенімді аңғартса керек. Өйткені өлмейтін қалам өлмейтін адамдар туралы жазуы керек қой. Демек, адам шығармасы арқылы өлмейтін адамға айнала ма, әлде шығарма адамы арқылы өлмейтін шығармаға айнала ма, - зады мұның қайсы қайсысын сүйеніш ететіндігі маған барған сайын күңгірт тартып барады. Сөйтіп, ақыры ойыма бір жын кірді де мені A Кью-дің өмірбаянын жазуға мәжбүрледі. Бірақ осынау ғұмыры ұзаққа бара қоймайтын шығармамды жазайын деп қолыма қалам алғаным сол, қыруар қиыншылықтарға тап болдым. Ең әуелгісі шығарманың аты. «Тақырып келісті болмайынша, сөз өрісті болмайды» депті Кұң Фудзы. Бұл шынында да назар аударарлық гәп екен. Ғұмырнамалық шығармалардың түрлері толып жатыр: өмірбаян, өз өмірбаяны, бейресми өмірбаян, ресми сыртқы өмірбаян, қосалқы өмірбаян, шежіре, қысқаша өмірбаян,... дегендер бар. Әттең, амал нешік, бұлардың бірде-бірі менің шығармама сәйкес келмейді. «Ғұмырнама» дейін десем, менікі көптеген қасқа мен жайсаңдар туралы жазылған, «ресми тарихқа» кіретін шығарма емес, «Өз өмірбаяным» дейін десем, мен А Кью емеспін. «ресми өмірбаяны» дейін десем, «бейресми өмірбаяны» қайда қалады? Ал егер «бейресми өмірбаян» дейін десем, А Кью соншалық әулие болған адам емес. Қосалқы өмірбаян дейін десем, А Кью ешқашан да мемлекет басшысының ілтипатына бөленіп, есімі мемлекет тарихын жазу мекемесінің «негізгі өмірбаяны» жазылсын деген қаулысына енгізілмеген. Ағылшынның ресми тарихында «құмарпаздың қосымша өмірбаяны» жазылмағанымен, ұлы қаламгер Диккенс «Құмарпаздың қосалқы өмірбаяны» деген кітап жазды, бірақ, ұлы жазушыға олай жазуға болғанымен, маған болмайды. Ал «шежіре» дейін десем А Кьюдің өзіммен қандастығы баржоқтығын тағы білмеймін. Әрі оның ұрпағынан біреулер келіп менің шежіре жазуымды өтінген емес. Мүмкін «қысқаша өмірбаян» дермін, бірақ А Кьюде бұдан өзге өмірбаян жоқ қой. Әрі айт та бері айт, бұл шығарманы «негізгі өмірбаян» десем қалай болар екен деп отырмын. Бірақ, қаламымның шама-шарқын, «қол арбамен бұршақ шырынын сататындардың тілі» сияқты дөрекі тілімді ойлағанда, бұл шығармаға мұндай ат қоюға тағы да батылым жетпеді. Сонымен үш дін, тоғыз ағымға жатпайтын жазушылардың «қысыр кеңесті доғарып, толық өмірбаянға көшейік» деген тәмсілінен «толық өмірбаян» деген сөзді жұлып алып, өз шығармама тақырып еткенді жөн санадым», - дейді(Лу Шүн. «Повесть және әңгімелер» 114-бет). Демек, шығарманың қазақ тіліне «А Кью-дің толық өмірбаяны» деп аударлығаны жоғарыдағы автордың айтпақ ойымен сөзбе-сөз сәйкесіп тұр. Дүкен Мәсімханұлының аудармасымен Лу Шүннің сәтті шыққан тағы бір әңгімесінің аты «Шаштың шатағы» («头发的故事») деп аталады. Әрине,

- 135 - әңгіменің атын сөзбе-сөз тәржімалағанда «шаштың әңгімесі» болып шығатыны белгілі. Ал Қытайда Цинь патшалығы тұсында Манжур дәстүрі бойынша ер адамдар да төбе шашын (айдар) өсіріп, жалқы бұрым етіп өріп жүруі тиіс болатын. Олай істемегендер қылмыстық жауапқа тартылатын. 1911 жылғы «Синьхай революциясының» алдында қытайдың көзі ашық, көкірегі ояу азаматтары Манжур билігіне деген наразылығын айдарын кесіп тастау арқылы білдіріп жүрді. Алайда айдарын кескендер билік тарапынан қудаланса, кеспегендер қытайдың алғабасар-төңкерісшіл топтарының қарсылығына тап болды. Осы тұста кейбіреулер баскиім киіп жүруді шығарды. Ондағы мақсаттары үкімет әскері, тәртіп сақшылары кезіксе айдарын бос жіберіп қояды, ал «төңкерісшілер көреді-ау» деген жерлерде айдарларын баскиімнің ішіне жасырып, тығып қоятын. Қысқасы шаш екеш шаштың өзі сол дәуірде қытай қоғамындағы «үлкен шатаққа» мұрындық болған мәселе еді. Демек, әңгімені жай ғана «шаштың әңгімесі» дегеннен гөрі «шаштың шатағы» деп аудару қай жағынан алғанда ұтымды болғаны белгілі. Лу Шүннің тағы бір классикалық әңгімесі «高老父子» деп аталады. Бұны қытайдағы ағайындар «Гәукең молда» деп тәржімалапты. «Гәукең» деп отырғаны «Гао» деген қытайдың фамилиясы. Оның қазақшалап «Гәукең» дегеніне келіссек те, «老父子» дегенді «молда» деп аудару мүлде қисынсыз. Себебі «молда» деген ислам дінін ұстанатын халықтардың ішіндегі діни ағартушының, діни білімпаздың атауы. Сондықтан будда дінін ұстанатын халықтың діндар адамын «молда» деуге болмайды. Осыны ескерген болуы керек, Д.Мәсімханұлы аталған әңгімені «Гао абыз» деп тәржімалапты. «Абыз» сөзінің еш қандай діни түсі жоқ болғандықтан, әңгіме атауы мазмұнына лайықты ғылыми да, көркемдік те дұрыс шешімін тапқан. Бұдан өзге Д.Мәсімханұлының аудармасындағы «Құйын», «Айпара», «Қубас», «Құса», «Қылыш» т.б. әңгімелердің аттары да сәтті шыққанын аталған шығармаларды түп нұсқадан оқи алатын оқырман жоққа шығара алмаса керек. Жоғарыда біз сөз еткен шығарма тақырыптарының аудармасы, әрине, белгілі деңгейде аудармашы шеберлігін танытқанымен, аударма еңбектің тұтастай мазмұндық, көркемдік ерекшелігін айқындап бере алмайды. Ал аударма еңбектің жалпы сапасына, ерекшелігіне баға беру үшін, тұтас кітапта қамтылған шығармалардың түпнұсқасының қажетті тұстарынан үзінді ала отырып, тәржіма мәтіннің дұрыс-бұрыс, сәтті-сәтсіз шыққандығына жанжақты талдау жасауға тура келеді. Олай жасауға, біріншіден, мақала көлемі көтермейді. Екіншіден, жалпы оқырманның келесіне салатындай, қытай тілі Қазақстанда орыс тілі немесе ағылшын тілі секілді аудиториясы ауқымды тіл емес. Сондықтан ол туралы пікірді өз оқырмандарына лайықтап, арнайы сөз етуді жөн көрдік. Дегенмен, Лу Шүн шығармаларындағы ұтқыр ойлар мен көркем тіл кестесі тәржіма мәтінде де еш солғындамай, босаңсымай, қайта кейбір тұстары тіптен ширатылып, әрлене түскенін атап айтуға тиіспіз. Бұл ретте әсіресе, Д.Мәсімханұлының шығармадағы қытайдың мақал-мәтел, ескі өлең-жырларын тәржіма мәтінде барынша қазақы ұғыммен жақындатып аударғаны бірден көзге ұрады. Мәселен, «Жүйрік атқа жал бітпес, жақсы

- 136 - адамға мал бітпес», «Кірбеңсіз, таза көңілі, тамаша диқан өмірі», «Тақырып келісті болмайынша, ой өрісті болмайды», «Ат жоғалды, шалың соған құсалы. Мүмкін бұл бір бақытсыздық нышаны», «Қыран құс жемін алыстан іздейді», «Ақын хаткер емес, өрт сөндіруші әскер емес», «Шалғайдағы көл таңдайдағы шөлді баспайды», «Түнгі ауа – жанға дауа», «Өзендер түсіп жарысқа, Түстік тау қалды алыста», «Сопыда туыс болмайды, айналасы толған ізгі адам» т.б. тақылеттес аудармашының қаламынан туған, қазақтың төлтума мақалмәтеліндей мәнерлі афоризмдерді аталған кітаптан көптеп кезіктіруге болады. Тағы бір айта кетерлік жағдай, жалпы қытайдың классик жазушысының шығармашылық стилі де тәржіма еңбекте барынша жақсы сақталған. Атап айтқанда Лу Шүн шығармаларының идеялық өзек-тұғыры – ұлттық ағартушылық, ұлт-азаттығы, мәдени жаңғыртымпаздық десек, осы идеяны жазушы өз шығармаларында ылғи да ащы ажуамен, әдемі юмормен, уытты тілмен бедерлеп береді. Жазушының осынау шығармашылық қолтаңбасын тәржімашы барынша дәл жеткізген. Жазушы тіліндегі аталған ерекшелік, әсіресе, Д.Мәсімханұлы тәржімалаған «Қояншықтың қолжазбасы», «Кұң Ижи», «А Кью-дің толық өмірбаяны», «Шаштың шатағы», «Сабын», «Бақыт тілеу», «Үйректің ойыны» қатарлы әңгімелерінде көбірек көзге ұрады. Ал Дүкен Мәсімханұлы қытай тілінен прозалық шығармалармен, ғылыми еңбектермен қоса, қытай ақындарын да көптеп аударып жүрген тәржімашы. Оның тәржімасымен жарық көрген қытай ақындарының шығармалары тіпті қазақтың төлтума жырларындай, өте көркем аударылған. Оның мынадай екі түрлі себебі бар білеміз, біріншіден, Дүкен Мәсімханұлы өзі қазақ әдебиетінде өз үні, өз қолтаңбасы бар көрнекті ақын. Екіншіден қытай тілін жеттік меңгерген аудармашы. Сол себепті түп нұсқадағы ақынның поэтикалық сарыны аудармада сол қалпында шыққан. Мысалы, Қытайдың ұлы ақыны Ли Байдың, осы заманғы қытайдың көрнекті ақын қызы Чжао Лихуаның, Тайван ақыны Юй Гуаньчжұңның және басқада ақындардың Д.Мәсімханұлы тәржімалаған өлеңдерін оқысаңыз, тіпті олардың өзге елдің ақыны екенін ұмытып кетесіз. Мәселен, Ли Байдың мына бір «Сағыныш сазы» атты өлеңінің бірер шумағын ана тілімізде оқып көрейікші: ............................... Ұясына күн құлап, Орады тұман гүлдерді. Көлкілдеп күміс ай нұры, Бәтестей аппақ түрге енді. Сағыныш меңдеп, ұйқыдан – Аулаққа салдым іргемді. Күй тыңдап едім бір уақ, Көктемдей көңіл гүлденді. Күйдегі сыйқыр сезімнің, Қадірін кімдер білген-ді. Ілесіп сәуір желімен, Хангайға көмсін іргемді. Сағыныш жетсін шалғайдан,

- 137 -

- 138 - (авторларды іріктеу, шығармаларды таңдау, аудару, түсініктерін жазу, т.б.) абыроймен орындауы да Д.Мәсімханұлының аударма саласындағы қарымын әйгілеп бергені даусыз. Сондай-ақ, «Әлем әдебиеті» журналының осы арнаулы саны Дүкен Мәсімханұлының (2010 ж. №2) «Қытай әдебиеті: қыры мен сыры» деген көлемді алғысөз ашылған. Қысқасы, аталған журналдың сөз болып отырған қытай әдебиетіне арналған саны қалың қазақ оқырмандарының жоғары бағасына ие болды. Бүгінде Дүкен Мәсімханұлының есімі Қазақ және Қытай елінде қытайдың тек әдебиетін ғана емес, мәдениеті мен ғылым-білімін де кеңінен таныстырып жүрген тәржімашы-ғалым ретінде кеңінен таныс. Аталған саладағы жемісті еңбегіне орай оған 2012 жылы Пекиндегі Халық сарайында Шанхай ынтымақтастық ұйымының «Жібек жолы» атты халықаралық сыйлығы, осы ұйымға мүше елдер Елбасыларының қатысуымен өткен салтанатты жиында табыс етілді. Кез келген қытай тілін білетін адамның бәрі қытайтанушы бола бермейді. Қытайтанушы қытайдың тілімен қоса, бес мың жылдық тарихы мен мәдениетін толық білуі керек. Сол елдің төл әдебиетінен сусындаған болуы керек. Қытайдың этнографиясы мен философиясын білуі керек. Ал Дүкен Мәсімханұлының елге оралған 20 жылдан бері қарайғы Қытай елі туралы жазған еңбектері мен берген сұхбаттарына зер салатын болсақ, оны еліміздегі шын мәніндегі, бірегей қытайтанушы-ғалым деуге толық негіз бар. Егер алдағы уақыттарда елімізде қытайтану ғылыми орталығы ашылып жатса, оған басшылық етуге бірден-бір лайқты адам осы Дүкен Мәсімханұлы деп білеміз. Біз де тарлан тәржімашы, ақын, қытайтанушы-ғалым ағамыз туралы бұл шағын мақаламызды Қытайдағы көрнекті этнограф-ғалым, жазушы, академик Жақып Мырзаханның «Дүкен Мәсімханұлы секілді азаматқа, туған халқы мен Отаны үшін, Қазақстанның көршілес елдермен (әсіресе Қытаймен) татулығы үшін аянбай тер төгіп келе жатқан сан-қырлы талантқа, сегіз қырлы, бір сырлы шығармашыл тұлғаға, оның өсіп-жетілуін тілеп отырған біздей ұстаздары мен ел-жұрты, оның жалғасты табыс төрінен орын алатынына кәміл сенеді», -деген тілек-батасымен тәмәмдасақ дейміз. Қалбан ЫНТЫХАНҰЛЫ Жазушы, аудармашы. 2013ж.

