Әшімбаев М.С., кеңес төрағасы
Асқаров Ә.А., жауапты хатшы
Абдрахманов С.
Атабаев Қ.М.

Аяған Б. Ғ.
Әбусейітова М.Қ.
Әжіғали С.Е.
Әлімбай Н.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Балықбаев Т.О.
Дүйсембаев Е.С.

Есім Ғ.
Жақып Б.Ө.
Жұмағалиев А.Қ.
Қозыбаев І.М.

Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.
Құл-Мұхаммед М.А.
Құрманбайұлы Ш.

Мәжитов С.Ф.
Мұхамедиұлы А.
Мыңбай Д.Қ.
Нысанбаев Ә.Н.

Өскенбаев Қ.А.
Салғара Қ.
Самашев З.
Сариева Р.Х.

Сұлтанов Қ.С.
Тұяқбаев Қ.Қ.
Түймебаев Ж.Қ.

«Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасының
Фольклортану, әдебиеттану және өнертану секциясының мүшелері:
Қасқабасов С.A. (төраға), Қорабай С.C. (төрағаның орынбасары),
Жұмасейітова Г.Т. (жауапты хатшы), Әзібаева Б.У.,

Күзембаева С.A., Қосан С.Қ., Мамыраев Б.Б.
Томды басуға М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының
Ғылыми кеңесі ұсынған
Томның редакция алқасы:

Томды құрастырып, баспаға дайындағандар:
Н. Елесбай (жауапты шығарушы), С. Қосан, А. Оралбек

ІSBN 978-601-292-013-0 (т. 62)
© Әдебиет және өнер институты, 2010

© «Фолиант» баспасы, көркемдеу, 2010
00(05)—09

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты
Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жария­
ланып отырған «Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық

ғылы­ми басылымын әзірлеуді одан әрі жалғастыруда.
Серияның бұған дейін жарияланған алпыс бір томы
ұлттық фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді саласы
болып саналатын эпостық шығармаларға арналды. Дәлірек

айтқанда, бүгінге дейін хикаялық дастандардың он үш томы,
діни дастандардың жеті томы, ғашықтық дастандардың он бір
томы, тарихи жырлардың тоғыз томы, батырлар жырының
жиырма томы, сондай-ақ шежірелік дастандардың бір томы

әзірленіп, баспа бетін көрді. Бұлардың он томы Қытайдағы
қазақ фольк­лорына арналғаны мәлім. Қазақ халқының
қымбат
қазынасы­—фольклор

жинақтарының
жоғары
деңгейде безендірілген жаңа басылымын оқырман қауым
үлкен қуанышпен қарсы алды. Қазақ эпосының көркем

үлгілерін жариялау осымен шектелмейді.
Оқырман назарына ұсынылып отырған 62-том тарихи
жырларға арналды.

Жанқожа Нұрмұхаммедұлы қазақ халқы үшін аса
қадірлі де қастерлі есімдердің бірі. Әрі батыр, әрі би болған
Жанқожа батырдың ерлік істері жайында әрісі орыс, берісі
қазақ тарихшыларының ғылыми еңбектерінде соңғы бір

ғасыр­дан аса мезгілде аз айтылып, жазылып жүрген жоқ.
Сонау XVІІІ  ға­сырдың соңғы жылдарында өткен қазақ,
қарақалпақ қақтығыстары тұсында, бар-жоғы он жеті
жасында Хиуаның белгілі батырын жекпе-жекте өлтірген

Жанқожа содан кейінгі 70 жыл ғұмырында Қоқан, Хиуа,
Ресей басқыншыларымен сан рет сұрапыл шайқастар өткізді.
Жанқожа батыр сол ұрыс­тар­дың барлығына да қолбасшы
әрі басты ұйымдастырушы ре­тінде қатысып, теңдессіз

ерлік, көзсіз батырлық көрсеткен бола­тын. Жанына ерген
жауынгерлеріне сонысымен үлгі болды, қай­мана халқына
қайрат, «елім» деген ерге ерік-жігер берді.
Белгілі қоғам қайраткері М.Тынышбаевтың: «Жанқожа

Үш жүздің ең атақты батыр-билерінің бірінен саналады.
Ол қазақ тәуелсіздігі үшін күрескер ретінде орысты да,
хиуалықтарды да, қоқандықтарды да, тіпті хандардың
өзін де мойындаған жоқ» деген мінездемесі де жоғарыдағы

пікірімізді айғақтай түседі.
Жанқожаның шыққан тегі айтулы батырлар мен белгілі
билердің әулеті. Арғы атасы Киікбай да, түп нағашысы Тама
Есет тархан да, өз әкесі Нұрмұхаммед те—сонау жоңғар

шапқыншылығынан бастап қазақ халқы басынан өткен
небір сұрапыл шайқастарға қатысып, жұртымызға ерлігімен
де, билігімен де еңбегі сіңген ерен тұлғалар.
Жанқожа батырдың аталары мен өзі және үзеңгілес,

жорықтас кісілер жайындағы деректі құжаттар, айғақтар
мен хаттар, басқа да мәліметтер Ресей мұрағаттарында көп
ұшырасады.

Жанқожа батыр 1841 жылдың шамасында Кенесары ханмен
тізе қосып, атақты Созақ қамалын Қоқан бектерінің бода­
нынан азат етуге тікелей атсалысты. 1842, 1843, 1845 жыл­
дары Хиуа әскеріне үш дүркін тойтарыс беріп, қамалдарын

қи­ратты, Әйімбет, Бабажан бастаған көптеген белгілі бек,
батыр­ларын өлтіріп, елдің мыңдаған малы мен қолды болған
жесір­лерін, мүліктерін қайтарып берді.
Жанқожа батыр жайында 10-нан аса тарихи жыр-дастандар

шығарылып, ел арасына кең тараған. Солардың арасында
Мұсабай, Нұрмағамбет, Лұқпан, Жөкей, Қарман, Нұрсұлтан,
Ізжан, Орнықбай сынды ақын-жыраулардың туындыларын
ерекше атаймыз. Мәселен, Мұсабай жырау нұсқасын Қазалы

бекінісінде қызмет атқарған орыс офицері И.В.Аничков оның
өз аузынан жазып алып, жариялады. 1894 жылы осы зерттеу­
ші­нің «Қазақ батыры Жанқожа Нұрмұхаммедұлы» атты
тарихи очеркі жарық көргені мәлім. Жанқожа жайындағы

тарихи жырды Н.Г.Веселовскийден бері қарай С.Сейфуллин,
Т.Шонан­ұлы,
С.Мұқанов,
Ә.Қоңыратбаев,

Е.Тұрсынов,
С.Қасқабасов,
Б.Шалабаев,
Н.Төреқұлов,

С.Садырбаев,
Ж.Тілепов, Б.Жүсіпов т.б. ғалым-әдебиетшілер зерттеді.
«Бабалар сөзі» сериясының бұл кезекті томына Жанқожа
батырдың алғашқы ерлігінен ақырғы демі біткенге дейінгі

тұтас ғұмырын бейнелейтін алты жыр нұсқасы еніп отыр.
Жыр мәтіндерінен кейін батырдың туған немересі Қобылан
Күрегеновтің Жанқожаның бел баласы Жолшы батырдан
1929  жылы жазып алынған «Жанқожа батырдың тарихы»

атты қолжазба ықшамдалып ұсынылды. Аса бағалы
қолжазба 1945  жылы Қазалы қаласында қағазға түсіріліп,
кейіннен Қазақстан ҰҒА ОҒК сирек қорына өткізілген.
Бұл ретте материал қара сөзбен берілсе де, кейінгі тарих,

Том соңында берілген ғылыми қосымшаларда жинаққа
енген
тарихи
жырлардың

мәтіндеріне
жазылған
түсініктемелер, мәтіндерде кездесетін тарихи тұлғалар
туралы

түсініктер,
жер-су
атауларына
сипаттамалар,

шығармаларды жинаушылар мен жырлаушылар туралы
мәліметтер, пайдаланылған әдебиеттер тізімі, басылым
туралы орыс және ағылшын тілдеріндегі қысқаша түйін
қамтылған.

Томға енген мәтіндер М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және
өнер институтының және Орталық ғылыми кітапхананың
сирек қорында сақталған түпнұсқа негізінде дайындалды.
Томның көлемі—23,5 б.т.

Әуелі сөз бастаймын бір Құдайдан,
Кешіргей Құдайды айтсам әр күнәйдан.
Кешегі Жанқожаның заманында
Сүйеніп, ауқат кешті жарлы байдан.

Ініден аға менен артық туған
Жанқожа, ойлап тұрсақ, шықты қайдан.
Десең де мынау Майдан, әкесі бір,
Қақ жарып шыға келді Киікбайдан.

Итжемес, Жанмырзамен судай толқып,
Жүгіртіп ит-құс салды тұрымтайдан.
«Ауызын Жанқожаның алайын» деп,
Қара сарт алып келді шекер-шайдан.

Бұл қазақ сарт келгенін кек етпеді,
Бір сөзін айтқан сарттың екі етпеді.
Қаласын ортасына салып алып,
Бабажан бұ қазақты зекеттеді.

Мінгені Жанқожаның қарала ат-ты,
Естісе мылтық дауысын қарсы шапты.
«Жазықсыз Ақмырзаны өлтірдің»,—деп,
Көп қырды қайқы кірпік қара сартты.

Баласын Майқарадай ұстап алып,
Артына Төлек батыр мінгестіріп,
«Сәлем де Кенесары ханыма!»—деп,
Алашты алты жүйе аралатты.

Жанқожа батырдың
толғауы
(Мұсабай жырау нұсқасы)

Егінші егін егед шекпенменен,
Тұқымнан алдырмайды сепкенменен.
Дәуірі Жанқожаның келгеннен соң,
Егінші қала бұзды кетпенменен.

Қазаққа сарт та қылды үлкендікті,
Көрмедік Жәкең барда еш кемдікті.
Қаласын Бабажанның бұзып алып,
Қазаққа алып берді бір теңдікті.

Жанқожа топтан торай шалдырмаған,
Көңілін мұсылманның қалдырмаған.
Құтылдық қара сарттан деп жүргенде,
Арқадан келді орыс былдырлаған.

Сары орыс Орынбордан аңдап келді,
Түйесін жетірудың жалдап келді,
Аузын Төке қудың қандап келді.
«Аузын Жанқожаның алайық»,—деп,

Ақшаны арба толған қамдап келді.
Қамыстың торғай қонар жел басына,
«Ау, орыс, өлем десең, кел қасыма!»
(Әліден, әзіреттен ұят-ты деп),

Қызбады арба толған тілләсына.
Айтамын, айт дегеннен әуел-айым,
Тарқайды ішкі дертім
Жанқожаны айтқан сайын.

Бұл орыс алымменен алады деп,
Орыстың алмай кетті сөлкебайын.
Жанқожа көп сөйлесті қазағына,
Орыстың ермей кетті мазағына.

Кешегі Райымды салдырғанда,
«Ішіне көп орыстың басшы бол» деп,
Бекмырза ұстап берді бажағына.

жанқожа  батырдың  толғауы
Бұл орыс мұсылманға ор қаздырған,
Ол орын тар қаздырмай, кең қаздырған.
Егінін ала-жаздай ектірмеген,

Сөйтті де бұқараны көп жазғырған.
Арқадан келді орыс Райым деп,
Алдынан Жәкең шықты қырайын деп.
Бұл орыс Бекмырзаға шашты ойын,

Қазақтың жинап алып теке-қойын.
Алдырды бозбалаға отын-суын,
Отынын алып, орын қаздырған соң,
Жау болмай не қылғанда тұрайын деп.

Жанқожа қалдырмады Сыр қонысты,
Ұлына бұл қазақтың көп болысты.
«Бұл орыс бізіңменен жау болар» деп,
Қайықтан ұстап алды екі орысты.

Жанқожа жау боларда жасын алды,
Баласын мұсылманның қасына алды.
«Бұл орыс бізіңменен жау болар» деп,
Ап келіп екі орыстың басын алды.

Жанқожа бір Құдайды пана қылған,
Баласын мұсылманның аға қылған.
Иван Иванович деген орысты ұстап алып,
Жанқожа көңілі кетіп бала қылған.

Болғанда қазақ—киік, орыс—тазы,
Орыстың мұсылманға түсті назы.
Кетіпті Әзірет Әлі бізден бұрын қылыш ұрып,
Өлген—шейіт, өлтірген болар ғазы.

«Жігіттер, орыспенен ұрыс, деді,
Қазаққа келсе шамаң, болыс,—деді.
Кетіпті Әзірет Әлі бізден бұрын қылыш ұрып,
Орыспен жау болғаның дұрыс»,—деді.

Жанқожа Қазалыны қамалаған,
Орыстың азы-көбін шамалаған.
Табаны Жанқожаның тайғаннан соң,
Жәкеңді жаман қазақ табалаған.

Жанқожа Қазалыда ту ұстаған,
Бастары мұсылманның қуыстаған.
Әлиден, әзіреттен ұят-ты деп,
Жанқожа өлгенінше дін ұстаған.

Қазалы ат жүгіртті қаласына,
Салдырды орыс жүгін шанасына.
Кешегі Қазалыны қамағанда
Мылтыққа Көк шұнақ ат жығылған соң,

Салдаттың жаяу қалды арасында.
Көп қазақ қорыққаннан қашып шықты,
Қаракесек Арынғазы, Мәмбетәлі екеуі
Жетектеп жаудан жаяу алып шықты.

Жүрейін бұл орыстың зорлығына неғып көніп!
Баласы әлім, шөмен басын қосып,
Орыстың қолтығына кетті еніп.
Баласы Жауқашардың батыр Таңат

Деген соң жаудан өлді, болды шейіт.
Итжемес ақсақалдық қыла көрсін,
Жанмырза Дерімбаймен тірі болса,
Біреуі құйрық, біреуі болар қанат.

Арқада қалды інім Есет деген,
Ерназар кетіп еді, қос жайсаң, Бекет деген.
Соры бар маңдайында, байғұс қазақ,
Көресің әлі қағаз пешеттеген.

жанқожа  батырдың  толғауы
Қоймайды мен өлген соң мына орыс,
Көрерсің, ондық қойып, есептеген.
Намысты өзім өлмей бере қалман,

Орыстың мылтығына көне қалман.
Табаным, Сыр, Қуаңнан көтерілді,
Қараойды енді барып көре қалман.
Лашын, сұңқар едім қу алғандай,

Таппадым елде батыр ту алғандай.
Орыстың қысымынан астым Бұхар,
Бәрін де жер-жиһанның су алғандай.
Алдымда қай туған бар қуанғандай?

Бұхарда Үргеніш пен жер бар ма екен,
Жылаған қатын-бала жұбанғандай?
Жанқожа асты Бұхар шығайын деп,
Бұхарды Үргеніш пен ағайын деп.

Өрістің үш руын қосып алып,
Бір жылша Батырханды бағайын деп.
Қаратау, әдіра қалғыр, оттай жанды!
Қауғасын тартқан адам естен танды.

Бір жылша Батырханды бағып еді,
Батырхан Жанқожаға оянбады.
Қимады тандырдағы піскен нанды,
Үргеніш бізге көмек бермек түгіл,

Жеңе алмай жатыр екен Сейіт ханды.
Мінгені Жанқожаның қарала ат-ты,
Есітсе мылтық дауысын, қарсы шапты.
«Ағасы үш мұсылман болмады» деп,

Келді де Шөлқызылда басын бақты.
Айрылды Аманқожа ерлігінен,
Көңілдің қаза болар керлігінен.
Жәкеңді Жетіруға өлтірткен соң,

Қамысы Сырбойлықтың буын-буын,
Кім айтар ішпедім деп Сырдың суын.
Жанқожа шыққан жалғыз батыр еді,
Бұл қазақ жықты ортадан алтын туын.

Аттанды Елікей хан жұртын жиып,
Ауыр қол жүре алмайды жолға сиып.
«Бар болса Елікей хан, жау болмас» деп,
Тұр екен таң алдында намазға ұйып.

Жанқожа жұрттан асқан батыр еді,
Өлтірді оны неғып көзі қиып?!
Көлмембет жау келді деп ат ұстады,
Еліне мұсылманның сөз қатпады.

«Бар болса Елікей хан, тигізбес» деп,
Бізіңмен ел шығар деп атыспады.
Бастайтын әр жолға да құдірет-ті,
Қулары бұл қазақтың түпке жетті.

«Бар болса Елікей хан, жау болмас» деп,
Жанқожа ұрыспастан қапы кетті.
Тентекке қой демесе, не қылмайды,
Қулары бұл қазақтың шағылмайды.

Есіл ер қапияда кетті қолдан,
Енді батыр қазаққа Жанқожадай табылмайды!

Құр тарқатып болмайды
Әлеуметтің құрмауын.
Шын данышпан бітірер
Шиелескен ел дауын.

Ағалар аңсап келгенде,
Құрбы құрсап келгенде
Шешейін сөздің құрсауын.
Айта алмай кетсем осыдан,

Әңгіме болар артымнан
Көрдің бе деп бұлдауын.
Атақты жүйрік емеспін
Тапқандай сөздің паңдауын.

Ертек пенен терменің
Сендерге бердім таңдауын.
Өлімнен ешкім құтылмас,
Ажалдың көрмей арбауын.

Көтібар, Есет, ер Бекет
Ойлаған елдің азбауын.
Исатай менен Махамбет
Қылыш ұрып кәуірге,

Жеткерген ерлік шыңлауын.
Олардан кейін бір батыр
Заманның көрген алғауын.
Сырдариядан су ішпей,

Құдықтың қазған шыңырауын.
Бұқардан ақ ұн алдырып,
Жемеген бидай ұндауын.
Аз да болса маңызды,

Ел ішінде аңызды—
Жанқожа батыр
(Лұқпан Кенжеұлы нұсқасы)
2-278*

Жанқожа батыр атамыз
Құттықтан шыққан тәрізді,
Сұрастырсам саңлауын.
Бұлт ашылып, ай туар,

Ағысын тастап, су тұнар.
Мен сөйлесем, әлеумет,
Ер Жәкеңнің толғауын.
Күздің күні көрерсің

Суық күздің дауылын.
Бедеу ат жақын тартады
Алыс жердің бауырын.
Тықы батыр құрапты

Қарақалпақтың қауымын.
Сырдарияның ойынан
Жердің алып тәуірін,
Көрсетті кемдік қазаққа.

Баса тоқып жауырын,
Ектіріп, тиыш қоймады
Арпа, бидай, қауынын.
Бір түнде шауып кетіпті

Дәрменқұл бидің әкесі—
Жылқыайдардың ауылын.
Өзін тағы өлтіріп,
Жараның салды ауырын.

Атақты ерлер арланып,
Шаншуға құмар әуірін.
Қазақтың басы құралмай,
Өткерді жаздың сәуірін.

Әлім, Шөмен еліне
Хан болып еді Қылышбай.
Беласар батыр, ер Дабыл,
Тоқым тыққан Қыстаубай,

Бекбауыл, Бажақ, Жұмабай—
Мұны да алды, тастамай.
Жеті жүздей әскермен
Жауға аттанды жылыстай.

Ердің көңлі тынар ма,
Ауыр қол бастап, ұрыспай?!
Есерленген тентектер—

жанқожа  батыр
Бас білмеген асаудай.
Қолбасы болып Бекбауыл,
Басқалары таласпай.

Қаласына Тықының
Таң ата барды адаспай.
Қорғаннан өтіп кіре алмай,
Дағдарды ерлер сын аспай.

Тықының қолы тығылды,
Білдіріп сыртқа сыр ашпай.
Бір мезгілдер болғанда,
Қамалап қазақ тұрғанда,

Жекелеп шықты ер Тықы,
Кететіндей арманда.
Қарсылап ешкім шыға алмай,
Қазақтың қолы талғанда,

Жабылау тайы астында,
Өзі он жеті жасында,
Арғы атасы—Киікбай,
Нұрмамбетұлы Жанқожа

Шыға шапты майданға.
«Әлдеқандай болад» деп,
Халқы күмән қылғанда,
«Қайт» дегенге қайрылмай,

Ұмтылды батыр арланға.
Айқасып қалған кезінде,
Айбалтамен ұрғанда
Жалаңдаған Тықының

Тұрмады жаны бұ маңда.
Ақбоз аттың саурынан
Аунады Тықы ақ шаңға.
Атын алып шығарды,

Басын шалып құрбанға.
Қамалға қайта ат қойды,
Артынан әскер лап қойды.
Тастаған қозға тоқтамай,

Қалаға салды атойды.
Дарбазаны талқан қып,
Бір қасқыр қуды мың қойды.
Ұрттап ішіп, қан төгіп,

Арандары бір тойды.
Жас та болса, Жанқожа,
Атадан артық бір сой-ды.
Қоралап айдап малдарын,

Толтырды батыр Қараойды.
Екі жесір тағы алып,
Жанқожа жазды бір бойды.
Шауып, шаншып ұрыста,

Дұшманның басын көп жойды.
«Өзім жазым болам» деп,
Кей жамандар екі ойлы.
Алаңғасар кей батыр,

Ұрыстан қорқақ үрейлі.
Жаңадария өзені
Суы ағып жатқан сала екен.
Қорғанның іші бекінген

Екі бөлек қала екен.
Ауыздағы қалаға
Құжынаған қазына-мал екен.
Төр жағында, түкпірде

Хан сарайы бар екен.
Төрт аяқты малдары
Жылқы мен қызыл нар екен.
Аман қалған қылыштан

Кәрі-құртаң шал екен.
Ауыр олжа көп алды
Бұзау, баспақ, танамен.
Батырлар қайтып бет алды,

Тапқандай жерден жетікен
Қалың қол қайтып келатыр
Керуен жол, ашық даламен.
Ер Дабыл елден сұрапты:

Қамалды бұзып, олжа алған.
Жас бала қайда қалды екен?
Ол заманда халқына
Хан Қылышбай қорғаны

жанқожа  батыр
Ер жігіттің арманы.
Қарақалпақпен ұрысып,
Тайдырған жерден табанын

Дабыл батыр тұрғаны.
Сол арада Дабылдың
Садақ пен бөркі қалғаны.
Бөркі қалса, көркі жоқ,

Жағы қалса, жаны жоқ,
Ағаны қырсық шалғаны.
«Жаудан айырып алуға
Кейін қалдым, батыр»,—деп,

Ер Дабылдың алдына
Жанқожа батыр барғаны.
Сонда Дабыл сөйледі:

Жаудан айырып мүлкімді,
Абыройды алғаны.
Алаштың басқа ерлері
Тықыға қарсы бармады.

Сол Тықыны өлтіріп,
Ортаға салды олжаны.
Осы бала ер жетсе,
Ұрыстың болар палуаны.

Алғыс айтып балаға,
Ер Дабыл берді батасын.
Үлкендер қылар кешірім,
Кішінің көрсе қатасын.

Халықтың ханы алжасса,
Кім жазады шатасын.
Жаудан алған олжаның
Түйесі мен ботасын

Үлестіріп, бай қылды
Хан Қылышбай өзінің
Күйеуі мен атасын.
Өкпелеп бұған Жанқожа,

Кетірді ханның сапасын.
Қалың қолдың ішінде
Ханды шауып балтамен,
Шығарды іштен қапасын.

«Жанқожа ханды шапты» деп,
Хабарландырды атасын.
Өтеген мен Нұрымбет
Ашуланып қызған соң,

«Шаламыз,—деп,—жолыңа»,
Алып келді баласын.
Қылышбай жылап: «Қой,—дейді.—
Балаға азар бермеңдер,

Өле кетсем осыдан,
Дұшманға қылыш сермеңдер.
Жанқожа тірі тұрғанда,
Басқаның тіліне ермеңдер.

Қор қылмайды ешкімге,
Дегеніне көнсеңдер.
Анталап тұрған дұшман көп,
Алауыз болып жүрмеңдер.

Мен кешемін қанымды,
Қадірімді білсеңдер.
Жанқожаны қолдаған
Жеті ғайып ерендер.

Өзімнен болды білместік,
Бетіне келіп жүрмеңдер.
Маған ұрған балтасын,
Жауға қарсы тигендер».

Осыдан кейін Жанқожа
Нағыз ер болды «келсең, кел».
Жанқожа батыр ер болды,
Ел ішінде бір болды.

Аңдып жүрген дұшманның
Жүрегіне шер болды.
Ығысқан қазақ елаты
Паналап ерді көп қонды.

Патшалық құрған іргелі
Үргеніш, Қоқан ел болды.
Елші келіп хандардан,
Қатынасы мол болды.

Атағы шығып аспанға,
Күннен-күнге зор болды.

жанқожа  батыр
Тыныштық болып бір заман,
Таныды батыр оң-солды.
Екі адам басы қосылса,

Жанқожа батыр сөз болды.
Жас ортадан асқанда,
Ірі жаулар кез болды.
Сол сияқты ерлердің

Ақырында, жігіттер,
Өз елаты не қылды?
Өзбек ханның тұсында
Атамыз қазақ дін баққан.

Алтын орда хандары
Жердің жүзін шаңдатқан.
Олардан кейін бұл қазақ
Патшалығын жоғалтқан.

Ноғайлы тозып кеткен соң,
Хиуалық сарттар ел билеп,
Сырдың бойын шулатқан.
Ақмырзаны өлтіріп,

Бабажан сарт суға атқан.
Бұл хабарды есітіп,
Кіші жүз болып ар тұтқан.

Жанқожа сынды батырдың
Аулында жатқан кезі еді.
Шаһар толған мал-бақта,
Ақмырзаның өлгенін

Батырға барып айтуға
Жеке батыр жол тартқан.
Асығыс жүріп, тез жетіп,
Жанқожадай батырға

Былайша деп сөз қатқан:
«Алты Алаштың ұлына
Пана болған ер едің,
Өрлеген бақыт, талаптан.

Қысымшылық қылып тұр
Бабажан сарттың әлегі:
Салық салып, мал жинап,

Қазақты жиды жан-жақтан.
Бабажанның тырнағы
Сырдағы елге тым батты.
Күннен-күнге дәуірлеп,

Озбырлық қылды Тәңір атқан.
Бұл күнде сізбен ісі жоқ,
Өзіне болды бір батпан.
Әлібек, Нұртай батырды

Қаразымнен алдырып,
Бағып жатыр сіз үшін
Қайратын сынап ант атқан.
Бес шектінің баласы

Жаратып, сайлап, бағып тұр
Үй басына бір аттан.
Бәрі де сізді күтіп тұр,
Бір шақырып ұранды

Құтылуға сол сарттан».
Жанқожаның көк аты
Кетпеген, сірә, белдеуден.
Ерегісіп келгенде,

Жауы бар ма жеңбеген?!
Айбаты суық арсыландай,
Көрген дұшман қалмайды
Жанынан күдер үзбеген.

Осы келген Жеке батыр
Ер еді бір еңіреген.
Ақмырзаның өлгенін
Естірте алмай батырға,

Айтуға тілі жүрмеген.
Айтпаса да, батырдың
Ісі бар ма сезбеген.
Сағынып көрген батырлар

Атқызды таңды көзбенен.
Ертеңіне аттанып,
Сырға қарай жол тартты,
Бет алып құла түзбенен.

Астындағы аттарын
Екі мезгіл жемдеген.

жанқожа  батыр
Жарауы түскен жануар
Еттері қызып желдеген.
Иә жортып, иә желіп,

Қызған сайын өрлеген.
Жанқожаның жайлауы
Көкдомбақ деген жер еді.
Астындағы Көк ешкі

Бүкең-бүкең желеді.
Екпіндетіп батырлар,
Жуықтап Сырға келеді.
Сол заманда белгілі

Ақирек, Ақбай көлі еді.
Әйімбет, Нұртай екі бек
Отыз сартқа бас болып,
Ел зекеттеп жүреді.

«Жанқожа келед» дегенмен
Аттанып бұлар тұр еді:
Батыр Әйімбеттің Жанқожа батырға қарсы шыққандағы
өзінің ерлік көрсеткені:

Осы жүрген Әйімбет
Масатыдай құлпырған
Қаразым жұртын тындырған.
Көк найзадан қолы өткір,

Найзағайдан оғы өткір.
Сілтеуіне келгенде,
Желден жылдам қолы бар.
Астына мінген арғымақ—

Ала аяқ торы жануар.
Жүреріне келгенде,
Жолын Құдай қалаған,
Бір өзін мыңға балаған

Түрікпеннен шыққан ер еді.
Ерлігінің белгісі—
Суырылып шығып сол топтан,
Жәкеңе қарсы жөнеді.

Астында бедеу ойнақтап,
Түлкідей көзі жайнақтап.

Ат үстінде ойнайды,
Екі жаққа бой тастап.
Аспанға балта лақтырып,
Ат бауырынан оралып,

Алады қағып, қайта ұстап.
Балтаны қойып, найзамен
Ойнайды тағы ойқастап.
Баурында жатып бедеудің,

Сілтейді найза қиғаштап.
Бір кездері Әйімбет
Қылышын алды, шалқақтап.
Оңды-солды сілтейді,

Ат жанында қапталдап.
Осы түрлі сыңайтпен
Көрсетті өнер алшақтап.
Ар жағынан Жанқожа

Төбеге шықты жылыстап.
Жау қарасын көргенде
Жолдасын қойды кейінге:
«Тұра тұр,—деп,—тұрақтап».

Бұрынғы жүрген қалпымен
Көкешкі аты балпақтап,
Асып-сасып не қылсын,
Жоққа қорқып, қалтақтап.

Әйімбет сонда ұмтылды
Күн секілді күркіреп.
Қабақтан аққан қара тер
Жаңбырдай жерге сіркіреп.

Басқа сөзге келмей-ақ,
Сілтеді қылыш тітіреп.
Екі батыр сол жерде
Келе қалды жекпе-жек.

Балтасымен қылышын
Қағып тастап Жанқожа,
Жетіп барды «келші» деп.
Жағасынан ұстап ап,

Төмен қарай тартқанда,
Әйімбет батыр құлады
Екі қолмен жер тіреп.