- 139 -

- 140 - үңілдірмеді қызыл жүйе. Тарихи тамыры тереңде жатқан қазақ ұлтын, ойдан қашып, қырдан келген өзге ұлттармен қошпырата қосып, «су жаңа кеңестік ұлт» жасағысы келді. Бұл әрекет өз жемісін беріп те үлгергенін көз көрді. Көк туды көкке көтергелі бері жиырма жыл уақыт өтсе де тіліміз түзелмей, ұлттық рухымыз еңсесін көтере алмай келе жатуы соның дәлелі болса керек. Ең өкініштісі сол, қазір арамызда жүрген кешегі кеңестік «су жаңа ұлттың» кейбір өкілдері, кезінде кеңес үкіметінің жетегімен келген келімсек отандастарымызды «ренжітіп алмайық» деген желеумен қазақстандық ұлт жасағысы келеді. «Қазақстандық» ұғымы тек Қазақстан атты мекенде тұратын тұрғындар дегенді ғана білдіретіндігін ескергілері келмейді. Бабаларымыз қасық қандары қалғанша жауымен алысып, ұрпағына енші етіп қалдырған сары даланың бүгінгі иелері қазақ баласы көп ұлттың бірі ғана болып, атамекендерінің иесі емес, жай тұрғыны, яғни «қазақстандық» ғана болып қалатындығына қамықпайтын сияқты. Ел аты өшсе, оның өткені де өшпек. Өткені жоқ халықтың болашағы да бұлыңғыр. Сол себептен де ондай таяз ойлыларға соққы беру ұлтжанды халықтың парызы, соның ішінде ең алдымен зиялы қауымның борышы. Жақында Еуразия ұлттық университетінде Л.Н.Гумилевтың 100жылдығына орай «Еуразиятану» кітаптар сериясы жарық көрді. Соның ішінде тілге тиек еткелі отырғанымыз Дүкен Мәсімханұлының «Еуразиялық өркениет. – Ежелгі түркі және қытай елінің рухани қарым-қатынасы» атты еңбегі. Қытай Халық Республикасының Шыңжан өлкесіне қарасты Текес ауданының Ақши елді мекенінде дүниеге келген Дүкен Мәсімханұлы 1993 жылы атажұртына қоныс аударғалы бері еліміздің ғылым-білім саласына ерінбей еңбек етіп келе жатқан ғалымдардың бірі. Тарихи отанындағы еңбек жолын әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде бастаған ғалым қазірде Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті филология факультеті құрамындағы қытай тілі кафедрасының меңгерушісі. Қазақстандық қытайтану саласында соны бағыт салып келе жатқан ғалым. Коңфуцзы, Ли Бай, Бажинь, Лао Шэ, Ай Чиң, Юй Гуанджұң, Уаң Мың, Джаң Чыңджы, Гу Чың, Чэнь Дұңдұң, Джау Личуа, Диң Даң және т.б. көптеген қытай қаламгерлерінің шығармаларын қазақ тіліне аударып, қалың оқырмандарына ұсынып келеді. Қытайтанушы-ғалым Дүкен Мәсімханұлы – ҚХР ШҰАР Жазушылар одағының, ҚХР Түркологтар қоғамының, ҚХР аз ұлт жазушылары ғылыми қоғамының, Қазақстан Жазушылар одағының, Дүниежүзі синологтар қоғамының мүшесі. 2012 жылдан ҚХР ШҰАР Мәдениет департаменті Өнер институтының жетекші ғылыми қызметкері (аға зерттеушісі). жылы Халықаралық “Алаш” әдебиет сыйлығына және ШЫҰ-ның (Шаңхай Ынтымақтастық Ұйымы) “Жібек жолы: гуманитарлық ынтымақтастық” сыйлығына ие болған. Ғалымның «Еуразиялық өркениет. – Ежелгі түркі және қытай елінің рухани қарым-қатынасы» атты еңбегі қазақстандық қытайтану ғылым саласындағы шоқтығы биік келелі еңбектің бірегейі деп айтса артықтығы жоқ. Іргеміз түйіс жатса да осы уақытқа дейін жазылып келе жатқан қазақ-қытай қарым-қатынастары жайлы еңбектер негізі саяси-экономикалық бағыттарды қамтитын. Ол түсінікті жайт. Дың Сияупиңнің көреген саясатының арқасында

- 141 - Қытай Халық Республикасы қазіргі таңда әлемдік алпауыт державалардың біріне айналып, тек аймақтық геосаяси жағдайда ғана емес, әлемдік саясиэкономикалық өзгерістердің бел ортасында жүретін деңгейге жетті. Қазақстан Республикасының Ресей мен Қытай тәрізді әлемдік екі астамдержаваның ортасында орналасқандықтан геосаяси, геоэкономикалық мүдделерімізге сай отандық ғалымдардың Қазақстанның Қытаймен қарым-қатынасындағы саясиэкономикалық жақтарына молырақ көңіл бөлетіні анық. Алайда қазақ-қытай қатынастары кеше ғана басталған емес. Етене көршілес екі елдің қарымқатынастары терең тарих қойнауына кетеді. Әсіресе екі халықтың руханимәдени байланысы тың зерттеулерді қажет ететін сала. Ұлы Жібек жолын жағалай қонған екі елдің бір-бірінен тек мата алысып, мал берісіп ғана отырды дегенге сену қиын. Делимитация мен демаркацияның аты жоқ заманда қойы қоралас жатқан қос елдің рухани сұхбаттастығы болғаны айдай анық. Дүкен Мәсімханның аталмыш еңбегі осы төңіректе ой қозғайды. Кітаптың «Қазақ-қытай елдері мәдени-рухани қарым-қатынастарының бастау көздері» атты кіріспе бөлімінде ғалым қазақы өркениеттің өткені мен бүгіні жайлы өткір ойлар айтады. «Бодан халықтың мәдениетін зерттегенде отаршылдар олардың дәстүрлі мәдениетін тұтасымен ілікке алғысыз ғып сызып тастап отырды немесе жылт еткен жаңалық, жақсылық бола қалса, оны өзгелерден қабылдаған өркениет етіп көрсетуге барын салды. Бұған алыстан, өзгеден мысал іздеп әуре болмай-ақ, өз еліміздің жағдайына үңілсек те жетіп жатыр. Қазақ елін үш ғасырға таяу отарлаған патшалы Ресей мен Кеңес Одағы қазақ халқының дәстүрлі мәдениетін, көшпелілер өркениетін тұтасымен көк тиынға алғысыз ғып, ұлттың рухани құндылықтарының бәрін мешеу, варварлық деп санамыздан жойып жіберуге, қолданыстан шығаруға шақ қалғаны жасырын емес» (3-бет). Айтылар-ақ сөз. Арамызда домбыра тыңдаса құлағының қытығы келетін, бөрік кисе басына қотыр шығатын, қазақша сөйлесе өз тіліне өздері қақалып қалатын, қазақылықты «мамбетизм» деп түсінетін қаракөздердің көп екені жасырын емес. Осының бәрі отаршыл саясаттың әсері емей немене. Көшпелілікті тағылық деп тауып, өздерінің отырықшылық өмір салтын күштеп енгізген отаршылардың өктем саясаты кезінде бар қазақтың тең жартысын қырып салған жоқ па. Ата-бабасынан бері мал шаруашылығын өмір салты етіп келген қазақ алдындағы бес түлігін тартып алса аштан қатпағанда қайтпек. Қазір кейбір білгірлер қазақтың өткен ғасырдың отызыншы жылдарында аштан қырылуына өздері кінәлі дейтіндей. Жеміс салып, егін еге білгенде мұрттарын балта шаппас еді дейді. Рас, қасиетті қазақ топырағы қу таяқты қағып қойсаң да жайқалып бәйтерек болатын құнарлы жер. Алайда өмірі жер қопарып көрмеген ел қайтсін аштан қатпағанда. Егерде отаршыл Ресей қазақты «ел етем» десе алдымен «отырып» өмір сүруді үйретпес пе еді, содан кейін малын алса сол жылғы қырғын тарихта болмас еді. Озбыр отаршылар өктем саясат жүргізіп, бар қазақты өксітіп кетті. Дүкен ғалым көшпенділер өркениетінің отырықшылық өркениетке берген игіліктерін дәйекті мысалдармен алға тартады. Бар адамзат өркениетінің барлық өзгерістеріне себеп болған ер қанаты жылқыны жабайылықтан қолға үйреткен көшпенділер екені рас. Жабайы жылқының қолға үйретілуі алысты

- 142 - жақын еткен көлік құралы, соғыс қаруы болып ғана қоймай, көшпенділердің өркениеттерді бір-бірімен жақындастырған байланыс құралы болды. Бір сөзбен айтқанда, қазіргі ғаламтордың көне түрі іспетті. Аттың арқасында айлық жерге барып жайлап, көшпелілер талай елмен көрші атанды. Дұшпан көрсе соғысты, қырқысты, құшағын ашса, дос болды, білісті. Бірге ойнап, бірге күлді. Өнер үйренді, білгенін берді. Өзіндегісін өзгеге берді, өзгеден алғанын өзгеге үйретті. Осылайша Еуразияның түкпір-түкпіріне дәнекер болды. Көшпенділер өмір сүрген кеңістікте интеграцияның жедел жүргеніне тарих дәлел. Егер әуел бастан отырықшылық өмір салтымен күн кешсе қазіргі Орталық Азияда Өзбекстан, Қырғызстан, Қазақстан, Түркіменстан, Тәжікстан ғана емес, алақандай Еуропадағы ұсақ-түйек мемлекеттердей қаптаған Керейстан, Найманстан, Албанстан, Адайстандар болар еді. Екі шетіне ұшақтың өзі қанаты талып әрең жететін ұланғайыр өңірді мекен еткен қазақтардың тілі бір-бірінен еш өзгеріссіз қалуы да сол себептен. Қазірде сыртынан біртұтас ел болып көрінетін қытайлар бір ауылының тілін бірі ұға алмайтыны сол отырықшылықтың әсері. Өмірі бір шұңқырдан шықпай өмір сүрген елде өзгерістің аз болатыны түсінікті жайт. Тіл демекші, қытай тіліне де түркі тілінің әсері зор болғанын Дүкен Мәсімханұлы кітабында тәптіштеп жазады. Шыңжандық түрколог-ғалым Ясин Құмарұлының «Түркі тілі мен қытай тілінің байланысы» атты ғылыми-зерттеу еңбегіне сілтеме жасаған ғалым қытай тіліне түркі тілінен енген көптеген сөздерді тізіп көрсетеді. Мысал ретінде алынған сөздер қазіргі Қытайдың оңтүстік-шығыс өңіріндегі диалектісіне тиесілі екенін ескерсек, түркі өркениетінің көрші қытайға қаншалықты тереңдеп енгенін көреміз. Түркі тілі мен қытай тілі екі бөлек үлкен тілдер тобына жатқанына қарамастан бір-біріне енген сөздер көп болса, онда рухани байланыстың, мәдени ықпалдастықтың анағұрлым кең болғандығын аңғартады. Дүкен Мәсімханұлы еңбегінде екі елдің рухани байланысын одан әрі тереңдете түсіп, екі жұрттың музыка, дүниетаным, салт-дәстүрлеріндегі өзара ортақ дүниелеріне тарихи деректер мен құжаттар арқылы дәлел келтіреді. Бұл құнды дәлелдер қытай өркениетінің анау айтқандай дараланып, ұлыланып тұрмасын көрсететіндей. Қазіргі қытай өркениетіне көк түркілердің де қосқаны көп екеніне көз жеткіземіз. Тарихқа үңілмей бүгінмен ғана кесіп-пішетін жұрт қытайды ұлы көретіні анық. Осыдан бірнеше жыл бұрын ғана парламент сенатында әріптестерінің «Ұлы Қытай елі, ұлы Аспанасты елі» деп сөз саптаған әріптестерін Қуаныш Сұлтанов ағамыз «Қытай ұлы болып бізге не істепті. Елдің ресми аты Қытай Халық Республикасы» деп жөнге салған еді. Қытайтанушы ғалым Дүкен өз еңбегінде екі елдің рухани байланыстарының өткеніне ғана үңіліп қоймай, кешесі мен бүгініне де кеңінен тоқталады. Өткен ғасырларда Шыңжанда өткен қазақтың ақын-жазушылары, қайраткерлері мен күрескерлері жайлы кең толғап, шешіле сөйлейді. ХХ ғасырда үлкен ойыншылар арасындағы талас-тартыс кесірінен тәлкекке түсіп, арғы бет пен бергі бетте екі жарылып қалған қазақтардың рухани үндестігі жайлы ой тарқатады. Еңбектің мәнділігі сонда, қалың оқырманды

- 143 - саясаттанушылар мен экономистер бойына ұялатқан «китаефобиядан» арылтып, екі елдің рухани қарым-қатынастары мен мәдени байланысына үңілдіреді.