жанқожа  батыр
Домалап түсіп атынан,
Кездігін қойды тамаққа.
Жанқожа батыр «уһ» деп,

Уыстап қанын бір ұрттап,
Орнына түсті көкірек.
«Тие берсін, Ақмырза,
Қаныңа қан алдым!» деп,

Жылады батыр еңіреп.
Жеке батыр келіпті
«Не болды,—деп,—бұларға?»
Кегін алмай дұшманнан

Ердің көңлі тынар ма?
Жеміт үшін бөктергі
Бүкті бүрген бүркіттей
Жанқожа батыр сонарда

Қорқыратып қан ішіп,
Әйімбеттің үстінде
Отыр екен құмарда.
Нұртай шықты артынан,

Гулетіп кеулін шамалға.
Жақындап жуық келгенде,
Жанқожа мінді қиялға.
Шолақ қара қылышпен

Бірді сілтеп қалғанда,
Бұ да бір кетті ажалға.
Екі басшы кеткен соң,
Қалған бәрі құралма—

Екі ақ сұңқар кез болды
Жайсында жатқан құланға.
Бас кесіліп, ат босап,
Дұшмандар түсті табанға.

Ат-тондарын олжалап,
Ел адамы кенелді
Қызыл жон олжа шұбалма.
Жауды қырып жай тауып,

Жеке батыр, Жанқожа
Бастарын қосып дем алды,
Аттарын қойып ыраңға.
Осы арадан Жанқожа

Кейін қайтты еліне.
Сәлем айтты Сырдағы
Ақтан атты еріне.
«Қыстың күні болғанша,

Дария суы тоңғанша,
Жинай берсін адамын
Келгенінше ебіне.
Қырдың елі қайтқансын,

Бабажан сартты қазақтың
Жолатпаспын шеніне.
Оған дейін шыдасын
Сарттардан көрген кегіне».

Жеке батыр түсінді
Мына сөздің тегіне.
Ақтанға барып айтуға
Жол тартты бұ да жөніне.

Бекбауыл, Бажақ, Ер Ақтан
Жолдасы еді батырдың
Қолдаушы болған көбіне.
Солардың ісін айтайын,

Бұл сөздің жетіп шегіне.
Ақмырзаның ары үшін
Не қылар екен, көр енді.
Көп, әлеумет, құлақ сал

Жорғаңыздың кебіне.
Қызыл тілдің үлгісі—
Жиырма тоғыз харіп-ті.
Ол харіпті шығарған

Араб деген халық-ты.
Күншығыстан нұр шығып,
Бізге түскен жарықты.
Қайыптың ұлы Жанғазы

Хан болыпты дәріпті.
Сырдарияны жағалай
Көп қаланы салыпты.
Өкім қылып осы елге,

Бабажан деген бір сарттың
Қолына берді жарлықты.
Біздің Алаш баласы

жанқожа  батыр
Бабажан сартқа қанықты.
Бабажанның қорлығы
Қазақтарды налытты.

Налытқан емей немене,
Алмады қошқар, саулықты.
Үй басына салыпты
Қозыдан жорға салықты.

Меңсіз қара қозыдан,
Елде жақсы жар болса,
Елде жақсы мал болса,
Бабажан соны алыпты.

Бастан кетіп ықтияр,
Тамам қазақ тарықты.
Қазақтың тәуір әйелі
Бетіне күйе жағыпты.

Қырда жатқан Жәкеңнің
Келуіне шыдамай,
Ақтан батыр жанықты,
Ерлігін сөйтіп ағытты.

Егіншілерді жинап ап,
Дариядан өтіп барыпты.
Ерлер мінген бедеуге
Дәрия деген арық-ты.

Қара әруағы Ақтанның
Қара түнек бұлт болып,
Қара боран дауыл боп,
Айқай-сүрен салыпты,

Өлімге сартты жарытты.
Төбелеске келгенде,
Сарттың күні кәріп-ті.
Дарияға атып өлгенін,

Тойындырды балықты.
Майқара деген баласын
Мінгестіріп Бабажан,
Ордан атын қарғытты.

Орға құлап тұлпары,
Аяқтан ажал шалыпты.
Қарғығанда бедеуі,
Сыпырылып Бабажан

Ор ішінде қалыпты.
Майқараны бекітіп,
Бір үйге қамап салыпты.
Бабажанды байлап ап,

Қуып сабап, арытты.
Ізіндегі көп адам
Қуа-қуа шалықты.
Бір жерлергі келгенде

Бабажан шаршап қамықты.
Сол арада бір тентек
Жидеден алды қазықты.
Құлаш жарым қу жиде

Құйрығына қағыпты.
Табан тіреп тепкенде,
Тар алқымға жеткенде,
«Қизың-қизың» деп жатып,

Өзі-ақ өліп қалыпты.
Ыңыранып бейшара,
Жан кеудеден шығыпты.
Жанғазы ханды өлтіртпей

Төремұрат жырау бағыпты.
Осы жүрген Жанғазы,
Бір ер еді кәдікті.
Бабажан өліп қалған соң,

Ертеңіне жиналып,
Жанғазы ханды қозғасын.
Былайша деп Жанғазы,
Көл қылады көз жасын:

Мұсылманның олжасын.
Пенде болып отырмын,
Басымнан бақыт озғасын.
Қырда жатқан Жанқожа—

Көпті көрген сырласым.
Әрдайымда да жүруші ем
Жәкеңнің алып ыңғасын.
Бөрі де жауға бермейді

Ізіне ерген жолдасын.
Мен Жәкеңе барғанша

жанқожа  батыр
Обалыма қалмасын.
Тым болмаса, батырдың
Өтейін көріп бір басын.

Әр не қылса, ықтияр,
Өз қолына барғасын.
Өліп кеткен Бабажан
Жаңылып еді тобасын.

Қылмысы жетіп басына,
Тайдырып алды сырғасын.
Пәтуа қылды көп адам:
«Батырдың өзі берсін,—деп,

Жанғазы ханның қолқасын».
Балаларын шұбыртты,
Түйеге артып қазынасын.
Ханның көркі не болар

Бұқараға жазғасын.
Жанғазының жанға өлшер
Қара тұлпар жорғасын
Төремұрат жырау мініпті,

Асырып жұрттан пормасын.
Жанғазы қырға жол тартты
Батырдың іздеп ордасын.
Қара жорға тұлпарды

Салдырып кетіп баратса,
Тұр екен күтіп жол басын.
«Мінгестіре кет»,—депті,
Байқағасын тұрмасын.

Күтіп тұрған ханыңа,
Айтпай кетті «армасын»
Арып-ашып қырдағы
Жанқожаға барғасын,

Демеді батыр еш нәрсе,
Болар ісі болғасын.
Тілеп алды Жанғазы
«Шыбын жан» деген сауғасын.

Кім кемітер пәндені,
Басына бақыт қонғасын.
«Хан баласы Майқарабек
Өлмей-ақ, тірі көрсін,—деп

Төлектің ертіп ізіне,—
Төреге белгі болсын» деп,
Кене ханға жіберді,
Тигізбей жерге жамбасын.

Сыр бойында ер Ақтан
Сарттарға таңба салғасын,
Халықты жинап, сөз айтты,
Олжалап айдап болғасын.

«Жасымның білдім жеткенін,
Көзді мұнар шалғасын.
Өзі қырда жатуға
Батырдың аты қалмасын.

Әйімбет, Нұртай батырдың
Қырда басын алғасын.
Артымызда сол сүйеу,
Бата алып тұрғасын.

Сартты шапқан атағы
Жанқожаға қалсын» деп,
Істеді Ақтан батасын.
Қанша баптап қосса да,

Шабады жүйрік пардасын.
Қызыл тіл деген—сары май,
Сөз—еріген қорғасын.
Бұл сөз тұрсын бір жерде,

Бұдан бұлай, беклерім
Тағы бір толғау қозғалсын.
Қайыптың ұлы Жанғазы
Өз жанын өзі құтқарып,

Халайықты, томсарып.
Жинап алды даладан
Жазған сартты бұлтарып.
Бұрынғы сәннің бірі жоқ,

Итшілеген бір кәріп.
Алты Асанның баласы
Хан көтерген, қол алып.
Кек алуға кірісті,

Жау болғандарға шамданып.
Билер жиды алдына,

жанқожа  батыр
Елатына жар салып.
Талайды дарға тарттырды,
Бабажанға арланып.

Ел азамат ерлері
Бағынбады қорланып.
Бейқуат болып отырмай,
Сақ болды сарттар қорғанып.

Қырдан батыр қайтқан соң,
Аттанды батыр қомданып
Қалған сартты қырмаққа.
Жанғазыдан құтылып,

Тиыш болып тұрмаққа.
Бес жүздей адам ертіп,
Жанқожа мінді көк атқа.
Шыққаны жалғыз бұл емес,

Жол шеккен талай жыраққа.
Бес-он сартқа бас болып,
Жанғазы болды лақпа.
Қайыпалды ханның уәзірі

Раманқұл би еді
Киіз туырлықты қазаққа.
Ақылгөй қылып аулына
Бұны да қойған сол шақта.

Раманқұл бимен қатынап,
Іс қылыпты батыр сол шақта.
Бірден барып қамалап,
Қашырмады жан-жаққа.

Ішті-тысты былғасып,
Оп-оңай елді шаппай-ақ,
Бабажанға келгенде
Мұны да салды азапқа.

Хиуалық сарттан тынышайып,
Алғыс айтты қазақтар
Жанқожадай шыраққа.
Қазақтың асылзадасы

Үш Алаштың банасы
Кенесары, Наурызбай—
Төре тұқым тазасы.
Еңсегей бойлы Ер Есім,

Абылай Мәнсүр бабасы.
Өз атасы—Қасымның
Қоқаннан болған қазасы.
Ойда—Қоқан, қырда—орыс,

Қазақтың кетті мазасы.
Еркімен көшіп жүруге
Таршылық болған сияқты
Екі жаудың арасы.

Жайлауы болды біраз күн
Арқаның кеңіс даласы.
Қасым ханның асына
Жанқожа барған, шамасы.

Қоқаннан кегін ала алмай,
Тұр екен құрып шаласы,
Ішінің бітпей жарасы.
Жанқожа батыр барған соң,

Жүректің тасты қанасы.
Батыр мен төре бас қосып,
Созаққа болды барасы.
Жалықпай, әркім, тыңлайды,

Табылса сөздің сарасы.
Оншама толық демеймін,
Болса керек шарасы.
Еліне келіп Жанқожа,

Адамын жинап бекінді,
Бармағанға жекірді.
Аттары ойнап, секірді,
Мырзалар қояр кекілді.

Батырлардың арманы—
Созақтан алмақ жетімді.
Аттанатын хабары
Әр тарапқа жетілді.

Басты-басты батырға
«Жүріңдер» деп өтінді.
Елеуреген жігіттер
Екпіндесіп жұтынды,

Бір күндері болғанда,
Елдерінен құтылды.
Бірнеше күн жол жүріп,

жанқожа  батыр
Хан Кененің қолына
Кеседен соққан секілді
Қалың қолды көрген сын,

Хан Кене тасып есірді.
Жол тартып бұлар жосылды,
Тап Созаққа келгенде,
Екі мың әскер қосылды.

Бөлек-бөлек қаласын
Жөнекей шауып, көшірді.
Қаптаған қазақ қолынан
Сарттардың жолы кесілді.

Жуықтап келіп Созаққа,
Түсірді төре қосынды.
Қол қарасы аз емес,
Ханның көңлін өсірді.

Дем алыс қылып сол жерде,
Тыныш жатып, көсілді.
Бір күндері болғанда,
Қорғанды бұзып, жол салды.

Қожа, төре осында
Ордан аттап өте алмай,
Қожалар тегіс шошынды.
Жарлық қылып хан Кене,

Тал жібектей есілді.
Екінші кезек төрелер,
Елді бастар кемеңгер
Ақ киініп, ат мініп,

Барабан қағып жөнелер.
Бастығы Ержан төре еді,
Ізіне еріп өңгелер,
Қалаға қарай жөн тартты:

«Көрсетем,—деп,—бір өнер».
Қамалға жақын барғанда,
Сарттардың атқан оғымен
Талайы болды қара жер.

Сирақты қара мылтықпен
Оқ жаудырып сарттар тұр
Дегендей болып: «Келе бер».
Ат қоя алмай қамалға,

Төрелер болды арам тер.
Бұлардан кейін аттанып,
Ұлы жүз бен Орта жүз
Кезекке шықты оқталып.

Қамалға жуық бара алмай,
Оққа қарсы тұра алмай,
Кіре алмай қайтты қамалға.
Аттанса да мақтанып,

Олардың қайтқан жерінен
Бұлар да қайтты, тоқтамай.
Бесінші күні хан Кене
Жанқожаны шақыртты:

«Тұрмысың,—деп,—сақтанып?
Атқа құмар батырлар
Бос сабылып қайтып тұр,
Өлгені топырақ жастанып.

Ендігі кезек—сенікі,
Кіші жүздің ішінде
Сен қалдың жалғыз сақтанып.
Қолың жеңіл ер едің,

Енді, батыр, өзің бар,
Ертеңге шейін тақталып!».
Хан жарлығы тиген соң,
Жанқожа шапты шаттанып.

Төремұрат жырауға
Жанқожа айтты: «Тұрғайсың,
Келісті сөзді төпелеп,
Қызыл тілмен шалғайсың.

Бір ақыл бар істейтін,
Жан жиналып, алмайсың.
Биік қара нар мініп,
Омыраулай қалғайсың.

Бес шектінің ішінен
Он жігіт таңдап алғайсың.
Ерлерді мақтап, қыздырып,
Қызулы күйге салғайсың.

Өлең айтып қол бастап,
Қамал жаққа барғайсың.
Егер мұны қылмасаң,

жанқожа  батыр
Биік қылып ту ұстап,
Өзің кейін қалғайсың.
Желбіреген туменен

Күннің көзі байланып,
Бұл қалаға қамалып,
Сарттар жатыр сайланып.
Кіші жүздің адамы

Жанқожаны құрмалап,
Ат қоюға айланып.
Оны батыр қылмайды,
«Асықпа» деп ойланып.

Не қыларын біле алмай,
Тыным таппай Жанқожа,
Қаланы көрді айналып.
Он жігіт алды іріктеп,

Жалаң қылыш байланып.
Ызылдаған жаяулар
Батырға еріп жөнелді,
Мақтауға балқып, найқалып.

Нарға мініп, күй тартып,
Төремұрат сөйлейді
Былайша деп толғанып:

Баласы еді бес шекті.
Жанқожадай ер шығып,
Беріпті Құдай тілекті.
Үш Алаштың ішінде

Сендерден артық кім текті?
Сарт пенен қалмақ зарынан
Әзіреттен ауып ел кетті.
Жалпақ ауа кезінде

«Ақтабан» деген жұт өтті.
Қыл белбеулі, қырық жігіт,
Әсіресе ішінде
Қыр мұрынды бір жігіт

Басқасынан келбетті.
Елді жауға шалдырмай,
Кеседен жауға алдырмай,
Сырға қарай шұбыртты.

Қашаннан халық боп отырған
Қара қалмақты үдертті.
Жер мен суға ие қып,
Бізді мұндай көлбетті.

Қайырлы болып бұл қоныс,
Біздердей тұқым дөретті.
Атаның арын арлайтын,
Мінеки, ерлер, күн жетті.

Атаға ұсап ұл туса,
Жүрген жері жендет-ті.
Дүниені оймен ораған,
Хан болып халқын сұраған.

Шын ашуы келгенде,
Жауға қардай бораған.
Салтанатың кем емес
Нәріктің ұлы Шорадан.

Айғыр даус Таттыбай
Дұшманды еттей тураған.
Онан туған Мырзалы
Қайратың асқан тумадан.

Қыл белбеулі қырық ердің
Біреуі мынау—Киікбай
Бекбауыл, Бажақ сол ерден
Асылдан түскен қиықтай.

Анық батыр ат қояр,
Дұшманды көрсе, ұйлықпай.
Арқаңа сүйеу—Жанқожа
Қара мойыл, сырықтай.

Кене хан қалды кейін де,
Дұшманнан кеулі тынықпай.
Аққа сыйын, Беласар,
Беліңе садақ жарасар.

Екіталай жер болса,
Ердің көңілін ер ашар.
Ұмтылыңдар қалаға,
Сендерден қалса, хан ашар.

Дарбазасы ашылса,
Кейінгі әскер, қол басар.
Ежелден абырой, үлгі алған,

жанқожа  батыр
Қамалды бұзып жол салған,
Қанды көз туған жақсылар,
Екпініңнен жау қашар.

Шал Төртқара, Таттыбай
Қожа, төре бұзбады,
Ақырында хан Кене
Жанқожаны қозғады.

Батырды жұртқа мат қылмай,
Абырой алып берсеңдер,
Сендерден ешкім озбады.
«Жанқожа» десе, бұл күнде,

Қай мұсылман қызбады.
Бақкүндес болған төрелер
Жол берді, кетіп ызғары.
Екі жүзді семсердің

Балдағы қолда қалғанша.
Ат басындай сом жүрек
От болып, қаулап жанғанша.
Мөлдіреген екі көз,

Жұмылып қанға, толғанша.
Тыным алып ас ішпей,
Ат баурынан қан кешпей,
Ел бетін көрмес күн бүгін.

Көбеңсіген батырлар,
Бала да болса, атадай.
Батырдың сәні болмайды,
Өз елатын қорғамай.

Жігіттің болмас ажары
Санды сапырып былғамай.
Ажалы жеткен адамдар
Үйде жатса да, өледі,

Көзінің жасы құрғамай.
Көпжасар, Бажақ, Айдарқұл,
Сатыбалды, Жұмабай,
Аталарың әруақты—

Құттық пенен Құрманай.
Құланбике, Қоңырдың,
Кереметі белгілі—
Жарқырап мысал туған ай

Шағырай, Сәдір, ер Дабыл.
Тоқым тыққан Қыстаубай,
Іс көрсетер күн бүгін,
Құр атаққа мәз болмай!

Ұлы жүз бенен Орта жүз,
Қожа, төре бұзбады.
Ақырында хан Кене
Жанқожаны қозғады.

Батырды жұртқа мат қылмай,
Абырой алып көрсеңдер,
Сендерден ешкім озбады.
«Жанқожа» десе бұл күнде

Қай мұсылман қызбады.
Бақ күндес болған төрелер,
Жол берді, кетіп ызғары.
Екі жүзді семсердің

Балдағы қолда қалғанша.
Ат басындай сом жүрек
От болып қаулап жанғанша.
Мөлдіреген екі көз

Жұмылып, қанға толғанша,
Бас кесіліп, ат босып,
Ел бетін көрмес күн бүгін.
Көбең өскен батырлар,

Ерте жатып, кеш тұрар
Елде қалған қатындар.
Қатуланса нағыз ер,
Бұлтты күндей түнеріп,

Қарт бурадай сақылдар.
Бәрі де сізге тілектес
Ғұлама ишан, ақындар.
Жан аямай, сілтесіп,

Кеселеп жауды атыңдар.
Созақты алсақ осыдан,
Дұшманың дос боп жақындар.
Келе жатып жолда жөнекей,

Жиырма бір қала біз шаптық.
Үлкенін тұтып қылышқа,

жанқожа  батыр
Жастарын қойдай шулаттық.
Бүгін тату, ертең қас,
Сарттардан шықпас тұрақтық.

Созақты алсақ осыдан,
Қоқанның туын құлаттық.
Сүйекті туған ерлерге
Табылмас мұндай ғазаттық.

Қазақ үшін қан төккен
Өздеріңдей ерлерге
Батагөй біздей тасаттық!
Төремұрат соны айтып,

Қала берді ту ұстап.
Жаяу шыққан он батыр
Жалаң қылыш қолға алып,
Арқалары құрыстап,

Қалаға жетті жылыстап.
Сол арада іркіліп,
Бастарын қосты дұрыстап.
Есі шықты ерлердің,

Шапса да, білмес қылыштап.
Созақтың халқы мол екен,
Айнала қазған ор екен.
Он төрт қатар арбаны

Сыртынан оның қоршалап,
Қамал қылып тұр екен.
Биік қорған басында
Мергендері тұр екен.

Дарбазаны күзеткен
Қоз тастайтын қол екен.
Мергеннің атқыш бастығы
Жеке батыр деген дер екен.

Аты қазақ ұлында
Ұзақтан тиер мылтық жоқ,
Айнып қалар құлқы жоқ.
Оққа қарсы ататын

Қарбой садақ, саржа оқ.
Жанқожаның нөкері
Садақ атқан өнері,
Оққа қарсы шабушы ед,

Бетінің қайтпай бедері.
Садағын алды қолына
Сатыбалды, Майрам дегені.
Қоқан арба астында

Кідіріп жатып кезеді.
Сатыбалдының саржасы
Жеке батыр мергеннің
Бүйірін қанға бөгеді.

Сирақты мылтық саймандап
Жаңа құрып жатқанда,
Сол садақтан өледі.
Он жігіттің ішінде

Жанқожа батыр пішінді,
Екпіндеген бойымен
Қалаға жеткен сықылды.
Дарбазаның алдында

Жанқожа батыр күрсінді,
Қатуланып, ұмтылды,
Аш қасқырдай бұлқынды.
Артындағы көп әскер

Көріп тұрды бұрқылды.
Бұрап үзіп тастады
Дарбазадағы құлпыңды.
Қарсы тұтып қалқанын,

Шоқ тигізбей жұлқынды.
Тығылған екен қалаға
Жан-жақтан қашқан іркінді.
Қорғаннан ішке кірген соң,

Қиямет қылды бір күнді.
Қолындағы ақ семсер
Оңды-солды сілкінді.
«Әкә-жандап» қашқан сарт

Тыйғызбады күлкіңді.
Екілесіп келгенде,
Қоқанның сарты ұтылды,
Батырдың кеуілі бір тынды.

Қалаған жерден қан алды,
Әзірейілдей жан алды.
Артындағы көп әскер

жанқожа  батыр
Көшеге кіріп таралды.
Алдыңғы кеткен батырлар
Шырмауықтай оралды.

Қарқындап барып, қашырмай,
Ханның басын тағы алды.
Кенесары, Наурызбай
Бір көшені бұ да алды.

Әлім, Шөмен ерлері
Бет-бетімен жол салды.
Бағанағы қалың қол
Ордаға барып қамалды.

Қылыштан қалған Бұқара
Тіледі ханнан аманды.
Хан сарайын олжалап,
Төрт түліктен мал алды,

Көз көрмеген олжа алды.
Жалғыз атты жарлылар
Алтын алып, пұлданды.
Жеті жүз түйе қазына алып,

Көштің басын қыз тартып,
Қайтып елге бет алды.
Небір сұлу жесірлер
Түйені тартып ырғалды.

Елде қалған жамандар
Көп олжадан құр қалды.
Опасы жоқ сұм дүние,
Көшпелі болған заманда

Сол ерлерден бұл күнде,
Ойлашы, беклер, кім қалды?
Ұзамай-ақ арасы
Орыс келіп арқадан,

Біріне-бірі жамалды.
Тыңдаушы адам табылса,
Тағы бір толғау қозғалды.
Мына бір заман түрінен,

Баянсыз жалған сүрінен
Небір-небір ер өткен.
Өткен ердің белгісі

Залымдарды еңіреткен.
Қиядан шыққан қиқуға
Бірнешеулер шыдамай,
Маң даланы күңіренткен.

Сол күндері Құдайым
Түркістанның даласын
Қалмақтарға билеткен,
Қамырдай қылып илеткен.

Ар жағынан Жайықтың
Шүлдірлеген ел өткен.
Орыс деген көп халық
Ізіне арба сүйреткен.

Қазақтан қырғызды айырып,
Ағыба сөзді үйреткен.
Кенесары, Наурызбай
Алатауды күңіренткен.

Басты-басты батырлар
Өзді-өзімен қас болып,
Үш Алаштан күш кеткен.
Қазақтың қорқақ кезі еді,

Жаңа шыққан сүгіреттен—
Нұрмамбет ұлы Жанқожа
Күркіреген белі өткен.
Қаһарлы қара найзамен

Кәуірді талай түйреткен.
Орыстар соққан қамалға
Баруға батыр мейіл еткен.
Мекалайға салдырмай,

Тиіп-қашып орысты
Бір қалаға індеткен.
Бірен-саран шыққанын
Малдарын талап олжа еткен.

Жанқожаның қорлығы
Орыстарға күнде өткен.
Райым деген түбектен
Тамам қазақ жиналып,

Қарсы келді бір беттен.
Команда беріп полковник,
Жанқожаны көздеткен.

жанқожа  батыр
Бес жүз солдат атқанда,
Түспеген жара тұщы еттен.
Қалың қол қаптап келгенде,

Қарсы жауып қабағын,
Жанқожа батыр түнерткен.
Жалаң қылыш қолға алып,
Балдағынан қан төккен.

Он жеті адам өлтіріп,
Орыстарды үркіткен.
Көк ешкі атқа оқ тиіп,
Батырың ыза көп шеккен.

Жаяу қалып Жанқожа,
Ортаға орыс қамады,
Сонда да қолға ала алмай.
Орыстар қайтып бір кеткен

Пәтуа қылып қаладан,
Барған соң елші жөнелткен.
Тарту беріп жіберді
Неше түрлі мүліктен.

Бір мінезі батырдың
Қолына нәрсе алмайды
Кәуір, қалмақ, жүйіттен.
Ағайын ермей ізіне,

Орыстан батыр үріккен
Ақбеткей деген бір тауда.
Жалғыз жатып зеріккен.
Болмашыны өкпе етіп,

Жау болып табын бір шеттен.
Байқаусыз жатқан батырды,
Жетіру барып, еңкейткен.
Үстіне дұшман келгенде,

Асықпай батыр отырды:
«Ел шығар,—деп,—еріккен».
«Тостағандап шақырған,
Ұранның даусын есіткен.

«Мұсылманның ұлына
Еш жазығым жоқ еді,
Япырмай,—деді,—неліктен
Алдырғаны дұшманға?!»

Мінер атын батырдың
Ұрлап алып табындар,
Айырған екен көліктен.
Өз әулеті қарсы боп,

Сындырды бұтақ теректен.
Кәнеки, одан не тапты,
Зары кетпес жүректен?!
Романовтың тұсында

Жанқожаның суретін
Аттырушы еді Мекалай,
Белгіні қойып Үстірттен.
Сол сияқты ерлерім

Бір кеткен соң, қайтпады
Тарламат атты түнеткен.
Бейорын жұмсап қайратын,
Пайда бар ма жүрмектен?!

Сыпайы сөздің белгісі,
Өткерген ұндай електен.
Сүйекке сіңген сыр мінез,
Сынғанша қалмас шөлмектен.

Көркеймейді еткен іс,
Үлгі алмаса өрнектен.
Көктей өткен темір жол,
Ақмешіт, Арыс, Жөлектен

Бір ашық жер қалған жоқ
Қаразым, Төрткүл, Хоженттен.
Екі басты бүркітке
Жұмыла жұртты түнеткен.

Мың шүкірлік қыларсың,
Құтылған соң сол дерттен.
Тақысы жоқ таза сөз,
Тыңдаған сайын шөлдеткен.

Қалам алған бес саусақ,
Сен де құтыл міндеттен.
Молла Ұлықман Кенжеев
Ерініп қалған жері жоқ,

Ер Жәкеңді жырлайын
Қағаз, қалам қолға алып.
Білгенімше жазайын,
Біраз ғана ойланып.

Кеуілден қиял табылар,
Сөйлесе тілім, қозғалып.
Әруақты ер еді,
Артында жүрген сөз қалып.

Жақсы, жаман болса да,
Тыңдаңдар халық, аңғарып.
Онша жүйрік емеспін
Байрақтан озған бәйгі алып.

Ау, халқым, құлақ салып тыңдасаңдар,
Айтайын ер Жәкеңнің әңгімесін.
Кеулім қиялданып, желденгенсін,
Кеуліме жаратқаным жел бергенсін.

Жырладым кіші жүздің батырларын,
Айтылмай ер Жанқожа неге қалсын!
Белгілі кіші жүзге батыр Жәкең,
Кім айтпасын аты шыққан әулиесін.

Тыңдайды кім де болса мұның сөзін,
Келтіріп, тауып айтса сөз иесін.
Жазайын халық аузында қалған сөзді,
Жыр болып, халық арасына жариялансын.

Баяндап мен айтайын арғы тегін,
Жәкеңнің шыққан жерін халық білсін.
Баласы алты Әлімнің Жаманақты-ай
Шек басқан бұл таңына Шекті депті-ай.

Жанқожа батыр туралы
(Қарман Сұлтанұлы нұсқасы)

Белгілі нағашысы Есет Тама-ай,
Бер жағы Есеналы, Кішкенеден.
Құттықтың Майданынан ер Киікбай,
Баласы Киікбайдың Өтеген, Нұрымбет,

Туады Нұрымбеттен ер Жанқожа-ай.
Мен өзім Жанқожаны көргенім жоқ,
Бұл сөздер бұрынғыдан қалған дерек.
Туыпты Киікбайдан Өтеген, Нұрымбет,

Келе жатқан шынжыр атай бұл асыл тек.
Туыпты Нұрымбеттен Ер Жанқожа,
Дұшпанға жібермеген ар менен кек.
Атадан туғаннан-ақ артық туды,

Әлсіздің қамын ойлап жүретін тек.
Көнбеген зорлық пенен зомбылыққа,
Әлсіздің жатса біреу ақысын жеп.
Солардың арын арлап, еткен көмек,

Сонан соң қарсы болды бай менен бек.
Орынсыз ел арасындағы іске көнбей,
Жүріпті елден аулақ өзі бөлек.
«Кетеді,—деп,—еңбекшінің маңдай тері»,

Нан орнына құмаршақты еткен қорек.
Ішпеген самаурыннан құйдырып шай,
Осылай мәниғасын айту керек.
Ішкені—өз малынан айран, шұбат,

Құдірет ер Жәкеңе берген қуат.
Белгілі арғы атасы—ер Киікбай,
Жанқожа әне сондай ерден туат.
Жемеген кісі ақысын етіп зорлық,

Ақ кеуіл, адал туған шын асылзат.
Нұрымбеттен Ақмырза, Жауғашар, Жанқожа, Бек—төрт
бала туған. Ақмырза ақылды, батыл, жақсы адам болған.
Жанқожа батыр болған, жасынан-ақ елдегі зорлықшылдарға

қарсы болған. Жанқожа әйел алғансын, мал шаруашылығына
Қызылды жайлап көшіп кетеді. Сонан кейін Бұқар хандығы­нан
Бабажан деген батыр сарт келіп, Жанкентке қала салып, қа­мал

жанқожа  батыр  туралы
соқтырады. Сөйтіп, біздің елге хандық жүргізіп, үстемдік етеді.
Ендігі сөз осыдан айтылады:
Құлақ сал бұл сөзіме, ал азамат,

Сұңқардай ұшатұғын қанат қомдап.
Шайырдан сөз шығады буат-буат,
Топасқа түсінбейтін айтсаң да, ұят.
Жақсыға түсінікті сөзім қымбат,

Жақсыны жарияласаң, көңілің шат.
Тегін сөзді тексермей тыңда, халық,
Сөзімді жүргенім жоқ сатып-пұлдап.
Жанкентке қала салды Бабажан сарт,

«Хан болдым,—деп,—қазаққа, бітті мақсат».
«Елімді айтқаныңа көндірем»,—деп,
Раманқұл беріпті Бабажанға ант.
Сөзіне оның айтқан кеулі бітіп,

Астына жіберіпті мінгізіп ат.
Жалынып Бабажанға, жалбақшы боп,
Түзепті сонан кейін сән-салтанат.
Басшы етіп өз алдына қала салып,

«Хан болдың,—деп,—еліңе», беріпті атақ.
Еріп ол Бабажанға, болған жалпақ,
Олжалап біздің елді, пайдаланып,
Елінен шығын салып, салық алмақ.