- 144 -

- 145 - Искренне желая быть полезным своему народу в становлении и развитии государственности, Дукен ага принял решительный шаг в своей жизни – вернуться на историческую Родину. С этого момента в жизни Дукен ага началась новая веха в его биографии. В Казахстане знания, талант, вера в светлое будущее и самое главное любовь к своему народу помогли Дукен ага справится со всеми социальными трудностями, возникшими перед всеми гражданами Казахстана на заре независимости в 90-е годы XX века. Во все времена учителя пользовались особым почетом и уважением среди народа. Стремясь поделиться своим опытом и знаниями, Дукен ага начал свою педагогическую деятельность. Несомненно, Дукен ага смог приоткрыть для молодежи Казахстана безграничный мир китайской культуры и языка, заложить основы исследования в области синологии и китаеведения. Знания вложенные в студентов помогают воспитывать и подготовить необходимые кадры для развития сотрудничества между Казахстаном и Китаем, которое имеет стратегическую важность для нашей Родины. Дукен ага является автором учебных пособий и книг, посвященных преподаванию китайского языка и литературы. Проделана огромнейшая работа в области сопоставительного анализа творчества Мухтара Ауэзова и Лу Синя. Это огромный труд посвященный исследованию традиций и новаторства в казахской и китайской литературах. В работе разносторонне рассматриваются культурные и литературные связи казахской и китайской литературы в историческом аспекте. Также дается описание социально-политической ситуации и духовной жизни Казахстана и Китая в начале XX века, также путем сопоставления изучается появление новаторства и духовной жизни двух стран, в частности в литературе. Подвергая анализу причастность М. Ауэзова и ЛуСина, к судьбе родного народа, их отношение к новаторству и вклад в становление качественно новой художественной литературы через свое творчество и общественную позицию. В сопоставительно-сравнительном аспекте на основе художественного творчества и публицистических произведений двух писателей изучаются их взгляды и воззрения касательно народных верований и убеждений, роли религии в жизни человека и судьбе нации, традиционных законов нации и их влияния на развитие общества. Результатом усердной работы является выход с свет книг и множества статей посвященной данной тематике проведенного исследования. Здесь необходимо отметить, что сравнительное литературоведение, которое появилось и взяло широкое развитие в 30-40 гг. ХХ века в Казахской Республике, после 50-ых гг. угасло, и только после большого пробела в полвека, после обретения независимости сравнительное литературоведение начало формироваться и обосновалось как наука. Естественно на такое позднее развитие науки имелись свои причины. Об этом в своей статье, опубликованной в газете «Егемен Казахстан» академик С.Каскабасов сказал: «Одной из самых основных причин можно назвать то, что при советской власти на сравнительное литературоведение был навешен ярлык «буржуазной науки». И поэтому не было возможности рассмотреть эту науку отдельно и оживить посредством методов литературного исследования. Вторая причина – распространение

- 146 - понятия, что все поэты-писатели народных республик вышли из «великих русских писателей, русской литературы», и кто бы что не писал с точки зрения сравнительного литературоведения, был обязан «доказать, дать доводы» этой идеи». Так казахские писатели во главе с великим Мухтаром Ауэзовов были рассмотрены как деятели литературы, которые «взяли пример и научились у русских писателей». А сравнение Д.Масимханулы казахского писателя М.Ауэзова с китайским писателем Лу Синем, действительно, было новшеством для казахского литературоведения. Активная гражданская позиция на протяжении многих лет является источником энергии для творчества и деятельности Дукен ага. В творчестве и трудах всегда отражаются актуальные проблемы, на которые Дукен ага призывает общественность обратить внимание. Непосредственной заслугой Дукен Масимханулы является открытие в 2011 году кафедры китайского языка на филологическом факультете Евразийского Национального университета им. Л.Н. Гумилева. Китайский язык преподают во всех ведущих высших учебных заведениях мира, а открытие кафедры китайского языка в казахстанском ВУЗе это не только следование мировым тенденциям, но и стратегически важное решение, т.к. Казахстан и Китай являются странами, соседствующими и проводящими политику дружественных взаимоотношений, что порождает большой спрос на рынке труда высококвалифицированных кадров со знанием китайского языка. Открытие кафедры китайского языка предоставило возможность студентам Евразийского Национального университета познавать азы китайского языка и культуры, а молодым специалистам китайского языка, шанс приобрести преподавательские навыки. Молодые специалисты, работающие сейчас на кафедре китайского языка, также во многом обязаны этому широкой души человеку. Своим воспитанникам он помогает получить возможность обучения на магистратуре в высших учебных заведениях КНР. Я являюсь одной из его учениц. Под его руководством я успешно защитила дипломную работу, окончила магистратуру в Сианьском университете иностранных языков КНР, по специальности «Международное преподавание китайского языка» и сейчас имею возможность приобретать практический опыт преподавания в стенах Евразийского Национального университета им. Л.Н. Гумилева. Однако в годы моего обучения китайскому языку в ЕНУ им.Л.Н. Гумилева мы сталкивались с множеством проблем, такими как недостаток учебной литературы, текучесть кадров китайского языка. Такие особенности китайского языка, как иероглифика и фонетика делает изучение китайского языка более сложным. Однако в учебниках китайского языка уделяется мало внимания данным вопросам. Проанализировав сложившуюся обстановку, Д. Масимханулы выпустил в свет учебное пособие «Фонетика китайского языка» (соавтор К. Мамытан) на русском и казахском языках, а также «Введение в китайскую филологию» (соавтор доцент А. Абиденкызы). На данный момент это единственные учебные пособия, в которых в полной мере раскрываются все трудности, с которыми сталкиваются

- 147 - казахстанцы изучающие китайский язык. Также готовится к публикации первый «большой китайско-казахский словарь». Ранее вся литература по изучению китайского языка выпускалась в основном на английском либо на русском языках, в связи, с чем возникала проблема по обучению китайского языка у студентов с казахским языком обучения. Такого рода труды облегчают как работу преподавателей китайского языка, так и обучение китайскому языку самих студентов. Кроме того, за период руководства кафедрой Дукен ага сделал немало, для того чтобы студенты получили возможность практиковать, полученные в стенах университета знания, в Китайской народной республике. Всего за два года достигнуты соглашения об обмене студентами с Синцзянским университетом, а также подписано соглашение об обмене студентами и договор о двудипломном образовании с Шанхайским университетом КНР. По данной программе прошли языковую стажировку 10 студентов 3 курса специальности «Иностранная филология: китайский язык» кафедры китайского языка. У студентов изучающих китайский язык в Евразийском университете появилась возможность участвовать в различных культурных и научных мероприятиях связанных с Китаеведением и китайским языком, проводимых кафедрой китайского языка совместно с Посольством Китайской Народной республики в Республике Казахстан. При финансовой поддержке Посольства КНР оборудован специализированный кабинет китайского языка, где преподаватели имеют возможность применять последние технологии в обучении китайскому языку. С момента начала преподавания Дукен Масимханулы в Евразийском Национальном университете прошло не мало времени, в период с 2005 года выпустилось более тысячи студентов, учителем китайского языка которых был Дукен лаоши («учитель» кит.яз.). Сейчас ученики Дукен ага успешно используют полученные в период обучения знания в различных государственных ведомствах, национальных компаниях, торговых представительствах Казахстана и Китая. Сам Дукен лаоши всегда искренне радуется успехам своих выпускников и всячески пытается помочь, даже после их окончания университета. Ведь не зря говорят: «Хорош тот учитель, ученики которого превзойдут самого учителя». В данное время Дукен Масимханулы является членом Союза писателей Казахстана, Научного союза писателей национальных меньшинств КНР, а также член Всемирного общества синологов. В 2010 году Дукен ага стал обладателем Республиканского гранта «Лучший преподаватель Высших учебных заведений», а в декабре 2011 года, в канун празднования «Дня независимости Республики Казахстан», стал обладателем медали Главы Государства «20 лет Независимости РК». В 2012 году стал лауреатом Международной литературной премии «Алаш», а также лауреатом премии ШОС (Шанхайской Организации Сотрудничества) «Шелковый Путь: гуманитарное сотрудничество». Дукен ага как учитель, как личность задал хорошую планку для своих последователей, тем самым подавая им хороший пример.

- 148 - В канун пятидесятилетнего юбилея учителя, литературоведа, переводчика, синолога Дукен Масимханулы, еще раз хочется пожелать Вам творческих успехов, крепкого здоровья и новых произведений!

- 149 -

- 150 - ешқашан бір бағытта, сыңаржақтылы өрістемейтінін, этникалық қытай мәдениетіндегі түркі әсері сияқты, этникалық түркі мәдениетіндегі қытай әсерінің табиғи болатынын жан-жақты зерделейді. Профессор Д. Мәсімханұлы бұл ғылыми тұжырымдарды әрі қарай бірнеше салаға бөлып қарастырады. Бірінші, тілдік (фонетикалық, лексикалық) тұрғыдан Түркі тектес ұлттар сөздерімен салыстырылған қытай тілінің оңтүстік-шығыс диялектісіндегі түркизмдер. Қытай тіліндегі ән-жыр деген мағынаны білдіретін (ger 歌儿) және күй деген мағынаны білдіретін qu (曲) сөздің түркіның жыр деген сөзі мен күй деген сөзінің фонетикалық өзгеріске түскен түрі екені бізді таңғалдырды. Автор тілші ғалым Ясин Құмарұлының зерттеуіне сілтеме жасай отырып, мұндай сөздерді жүздеп санауға болатынын ескертеді. Ал, қазіргі қазақ тіліндегі жамбыл сөзінің ескі қытайдың әкімшілік мекеме атын білдіретін ямын сөзінің, жоса сөзінің қытайша джуша – қызыл керіш деген сөздің дыбыстық өзгеріске түскен түрі екенін білу бәрімізге бір жаңалық болары хақ. Екінші, екі халықтың (түркі-қытай) жаратушы (бізде жасаған, қытайларда пангу) жөніндегі мифтеріндегі ұқсастық. Мысалы, қазақ мифіндегі «көк апа» мен қытай мифіндегі Нүй уа(әйел жынысты құдай) екеуі де балшықтан жұп адам жасап, оларға жан бітіреді. (Мүндағы нүй – 女nü болып оқылып, әйел деген мағына берсе, ескі қытай тілінде өнө, ene деп оқылып, апа, ана деген мағыналарды берсе, уа – 娲 wa cөзінің ежелгі оқылуы kwok немесе kwak. Екі сөзді қоссаңыз көк ене не көк ана болып шығатыны ойландырады). «мифтік әпсаналардың ту бастағы отаны – дала, «авторы» - көшпелілер екені ғылымда әлдеқашан дәлелденген...». Сондықтан бұл баба түркінің этникалық қытайлар дүниетанымын қалыптастырудағы игі ықпалы еді. Үшінші, қытай музыка-би өнеріндегі түркілік сарындар. Қытай тарихнамалрындағы мына бір деректі оқып көріңіз: «...Таң гаузу ел астанасын Чаңанға көшіргеннен кейін батыс өңір (Тұран деп түсініңіз) би, музыкасына сұраныс тіптен арта түсті. Осы Таң дәуірінде ел әуендері (орда күйлері) бұрынғы тоғыздан онға арттырылған болса, сол он күйдің жетеуі батыс өңір елдерінікі еді. Олар «күсен күйлері», «анкөк күйлері», «қаңлы күйлері», «шәлік саздары», «көктаң күйлері», «си-мияң саздары», «үнді әуендері» т.б. Әсіресе осы тарихнамада жазылған «қаңлы күйлері», «көктаң күйлері» сияқты бізге ыстық көрінер атаулар мен айдаһар елінің қағазға басылған хаттарында аттары құрметпен аталатын атақты күйшілер Сәтбай, Пешенғұл, Пешеннұр, Ғұйшекүн, Ғұйшежан сияқты күйші-композиторлар, биші Пешенкүн, қаңлы елінің барбишшісі Қаңлы Құрым. Тіпті қытай жұртында әлі күнге дейін ойналатын «үрлемелі күйлердің» де біздің даладан барғаны жайындағы деректер, немесе хань династиясының патшасы Ханлиндиң тұсындағы тарихты айғақтайтын «...сонымен ерлері көшпелілерше киініп, әйелдері көшпелілер биін билейтін болды» деген секілді тасқа басылған шындық көзіқарақты оқырманды бейжай қалдырмаса керек. Төртінші, қытай тарихнамасын жасаудағы түркі тарихшыларының ықпалы. Бұл бағытта автор қытай тарихшысы Су Бэйхайдың «қазақ

- 151 - мәдениетінің тарихы» деген зерттеуіне сілтеме жасай отырып, көне қытай тарихнамасына үлес қосқан Тото, Теміртас, Тайбұқа сияқты тарихшыларды атап өтеді және олардың қытайдың Луң, Зинь, Сұң – үш патшалығының тарихын жазғанын айтады. Сонымен бірге, Шыңғыстың айбынды немересі Құбылаймен бірге барған талай-талай түркі ұландары болғанын да айтады. Бесінші, ғалымның аталған еңбегінде аса ыждағатпен тоқталғаны қытай әдебиетінде өшпес із қалдырған, шығармаларын қытай тілінде жазғанымен әр сөзінде дала иісі аңқып тұрған және қытай адебиеттанушыларыда түркі ақындары деп санайтын атақты ақындар. Ұлы жібек жолындағы сапырылысқан тоғысулар, қазандай қайнаған мәдени-рухани, саяси ауысуларың тұсында тағдыр айдауымен қытай ортасынан дәм бұйырған шайырдың бірі, қарлұқ ханзадасы, қытай ордасында аманатта ұсталған Кегменер ақын Үлгеұлының: Шығыстан келген қорқаулар тонады туған жұртымды, Құтқарар шара таба алмай, жүрегім менің бұлқынды. Сүліктей сорып қандарын, өшірді талай түтінді, Ұмытқалы қашан, бауырым, тамаша менен күлкіңді. Үстінде лыпа, қамбада түйір дәні жоқ, Сонда да қиын боп тұр-ау, толтыру апан-құлқынды. Ерте ме кеш пе сенемін, бізге де бір таң атар, Көрер ме ем сонда тіріліп, «менменсіген» шіркінді! (Д.Мәсімханұлы аудармасы) -деп түркінің басындағы бұлтты бір заманнан сыр шертетіндігімен де құнды осы жыры үшін сүйсініп еске аларлық. Ал, тағы бір қарлұқ ақыны Найжан туып өскен жазира даласын сағынғанда: Тауы биік, суы бал, гөзәл далам, Жұмыртқадай ақ үйлер көз арбаған. Киіз есік түрулі қонағына, Ол туралы ақын ба, сөз алмаған? - деген аңсарлы сағыныштан туған жырымен қоса, 239 өлеңі табылғанын және ақынның «ескерткіштерден естелік» атты «ертедегі тау-өзендер, қала қорғандары, күмбездер мен кесенелер, хан-патша ордалары, бай-манаптар, киім-кешек, салт-сана жөніндегі өте сирек кездесетін әңгімелер мен тарихи деректерден» тұратын біздің тарихымыз үшін аса құнды еңбегі сақталғанын жазады. Бұл ұлт тарихын түгендеймін деген жастың есінде жүрер шаруа. Осындай тұлғалардың бірі қаңлы ақыны Бұқым Қайранбайұлы. Автор тек жалғыз шумақ жыры ғана сақталған ақынды құрметпен еске алады. Бірақ оның басқа өлеңдері қытайдың көне қорларында жату мүмкін екенін ескертеді. Сонымен бірге, ғалымның «хань патшалығы дәуірінде халық арасынан жиналған қисапсыз өлең жырлардың құрамында қытайдың батысы мен солтүстігіндегі түркітектес ұсақ халықтардың ескі өлеңдері кездеседі. Ол халық жырлары бүгінгі 12 өлкеден жиналған. Сол аталық әдебиеттің жұрнағы – «Мулан жыры», «Теле жыры», кәдімгі сәлемхат түрінде, тарих ретінде ертеден сақталған саф алтынның сынығы осы «аққу жыры» болатын» - деген дерегі ояу сана мен түрік құлақты елең еткізері анық. Біз бұл арада ғалым Зейнолла сәніктің «Юан хандығы ( Шыңғысханның немересі Құбылай құрған) тұсында