Қала салды Бабажан,
Нан пісірді тандырдан.
Елді жауға алдырған аузының аласы.
Сатылып Бабажанға Раманқұл,

Халыққа тиіп шарпуы,
Зекет алды малынан,
Үсір алған басынан.
Қырқылмаған қозы жеп,

Өзінің елін қанаған.
Қойнына қыз салыпты
Бабажан кеуліне жараған.
Раманқұл сұмырай

Өзінің елін талаған.
Раманқұл байыпты
4-278*

Халықтан алған салықтан.
Бабажанның еріп соңына,
Айрылыпты халықтан.
Елді басып аяққа,

Асты сөйтіп қанадан.
Кетер дейсің қай жаққа?
Тасыпты сөйтіп шарадан.
Күж мойынды Бабажанның

Халық аузына қараған.
Бұл азарға шыдай ма
Алаштың ұлы аламан.
Мынандай зорлық көргесін,

Ақмырза қатты қайғырған.
Жанқожаның ағасы
Ақмырза ойды ойлаған.
Зәбірі тиді туғанның,

Ойламасқа болмаған.
Ақтанға келіп Ақмырза,
Бабажанды жырлаған.

Бабажан биледі еліңді.
Дұшпан шығып арадан,
Шыдай алмай мен келдім,
Халыққа еткен азардан.

Батыр едің арыстан,
Дұшпаныңмен алысқан.
Азар көрдік бұл Бабажаннан,
Батыр батыр бола ма,

Осындайда шығармай,
Үйде жатып бас баққан.
Жылқыайдар, Сартай, Киікбай
Үш жүз болып аттанып,

Кек алып еді қалмақтан.
Сарт пенен қалмақ тең емес,
Көп шыққан батыр олардан.
Біз солардан қалған тұқымбыз,

Отырамыз ба қорқып Бабажаннан?!
Сартқа беріп ерікті

жанқожа  батыр  туралы
Айрылдық қой халықтан.
Тұлпар өлед шабыстан,
Ер өледі намыстан.

«Билеймін,—деп,—еліңді»,
Келіп жүр ғой алыстан.
Ала қанат сауысқан
Құйысқанға жабысқан.

Шолжаңдады қара сарт
Бұл қазақты басынған.
Ашуым келіп арланып,
Айтып тұр ағаң ашынған.

Жақын жерде болмады
Жанқожа мен Жылқыаман.
Жақында отыр Нұршада,
Не шығады Бақадан?!

Ашуы келіп арланса,
Тал бақан алып шықпай ма
Дариядағы ашадан?!
«Жанқожаның жоқтығы» дейд,

Есітсем қатын-баладан.
Жақында отыр Толыбай
Бізден хабар алмады-ай,
Назарын бізге салмады-ай.

Көптен бері көрмедім
Жақайымның жебесін,
Дұшпанның сөккен көбесін.
Қарасақал Шағырай

Жақын жерде болмады-ай.
Бізге өкпесі жоқ еді,
Раманқұлдың кесірі-ай.
Есеналы, Айдарбекте

Жанқожадан басқа ер барма-ай?!
Бұл Шектінің ішінде,
Басы бүтін, аузы бір
Жақайымдай ел қайда-ай!

Айт, Бұжыр бізге қосылмайд,
Бастан бөлек ел еді-ай.
Мәкуды тауып алып асырад,

Жақайым әруақты ер еді-ай!
Жақайымның қолында Мәку
Қазасы жетіп өледі-ай,
Әйелі жесір қалады-ай.

Сұрағасын Зеріпті,
Беріп еді Өріске-ай.
Айтайын қуып деректі-ай,
Бастан болар бөлекті-ай.

Ақсұңқар құстай шүйліккен
Оларда батыр көп еді-ай.
Елдің солар тәуірі,
Шектінің солар сауыры.

Құладыннан қайбыртып
Отырғанымыз бұл қалай?
Қара қарға шалықтап,
Жер мен көкті шырқады-ай.

Қамын ойлап халықтың,
Айттым сөзді бірталай,
Хабар тисе, ерлерім
Келер еді қалыспай.

Іздеп тұрмын және мен
Жақайымның Ырасын.
Ақсұңқар құстай шүйлігіп,
Құлашын жауға жаятын.

Егескен жерден қасарып,
Айтқаны соның болатын.
Алдыменен соны алды,
Ердің ері сол еді,

Тайынбай жауға баратын.
Әуеден ұшқан ақсұңқар
Қанатыменен қонатын.
Ел қорғайтын ерлердің

Қайраты жұртқа болатын.
Қайратты туған ер жігіт
Кегін жаудан алатын.
Көре алмадым және мен

Жақайымның Аралын.
Есітпеді ме Бабажанның хабарын?

жанқожа  батыр  туралы
Есіте қойса хабарын,
Батырдың бірі сол еді
Тайынбай жауға баратын,

Дұшпаннан кегін алатын.
Осыны айтып Ақмырза,
Кеулінің білдірді шамасын.
Батыр Ақтан сонда сөйледі:

Келіп тұрсың, би аға,
Маған айтып шағынып.
Раманқұлдай қу шығып,
Сартқа жүр ғой жағынып.

Нағып шыдап отырам,
Халық жатса шабылып.
Елге тиді зәбірі,
Өзіңнен бәле табылып.

Ұрысқанмен бір өзім,
Бұза алмаспын қамалын.
Жүр едім мен де ойланып,
Бұл хабарды есітіп.

Мен де тұрмын қамданып,
Батырларға хабар берейін,
Ат пенен адам шаптырып.
Жылқыаман мен Жанқожаны

Қайдан да алам таптырып.
Оларға хабар тигенсін,
Ерлер келер шабынып.
«Хан болам» деп Бабажан

Жүрген шығар аблығып.
Хан бола алмайд бұл елге,
Батырлар келсе аттанып.
Қамалын бұзып бұл сарттың,

Өлтіреміз жабылып.
Өз қылғаны өзіне—
Артына қазық қағылып,
Раманқұл да өледі,

Осыны айтып ер Ақтан,
Батырларға хабар береді.
Осылай деген бір ызың
Раманқұлға келеді.

Ақмырзадан болғанын
Енді өзі сезеді.
Ақмырзаны өлтіруге
Жаман ойы бұзылды.

Жақтырмай оны жүретін,
«Бермедің,—деп,—сартқа қызыңды».
Жанына мақұл көрмеді
Оның айтқан сөзін де.

Сарт кетсе бағы таяды,
Ол өзіне белгілі.
Осыны айтып, ол сұмырай
Бабажанға шағынды.

«Өлтірейік Ақмырзаны,
Адам бер»,—деп жалынды.
Сартқа сатқан намысын
Көрдің бе мұндай залымды?!

Адам алып ол сарттан,
Ақмырзаны аңдыды.
Оңашада ұстап өлтіріп,
Білмесін деп еш адам,

Дарияға салып ағызды.
Адам еді ақылды,
Халық үшін кетті ақыры.
Қарсы шыққан екі адамды

Дарға асып өлтірді.
Раманқұлдың жолдасы
Бекарыстан деген кісі еді.
Бабажан сартқа сатылып,

Халыққа зәбір істеді.
Жанқожа аттанып келгенше,
Бекарыстан қашып кетеді.
Өз туғанын өлтіріп,

Суытты сөйтіп жүректі.
Өз мақсатын орындап,
Қабыл болды тілегі.

жанқожа  батыр  туралы
Ақмырзасы өлгенсін,
Орнына түсті жүрегі.
Шектіні түгел билемей.

Толықпай жүрген кеуілі.
Құрманай менен Құттықтан
Он бес адам алып қасына,
Тілеу—Қабаққа жүреді.

Қонысына жер алып,
Қарауына ел алып,
Билемек тағы ол елді.
Батыры сенген Шалабай

Ізіне бірге ереді.
Осыменен жол жүріп,
Тілеу, Қабаққа келеді.
Келіп тұрып бұл елге,

Сырдың бойын жайлаған
Хан болды Бабажан қазаққа.
Хандығынан адам шығарып,
Жіберді хабар жан-жаққа.

Біздің қазақ баласын
Қарауына алмаққа.
Сіздің елге мен келдім
Сіздерден жауап алмаққа.

Айтып болдым сөзімді,
Өздерің біл бірақ та.
Қарсы болып Ақмырза,
Жақында оны өлтірді,

Таппады пайда ол жақта.
Жылқыаман, Жанқожа онда жоқ,
Білмейім жүргенін қай жақта.
Жауабын тез бер, қайтамын,

Мен келіп едім бұл жаққа.
Тілеу—Қабақтының батыры Әзберген, Қарақұл: «Біз Айт—
Бұжырдан: Назар, Шүрен, Тілеу, Қабақ деген төрт арыс ел едік.
Біз ол шектіден бөлек шектіміз. Бұл сарттың алдына түсіп,

бажақ болып кеулі біздің елді билемек. Ақмырзаны өлтіргенін
айтып, бізді қорқытып отыр. Біз мұны өлтіріп жіберейік»,—деп
ойласып, Әзберген, Қарақұлдың берген жауабы:

Айтқан сөзіңнің сыңайын.
Қаңғыған сартты хан қойып,
Нағып отыр ағайын?!
Ақмырзаны өлтірсе,

Жанқожа берер сазайын.
Жақынға қарсы болатын
Жаман туған ағайын.
Ақмырзаны өлтіріп,

Сүйінші сұрап келдің бе?!
Ауылыңа жібермей,
Басыңды сенің қағайын.
Өйтіп әкім болғанша,

Орысқа барып жалданып,
Шошқаның бақпай торайын,
Арыңды сатқан арсызсың!
Өз қолымнан өлтіріп,

Теріңді сенің жаяйын,—деп,
Қарақұл тұрып ақырды.
Осыны айтып болғансын,
Әзберген мен Қарақұл

Ауылдан жіберді шығарып.
«Өлтіреміз» дегесін,
Келатыр қашып, қамалып.
Қарсыласар батыр жоқ,

Қайғырды қатты жабығып.
Әуелде ойламай, ақыры
Ісі түсті басына тарығып.
Қарсы шабар ері жоқ,

Шыққан екен нағылып.
Бабажан қалып қашықта,
Онан да қалды айрылып.
Артынан қуып жетіпті

Әзберген, Қарақұл қос батыр,
Келген екен басқарып.

жанқожа  батыр  туралы
Ақмырзаны өлтіргенсін,
Бабажан сартқа сатылып,
Ашуланып, арланып,

Қылыш, найза қолға алып,
Қарауыл алып, қамданып,
Терең сайға қамады.
Отыз адам қайтарып,

Раманқұл бастығы
Он екі адамын өлтіріп,
«Қол садақасы» деп жіберген
Екі адамын елге қайтарып.

«Хангелді мен Қосет»,—дейд,—
Аман келген қуанып.
Жолдасын жауға қырғызып,
Жүректерін су алып.

Он екі адам өлгесін,
Шалабай қашып кетіпті
Бас амандап құтылып.
Раманқұл өледі,

Іздегенге зор табылып.
Қосет пенен Хангелді
Шалабайға жетіпті
Отырған жерде дем алып.

Хангелді келіп сөйледі,
Шалабайға толғанып:

Шығып едік ауылдан
Он бес адам аттанып.
Тілеу менен Қабаққа
Барамыз деп қозғалып.

Аламыз деп орамға
Раманқұл қу шықты,
Сарт сөзіне иланып.
Еріп едік сол қуға,

Қырлы найза қолға алып.
Он екі адамыңды өлтіріп,
Қашып шықтық сандалып.
Сен ауылда жүргенде,

Барымта алып, олжа алып.
Батырлығың қай жақта,
Жолдасың қалды қырылып.
Елге қалай барасың,

Қара басың көрініп?
Елде қалған батырлар
Күлмей ме саған жерініп.
Хан болам дегенге қазаққа

Раманқұл сұмырай
Ақмырзаны өлтірді,
Бабажан сартқа сатылып.
Соның ердің соңына

Әруаққа шатылып.
Ақмырзаның естісе өлгенін,
Бабажанды өлтірген шығар Жанқожа
Артына қазақ қақтырып.

Өлгені жақсы бұл жақта,
Раманқұлды да өлтіред
Қылышпенен шаптырып.
Атанып қол садақасы,

Бізде қайттық қаңғырып.
Қарсы болып халыққа,
Тіршілігі құрысын,
Бүйтіп жүрген жан болып.

Шалабай батыр, қарыштап,
Ұрысып неге өлмедің,
Сол арада қан болып?!
Күлкі болып халыққа,

Жүргенің құрысын жан болып.
Осыны айтып болды да,
Елге қайтты үшеуі.
Жолдасын жауға қалдырған—

Беті қара күйелі.
«Қол садақасы» атанып,
Қарғысына ұшырады
Әруақтың киелі.

Келгенменен Шалабай,
Бола алмайд адам сүбелі.
Садақаға айтылған

жанқожа  батыр  туралы
Қосет пенен Хангелді
Бір жылдан кейін өледі,
Осымен тұрсын бұл жері.

Шалабай еліне келіп, көрген-білгенін, адамдарының өлгенін
айтады. Бұлар бұл жақта бұлай бола берсін, Ақтан батыр
Ақмырзаның айтуы бойынша батырларды шақыртуға адам
жібереді. Ақмырзаның өлгенін айтады. Бұл хабарды есітіп, ба­

Ақмырзаның өлгенін
Естігенсін Жанқожа,
Жата алмады тоқталып.
Жайлап отырған жерінен—

Құландының бойынан
Жанқожа шықты аттанып.
Көкешкі аты астында,
Көк сауыты үстінде,

Қару-жарақ байланып.
Жалғыз ағасы өлгенсін,
Келатыр жауға сайланып.
Арада қонып жетіпті,

Несіне жүрсін айналып!
Шығып еді ауылдан,
Құдайыға тай шалып.
Әруаққа сыйынып,

Жаратқанды ойға алып.
Бабажан жайын есітіп
Ақтан жіберген адамнан,
Жақайымнан аттанды Жылқыаман—

Ақшолақ мылтық асынған,
Біріндеп жауды қашырған,
Ауанның бойын жайлаған.
О да қуып жетіпті,

Шыңның шығып астынан.
Аттанып шықты Дәкіден
Жақайымның Аралы,
Барғасын жаудың хабары.

Жақайымнан аттанды ер Жәнес,
О да ешкімнен кем емес,
Отырған жері жер Жәнес,
Қатардан қалса, ер емес.

Жақайымның Расы—
Алыстан келді аттанып,
Батырдың нағыз сарасы.
Ер Сартайдың жұраты

Кеулінің жоқ аласы.
«Рас айтса,—деген бар,—
Сөзінің рас, расы».
Нұршадан шығып барыпты

Жақайымның Бақасы—
Қолында найза, балтасы.
Жақайымда—Толыбай,
Бұ да келді қалыспай.

Алыстан келді Шағырай—
Қарасақалдың батыры-ай.
Төртқарадан келді Тілеулі,
Жанқожамен бір тілегі.

Қару-жарақ асынған,
Айнымайтын ер жүрегі.
Төртқарадан келді Байқазақ,
Қай батырдан кем қазақ?!

Қылыш-найза асынып,
Астына мініп арғымақ.
Төртқарадан келді Жәнібек,
Жау дегенде, жатпас тек.

Дұшпанын жеңіп, алған кек
Жанқожаға келіп қосылды,
Бұларда келіп бір бөлек.
Алты Әлімнің баласы,

Бәрінікі бір тілек.
Батырлар жүр қамданып:

жанқожа  батыр  туралы
«Қолыма түссе, кәнеки,
Бабажанды көрем»,—деп.
Жиналып ерлер жатыр-ай,

Қамалды келіп қамады-ай.
Айналып жүр жағалап,
Ешбір тесік таба алмай.
Жиналып өңшең ерлер басын қосып,

Қамалды айнала шапты, алдын тосып.
Таппады батыр тесік, ешбір есік,
Батырлар екпіндеп жүр желдей есіп.
Ерлердің қамағанын анық біліп,

Отырды Бабажанның есі кетіп.
Түнімен сол қамалды қамап жатты,
Сонда да тесік тауып, кіре алмапты.
Сарғайып бір уақытта таң атыпты,

Батырлар бір азғантай дем алыпты,
Бұза алмай бұл қамалды қамалыпты.
Келіпті, таң атқансын, Ақтан, Шортай,
Бұлар да дайындалған, қарап жатпай.

Қолында балта-кетпен қайың сапты-ай,
Батырлар келгеніне қуанады-ай,
Көтеріп «Жанқожалап» ту алады-ай.
Қазандай үстеріне бұлт ойнаған,

«Ақтанның бұлты келді» деп,
Жанқожа сырттан көріп айғайлаған.
Қамалға бәрі бірдей ұмтылып ед,
Сонда да ешбір қаһар қыла алмаған.

Не бітеді найза менен құр қылыштан,
Бақаны көрді қамалды балталаған.
Балта жоқ қолдарында, анталаған,
Балта іздеп бәрі бірдей шапқылаған,

Жоқ балта, іздегенмен, табылмаған.
Күтініп келген екен Ақтан, Шортай,
Бұлар да дайындалған, қарап жатпай.
Қамалды бұ да барып балталаған,

Сонан соң «Жанқожа!» деп ұрандаған,
Буалдыр жердің бетін тұман басқан.
Бұл дауысты естіп,
Қалың кедей қаптаған.

Қайдан қару табылсын?!
Балта мен кетпен саптаған.
Батырларға қосылып,
Кедей-жалшы жабылып,

Қамалды бұзып, қаптаған.
Бұл қамалды бұзғанда,
Жаяу озды аттыдан.
Бәрінен бұрын ашыпты,

Бақа барып тесікті.
Біреулер бағып қалыпты,
Тауып алып есікті.
Бабажанның құлағы

Ат дүбірін есітті.
Қара бедеуді қайымдап,
«Қашайын дағы» десіпті.
Өзі әйдік сарт екен

Сыймайтұғын есікке.
Тоғыз қабат торқа киіп,
Беліне байлап баласын,
Тастаған жауға анасын.

Бедеу атпен қашып кеулі—
Көрсетпей кетпек қарасын.
Ер Жанқожа келгесін,
Әлі келмейтін білген шамасын.

Қорғанның сырты ор екен,
Өзі жалпақ зор екен.
«Кетемін,—деп,—құтылып»,
Атын ордан қарғытты.

Артқы аяғы ілініп,
Жығылып орда жатыпты.
Үстінен шығып ер Иса,
Ордан тартып алыпты.

жанқожа  батыр  туралы
Саусағы өтіп кетіпті.
Артына қазық қағыпты,
«Өз қылғаның өзіңе» деп,

Қолға түскен Бабажанды
Жанқожаға алып барыпты.
Бабажанды көргесін,
Ақырыпты Жанқожа:

«Қазаққа көп,—деп,—жазықты,
Артына қақ,—депті,—қазықты».
Бүлдіріп әйел, халықты,
Болып еді жазықты.

Жәкең бұлай дегесін,
Артына қазық қағыпты.
«Өз қылғаның өзіңе» деп,
Басын кесіп алыпты.

Жазасын тартты сонымен
Бүлдірген сартың халықты.
Құр қорғаны болмаса,
Ішінде әскер жоқ екен,

Босқа тұрған қала екен.
Әкімдікке мәз болған
Ақылы жоқ сарт екен.
Өзі әйдік болғасын,

Өзімнен ірі жоқ деген,
Өзіне сенген ер екен.
Көп батырлар барғасын,
Оған әлі келмеген.

Ол қорғанның ішінде
Азғантай әскер бар екен,
Оларды ұстап алыпты.
Оларға азар бермеген,

«Жазығы жоқ,—деп,—халықты».
Бабажан мен Раманқұлдың
Елден алған олжасын—
Мал менен мүлік дүниесін

Кедейлер бөліп алыпты.
Шәрдегі шамалы адамын,
Әйел менен баласын

Қайтарып аман еліне,
Шығарып оны салыпты.
Есекпенен жаяулап
Еліне аман барыпты.

Еліне аман барғасын,
Ханына хабар салыпты.
«Бабажан өлді» дегесін,
Хан да есінен таныпты.

«Жанқожа батыр шықты» деп,
Құлағы әбден қанықты.
Бұл хабарды естігеннен кейін Бұқар ханы: «Біздің
Жанқожаға қарсы баратын батырымыз жоқ,—деп, түрікпен

ханынан жәрдем сұрап:—Оған қарсы баратын батырыңыз бар
ма?»,—деп, адам жібереді. «Қазақтан Жанқожа деген батыр
шығып, біздің қазаққа хан боп тұрған Бабажан деген баты­
рымызды өлтіріпті» деп хабарлайды. Бұл хабарды естігеннен

кейін түрікпен ханы елінде аты шыққан Айымбет деген бір ба­
тырын жібереді.
Түрікпен ханы шығарып
Айымбет деген батырды

Жіберіпті елінен.
О да айтулы ер екен,
«Жанқожаны өлтірем» деп,
Серттесіп шыққан елімен.

Сонымен, әнеки,
Айымбет шыққан елінен—
Хиуа, Ашхабат деген жерінен.
Үстінде бар көк сауыт,

Белінде бар бес қару,
Көк мойын бедеу атпенен.
Қалың қабақ, айбатты,
Түсі суық кісі екен.

Екі-үш күндей жол жүріп,
Майданның келіп ауылына,
Жанқожаны тапса екен.
Жақсыны күндеп ағайын,

жанқожа  батыр  туралы
Бекбауыл түсіп алдына,
«Жанқожаны табам» деп,
Мініп шықты атпенен.

Жолдас болып түрікпенге,
Бәйге атындай жемдеген.
«Жанқожаны өлтірем» дегенге
Қырда жүрген Жәкеңе

Айымбет батырды әкелген.
Бұрыннан қалған салт екен
Бірін-бірі күндеген.
Ер Жәкең таза адам дейд,

Жазықсызға тимеген,
Зорлықшылға көнбеген.
Сол күні түнде іңірде
Жәкеңнің көзі ілінген.

Әруағы хабарлап,
Келе жатқаны бұлардың
Жанқожаға білінген.
Артық туған ер еді,

Іздеп келген дұшпанға
Тіріде теңдік бермеген.
Ерте тұрып ер Жәкең,
Көкешкі атына мінеді,

Көк сауытын киеді,
Беліне қару іледі.
Келатқан түрікпеннің
Алдынан шығып жөнеді.

Көкешкі атты құтыртып,
Келе жатыр сыпыртып.
Ұлы сәске болғанда
Бұларға жетіп келеді.

Жеткен жері сол күнде
Жақсықылыштың белі еді.
Жақсықылыштың басында,
Ақшоқының қасында

Жанқожа келіп кездесті
Айымбеттей батырға.
Еріп келді Бекбауыл
Басшы болып қасына.

Туысқандық бақталас,
Раманқұлдың тартып салтына.
Екі батыр айбатты
Келді жуық жақынға.

Түрікпеннің екі иығында
Оттай жанып келе жатқан
Шамшырақты көреді.
Шамшырақты көргесін,

Ер Жанқожа ақырды,
Әруағын шақырды.
Түрікпен де кем емес,
Әруақты батыр-ды.

Екі жолбарыс көк тарлан—
Ер Жәкеңнің әруағы
Иығына барып асылды,
Шамшырағы басылды.

Сол уақытта ер Жәкең
Жетіп барып қасына,
Арыстандай алысты.
Жолбарыстай жұлысты,

Қылышпенен шабысты,
Ырғап найза салысты.
«Бермейміз,—деп,—намысты»,
Ат үстінен аударып,

Найзасын ырғап ендірді.
Түрікпенді ер Жәкең
Атынан жерге түсірді.
Үстіне мініп отырып,

Өкпеден қанжар салыпты.
Іздеп келген түрікпен
Сол жерде өліп қалыпты.
Көмусіз қалды далада

Астамшылық кеулімен,
Іздеусіз кетті аяғы.
Сонан кейін ер Жәкең
Бекбауылды ұстады.

Кеудесіне мініп отырып,
Алқымына пышақ тақады.

жанқожа  батыр  туралы
Бірге туған жақыны,
Өлтіруге қимады,
Ата-бабасын сыйлады.

Ер Жәкең әруақты ер екен,
Өлтіруге Бекбауыл—
Түрікпенді әкелген,
Өлтірмей оны жіберді.

Бекбауыл Өтекеңнің баласы екен,
Өзінің дәл немере ағасы екен.
Қысылған жерде ер Жәкең
Халқына қорған ер екен.

Менің де бұл жазғаным
Халық аузындағы сөз еді,
Енді айтылад Кенеден.
Сөз сөйлейін Кенеден.

«Арқар ұранды төре» деп,
Есітеміз көнеден.
Арғы атасы—Абылай,
Бергі атасы—ер Қасым,

Туған сондай төреден.
Уәли ханмен басы бірлеспед,
Келе жатқан әдет ежелден.
Туысқан бірін-бірі күндеген,

Шарпуы тиіп халыққа,
Сыйыспай елге, көшіпті
Көкшетау деген жерінен,
Орта жүздің елінен.

Әскері бар бес жүздей,
Ол елді де бүлдірген.
Кіші жүзге қашыпты,
Зеңбірегін тиеп түйемен.

Әскерінің бастығы—
Ағыбай мен Бұғыбай,
Шәкір, Жәуке,Төлебай.
Жүрмеген түзу жолменен

Табыннан шыққан Бұқарбай—
Ел бүлдіріп жолшыбай,

Барымталап мал жеген.
Келе жатып жолшыбай,
Үйлеспеген елменен.
Кіші жүзден Бұқарбай

Қашып барып қосылған
Бұзықтық сондай іспенен.
Соныменен келіпті
Тілеу менен Қабаққа.

Ойындағы мақсаты—
Бұл елге хан болмаққа.
Тілеу менен Қабақтан,
Назар менен Шүреннен

Алпыс батыр аттанып,
Қондырмапты Қабаққа.
Сыйламапты төрені,
Ас құйып беріп табаққа.

«Көкшетау елін бүлдіріп,
Жер ауып келдің бұл жаққа.
Кем туған жоқпыз атадан,
Көне алмай зорлыққа,

Шыдамаймыз қорлыққа.
Өз еліңе орнықпай,
Хан болмақсың қай жаққа,—
Деп ақырыпты Қарақұл,—

Ұрысам десең, дайынбыз.
Ендігісін өзің біл,
Жолың ашық, ер төре,
Хан қоймайды біздің ел».

Тілеу менен Қабақтан
Тағы көшті, орнықпай.
Батыры көп, іргелі ел
Көнбеді бұлар зорлыққа-ай.

Ауанның бойын жайлаған
Сонан кейін Наурызбай,
«Көрейін,—деп,—мұны да»,
Жылқыаманға келіпті-ай.

жанқожа  батыр  туралы
Қосшысы бар қасында,
Шоқының шығып басына-ай.
Келіп тұрып Наурызбай,

Екен,—деп,—дәріпті-ай,—
Жүре берді тоқтамай,
Батырға кеулі толықпай.
«Қанды шелек төренің

Қарқыны қайтып кетсін»,—деп,
Тебетейін атып түсірді,
Етіне оқ дарытпай,
Шақырым жерге барғандай.

Жүре берді ер төре,
Қайрылып артына қарамай.
Қоныс алып жерінен,
Отыра алмай кетті бұған да.

Сонан кейін хан Кене
Қазалыға келіпті.
Басығара, Көбек биге,
Шобан, Тілеулі батырға

Паналап келіп қоныпты.
Төртқараның елінен,
Қарашеңгелдей жерінен
Қоныс алып орнықты.

Алты Әлімді аралап,
Бәрін тегіс көріпті,
Жанқожадан қорғалап,
Бүлдіре алмаған халықты.

Сонан кейін хан Кененің
Кілем жайған Бопайы
Қоныс болды тұрақты.
Жер ортасы, шегі де

Әлім менен шөменге
Түгел көзін салыпты.
Жанқожамен дос болмақ—
Хан Кененің кеуілі.

Әлім менен шөменде
Жанқожадай батыр жоқ,

Ол өзіне белгілі.
Жанқожамен құда болмаққа
Іздеді адам үлгілі.
Басығара, Көбекті,

Шобан Тілеулі батырды
Шақырып алып хан Кене,
Кеулін айтып білдірді.
Жанқожаға батып бара алмай,

«Ойласайық» деп кідірді.
Төртқараның елінің
Адамда солар білгірі.
Әйтекенің тұқымы—

Шынжыр атай асыл тек,
Келе жатқан із белгілі.
«Кене ханның тапсырмасын
Орындайық»—деді,—ойдағы.