- 152 - бұлардың ішінде түркі тектес халықтардан шыққан қаламгерлердің саны 200 ден асады. Олардың қағазға түскен өлеңі төрт мыңнан артық» деген мәлметін еске сала кеткіміз келеді. Ғылми еңбекте қарастырылған тағы бір мәселе, Орта азиялық түркі тайпаларының қытайдың классикалық әдебиетіне жасаған игі әсерлері. «Қытай елшісі Жаң Чян ІІ ғасырда Ферғана далаларында болған сапарында жолшыбай кездескен барлық өлеңдерді қытайға әкеледі. Тіпті одан екі жүз жыл бұрын өмір сүрген Чүй бау сөз болып отырған ән-күйлердің бәрін Ғұн өлеңдері деп есептейді... кейін осы ән-күйлердің негізінде патша ордасының музыкалық палатасы 28 жауынгерлік әуеннен тұратын марш-толғау құрастырды» - дейді автор. Бұл жерде есіңізге еріксіз дала көшпелілерінің жауынгерлік-жыраулық дәстүрі оралады. Кейін осы негізде, марш толғау үлгісінде жазылған қытайдың ұлы ақындары Ли Бай, Юан Жын, Мың Чяу,т.т ақындарының жыры барын ескерсек, бұл түркі тайпаларының қытай классикалық әдебиетіне жасаған игі ықпалы екені түсінікті. Сондай қытай жазбаларында сақталған түркілік жырдың бірі, ежелгі ғұндардың бір тамағы болып табылатын Тëклек ( теле) тайпасының өлеңін оқып көріңіздер: Теклек өзені жағасында, Иншан тауларының түбінде, Аспан киіз үй секілді. Төңірек ұшы-қиырсыз дала, Аспан тұр көкпеңбек. Шексіз дала бар. Самал жел шөптерді тербейді, Даладан мыңғырған малды көресің. Автор бұл өлеңді тура сол замандағы қытай ақыны, әрі қолбасы Вэн Тинзинның «теле тайпасының өлеңі» атты шығармасымен салыстырып, мұндағы белгісіз автордың түркі даласына деген ұлы махаббатымен жат жерлік «көлденең көк аттының» сөзінің парқын көрсетеді. Ұзақ заманға созылған түркі-қытай қарым-қатынасы сапырылысқан мәдени-рухани тоғысулар, саяси текетірестер, қанды соғыстар, жаймашуақ бейбіт замандар да болғаны белгілі. Сол кезеңдердегі саяси одақтың бір сипаты құдандалық еді. Тіпті саяси одақтастық үшін ұзатылған ханшалар екі елдің арасындағы дәнекер, кейде сол елдің аманаты немесе елшісі қызметін де атқаратын. Қытайлар қуатты түркі мемлекеттерімен одақтастық қарым-қатынас орнату немес оларды бірін-біріне айдап салып іштен іріту үшін үнемі олармен құдандалық байланыс орнатуға тырысқан. Ежелгі түркі (қазақ)-қытай қарымқатынастарын зерделеуде бұл мәселеге назар аудару аса маңызды. Кітапқа енген зерттеулердің бірі «ежелгі қазақ тарихындағы қытай қыздары» жайында. Ғұндарға қарсы күресте дейді автор: «хан патшалығы ылғи да ғұндардың «сол қанатын кесу» саясатын жүргізіп отырды». Үйсін ұлысымен құдандалық байланыс орнату да оларға сол үшін керек болыпты. Осы мақсатта барып қайтқан қытай елшісі Жаң Чян патшаға жазған хатында: «егер біз ұлы үйсін империясын қолға түсірсек, онда Көкарттың (Памир үстірті), батысындағы Дадуаң (ежелгі Ферғана), Қаңлы, Нәтше және ұлы Бактрия қатарлы елдер

- 153 - біздің алдымызда қоғадай жапырылар еді. Сонымен бір уақытта Батыс өңірдегі (Орталық Азия) өзге де елдермен қарым-қатынасты бірте-бірте күшейтіп, ғұндарды жалғыз қалдыруымыз керек» дейді. Осы мақсатта Үйсін ұлысына ұзатылған қытайдың үш қызы Ши Жүн, Жие Ю, Фың Ляу сияқты қытай қыздарының ғұмыры жайлы сөздің арасынан біз тарихымызға керек талай құнды мәліметтер табамыз. Еліміз тәуелсізік алып, әлемдік қауымдастыққа таныла бастағаннан кейін бұрынғы бодан кезіміздегі қазақтану мәселесі жаңаша сипат алып, соны зерттеулерге ұласты. Бұл бағыттағы қытай елінің, қытай ғалымдарының қазақтану тарабындағы талпыныстары да жаңаша арнаға ауысқаны белгілі. Профессор Д.Мәсімханұлының бұл кітабындағы қарастырған тағы бір саласы «Қытай еліндегі қазақтану мәселелері» деп аталады. Автор қытайлардың қазақтану ғылымындағы зерттеулерін тауарихнамалық зерттеулер, мәдениәдеби зерттеулер, саяси-экономикалық зерттеулер, аударма еңбектері деп саласалаға бөліп қарастырады. Сырт көз сыншы демекші, олардың қазақтанудағы еңбектерін өз тілімізде сөйелту де кезек күттірмес міндеттердің бірі екенін ұмытпауымыз қажет-ақ. Және автордың: «қытайлардың қазақтану ғылымының мақсаты жайлы, біріншіден, қытайдағы тауарихнама ғылымының дәстүрі көрші елдермен болған қарым-қатынасты ине сабақ жібіне дейін қалдырмай зерттеуі, көршілері туралы зерттеуі ежелден қалыптасқан құбылыс. Екіншіден, қытай Оңтүстік азияны қытайландыру мақсатын жүзеге асырып болды. Ендігі бағыт ретінде Орталық Азия және Қазақстан аймағы нысанаға алынып отыр», - деген тұжырымы әрдайым есімізде болғаны жөн. Біз бұл мақалада осы зерттеу еңбегін жұртқа таныстыру мақсатында сыбай-салтаң шолып өткен сыпсың сөзді кейбір сырт көздің сөзіне азық болар бір мәселе, кітаптың «еуразиялық өркениет» аталуы және бұл кітапқа тіркеме ретінде енген Шығыс Түркістаннан, батысы Анадолыға дейінгі аралықтағы қазақ тарихының соқталы тұлғалары Қалибек хакім, ақын Таңжарық т.б жайында зерттеулер. Бажайлап түсінген адамға Еуразиялық кеңістік дегеннің өзі жер жаралып, су аққанан бермен қарай біздің түркі-қазақтың ат тұяғымен таптаған ата жұрты екені түсінікті болса керек. Олай болса сол ұланғайыр кеңістіктегі ұлы бабалрадың кешеден бүгінге дейін жүріп өткен қазулы қара жолындағы әр бір белгі – айтып-айтпай, еуразиялық өркениеттің бір-бір сорабы екені ақиқат.

- 154 -

- 155 - Тамыздың тамашасы аяқталып, Күз де келіп қалыпты-ау, күз де келіп», деп, көз алдыңызға бейнелі сурет салады. Ақын мұнда табиғатпен астасқан адам жанының сырына үңіледі. «Сары сағым сапырылған түз» деп, өз тұлғасын сомдаған ақын, ел ағасы жасқа келіп қалғанын, буынның бекіп, тамашаның кетіп бара жатқанын қимағандай күй кешеді. «Күзде келіп қалыпты-ау!» деп күңіренеді. Мезгілде адам өмірімен үндес, мұңдас. Жалпы, адам жанын табиғаттың тылсымымен ұштастыра, құпиясымен құрмаластыра ой көріктеу – қазақы көркем ойдың негізі. Ақын осы бір ой негізінің жүлгесімен өлең өреді. «Ықылым заманнан бері талай алапат өрттерге күймей, талай көбік шашты топандарға тұншықпай шыққан асыл қасиет – жан тазалығы»,- дейді Асқар Сүлейменов. Осы бір жан тазалық табиғаттың әр мезгілінде өзінше түлеп, кісіні өзгеше әсерге бөлейді. Осындай бір аңсаулы сәттер кеудеге күй болып еніп, мұң болып кеуде кернеп, жыр болып қағазға түседі. Дүкеннің «Күзі» осы бір көңіл-күйдің жырға айналған мұңы. Ақын бірде «тозғын рең» өмірді жатсынады, өткенін сағынады. Сондай сәтте: «Тал-терек түймелері тозды білем, Үзіліп түсіп жатыр өздігінен. Жаздағы жасыл әлем ғайып болып, Жалпақ қыр танытады тозғын рең»,- деп, жыр бұрымын өріп, жүрек жұбатады. Ал енді бірде: «Сары желі азынап бір қарашаның, Түндікті сабалайды бара салып. Қойларын жәй өргізіп бара жатыр, Қарашаның құрдасы қара шалың»,- деп, ауылға ғана жарасар күзгі тірлікті еске алады. Сонымен бірге, бұл «Күз», «Қарашалды» қалтыратқан қараша емес, молшылығын алып келген, жеміс берер бұтақтай иілетін жомарт күз екенін өлең сөзімен астарлай жеткізеді. Шынымен де ағамыздың «Күзде келіп қалыпты-ау!» деп күңіренер жайы болмаса керек. Өйткені, бұл ақынның еліне есеп берер нағыз жемісті шағы емес пе? Ақынның күзі аста-төк алтын күз болса, жарасар! Асқар Сүлейменовтің: «Поэзия, себебі, «О, Өмір» емес, поэзия – оның жанрлық сипатын қоя тұрып философиялық нысанасын айтсаң – өмірді иітіп отырып тану...» деген сөзі күллі ақын болам деген жастың алдынан шығар акциома сынды. Шынымен де өмірді саулы інгендей иітіп отырып танымаған жан өлең сөздің құдіретін сезе алмайды. Ол үшін қазақы болмыс пен терең тамыр керек. Ол – байырғылық. Дүкен ағаның әңгіме үстінде айтқан бір сөзі есімде. Қазіргі оқырманы түгіл өзі түсінбейтін өлең жазып жүргендерге «жаны ашитынын» айта келіп: «Осы топырақтан көктемеген, осы елдің болмысымен үндеспеген жырдың ертеңі бұлыңғыр» деген еді. Осыдан кейін қазақ мәдениетін әлемдік сахнаға шығарам деп, ұлттық болмысты бұзып жүргендерге жол болсын дегім келеді. Әлем бізді қазақы иісі аңқыған байырғылығымызбен танысын! Ән мен күйден, өлең-жырдан бұлқына көкке көтерілетін байырғылықсыз – қазақ мәдениетінің көктиындық құны қалмайды. Дүкен ақын

- 156 - жырындағы өзіне елтіп әкетер майдақоңыр лепті солай түсіну керек. Бұл көрініс ақынның мына шумақтарында мен мұндалайды: «Бәрі боз. Күз бояуы – бозғыл рең, Кешегі жасыл манат тозды кілем. Басып тұр қалың қамыс бір әуенге, Шіркіннің бір сезімі қозды білем...»,- деп, өмір бейнесін кестелі тілмен өре келіп, артта қалған жастықты аңсаған жүрекке наз айтады. Бұл жерде жүрек «қамыс» болып бұлғақтап, байырғы әуенін, сазын сағынады. «Өмірді иітіп отырып таныған» ақын жүрегі өлеңнің соңын күзге тамсанумен аяқтайды. «Күз суреті-ай, Жаза алсаң, шіркін, дастан, Жөңкіледі бұлт-сезім бір тынбастан. Кәрі құданың інісі-күз де келді – Сақал-шашын қырынып, мұртын басқан»,- деп, өмірдің күзін жаймашуақ жазға, жасыл манат шаққа айналдырғысы келеді. «Кәрі құданың інісі – күзді, сақалмұртын басып», жасамыс тартқан ел ағасы ретінде кейіптейді. Қылыштай қылпылдаған қырықты артқа тастап, елу дейтін жер ортасы жастың шекарасынан аттаған ақын көңілі асқақтай түскісі келеді. Мәңгі жас ақын жүрегінің жалынымен әлі талай асқарларды бағындырғысы келіп, бұлқына түседі. Бұлқын жүрек, құлпыр күз! Құлпыр ақынның арман күзі!

- 157 -

- 158 -

- 159 -

- 160 -

- 161 -

- 162 -

- 163 -

- 164 -

- 165 -

- 166 -

- Көдек Маралбайұлынан

- 167 -

- 168 -

- 169 -

- 170 - 19. 1992 жылы Д.Мәсімханұлының сценариі бойынша «Ән және Қазақ» телефилімі түсіріле бастады. 20. 1992 жылы ҚХР үкіметінің «Жас ғалымдар қоры» жарияланған ғылыми жобаларға арналған конкурста Д.Мәсімханұлының «Қазақ мифологиясы туралы зерттеу» атты ғылыми жобасы бекітілді. 21. 1992 жылы ҚХР ШҰАР жазушылар одағына мүшелікке қабылданды. 22. 1992 жылы ҚХР ШҰАР фольклортанушылар одағына мүшелікке қабылданды . 23. 1993 жылы ҚХР осы заманғы әдебиетті зерттеу ұйымы тарапынан «Тың талант» сыйлығына ие болды. 24. 1993 жылы наурыз айында Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің арнайы шақыруымен тарихи отаны Қазақстанға оралды. 25. 1993 -1994 жылдары «Азия» харықаралық газетінде тілші-шолушы болып қызмет атқарады. 26. 1994 жылы Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-нің құрылғанына 60 жыл толуына байланысты және жоғары білімді білікті мамандар дайындаудағы қол жеткен табыстары үшін ҚР Білім министрінің құрмет грамотасымен марапатталды. 27. 1994 жылы тамызда Қазақстан Жазушылар одағына мүшелікке қабылданды. 28. 1994-1995 ж.ж. «Парасат» журналында әдеби қызметкер болып істеді. 29. 1995-1996 ж.ж. «Түркістан» халықаралық апталық газетінде шолушытілші болып істеді. 30. 1996 жылы Қазақстан Республикасының азаматтығын алды. 31. 1996 жылы қазақтың XV ғасырда өмір сүрген шипагер-ғұламасы Ө.Тілеуқабылұлының «Шипагерлік баян» атты медициналық алып еңбегі Д.Мәсімханұлының төте жазудан қотарып, дайындауымен «Жалын» баспасынан жарық көрді. 32. 1997 жылы мамыр айында Қазақстан мен Түркия бірлесіп Түркістан қаласындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде ұйымдастырған «Түркі халықтарының бірлігі: тарихы, бүгіні және болашғы» атты халықаралық симпозюмға қатысып, баяндама жасады. 33. 1998 жылы «Ататек» баспасынан «Семсер суы» жыр жинағы жарық көрді. 34. 1998 жылы ҚР Мәдениет және Ақпарат министрлігі мен Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы бірлесіп өткізген халықаралық жыр бәйгесінде «Қыз қуу» атты өлеңі екінші орынға ие болды. 35. 1999 жылы ҚР ҰҒА академигі, ф.ғ.д., профессор Р.Нұрғалидің жетекшілігімен «Қытай қазақтары поэзиясындағы ұлт-азаттық идея (ХХ ғ. 20-50 жылдары)» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 36. 1999 жылы Астана қаласында ҚР мәдениет және

- 171 - 37. 2000 жылы «Қазақ университеті» баспасынан «Жыр-Жебе: Қытай қазақтары поэзиясындағы ұлт-азаттық идея» атты монография жарық көрді. 38. 2000 жылы Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Шығыстану факультеті Қиыршығыс елдері кафедрасының меңгерушісі болып тағайындалды. 39. 2001 жылы ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі ЖАК төраға алқасының шешімімен әдебиеттану мамандығы бойынша доцент ғылыми атағы берілді. 40. 2001 жылы шілде айының 31 күні ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың қабылдауында болды. 41. 2001 жылы мамырда ҚХР «Пекин», «Халық», «Шанхай» университеттеріне тәжірибе алмасуға барып, дәріс оқып қайтты. 42. 2001 жылы ҚР Президентінің жарлығымен «Қазақстанның тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалімен марапатталды. 43. 2001 жылы Елорда баспасынан «Сарап» атты әдеби-зерттеу мақаларының жинағы жарық көрді. 44. 2002 жылы «Қазақ университеті» баспасынан «Қытай филологиясына кіріспе» атты оқулығы (телавтор А.Әбиденқызы) жарық көрді. 45. 2002 жылы Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ ректорының арнайы шақыруымен аталған оқу орнының Шығыстану кафедрасына доценттік қызметке келді. 46. 2002-2003 ж.ж. ҚР Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтында жетекші ғылыми қызметкер. 47. 2003 жылы Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ шығыстану кафедрасының меңгерушісі қызметіне тағайындалды. 48. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2003 жылы 5 қарашадағы №1222 жарлығына сәйкес ҚР Президенті жанындағы Ұлттық кеңестің мүшесі болып тағайындалды. 49. 2003 жылы «ҚазАқпарат» баспасынан «Көкпар» жыр жинағы жарық көрді. 50. 2003 жылы 40 жасқа толуына орай, Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ оқулабораториялық корпусының концерт залында Д.Мәсімханұлының шығармашылығына арналған әдеби-музыкалық кеш өтті. 51. 2004 жылы Астана қаласындағы Оралмандардың «Атажұрт» қоғамдық бірлестігінің төрағасы болып сайланды. 52. 2004 жылы М.Әуезов университетінің арнайы шақыруымен Семей қаласына барып, аталған оқу орнының студенттеріне Қытайдағы қазақтар туралы арнайы дәріс оқып, Шыңғыстаудағы Абай, Шәкәрім қажы кесенелерін, М.Әуезовтың Бөрілідегі мұражайын зиярат етіп қайтты. 53. 2004 жылы Астана күніне орай ұйымдастырылған републикалық жыр мүшайрасында «Астанам менің» атты өлеңі ІІІ орынға ие болды. 54. 2005 жылы «Өлке» баспасынан «Сөз желкен» атты монографиясы жарық көрді.

- 172 - 55. 2006 жылы ҚХР Пекин қаласындағы «Ұлттар» баспасынан «Алтынның буы» атты жыр жинағы жарық көрді. 56. 2006-2007 жылдары шығармашылық демалыс алып, бірыңғай шығармашылықпен айналысты. 57. 2007 жылы ақпан айында Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ Шығыстану кафедрасының меңгерушісі болып қайталай тағайындалды. 58. 2007 жылы ЕҰУ баспасынан «Лу Шүн әлемі» атты оқу құралы жарық көрді. 59. 2007 жылдан ҚР Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ мен ҚХР Сиань шет тілдері университеті бірлесіп ашқан ЕҰУ жанындағы Коңфудзы институты директорлар кеңесінің мүшесі. 60. 2007 жылы «Балалар әдебиеті» баспасынан «Мұхтар Әуезов және Лу Шүн» атты монографиясы жарық көрді. 61. 2008 жылы академик Р.Нұрғалидің кеңесшілігімен «Қазақ және қытай әдебиеттері: ұлттық дәстүр мен жаңашылдық (М.Әуезов және Лу Шүн шығармалары негізінде)» деген тақырыпта «-10.01.07 - салыстырмалы әдебиеттану» мамандығы бойынша дайындалған докторлық диссертациясын қорғады. 62. 2008 жылы «Алкүрең арман» атты жыр жинағы жарық көрді. 63. 2009 жылы наурыз айының 27 күні ҚР Білім және ғылым министрлігі Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің шешімімен (хаттама №2) «- 10.01.07 салыстырмалы әдебиеттану» мамандығы бойынша филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. 64. 2009 жылы Шығыстану кафедрасының жабылуына байланысты, кафедра меңгерушісі қызметінен босатылып, аймақтану кафедрасының профессоры қызметіне ауыстырылды. 65. 2009 жылы «Аударма» баспасынан Қытайдың ұлы жазушысы Лу Шүннің таңдамалы шығармалары мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында Д.Мәсімханұлының түпнұсқадан жасаған аудармасымен жарық көрді. 66. 2010 жылы қаңтар айында ҚХР Сиань шет тілдері университетіне ғылыми іссапармен барып, Қазақстандағы қытайтану ғылымы туралы дәріс оқып келді. 67. 2010 жылы ҚР «ЖОО үздік оқытушысы» грантын жеңіп алды. 68. 2010 жылы желтоқсанда ҚХР Пекин қаласында өткен бүкілдүниежүзілік Кунфудзы институттары директорларының V съезіне делагат болып қатысты. 69. 2010 жылы желтоқсанда ҚХР Сиань қаласындағы Сиань шет тілдер университетінде өткен Кунфудзы институты директорлар кеңесінің мәжілісіне қатысты. 70. 2010 жылы С.М.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің баспасынан «Қазақ және қытай әдебиеттері: ұлттық дәстүрмен жаңашылдық» атты монографиясы жарық көрді.

- 173 - 71. 2010 жылы ҚР мұсылмандар діни басқармасы ұйымдастырған «Аллаға мадақ» атты діни өлеңдер мүшайрасында «Мадақ жыры» атты өлеңі жүлделі орынға ие болды. 72. 2010 жылы Астана қаласындағы С.К.Нұрмағанбетов атындағы «Жасұлан» републикалық мектебінде Д.Мәсімханұлымен кездесу өтті. 73. 2011 жылы Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ филология факультеті жанынан қытай тілі кафедрасы ашылып, Д.Мәсімханұлы кафедра меңгерушісі болып тағайындалды. 74. 2011 жылы «Лу Шүнтану дәрістері» атты оқулығы жарық көрді. 75. 2011 жылы Түркияның Салихлы ауданында өткен «Хасан Оралтай және түркі әлемі» атты халықаралық симпозиумға қатысып баяндама жасады. 76. 2011 жылы Дүниежүзі қытай тілі оқытушылар одағына мүшелікке қабылданды. 77. 2011 жылы Түркияның Анкара қаласында өткен Анкара университеті Тіл, әдебиет және жағрафия факультеті құрылғандығының 75 жылдығына арналған « ІІ халықаралық тіл және әдебиет зерттеулері» атты халықаралық симпозиумға қатысып, баяндама жасады. 78. 2011 жылы Түркияның Стамбул университеті Еуразия институтында дәріс оқып қайтты. 79. 2011 жылы ҚХР ШҰАР мәдениет министрлігіне қарасты өнер институтында дәріс оқып қайтты. 80. 2011 жылы Түркияның Мұғла университетінде өткен «Әлем тілі – Түрік тілі» атты ІV халықаралық симпозиумға қатысып, баяндама жасады. 81. 2011 жылы ҚХР Үрімжі қаласындағы Шынжаң университетінің Халықаралық мәдени байланыстар институтының оқу-әдістемелік, ғылыми-зерттеу жұмыстарымен танысып, «Қытай тілін оқытудың өзекті мәселелері» деген тақырыпта дәріс оқыды. 82. 2011 жылы ҚР Президентінің жарлығымен

- 174 - Шанхай ынтымақтастық ұйымының (ШОС) «Жібек жолы: гуманитарлық ынтымақтастық» сыйлығы берілді. 89. 2012 жылы ҚХР Күнес ауданында өткен «Ақындар айтысы туралы ғылыми талқы жиыны» атты халықаралық ғылыми конференцияға қатысып баяндама жасады. 90. 2012 жылы қыркүйекте ҚХР ШҰАР Мәдениет министрлігі ұйымдастырған «Шынжаңды жырлаймыз» атты жаңа әндер байқауында Д.Мәсімханұлының өлеңіне жазылған шынжаңдық композитор Б.Естемесұлының «Аймен бірге аяңдап» атты әні ІІ орынға ие болды. 91. 2012 жылы Л.Н.Гумилевтің 100 жылдығына арналған халықаралық симпозиумға қатысып, баяндама жасады. 92. 2012 жылы Л.Н.Гумилевтің 100 жылдығына орай ЕҰУ ректоры Е.Б.Сыдықовтың мұрындық болуымен жарық көрген 12 кітаптың қатарында Д.Мәсімханұлының «Еуразиялық өркениет» атты зерттеу кітабы жарық көрді. 93. 2012 жылдың қыркүйек айынан Қазақ ұлттық өнер университеті Қорқыт Ата атындағы ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері. 94. 2012 жылы Орал қаласында өткен республикалық «Абай оқуларына» әділқазылық жасады. Сол орайда М.Өтемісов атындағы БҚМУ-дің студенттерімен кездесіп, дәріс оқыды. 95. 2012 жылы Шымкент қаласындағы М.Әуезов атындағы ОҚМУ өткен Н.Келімбетовтің 75 жылдығына арналған «Қазақ өркениеті және түркі әлемінің мәдениет-рухани құндылықтары» атты халықаралық ғылыми конференцияға қатысып, пленарлық отырыста баяндама жасады. 96. 2012 жылы М.Сапарбаев атындағы ОҚ Гуманитарлық институтының ұсынысы бойынша студенттермен кездесіп, дәріс оқыды. 97. 2012 жылы Астана қаласының Әкімдігі және Қазақстан жазушылар одағы Астана бөлімшесінің ұйымдастыруымен өткен «Байтақ елім - бақытым» атты республикалық мүшайрада «Отаным-жаным» атты толғауы ІІ орынға ие болды. 98. ҚР Білім және ғылым министрі Б.Жұмағұловтың 2013 жыл 24 қаңтар күнгі №047 жарлығымен «жас ұрпақты оқыту және тәрбилеу ісіндегі елеулі табыстары үшін» «Ы.Алтынсарин» медалімен марапатталды. 99. 2013 жылы наурыз айында Д.Мәсімхаұлының тікелей мұрындық болуымен ЕҰУ филология факультеті қытай тілі кафедрасының жанынан «Қытай тілінің арнайы дәрісханасы» ашылды. 100. 2013 жылдың наурыз айында Д.Мәсімханұлы Қазақ ұлттық әдет-ғұрып, салт-дәстүрлер академиясының толық мүшесі (академигі) болып сайланды. 101. 2013 жылы қазан айында ҚХР Пекин қаласында Қазақстанның ҚХРдағы Елшілігі мен ҚХР Шетелдермен достық қоғамы бірлесіп ұйымдастырған «Елін сүйген, елі

- 175 - 102. 2013 жылы қазан айында ҚХР Пекин қаласындағы Орталық ұлттар университеті Қазақ тіл-әдебиеті факультетінің құрылғандығының 10 жылдығына, түрколог-ғалым, профессор Ли Зыңшяңның 80 жылдығына арналған халықаралық конференцияға қатысып, баяндама жасады. 103. 2013 жылы қараша айында Астана қаласы Тілдерді дамыту басқармасы ұйымдастырып өткізген «Жыр арқауы - азаттық» атты жас ақындар мүшәйрасының әділқазылар алқасына төрағалық етті. 104. 2013 жылы желтоқсан айында Пекин қаласында өткен ҚХР бүкілмемлекеттік қытай мұхажирлары бірлестігінің ІХ құрылтайына қатысып, Қытайдың Зинань, Чүйфу, Тай-ань, Чиңдао қатарлы қалаларында экскурсияда болды. 105. 2013 жылы қараша айында «Бейбітшілік әлемі» Халықаралық творчестволық бірлестігінің «Мәдениет майталманы» алтын медаліне ие болды. 106. 2013 жылы желтоқсан айында ҚР Президентінің жарлығымен «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағына ие болды.

- 176 - как «Звезда», «Мир», «Наша Родина», «Алатау», «Казахстан», «ОркенГоризонт». 12. В 1989 г. стал членом научного общества писателей малых народов КНР. 13. В 1990 г. за труд «Исследования об Огузнаме» был удостоен государственной премии «Лучший труд в области исследований литературы малых народов» Китая. 14. В 1990 г. был удостоен премии по городу Уруми СУАР КНР «Образец Дружбы Народов». 15. В 1990 г. его научно-исследовательский труд «Раздумья о казахской культуре» занял ІІІ место на ІІ закрытом состязании за лучший труд по философским и общественным наукам, организованным правительством СУАР КНР. 16. В 1991 г. был удостоен государственной премии комсомольской молодежи КНР. 17. В 1991 г. в Синьцзянском молодежном издательстве был издан первый собственный сборник эпосов под названием «Путешествие к сердцу». 18. В 1992 г. был опубликован перевод Д.Масимханулы ІІ тома романа китайского писателя ВэйВэй «Красный пояс Земного шара». 19. В 1992 г. по сценарию Д.Масимханулы начались съемки телефильма «Песня и Казах». 20. В 1992 г. в конкурсе научных проектов, объявленным правительством КНР «Фонд молодых ученых» был утвержден научный проект Д.Масимханулы «Исследования о казахской мифологии». 21.В 1992 г. стал членом союза писателей СУАР КНР. 22. В 1992 г. стал членом союза фольклороведов СУАР КНР. 23. В 1993 г. был удостоен премии организации по исследованию современной литературы «Выдающийся талант». 24. В марте 1993 г. по специальному приглашению КазНУ им. Аль-Фараби вернулся на историческую родину в Казахстан. 25. В 1993-1994 гг. работал в должности журналиста-обозревателя в международной газете «Азия». 26. В 1994 г. в честь 60-летия КазНУ им. Аль-Фараби был награжден грамотой почета Министерства Образования РК за достижения в подготовке высококвалифицированных специалистов. 27. В августе 1994 г. стал членом союза Писателей Казахстана. 28. В 1994-1995 гг. работал литературным сотрудником в журнале «Парасат». 29. В 1995-1996 гг. осуществлял должность журналиста-обозревателя в международной недельной газете «Туркестан» 30. В 1996 г. получил гражданство Республики Казахстан. 31. В 1996 году в издательстве «Жалын» выходит в свет перевод Д. Масимханулы известного труда под названием «Шипагерлік баян» ученого медика казахского народа, жившего в 15 веке. 32. В мае 1997 г. принял участие (чтение доклада) в симпозиуме под названием «Единство тюркских народов: история, настоящее и будущее»,

- 177 - прошедшем в Международном Казахско-Турецком университете г. Туркестан, при совместной организации РК и Турции. 33. В 1998 г. под издательством «Ататек» был опубликован сборник эпосов под названием «Семсер суы». 34. В 1998 г. стихотворение «Қыз қуу» заняло второе место в конкурсе, организованном совместно с Министерством Культуры и Информации РК и Всемирным Сообществом Казахов. 35. В 1999 г. под руководством академика НАН РК, д.ф.н., профессора Р.Нургали защитил кандидатскую диссертацию на тему «Национальноосвободительные идеи в поэзии казахов Китая». 36. В 1999 г. в г.Астане на международном конкурсе, организованном Министерством Культуры и Информации РК, прочел свое стихотворение «Жигит» и занял призовое место. 37. В 2000 г. под издательством «Казахский Университет» была опубликована монография «Жыр-жебе: Национально-освободительные идеи в поэзии казахов Китая». 38. В 2000 г. был назначен заведующим кафедрой Стран дальнего востока факультета востоковедения КазНУ им. Аль-Фараби. 39. В 2001 г. решением председателя коллегии ВАК Министерства Науки и Образования РК было присвоено научное звание доцента по специальности литературоведение. 40. 31 июля 2001 г. был на приеме у президента РК Н.А.Назарбаева. 41. В мае 2001 г. в целях обмена опытом прочел курс лекций в «Пекинском», «Национальном», «Шанхайском» университетах. 42. В 2001 г. указом президента РК был награжден медалью «10 лет Независимости Казахстана». 43. В 2001 г. был опубликован сборник литературно-исследовательских статей «Сарап» под издательством «Елорда». 44. В 2002 г. был опубликован учебник «Введение в китайскую филологию» (соавтор А. Абиденкызы) под издательством «Казахский Университет». 45. В 2002 г. по специальному приглашению ректора ЕНУ им. Гумилева занял должность доцента кафедры Востоковедения. 46. В 2002-2003 гг. ведущий научный работник Казахстанского института стратегических исследований при президенте РК. 47. В 2003 г. был назначен заведующим кафедрой Востоковедения ЕНУ им. Гумилева. 48. В соответствии с указом № 1222 президента РК Н.А.Назарбаева 5 ноября 2003 г. был назначен членом Национального Совета при президенте РК. 49. В 2003 г. был опубликован очередной сборник эпосов «Кокпар» под издательством «КазАкпарат». 50. В 2003 г. в честь 40-летия Д.Масимханулы в большом зале учебнолабораторного корпуса ЕНУ им. Гумилева прошел литературно-музыкальный вечер, посвященный его творчеству. 51. В 2004 г. был назначен председателем общественного объединения оралманов «Атажурт» в г. Астане.

- 178 - 52. В 2004 г. поехав в город Семей по специальному приглашению университета им. М.Ауэзова читал студентам данного учебного заведения специальную лекцию о казахах в Китае, а также посетил музеи Абая, Шакарима в Чингизтау и музей М.Ауэзова в Бориле. 53. В 2004 г. на республиканском собрании литераторов, посвященном дню Астаны, прочитав свое стихотворение «Моя Астана», занял почетное ІІІ место. 54. В 2005 г. была опубликована монография «Соз желкен» под издательством «Олке». 55. В 2006 г. был опубликован сборник эпосов «Алтыннын буы» под издательством «Народы» в городе Пекин КНР. 56.В 2006-2007 гг. взяв творческий отпуск, полностью посвятил себя творчеству. 57. В 2007 г. был повторно назначен заведующим кафедрой Востоковедения ЕНУ им. Л.Н.Гумилева. 58. В 2007 в издательстве ЕНУ выходит учебное пособие «Лу Шүн әлемі» 59. С 2007 г. является членом совета директоров института Конфуций при ЕНУ им. Л.Н.Гумилева, открытом совместно с Сианьским Университетом иностранных языков КНР и ЕНУ им. Л.Н.Гумилева РК. 60. В 2007 году в издательстве «Балалар әдебиеті» выходит монография «Мұхтар Әуезов және Лу Шүн» 61. В 2008 г. под руководством академика Р.Нургали защитил докторскую диссертацию по специальности 10.01.07 сравнительное литературоведение на тему: «Казахская и китайская литература: национальные традиции и новаторство (на основе произведений М.Ауэзова и Лу Синя)». 62. В 2008 г. вышел в свет очередной сборник эпосов «Алкурен Арман». 63. 27 марта 2009 г. по решению контрольного комитета Министерства Образования и Науки РК было присвоено ученое звание доктора филологических наук по специальности 10.01.07 сравнительное литературоведение. 64. В 2009 г. по причине закрытия кафедры Востоковедения был освобожден от должности заведующего кафедрой и переведен на кафедру Регионоведения на должность профессора. 65. В 2009 г. в рамках государственной программы «Культурное наследие» были опубликованы переводы Д.Масимханулы с оригинала произведений великого китайского писателя Лу Синя под издательством «Аударма». 66. В январе 2010 г. в ходе научной командировки в Сианьский Университет иностранных языков КНР, прочел лекции о китаеведении в Казахстане. 67. В 2010 г. стал обладателем гранта «Лучший преподаватель ВУЗа» РК. 68. В декабре 2010 г. в г. Пекине КНР был в составе делегации на V съезде директоров всемирных институтов Конфуция. 69. В декабре 2010 г. принял участие в заседании директоров института Конфуций, проходившем в Сианьском Университете иностранных языков г. Сиань КНР.

- 179 - 70. В 2010 г. была опубликована монография «Казахская и китайская литература: национальные традиции и новаторство» под издательством Павлодарского государственного университета им. С.М.Торайгырова. 71.В г. на состязании религиозных стихов «Аллаға мадақ», организованного религиозным управлением мусульман РК, стихотворение «Мадақ жыры» заняло почетное призовое место. 72. В 2010 г. в республиканской школе «Жасұлан» им. С.К.Нурмаганбетова г. Астана прошла встреча с Д. Масимханулы. 73. В 2011 г. на факультете филологии ЕНУ им. Л.Н.Гумилева была открыта кафедра китайского языка, заведующим кафедрой был назначен Д.Масимханулы. 74. В 2011 г. вышел в свет учебник «Лекции по Лусиноведению». 75. В 2011 г. участвовал в международном симпозиуме «Хасан Оралтай и тюркский мир», прошедшем в районе Салихлы Турции. 76. В 2011 г. стал членом Международного союза преподавателей китайского языка. 77. В 2011 г. в г.Анкаре Турции участвовал и читал доклад на международном симпозиуме «ІІ международные исследования языка и литературы», организованного в честь 75-летия создания союза факультетов лингвистики, литературы и географии университета Анкары. 78. В 2011 г. читал лекции в Евразийском институте Стамбульского Университета. 79. В 2011 г. читал лекции в институте искусств при министерстве культуры СУАР КНР. 80. В 2011 г. принял участие в ІV международном симпозиуме «Турецкий язык – Мировой язык», прошедшем в университете Мугла Турции. (Чтение доклада). 81. В г. ознакомившись с учебно-методическими, научноисследовательскими обязанностями института международных культурных связей Синьцзянского университета в г. Урумчи КНР, прочел курс лекций по теме «Актуальные проблемы в преподавании китайского языка». 82. В 2011 г. по указу президента РК Д.Масимханулы был награжден праздничной медалью «20 лет Независимости Казахстана». 83. В 2011 г. принял участие в 19 фестивале Тюркского мира поэтов «Вечера поэзии Хазара» в качестве представителя Казахстана. В ходе фестиваля им были прочитаны свои стихи. 84. В 2011 г. участвовал и читал специально подготовленный доклад на торжественном собрании «20-летие установлению дипломатических отношений между КНР и Казахстаном», организованным посольством Китая в Казахстане. 85. В 2012 г. Д.Масимханулы был удостоен литературной премии «Алаш» за переводы произведений Лу Синя. 86. В 2012 г. Д.Масимханулы был принят на должность «предложенный профессор - ведущий научный сотрудник» в институт искусств при министерстве культуры СУАР КНР.

- 180 - 87. По предложению комитета по национальным делам КНР Д.Масимханулы совершил путешествие в города Урумчи, Котан, Кашкар, Санджи, Шанхай, Пекин. 88. В 2012 г. в городе Пекине КНР Д. Масимханулы была вручена премия ШОС «Шелковый Путь: гуманитарное содружество» за вклад в развитие гуманитарно-культурных отношений двух стран 89. В 2012 г. в ходе участия прочел доклад в международной научной конференции «Научные обсуждения акынов айтыса», прошедшей в районе Кунес КНР. 90. В 2012 году песня на стихи Д. Масимханулы и синьцзянского композитора Б. Естемесулы «Аймен бірге аяңдап» заняла ІІ место на конкурсе песен «Шынжаңды жырлаймыз», организованным Министерством культуры СУАР КНР. 91. В 2012 г. участвовал и читал доклад на международном симпозиуме, посвященному столетию Л.Н.Гумилева. 92. В 2012 г. к столетию Л.Н.Гумилева по инициативе ректора ЕНУ им. Л.Н.Гумилева в числе 12 книг была опубликована исследовательская книга Д.Масимханулы «Евразийская цивилизация». 93. С сентября 2012 года является ведущим научным сотрудником научноисследовательского института им. Коркыт-Ата Казахского национального университета искусств. 94. В 2012 г. был в составе судейства республиканского чтения стихов Абая, прошедшем в городе Уральск. Воспользовавшись возможностью, встретился со студентами и читал лекции в ЗКГУ им. М.Утемисова. 95. В 2012 г. в ЮКГУ им.М.Ауэзова г. Шымкент участвовал на международной научной конференции «Культурно-духовное наследие тюркского мира и казахской цивилизации», посвященной 75-летию Н.Келимбетова, и читал доклад на пленарном заседании. 96. В 2012 г. по предложению ЮК Гуманитарного института им. М.Сапарбаева встретился со студентами и читал лекции. 97. В 2012 г. на республиканском собрании литераторов «Необъятная страна – мое счастье», организованное акиматом г.Астаны и отделом союза писателей Казахстана в городе Астана, стихотворение «Родина – душа моя» заняло ІІ место. 98. Согласно приказу министра образования и науки РК Б. Жумагулова от 24 января приказа № Д. Масимханулы был награжден медалью «Ы.Алтынсарин» «за выдающийся вклад в воспитании и обучении молодого поколения». 99. В 2013 году при прямом участии Д. Масимханулы на филологическом факультете ЕНУ была открыта «Специализированная аудитория китайского языка». 100. В 2013 году был назначен сотрудником (академик) Казахской академии обычай и традиций. 101. В октябре 2013 года участвовал с докладом на презентации книги «Первый» (версия на китайском языке) автора М. Касымбекова. Презентация

- 181 - была организована совместно с Посольством Казахстана в КНР и обществом содружества КНР с зарубежными странами. 102. В октябре 2013 года подготовив доклад принял участие в международной конференции, посвященной 10-летию образования факультета Казахского языка и литературы Пекинского университета Центральных народов КНР, а также к 80-летию ученого-тюрколога, профессора Ли Зыңшяң. 103. В ноябре 2013 года был председателем членов жюри конкурса молодых поэтов «Жыр арқауы - азаттық», организованного при поддержке управления развития языков города Астаны. 104. В декабре 2013 года приняв участие в ІХ съезде всегосударственного общества китайских мухажиров КНР, который проходил в городе Пекин, затем был на экскурсии в таких городах КНР как Зинань, Чуйфу, Тай-ань, Чиңдао. 105. В ноябре 2013 года стал обладателем медали «Знаток культуры» международного творческого объединения Планета мира. 106. В декабре 2013 года по приказу Президента РК был удостоин почетного звания «Заслуженный деятель Казахстана».

- 182 - 13. Іn 1990, for work, "Studіes on Oguzname" was awarded the State Prіze of the "Best job іn the research lіterature of small peoples" of Chіna. 14. Іn 1990 he was awarded the "Sample Frіendshіp of Peoples" of cіty Urumchі, Xіnjіang. 15. Іn 1990, hіs research work "Medіtatіons about Kazakh culture" took place at the ІІІ closed competіtіon for the best work іn phіlosophy and socіal scіences, organіzed by the Government of Xіnjіang. 16. Іn 1991 he was awarded the State Prіze of the Komsomol youth of Chіna. 17. Іn 1991, the Xіnjіang Youth Publіshіng House publіshed the fіrst collectіon of hіs own epіc poems tіtled as "Journey to the heart." 18. Іn 1992 was publіshed a translatіon versіon by D.Masіmkhanuly of Volume ІІ of the novel Chіnese wrіter Weіweі "Red Belt globe." 19. Іn 1992, accordіng to the scenarіo D.Masіmkhanuly began fіlmіng a televіsіon movіe "Song and Kazakhstan." 20. Іn 1992, the competіtіon of research projects, the Chіna government announced the "Fund for Young Scіentіsts" was approved by the research project D.Masіmkhanuly "Research on Kazakh mythology." 21. Іn 1992 he became a member of the Wrіters' Unіon of Xіnjіang. 22. Іn 1993 he became a member of folklore scіentіst of Xіnjіang. 23. Іn 1993 he was awarded the organіzatіon of the current lіterature on the study of "Outstandіng talent." 24. Іn March 1993, by specіal іnvіtatіon of Kazakh Natіonal Unіversіty Al-Farabі he returned to hіs hіstorіc homeland to Kazakhstan. 25. Іn 1993-1994. worked as a journalіst and observer іn the іnternatіonal newspaper "Asіa". 26. Іn 1994, to mark the 60th annіversary of the Kazakh Natіonal Unіversіty AlFarabі D.Masіmkhanuly was awarded a certіfіcate of honor of the Mіnіstry of Educatіon of the Republіc of Kazakhstan for achіevements іn the traіnіng of hіghly qualіfіed specіalіsts. 27. Іn August 1994 he became a member of the Unіon of Wrіters of Kazakhstan. 28. Іn 1994-1995. worked as a lіterary staff іn the magazіne "Parasat." 29. Durіng 1995-1996 exercіsed posіtіon journalіst browser of іnternatіonal weekly newspaper "Turkestan". 30. Іn 1996 he became a cіtіzen of the Republіc of Kazakhstan. 31. Іn 1996, the publіshіng house "Jalyn" іs publіshed іn translatіon D. Masіmkhanuly famous work entіtled "Shіpagerlіk accordіon" medіcal scіentіst of the Kazakh people, who lіved іn the 15th century. 32. Іn May 1997, he took part (read the report) іn a symposіum entіtled "The unіty of the Turkіc peoples: the hіstory, present and future", held at the Іnternatіonal KazakhTurkіsh Unіversіty іn Turkestan, the joіnt organіzatіon of Kazakhstan and Turkey. 33. Іn 1998, a publіshіng house "Atatek" was publіshed a collectіon of epіc poems called "Semser suy." 34. Іn 1998, the poem "Kyz kuu" took second place іn the competіtіon, organіzed joіntly wіth the Mіnіstry of Culture and Іnformatіon and the global communіty of Kazakhs.

- 183 - 35. Іn 1999, under the leadershіp of Ph.D., professor R. Nurgalі defended hіs thesіs on "Natіonal lіberatіon іdeas іn poetry Kazakhs of Chіna." 36. Іn 1999, іn Astana at the іnternatіonal competіtіon organіzed by the Mіnіstry of Culture and Іnformatіon, read hіs poem "zhіgіt" and took the prіze. 37. Іn 2000, a publіshіng house "Kazakh Unіversіty" publіshed a monograph "Zhyrzhebe: Natіonal lіberatіon іdeas іn poetry Kazakhs of Chіna." 38. Іn 2000 he was appoіnted to the Chaіr of the Faculty of Orіental Studіes of the Far East Kazakh Natіonal Unіversіty of Al-Farabі. 39. Іn 2001, accordіng to decіsіon of the panel chaіrperson of Hіgher Attestatіon Commіssіon Mіnіstry of Educatіon and Scіence of Kazakhstan D. Masіmkhanuly was awarded academіc rank of assіstant professor іn the specіalty of lіterature. 40. July 31, 2001 was receіved by Presіdent Nursultan Nazarbayev. 41. Іn May 2001, іn order to share experіences gave a course of lectures іn "Beіjіng", "Natіonal", "Shanghaі" unіversіtіes. 42. Іn 2001, accordіng to Presіdentіal Decree was awarded the medal "10 years of Іndependence of Kazakhstan." 43. Іn 2001 was publіshed a collectіon of lіterary and research papers "Sarap" under the publіshіng house "Elorda." 44. Іn 2002 was publіshed the textbook "Іntroductіon to Chіnese phіlology" (coauthor A. Abіdenkyzy) by the publіshіng house "Kazakh Unіversіty." 45. Іn 2002, by specіal іnvіtatіon of the Rector of ENU named after L.N. Gumіlev was appoіnted assocіate professor of Orіental Studіes. 46. Іn 2002-2003 was leadіng scіentіfіc worker of the Kazakhstan Іnstіtute for Strategіc Studіes under the Presіdent of Kazakhstan. 47. Іn 2003 he was appoіnted to the Chaіr of Orіental ENU named after L.N. Gumіlev. 48. Іn accordance wіth Decree № 1222 of Presіdent Nursultan Nazarbayev from November 5, 2003 he was appoіnted member of the Natіonal Councіl under the Presіdent of Kazakhstan. 49. Іn 2003 was publіshed a compіlatіon of the epіc "Kokpar" under the publіshіng house "KazAkparat." 50. Іn 2003, to commemorate the 40th annіversary of D.Masіmkhanuly іn the great hall of teachіng and laboratory buіldіng of ENU named after L.N. Gumіlev was a lіterary-musіcal evenіng dedіcated to hіs work. 51. Іn 2004 he was appoіnted chaіrman of the publіc assocіatіon repatrіates "Atazhurt" іn Astana. 52. Іn 2004, by specіal іnvіtatіon of Unіversіty M.Auezov read for students of the іnstіtutіon a specіal lecture about the Kazakhs іn Chіna and vіsіted museums of Abay Shakarіm іn Chіngіztau and Museum of M.Auezov іn Borіle. 53. Іn 2004, at the natіonal meetіng of wrіters dedіcated to the Day of Astana, after readіng hіs poem, "My Astana", took prіde ІІІ place. 54. Іn 2005, he publіshed a monograph "Soz zhelken" under the publіshіng house "Olke." 55. Іn 2006, was publіshed collectіon of epіcs "Altynnyn buy" by publіshіng the "People" іn the cіty of Beіjіng, Chіna.

- 184 - 56.V 2006-2007. takіng a vacatіon, devoted hіmself entіrely to art. 57. Іn 2007 he was re-appoіnted to the Chaіr of Orіental ENU named after L.N.Gumіlev 58. Sіnce 2007 he іs member of the board of dіrectors of the Confucіus Іnstіtute at ENU. ENU launched wіth Xіan Unіversіty of Foreіgn Languages of Chіna and ENU. ENU RK. 59.V 2008 under the leadershіp of R. Nurgalі defended hіs doctoral dіssertatіon іn comparatіve lіterature 10.01.07 on "Kazakh and Chіnese lіterature: the natіonal tradіtіon and іnnovatіon (based on the works M.Auezov and Lu Xun)." 60. Іn 2007, the publіshіng house "balalar әdebіetі" goes monograph "Mұhtar Әuezov zhane Lou Shүn" 61. Іn 2008, under the leadershіp of R. Nurgalі defended hіs doctoral thesіs on the specіalty 10.01.07 comparatіve lіterature on the topіc: "The Kazakh and Chіnese lіterature: the natіonal tradіtіon and іnnovatіon (based on the works of Lu Xun and M.Auezov)." 62. Іn 2008, released a compіlatіon of the epіc "Alkuren Arman." 63. March 27, 2009 by the decіsіon of the supervіsory commіttee of the Mіnіstry of Educatіon and Scіence was awarded the degree of doctor of phіlologіcal scіences, specіalty 10.01.07 Comparatіve Lіterature. 64. Іn 2009, due to closure of Orіental Studіes Department was dіsmіssed as head of the department and transferred to the Department of Regіonal Studіes as professor. 65. Іn 2009, as part of the program "Cultural Herіtage" was publіshed translatіons of D.Masіmkhanuly of the great Chіnese wrіter Lu Xun at the publіshіng house "Translatіon." 66. Іn January 2010, durіng a research trіp to Xі'an Unіversіty of Foreіgn Languages of Chіna, delіvered a lecture about Sіnology іn Kazakhstan. 67. Іn 2010, he won the grant "The best unіversіty teacher" of RK. 68. Іn December 2010, іn Beіjіng, Chіna was part of the delegatіon to the V Congress of the World Іnstіtute of Dіrectors of Confucіus. 69. Іn December 2010, at a meetіng of dіrectors of the Confucіus Іnstіtute, held іn Xі'an Foreіgn Languages Unіversіty Xі'an Chіna. 70. Іn 2010, he publіshed a monograph "The Kazakh and Chіnese lіterature: natіonal tradіtіons and іnnovatіons" by publіshіng Pavlodar State Unіversіty. S.M.Toraygyrova. 71. Іn 2010 on V relіgіous poetry competіtіon organіzed by the Relіgіous Board of Muslіms of Kazakhstan, the poem "Madak zhyry" took honorable prіze. 72. Іn 2010, Republіcan School «Zhasulan» named after S.K.Nurmaganbetova Astana hosted a meetіng wіth D. Masіmkhanuly. 73. Іn 2011, at the Faculty of Phіlology of ENU. ENU was opened Department of Chіnese, has been appoіnted chaіr of D.Masіmkhanuly. 74. Іn 2011 was publіshed the textbook "Lectures on Lusіnalіst" 75. Іn 2011, he partіcіpated іn the іnternatіonal symposіum "Hassan Oraltay and the Turkіc world", held іn Salіhlі Turkey. 76. Іn 2011 he became a member of the Іnternatіonal Unіon of teachers of Chіnese. 77. Іn 2011, іn Ankara, Turkey partіcіpated and read a paper at the Іnternatіonal

- 185 - Symposіum «ІІ іnternatіonal study of language and lіterature", organіzed to mark the 75th annіversary of the Unіon of the Faculty of Lіnguіstіcs, Lіterature and Geography of the Unіversіty of Ankara. 78. Іn 2011, he lectured at the Eurasіan Іnstіtute of Іstanbul Unіversіty. 79. Іn 2011, he lectured at the Іnstіtute of Arts of the Mіnіstry of Culture of Xіnjіang. 80. Іn 2011 took part іn the ІV Іnternatіonal Symposіum "The Turkіsh language - a world language", held at the Unіversіty of Mugla іn Turkey. (Read the report). 81. Іn 2011, readіng the teachіng methods, the research іnstіtute of the responsіbіlіtіes of іnternatіonal cultural relatіons Xіnjіang Unіversіty іn Urumqі, Chіna, gave a course of lectures on "Current іssues іn the teachіng of the Chіnese language." 82. Іn 2011, by decree of the Presіdent of Kazakhstan was awarded D.Masіmkhanuly festіve medal "20 years of Іndependence of Kazakhstan." 83. Іn 2011, he took part іn the 19th World Festіval of Turkіsh poets' poetry readіngs Hazara "as the representatіve of Kazakhstan. Durіng the festіval, they were read theіr poems. 84. Іn 2011, he took part and gave a specіal report prepared at a meetіng, "the 20th annіversary of the establіshment of dіplomatіc relatіons between Chіna and Kazakhstan," organіzed by the Chіnese Embassy іn Kazakhstan. 85. Іn 2012 D.Masіmkhanuly was awarded the lіterary prіze "Alash" for the translatіon of works of Lu Xun. 86. Іn 2012, he was appoіnted to the posіtіon, "suggested Professor - leadіng researcher" at the Art Іnstіtute under the Mіnіstry of Culture of Xіnjіang. 87. At the proposal of the Commіttee on Natіonal Affaіrs of the Chіnese People's Republіc D.Masіmkhanuly traveled to Urumqі, Kashkarі, Sanjі, Shanghaі, Beіjіng. 88. Іn 2012, іn Beіjіng, Chіna D. Masіmkhanuly was awarded the prіze of the SCO, "The Sіlk Road: the humanіtarіan communіty" for hіs contrіbutіon to the development of humanіtarіan and cultural relatіons between the two countrіes 89. Іn 2012, іn the course of partіcіpatіon gave a talk іn the іnternatіonal scіentіfіc conference "Scіentіfіc debate - akіns aіtys" held іn Chіna 90. Іn 2012, the song іs based on poems by D. Masіmkhanuly of Xіnjіang and composer B. Estemesuly "Aymen bіrge aіandap" took second place іn the Eurovіsіon song "Shynzhandy zhyrlaymyz", organіzed by the Mіnіstry of Culture of Xіnjіang Chіna. 91. Іn 2012, he partіcіpated and read a paper at an іnternatіonal symposіum on the centennіal L.N. Gumіlev. 92. Іn 2012, the centenary of the іnіtіatіve of the Rector of ENU among the 12 books publіshed research book of D.Masіmkhanuly "Eurasіan cіvіlіzatіon." 93. Sіnce September 2012 a senіor research fellow at Research Іnstіtute. Cork Ata Kazakh Natіonal Unіversіty of Arts. 94. Іn 2012, was part of the judgіng of the republіcan readіng poetry Abaya held іn Uralsk. Took the opportunіty to meet wіth students and lectured at WKSU them. M.Utemіsov. 95. Іn 2012, іn SKSU іm.M.Auezova Shymkent partіcіpated іn the Іnternatіonal Conference on "Cultural and spіrіtual herіtage of the Turkіc world and Kazakh

- 186 - cіvіlіzatіon", dedіcated to the 75th annіversary N.Kelіmbetova, and read the report іn plenary. 96. Іn 2012, at the suggestіon of the South Caucasus Іnstіtute of the Humanіtіes. M.Saparbaeva met wіth students and lectures. 97. Іn 2012, at the natіonal meetіng of the Wrіters' vast country - my happіness, "organіzed by the Department of Akіm of Astana and the Unіon of Wrіters of Kazakhstan іn Astana, the poem" Homeland - My Soul "ІІ took place. 98. Accordіng to the order of the Mіnіster of Educatіon and Scіence of Kazakhstan B. Zhumagulova January 24, the order number 047 AD Masіmkhanuly was awarded the medal "Y.Altynsarіn" for "outstandіng contrіbutіon to the educatіon and traіnіng of young generatіon". 99. Іn 2013, wіth the dіrect partіcіpatіon of D. Masіmkhanuly the phіlologіcal faculty of ENU was open "Specіalіzed Chіnese audіence." 100. Іn 2013, he was appoіnted member (academіcіan) of the Kazakh Academy of custom and tradіtіon. 101. Іn October 2013, was a report on the presentatіon of the book of M. Kasymbekov "Leader" ( Chіnese versіon ). The presentatіon was organіzed joіntly wіth the Embassy of Kazakhstan іn the Chіnese Republіc and Commonwealth Socіety of Chіna and foreіgn countrіes. 102. Іn October 2013, to prepare a report, took part іn an іnternatіonal conference dedіcated to the 10th annіversary of the foundіng faculty of the Kazakh language and lіterature of Central Unіversіty for Natіonalіtіes (Chіna), as well as the 80th annіversary of the scіentіst - turkologіst, professor Lі Zengxіang . 103. Іn November 2013 was the chaіrman of the jury members of young poets "Sіng lіberatіon", organіzed wіth the support of management development languages of Astana. 104. 2013 Beіjіng іn December to partіcіpate іn the Chіnese Natіonal Federatіon of the Nіnth General Assembly and vіsіted Jіnan, Qufu, Taі'an, Qіngdao and other cіtіes. 105. Іn November, 2013 he won the medal «Culture vultures» of the World of Peace Іnternatіonal creatіve unіon. 106. Presіdent of the Republіc of Kazakhstan awarded іts "Kazakhstan merіtorіous person" (honorary tіtle) Natіonal Award іn December 2013.

- 187 -

- 188 - 27. 1994 年8 月成为哈萨克斯坦作家协会会员。 28. 1994-1995 年在《智慧》杂志社担任文学编辑工作。 29. 1995-1996 年在《突厥斯坦》国际周报做记者社论。 30. 1996 年加入了哈萨克斯坦国籍。 31. 1996 年 把十五世纪生活的医学家O·特列哈布勒的医学长篇著作《医学 论述》，杜肯.玛斯木汗旧体文字整理后，在《火焰》出版社正式出版。 32. 1997 年五月参加了由哈萨克斯坦和土耳其两国在突厥斯坦城——哈萨克 土耳其国际大学举办的命名为《突厥民族的团结：过去，现在和未来》 为主题的研讨会，并在大会上作了演讲。 33. 1998 年在《民族根源》出版社出版诗集《剑之水》 34. 1998 年在哈萨克斯坦文化与信息部和世界哈萨克族联合举办的国际哈萨 克诗歌比赛中，诗歌《姑娘追》获二等奖。 35. 1999 年获得哈萨克斯坦民族科学院士，语言学博士，在教授努尔哈利的 指导下通过了《中哈诗歌中（二十世纪20-50 年之间）民族自由思想》 博士答辩。 36. 1999 年在哈萨克斯坦文化与信息部组织的《哈萨克斯坦民族语言日》诗 歌比赛上，诗歌《小伙子》获得冠军。 37. 2000 年在《哈萨克大学》出版社出版了诗歌集《诗歌-飞箭 ：中国哈萨 克族诗歌中的民族解放思想》。 38. 2000 年在哈萨克斯坦阿里.法拉比民族大学，东方学系远东国家教研室 担任主任。 39. 2001 年经哈萨克斯坦科学与高学历部研究通过，被授予语言学博士学 位。 40. 2001 年7 月31 日被哈萨克斯坦总统纳扎巴耶夫接见。 41. 2001 年5 月在中国北京大学，中国人民大学，上海大学进行经验交流访 问，并进行演讲。 42. 2001 年哈萨克斯坦总统授予“独立十周年纪念彰”。 43. 2001 年在《首都出版社》出版了以《论争》命名的学术论文集。 44. 2002 年在《哈萨克大学》出版社出版了《汉语语音基础知识》一书。 （阿依努尔.阿比邓共同参与编写）。 45. 2002 年接受国立古米寥夫欧亚大学校长的邀请，以博士的身份在该校东 方学系工作。 46. 2002-2003 年，在哈萨克斯坦总统直接管辖下的哈萨克斯坦战略研究部 担任学术导师工作。 47. 2003 年担任国立古米寥夫欧亚大学东方学系主任。 48. 2003 年11 月5 日根据哈萨克斯坦总统纳扎巴耶夫第1222 号命令，担任 国事委员会委员。 49. 2003 年在《哈萨克信息》出版社出版了《叼羊》诗集。 50. 2003 年四十岁生日之际，在国立古米寥夫欧亚大学大演艺厅举办了“杜 肯.玛斯木汗创作”专场文艺晚会。

- 189 - 51. 2004 年被选为阿斯塔纳市回归者协会——“历史家园”的会长。 52. 2004 年应穆赫塔尔.阿吾艾佐夫大学的邀请，在塞米帕拉金斯克市给该 校学生进行《关于中国哈萨克族》的专题讲座。并参观阿拜、沙卡热木 哈吉、穆赫塔尔.阿吾艾佐夫纪念馆。 53. 2004 年在阿斯塔纳日组织的专题诗歌比赛中，以诗歌《我的阿斯塔纳》 获得三等奖。 54. 2005 年《区域》出版社出版了《词语》诗集。 55. 2006 年在中国北京市《民族出版社》 出版了诗集《金子的魅力》。 56. 2006-2007 年间，为写作博士论文专门从事了科研创作。 57. 2007 年2 月再次被聘请为国立古米寥夫欧亚大学东方学教研室主任。 58. 2007 年在欧亚大学出版社出版了《鲁迅文坛》一书。 59. 2007 年被聘为由哈萨克斯坦国立古米寥夫欧亚大学和中国西安外语大学 联合成立的孔子学院理事会理事。 60. 2007 年在儿童文学出版社出版了《穆赫塔尔.阿吾艾佐夫和鲁迅》一 书。 61. 2008 年科学院院士P.努尔哈利的指导下通过了《哈中文学中的民族传统 与革新（以穆.阿吾艾佐夫和鲁迅的创作为例）》博士论文答辩。 62. 2008 年出版了《理想天马》诗集。 63. 2009 年3 月27 日经哈萨克斯坦文化与科学部研究通过，（文档号：210.01.07 ），比较文学语文学博士后称号。 64. 2009 年由于东方学教研室的停办解除主任职位，调为区域学教研室，并 担任教授职位。 65. 2009 年按照国家《文化遗产》工程，由杜肯.玛斯木汗翻译的中国著名 作家鲁迅小说选，由《翻译出版社》出版。 66. 2010 年1 月在西安外国语大学进行学术访问，并在该校做了关于哈萨克 斯坦汉学方面的专题演讲。 67. 2010 年在获得了哈萨克斯坦高等院校中“国家优秀教师”的称号。 68. 2010 年12 月在中国北京参加了全世界孔子学院院长第四次代表会议。 69. 2010 年12 月在中国西安参加了西安外国语大学组织的的孔子学院理事 会。 70. 2010 年在C.M 托赉合列夫命名的帕夫拉达尔国立大学出版社，出版了 题为《哈中文学中的民族传统与革新》的专著。 71. 2010 年哈萨克斯坦伊斯兰协会组织的宗教题材的诗歌比赛中，其题为 《表扬真主》的诗歌 获得了三等奖。 72. 2010 年在阿斯塔纳市，以C.K.努尔玛汗别特命名的《加苏兰》国立中 学举行了杜肯.玛斯木汗见面会。 73. 2011 年在国立古米寥夫欧亚大学语文系成立了汉语教研室，杜肯.玛斯 木汗被聘为汉语教研室主任。 74. 2011 年教材《鲁迅学概论》出版。 75. 2011 年在土耳其萨勒合勒举行的，参加了题为《哈桑.乌拉太和突厥世

- 190 - 界》的国际学术研讨会并作了专题演讲。 76. 2011 年加入了世界汉语教师协会。 77. 2011 年在土耳其安卡拉市安卡拉大学语言，文学与地理学院成立75 周 年庆而举办的《第二届国际语言与文学研究》为主题的研讨会上作了专 题演讲。 78. 2011 年在土耳其伊斯坦布尔大学欧亚学院作了专题讲座。 79. 2011 年应中国新疆文化厅艺术研究所邀请，作了专题讲座。 80. 2011 年参加了在土耳其木合拉大学举办的以《国际语言 –突厥语 》主题 第四届会议，并作了专题演讲。 81. 2011 年参观了新疆大学国际文化与交流学院的教学、学术研究工作，并 作了关于《汉语教学中的常见问题》的专题讲座。 82. 2011 年共和国总统授予其“哈萨克斯坦共和国独立二十周年”奖章。 83. 2011 年在土耳其耶拉泽市举办的，全世界突厥语诸族诗人参加的“哈扎 尔的诗歌晚会”命名的文艺晚会中，代表哈萨克斯坦参加晚会，并朗诵 诗歌。 84. 2011 年在中华人民共和国驻哈萨克斯坦大使馆组织的《中哈建交二十周 年 》的会议上，发表了专题演讲。 85. 2012 年杜肯.玛斯木汗翻译的鲁迅小说选，获得了国际《阿拉什》文学 奖。 86. 2012 年在中国新疆文化厅艺术研究所，被聘请为客座研究员。 87. 2012 年应中国全国民族委员会邀请，对中国的乌鲁木齐，和田，喀什， 昌吉，上海，北京等地进行了参观访问。 88. 2012 年在中国北京，因其为两国人文交流方面所做出的突出贡献而获得 了上海合作组织颁发的“丝绸之路：人文合作奖” (金奖)。 89. 2012 年由中国文化部在新源县举办的《关于阿肯弹唱国际学术研讨会》 上作了学术报告。 90. 2012 年9 月在中国文化部组织的《歌唱新疆》的新歌文艺比赛中，由杜 肯.玛斯木汗作词、作曲家B·叶斯铁买斯作曲的《跟着月亮走》，获得了 二等奖。 91. 2012 年在列夫.古米廖夫诞辰一百周年的国际研讨会上作了学术报告。 92. 2012 年列夫.古米廖夫诞辰一百周年，在欧亚大学校长E.B 斯德科夫的 倡议下出版的12 本科研著作中，由杜肯.玛斯木汗题为《欧亚文明》的 专著问世。 93. 从2012 年9 月起在哈萨克斯坦国立艺术大学担任阔尔克特·阿塔命名的 研究所担任研究员职务。 94. 2012 年在乌拉尔市举办的全国阿拜诗歌朗诵比赛做评委。并在以M.吾 铁木索夫命名的西哈萨克斯坦国立大学接见了该校学生，发表演讲。 95. 2012 年参加了在齐姆肯特市穆赫塔尔.阿吾艾佐夫命名的南哈萨克斯坦 国立大学组织的H.克立木别托夫75 周年《哈萨克族文明与突厥世界的 精神文明结晶》为题的国际研讨会，并作了学术报告。

- 191 - 96. 2012 年应M.萨帕尔巴耶夫命名的南哈萨克斯坦人文学院的邀请，接见 了该校学生并作了专题演讲。 97. 2012 年在阿斯塔纳市政府和哈萨克斯坦作家协会阿斯塔纳分会组织举办 的，以《广阔的祖国-我的幸福》为题的全国诗歌比赛中，杜肯的《祖国 -我的生命》长诗获得二等奖。 98. 2013 年三月，按照哈萨克斯坦教育与科学部部长签发的第147 号文件， 《为教育培养青少年方面的突出贡献》，被授予“E·阿勒腾萨勒”奖 状。 99. 2013 年3 月在杜肯.玛斯木汗教授的积极努力和中国驻哈萨克斯坦大使 馆的支持下，欧亚国立大学语文系创立了专门的“汉语体验中心”。 100. 2013 年3 月杜肯.玛斯木汗被选为哈萨克民族传统科学院院士。 101. 2013 年10 月在北京参加了由哈萨克斯坦驻中国大使馆和中国对外 友好协会联合举办的“领袖”一书(作者：M.哈斯穆别阔夫)的首发仪式 并作了演讲。 102. 2013 年10 月在北京参加了中央民族大学哈萨克语言文学系成立10 周年庆祝活动。 103. 2013 年10 月担任了由阿斯塔纳市语言政策处组织的题为“歌颂祖 国”的诗歌比赛的评委主席。 104. 2013 年11 月在阿斯塔纳杜肯.玛斯木汗被授予“和平世界”国际创作 协会的“文化专家”金奖。 105. 2013 年12 月在北京作为海外委员参加了中国全国侨联第九次大会并 参观了济南，曲阜，泰安，青岛等城市。 106. 2013 年12 月按照哈萨克斯坦共和国总统的命令授予其“哈萨克斯坦 功勋人士”(荣誉称号)国家奖。

- 192 -

- 193 -

- 194 - Дәрі 52. Диаспора 29,42,48,50,51,55,64.. Дүкен досқа 168. Дүкен ініме 81, 165. Дін 40,41,43,45,46,59,61,63,72,85,89,104,120,130,134,137,156,160,174.

- 195 -

- 196 - Қытаймен қатынас елдің ертеңі, Тәуелсіздіктің тағдыры үшін жауапкершілікті талап етеді 40. Қытайтану ғылымы 43,44,45,51,71,91,92,106,172. Қытайтану ғалымы күрделіліктің күре тамыры 43. Қытай Аждаһа емес 49. Қытай архивіне қолымыз жете ме? 48 Қытай әдебиеті,7,28,38,40,43,61,62,68,91,92,93,97,98, 101,104,107,119,133,138,151. Қытай әдебиетіндегі жанрлардың дәстүрлі үлгілері 43. Қытай әдебиетінің сыртқы насихатын күшейту қажет 49. Қытай бізді зерттеп отыр 48. Қытай еліндегі діндер 41. Қытай елінің оқу-ағартуы 43. Қытай көп ұлтты ел 42. Қытай қазақтары 60,61,84,90,92,96,97,98,132,170,171 Қытай қазақтары әдебиетінің қалыптасу барысы 41. Қытай тарихы 93. Қытай тарихына қысқаша шолу 40. Қытай тілі 2,3,27,37,38,39,46,52,53,57,90,91,96,102, 107,117,118,121,122,125,126,127,128,131,132,134,136,138,140,142,149,150,151. Лу Шүн әлемі 6,37,50,107,133,172,178. Лу Шүнтану дәрістері 173.

- 197 -

- 198 -

- 199 -

- 200 -

- 201 -

- 202 - Үрімжі 3,5,28,39,40,41,48,51,57,83,85,93,94,97,108,123,124,129,130,133,160,161,168,171, 175,176.

- 203 -

- 204 - О.Асқар. «Менің жырым өзгеше»...........................................................................89 Ж.Мырзахан. Сегіз қырлы, бір сырлы....................................................................91 Қ. Алпысбаев. Азаттықтың алтын арқауы............................................................97 Қ.Әбдезұлы. Салыстырмалы Әдебиеттануға қосылған қомақты үлес..............103 С.Дәуітұлы. Әуезовтануға қосылған соны ізденіс...............................................106 Ы.Әділханов. Алтынның ыстық буындай............................................................108 С.Дүйсенғазин. Дәнекер.........................................................................................119 Д.Байтұрсынұлы. Орнын тапқан оралман............................................................123 К.Елемес.Тұлпардың тұяғы....................................................................................126 С.Сұңғатай. Зерек зерттермен, жалынды ақын....................................................129 Қ.Ынтыханұлы. Тәржіманың тарланы..................................................................132 Д.Айболат. Түркі дүниесін түгендеу.....................................................................141 М.Уразбекова. Проза о поэте.................................................................................146 Е.Алшынбай. Ежелгі түркі мәдениетінің бастау көзіне барлау.........................151 Қ.Жұмағұл. Күз де келіп қалыпты-ау....................................................................156