Біз барып тауып алайық
Бұл Шектінің ішінде
Адамды тәуір елдегі.
Бекбауылға барғанмен,

Жанқожа оған көнбейді.
Айымбетке еріп Бекбауыл,
Жанқожаны іздеді.
Сол кеуліне зіл,—деді.—

Жанқожа тәуір көретін
Жақайымның Расын.
Сөзіне айтқан тұратын:
«Рас айтса, рас»—деп,

Айтқанын соның қылатын.
Жолдас еді Толыбай,
Басы еді Батырай.
Жанқожа алдына барғанда,

Сол сөйлейді қорықпай».
Осылай деп кеңесіп,
Басығара, Көбек би,
Шобан, Тілеулі батыр

Келген екен Расқа.
Толыбайды алдырып,
Жанқожаға бармаққа.

жанқожа  батыр  туралы
Болғанша бұл жұмыс,
Шашпады хабар жан-жаққа.
Басын қосып бесеуі,

Келіп отыр Жәкеңе
Төремен құда қылмаққа.
Сөз бастады Толыбай
Жанқожадан жауап алмаққа:

Тілеулі батыр, Басықара, Көбекті
Сізбенен құда болмаққа.
Ерлігіңе қызығып,
Сіздерден қыз алмаққа.

Біз соған келіп отырмыз,
Мұны қалай көресің?
Хан да емес, төре емес,
Қараға да қыз бересің.

Келе алмай өзі төренің,
Басығара, Көбек би,
Тілеулі батыр келгенсін,
Көп айтатын сөзім жоқ,

Батыр інім, бұған не дейсің?
Жәкеңнің жауабы:

Төреге менің беретін.
Хан менен төрені
Әркім тәуір көретін.
«Төре» десе бұл қазақ

Соған болды беретін.
Әзір тұрған қызым жоқ,
Көрерміз, келсе, ретін.
Сұрастырып қарайын

Қыз кімде бар беретін?
Айып емес келгенің.
Құдалыққа, сірә да,
Халықтың тәуірі жүретін.

Тілеулі батыр келгесін.
Кене ханның көрген қызы бар,
Соны соған бересің.
Басығара, Көбек би, Тілеулі батыр

Төренің алса билігін,
Біз айтқанға көнесің.
Білдір қалың малдың жобасын,
«Ақмырзаның сұлу қызы бар дейд,

Соны хан Кенеге қосасың.
Рас пенен Толыбай ағаң келгенсін,
Біз айтқанға көнесің.
«Мақұл» деген сөз болса,

Көреміз сосын төресін.
Біз де еріп келіп едік,
Ел жақсысы келгенсін.
Енді, батыр, не дейсің?

Тілеулі батыр мен Басықара, Көбекті.
Өзі батып келе алмай,
Жұмсапты адам білікті.
О да өзі келе алмай,

Сендерді бетке тұтыпты.
Аяққа баспайын халықты.
Раманқұл сұмырай
Ақмырзаны өлтіріп,

Сонан бір қыз қалыпты.
Асыл туған асылға
Төре көзін салыпты.
Бермей қалсам бұл қызды,

Бүлдірер шіркін халықты.
Қорықпаймын Кенеңнен,
Халық аузына қарапты.
«Төреге қызын бермеймін деп,

Сонан болды жаласы» деп,
Халық қылар насақты.
Сен екеуің келгенсін,
Айтқаныңды қылайын.

жанқожа  батыр  туралы
Көрер ме екен жарықты?!
Бір ойменен сұрады,
Тыныш қылайын халықты.

Қарап тұрып бұл төре,
Өзі-өзінен жалықты.
Бұлар бұзық төре еді,
Жүрмейтін қарап жайына,

Көрерміз мұның ақырын.
«Берем» десең, беріңдер,
Айтып сөздің мақұлын.
Жәкең: «Мақұл» дегенсін,

Төреге шапты қуанып.
Наурызбай нағыз ер еді,
Шабатын жауға ту алып,
Алмасын қанға суарып.

«Кене ханға қыз береді» дегенге
Наурызбай кетті шаттанып.
Жүрейін деп тұр еді
Созаққа қарай аттанып.

Басығара, Көбек би,
Тілеулі батырға
Шүйіншіге жіберді
Астына жорға мінгізіп,

Үстіне шапан кигізіп,
Беліне кемер буғызып.
Қуанып төре істеді,
Алдырып қой сойғызып.

Ойнатып жатыр әскерін,
Ет пен майға тойғызып.
«Дос болдық,—деп,—Жанқожамен»,
Қауқылдап жатыр дуылдап,

Жиналған ылғи кіл бұзық.
«Басығара, Көбек би, Тілеулі батырға
Бергенім,—деді»,—билікті,
Беріп-алған жалғанда

Дүниеде сол қызық іс.
Айдап бер жылқы үйірлеп,
Біртіндеп басын санамай.
Түйе де бер қосақтап,

Бір туған нағыз нар данғай.
Қосылмасын сиыр мал,
Сиырдан мал болама-ай!
Қой саналмайд қараға-ай.

Көп ұзатпай, алайық,
Жәкең келсе шамаға-ай.
Сұрағанын бере бер,
Дүние-малға қарамай.

Кеулі бітер Уәлидің,
Рас пенен Толыбай
Жүрген болса арада-ай.
Кіріскен екен бұл жерге

Әлімнің тәуір адамы-ай.
Жанқожаға біз жүрміз
Өзіміз батып бара алмай.
Айбатынан қорқып,

Адам салдық араға-ай.
Әлім менен шөменде
Жанқожадай ер барма-ай.
Оңғар, Алла, жұмысты,

Қайырлы болсын қадам-ай!
Жетіден қалмай барыңдар,
Көп алмай-ақ адамды-ай.
Ойласыңдар Кенеге,

Оң болсын Кене талабы-ай.
Іріктеп таңдап алыңдар
Баратұғын адамды-ай.
Құдалықтан қалмасын

Табыннан шыққан Бұқарбай.
О да айтулы ер еді,
Кіші жүздің адамы-ай.
Жақтырмай қалар ер Жәкең

Көп жиналып барғанда-ай.
Толыбай менен Расқа
Ат пен шапан ала бар.
Құда тартар кәде екен,

Алтын кемер беріңдер
Аттандырған адамға-ай.
Іс болмасын кемістік,

жанқожа  батыр  туралы
Сөз шықпасын қияу-ай.
Тіршілікте дүние-мал
Жалғаншының бояуы-ай.

Арыстандай ақырса ер Жәкең,
Тартылар таудың таланы-ай.
Қаһарланып шамданса,
Жәкеңнің болмас аяуы-ай.

Айтып болдым сөзімді,
Ауылда өзім қалам-ай».
Осы сөзді айтып болғансын,
Бұқарбайды алып қасына-ай,

Жүрмек болды хан Кене-ай.
Күйеу болып келе жатыр
Жанқожаның ауылына-ай.
Жүріп тұр әзір талабы

Алланың берген бағына-ай.
Басығара, Көбек би, Тілеулі батыр—
Қасына ерген адамы-ай.
Алып баратын адамы—

Рас пенен Толыбай.
Жанқожаның аулына
Қонаға бармақ болады-ай.
Ат пенен адам жіберіп,

Жәкеңнен ұлықсат сұрады-ай.
«Келе берсін, келсе»—деп,
Жәкеңнен жауап болады-ай.
Ұлықсат Жәкең бергесін,

Аулына келіп қонады-ай.
Сұлу екен апамыз,
Сұлуды көріп хан Кене,
Әбден есінен танады-ай.

Жүгіріп жүр айналып
Жаңа өспірім жас баладай.
Хан Кенені ер Жәкең
Етеді күйеу кәделі-ай.

Қонағасы берді де,
Қарындасын беріп жіберді,
Мінгізіп ат жорғаны,
Той істемей торқалы.

Деді халық: «Бұл қалай?»
Берсе де қыз ер Жәкең,
Алды-артын ойлады-ай.
Қыз алғансын хан Кене,

Орындалды мақсат ойдағы-ай.
Аулына келіп хан Кене,
Тойын істеп, тойлады-ай.
Қасына ерген қарашы

Көкпарды тартып ойнады-ай.
Алтын табақ аттырып,
Мергендерді жинады-ай.
Өзі атып түсірді,

Мерген екен Наурызбай.
Күрестіріп палуан,
Адамдарын қинады-ай.
Жақайым Қызыбас деген палуан

Бәрін жығып қоймады-ай.
Кілем жауып үстіне,
Бәйгесіне нар алды-ай.
Ат шаптырмад тойына

Ілгері сауық ете алмай,
Осымен тойы тарады-ай.
Бұл жұмысы біткенсін,
Аттанды төре Созаққа.

Әскері бар өзінің,
Бермеді хабар жан-жаққа.
Ойындағы мақсаты:
Шауып келсе Созақты,

Бұл елге хан болмаққа.
Бабажанды өлтірді Жанқожа:
«Бердің,—деп,—зәбір қазаққа».
Ойында бар мұның да,

Жанқожадан қалыспай,
Өзбектен олжа алмаққа.
Осы ойменен хан Кене,
Аттанып кетті Созаққа.

Аттанып барып хан Кене,
Қамады Созақ қаласын.

жанқожа  батыр  туралы
Бұза алмады қамалын,
Айнала шауып даласын,
Таба алмады амалын.

Саз балшықпен аралас
Мыс пен шойын, қорғасын.
Терең етіп қазылған
Қамалдың сырты ор екен,

Оры жалпақ зор екен,
Таба алмады тесігін,
Аша алмады есігін.
Есігінің аузында

Бір батыры бар екен,
Жаман көрді кескінін.
Өзі атақты батыр дейд,
Аштырмапты есігін.

Қамалып, қамалды бұза алмай,
Тесік тауып кіре алмай,
Кененің қайтты қарғыны-ай.
Наурызбай жүр қарғындап,

Ешбір амал таба алмай.
Бір жеті жатты қамалып,
Бос қайтуға арланып.
Зеңбірек қалып ауылда,

Келе жатыр зарланып.
Елге қайтты қайтадан,
Үсті кірлеп, аты азып.
Аулына келіп жайғасып,

Біраз жатты дем алып,
«Не істейміз» деп ойланып.
Сонан кейін хан Кене
Жанқожаға хабар береді,

Ат пенен адам шаптырып.
Жәкеңе Кене сөйледі,
Үйіне шақырып алдырып.
Қойын сойып құрметтеп,

Дастарқан жайып, ас беріп.
Дастарқаннан тағам татпады:

Сонан кейін Кене сөйледі,
От басында отырып:

Бұза алмадық қамалын.
Кіре алмадық қалаға,
Таба алмадық амалын.
Саз бен шойын аралас,

Атсаң, оғың өтпейді,
Көріп едік шамасын.
Есігін қорып отырған
Бір батыры бар екен,

Көрсең, шошып кетесің,
Көргенде оның қарасын.
Сырты терең ор екен,
Атың қарғып өте алмайд,

Ортасында қаласың.
Қайтып келдік сонымен,
Бұза алмай Созақ қаласын.
Айтып болдым сөзімді.

Аттанып соған баруға
Ер Жәке, қалай көресің,
Енді бұған не дейсің?
Сонда Жәкең сөйледі,

Тентек [мінез] төресің,
Өзіңді зор көресің.
Астамшылық кеуілмен
Ақыры біреуден өлесің.

Тек жүрмейсің жайыңа,
Барған жеріңді бүлдіресің.
Шарпуың тиіп халыққа,
Жалындай қаулап жанасың.

Хабар бермей жан-жаққа,
«Өзім алып Созақты,
Атағым шықсын» дегенсің.
«Барам» десең, барайық,

жанқожа  батыр  туралы
Бұзып кірсек қалаға,
Билігіңді бізге бересің.
Уәде берді ер Жәкең

Аттанбаққа Созаққа.
Кіші жүздегі батырға
Хабарлады жан-жаққа.
Қолына түскен батырмен

Сол Созаққа бармаққа.
Кенеге күшін көрсетіп,
Өзбектен кегін алмаққа.
Азары өткен өзбектің

Көрсеткен бұрын қазаққа.
Және де бар ойында
Өткен кегін алмаққа.
Хабарымен Жәкеңнің

Жылқыаман келді аттанып
Ауанның бойын жайлаған,
Ақ шолақ мылтық асынған.
Ақшолақты атқанда,

Түтіні түтінге қосылған,
Біріндеп жауды қашырған.
Атқыш, мерген кісі екен,
Үйренген өнер жасынан.

Астымен барып түтіннің,
Жауының туын құлатқан.
Табан тіреп оқ атқан,
Сөйтіп, жауын қашырған.

Оқшантайға оқ салып,
Айласын сөйтіп асырған.
Қастасқан жерден қан алып,
Дұшпанын жеңіп олжа алған.

Жау хабарын естісе,
Жоқ еді жаны тартынған.
Намысты ердің бірі еді,
Қалмайтұғын қатардан.

Ере келді Толыбай
Қарабұлақтың басынан.

Сауыты бар үстінде
Қару-жарақ асынған.
Рас шығып аттанды
Райымның басынан.

Атағы шыққан ер еді,
Біртіндеп жауды қашырған.
Жәнес батыр қосылды,
Даңның шығып астынан.

Қызыл жирен ат астында,
Қуалап киік ұстаған,
Сарыойдың қуып шыңынан.
Бақа батыр барыпты,

Нұршаның шығып қасынан.
Астында жүйрік аты бар,
Қылыш, найза асынған,
Арал батыр қосылды

Даңның шығып басынан.
Астында жүйрік аты бар
Қуалап киік ұстаған
Термембестің шыңынан.

Жақайымның ерлері
Жанқожаға барып қосылған.
Ақтан, Шортай аттанды
Дарияның бойынан,

Арықбалықтың қасынан.
Ақтанау ат астында,
Алмас қылыш асынған.
Әруақты ер екен

Бұлт кетпеген басынан.
Баубектен аттанды Өтеқұл,
Қару-жарақ асынып,
Астына бедеу мініп жүр.

Жау хабарын естіп,
Ор бойынан келді бұл.
Қарасақал Шағырай—
Бұ да келді қалыспай.

Қарасақалдың батыры ед,
Шыдамайтын намысқа-ай.

жанқожа  батыр  туралы
Төртқарадан аттанды Тілеулі,
Батыр еді белгілі—
Жау дегенде қайтпайтын,

Айнымайтын жүрегі.
Астына бедеу ат мініп,
Алмас қылыш асынып,
Жанқожаға ереді.

Төртқарадан келді Байқазақ,
Қай батырдан кем қазақ?
Түрікпені наз бедеу—
Астына мініп арғымақ.

Қылыш-найза асынған,
Алмас қылыш, ақ балдақ.
Қызылбастың ханының
Қызын алған ақтамақ.

Сол сұлудан айрылып,
Жүрегінде қалған дақ.
Төртқарадан аттанды Жәнібек,
Батыр екен әруақты,

Артық туған асыл тек,
Дұшпанын жеңіп, алған кек.
Шөмекейдің Сауқымы,
О да аттанып жүреді.

Табыннан шығып Байқадам,
Бұ да аттанып келеді.
Ер Жәкеңді басшы етіп,
Өңшең батыр бас болып,

«Жүретін болса, жүрсін» деп,
Хан Кенеге хабар береді.
Осыны айтып Кіші жүз,
Созаққа қарай жөнеді.

Бұл хабарды естіп,
Жинап алып әскерін,
Асығып отырған хан Кене
«Жүрейік» деп жосылды.

Кіші жүздің батырларына
Жолда барып қосылды.
Созақты барып ала алмай,
6-278*

Қайысқаны әлі есінде.
Бәрі келіп бас қосты
Зауал ауа бесінде.
Аттанғаны солардың

Сүмбіленің ішінде.
Бастап келе жатыр хан Кене,
Көрген жолы бұрынғы,
Ұмытпаған есінде.

Уайым болып келе жатыр
Кіші жүздің батыры
Жанқожаға ергелі.
«Созақты бұрын кім бұзса,

Соныкі,—деп,—абырой».
Батырларына тапсырды,
Шақырып алып белгілі.
Батырсынып ешкім көрген жоқ

Бұл төренің Кіші жүзге келгелі.
Күндіз-түні кідірмей,
Келе жатыр жол жүріп.
Бір тоғайға келгенде

Ат жүрмеді кідіріп.
Қанша ұрса да сауырға,
Баспайды аяқ елеріп.
«Не болды?»—деп Наурызбай,

Қараса көзін жіберіп,
Бір жолбарыс көк тарлан
Жатыр екен жүрелеп,
«Шабайын» деп қамданып.

Аттан түсіп Наурызбай,
Жүре берді жолбарысқа,
Алмас қылыш қолға алып.
Ұмтылды тарлан шамданып,

Атқан оқтай шалт екен,
Қылышпен тастайды қақ жарып.
«Ер екен,—деп,—Наурызбай»,
Мақтады халық топталып.

Ақауыз атпен Наурызбай
Келе жатыр қолды басқарып.
Бірнеше күн жол жүріп,

жанқожа  батыр  туралы
Созаққа келіп жақындап,
Келіп қонды қамалып.
«Бұзамыз,—деп,—қамалды»,

Ерлер жатыр дайындалып.
Ақауыз атпен Наурызбай
Жүреді қолды айналып.
Түніменен ұйықтамай,

Беліне қару байланып,
Күн шыққасын, қараса,
Жанқожа жоқ ішінде,
Халық қалды жиналып.

Кеткенін ешкім білмеді,
Батырлар тұр таң қалып.
Кінә қойды хан Кене,
Жанқожаны «қашты» деп.

Бұл сөзіне Кененің
Батырлар жүр арланып.
Жылқыаман батыр ақырды,
«Жанқожа қашты» дегенсін,

Ашуланып шамданып.
Ақшолақты қолға алып,
Онан артық сөз айтса,
Атуға тұр ойланып.

Өзің барып аттанып.
Бұза алмай Созақ қорғанын,
Бір жеті жаттың қамалып.
Атың арып, ашығып,

Қайтып бардың сандалып.
«Шауып алам,—деп,—Созақты»,
Кетіп едің жалманып.
Ала алмаған соң Созақты,

Жанқожаға шағындың,
Үйіңе шақырып алдырып.
«Аттанайық,—дедің,—Созаққа»,
Жағдайыңды айтып жалынып.

Сен үшін келді Жанқожа,
Барғасын сағыңды сындырып.

«Қорғанды жалғыз бұзсам» деп,
Жүретін өзі ойланып.
Кеткен шығар Созаққа
Бір жағынан айналып.

Көрмей қалған Наурызбай,
Жүрсе да қолды айналып.
Қақпасын ашып қорғанның,
Алып келді батырың,

Пенде етіп көндіріп.
Алдыңа келіп сөз сөйлер,
Қол қусырып отырып.
Ұяларсың сол уақта,

Екі бетің қызарып.
Жанқожа жаудан қаша ма,
Әруағы жүр нұрланып!
Бұл Созақты Жанқожа

Жалғыз өзі алады,
Қайтасың тағы қамалып.
Кеше өзің келгенде,
Ер болсаң, неге алмадың,

Қайратыңды шығарып?!
Жылқыаман айтып болғансын,
Халық тұр ед жиналып.
Осыменен тұрғанда,

Жиылған көп алданып.
Бұлар сөйтіп тұрғанда,
Созақтан шығып екі адам,
Келе жатыр шапқылап.

«Кім екен,—деп,—келе жатқан?»
Бұлар тұрды таңырқап.
«Жекеге шыққан ер ме? деп,
Қару-жарақ қолға алып,

Батырлар жүр қамданып.
«Келе жатқан бізге елші» деп,
Және де тұр ойланып.
Келгесін жақын, қараса,

Көкешкі атпен қақпалап,
Айдап келе жатыр ер Жәкең
Созақтың қарауыл батырын,

жанқожа  батыр  туралы
Алмас қылыш қолға алып.
Хан Кенеге тапсырды:
«Келем,—деп,—саған олжа алып».

Әкелгенсін батырды ер Жәкең,
Кіші жүздің ерлері
Айқайлап жүр қуанып.
«Жанқожа қашты» дегенге,

Жүр еді соған ықтанып.
«Біздікі,—деп,—абырой»,
Кіші жүздің батырлары
Атына мінді, ту алып.

Ер Жәкеңнен сөйлейін,
Тыңдасын, халық, аңғарып.
Жүре берсін Наурызбай
Қалың қолды айналып.

Кеткен екен ер Жәкең
Бір жағынан тайсалып.
«Жалғыз барып,—ер Жәкең,—
Созақтың кентін бұзсам» деп,

Жүретін өзі ойланып.
Әруаққа сыйынып,
Кеткен екен ер Жәкең,
Жаратқан Хақты ойға алып.

Таң алдында жетіп барып,
Іздеді тесік айналып.
Іздеп жүріп тесікті,
Тауыпты келіп есікті.

Қақпаның аузы ашық тұр,
Пырылды Жәкең есітті.
Барып айғай салыпты:

Не бітіріп жатырсың,
Есікті бақпай ұйықтап?!
Ұйықтап жатқанда өлтірсем,
Қоярсың кінә: «ұрлық» деп,

Бұл еткенің «зорлық» деп.
Аңсызда келіп көрсеттің
Маған енді қорлық деп.

Манаурамай, ұйқыңды аш,
Батыр болсаң атыңа мін,
Қолыңа алып алмас қылыш, ақ балдақ.
Мен—қазақпын, Жанқожа,

Жолдасым жоқ қасымда,
Келіп тұрмын жалғыз-ақ.
Сен—жарда жатқан жапалақ,
Мен—тауда жүрген мұзбалақ.

Ілейін деп келіп тұрмын,
Жүрем бе сенен қорғалап!
Ұрысам десең, атыңа мін,
Қаруыңды алып қамданып.

Басыңды кесіп аламын,
Қаның ағар сорғалап.
Ұрыспасаң, алдыма түс,
Көп тұрмаймын мен қарап.

Алмас қылыш қолыңда,
Кигенің ылғи көк темір,
Төніп тұрсың қамалап.
Мен басымды бағып жатырмын,

Көтере алмай, қорғалап.
Ұрысуға шама жоқ,
«Жүр» десең, алдыңа түсейін,
Атыма мініп жорғалап.

Алдына батыр түскесін,
Айдап келді ер Жәкең
Хан Кенеге қуалап.
Өзі әйдік сарт екен,

Жүре алмайтын ат алып.
Созақтың елін сол екен
Жүретін билеп, басқарып.
Алдына түсіп Жәкеңнің,

Келіп тұр енді айдалып.
Хан Кененің алдына
Батыр келіп отырды,
Қол қусырып, жүгініп.

Қасына жақын шақырып.
Мәнісін айт жұмыстың,
Еріп жүрсің нағылып?
Атантай батыр сөйледі:

Қақпаның аузын бағатын.
Сыртынан іздеп жау келсе,
Қалаға оны кіргізбей,
Мен едім басын алатын.

Жау жоқ еді жақында
Бізге қарсы шабатын,
Білемін елдің шамасын.
Хан Кене келіп аттанып,

Қорғанды ол бұза алмай,
Бір жеті жатты қамалып.
Амалын о да таба алмай,
Қорғанды жүрді айналып.

О да қайтып кетіп ед,
Үсті кірлеп, аты азып.
Кіре алмай есіктен,
Сығалап мені көріп ед,

Наурызбай келіп тесіктен.
Өзіңізге белгілі
Бұл әңгіме естіген.
Созақтың халқын қорғаған

Батыры мен болатын.
Әрі батыр, әрі хан
Өзім ед халық сұрайтын.
Жау хабарын естісем,

Әдетім еді бұрынғы
Қақпа аузында тұратын.
Қалаға оны кіргізбей,
Қарсы келген жау болса,

Қылышпен басын қағатын.
Бұза алмайды еш адам
Бұл қаланың қорғанын.
Саз бен шойын аралас,

Тастан қатты болатын.
Есіктен келсе өзіме,
Қандай батыр болса да,
Мен едім басын алатын.

Сырттан келген жауларым
Бұза алмай қорған қамалын,
Ашығып кейін қайтатын.
Алдыңа келіп тұрғаным,

Сөзім көп әлі де айтатын.
Бүгінгі таң алдында
Бір адам келді қасыма,
Жатыр едім ұйықтап.

«Тұр» деп айғай салып тұр,
Менің келіп басыма.
Түрегеліп қарасам,
Отыз адам тұр қасында.

Көк сауыты үстінде,
Алмас қылыш белінде,
Түсі суық айбатты,
«Қиямын,—деп,—желкеңді»,

Төніп тұр менің басыма.
Қақпаның аузын ашыпты,
Мені қара басыпты.
Әруағым қашыпты,

Үрейім жаман ұшыпты,
Басыма тұман түсіпті.
«Атыңа мін! Жүр!—деді.—
Алдыма менің түс!» деді.

Алдына мұның түскенім,
Бері қарай жүргенім:
«Әзіреті ер Әли
Келді ме екен?» деп едім.

Кім екенін білмедім,
Осы—менің көргенім.
Хан Кене сонда сөйледі:

Ер Жанқожа болатын.
Қарсы келген дұшпанды
Табанына салатын.

жанқожа  батыр  туралы
Айтқанына көндіріп,
Пенде етіп алатын.
Ер болсаң да ерікті,

Көргендей көзге көрікті,
Айтқанын соның қыласың.
Алдына барып, бас иіп,
Қол қусырып тұрасың,

Еркіңді соған бересің.
Порымыңа қарасам,
Өзің таудай немесің.
Ол ертіп келген қасына

Кене хан, Наурызбай төресін.
Айтқанына көнбесең,
Ажалыңнан бұрын өлесің.
Енді не айтад ер Жәкең,

Өз аузынан білесің.
Жәкеңнің сонда айтқаны:

Күшің менен кем емес,
Құдай, әруаққа сене бер.
Хан Кенемен сөйлессең,
Аулыңа жүре бер.

Бүгін кешке барамыз,
Қақпаңның аузын аша бер.
Кешке мейман боламыз,
Тамағыңды аса бер.

Әуелі жаулағаның—біздің ел,
Жау бола ма екен мұсылман,
Дін ислам, құбылаң бір.
Бабажан сартың хан болып,

Бүлдіргені—біздің ел.
Төрт шәріңнің бірі—Бұқара,
Дінді бұзған—сіздің ел.
Көп кідіріп қалдың ба?

Ұлықсат бердім, жүре бер,
Ендігісін өзің біл.
Бұл бұл жақта жүргенде,
Ол қаланың адамы

Іздеді «жоқ» деп бастығын.
Шулап халқы жүргенде,
Батырдың көрді келгенін,
Өлмей тірі жүргенін.

Халқына келіп бұл батыр,
Айтады енді көргенін:

Жанқожаның айтты ерлігін,
Қазақтың айтты бірлігін:

Басыма айғай салыпты.
Ұйықтап қалған еріңді—
Мені оятып алыпты.
Оған қару ете алмадым,

Бетім жоқ көретін халықты.
Көзіме бәле көрінді,
Әруағы басыпты.
Мен секілді еріңді

Қорқытып жаман, састырды.
Мені айдап алдына,
Ханына апарып тапсырды.
Бұ заманда көрмедім

Ол секілді батырды.
Апарғанмен ханына,
Маған азар бермеді.
«Кене ханмен сөйлесіп,

Өзіме қайтып кел»,—деді.
Өзіне қайтып келгесін,
Мені елге жіберді.
«Қақпаның аузын аш,—деді.—

Халқыңменен кеңесіп,
Тамағыңды ас,—деді.
Кешке мейман боламыз.
Халқыңа хабар шаш,—деді.

Еліңменен егеспе,
Мауқыңды бас»,—деді.
Осы—менің көргенім.
Батыр болып, ел қорғап,

жанқожа  батыр  туралы
Осы күнге дейін Созақты
Мен де жауға бермедім.
Бұған әлім келмеді,

Не дейсіңдер, ау, халқым?!
Сонда бір сарт сөйледі:

Жау болып келген қазаққа?
Шәрге кіріп алғасын,
Қалдырмай ма азапқа?
Қорғанды бұзып кіре алмай,

Неше жау қайтқан Созақтан.
Қақпаның аузын бекітіп,
Жатсақ қайтеді бұ жақта?
Кіре алмаса қорғанға,

Қарны ашып, аты азып,
Қайтпас па екен қазақ та?
Атантай батыр сөйледі:

Кейін қайтатын
Наурызбай менен Кене емес.
Жанқожа батыр бұл болса,
Бұған ешкім тең емес.

Керек болса амандық,
Егескенің жөн емес.
Бабажанның артына
Қазық қағып өлтірді,

О да менен кем емес.
Оған қарсы баратын
Батырың болса, сонда егес.
Айтып болдым сөзімді,

Қайта барар мен емес.
Өз айтқанын істемей,
Бос қайтатын ер емес.
Айтқанына көнбесең,

Талқандайды шәріңді,
Айдап кетед малыңды.
Тартып алад дүниеңді
Басып алады жеріңді,

Жылатады әйел-балаңды,
Шулатад халқыңды.
Бұл заманда көрмедім
Жанқожадай батырды.

Айтқанын қылсаң, тимейді,
Мұсылманға зәбір беруді
Көңілі оның сүймейді.
Наурызбай менен Кененің

Аяйтұғын түрі жоқ,
Оған ерік бермейді,
Шариғаттан да біледі.
Алдыңды тосып әр жерден,

Ителгі құстай іледі.
«Жауладың,—деп,—мұсылман»,
Және де бізге күледі.
Бабажан еткен азарын,

Оны да бізден көреді.
Айтып болдым сөзімді,
Өздерің енді біл,—дейді.
Көп ішінен қарт адам

Рас болса Жанқожаның келгені,
Оған әлің келмейді.
Түрікпеннің Айымбет батырын өлтірген
Ол әруақты ер,—деді.

Айтқанына көне бер,
Сұрағанын бере бер.
Айтқанына көнбесең,
Елді шауып, бүлдірер.

Аман болса елдерің,
Орнына келіп теңелер.
Бүгін кешке мейман ет,
Ертең түсте ұлықсат бер.

Мейман болған асылзат
Елге тимейді, кемеңгер.
Уағда қылсаң ерменен,
Екі сөйлемейді ер деген.

жанқожа  батыр  туралы
Қол қусырып, үрметпен,
Қызметіңді ете бер.
Сонан кейін бұл батыр

Шаптырып оған жіберді
Шақырушы адамын.
Дайындап жатыр тамағын,
Асып шашпа палауын,

Дүмшелеп қойып көк шайын.
Халқы жүр қайғырып:
«Болад,—деп,—қалай ыңғайын?»
Жүгіріп жүр бұл халық: