КӘСІБИ БІЛІМ БЕРУ А.Ф.ЮДИНА  ТҰРҒЫН ЖӘНЕ ҚОҒАМДЫҚ ҒИМАРАТТАР ҚҰРЫЛЫСЫ "Ғимараттар және құрылыстар салу және пайдалану" мамандығы бойыншаорташа кәсіптік білім беру бағдарламасын жүзеге асырушы білім ұйымдарының, оқу үрдісінде пайдалануға арналған оқулықретінде "Білім беруді дамыту федералдық институты" федералды мемлекеттік мекемесі тарапынан ҰСЫНЫЛҒАН. Пікірдің тіркеу нөмірі 30004 қазан 2010 ж. «БДФИ» ФММ 3-і басылым, стереотиптік     Мәскеу«Академия» Баспа орталығы2015 ƏОЖ 721/728(075.32) КБЖ 38.71ші723Ю163Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес «ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды.Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет.Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kz     Юдина А.Ф.Ю163 Пікір беруші —№ 30 Құрылыс колледжі ОКБ МБМ арнайы пəндердің жоғары санаты оқытушысы Н.В.Гаврилова Тұрғын жəне қоғамдық ғимараттар құрылысы : студ., орташа кəсіптік білім беру мекемелеріне арналған оқулық / А. Ф. Юдина. - 3-і басылым, стер. - М. : «Академия» баспа орталығы, 2015. - 384 б.ІSBN978-5-4468-1775-7 Құрылыс алаңын инженерлі дайындау, ғимараттарды құрылымды элемент-тер мен шешімдер туралы мағлұматтар келтірілген; технологиялық құжатта-маны жобалау жəне жасау қағидалары келтірілген. Тысты жабындылар жəн е кермелі, күмбезді жабындылармен жабылатын, көпаралық ғимараттар, үлкен панельді ғимараттар, кірпіш, темірбетон жəн е монолитті бетоннан жинала-тын темірбетон элементтерден, металлды, ағаш құрылымдардан жасалатын ғимараттарды тұрғызу кезіндегі құрылыс-монтажды жұмыстар өндірісі қа-растырылған; қыс уақытындағы құрылыс-монтажды жұмыстар өндірісінің ерекшеліктері, қауіпсіздік техникасы жəне еңбекті қорғау сұрақтары. Оқулық, "Ғимараттар мен құрылыстарды тұрғызу жəне пайдалану"маман-дығы бойынша ПМ.01 "Ғимараттар мен құрылыстарды жобалауға қатысу", ПМ.02 "Құрылыс нысандарын пайдалану жəн е қайта құру, құрылыс кезін-дегі технологиялық үрдістерді орындау" кəсіптік модульдерді игерген кезде қолданылуы мүмкін.Орташа кəсіптік білім беру мекемелері студенттеріне арналған.     © Юдина А. Ф., 2011 ƏОЖ 721/728(075.32) КБЖ 38.71ші723 ІSBN 978-5-4468-1775-7 © Юдина А. Ф., 2013, өзгерістерімен© «Академия» білім беру-басылым орталығы, 2013© Безендіру. «Академия» баспа орталығы, 2013 Құрметті оқырман!        Бұл оқулық, "Ғимараттар мен құрылыстарды тұрғызу және пай- далану" мамандығы бойынша оқу-әдістемелік жинақтың бір бөлігі болып табылады.Оқулық, ПМ.01 "Ғимараттар мен құрылыстарды жобалауға қа- тысу", ПМ.02 "Құрылыс нысандарын пайдалану және қайта құру, құрылыс кезіндегі технологиялық үрдістерді орындау" кәсіптік мо- дульдерді зерттеуге арналған.Жаңа кезеңнің оқу-әдістемелік жинақ, жалпы білім беретін және жалпы кәсіптік пәндер және кәсіптік модульдерді оқуды қамтама- сыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу ма- териалдарынан тұрады. Әр жинақ, жалпы және кәсіптік біліктілік- терді, сонымен қатар жұмыс берушінің талаптарын ескере отырып игеруге қажетті оқулықтар, оқу құралдары, бақылау және оқыту құралдарынан тұрады.Оқу басылымдары электронды білім беру ресурстарымен толықты- рылады. Электронды ресурстар, интерактивті жаттығулар мен жат- тығу құрылғылары бар теоретикалық және тәжірибелік модульдерден, мультимедиялық нысандардан, Интернеттегі қосымша материалдар және ресурстарға сілтемелерден тұрады. Оларда, оқу үрдісінің негіз- гі параметрлері: жұмыс уақыты, бақылау және тәжірибелік тапсыр- маларды орындау нәтижелері жазылатын электронды журнал және терминологиялық сөздік жатады. Электронды ресурстар, оқу үрдісіне оңай орнығады және әртүрлі оқу бағдарламаларына бейімделе алады. "Ғимараттар мен құрылыстарды жобалауға қатысу" және "Құрылыс нысандарын тұрғызу, қайта құру және пайдалану кезіндегі техноло- гиялық үрдістерді орындау" кәсіптік модуль бойынша оқу-әдісте- мелік жинақ, "Жалпы құрылыс жұмыстарының негізгі технология- лары", "Құрылыс нысандарын пайдалану және қайта құру кезіндегі жұмыс түрлерін ұйымдастыру" электронды білім беру ресурстарынқос алады.  Алғы сөз        Бұл оқулықтың әдістемелік ерекшелігі, жұмыстардың қажетті са- пасын қамтамасыз ететін қауіпсіздік техникасы талаптарын ескеру кезіндегі құрылыс-монтаждау жұмыстарын орындаудың технологи- ялық реттілігіне негізделетін, тұрғын және қоғамдық ғимараттарды тұрғызу кезінде жүзеге асырылатын, құрылыс үрдістері мен операци- яларын кешенді қарастыру болып табылады. Оқулықта, нөлдік және жер асты циклдері жұмыстарын ұйымдастыру және технологияларды жобалаудың технологиялық және ұйымдастырушылық қағидалары, оңтайлы шешімдер таңдау, теріс температуралардағы құрылыс-мон- тажды жұмыстардың өндірісінің ерекшеліктері, сонымен қатар еңбек- ті қорғау және қауіпсіздік техникасы сұрақтарының өзара қатынасы келтірілген.Нарықтық жағдайда, жоба құрылыстық ұйымдардың құрылыстық қызметінің қарқынды дамуы және құрылыс кешенін реформала- уға байланысты анықтамалар мен терминдер қатарын бір мағыналы түсіндіру қажет болса, әр тарауда осы сөздердің классикалық мәндері негізінде құрастырылған негізгі анықтамалар мен терминдер, сонымен қатар заманауи нормативті-техникалық құжаттар беретін басылымдар келтірілген.Құрылыс, адамның өндірістік қызметінің негізгі салаларының бірі болып табылады. Құрылыстық өндірісті үрдістердің жиынтығын орындаудың соңғы нәтижесі, салынушы нысандардың жеке бөлік- тері және аяқталған яғни, қолданысқа енгізілген әртүрлі қолданы- стағы ғимараттар мен құрылыстар тұспалданатын құрылыс өнімі болып табылады.Соңғы жылдары, ғимараттарды жобалау және салу бойынша қыз- мет, қолданылушы құрылымдық шешімдер, заманауи құрылымдар, материалдар және технологиялар жағында және өте тиімді құрылыс машиналарын, механизмдерін және жабдықтарын қолдану жағынан да айтарлықтай өзгерді. Дамудағы айтарлықтай сапалы өзгерісті, 4 құрылыс-монтажды жұмыстар өндірісі технологиялары, көптүрлі құрылысүрдістерін және ғимараттар мен құрылыстарды салудың ұй- ымдастыру тәсілдерін орындау алды. Монолитті және құрама-моно- литті құрылыс қарқынды дамуда.Ғимараттар мен құрылыстардың құрылымдық шешімдерінің көптүр- лігі, заманауи құрылыс технологияларын қолдануды, заманауи мате- риалдар және құрылымдар, машиналар мен механизмдерді пайдалана отырып әртүрлі үрдістерді орындауларды талап етеді.

6 Ғимараттың (құрылыстың) құрылымдық бөліктері — құрылымды бөлінбейтін, көпфункционалды элемент (табан, фун- дамент, көтеруші және қоршаушы құрылымдар, едендер, ойықтар, жабын, әрлеу жабындылары, инженерлі желілер және құрылғылар) құрайтын, ғимарат бөліктері (құрылыс).Жабын — қара қағаз, рубероид, битумды және басқа мастикалар- дан немесе асбестцементті тақталардан және табағынан, табақты бо- латтан, жабынқыштан ж.т.б. жасалған ғимарат төбесінің, жоғарғы су өтпейтін қабаты (сырты).Шатыр — көтеруші бөлік (итарқа, ферма, панельдер ж.т.б.) және жабыннан тұратын, ғимараттың жоғарғы қоршауыш құрылымы. Тө- белер шатырлы және шатырсыз болып келеді.Тұрғын-азаматтық мақсаттағы нысандар — қонақ үй қызмет- терін көрсетуге арналған ғимараттар, тұрғын үйлер, әкімшілік ғи- мараттар, мектепке дейінгі балалар ұйымдары ғимараты, ғылыми, оқыту, емдеу, шипажайлық-курорттық, мәдени-ағарту, спорттық, тұрмыстық және комуналдық мақсаттағы құрылыстар мен ғимарат- тар, діни ғимараттар мен құрылыстар.Қоршаушы құрылымдар — ғимараттың сыртқы қабатын құрай- тын немесе оны жеке бөлмелерге бөлетін құрылым элементтері; бір уақытта көтеруші құрылымдар болып та қызмет ете алады. Қорша- ушы құрылымдар, тік (қабырғалар, аралықтар) және көлденең (жа- бындылар, жабындар) болып бөлінеді. Олар монолитті және жи- налушы бола алады.Температуралы жік — материалдың температуралық өзгеруінен туын- дайтын, ішкі кернеулерді жоюға арналған жеке оқшауланған бөліктерге құрылымдар мен құрылыстарды бөлетін, саңылау (ойық, тілік). Ғимараттар мен құрылыстардағы температуралық жіктер арасындағы қашықтық, ма- териал, құрылымдық сызба ж.т.б. байланысты қалыпқа келтіріледі.Түрлендіру — техникалық сипаттағы бұйымдар (үрдістерді) қата- рына арналған жалпылар негізінде технологиялық үрдістер немесе типтік құрылымдарды жасау.Ферма — топсалаларды есептеу кезінде барлық түйіндері қабыл- данатын, геометриялық өзгермейтін діңді жүйе. Металды, темірбе- тонды, ағаш немесе біріктірілген фермаларды ғимараттарды, көпір- лерді ж.т.б. жабуда қолданады.Фундамент — жүктемені қабылдаушы және оларды негізге беретін, жерасты немесе суасты ғимараты (құрылыс). Фундаменттерді, лента-лы (оның ішінде аралық), бағанды, тегіс және тіреуішті деп бөледі. 7 Монолитті және жиналмалы (материал - бетон, темірбетон, тас (ке- сек), ағаш) фундаменттер де болады  1.2 ҒИМАРАТТАРЖӘНЕ ҚҰРЫЛЫСТАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ. ОЛАРҒА ҚОЙЫЛАТЫН НЕГІЗГІ ТАЛАПТАРПайдалнуға берілген ғимараттар мен құрылыстар немесе салынушы нысандардың жеке бөліктері, құрылыс өнімі немесе құрылыс ныса- ны болып табылады. Құрылыс нысандары, өзінің мақсаты, кеңістік- те орналасуы, көлемді-жайғастыру және құрылымды шешімге байла- нысты алуан түрлі. Адамдардың өндірістік және мәдени қызметіне, олардың тұруына, демалуына және емделуге арналған құрылыс объ- ектілері ретінде ғимараттар мен құрылыстар немесе құрылыстар аза- маттық, өндірістік және инженерлік немесе арнайы құрылымдарға бөлінеді (1.1-сурет).Азаматтық ғимараттар - тұрғын (тұрғын үйлер) және қоғамдық (білім беру және балалар мекемелері, сауда, спорт және әкімшілік ғимараттар) - халықтың тұрмыстық және қоғамдық қажеттіліктеріне қызмет ету үшін арналған.Көп қабатты ғимараттарға сәйкес азаматтық ғимараттар әдетте төмен қабатты ғимараттарға (үш қабаттан жоғары), көп қабатты ғи- мараттарға (ғимараттың 4-8 қабаттарына), көп қабатты ғимараттарға Сур. Ғимараттар және құрылыстардың түрлері 8 (9-дан 25-ге дейін) және көп қабатты үйлерге (25-тен астам) бөлін- ген. Қабаттылығын анықтау кезінде, жер бетіндегі қабаттар ғана саналады.Өнеркәсіптік ғимараттар және құрылыстар — агроөнеркәсіптік кешені сұранысына өнеркәсіптік құрал-саймандарды орналастыру үрдістерді орындауға арналған, өнеркәсіптік (әртүрлі өндірістер, гараждар, электр станциялары және т.б.) және ауыл шаруашылығы (құс фабрикалары, қоймалар, машиналарды жөндеу және сақтау ғи- мараттары және т.б.) ғимараттары.Әрбір ғимарат өзінің мақсатына сәйкес келуі керек; дизайн оған ең жақсы еңбек жағдайларын, өндіріс процесін, өмірді, сондай-ақ функционалдық, техникалық, сәулет және көркемдік, экономикалық талаптарды қанағаттандыру қажеттілігін ескереді.Функционалдық талаптардың мәні ғимараттың (құрылыстың) оның мақсатын неғұрлым толық қанағаттандыруы болып табыла- ды. Бұл талаптар көлемді жоспарлау және дизайн шешімдеріне, са- нитарлық-техникалық жабдықтарға, ауа ортасына, жарық және шу режиміне бағынады.Техникалық талаптар ғимараттар мен құрылыстардың қажет- ті беріктігін, тұрақтылығын, қатаңдығын және ұзақ мерзімділі- гін, өрт пен жарылыс қауіпсіздігін қамтамасыз етеді, сондай-ақ үй-жайларды сыртқы ортаға әсерінен қорғауды қамтамасыз етеді. Ғимараттың (құрылыстың) беріктігі - кез-келген жұмыс жағдайында нашарлай алмайды; ол ең алдымен негізгі құрылымдар- дың, материалдардың және олардың буындарының сенімділігіменқамтамасыз етіледі.Ғимараттың (құрылыстың) төзімділігі - оның айналып өтуге және ауысуына қарсы тұру қабілеті.Ғимараттың (құрылыстың) қаттылығы - оның геометриялық фигуралары мен өлшемдерінің өзгермелілігі.Ғимараттың (құрылыстың) ұзақ мерзімділігі бойынша топтарға бөлінеді: бірінші топқа 100 жылдан асатын ғимараттар (құрылы- стар) кіреді; екінші топқа - 50-ден 70 жасқа дейін; үшінші топқа - 20 жылдан 50 жылға дейін. 20 жылдан кем мерзімде тұрғызылатын ғи- мараттар, ұзақтығы бойынша нөмірленбейді.Жобаланған қызмет мерзіміне байланысты ғимараттар мен құрылыстар уақытша және капиталға бөлінеді.Ғимараттың қажетті беріктігі оның негізгі құрылымдарының беріктігімен анықталады және отқа төзімді, аязға төзімді, ылғал және

10   Сур. Азаматтық ғимарат:1 — жертөле; 2 — гидроизоляция; 3 — фундамент; 4 — жертөле қабырғасы; 5 — жертөле едені; 6 — жер асты қабаты- ның жабындысы; 7 — қабаттар арасындағы жабынды; 8 — ішкі қабырға; 9 — аралық; 10 — сыртқы қабырға; 11 — баспалдақты марш; 12 — аралас шатыр; 13 — карниз; 14 — орамды жабын; 15 — баспалдақ алаңшасы 11 ала жасанды түрде нығайтылса, онда ол жасанды негіз болып та- былады.Ғимараттың негізгі бөліктері (1.2 сур.) фундамент 3, сыртқы 10және ішкі 8 қабырғалары, аралықтар 9 6, 7 жабындар, шатыры 12, жабындар, бағаналар, баспалдақтар 11, балкондар, терезелер, есік- тер, шамдар.Фундамент — жүктемені қабылдаушы және оларды негізге бе- ретін, ғимараттың жерасты бөлігі. Тізбекті, бағанды және тіреулі фундаменттер болып ажыратылады (1.3 сур.). Фундаменттер де мо- нолитті және жиналушы бола алады.Ленталы фундаменттер жинақталған немесе монолитті элемент- тердің үздіксіз белдеуі түрінде жасалады. Оларды көбінесе көтеруші қабырғалары бар қаңқасыз ғимараттарда қолданады.                   Сур. Фундаменттер:а — бетонды жастықпен тік бұрышты таспа; б — қабырға астындағы пиллафтармен таспа; в — қабырға астында бағана- лы; г — тіреу астында бағаналы; д — қаптама ілулі; е — тірек тірегі (құмыра рак); 1 — бетон блоктарысыз тірегі; 2 — ірге- тас баслкасы; 3 — гидрооқшаулау; 4 — қабырға; 5 — ростверк; 6 — діңгек 12 Бағаналық іргетас қоршау ғимараттарында немесе қабырғалардың астындағы тірек тіректерге (бағандарға) арналған, бұл жағдайда не- гіз сәулелеріне сүйенеді; олар монолитті және жинақтаушы болуы мүмкін.Қылқалам негізі топыраққа көміліп салынған бірнеше қабірден тұрады, оның арқасында барлық грунттардың бірлескен жұмысы қол жеткізіледі. Ростверкке ғимараттың көтеруші құрылмала- ры тіреледі. Тіреуіштер қағылмалы немесе қағылмайтын болып келеді. Ұсталған қадалар зауытта дайындалады және құрылыс алаңына жеткізіледі, онда олар қаптастыру, басу немесе дірілдеу арқылы жерге батырылады. Қағылмалы тіреуіштерді тікелей ны- санада дайындайды.Қабырғалар ішкі және сыртқы, жылытылған және жылытылмаған болып келеді. Қабырғалардың қоршау элементтерін қолдайтын қа- бырғалар, фахверковты деп аталады.Қабырғалар мен жабындардан жүктемені сезінетін тәуелсіз іргета- старға салынған қабырғалар мойынтіректер деп аталады. Сыртқы қа- бырғалы панельдер бір қабатты, екі қабатты және үш қабатты болады.Ғимаратты көрші бөлмелерге бөлетін қабырғалар бөлімдер деп аталады.Ғимараттың жекелеген бөліктерінің деформацияларын болдырмау үшін қабырғалардағы сызаттардың қалыптасуы деформациялық буындармен - температура мен шөгінділермен қамтамасыз етіледі (1.4 сурет). Температуралық түйіндер үлкен ұзындықтың сыртқы қабырғаларында (ғимараттың бойлық және көлденең бағытта) ор- наласады. Шөгінді түйісулер әртүрлі жерлерде, кезекпен, сондай-ақ биіктігі 10 м-ден астам жерде орналасқан ғимараттарда құрылады. Қабырғалар - тік қабырғалар, температура қабырғалары тек қабы- рғаларда орналасады - іргетасы кесілмейді, шөгінді төсемдерде ке- сек негізден жер үстіне дейін өтеді.Темірбетонды және металл конструкциясы бар ғимараттарда қо- сарланған буындардың орындарына жұпталған бағаналар орнатыла- ды. Температураның тігістерін салған кезде қаңқа колонналары жал- пы негізде, ал шөгінді (деформация) жіктердің орналасуы жағдайда- тек қана жеке негіздерде.Үлкен ұзындық пен ені бар ғимараттарда брандмауэрлер ұйымда- стырылады - жанбайтын материалдардан жасалған соқыр қабырғалар түріндегі өрт тосқауылдары, құрылысты бүкіл биіктікте бөліп, шаты- рдың шегінен шығып кетеді. Кейбір жағдайларда мұндай қабырғалар 13  Сур. Өзгерген жіктердің құрылымы және орналасу сызбалары: 1 — температуралық жік; 2 — шөгу жігі; 3 — фундамент;4 — қабырғағимараттың толық биіктігіне орнатылмайды, бірақ шатырдың ше- гінде 30-60 см биіктікте.Балкондар және эркерлер - қабырға жазықтығынан шыққан ғима- рат бөліктері. Балкон (1.5, асурет) 1 қабырғадан тұрады, қабырғада 2 және қабырғаға салынған екі қабырғадан жасалған консоль, қабы- рғаға салынған және плиталар салынған. Эркердің (1.5, б сур.) кө- теруші және қоршаушы құрылымдары болады. Сыртқы және ішкі қабырғалардағы консольдермен бірге екі жалғыз спила швеллері темірбетон плиталарымен қабаттасады. Бұл құрылымдарға эркердің қабырғасы тіреледі. сур. Балкон (а) және эркер (б):1 — конструкторлық тақтасы; 2 — сыртқы қабырға; 3 — жабу мойынтірегі; 4 — эркер; 5 — ригель 14 Лоджилер - сыртқы қабырғадан шығып, бір жағынан ашық ішкі үй-жайлар.Колонналар немесе жеке тіреулер - қабаттасқан, шатыры, қабы- рғасы негізделген конструкциялар. Бұл құрылымдардың жүктемесі                       Сур. Темірбетонды (а-е) және металлды (ж,з) бағандар:а — үздіксіз шекті жолдар; б — үздіксіз ортаңғы жолдар; в — кон- сольмен үздіксіз экстремалды жол; г — үздіксіз орташа жолдар; д, e— екі тармақты; ж — үздіксіз қатты және айнымалы қима- лар; з — көлденең қималар арқылы жүзеге асырылады 15 негіздерге ауысады. Төңкерілімдерді бағандарда тікелей ұстап тұра аласыз немесе оларға шұлықтар, бөренелер, кірпіктер қойылады. Тіреуіштер және сүлелер ғимараттың қаңқасын құрайды. Жақта- удың барлық элементтері ғимараттың кеңістіктік қаттылығын және тұрақтылығын қамтамасыз ететін бір-бірімен қатаң байла- нысқан. Көп қабатты ғимараттарда, көлденең және бойлық бағытта тұрақтылықты арттыру үшін металл кесіп, диагональды және пор- талдық құрылымдар түріндегі қосылыстар жүйесі қамтамасыз етіл- ген. Тығыз қабырғалардың, баспалдақтың қабырғаларының және сыртқы қабырғалардың болуы ғимарат тұрақтылығын арттырады. Ғимарат қаңқасының элементтері темірбетоннан, металлдан орында- лады. Бағандар үздіксіз және айнымалы көлденең қималар арқылы тұрақты немесе айнымалы көлденең қимасы бар, олардың көмегімен консольдық (немесе проекциялаусыз) немесе онсыз (1.6-сурет).Жабындар - ғимараттың ішкі кеңістігін еденге бөлетін көлденең құрылымдар. Олар жұмыс кезінде туындайтын негізгі жүктемелерді анықтайды және бұл жүктемелерді қабырғаларға немесе бөлек тірек- терге беруге болады. Оған қоса жабындар, ғимараттың қаттылығы- ның көлденең диафрагмасы болып табылады.Азаматтық ғимараттарда темір бетоннан дайындалған ірі көлемді қабаттасқан элементтер қолданылады: әдеттегі немесе алдын ала кернеулі арматурамен, үздіксіз бір қабатты және көп қабатты панел- дермен, жоғары қабырғасы бар тақталармен және т.б. (1.7 сур.).Тақталар беларқаға, бойлық және көлденең қабырғалар немесе тіре-уіштерге тіреледі.Төбенің орналасуына сәйкес, қабаттар, жертөле және шатырлар бо- луы мүмкін; конструктивті шешім - сәулелер мен безбалок .Қоғамдық ғимараттарда аспалы төбелерді жиі орнатады. Олардың артында орындалған кеңістік электр желілерін, желдетуді және т.б. техникалық сымдарды орналастыру үшін қолданылады. Аспалы тө- белер (1.8-сурет) тіреуішті және сәндік және акустикалық толтырғыш элементтерден тұрады. Көтермелі қаңқа, ілмектердегі жабындыларға бекітіледі 4. Жақтаудың жасырын элементтері мырышталған металл профильдерден жасалған, алюминий профильдері 2 ашық элементтер үшін пайдаланылады. Толтыру ретінде тақтаны қолданады 1. Кейде, тақталардың жартысын шамшырақтармен ауыстырады.Жабындар мен шатырлар, ғимаратты атмосфералық әсерлерден, үстінен қорғайды. Шатырдың жоғарғы суөткізбес бөлігі жабын деп аталады. Шатыр, төбелі жабындармен бірге ғимараттың жабындысын 16   Сур. Жиналмалы темірбетон көпбос орынды төсемдер: а — дөңгелек қуыстармен; б — тік қуыстарменқұрайды. Шатыр мен жоғарғы жабынды арасындағы орта шатыр асты деп аталады. Егер шатырдың төбесі шатырмен біріктірілсе, онда ол жасырын емес жабынды құрайды.Жабындыларды, тегіс 3 % аспайтын еңісті немесе сырғымалы 5 тен 15% дейінгі еңіспен орнатады. Еңістер су ағызуға қажет.Шатырлар ұйымдасқан (ішкі және сыртқы) немесе ұйымдасты- рылмаған арбамен болуы мүмкін.Шатыр асты жабындыларды еңісті және көлденең элементтермен орналастырады. Шатырдың үстіңгі жағын шыңдауға арналған көл- беу панельдер ғимараттың бойлық қабырғаларында бір жағымен, ал екінші жағы - құрастырылған посттарға (немесе кірпіш қалқандарға) орнатылған жоталардың үстінде (сурет 1.9, а). Шатыр асты жабын- дысының жаппа панеліне буұстағыш пен жылытқыш төсейді.  Сур. Ілме төбе:1 — тақта; 2 — алюминий профиль; 3 — қысқыш; 4 — аспа; 5 — көтеруші болат профиль; 6 — болат кілті 17        Сур. Жиналмалы темірбетон жабындылар:а — шатыр асты сырғымалы және тегіс: 1 — шатыр панелі; 2 — жабын панелі; 3 — жылытқыш; б — суды ағызатын сумен біріктірілген; в — сыртқы еркін су төгетін жолмен біріктіріл- генгеБіріктірілген жабындылар желдетілетін және желдетілмейтін бо- лады. Оларды, шамалы еңіспен орнататын көпқабатты панельдерден құрайды (1.9, б, в сур.).Жабындылардың құрылымдары шатыр тіреуіш, итарқалық және қоршағыш болып бөлінеді. Көбінесе, жазықтық және кеңістік жа- бындылар қолданылады.Пластикалық қаптамалар жүк жүктейтін және жабатын құрылымдардан тұрады және бір-біріне қарамастан жұмыс істейді. Көтеруші элементтер - арқалықтар, фермалар, қақпалар, жақтаулар - жабын тақталарын ұстап тұрады.Кеңістіктік төсемдерде(раковиналар, бүктемелер, күмбездер және суспензия жүйелері), жүктемені және корпус құрылымдарын бір бір- лік ретінде жұмыс істейді.Қабық - қисық сызық сызықтың кеңістіктік жұқа қабырғалы құрылымы (1.10-сурет). Сырты, монолитті заланан, жәдіттің эле- менттері (фарм ерлері татталардан) өздері арасында жұмыс істейді 18 және тұтастай жұмыс істейді; Раковина 100 м және одан көп ара- лығындағы құрылымдарды қамтиды. Раковиналардың негізгі түрлері- цилиндрлік (48 м дейін созылатын), екі қисықтық (12х24, 18х24, 12х36, 18х30, 24х24, 36х36 м) өлшемдерімен жабатын ғимараттар, оң қисықтық қабаты.Сатылар, қабаттар арасындағы қатынасқа қызмет етеді. Олар темірбетонның үлкейтілген элементтерінен тұрады - шпалдар мен платформалар.Кейбір азаматтық ғимараттарда өрт кезінде адамдарға эвакуация- лау үшін қосымша сыртқы көп сатылы метал сатылар орнатылады.   сур. Темірбетон қабықтардың сызбалары:а — ұзын цилиндрлі; б — ұзын қос қисықтық; в — сарай; г — оң қисықтықты төңкереді 19    1.4 ҚҰРЫЛЫСТАҒЫ СӘЙКЕСТЕУ, ТҮРЛЕУ, СТАНДАРТТАУ, ӨНДІРІСТІРУ ЖӘНЕ АВТОМАЦИЯҒимарат пен құрылыстардың құрылысы жеке немесе үлгілі жобалар бойынша жүргізіледі. Жеке жобалар бойынша, әдетте, бірегей ғима- раттар мен құрылыстар (теледидар мұнаралары, мұражайлар, спорт- тық ғимараттар және т.б.) салынды. Үлгілі жобалар көп қолдануға қызмет етеді. Осындай жобалар үшін үйлердің, мектептердің, өнер- кәсіптік және ауылшаруашылық ғимараттардың көпшілігі салынуда.Стандартты жобаларды бірнеше мәрте пайдалану жобалаудың күр- делілігін, құны мен уақытын қысқартуы мүмкін, себебі бұл жағдай- да дизайнерлердің жұмысы типтік жобаны нақты құрылыс алаңына«байланыстырады».Ғимараттар мен ғимараттардың құрылымдық шешімдерін неғұрлым ұтымды кеңістіктік жоспарлауды және құрылымдық шешімдерді бір- неше рет қолдануға мүмкіндік беретін жобалау мен құрылыстағы тех- никалық бағыт, түрлендіру деп аталады. Конструкциядағы жазулар төрт негізгі бағытта дамиды: типтік ғимараттарды жобалау, ғимарат- тардың, құрылыстар мен бұйымдардың көлемді жоспарлау элемент- терін, ғимараттардың бөліктері мен бөліктерін.Қызметте сыналған және кеңінен пайдаланылатын типтік құрылымдар мен бөліктер стандарттар ретінде бекітілген.Стандарттау — бұл, түрлендірудің жоғары пішіні. Бұл мемлекет- тік стандарттар (МЖСТ), құрылыс нормалары мен ережелер (SNіP) және басқа да нормативтік құжаттарда белгіленген талаптарға сай бо- луды талап етеді.Стандартты дизайнды кеңінен пайдалану өнімдер мен бөлшектердің көптеген түрлерінің көп болуына әкелді. Құрылысты индустриалан- дырудың маңызды бөлімі, олардың бірегейлендірілуінде болып та- былады. Унификация - ғимараттың құрамдас бөліктерінің санының және өлшемдерінің шектеулі шектеуі, оларды ең ұтымды іріктеуге не- гізделген және оларды ғимараттың негізгі өлшемдеріне сәйкес келтіру. Біріктіру типтік ғимараттың негізгі өлшемдерін өзгертпестен немесе әртүрлі мақсаттағы ғимараттарда сол зауыттық конструкцияларды қолданбай әртүрлі дизайн шешімдерін пайдалануға мүмкіндік береді. 20 Жиынтық құрылымдардың элементтерін біріктіру және стандарт- тау үшін ғимараттардың бөліктерінің өлшемдері бар элементтердің өлшемдері келісілген бірыңғай модульдік жүйе (ЭМҮ) жобаланған. Жүйе негізіне, шартты бірдей өлшем қойылған - модуль М100 мм.Өнеркәсіптік құрылыс - тиімді энергияны үнемдейтін технологи- яларды енгізу арқылы ғимараттар мен құрылыстарды механикалық құрастыру әдістерін кеңінен пайдалану, зауыт өндірісінің элемент- тері мен жинақтарын.Заманауи өнеркәсіптік өндірістің белгілері: ғимараттар мен құрылыстар жинағы (зауыттар мен арнайы қондырғылардағы бөл- шектерді, компоненттерді, конструкцияларды өндіруді), кешенді механикаландыру және құрылысты автоматтандыру, еңбек ұйымын ұйымдастыру, өндіріс ағымы, стандарттау, технологиялық дизайн.Индустрияландыруды, дизайны мен инженерлік шешімдерін типілеу, біріздендіру және стандарттау арқылы еңбек өнімділігі арта- ды, жұмыстың мерзімі мен құны қысқарады, түпкілікті өнім сапасы артады.Ғимараттар мен құрылыстарды салудың қарқынды технологиясына көшу үшін, бір жағынан, құрылысты одан әрі индустриализациялау қажет, ал екінші жағынан - құрылыс индустриясы кәсіпорындарын- да ғана емес, құрылыс алаңында да өндірістік және технологиялық процестерді автоматтандыру қажет.Құрылыстағы автоматтандыру, екі бағытта дамиды:■Құрылыс ұйымдарының өндірістік-шаруашылық қызметінің негізгі міндеттерін шешуге арналған автоматтандырылған ғимараттарды басқару жүйелерін (АСУС) енгізу;■Машиналарды және құрылыс процестерін автоматтандыру, яғни. Автоматика және компьютерлік қондырғылармен жұмыс істеу режимін автоматты басқару және реттеу арқылы құрылыс техникасының жабдықтарын (крандар, бульдозер лер, копперлер, экскаваторлар және т.б.).   1.5. ТҰРҒЫН ЖӘНЕ ҚОҒАМДЫҚ ҒИМАРАТТАРДЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ШЕШІМДЕРІҚұрылымдық шешімдерге арналған тұрғын және қоғамдық ғима- раттар монолитті және моншонды-монолитті болуы мүмкін. 21 Жинақы ғимараттар зауыттың дайындығының элементтерінен бар- лық монтаждау процесін кешенді механикаландыру арқылы орнаты- лады немесе жиналады.Монолитті ғимараттар монолитті бетоннан әртүрлі типтегі қыштан жасалған.Жинаушы-монолитті ғимараттар - құрама элементтер мен моно- литті бетондардың комбинациясы (мысалы, ғимарат қабырғалары алдын ала құрастырылған - ілулі панельдер, ал рамка немесе тірек эле- менттер монолитті бетоннан немесе темірбетоннан жасалған).Ғимараттың тірек конструкциялары ғимаратта жұмыс істейтін жүктемелерді қабылдайтын және оның кеңістіктік қаттылығын және тұрақтылығын қамтамасыз ететін тірек рамасын құрайды. Тірек қаңқасының түріне байланысты сыртқы және ішкі қабырғалары бар азаматтық ғимараттардың құрылымдық схемалары бар; барлық жүк- темелерді бағаналы жүйемен көлденең байланыстармен бірге бірге қа- былдайтын рамалық сұлбалар (жүгірістер, болттар); аралас схемалар. Жүк көтеретін қабырғалары бар ғимараттарда төбелер мен төбелер- ден жүктеме қабырғалар арқылы қабылданады: бойлық, көлденең не- месе екеуі де. Тік жүктемелер бойлық қабырғалармен, ал төбелер мен көлденең қабырғалармен көлденең жүктемелерді қабылдайды. Қабы- рғалар жүктемелі және жабық құрылымдар болып табылады және кір-піш немесе ірі блоктардан тұрады.Қаңқалы ғимартаттардың, беларқалар мен жиналмалы тіреуіштер- ден жасалған, көтеруші сүйеніштері бар. Толық жақтау жүйесі бар ғи- мараттарда (1.11 сурет) жоспарлы схеманың осьтерінің қиылысу нүк- телерінде 2 баған орнатылды.Толық емес жақтау жүйесі бар ғимараттарда (1.12-сурет), 3 бағана- лар ғимараттың ішінде ғана орналасады, ал 7 қабырғалары колонна- ларсыз жасалады. Тіреуіштер арасындағы қуыстар тас қалаулар неме- се жиналған элементтермен толтырылады.Құрылымдық құрылымға сәйкес, рамалық ғимараттар қабаттардың арқалықтары мен жабық конструкцияларымен болуы мүмкін. Шоқты шең- берлердегі шегелердің орналасуы бойлық немесе көлденең болуы мүмкін.Көп қабатты ғимараттың арқалықтары бар негізгі элементтері (1.13-суретті қараңыз) 1-ші негіз болып табылады, бас әріптермен 3 бағандар, 4-ке толған бағандар және 5плиталар. Тіреуіштер, 400 х 400 және 500 х 500 мм қималарымен 4,8 және 6 м биіктіктерімен қол- данылады. Тіреуіштің үстіңгі бөліктері - ортасында тесікшесі бар ко- лонналармен кесілген шаршы пирамида. Тіреуіштің үстіңгі бөлігіне 22                                           Сур. Толық қаңқалы жүйесімен бірге ғимарат қаңқасы:1 — жабындылар; 2 — тіреуіштер; 3 — баған түйіндері;4 — балкалар; 5 — ригели; 6 — күрделі панелдер; 7 — тік қат- тылық диафрагмалары; 8 — ұсақ панелдертақталар төсейді. Темірбетонның барлық элементтері кіріктірілген бөлшектердің дәнекерлеуі арқылы өзара байланысты. Сыртқы қабы- рғалар жиналмалы элементтерден орындалады.   Сур. Толық емес қаңқа жүйесімен бірге ғимарат қаңқасы:1 — жабындылар; 2, 8 — ұсақ панелдер; 3 — тіреуіштер; 4 — аралықтар; 5 — ригели; 6 — күрделі панелдер; 7 — қабырғалар 23   Сур. Жабындылары тіреуішсіз құрылымды көп қабатты ғимараттар: 1 — фундамент; 2 — тіреуіш; 3 — капитель; 4 — тіреуіш үстін- дегі плита; 5 — транзиттік плита; 6 — бұрыштар; 7, 10 — жалғастырғыш блоктар; 8 — қабырғалық блоктар; 9 — терезе блоктары; 11 — жертөле блоктары; 12 — төсеніш; 13 — фун- даментті аралық Монолитті дизайндағы ғимараттар құрылымдық құрылымы бой- ынша айтарлықтай кеңістіктік қаттылыққа ие. Монолитті бетоннан және темірбетоннан ғимараттар салу кезінде ғимараттың архитек- туралық көрінісінде түрлі нысандарды жасауға мүмкіндік беретін еркін ғарыш жоспарлау құралын жасауға болады.Ішкі қабырғалар мен бөліктер монолитті бетоннан және темірбе- тоннан, ал сыртынан - топсалы панельдерден немесе кірпіш қабырға- лардан жасалған монолитті дизайнда (қабырғалар, төбелер, бөлім- дер) біріктірілген ғимараттар бар. Кейбір жағдайларда (қаттылық ядросының қатаңдығын бұзбастан), қабаттасуы құрама құрылымдар- дан болуы мүмкін.Рамалық ғимаратта раманың бағандары арасындағы бос орындар панельдермен толтырылады, содан кейін ғимарат қаңқа-панелді деп аталады.Үлкен панельді ғимарат үлкен мөлшерде дайын префабрикалық темірбетон элементтерінен - қабырға панельдері мен қабаттан жа24 салған төбелер тақтайшаларынан және «бөлме» немесе «екі бөлме» өлшемдерінен жасалған жабындардан құрастырылған.Кұрделі панельді ғимараттардың келесі құрылымдық сызбалары бар:■қаңқасыз: бойлық арқалықтар; көлденең тірек қабырғалары бар; бойлық және көлденең тірек қабырғалары бар;■қаңқа-панельді: толық қаңқасымен; толық емес қаңқасымен. Қаңқасыз сызба 16 қабаттан аспайтын биіктігі бар азаматтық ғи- мараттарды жобалау кезінде қолданылады. Осындай ғимараттардың кеңістіктік қаттылығы қабырғалардың, бөліктердің және жабындар- дың бірлескен жұмысымен, кіріктірілген бөлшектердің дәнекерлеуі мен кесінділердің енуімен байланысты. Сындарлы шешімдердің не- гізі жүктемені қапталдан бойлық немесе көлденең қабырғаларға дей- ін жеткізу принципі.Ішкі көлденең қабырғалары бар ғимараттарда бойлық қабырғалар өзіндік құрылым болып табылады. Бір-біріне жабысатын жүктеме мезгіл-мезгіл бойлық және көлденең қабырғаларға берілсе, басқа сындарлы шешім мүмкін.Қаңқалы-панелді сызбакөп қабатты қоғамдық ғимараттарды жо- балау үшін қолданылады. Сыртқы және ішкі қабырғалар үшін па- нельдік корпустардың құрылымын жасауға болады; бұл жағдайда қабырғалық панельдер жабық конструкциялардың рөлін атқарады, ал тірек конструкция - темірбетон рамасы (толық жақтау).Темірбетон жақтауы көлденең болттармен, бойлық болттармен және шпангоуттарсыз болуы мүмкін.Сыртқы қабырғалық панельдер бар болған жағдайда, топсалы бо- луы немесе өздігінен жүруі мүмкін. Қабырғалық панельдері бар па- нельдік панельде қабырға салмағы толығымен кадрға ауыстырылады; Еденнің қабырғаларына өз салмағы мен жел жүктемесін қоспағанда, топсалы панельдер ешқандай жүктемені алып жүрмейді.Өзіндік қабырғалары бар сындарлы шешім болған жағдайда, қа- бырға салмағы қабырға панельдері арқылы қабылданады, қалған тік және көлденең күштер қаттылық диафрагмаларымен, қиылыс қабы- рғалары бар баспалдақтармен жақтауға беріледі.Толық емес рамамен сыртқы қабырғалардың қабырғалы панель- дері жүктемені өз салмағынан, төбелер мен жабындардан қабыл- дайтын жүктемелі құрылым болып табылады. Ғимараттардың ішкі жақтауы, бағаналар мен шоқтардан тұратын, жүктемелі құрылым болып табылады. 25 Қабырғалық панельдер, олардың мақсатына сәйкес, сыртқы және ішкі қабырғалар мен панельдер үшін жертөле қабырғалары мен қабырғалары үшін тақталарға бөлінеді.Жиынтық-монолитті ірі панелдік ғимараттарда, көлбеу жүкте- мелерді қабылдау үшін 20... 22 -дан астам қабат монолитті бетон- нан қаттылықтың негізін құрайды. Әдеттегідей, ол мақсат үшін лифтілі шахталар пайдаланылады. Оның айналасында шахтаны салғаннан кейін, қаттылықтың қатаң ядросына қатаң байланған рамалық немесе панельдік ғимараттың құрама конструкциялары орнатылады.Үлкен панельдерден ғимараттар салу кезінде құрылыс алаңында бірнеше жұмыстарды орындау қажет: панельдер арасындағы тік түйістердің тығыздалуы, ендірілген бөлшектерді дәнекерлеу және т.б. Жекелеген бөлмелер мен пәтерлердің зауыттық дайындығы- на бағытталған үрдіс «бөлме» немесе «пәтер» үлкен блоктарды құруға әкелді. Ірі панельді кеңейтілген саздармен салыстырғанда үй-жайлардағы үйлердегі 1 м2 тұрғын үйге шаққандағы жалпы еңбек шығыны 50% дейін азайды. Негізгі еңбек шығыны бөл- менің немесе пәтердің дайындығы 80,100% жететін зауытта пайда болады.Үш өлшемді тірек құрылымы болып табылатын үш өлшемді элементтердің ғимараттары бірнеше стандартты өлшемдерден тұрады: бір немесе екі бөлменің өлшемдері, баспалдақтары, асүй- лермен санитарлық бөліктері бар блок-қораптар. Блок монолитті түрде дайындалады немесе ең жоғары дайындық деңгейімен за- уытта жиналады. Көлемді элементтерден жасалған ғимараттар, үлкен беріктікке ие.Металл және тұрмыстық мақсаттағы қоғамдық ғимараттар- дың қабырғалар, қабаттар, шатырлар түрінде жіңішке қабырғалы кеңістіктік темірбетон конструкцияларын жабуымен құрылысы аралық тіректерінсіз ірі учаскелерді жабу үшін темірбетондарды ұтымды пайдалануды қамтамасыз етеді.Ішкі қолдаулардың орналасуына сәйкес, қоғамдық ғимараттар орталық тірегі бар ұшып-қону жолдарына, ұяшықтарға және бух- таларға бөлінеді (1.14-сурет).Аралас ғимараттарда ұзындығы 12,36 м, 6 м немесе 12 м тірек бағандарымен; ұялы ғимараттарда - 12 x 12, 18 x 18, 24 x 24, 30 x 30, 36 x 36 м тіреулердің шаршы торы. Орталық тіреуіші бар, зал- ды ғимараттар 60. 100 м және одан да көп орындарға ие. 26    Сур. Тіреулердің орналасуына байланысты ғимараттар түрі:а — аралық; б — ұяшықты; в — орталық тіреуі бар залдық   Ондай ғимараттарды әдетте, аралық құрылымдармен жабады.Азаматтық ғимараттарды салу кезінде ғимараттың биіктігі мен жүктемесі, тірек тіректері металл конструкциялардан жасалуы мүмкін.Металл корпустың құрылымдық сызбасы іс жүзінде темірбетон рамасының құрылымдық схемаларынан еш айырмашылығы жоқ.Металл конструкциялар бір немесе бірнеше профильден тұрады (бұрыштар, каналдар, І-арқалықтар, қисық профильдер және т.б.), дәнекерлеу немесе перцептивпен біріктірілген. Профильдердің өл- шемдері, көлденең қиманың пішіні элементтердің ұзындығына, құрылыстың осы бөлігіне әсер ететін жүктемелердің мөлшері мен сипатына, байланыс түріне және дизайнға тағайындалады. 27 БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫҒимараттар пайдаланылуы бойынша қалай түрленеді?Ғимараттарға қандай талаптар қойылады?Бірдей модуль қызметі не үшін қызмет етеді?Ғимарат қандай негізгі элементтерден тұрады?Қаңқалы ғимарат қандай негізгі элементтерден тұрады?Қандай фундаменттер бар?Қандай жағдайларда температуралық жіктер қарастырылады?Күрделі панельді ғимараттардың қандай құрылымдық сызбалары бар?

29 өндірісті дұрыс ұйымдастыруға жұмсалатын машина жұмыс уақы- тының мөлшері.Машинаның өнімділік коэффициенті - еңбек және өндірісті дұрыс ұйымдастыру арқылы уақыт бірлігіне сәйкес машина шыға- ратын тиісті сападағы өнімнің саны.Нормативтік құжаттама - бұл белгілі бір қызмет түрлеріне неме- се олардың нәтижелеріне қатысты ережелерді, жалпы қағидаларды не- месе сипаттамаларды белгілейтін және тұтынушылардың кең ауқымы- на қол жеткізетін құжат. Құрылыстағы «нормативтік құжат» термині«құрылыс нормалары мен ережелері», «ереже кодексі», «аумақтық құрылыс нормалары», «стандарт» сияқты ұғымдарды қамтиды.Еңбек құралдары - ғимараттың жекелеген бөліктері салынған құралдар, механизмдер және бейімделулер.Нысан (ҚҰЖ) құрылысын салу жобасы, жобада көзделген құрылы- стың толық көлемінде немесе өз кезегінде толық даму үшін құрылы- сты ескере отырып әзірленген.Жұмыс өндірістері жобасы (ЖӨЖ) ғимараттың, құрылымның немесе оның бір бөлігінің (түйін).Құрылыс құрылыстың қазіргі әдісі - құрылыс жұмыстарының үздіксіздігіне, жұмысшылар мен құрылыс машиналарының тұрақты жүктелуіне, құрылыстық үрдістерді уақытында үйлестіруге негіз- делген құрылыс өнімін ұйымдастыру әдісі. Құрылыстың ағындық әдісімен нысандар талшықтарға бөлінеді (секциялар, аралықтар, едендер, ғимараттар мен құрылыстардың бөліктері). Құрылыс-мон- тажды кешендер циклдерге бөлінеді.Еңбек заттары - ғимараттың бөліктері салынған материалдар, бұйымдар және құрылымдар.Жоба (құрылыста) - болашақ кәсіпорынның немесе ғимарат- тың технологиясы мен жабдықтарын, архитектуралық-жоспарлау шешімдерін, техникалық-экономикалық негіздемелерді, бағалауды және қажетті түсіндірмелерді немесе әзірленген жобаларды қамти- тын графикалық және мәтіндік материалдар кешені.Жобалық құжаттама - кәсіпорындарды, ғимараттар мен құрылыстарды салу, реконструкциялау, кеңейту, күрделі жөндеу және техникалық қайта жарақтау бойынша инвестициялық жоба, жоба (жұмыс жобасы).Құрылыс нормалары мен қағидалары - жобалау-сметалық құжат- тарды ресімдеу, құрылыстың өнеркәсіптік, азаматтық және өзге де түрлерін жүзеге асыру, ғимараттарды, құрылыстарды және құрылы30 старды пайдалану және оларға қызмет көрсету ережелерінің жиын- тығы.Құрылыс жұмыстары — ғимарат және құрылыстар бойынша жұ- мыстар.Жеке ғимаратқа арналған құрылыс жоспарының негізгі жоспа- ры(құрылыс) - құрылыстың немесе құрылыстың орналасқан жерін, жолдар мен желілердің орналасуын, қойма ғимараттарын және учаскелерін, кран жолдарын, уақытша ғимараттар мен құрылыстар- ды дайындауды көрсететін құрылыс алаңының жоспары; негізгі ке- зеңдер. Ол дайындық жұмыстары және негізгі кезеңнің жұмыстар жинағы үшін PPR бөлігі ретінде әзірленген.Құрылыс үрдісі - жалпы технологиялық дәйектілік бойынша орын- далатын жалпы құрылыс жұмыстарының жиынтығы.Технологиялық карта - бұл оның технологиялық және ұйымда- стырушылық ұстанымдарын реттейтін құрылыс процесінің негізгі құжаты. Технологиялық карталарды жеке немесе кешенді үрдістерге жасайды.Технологиялық сызба - технологиялық құжаттама қарапайым үрдістер үшін әзірленді, еңбек шығындарын есептеу және техника- лық құралдарды қажет ете отырып, процестің ретін және әдістерін сипаттау. Олардың мазмұны бойынша технологиялық схемалар оңайлатылған технологиялық карталарды білдіреді.Типті жобалар нақты құрылыс алаңына немесе жеке жобаларды да- мытуға арналған ғимараттар мен құрылыстарды салу үшін арналған. Еңбек сыйымдылығы - бұл адам-сағатта (адам-сағаттар), адам-күндерде (адам-күндерде) көрсетілген кез-келген өнімдердіңөндіріс уақытының жұмсалуымен айқындалатын көрсеткіш.    2.2. НОРМАТИВТІ ЖӘНЕ ЖОБАЛЫ- ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰЖАТТАМА Құрылыс индустриясының негізгі нормативтік құжаттарының бірі құрылыс ережелері мен ережелері болып табылады (ҚНЕ) - жобала- у-сметалық құжаттарды ресімдеу, құрылыс, өнеркәсіптік, азаматтық және басқа да құрылыс түрлерін енгізу ережелері. 31 Құрылыс нормалары мен ережелері бес бөліктен тұрады:■ұйымдастыру, басқару, экономика;■жобалау нормалары;■ұйымдастыру, басқару, экономика;■сметалық нормалар;■материалдық және еңбек ресурстары шығынының нормалары. ҚНЕ-ге қоса, белгілі бір жергілікті жағдайлардағы құрылыс-мон-таждау процестерінің ерекшеліктерін ескеретін нұсқаулар мен нұсқаулар шығарылады. Құрылыс нормалары мен ережелерін жо- балау, құрылыс және монтаждау ұйымдары, құрылыс материалда- ры өнеркәсібі мен құрылымдары кәсіпорындарында міндетті болып табылады. Құрылыс нормалары және ережелері мерзімді қаралады және жаңартылады.Негізгі нормативтік құжат - Бірыңғай нормалар мен бағалар (БНБ), олар ҚҰЖ және ЖӨЖ дамыту кезінде еңбек және компью- терлік уақыт шығындарын анықтау үшін пайдаланылады. Құрылыс және жөндеу-құрылыс жұмыстарының бірыңғай нормалары мен бағалары өндірістің бірлігіне арналған құрылыс-монтаж жұмыста- рына уақытша нормалар мен баға белгілеуден тұрады және 71 жи- нақтан тұрады, соның ішінде 66 мың нормалар.Еңбек шығындарын стандарттау үшін ведомстволық (ВНЖ) және жергілікті (ЖНЖ) стандарттар қолданылады, олар осы бөлімде не- месе елді мекенде орындалған құрылыс жұмыстарының ерекшелік- терін ескереді.Құрылыс және арнайы құрылыс жұмыстары, сондай-ақ жөнде- у-құрылыс жұмыстары (МЭСН (р)) бойынша мемлекеттік элемент- тік бағалау (МЭСН) құрылыс, монтаждау және жөндеу жұмыстары үшін қажетті құрамдық және ресурстық талаптарды анықтауға, ре- сурстық әдіс, сондай-ақ жұмыстарды орындау және материалдарды есептен шығару үшін төлемдер.МЭСН - федералды және аумақтық деңгейлердегі құрылыс, құрылыс және жөндеу жұмыстарына, жеке және шоғырландырылған нормаларға (цитаталарға) және жөндеу және құрылыс жұмыстары- ның сметалық құны бойынша тікелей шығындарды анықтау үшін пайдаланылатын басқа да нормативтік құжаттарға мемлекеттік біре- гей ставкаларды әзірлеудің бастапқы стандарттары.МЭСН кестелері келесі нормативті көрсеткіштерден тұрады:■жұмысшы-құрылысшылардың еңбек шығыны (адам-с.);■жұмыстың орташа разряды; 32 ■машинистердің еңбек шығыны (адам-с.);■құрылыс машиналары, механизмдері, механикаландырылған құралы (маш.с) жұмыс уақыты және құрамы;■физикалық өлшем бірлікте материалдар, бұйымдар және құрылымдар шығыны.Өлшеудің табиғи өлшемдері (адам-с, маш-с, m3, m2 және т.б.) МЭСН-дегі ресурстарды өлшеу үшін негіз болып табылады.МЭСН-ң құрамы, құрылысы, көрсетілуі және құрастырылуы ҚНЖ 10-01-94 «Құрылыстағы нормативтік құжаттардың жүйесі» талаптарына сәйкес келеді. «Жоба алдындағы және жобалық-сме- талық құжаттамада құрылыс құнын анықтаудың ережелері» және СП 81-01-94 «Негізгі ережелер».Конструкторлық-технологиялық құжаттама барлық ұйымдасты- рушылық, техникалық және технологиялық шешімдердің орында- луын қамтамасыз ету және түпкілікті нәтижеге қол жеткізу үшін қажет - объектіні қажетті сапада және уақтылы пайдалануға беру.Сонымен бірге ең тиімді және тиімді таңдау үшін шешімнің бәсе- кеге қабілетті нұсқалары дайындалды және салыстырылды.Дизайнды және технологиялық құжаттаманы әзірлеу жұмыстың көлемі сияқты бастапқы параметрлер негізінде жүзеге асырылады; ресурстар; Жұмыстың ұзақтығы (бұл параметрлер әр түрлі комби- нацияларда орнатылуы мүмкін).Кез-келген нысанды салу тек құрылыс ұйымы жобасында (ҚҰЖ) қабылданған шешімдер негізінде, жұмыс ұйымдастыру (ЖҰЖ) жо- басы және жұмыс орындау жобасы (ЖӨЖ) негізінде жүзеге асыры- лады. Нысан құрылысын қаржыландыру, ҚҰЖ болған кезде ғана ашық болады.Үлкен және күрделі нысандарды салғанда, жеке желілерді парал- лель жобалау және салу мүмкін.Технологиялық жобалау кезеңінде ПИК әзірленуде, оған мына- лар кіреді:а) негізгі және қосалқы ғимараттар мен құрылыстардың құрылы- сы мен тәртібін анықтайтын күнтізбелік құрылыс жоспары, күрделі салымдарды бөлу және ғимараттар мен құрылыстар мен құрылыс кезеңдері үшін құрылыс-монтаж жұмыстарының көлемі (дайын- дық кезеңіне арналған күнтізбелік жоспар айлар бойынша жұмыс жүктемесін бөлу арқылы бөлек жасалады); 33 б) дайындық және негізгі құрылыс кезеңдері үшін құрылыс са- лудың бас жоспарлары;в) ғимараттар мен құрылыстардың монтаждаудың оңтайлы ретін анықтайтын ұйымдастыру-технологиялық схемалар, жұмысы- ның технологиялық дәйектілігін көрсете отырып;г) негізгі құрылыс, монтаждау және арнайы құрылыс жұмыста- рының көлемінің тізбесі;д) құрылыс конструкцияларына, бұйымдарға, материалдар мен жабдықтарға қойылатын талаптардың тізбесі құрылыстың күнтіз- белік кезеңдеріне бөлінеді;е) жалпы құрылыс үшін негізгі құрылыс машиналары мен көлік құралдарына сұраныс кестесі;ж) негізгі мамандықтар бойынша құрылысшы кадрлар қажет- тілігі графигі;з) келесі мәтіндегі түсініктеме хат:■құрылыс қиындығы мен шарттары сипаттамасы;■құрылыс, монтаждау және арнайы құрылыс жұмыстарын өндіру әдістерін негіздеу және оларды біріктіру мүмкіндігі;■құрылыс сапасын аспаптық бақылау әдістері туралы нұсқа- улар;■еңбекті қорғау шаралары;■қоршаған табиғи ортаны сақтау шарттары тізімі;■негізгі құрылыс машиналарын, механизмдерін, көлік құрал- дарын, электр энергиясын, бу, су, оттегі, сығылған ауаның, сондай-ақ уақытша ғимараттар мен құрылыстардың қажет- тілігін негіздеу;■олардың өндірістік қуатына тән негізгі құрылыс ұйымдары- ның тізбесі;■материалдарды, конструкциялар мен жабдықтарды сақтауға арналған алаңдардың өлшемдерін және жабдықтарын негіздеу;■Құрылыс персоналына, тұрғын үй құрылысына және құрылыс қызметшілеріне әлеуметтік қызмет көрсету қажет- тілігіне негіздеме;■ҚНЕ сәйкес нысан құрылысының қабылданған ұзақтығын негіздеу.ҚҰЖ-ға келесі техника-экономикалық көрсеткіштерді кел- тіру керек:■құрылыстың жалпы ұзақтығы; 34 ■жұмыс істеушілердің максималды саны, адам;■құрылыс-монтажды жұмыстарды орындауға еңбек шығыны, адам-күн.ҚҰЖ құрамы мен мазмұны жобаланған нысандардың күрделілігі мен ерекшелігін ескере отырып өзгеруі мүмкін.Объектінің күрделілігі жобалау тапсырмасын мақұлдаған орган- ның ҚҰЖ-ы әзірлеуіне дейін белгіленуі керек.ҚҰЖ кеңейтілген стандарттар негізінде әзірленеді (құрылыстың сметалық құнын, шығындарға жұмсалатын шығындардың бірлігіне миллион рубль және т.б.).Жұмыстарды ұйымдастыру жобасын құру негізі ҚҰЖ болып табы- лады. ЖҰЖ жоспарланып отырған құрылыс бағдарламасы бойынша бөлімдер арасындағы жұмысты үлестіру, уақыт пен кеңістіктегі ор- тақ пайдалану үшін әзірленуде.ЖҰЖ құрамына кіретіндер:а) құрылыстың күнтізбелік жоспары (еркін);б) негізгі және дайындау кезеңдеріне арналған бас құрылыс жоспарлары;в) кешенді ағындардың ұйымдастыру-технологиялық сызбалары; г) негізгі құрылыс-монтажды және арнайы жұмыстар көлемініңтізімдемесі;д) құрылыс құрылымдары, материалдары және жабдықтарындағы қажеттіліктер тізімдемесі;е) негізгі құрылыс машиналары мен көлік құралдарының қажеттілігі мен жеткізілу кестелері, сондай-ақ құрылыс конструкцияларының, мате- риалдардың, инвентарлардың және т.б. қажеттіліктері мен жеткізілімдері; ж) негізгі мамандықтар бойынша құрылысшы кадрлар қажеттілігі графигі.Түсініктеме хаты өзіне келесі бөлімдерді қосады:■құрылыс шарттары сипаттамасы;■өндіріс әдістерін ұйымдастыру әдістерін және жұмыстарды біріктіру мүмкіндігін негіздеу;■жұмыстарды қауіпсіз жүргізу бойынша шаралар;■материалдық-техникалық және энергетикалық ресурстарға, сондай-ақ уақытша ғимараттар мен құрылыстарға қажет- тілікті негіздеу.Ғимаратты, құрылысты немесе оның бөлігін салу жобасы мына- ларды қамтиды:а) нысан бойынша жұмыс өндірісінің күнтізбелік жоспары; б) бас құрылыс жоспары; 35 в) құрылыс объектілеріне, өнімдерге, материалдарға және жаб- дықтарға рұқсат беру кестесі;г) нысан бойынша негізгі құрылыс машиналары мен жұмысшы ка- дрлардың қозғалыс графиктері;д) жұмыстардың жеке түрлерін орындайтын технологиялық кар- талар;е) геодезиялық жұмыстарға арналған шешімдер, оның ішінде гео- дезиялық өлшемдерді енгізу белгілерінің орналасуы;ж) қауіпсіздік техникасы бойынша шешімдер;з) құрылыс алаңы мен жұмыс орындарының су, жылу және элек- трмен қамтамасыз ету және жарықтандыру (соның ішінде апаттық) уақытша желілерін орнату шешімдері;и) технологиялық кадастрлық және монтаждық жабдықтардың тіз- бесі, сондай-ақ, астау схемалары;к) келесі мәтіндегі түсініктеме хаттан:■жұмыс өндірісі бойынша шешімдерді негіздеу, оның ішінде қысқы уақытта орындалатын;■энергетикалық ресурстардағы қажеттілік;■мобильді (инвентарлы) ғимараттар, құрылыстар және құрылғылар тізімі;■техника-экономикалық көрсеткіштер.ЖӨЖ-ң негізгі бөлігі - өндірістің әдістерін, басып алудың ұзын- дықтарын, машиналар мен көлік маршруттарын орналастыруды, процестердің реті мен ұзақтығын, еңбек және материалдық ресур- стардың санын, қысқы жағдайлардағы жұмыс сипаттамаларын және қауіпсіздік шараларын көрсететін технологиялық карталар.Технологиялық карталар (ТК) күрделі және арнайы топтардың жұмыс тәртібін анықтайды, сондай-ақ жұмыс процесінің картала- ры (ЕҮК) - сілтемелер немесе жекелеген қызметкерлердің жұмысын орындау тәртібі. ТК және ЕҮК құрамы бойынша ұқсас. Олар, тек талдауы бойынша ғана ерекшеленеді.Технологиялық карталар құрамына кіретіндер:■жұмыстарды қауіпсіз жүргізу, жұмыс сапасын бақылау және сапаны бақылау рәсімдері мен талаптары үшін бригадаларды, бірліктерді, машиналарды, механизмдерді, жұмыс ортасын құру механизмдерін, жұмыс тәртібін, жұмыс тәртібін, жұмыс тәртібін

37 Номенклатурада арнайы жұмыстар орындаушыларға (мысалы, санитарлық-техникалық, электрлік қондырғы және т.б.) сәйкес кеңейтілген түрде көрсетіледі; ал еңбектің нормалары мен құны да көп;■Жұмыстың көлемі есептеледі (құрылыс-монтаж жұмыстары ның көлемі БНЖ-да қабылданған қондырғылар бойынша объектінің сызбалары бойынша анықталады);■жекелеген жұмыс түрлеріне арналған еңбек қарқындылығы және қажетті машиналар саны анықталған. Еңбек сыйым- дылығы Q, адам ауысымының күрделілігі формула бойынша анықталадыQ = Н —V , (2.1)вр8.2мұнда Нвр - БНЖ, адам-сағат бойынша өлшеу бірлігіне арналған уақыт нормасы; V - бірліктер саны немесе көлемі, дана, м3, м2, т.б.- бес күндік жұмыс аптасында ауысымның немесе ауыстырылу ұзақтығының санын;■формула бойынша T, h, ығысулар жұмысының ұзақтығын анықтайдыT= —Q , (2.2)мұнда Q - еңбекқорлық, адам ауысымдары; N- Орындаушылар құрамының немесе ENR, ауысымдағы байланыс немесе бригада құрамының құрамы; A - күніне ауысым саны;■жұмысшылардың біртұтас және үздіксіз жүктелу жағдайын- да объект бойынша жалпы қозғалыс кестесі жасалды. № п/пЖұмыстардың атауы Жұмыс көлеміЕңбек сыйымдылығы, адам-сағатҚабыл- данған машиналарБригадалар құрамыТәуліктегі ауысымдарсаныАуысымдағы жұмыс- шылар саныЖұмыстың ұзақтығыкүндердеЖылдар, айлар, жұмыс күндеріӨлшем бірлікСаныМаркаСаны 4 5 6 7 8 91234567891011            Сур. Күнтізбелік жоспар құруға арналған форма 38   № п/пҚұрылымдардың атауы, материалдар, олардың маркасы Өлшем бірлік СаныЖеткізумерзімдеріАйларКүндер12345      Сур.ЕГЕР құрылысы өндірістік кестеге сай болса, жұмысшылардың жұмыс кестесі теңсіздікті қанағаттандыруы керек K≤ Rm (2.3)Rсрмұнда К - жұмысшылардың біркелкі қозғалыс коэффициенті (өнер-кәсіптік құрылыс үшін K ≤1,5, азаматтық құрылыс K ≤2.0); Rmax- объектідегі жұмысшылардың ең көп саны; Rep - құрылыстың бүкіл аумағында жұмысшылардың орташа саны.Басқару құралыретіндесызықтық графика жекелеген құрылыс-мон- таж жұмыстарының жүрісінен ауытқу шамалы болып табылған және кейінгі жұмыстардың басталу мерзімін бұзбай түзетілуі мүмкін жағдайларда ғана тиімді болады.ЕГЕР осы жұмыстардың барысында ауытқулар бұрын жоспар- ланған мерзімдердің өзгеруіне әкелсе, сызықтық графиктердің үй- лесімі бұзылып, оларды әрі қарай қолдану пайдасыз болады. Бұл кейбір жұмыстардың мерзімдерін бұзу басқа жұмыстардың баста- луын кешіреді. Сызықтық диаграммалардағы ЖҰМЫС нәтиже- лерінің өзара байланысы көрсетілмегендіктен, құрылыстың кейінгі кезеңдері құрылыстың келесі сатыларының іске асырылуына қалай әсер ететінін, әсіресе, жеке объектілерді іске қосқан кезде қалай бай- қау мүмкін емес.Сондықтан сызықты графиктер құрылысты жедел басқару үшін өте қолайлы емес. Бұдан басқа, мақсатқа жету үдерісі - үдеріс ди- намикалық және желілік кесте - модель статистикалық болып табы- лады, бұл барлық құрылыс-монтаж жұмыстарының жеткілікті түрде айқын көрінуіне мүмкіндік бермейді.Күнтізбелік жоспарлар НЕМЕСЕ графиктер шебердің, ше- бердің, қаға жетекшінің негізгі құжаты болып табылады ЖӘНЕ іс жүзіндегі есеп берудің көптеген құжаттарын ауыстырады. 39   № п/пМашина-лар мен меха- низмдер атауы Марка Өлшем бірлік СаныЖеткізу мерзім- деріҚайтару мерзім- дері1234567        2.3. сур. Құрылыс машиналарын жеткізуді, монтаждауды және ұстап тұруды жоспарлаудың нысаны  Жұмыс кестесіне сүйене отырып, құрылыс конструкцияларын, бұйымдарды және басқа да материалдарды (2.2 сурет), құрылыс ма- шиналарын, құрастыру және ұстау құрылғыларын жеткізу кестелері әзірленуде (2.3-сурет).Егер құрылыстың шарттары өзгерсе, сондай-ақ жұмыс аяқталған- нан кейін күнтізбелік кесте түзетілуі немесе басқаша радикалды өң- деуге жатуы тиіс.Сыни жол әдісін қолдану, яғни, желілік кестелерді құрастыру, әр нақты жағдайда конструкция процесінде құрылыстың белгілі бір тізбесін белгілеуге болады, оның ішінде осы уақытқа дейін бүкіл құрылыстың ұзақтығына байланысты.Желі кестелерінің негізгі артықшылығы - құрылыстың жалпы ұзақтығы байланысты жұмыстардың сәйкестендірілуі; жекелеген жұ- мыс орындарының арасындағы қарым-қатынас айқын анықталған. Бұдан басқа, дамыған желілік кестеге сәйкес, сыни жолдың әр жұ- мыстары үшін басталу және аяқталу күндерін белгілеу арқылы сы- зықтық күнтізбелік жоспарды жасау оңайырақ.Бірқатар артықшылықтар болған кезде сыни жолдың әдісі кейбір кемшіліктерге ие.Мысалға, желілік диаграмма немесе сыни жол әдісі объектіде- гі жұмысты он-лайн ұйымдастыруға қолдануға қиын, себебі бұл жағдайда әрбір түсіруге әрбір процесте желінің графигіндегі жеке- леген көрсеткілерді бейнелеу қажет.Сын тұрғылықты әдісі құрылыста көптеген объектілерді құру кезінде пайдалы, себебі көптеген ұйымдар әртүрлі ұйымдардың жұмысына қатысады, өйткені ол барлық құрылыс жұмыстарының орындалуын тексеруге мүмкіндік береді. 40  2.4 БАС ҚҰРЫЛЫС ЖОСПАРЫНЫҢ ТҮРЛЕРІ МЕН БЕКІТУЛЕРІ Құрылыс мастер-жоспары (құрылыс жоспары) құрылыстың объ- ектілерін, құрылыстағы нысандарды, қолданыстағы ғимараттар мен құрылыстарды, тұрақты және уақытша жолдарды, кадастрлық ғи- мараттарды, қоймаларды, кран жолдарын, монтаждық алаңдарды, объектілерді инженерлік қамтамасыз ету желілерін көрсететін бас жоспар болып табылады.Құрылыс мастер-жоспарын әзірлеудің негізі ғимараттың, құрылы- стың немесе салынып жатқан кешеннің жалпы орналасуы. Жалпы құрылыс алаңын (ықшам аудан, құрылыс кәсіпорны) және жеке ғи- маратты немесе құрылысты салу үшін қажетті аумақты ғана қамти- тын нысан құрылысы жоспарын қамтитын жалпы құрылыс алаңы- ның құрылысы жоспары бар.Құрылыстың жалпы құрылыс жоспары ҚҰЖ-ң құрамына жатады. Құрылыс алаңында уақытша ғимараттар мен құрылыстарды орнала- стырудың, тұрақты және уақытша байланыстардың барлық кешенін салу және бас мердігерге арналған жоба ұйымы әзірлейтін жоспар. Құрылыстың дайындық және негізгі кезеңдеріне және дайындық кезеңінде салынатын құрылыстарды бөлу кезінде негізгі құрылыс кезеңіне арналған (опция ретінде) жалпы құрылыс салудың жалпы құрылымы жасалуы мүмкін.Құрылыс мастер-жоспары тұрақты және уақытша ғимараттардың сипаттамасын енгізу арқылы бас жоспармен бір деңгейде жүзеге асы- рылады. Түсіндірме хат құрылыстың шеберлік жоспарын, оның ішінде құрылыс және пайдалану кезеңдеріндегі су ресурстарына сұранысты, энергия ресурстарын есептеуді қоса алғанда, барлық қажетті есептер мен техникалық-экономикалық негіздемелерді ұсынады.Объектіні құрудың бас жоспары ЖӨЖ-тің ажырамас бөлігі болып табылады, ол құрылыс бөлшектерімен әлдеқайда көп бөлшектермен әзірленуде. Объект құрылысы бойынша мастер-жоспарда сайтты құрудың бас жоспарында қабылданған шешімдер көрсетіліп, ег- жей-тегжейлі көрсетіледі. Құрылыстың бірнеше сатылары үшін объ- ектіні құрудың бас жоспары жасалуы мүмкін: дайындық кезеңі, нөл- дік циклдің жұмыстарын өндіру кезеңі, жинау циклы, аяқтау, шатыр және басқа жұмыстар.

42  2.6. ТАСҚЫНДЫ ҚҰРЫЛЫСТЫ ЖОБАЛАУҚұрылыстың үш ұйымдастырушылық әдісі: дәйекті, параллель және оңтайлы.Құрылыстың нақты әдісі (2.4 а ,сурет) әрбір басып алу неме- се объекті бойынша дәйекті жұмыс жасауды көздейді; Ғимаратты салған кезде, кейінгі жұмыс алдыңғы кезеңнің соңынан кейін ғана жүзеге асырылады. Бұл жағдайда құрылыс ұзақтығы Т = mt,мұн- дағы m— ұстаулар саны; t— Бір сабақтағы жұмыс ұзақтығы.Құрылыстың параллельді әдісі (сурет 2.4, б) предусматривает барлық басып алу немесе бөлек ғимараттың бірқатар жұмыстарын мезгілде орындауға мүмкіндік береді. Параллельді әдіспен жеке ғи- мараттың жалпы ұзақтығыәрбір жұмыс үшін уақытқа тең (Т =t), бірақ ресурстарды тұтынудың қарқындылығы м рет артады.  сур. Құрылыстың ұйымдастырушылық әдістері:а — дәйекті; б — параллелді; в — ағынды; m— басып шығару саны; t— бір тұтқындауға арналған жұмыс ұзақтығы; Т — бүкіл жұмыс циклінің ұзақтығы немесе ғимараттың немесе құрылымның құрылысының ұзақтығы 43 Құрылыстың ағысты әдісі (сурет 2.4, с) өнімді (құрылысты немесе олардың бөліктерін) біркелкі өндіріспен қамтамасыз ету, еңбекті және материалдық ресурстарды, техниканы және механи- зация құралдарын біртекті және тиімді пайдалануды қамтамасыз ететін жұмыстарды үздіксіз және ырғақты түрде өндіруден тұрады. Құрылыстың ағындық әдісі жүйелі және параллель әдістердің артықшылықтарын біріктіреді және олардың кемшіліктерін жоққа шығарады. Ол ғимараттың құрылысы үдерісін сол кезеңде орын- далған бірқатар технологиялық процестерге бөлшектеуді қарасты- рады. Бұл бөлім біртекті процестерді және параллельді - гетероген-ді процестерді дәйекті орындауға мүмкіндік береді.Осы әдіс көмегімен құрылыстың жалпы ұзақтығы (T <mt) және ре- сурстық тұтынудың қарқындылығы едәуір төмендеді.Құрылыс ағыны күрделі процесс болып табылады және қарапайым құрылыс процестері болып табылатын бірқатар жеке ағымдардан тұрады.Жеке тасқын — бұл, тасқынды орындалған үрдіс. Құрылысты ағын — бұл, жеке ағындар қатарының үйлесімі.Арнайы ағынның ұзақтығы тәуелділікте көрсетіледі t= mk, мұнда m - түсіру саны; k-ритм немесе ұзақтығы, бұл түсірудегі жеке ағым.Құрылыс ағынының ұзақтығы төмендегідей:  T= k(m+ n- 1), (2.5) мұнда n - ғимарат ағынына кіретін нақты ағындардың саны.Тұтқаны ретінде көп қабатты ғимараттың қабатындағы типтік секциялар, өнеркәсіптік ғимараттардың құрылысы - стандартталған учаскелер немесе температура тігістері арасындағы дүкеннің кеңісті- гі болуы мүмкін.Ағындарды өндіру өндірістің шығуын (қарқындылығын) айқын- дайтын өндірістің бірыңғай шығарылымымен сипатталады. Ағын- ның қарқындылығы шығыс көлемімен, оның бірлігіне шығуымен көрінеді. 44     Сур. Жұмыстардың жалпы мөлшері а - жалпы жұмыс мөлшері; б - жекелеген мөлшерлерге (басып алы- нуларға) жұмыстың жалпы мөлшердің үзілуі; в- жеке мөлшерлер- де, биіктікте биіктікте жұмыстың жалпы мөлшердің үзілуі; І, ІІ, ІІІ-түсірулерНысан жіптері мамандандырылған ағындардың топтары арқылы жасалады. Олардың ортақ өнімі - аяқталған құрылыс объектісі неме- се ғимараттың бір бөлігі (мысалы, үлкен панельдік үй).Кешенді ағындар - жалпы кешенде біріктірілген ғимараттар мен құрылыстардың әртүрлі типтерін құруға арналған объективті ағын- дардың комбинациясы.Ритмдік құрылыс ағындары жеке ағындар циклдарының теңді- гі немесе көптігі, әртүрлі ырғақты - жеке ағындарда және олардың әрқайсысында ортақ ырғақтың болмауымен сипатталады. Әрта- раптандырылған ағындар құрылыс ағынының жалпы жағдайын білдіреді, ол ғимараттарды және құрылымдарды қамтитын, тұтқыр жұмыстардың әртүрлі көлемдерінде және сәйкесінше әртүрлі еңбек қарқындарымен ерекшеленеді.Құрылыс алаңында жұмыс орны - жұмысшылар орналасқан және жылжытылған, белгілі бір жұмысты орындаған орын, сондай-ақ ең- бек құралдары мен құралдары.Жұмысшылар жұмыс істейтін және белгілі бір жұмыс түрлерін орындайтын барлық нысан жұмыс мөлшерінің (жұмысдың жалпы форты) деп аталады. Әдетте жұмыстың жалпы бағыты (2.5-сурет) жекелеген фронттарға (басып алу) бөлінеді, онда белгілі бір техноло45 гиялық реттіліктің тәртібінде жобада көзделген жұмыстардың түр- лері жүзеге асырылады. Тік бағытында жұмыстың алдыңғы бөлігінің ұзындығы кем дегенде 1,2 м биіктікке бөлінеді.Күрделі процестерді қарапайым процестерге бөлу және тиісті про- цестерді тиісті біліктілігі бар қызметкерлердің орындауымен бай- ланысты еңбек ұйымын ұйымдастыру қағидаты еңбектің байланыс ұйымы болып табылады.  БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫНормативтік құжаттар қандай?Технологиялық карта мен жұмыс процесінің картасы ара- сындағы айырмашылық неде?Күнтізбелік жоспардың немесе құрылыс-монтаж жұмыста- рының жоспарын әзірлеу кезегі қандай?Жұмыстың еңбегі қалай анықталды?Ғимараттарды тұрғызудың кезекті әдісі қандай?Құрылыстың бас жоспарында не көрсетілу керек?Құрылыстың ұйымдастырушылық әдістері қандай?

47 Уақытша ғимараттар және құрылыстар құрылыс-монтаждау және жөндеу жұмыстарын жүргізуге және жұмысшыларға қызмет көрсетуге қажетті құрылыс (күрделі жөндеу) кезеңінде арнайы са- лынған немесе бейімделген өндірістік, қоймалық, көмекші, тұрғын және қоғамдық ғимараттар; құрылыс (күрделі жөндеу). Уақытша ғимараттар мен құрылыстар келесіге бөлінеді:■титулдыққа;■титулдық емеске;Титулдық уақытша ғимараттардың құны клиентпен шоғырлан- дырылған есептік бағалаудың тиісті баптары есебінен төленеді, ал аталмағандар үшін - шығындардың өзіндік құны есебінен күтілетін шығындар есебінен төленеді.Қыршып қопару - ағаштар мен бұталардың тамырларын алудың технологиялық үдерісі.Көлденең ашық кептіру әдетте қала маңындағы аймақта 1,5 м тереңдікте, жұмсақ беткейлерде (1: 2) тереңдікте және ағынды су үшін қажетті бойлық беткейлерде орналасады.Кептіру жүйесі - жер телімдерін ағызу, жер асты су объектілері- нен ағызу және оның деңгейін төмендету жүзеге асырылатын жер асты каналдардың (дренаждардың) жүйесі.Жабық көлденең кептіру әдетте дренаждық жабыны бар құбы- рлардан орнатылады. Асбестцемент құбырлары пайдаланылады, агрессивті жер асты сулары - керамикалық құбырлар.Геодезиялық белгілер - жердегі геодезиялық нүктелерді белгілей- тін және түзететін жер асты құрылымдары (полюстар, пирамида- лар және т.б.) және жерасты құрылғылар (бетон монолиттері). Ге- одезиялық белгінің жер бөлігі көру көзі ретінде қызмет етеді және өлшеу кезінде аспапты жер үстіне орналастыру үшін қолданылады. Құрылыс алаңы аумағын игеруді дайындау аумақты орналасты- ру және салу үшін ұйымдастырушылық, техникалық және техно- логиялық сипаттағы өзара байланысты дайындық шаралар кешені. Құрылыс алаңының аумағын инженерлік дайындаудың негізгі жұ- мыстары мыналар: тұрақты және уақытша құбырлар салу, учаскенің вертикальды орналасуы және жолдарды салу, сақтау және сақтау алаңдарын орнату, сондай-ақ жылжымалы және материалдық-тех-никалық базалық ғимараттар.Тегістеу- таңдалған нүктеге немесе теңіз деңгейінен жоғары жер бетіндегі нүктелердің биіктігін анықтау. 48 Ашық су ағызу - депрессиядан суды тікелей сорып алу. Бұл әдіс судың өткізгіштігі жақсы болған топырақтың құрамында, қысым суларының сусыздандырылған алып кетуінен төмен болған жағдайда тиімді.Жер асты кептіру учаскесінің белгілі бір учаскелерінде (құрылы- сты дренаждау) жер асты суларының деңгейін төмендету немесе ұзартылған судың сарқылуы және жаңадан салынған және қолда- ныстағы учаскелерде су тасқыны бойынша күресу үшін уақытша (құрылыс кезеңінде) уақытша ұйымдастырылады.Бөлу — сызбадан құрылыстың осьтері, оның өлшемдері және тігі- нен таңбалауыштарына ауыстыру.Жеңдеу жұмыстары - құрылыс объектісінің геометриялық пара- метрлерін жобаға сәйкестігін қамтамасыз ететін өлшемдер мен кон- струкциялар, оның ішінде геодезиялық орталық құру, құрылыста үйлестіру жұмыстарын жүргізу, құрылыс-монтаж жұмыстарының геометриялық дәлдігін геодезиялық бақылау және деформацияларды геодезиялық бақылау ғимараттар мен құрылыстарды салу кезінде. Аралық осьтер (берілген координатамен берілген сызықтар) жердің үстіңгі бетіне бекітілген геодезиялық белгілермен немесе конструк- ция орнында орнатылған тірек конструкцияларда тұрақты тұрақты бағдармен белгіленеді.Репер (геод.) - белгілі абсолюттік биіктікке ие заттың белгісі - ұзын құрылымдық конструкциялардың қабырғаларында немесе жер беті- не бекітілген монолитпен бекітілген шұңқырлы (немесе тесігі бар) металл диск.Ғимаратты құлату қала құрылысы және басқа да объективті жағдайларға байланысты (жоғары физикалық және моральдық на- шарлау, апаттық жағдай және т.б.) байланысты ерекше шара болып табылады.Құрылыс алаңы - құрылыс алаңын, сондай-ақ ғимараттар мен құрылыстарды салу процесінде пайдаланылатын машиналар, матери- алдар, конструкциялар, өндірістік және санитарлық-техникалық нысан- дар мен коммуникациялар, белгіленген аумақты уақытша алып тастау- ды ескере отырып бөлінген өндіріс аумағы жұмыс жағдайында жоба.Теодолит - жердегі көлденең және тік бұрыштарды өлшеудің гео- дезиялық құралы; тік тірек айналасында айналатын көлденең шең- бер (лимба), телескоптың айналу көлденең осі бекітілген тіреуіштер- де және тік шеңберді қолданады. Ол геодезиялық және инженерлік жұмыстар үшін қолданылады.

50 ■жер үсті және жер асты суларын абаттандыру;■құрылыс алаңын және оның орналасуын дайындау.   3.3. ИНЖЕНЕРЛІ-ГЕОЛОГИЯЛЫҚ ІЗДЕНІСТЕР Құрылыс алаңындағы инженерлі-геологиялық ізденістер келесілер- ден тұрады: ■топырақты инженерлік бағалау және олардың қабілеттілігі;■құрылыс алаңында жер асты суларының деңгейін анықтау. Топырақты инжинирингтік бағалау учаскенің құрылысы басталғанға дейін алдын-ала жүзеге асырылады және топырақтың құрылыс қасиеттерін бағалауды білдіреді: олардың гранулометри- ялық құрамы, тығыздығы, ылғалдылығы, еркіндігі және т.б. Бұл мақсаттарда мамандандырылған ұйымдар терең немесе жер үсті бұрғылау арқылы іріктеуді жүргізеді (техникалық тапсырмада көр- сетілген тапсырмаға байланысты).Осы деректер негізінде жобалау үдерісінде дайындық, күшейту, оларды дамытудың тиісті механизациясы, ал кейбір жағдайларда құрылыстың жобалау ерекшеліктері бойынша қажетті шешімдер қа- былданады.Жер асты суларының деңгейін анықтау жұмыс өндірісін жобалау кезінде, құрылыста су деңгейін төмендету бойынша шараларды әзір- леуге және қажет болған жағдайда объектіні пайдалану кезеңінде су- дың деңгейін төмендету бойынша ұсыныстарды ұсынуға мүмкіндік береді.   3.4 ГЕОДЕЗИЯЛЫҚ БӨЛГІШ НЕГІЗ ҚҰРУГеодезиялық үйлесімділік базасы құрылыста орналасқан ғимарат- тар мен құрылыстардың жоспарланған және жоғары биіктікке ай- налуына, сондай-ақ құрылыстың геодезиялық қамтамасыз етілуіне ғана емес, сонымен бірге оны аяқтағаннан кейін де қажетті және тік бағытта қажетті белгілерді табуға мүмкіндік береді. Құрылыстың 51 негізгі мастер-жоспары, ғимараттың жұмыс және орналасу сызбасы болып табылады.Геодезиялық үйлесімдік негізі құрылыстың қызыл сызықтары, ғи- мараттың сыртқы және ішкі орналасуы, желілік құрылымдардың осьтері және желілерді түзету секілді бөлінген желіні қамтиды.Біріншіден, құрылыс алаңының шекараларын анықтау үшін қызыл сызықтар бөлінеді. Геодезиялық орталық базасының кейінгі элемент- тері учаске бұзылатын құрылымдардан босатылғаннан кейін, аумақ тазаланып, тік жоспарлау жүргізілгеннен кейін орындалады.Геодезиялық орталықтандыру базасы құрылыстық тор түрінде жасалады, бойлық және көлденең осьтері тікұшақты координаттар болып табылады, олар жердегі ғимараттың немесе құрылымның ор- наласуын анықтайды. Қолданыстағы ғимараттардың аудандарында жеке ғимараттар салу кезінде қызыл сызықтар геодезиялық орталық болуы мүмкін.Құрылыс торы (3.1 сур., а) негізгі және қосымша болып бөлінген ква- драттар мен тіктөртбұрыш түрінде орындалады. Тордың негізгі фигу- раларының бүйір ұзындығы 100 - 200 м, қосымша жағы - 20,40 м.Құрылыс торын жер бетінде бөлу (3.1-сурет, b) бастапқыда геодезиялық желіні (немесе оның жанында) қолдана алатын та- биғатқа енгізілгеннен бастап басталады. Геодезиялық нүктелер мен                              Сур. Құрылыс торы:а — тор нүктелерінің орналасуы; б — құрылыс торабының сайтына кіру; 1 — тордың негізгі сандарының шыңдары; 2 — қосымша тор сызықтары шыңдары; 3 — негізгі остер 52              Сур. Геодезиялық белгі (а) және геодезиялық белгінің (б) қоршауы: 1 — диаметрі 16 мм болатын металды штанга; 2 — бетон; 3 — 1 500 х 70 х 20 мм мөлшерлі тақтай; 4 — ағаш бағантор нүктелерінің координаттары S3-нің полярлық координаттарын және оларға сәйкес келетін P3 бұрыштарын анықтайды, олар бой- ынша тордың бастапқы бағыттары (АВ және АС) жер үстіне түседі. Содан кейін, бастапқы бағыттардан құрылыс торы барлық учаске- де бұзылады, ол қиылысу нүктелерінде белгіленген нүктелермен тұрақты белгілермен белгіленеді.Ғимараттар мен ғимараттардың инженерлік желілерінің негізгі осьтері 5 қабатқа дейін және құрылыстың биіктігі 6 мес. Дейін- гі мерзімге дейін 15 м дейінгі құрылыстың биіктігі 50 см жерге бекітілген металды штанг немесе пішінде геодезиялық белгілермен белгіленеді (3.2-сурет, а) (бағдарлар) немесе үшбұрышты қоршау (3.2-сурет, б). Құрылыстық осьтерді 6 айдан астам мерзімге бекіту үшін, орталықта металл құбырлары бар бетон полюстері мен үстің- гі бөліктегі пластиналар орнатылып, жердің мұздату нүктесінің төменгі жағына кемінде 1 м қашықтықта жерленеді.Құрылыстағы объектілердің негізгі осьтерінің жеріне көшкенде, құрылыстық тордың жоспарланған орталығы ретінде тік бұрышты координат әдісі қолданылады.Бұл жағдайда ғимарат торының жақын жағы координат сызығы ретінде алынады және олардың қиылысы нөлге тең болады (сурет 3.3, а). 53     Сурет. 3.3. Ғимараттардың негізгі осьтерінің жеріне көшу әдістері: а — құрылыс торы негізінде; б — қызыл сызық негізінде; 1— ғимарат; 2 — құрылыс торы; 3 — координаталы тордың остері; 4 — қызыл сызықЕгер құрылыстың шеберлік жоспарында қызыл сызық жоспар- ланған орталық сызық ретінде болса, болашақ ғимараттың жағдай- ын анықтайтын кез келген деректер, мысалы, қызыл сызықта А нүктесі, ғимараттың негізгі осьі мен қызыл сызығы арасындағы ара қашықтық және А нүктесінен негізгі осьтің қиылысу нүктесіне дейін- гі қашықтық (Сурет 3.3, б).Сыртқы туралау желісінің осьтік геодезиялық белгілері ғимарат- тың бұрыштарының негізгі орталық нүктелерінің қиылысу нүкте- лерінің белгілерін қоса алғанда, әр осьте кем дегенде төрт болуы ке- рек. Жерде ғимараттың жалпы өлшемдерін немесе температуралық тігістің орналасуын анықтайтын басты орталық осьтері бекітілген.Құрылыс алаңының және ғимараттың сыртқы орталығының те- гістеу желісі мемлекеттік геодезиялық желінің кем дегенде екі нүк- тесімен және инженерлік желілер бойынша (кемінде 0,5 шм) әрбір ғимаратта (кем дегенде бір) шегінде орналасқан учаскелерде қолдау көрсетіледі.Құрылыс алаңында биіктікке негізделген негіздеме жоғары деңгей- лі күшті нүктелер - құрылыс бағдарлары арқылы қамтамасыз етіледі. Құрылыс блоктары құрылыс желісінің және қызыл сызықтың не- гізгі нүктелері ретінде пайдаланылады. Әр құрылыстың бағдарлары- ның биіктік белгісі геодезиялық желінің кемінде екі негізгі нүктесі-нен немесе жергілікті құнынан алынады. 54 Геодезиялық орналасу және құрылыс алаңында бекітілген ір- гетастың геодезиялық белгілері үшін техникалық құжаттама құрылыс-монтаж жұмыстарын бастамас бұрын 10 күннен кешіктір- мей мердігерге берілді.Құрылыс барысында құрылыс ұйымы геодезиялық орталықтың белгілерінің қауіпсіздігі мен тұрақтылығын бақылауға тиіс.    3.5 АУЛАНЫ ТАЗАРТУ ЖӘНЕ ҚҰРЫЛЫСТАРДЫ ҚҰЛАТУҚұрылыс алаңын ағаштан және бұталардан босату жобамен бел- гіленген шекараларда жүзеге асырылады.Бағалы ағаш түрлері жаңа жерлерге көшіріледі, кесілген - құрылыс алаңынан тыс жерде сақталады.Кесу немесе трансплантациялауға жатпайтын жасыл екпелер дуал- мен жаңартылып отырады, ал жеке тұрған ағаштардың шұңқырлары ықтимал зақымдан қорғайды.Қауіпсіз жұмыс және ағаш кесу ыңғайлылығы үшін аймақ щетка- лармен, бульдозерлермен және тракторлармен - роботтарды ұстайтын бұталар мен шағын ормандардан тазартылады.Ағаш кесу әдісі (3.4 сурет) олардың мөлшеріне және құнына, сондай-ақ топырақтың түріне және гидрологиялық жағдайына байланысты.Қалыпты топырақтарда, олардың диаметріне қарамастан, ағаштар тамыры бар.Шағын және орташа ағаштар екі сатыдағы бульдозермен неме- се трактормен бір жүгіру арқылы төңкеріледі. Біріншіден, жүзі бар бульдозер 0.8 ... 0.9 м дейін көтеріліп, ағаштан құлап, содан кейін оны төңкеріп тастайды.Ірі ағаштар қиратылып, алдын-ала тамшылатып, тамырлардан арықтайды.Шағын қазбаларды, траншеяларды, арқандарды және резервуар- ларды әзірлеуге арналған учаскелерде баспалдақтар жердің деңгей- інде кесіледі (3.5 сурет). Лифтсіз трактордың көмегімен шұңқырды тартып алмас бұрын, қабырға айналасындағы тамырлар қиылады. Диаметрі 30 см-ден асады, тракторға орнатылып, қысқыштар мен қырғыштар қолданылады. Дүңгіршектердің үлкен диаметрімен олар жарылып кетеді. 55 Ағаштардың көбі электрлік арамен 0,2 0,3 м биіктікте кесіледі, содан кейін олар жіптерден тазаланады және қол жетімді уақытша сақтау орындарына орналастырылады.Құрылыс алаңынан жиналған кезде, жер бетінде орналасқан та- стар (тастар) жалпыға бөлінеді (барлық қол жетімді құралдармен тасымалдануы мүмкін) және үлкен мөлшерде (тастардың мөлшері оларды тасымалдамауға мүмкіндік бермейді). Үлкен тастар, әдетте, жарылыс алдында алдын-ала бөлінеді, ал содан кейін экспортталады немесе кейде жай жерге көмілетін болады.Бекітілген аумақтан алынатын құнарлы топырақ қабаты (вегета- тивтік қабат) бульдозер немесе қозғалтқыш грейдерлерінің тереңді- гіне 15-25 см тереңдікте кесіледі немесе оларды кейінірек пайдалану үшін сақталған немесе арнайы бағдарланған жерлерге ауыстырыла- ды, немесе көгалдандыру үшін басқа жерлерге тасымалданадыҒимараттарды бөлшектеу процесі дайындық және негізгі кезеңдер- ден тұрады.Дайындық кезеңінде қираған ғимарат тексеріледі: тұтастай алған- да оның жай-күйі, өндіріс әдістері, жұмыс көлемі,    Сур. Ағаштарды құлату:а —1 5 ... 25 см диаметрі бар ағаштарды бульдозермен құлату; б — қопсытқышпен тамырын кесу; в — Диаметрі 30 см-ден астам ағаштарды бульдозермен құлату кезіндегі тамырын кесу сызбасы 56       Сур. Тракторлы тренажерлы жүкарбамен бөренелерді ұрып-соғу: а — тікелей тартылу қыршуы; б — қос полиспаст көмегімен қыршу; в — үштік полиспаст көмегімен қыршу; г —топтық арқан қорын сызбасы бірнеше қабықшалардан асып түседі; 1— ұрланған қоқыс; 2 — анкерлі арқан; 3 — тартылыс арқаныт; 4 — жүк арбасы бар трактор; 5 — анкерлі қоқыс; 6 — блок; 7 — көмекші анкерлі қоқыс кейіннен пайдалану үшін бөлшектеуден материалды алу, басталу және аяқталу мерзімі және т.б. Зерттеу нәтижелері бойынша ғимараттарды бұзу және бұзу үшін жоба әзірленуде. ППС құрамына бұзылған құрылымның, схемалар мен жұмыстарды орындаудың технологиялық карталарын, жұмыс кестелерін, жұмыс әдістерін және жұмыс тәртібін, құрылыстарды уақытша бекіту әдістерін, құрылыс машиналары мен механизмдерін, элементтерді бекіту, орманды, орманды және баспалдақтарды салу57 дың бас жоспарын, сондай-ақ шаралар , жұмыс қауіпсіздігін қамта- масыз ету.Ғимаратты бұзу оларды бөлшектеуге (кейіннен бөлшектеуге) неме- се құлауына байланысты жүргізіледі.Түрлі құрылымдарды бөлшектеу кезінде (негізгі кезең), негізінен қолмен, жартылай механикаландырылған, механикаландырылған және жарылғыш әдістер қолданылады. Бұл жұмыстар еңбекқор- лықты, күрделі, қауіпті жіктеледі және оларды іске асыруда ерекше назар аударуды талап етеді.Ғимараттарды бөлшектеудің қол тәсілі - көп уақытты қажет етеді. Оны жүзеге асыру үшін сізге қолмен құрал (қопсытқыштар, сыналар, қылшақшалар, каламалар және т.б.), сондай-ақ газды кесу жабдығы қажет. Бөлшектерді бөлшектеудің қолмен жасалынған әдісі шағын көлемде немесе басқа әдістерді қолдануға болмайтын жағдайларда қолданылады.Жартылай механизацияланған әдіспен бөлшектеу ғимараттары пневматикалық және электрлендірілген аспаптарды қолдануда не- гізделеді: пневматикалық балғалары, күрекшелерді тазартқыштар, пневматикалық бетондарды ажыратқыштар, механикалық аралар, лебедкалар, ұялар және т.б. Бұл әдіс ең таралған, бірақ еңбектегі және қымбат болып табылады, сонымен қатар жұмыстарды өндіру шу мен шаңды алып тастаумен қатар жүреді.Механикаландырылған әдіс болған жағдайда, жұмыс құрылымда- рын бөлшектеу машиналар мен механизмдер көмегімен жүзеге асы- рылады. Өздігінен жүретін кран немесе экскаватордың бумдарына арқандармен соққыға ұшыраған шар немесе соққы балғалары бар конструкцияларды соққыға жаратудың кең таралған әдісі.Бос тұрған ғимараттардың немесе ғимараттардың негізгі бөліктерінен бөлінген тракторлар мен бульдозерлердің құлауы үшін жоғарғы бөлікте конструкциялар теміржол кабельдерімен байланысы бар, олар сәтсіздік- ке ұшырамас бұрын немесе олардың бұзылуына әкеліп соқтыратын ме- ханизмдерге байланады. Жартылай механизммен салыстырғанда, бұл әдіс ғимараттарды бөлшектеу және бұзу үшін тиімді және рационалды. Жарылыс әдісі ғимараттарды бөлшектеу жарылыс энергиясын пайдалануға негізделген. Ғимаратты бұзу үшін ғимараттың негізін- дегі бір деңгейде орналасқан жердегі жарылғыш жарылғыш заттар пайдаланылады (яғни, жерден кем дегенде 0,5 м), осылайша үздіксіз суб-бетті қалыптастырады. Жарылыс нәтижесінде ғимарат құлап, оның базасына қоныстанды. Жарылысқа дейін ғимарат барлық ағаш 58 құрылымдардан (рельстер, төбелер, бөлімдер, терезелер, есіктер және т.б.) босатылуы тиіс. Бетон және темірбетонды конструкциялар ұсақтауға арналған. Құрылымдар мен конструкциялардың көлеміне байланысты үстеме, бұрғылау тесіктері, ұңғыма немесе камералық төлемдер қолданылады. Жарылғыш әдіс ең қиын және ең үнемді.Монолитті темірбетоннан жасалған ғимараттардың құрылысын жою үшін электрогидродиспенттік әдіс қолданылады. Жарылыс әдісінен айырмашылығы, электр гидравликалық әдісі жарылғыш толқыны тудырмайды, фрагменттер шашырап қалмайды.Бетон және темірбетон кесу, оның ішінде өртенген тесіктер мен ай- ыппұлдарды жою үшін газ ағыны түрінде қуатты жылу көзін пайда- лануға негізделген жылуды жою әдісі қолданылады.Құрастырмалы темірбетон конструкциялары бұзу схемасына сәй- кес, орнату схемасының кері бөлігіне сәйкес бөлшектеледі. Бөлшек- теуді бастамас бұрын, элемент қосылымдардан босатылады. Элемент- терге бөле алмайтын құрама темірбетон конструкциялары монолитті түрде бөлшектеледі.Ғимараттарды бөлшектеу немесе жою кезінде жиі қолданылатын біріккен әдіс қолданылады, онда кейбір конструкциялық элемент- тер қолмен бөлшектеледі, басқалары - механикаландырылған, жа- рылғыш және т.б. Мысалы, бір қабатты қаңқалық ғимаратты кірпіш қабырғалармен бұзу кезінде механикалық бөлшектеу керек қабырға- лардан және жарылыс нәтижесінде іргетастар жойылғаннан басқа құрылымдарды қолмен бөлшектеу ұсынылады.Ағаш құрылымдар бөлшектеліп, олардың элементтері кейінгі пай- далану үшін қабылданбайды. Бөлшектерді бөлшектеген кезде, әр элементтің орнына тұрақты болу үшін алдын ала бекітілмеген.Ғимараттарды бұзудан кейін аумақты жоспарлау жүзеге асырылады.   3.6. СУ БҰРУ ҚҰРЫЛҒЫСЫҚұрылыс алаңының аумағын тазалаудан кейін жер үсті суларын жою жұмыстары жүргізілуде. Жер үсті сулары атмосфералық жа- уын-шашыннан (дауыл мен еріген сулардан) қалыптасады. Құрлық алаңында тікелей қалыптасқан көршілес аудандардан және «өздері» жер үсті сулары бар «бейтаныс» бар. Сайт алаңы «сыртқы» бетінің суы келгеннен қорғалған болуы керек. 59 Кептіру уақытша және тұрақты құрылғылардың көмегімен жүзеге асырылады, ол учаске шекарасында «бөтен» суларды ұстап тұруды қамтамасыз етеді және учаске аумағына түсетін су ағынын жедел- детеді.Уақытша дренаждау үшін резерваттар, қуыршақтар мен қоқыстар құрылыс учаскесінің төбесінде, сондай-ақ арнайы жағалауларда, төңірегі, дренажды, дренаждық ағындармен және беткейлері бар ау- мақты жоспарлауда орналасқан.Су бұрғыш аралықтары (3.6-сурет) кемінде 0,5 м тереңдікте ор- наласады, ені 0,5 ... 0,6 м. Болашақ қазба беткейінің көлбеуі мен ең жақын өрт шұңқырының арасындағы қашықтық кемінде 5 м - тұрақты дренаж құрылғысы болуы тиіс; кем дегенде 3 м - құрылғы- ның уақытша болғанда. Уақытша ағызылатын каналдардың дәне- керлеуі есептелген су деңгейінен жоғары болуы тиіс.«Олардың» жер үсті сулары жердің тігінен орналасуына және ашық немесе жабық дренаж жүйесімен қамтамасыз етіледі.Жер асты суларымен горизонттың жоғары деңгейімен қатты суа- рылатын болса, дренажды дренаждық жүйелермен жүзеге асырады.Жер асты дренажды жер учаскесінің кейбір учаскелерінде (құрылы- сты дренаждау) жер асты суларының деңгейін уақытша (құрылыс кезеңінде) немесе жаңадан салынған және қолданыстағы учаскелер- де ұзақ уақыт судың сарқылуы үшін ұйымдастырылады.Құрылыста дренаждың келесі түрлері қолданылады: көлденең (ашық және жабық), тік, аралас және арнайы.Қордың көлденең кептіруісудың төменгі тереңдігі 0,3-0,4 м дейін төмендету қажет болған жағдайда төмен сүзгі факторы бар топы- раққа қолданылады. Көлденең ашық дренаж 1,5 м тереңдікте 1: 2 те- реңдікте және ағынның төменгі жағында бойлық беткейлерде орна- ласқан бұрыштар (бұрыштар) түрінде орналасады.Омыртқасының түбінде қалыңдығы 10-15 см қалың құм, қиыршық тас немесе қиыршық тас қабаты жатады.Жабық көлденең дренажды(3.7-сурет) - ағынды суды ағызатын материалмен (қиыршықтас , қиыршық тас, құм құм) толтырылған шұңқырлармен (бұрыштар). Кенді түбінде перфорацияланған құбы- рлар: керамика, бетон, асбест цемент, ағаш. Кептіру құбырлар әрқай- сысының кемінде 15 см қалыңдығы бар сүзгілеу материалының екі қабатына шашырайды. 60   Сур.  Алаңды жерүсті суының түсуінен қорғау:1 — су ағызатын бассейн; 2 — таулы арық;3 — құрылыс алаңы       Сыртқы қабаты (кептіру шаңы) үшін құм пайдаланылады; Ішкі- қиыршық тас немесе қиыршық тас үшін . Мұндай кептірулер ең тиімді болып табылады, өйткені құбырдағы судың жылдамдығы ағынды материалға қарағанда жоғары. Жабық кептіру жер асты мұздату деңгейінен төмен, бойлық градиентпен кемінде 0,005.Түтікшелі кептіру жүйелі түрде реттеледі. Құм қалыңдығы 5 см- ден кем емес қабаты бар күшейтілген негізге таралады, алдын ала орнатылған екі ұңғыманың арасындағы қысқартылған секциядан бастап, оның үстіне тесіктердің (тесіктердің) үлкен саны бар диа- метрі 100 және 150 мм құбырлар төселеді. Құбырларды төсегеннен кейін олар үлкен үзгі материалы (құм) бар дереу ұйықтап жатыр,  Сур. Жабық кептіру сызбасы: 1 — жергілікті топырақ; 2 — ұсақ түйіршікті құм; 3 — ірі түйіршікті құм;— қиыршық тас;— кеуекті материалдан жасалған немесе перфорацияланған құбыр;— тығыздағыш қабат (өлшемдері м көрсетілген) 61 өйткені құбырлар ұзақ уақыт бойы ашық қалдырылып, құлап кетуі мүмкін. Құмды фильтр орнатқаннан кейін, шұңқыр жергілікті топы- рақпен жабылған. Құбырлардың құрылысы машиналарды қолдануға мүмкіндік береді.Құбырлар сүзгілерін пайдалану еңбек шығындарын және жұмыс құнын айтарлықтай төмендетеді.Көптеген құбырлы дренаждар қабырғалық жағынан біріктіріл- ген дренаж болып табылады, ол ғимараттардың жер асты бөлік- терін жер асты және жер үсті суларымен толып тастаудан қорғау үшін іргетастарды жинаумен бір мезгілде ұйымдастырылады.Тіке кептіру - төменгі бөліктегі фильтірлі құбырлы ұңғымасы, оның ішіндегі жер асты сулары терең сорғылармен сорылады.Біріктірілген кептіру көлденең және тік кептіру аймақтарын қамтиды.   3.7 АЛАҢДЫ ҚҰРЫЛЫСҚА ДАЙЫНДАУ ЖӘНЕ ОНЫ ОРНАЛАСТЫРУ Құрылыс алаңын дайындау және орналастыру мыналарды қамтиды: ■құрылыс алаңына уақытша жолдар мен кірмелерді ұйымдастыру;■уақытша коммуникациялар (электр, су, ауа, тұтыну орындарына бу беру);■қоймалық және шоғырландыруға арналған алаңдар- ды орналастыру;■монтаждық қондырғыларды монтаждау, сынау және тіркеуді, кран жолдарын, іргетасты орнатуды, мон- таждық жабдықтарды орнатуды;■уақытша тұрмыстық үй-жайларды монтаждау және қолданыстағы немесе құрылыс объектілерін өнер- кәсіптік үй-жайларға (механикалық шеберханалар, компрессорлық бөлмелер және т.б.) бейімдеу,киім-кешек, кеңсе, жұмыс кабиналары;■құрылыс алаңын қоршау. 62 Құрылыс алаңының инженерлік сүйемелдеуі уақытша жолдарды салуды көздейді, ал қолданыстағы жол желісін барынша пайдалану керек. Уақытша жолдар екі жақты қозғалыс үшін ұйымдастырылуы тиіс; бір жолақты жолдар айналмалы қозғалысты ұйымдастырғанда рұқсат етіледі.Екі жақты қозғалысқа арналған жүріс бөлігінің ені 6 м, бір жақты қозғалыс үшін - 3,5 м, жолдардың ені - кемінде 1 м болуы керек. Құрылыс алаңының шиеленіс жағдайында иығының ені 0,5 м дейін азайтылуы мүмкін.Құрылыс алаңындағы жолдардың ең аз радиусы максималды гра- диентпен 0,08% 12 м рұқсат етіледі.Дайындық кезеңінде уақытша байланыс желілері салынды: уақыт- ша сумен жабдықтау желілері (соның ішінде өрт сөндіру), жылумен жабдықтау, барлық кабиналар мен басқа ғимараттарға электрмен жабдықтау, электромеханикалық қондырғыларды орнату орындары.Уақытша телефонмен және диспетчерлік байланыспен қамтамасыз етілуге тиіс.Құрылыс алаңы уақытша ғимараттармен жабдықталған: шкафтар, шкафтар, асхана, душ, құрылыс жұмыстарын өндіруші кеңсе, ван- на бөлмелері, құрылыс материалдары мен құралдарын сақтауға ар- налған қоймалар, шатырлар және т.б. Уақытша ғимараттар,Уақытша ғимараттар үшін бұзылған ғимараттардың бір бөлігі құрылыс ғимаратының аумағында болмаса және құрылыс жұмы- старының қалыпты жұмысына кедергі жасамаса, сондай-ақ вагон, блок және контейнер түрлерінің түгендеу ғимараттарын пайдалануға кеңес беріледі. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫҚұрылыс алаңының инженерлік-техникалық дайындығына қандай жұмыстар кіреді?Құрылыс алаңының бөлгіш негізі неге қажет?Құрылыс алаңына негізделген геодезиялық орталық қалай жүзеге асырылады?Дайындық кезеңінде атқарылған жұмыстардың құрамы қандай?«Жер үсті суларын» жою үшін қандай шаралар қабылдау қажет? 63 Құрылыс алаңының орналасуы неде?Екі жақты қозғалыстағы уақытша жолдың жолының ені қандай?Құрылыс кезеңінде қандай уақытша ғимараттар құрылыс алаңымен жабдықталған?

65 салу үшін қазба жұмыстары үшін қазынды деп аталатын ұзақ қаз- ба жұмыстары.Қосалқы (жер) жұмыстары:шұңқырлар мен шұңқырларды уақыт- ша бекіту, суды ағызу, жерасты суларының деңгейін төмендету, әл- сіз топырақты жасанды бекіту.Гидрожуу — қазба қондырғысында целлюлоза түрінде жет- кізілетін топырақты төсеудің технологиялық жұмысы.Топырақ сулар - жердің беткі қабатындағы су өткізбейтін жыныста- ры жоқ, бірінші қабаттың жер асты сулары; қысымға ұшырамай, дең- гейде және өндірістік деңгейде маусымдық ауытқуларға ұшырайды.Құрылыстағы топырақтар — негізінен, ғимараттар мен құрылы- старға арналған негіздер, материалдар немесе қоршаған орта ретінде пайдаланылуы мүмкін жер қыртысының (соның ішінде топырақтың) жерінде орналасқан тау жыныстары.Кенжар (құрылыста) — бір паркингтен, гидромеханизация және бұрғылау жұмыстары кезінде дамыған топырақтың беті және т.б.Топырақтарды қатайту — күштілікті немесе бірігуді арттыру және жер асты суларының өткізбейтіндігін қамтамасыз ету үшін олардың табиғат жағдайында топырақтың қасиеттерін физика- лық-химиялық әдістермен жасанды түрде трансформациялау. Топы- рақтың бекітілуі базаның мойынтірек қабілетін арттырады; Ол сон- дай-ақ қазба қабырғаларын нығайтуға, сүзуге қарсы перделер жасау және т.б. үшін қолданылады. Топырақты бекітудің негізгі жолдары:■кірігу;■саздану;■битумдау;■силикаттану;■шайырлану;■жасанды мұздату;■электрохимиялық немесе термиялық әсер әдістері.Құлама жатысы — жер құрылымының беріктілігін қамтамасыз ету (үйінділер, ойықтар). Норманның қарқындылығы жер құрылы- мының биіктігінің орнына дейін (көлбеу көлбеуді көлденең қималау) сипатталады. көлбеу коэффициенті.Топырақты қатыру — 0 ° C-тан төмен температура кезінде табиғи күйінде әлсіз және су толтырылған топырақты жасанды салқындату және оларды суға төзімді ету. 66 Тазалау — төменгі бетінен және қазба қабырғаларынан топы- рақтың жетіспеушілігін кесу, оларды жобалау мөлшеріне жеткізу үшін қазба. Құлыптау құрылғылары қазып алу шелектеріне орнаты- лады.Жер жұмыстары — ғимараттар мен құрылыстардың іргетасын салу үшін топырақтың тегістелуін және тығыздалуын және құрылыс үшін аумақтарды жоспарлаумен топырақтың қазуын (дамуын), оның қозғалысын және төсеуін қоса алғанда, құрылыс жұмыстарының ке- шені.Зумпф — су немесе шламды жинауға арналған резервуар (мысалы, гидромеханизацияда).Иглофильтр — 40 ... 70 мм диаметрлі құбыр, ұңғыма ретінде қы- змет ететін соңында сүзгі бар. Құрғату кезінде жер асты суларының деңгейін төмендету үшін қолданылады.Топырақ сулардың деңгейін жасанды төмендету инелер-фильтра- ция, экожүйе игле-сүзу қондырғылары немесе жеке сорғылармен жабдықталған ұңғымалар жүйесі арқылы жүзеге асырылады.Кавальер — артық емес топырақты құю кезінде пайда болған, сон- дай-ақ топырақтың уақытша сақталуы, траншеялар мен іргетастар- ды толтыру үшін жасалған.Камуфлет — шұңқыр қалдырмайтын жер асты жарылысының күші.Қазаншұңқыр — ғимараттар мен құрылыстардың негіздері мен ір- гетастарын салуға арналған жердегі қазба жұмыстары.Нөлдік цикл — ғимараттың жерасты бөлігін әдеттегі дизайнерлік белгісінен төмен нөлге теңшелген құрылыс жұмыстарының кешені. Жұмыстың құрамына: тік жоспарлау, қазу, қаптау, іргетас және жертөле қабырғалары, гриль, кірпіш және коммуналдық қызмет- тердің шығарылымдары, қабырғалардың жер асты бөлігін гидро- оқшаулау, жертөле қабаттарын орнату, шұңқырдың шұңқырларын толтыру.Обноска — құрылыс алаңында ғимараттың осьтерін алып тастау және оларды бекіту үшін пайдаланылатын арнайы құрылғы.Қайта себу — конструкцияларды монтаждаудан немесе байланыс орнатудан кейін шұңқырда қалдырылған қазбалар мен шұңқырлар- ды қазумен толтырады.Негізгі (жер) үрдістері: қазылған және шұңқырларды қазу, учаскелерді төсеу, топырақты тығыздауымен беткейлерді қазу, топы-

68 Тұрақты жер ғимараттары ұзақ уақыт пайдаланылуға ар- налған. Оларға каналдар, бөгеттер, тоғандар, тұрғын квартал- дарға арналған алаңдар, өндірістік құрылыс кешендері, стади- ондар, аэродромдар, шұңқырлар және жердегі жол төсемдері, су құрылғылары және т.б. жатады.Құрылыс алдында салынатын жер ғимараттары уақытша бо- лып табылады. Олар іргетастар және ғимараттың жер асты бөліктерінің, жер асты коммуникация төсемдері және т.б. жұ- мыстарды орындауға тағайындалған.Ені 3 м және ені айтарлықтай асып түсетін ұзындығы бар шұңқырлар ор деп аталады.Ұзындығы енімен бірдей немесе оның көлемінің 10 еселігінен аспайтын шұңқыр қазаншұңқыр деп ата- лады. Ор және қазаншұңқырлардың түбі және бүйір беттері, көл- беу бөктерлері немесе тік қабырғалары бер.Жер ғимараттарын тұрақты және уақытша бөлу, олардың бөктерлеріне, мұқият тығыздалуына, шұңқыр денесіне су өткіз- беушілік сияқты әр-түрлі талаптар қойылатындықтан қажетті болып табылады.Жер бетіне қатысты жер ғимараттарының орналасуына байла- нысты:■шұңқырлар —төменгі бет деңгейіндегі топырақты өңдеу нәтижесінде жинақталған қабырға қуысы;■үйінді — бұрын өңделіп салынған топырақтың үстірт жері;■кавальерлер — қажетті емес топырақты себу барысында пайда болған, сонымен қатар топырақты, траншейлерді және іргетастарды уақытша сақтауға арналған топырақтар.Жер ғимарттарының түрлері 4.1 суретте көрсетілген.Беті жабылған және көлік және коммуналдық туннель ғимарат- тары және басқа да мақсатта жасалған уақытша шұңқырлар жер асты қазбалар деп аталады.Жер асты бөліктері ғимараттарын орналастырған соң топырақ үйіндісін (кавальераны) қуыс, деп аталатын, яғни бүйір бет және қазаншұңқыр бөктерлерінің (траншей) арасына салады.Егерде қиыршық топырақ ғимараттың жер асты бөліктерін немесе коммуникацияларды толығымен жабуға пайдаланылса, онда ол қайта топырақ себу деп аталады. 69                сурет. Жер ғимараттарының түрлері:І — шұңқырлардың көлденең пішіні: а —тік бұрышты пішінді траншея ; б —трапеция формасындағы қазаншұңқыр (тран- шея); в — тұрақты шұңқырлар пішіні; 1 — бөктер жиегі; 2— бөктер; 3 —кемер; 4 — бөктер негізі; 5 —шұңқырдың түбі; 6 — банкет; 7 —тау оры; ІІ — жер асты өнімдерінің кесігі : г — дөңгелек; д — тік бұрышы ; ІІІ — үйінділер пішіні : е — уақытша үйінділер; ж — тұрақты; ІV — теріс үйінді:з — қазаншұңқыр қуысы; и — траншей ; m— бөктер коэффи- циенті.Жер ғимараттарының тағайындалуы және пайдалану беріктігіне сәйкестігі жобалау және құрылыс жүргізу барысында талап кешен- дерін сақтаумен қамтамасыз етіледі.Барлық жер ғимараттары берік, сапалы, есептелген жүкті қабылдай алатын, климаттық әсерлерге (ат- мосфералық жауын-шашындар, теріс температуралар, жел соғу және т.б.) төтеп бере алуы, жобаға сәйкес кескіндемелері және көлемдері болуы және оларды пайдалану барысында сақтаулары қажет. Жер ғимараттарына қатыста нақты шартттар құрылыс жобасының нор- маларына сәйкес жобамн белгіленеді. 70  4.3 ТОПЫРАҚТАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚАСИЕТТЕРІЖер қыртысының үстіңгі қабаттарында жатқан тау жыныстарын топырақтар деп атайды. Табиғатта топырақтың түйіршік құрамы- на, физикалық және механикалық қаиет көрсеткіштеріне, жату ерек- шеліктеріне байланысты өте көп түрлері бар.Жер ғимараттарының құрылысын жүргізу барысында құмды (құм,құмдақ), батпақты (батпақ, балшық), тастақ (атпалы және жа- уын- шашынды), өсімдік және сары топырақты жерлер өңделеді.Топырақтардың құрамының сипаттамасы және оларды жіктеу әр-түрлі белгілер бойынша жүргізіледі, яғни жер асты ғимарттарын жүргізудегі материал немесе ғимарат құрылысы және құрылыс ма- шиналарының жұмысы жүргізілетін физикалық орта ретінде алуға байланысты қарастырылады.Топырақтың қасиеттері және олардың физикалық-мехникалық си- паттамалары өндіріс технологиясына, еңбек сыйымдылығына және жұмыс құнына әсер етеді. Ең тиімді жұмыс жүргізу тәсілін таңдау барысында келесі негізгі сипаттамаларды ескерген жөн: көлем мас- сасы, тығыздық, қуыстық, табиғи бөктері, ұласуы, ылғалдылық, қопсығыштығы, сығылуға беріктігі және т.б.Тығыз денедегі табиғи жағдайдағы 1 м3 топырақ көлемді масса деп саналған. Құмды және балшықты топырақтың көлемді массасы 1,5...2,0 т/м3 құрайды; тасты қоспсылмаған топырақ 3 т/м3 дейін құрайды.Ылғалдық W, %, топырақ аралығының сумен қанығуын және то- пырақтағы судың оның қатты бөлшектеріне қатынасын анықтайды:g g W = —в—с 100,g (4.1)  мұндағы g с , g — құғауға дейінгі және құрғағаннан кейінгі топы- рақты сынау массасына сәйкестігі.Ылғалдығы 5% дейінгі топырақтар құрғақ деп, ал 30 % астамы сулы деп саналады. Ұласу топырақтың жылжуға бастапқы ауытқу- мен анықталады және оның топырақ түірне және оның ылғалдылық деңгейі байланысты. Топырақтың табиғи бөктер бұрышы оның, шектік тепе-теңдік жағдайда болатын физикалық қасиеттерімен (ұлғасу күшіне, төмен жатқан қабаттарының қысымына, ішкі үйкеліс бұрыштарына және т.б.) сипатталады.. 71 Ұласу күші болмаған кезде бөктердің ең үлкен бұрышы ішкі үй- келіс бұрышына тең.Орналасу биіктігіне қатынасын көрсететін шұңқырлардың беткей ылдилығы мен жауу, тұрақты және уақытша жер ғимараттары үшін әр-түрлі.Құрылыс нормаларына сәйкес тұрақты ғимараттардың үйінділері шұңқырдардың беткейлеріне қарағанда жайпақ жасалады. Тік бет- кейлерге уақытша ғимараттар: қазаншұңқырлар және траншейлер кезінде жол беріледі.Мысалы, тұрақты ғимарттардың саздақ топырақ және 3 м. дейінгі тереңдіктегі тік беткейлерінде 1:1,25 қабылданылады; тұрақты үй- інділерде1 : 1,5; қазаншұңқырлар мен таршеяларда -1:0,5 қабылда- нылады.Биік үйінділер және терең қазаншұңқырларға төменгі жағы жай- пақтау айналмалы тіктігіне келтіру ұсынылады.Өңдек барысында үйіндінің табиғи құрылымы бұзылады, соның нәтижесінде топырақ қопсығыш болып, оның көлемі ұлғаяды.Үйіндінің қопсығыштығыш және табиғи жағдайдағы көлемдерінің алғашқы қопсығыш коэффициентімен анықталады. Үйінділерді та- сымалдауға арналған көлік құралының есебін алу, жер қазатын ма- шиналардың шығарылым анықтау, кавальерларін жобалау барысы- на алғашқы қоспытқыш коэффициентін ескеру қажет.Ұзақ уақыт үйінді боп жатып қалған қопсытылған үйінді атмос- фералық жауын-шашындардың әсер етуінің есебінен өзінен өзі тығыздалуға бейім.Төр ай уақыттан астап үйіліп жатқан, сонымен қатар механикалық тығыздалуға ұшыраған топырақтың тығыздығы зертханалық жол- мен анықталады.Топырақтардың маңызды технологиялық сипаттамасын анықтай- тын - өңдеу қиындығы топырақтың өңдеуге қарсыласуы топырақ құрылымына, тығыздығына және белгілі бір деңгейде ұласу күшіне байланысты.Жер жұмыстарын жобалау және жүргізу барысында өңдеу тәсіліне байланысты өңдеу қиындығы нышаны бойынша топырақ сыныпта- малары қолданылады және жер жұмыстары бойынша өндіріс норма- лары (БНжБ) мен анықтамаларды келтіріледі. 72 ЖЕР ҒИМАРАТТАРЫН БӨЛУ ЖӘНЕ БЕКІТІП ТАСТАУЖер ғимараттарын бөлу және төңірекке бекітіп тастау олардың тұратын жерлерін белгілеу мен бекіту болып табылады және геоде- зиялық және әр-түрлі құралдармен жүзеге асырылады. Құрылыстық бас жоспар, ғимараттардың жұмыс сызбалары және бөлу сызбалары бекітуге арналған бастапқы материалдар болып табылады.Жобаны затқа айналдыру барысында негізгі және бөлшектік бөлу жұмыстары орындалады. Негізі жұмыстарға ғимарттардың және құрылыстардың (құрылыс алаңдары инежерлік дайындалу барысын- да орындалады) басты және негізгі өстерін анықтау және бекітуден жатады. Толық жұмыстар кескіндерді, көлемдер мен ғимарат элемент- терінің биіктік белгілерін бекітуді қамтамасыз етеді.Ғимарат өсін, қазаншұңқырларды толығымен бекіту және оларды төңірекке бекітіп тастау үшін құрылыс қоршауын пайдаланылады (4.2 сурет). Ол ғимарат бойына жаппай немесе үзілмелі болуы мүмкін. Үзілмелі қоршау құрылыс машиналары мен нысан бойындағы көлік- тердің қозғалысын қиындатпайтындықтан ыңғайлырақ болып табы- лады.Геодезиялық құралдарды негізгі өстерге пайдалану арқылы, яғни алшақтықты ғимараттың ішкі пішінін жасайтын, құрылыс процесінде оның орналасуын өзгеріссіздігін қамтамасыз ететін қоршаулар орна- тылады.Қоршау топыраққа бір-бірінен 3 м аралықта қағылатын тіреулер түріндегі қаңқалардан тұрады. Ішкі жақтарынан тіреулерге қалың- дығы 40...50 мм кесілген тақтайлар қағылады, оның әр қайсысы кем дегенде үш тіреуге сүйеніп тұрады. Барлық тақтайлардың жоғарғы қа- бырғасы көлденеңнен орналасады, яғни олар нивелирмдің көмегімен бақыланады.Қоршау металл немесе ағаштан жасалған болуы мүмкін.Металл ин- вентарлы қоршау жұмыста ыңғайлы, демонтаждалады және бірнеше рет қолдануға жарамды. Қоршаудың оңтайлы биіктігі-0,5.1,2 м.Ғимараттың негізгі өстері және төңірекке көшіріп әкелінген тұстама- лық белгілер және ғимараттың қалған барлық өстері белгіленетін қада белгілер қойылады. Қоршауға өстер мен белгілер шегемен бекітіледі, оларға сымдар немесе шнур тығыз бекітіледі; содан соң өстер мен бел- гілер нөмірленеді. 73 Сымға бойлап және көлденеңнен бағытталған өстер тіктеуішпен тексерілетін және геодезиялық құралдардың көмегімен анықталатын, бұдан бұрын жерге бектіліген нүктелермен беттесуі қажет (4.2 сурет- тен қарау). .сурет. Жер ғимараттарын гедезиялық ажырату элементтер: а —қоршаудың инвентарлық металл тіреуі; б — өстерді бекіту сызбасы; в —қоршаулардың орналасу сызбасы;г —қазаншұңқырлардыбөлу жоспары: 1 —тіреу белгілер; 2 —ғимараттың негізгі өстері; 3 —қоршауға орнатылған өстер(көлемдері м көрсетілген)Қоршаудан бірнеше ара қашықтық аралығында шатырлар (арма- тура өзегі) түрінде өс сызықтарына бекітілетін қосымша белгілер орнатылады, олар қоршаудан ара қышықтығы 5....10м топыраққа қағылады.Қоршау жер асты ғимараттарды тұрғызу барысында сақталады, содан соң бөлетінӨстер құрылыс салынған ғимараттың жер астына көшіріледі.Ла- зерлі гедезиялық құрылғыларды пайдалану барысында қоршауды айтарлықтай сирек және тұрмыстық құрылыстарда, шарбақтарға және т.б.орнатылады. 74  4.5 СУТӨКПЕ ЖӘНЕ СУ ҚЫСЫМЫ  Топырақта шағын су төкпе ағысымен жұмыс жасау процесінде қа- заншұңқырларды (траншейлер) құрғату үшін ашық су ағысы, яғни зумпфтан (тікелей) және су жиналатын арықтардан сусорғышпен су ағызылады.Топырақ суларының біраз су және өңделететін суға қаныққан то- пырақ қабатның қалыңдығы үлкен болғанда жабық, яғни топырақты, сутөкпе немесе құрылыс бойынша судыазайту сияқты әр-түрлі тәсілдерді пайдалану отырып топырақ суларының деңгейі жасанды төмендетіледі.Ашық түрде сутөкпе (4.3. сур.) қазаншұңқыр суларды шұңқы- рлардан тікелей тартып шығаруды қарастырады. Топырақ түбін өңдеу барысында шұңқыр түбін шұңқырдың төмендеген бөлігін- де сужинақталатын жанасшұңқырға (зумпфке) кішкене (0,2...0,5%) еңкейтіледі.Жанасшұңқырларды ғимараттан 3.10 м ара қашықтық шекарада орнатылады және ғимарат іргетасынан 1м төмен терең- детіледі. Жанасшұңқырлардан суды диафрагмалы немесе мікбасты сорғыштармен тартып алынады.Nи сорғыштарының саны, олардың параметрлері топырақтағы судың деңгейлері белгілегеннен төмен орналасатын қазаншұңқыр және қоршаулардан түбінің барлық жерлерінен топырақ суларының ағылуымен және сорғыштың сағаттық жұмыс атқаруымен анықта- лады: N= (Пдна + FOTK)α К, (4.2)Пн мұндағы FAHa, FOTK— топырақтағы судың деңгейлері белгіле- геннен төмен орналасатын қазанщұңқырдың (траншей) түбіне және қоршауларға сәйкес алаңдар; a— алаңы1 м2 топырақтағы сулардың ағуы; К —жиі жауын-шашын жабу немесе сорғыштардың бұзылған жағдайда қорлар шамасы (К = 1,5.2,0);7м шұңқыр тереңдігінде диафрагмалық сорғыштар қолдану ұсы- нылады, ал үлкен тереңдікте-ортадан тепкіш қысымы қатты со- рғыштарды қолдану ұсынылады. 75  сурет. Ашық сутөкпе (қазаншұңқырдың жоспары):1 — сыжнақталатын құдық-зумпф; 2 —сорғыш құбыр; 3 — сорғыш; 4 — жыраҚазаншұңқырдың алаңы үлкен немесе траншей созылыңқы болған жағдайда, шағын өнімді сорғыштарды таңдаған жөн, себебі оларды қазаншұңырдың периметрі бойына тегіс қоюға болады және осыған сәйкес қазаншұңқырды қазу шамасы бойынша жұмысқа қосылады. басқа өнімнің сорғышын пайдаланған жөн,Шағын қазаншұңқырлардан су айдау барысында автокөлікке неме- се тасымалдаушы арбаға орнатылатын сорғыштарды іргетас астын- да пайдалануға болады.Сутөгу жұмыстарының еңбек сыйымдылығын есептеу барысында сорғыштардың жұмыс ауысымына қарамастан тәулік бойы жұмыс жасайтынын ескерген жөн.Шағын қазаншұңқырларда жеке тұрған іргетастарға қазаншұңқы- рлар қазылған кезде жүргізіледі және тоқтатылады. Іргетасты мон- таждаудың алдында екінші сутөгу жүргізіледі және кейін төгу және топырақты қуысқа тығыздау аяқтағанға дейін жалғасады. Оларға қы- змет көрсету үшін темір ұста, және сорғыштардың жұмысын, зумп- фтардың жағдайларын және т.б. бақылап отыратын жер қазушылар және т.б. бөлінеді. Су аз аққан жағдайда сорғыштар мезгілінде қосы- ла алады.Ашық сутөкпе сүзгіштігі салыстырмалы түрде азғантай (тәу. 1 м/т дейін) топырақтарға және түбі төмен құрғалатын шұңқырдың қысы- мы қатты топырақ суларына қолданылады. 76 Топырақтың сұйылу мүмкіндігі және іргетасының құрғатылуы- ның төмендеуіне әкелетін, оның бөлшегін сүзгіш сумен шығару осы әдістеменің жеткемшілігі болып табылады.Топырақ суларының төменгі деңгейінде орналасқан шұңқырлар- ды құру барысында суға қаныққан суды құрғату және шұңқырлады қамтамасыз ету, қазаншұңқырлар мен траншейлерде құрылыс жұ- мыстарын жүргізу барысында топырақ суларының түсуіне жол бер- меу қажет.При устройстве выемок, расположенных ниже уровня грунто¬вых вод, необходимо осушать водонасыщенный грунт и обеспечи¬вать таким образом возможность его разработки и устройства                 сурет. Жеңіл инелі сүзгіш орнатулармен суды азайту сызбасы:а — инелі сүзгіштері бір сатылы орналасқан қазаншұңқырдың жоспары: 1 — коллектор; 2 — инелі сүзгіш; 3 — вакуумды со- рғыш; 4 — су қысымы; б — инелі сүзгіштері екі сатылы орна- ласқан; в — инелі сүзгіштің сызбасы: 1 — инелі сүзгіштің ұшы; 2 —сүзгіш сетка; 3 — көп сүзгішті бөлім; 4 — сүзгіш асты- ның құбыры; 5 —иілгіш жалғастырғыш жең; 6 — коллектор;г —инелі сүзгішті қосу барысында судың қозғалу сызбасы:1 — шарлы қақпақ; д —топырақ суын (көлем м. көрсетілген) тарту барасындағы судың қозғалу сызбасы. 77  Топырақ суларын азайту үшін топырақ болашақ шұңқыр түбінде топырақ суының азаюын қамтамасыз ететін топырақ сутөкпесі қол- данылады.Қазаншұңқыр немесе траншей маңында орналасқан құбырлы құ- дықтар және ұңғыма жүйелерінен суды азайтқыш қондырғылар арқылы суды үздіксіз сорып алудың арқасында топырақ сулардың деңгейі азаяда.Топырақ суларын немесе судың деңгейін азайту әдеттегідей үш тәсілмен жүзеге асырылады: жеңіл иенлі сүзгіш қондырғылармен (4.4 сур.), терең сорғыштармен жабдықталған эжекторлы инелі сүз- гіш құрылғылар және ұңғына жүйесімен.Жеңіл инелі сүзгіш құрылғысы сужинаушы коллектордың төменгі бөлігіндегі сүзгіш болат құбырдан және электрлі қозғалтқышы бар өздігінен сорғыш құйын тәрізд сорғыштан тұрады.Инелі сүзгіш тобы қазаншұңқырдың перимерті бойынша немесе траншей бойымен топыраққа батылады (4.4 сур.), сорғыш жұмыс жа- сау барысында топырақ суы деңгейінің 5...6 м. тереңдікке төмендеуі қамтамасыз етіледі.Инелі сүзгіштер арасындағы қадам гидрологиялық жұмыс өніміне және талап етілетін судың төмендеуіне байланыстыЖеңіл инелі сүзгіш құрылғылар тәу. 2-ден 5 м. дейін коэффициент- те құмды топырақтарда қолданылады.Сүзгіштік тәу. 0,01 - 2,00 м.дейін коэффициентте топырақ сулары- ның көбірек қарқынды төмендеуін қамтамасыз ететін вакумдық су деңгейін төмендеткіш құрылғыларды пайдалану ұсынылады.Сүзгіштік коэффициенті тәул.0,05 м. кем лайлы топырақтарда электросмос құбылысына негізделген электрлі құрғатқышты пайда- ланудың есебінен судың төмендеу тиімділігіне қол жеткізуге болады.Су 5м. астам төмендеу барысында топырақ суларының 20м дейін төмендеуін қамтамасыз ететін жеңіл инелі сүзгіш немесе эжекторлы инелі сүзгіштік құрылғыларды көп қабатты ораластыру қолданылады.Суға қаныққан топырақтарда шұңқыр құрылғыларын орнату қоршауларды металл тығынмен (тығынды қабырға), , топырақты жасанды түрде қатыратын су өткізбейтін мұзды қабырғамен неме- се тиксотропты сүзілуге қарсы қаптауыш экранмен қорғау арқылы жүргізіледі. 78  4.6 ШҰҢҚЫРЛАРДЫҢ ҚАБЫРҒАЛАРЫН УАҚЫТША БЕКІТУТығыз қала құрылысы және басқа да құлама жар шұңқырлар жа- сау мүмкіндігі болмаған жағдайларда қазаншұңқырлар мен тран- шейлер құрылғыларын жасау барысында олар тік қабырғалармен жайғастырылады.Топырақ түрі мен жағдайына байланысты 1м құмды топырақтар үшін тік қабырғаларға шұңқыр тереңдігі, ал лайлы топырақтар үшін 1,5 м дейінгі рұқсат берілетін тереңдік норма бойынша бекітілді.Үлкен тереңдікте қабырғалар құламау үшін уақытша тік қабырға- лар бекіту қажет.Күрделі гидрогеологиялық жағдайларда өңделетін шұңқырларды топырақты өңдемес бұрын шұңқырға тігінен қағу арқылы ағаш не- месе металл тығыннан жасалған тегіс қоршаумен бекітеді.Жұмыс жүргізу жағдайларына және шұңқырларды тағайындауға байланысты тік қабырғаларды бекітудың әр-түрлі сызбалары қолда- нылады (4.5 сурет).  сурет. Шұңқырлардың тік қабырғаларын бекіту сызбалары: І — траншейлерді көлденең қимасы; ІІ —бекітпелерді орналастыру жоспары; а — тіреуіш-кергіш бекітпе; б —арыс бекітпе; в — арыс-кергіш бекітпе; г — арысбекітпе; д — кергіш бекітпе; 1 — тіреу; 2 — қалқандар (тақтайлар); 3 —тірегіш; 4 — шабулар 79 Тіреуіш-кергіш (көлбеу-жақтаулы) бекіткіш орындалуы бойынша қарапайым және әдеттегідей құрғақ немесе топырақ ылғалдылығы аз (сур.4.,а) 4 м дейінгі тереңдікте траншей құрылғысын пайдалану барысында қолданылады.Арыс бекіткіш шұңқыр түбі 2,0.....3,5 м тереңірек топырақтың төменгі бөлігінде қыспақталған қада тіреуіш-қададан тұрады. Олар топырақ қысымын тікелей қабылдаушы қалғандарға (тақтайлар және бөренелер) арналған тіректермен қызмет атқарады. Арыс бекіт- кіш тереңдігі 5 м дейінгі шұңқырға қолданылады. (4.5,б.сурет).Тереңдігі едәуір траншеяларда арыс бекіткіштен траншеялардың перпендикулярлы өсі тіреулерінің арасына кергіштер орналастыры- латынымен ерекшеленетін тіреуіш-кергіш бекітпелер қолданылады. Нәтижесінде тіреуіш қабылдайтын иілу кезі төмендейді (4.5 сурет).Тіреуішті бекіткіш (4.5 сур.) қазаншұңқырлардың тік қабырға- ларын бекіту үшін қолданылады. Ол топыраққа тіреулермен жан- шылған, қазаншұңқырдың түбінеорнатылған және шабылу және тіре- уіштермен бекітілген қалқандардан және тақтайлардан тұрады. Бұл әдісті қолдануға шек қойылған, себебі қазаншұңқырда орналасқан шабылу және тіреуіштер жұмыс жүргізуге кедергі жасайды.Тұрақты шұңқырлардың шабылуын және атмосфералық жа- уын-шашыннан аққан беткі су жырығының үйінділерін қорғау беткі шабуларды одан әрі бекіт арқылы (сусу бұрғыш науа құрылғыла- рымен қыртысты тұтас салу немесе бетон плиталармен) мұқият тегі- стеу арқылы жүзеге асырылады.    4.7 ТОПЫРАҚТАРДЫ ЖАСАНДЫ БЕКІТУ Топырақтың физикалық-механикалық қасиеттерін өзгерту үшін инженерлік мақсаттағы міндеттерді шешу барысында, құрылыста топырақты жасанды бекіту (тұрақтылық) қолданылады. Бекіткіш тұрақты және уақытша болуы мүмкін. Топырақтарды және жарылған тау жыныстарын тұрақты бекіткіш олардың көтеруші қабілеттерін көтеру үшін орындалады; беріктік немесе олардың суға төзімділігін беру. Көбінесе бұл жұмыстар жаңадан салынған ғимараттардың не- гізін жасау барысында немесе ғимаратты қайта салу барысында не- гізін нығайу үшін жүргізіледі. 80 Топырақтарды уақытша бекіту жұмыс жүргізу кезінде суға қа- ныққан топырақта шұңқыр жасау барысында орындалады.Топырақты бекітудің келесі тәсілдері қолданылады:жасанды аязға қатыру, силикаттау, смолалау, цементтеу, битумдау, сонымен қатар термиялық, электрлік және электрлі химиялық тәсілдер.Жасанды қатыру көбінесе суландырылған ұсақ түйіршікті топы- рақта (қорыста) өңделген шұңқырларды бекіту үшін қолданылады (4.6 сур.).Ол үшін топыраққа, шұңқырдың периметрі бойынша өстес орналасқан құбырлардан тұратын қатайтылған бағаналар салына- ды:сыртынан қатырғыш; ішінен-құламалы.Құбырлардың арасын- да салқындатқыш машинандан келетін айналмалы салқындатқыш ірітінді (натрий хлорлы және басқа) бар. Жылуалмасу стационар- лық процесінің нәтижесінде құбыр зонасында қатып қалады. Шек- тес қату зоналарының диаметрі үлкей отырып қазанщұңқырдың жан-жағында мұзды топырақ қабырғасын жасай отырып бірін-бірі жауып отырады. Қазаншұңқырлардың арасындағы ара-қашықтық гидрологиялық температуралық жағдайларға, жұмыс жүргізу бары- сындағы температура жағдайларына, шұңқырдың тереңдігіне байла- нысты және орташа есеппен 1 ден 3 м дейін қабылданады.             сурет. Топырақтарды жасанды қатыру сызбасы :а — қатыратын бағаналар салынған қазаншұңқырдың жоспа- ры; б — қатырылып жатқан бағаналардың сызбасы; 1 — қатыратын бағана; 2 — қатып қалған топырақ; 3 — жібіген топырақ; 4 —сутірек; 5 —қатыратын машина

82 Гидромеханикалық тәсіл жер үстінде немесе су астында жер со- рғыш снарядпен сорылатын өңдеулер барысында гидромониторлық орнатулардан қысым арқылы келіп ағатын су арқылы топырақты бұзу және ауыстыру.Жару тәсілі арнайы жасалған өнімдерге (қазаншұңқырлар, шпура- лар және т.б.) салынған химиялық жарылғаш заттарды жару энерги- ясымен топырақты қопару және орнын ауыстыру.Аралас тәсіл механикалық тәсілдің гидромеханикалық неме- се жару (топырақты өңдеу жағдайларына байланысты) тәсілімен үйлесуі.Материалдық-техникалық, энергетикалық және еңбек ре- сурстарын ескере отырып, сонымен қатар жер жұмыстарын орындаудағы уақыт қоры оның техникалық-экономикалық сараптамасы алдын ала топырақты өңдеу тәсілі таңдау болып табылады.Жер жұмыстарын механизациялау үшін жұмыс жабдығы тігі- нен немесе қайырмалы иілмелі және қатты аспалы бір шөмішті құрылыс экскаваторлар, драглайн, грейфер, жер қазуға-жоспар- ланған, жоспарланған және тиегіш құрылғыла; көп шөмішті шынжырлы, шынжырлы түйреуішті, роторлық бірнеше шөмішті (фрезерлі), сонымен қатар сүргіштер, скреперлер, тіркемелі грейдерлер және өздігінен жүретін грейдерлер-элеваторлар, қопсытқыштар, бұрғылағыш машиналар пайдаланылады.Топырақты механикалық өңдеуге арналған машиналардың жиын- тығына жетекші жер қазатын машиналардан басқа топырақты та- сымалдауға, шұңқыр түбін тазартуға, топырақты тығыздауға, құла- ма бөктерлердіөңдеуге, топырақты алдан ала қопсытуға және басқа да өңдеулерге арналған көмекші машиналар жатады.Жиынтық құрамы және ондағы машиналар саны жер құрал-саймандарының және оның көлемі, топырақ қасиеттері, гидрологиялық жағдайлар, жұмыс мерзімдеріне есептелген.Анағұрлым терең тұрақты шұңқырларды, қазаншұңқырларды және траншейлерді өңдеу барысында жетекші машина ретінде бір шөмшілі экскаваторлар; топырақты кесі үшін-бульдозерлер, тір- кеме және өздігінен жүретін қыстырғыштар; тасымалдау үшін-ав- тотүсіргілер, сонымен қатар теміржол, конвейерлі және гидравли- калық көлік пайдаланылады.Көлік құралдарының санын және оларды экскаваторға ұсыну үшін экскаватордың үздіксіз жұмыс жасауына байланысты тағайындалады. 83 Шұңқырлардың түбін тазарту, топырақты тегістеу және қуы- старды жабу үшін әдеттегідей бульдозерлер пайдаланылады.Экскаватордың технологиялық мүмкіндігі жұмыс жабдығы- ның түріне, оның жетек жүйесіне және шөміш көлеміне байла- нысты. Шөміш ыдысын таңдау және басқа да экскаватор пара- метрлері бойынша ұсынымдар жер жұмыстарына байланысты нормативтік және анықтамалық әдебиеттерде келтірілген.Айтарлықтай көлемді шұңқырлар үшін шөміш ыдысы үлкен экскаваторлар пайдаланылады. Суландырылған топырақтар- ды өңдеу барысында «кері күрек», драглайн жұмыс жабдығы бар экскаваторлары пайдаланылады. Тік қабырғалары бекітіл- ген терең траншеялардағы топырақты өңдеу үшін грейферлі шөмшімен жабдықталған экскаваторлар пайдаланылады.Жұмыс жабдығы гидравликалық жетек жүйесіндегі экска- ваторлар шұңқыр жоғары геметриялық нақты параметрлерін және машинаның жұмыс жасау процесінің автоматтанды- рылуын қамтамасыз етуге жол береді.Экскаватор жайғастырылған және топыраққа өңдеу жүр- гізілетін жер экскаваторлық шалу деп аталады. Экскаватор- лық шабу пішіні 4.7. суретте бірнеше жұмыс жабдықтарымен көрсетілген.Жұмыс өнімін жобалау барысында жұмыс циклін қысқарту есебінен экскаваторлардың максималды шығарылуын қамта- масыз ету арқылы шабу көлемдері тағайындалады. Ол үшін шабу биіктігі топырақты бірінші кесу кезінде шөміш «шапка- мен» толтырылуын қамтамасыз етуі қажет, шөмішті босатуға арналған қуыс минималды болуы қажет.Экскаватор шұңқырда әлсін-әлсін қозғалу барысында то- пырақты тізбектеп өңдеу нәтижесінде пайда болған шұңқыр экскаваторлық ұңғылау деп аталады.Шұңқырға және топырақты өңдеу процесінде оны тасымал- дауға қатысты ұңғыма тікелей немесе бүйірлі болуы мүмкін.Әдеттегідей траншейлер бір тіке ұңғымада өңделеді. Қазан- шұңқырлар бір немесе бірнеше параллельді ұңғымалармен орындалады. Шұңқыр айтарлықтай терең болғанда ол қазан- шұңқырдың жобалық контурына айналу арқылы аздап терең- дей түседі. 84                                 сурет. Әр-түрлі жұмыс жабдығы бар экскаватор кенжарының пішіні  Шұңқырдың геометриялық параметрлеріне және экскаватордың жұмыс жабдығының сипаттамасына байланысты түр анықталады және өткелдер көлемі мен саны анықталады. 85        сурет. «Тік күрек» жұмыс жабдығы бар экскаваторлық өткелдер сызбасы:а — маңдайша (қапталдық) өткел; б —екі жақты көлік орналасқан маңдайша (қапталдық) өткел; в —экскаватор «зигзаг» түрінде қозғалатын кеңейтілген маңдайша өткел; г —көлденең-қаптал- дық өткел; д —бүйірлі өткел; е —қазаншұңқырды қабат бойынша өңдеу: І... ІV — өңделетін қабаттар; 1 — экскаватор; 2 — авто- самосвал; 3 —көлік қозғалысының бағыты; R—қозғалыс радиусы; 1п —ауыстыру қадамы (тұрақ) 86 Ыдысы 0,15 -2,0 м3 дейін шөмішті «тік күреу» жабдығы бар бір шөмішті экскаваторлар әдеттегідей топырақ сулары болмағанда не- месе су аз құйылу барысында І...ІІІ топтары үшін қолданылады. Топырақты көлікке тиеу арқылы өңдеу барысында «тік күрек» ең өнімді жұмыс болып табылады.Мұндай жабдығы бар экскаватор кенжар табанына орналастыры- лады және тіреуден жоғары деңгейде топырақты өңдейді.Топырақты өңдеу көбінесе экскаватормен бір деңгейде немесе кенжар табаны жоғары көлік құралдарын жүктеумен жүзеге асырылады.Қазаншұңқырдың еніне байланысты экскаватордың маңдайша өткелі түзу, зигзаг тәрізді және көлденең-дөңбек тәрізді болып келеді.Бүйірлі өткел енді қазаншұңқырларды өңдеу барысында қолданылады (4.8 сурет).Қазаншұңқырға кіру үшін таршейны 1:10 шалқайту арқылы және бір беткі қозғалыс кезінде ені 4,0 м дейін; екі жақты қозғалыста 8м дейін.«Кері күрек» жабдығы бар экскаваторлар және драглайн кенжар- дан жоғары орналастырылады; олар максималды кесу тереңдігінен аспайтын кез-келген енді және тереңдікте шұңқырларды(қазан- шұңқырлар, траншеялар және т.б.) өңдейді. Оларды сулы және су- ландырылған топырақтарды өңдеуде қолданылады.Көбінесе топырақты қазу дөңбек, бүйірлі және кеңейтілген өткелді, топырақты көлікке немесе үйіндіге тиеу арқылы (4.9 сурет) жүзеге асырылады. Топырақты үйіндіге тиеу барысына драглайн көбінесе тиімді жұмыс жасайды.Бірнеше шөмішті экскаваторлар-үздіксіз жұмыс жасайтын жер қопсытқыш машиналар тұрақты көлденең және үлкен ағыспен аға- тын шұңқырларда өңдеу барысында неғұрлым тиімді.Құрылыста көбінесе төсеніш тереңдігі 3,5 м дейінгі (4.10 сурет) инженерлік коммуникацияларды орнату барысында траншейлерді өңдеуге арналған бойлап қазатын бірнеше шөмішті экскаваторлар қолданылады.Көлденең қазатын экскаваторлар әдеттегідей кариьерлер, үлкен қазаншұңқырлар, каналдарға төсеніш жасау, айтарлықтай көлемді тұрақты шұңқырлардың құлама жарларын жоспарлау және т.б. ба- рысында қолданылады.Бұл машиналардың технологиялық мүмкіндіктері жұмыс мүше- лерінің құрылымдарына байланысты:шөмішті шынжырлы жақтау түрінде (4.10,а сурет) немесе шөмішті ротор түрінде (4.10,б сурет).Шөмішті шынжырлы экскаваторлар роторлыққа қарағанда топы- рақты үлкен тереңдікте өңдеуді қамтамсыз етеді. 87   сурет. Экскаватордың драглайн және «кері күрек» жұмыс жабдығымен өткел сызбалары:а — маңдайша өткел; б —кеңейтілген маңдайша өткел; в —көлденең-дөңбек өткел; г —бүйірлі өткел; д — қазан- шұңқырды екі маңдайшалы өткелмен өңдеу: І, ІІ — өткел ерттілігі; 1 — экскаватор; 2 — автосамосвал; L—өткел- дер арасындағы ара-қашықтықТраншеялардың және қарапайым конигурациялы терең емес қа- заншұңқырлардың алаңдарын жоспарлау және өңдеу барысында, со- нымен қатар топырақты үйінді немесе үйме етіп салынған шұңқыр- ларға жер қазатын көлік машиналары қолданылады:скреперлер және бульдозерлер.Жерқазатын көлік-машиналары — жұмыс процесінде топырақтың қабатын өңдеу , оны айтарлықай қашықтыққа тасымалдау және тегіс қабатпен салатын циклдік жұмыс атқаратын машиналар 88           сурет. Бірнеше шөмішті экскаваторлар жұмысының сызбасы:а —шөмішті шынжырлы экскаватор; б — роторлы экска- ватор; в... д — бірнеше шөмішті экскаваторлармен өңде- летін траншеялар пішіні; 1 — базалық машина; 2 —жұмыс мүшесінің қалпын басқару жүйесі; 3 —шөмішті шынжыр; 4 - шөмішті ротор; 5 — ленталы құрастырғыш; h—өңдеу тереңдігі; В —жоғары шұңқыр ені; b—төменгі шұңқыр ені. Алаңдарды жоспарлау және жолдардағы жарма жерді салу көбіне- се шөміш ыдыс көлемі 6 дан 15 м* 3 дейінгі скреперлермен (тірке- мелі, жартылай тіркемелі) орындалады.Тіркмелі скеперлермен то- пырақты тасымалдаудың оңтайлы алшақтығы 0,3 тен 1,0 км дейін, жартылай тіркегіш және өздігінен жүретіндер-3 тен 5 км дейін.Жұмыс жүргізу барысында скрепердің эллипсті, сегіз, загзаг, шиыршық және көлденең сызбалар көолданылады. Қозғалыс сызба- лары жер ғимараттарының немесе жоспарланған алаңдардың түріне және геометриялық параметрлеріне байланысты таңдалады. Жоғары өнімді және кенет бұрылыссыз қозғалысты қамтамасыз ететін сызба- лар оңтайлы болып табылады. 89   сурет. Бульдозер жұмысының сызбалары:а —бульдозер қозғалысын бағыттаушы сызба; б —топы- рақты қабатты траншеялық өңдеу; в —топырақты қабат бойынша өңдеу; г —тұрақты қалыңдық жаңқалытопырақты кесу; д — топырақты тарақшалы пішінмен кесу сызбасы; е—топырақты сына тәрізді пішінмен кесу сызбасы; 1... 3 — өткелдер кезектілігі; b—өткелдер ені; b1— ширина отвала ; l, l1...l3—кекін үсындығы; h,h-|... h3—кескін тереңдігі (көлем- дер м көрсетілген) 90 Бульдозерлер топырақты өңдеу және оны 100 м дейінгі қашықтыққа тасымалдау, топырақты үйінді және үйме етіп тегістеуге, өсімдік қа- батын алып тастауға және т.б. үшін қолданылады (4.11 сур).Технологиялық мүмкіндіктер трактордың тартыс күшімен немесе үйінді жинастырылған тарқышпен (базалық көлік) және жұмыс жаб- дығымен басқару жүйесі арқылы анықталады.Үйінділерді гидрав- ликалық жүйемін басқару жоспарлау барысында биіктікті белгілеу бойынша нақтылығы үлкен және бульдорзердің жұмыс жасауын ав- томаттандыруда мүмкіндігі өте жоғары.Бульдозердің қозғалысының сызбасы жұмыс барысында қайықты, көлденең-қайықты, эллипс бойынша, шиыршықты және т.б. болуы мүмкін.Әдеттегідей топырақты өңдеу шұңқыр алаңы шағын болған- да немесе қабат бойынша траншейялы тәсілмен қабат бойынша жа- салады (4.11,в-е сур).Кенжарда топырақты кесу сына тәрізді жоңқалы немесе ирек тісті пішінді жасалады.Бульдозерді тасымалдау барысында топырақты жоғалтуды болды- рмау үшін арқалық құлату, траншейлы-сызықты және қабатты-тран- шеялы өңдеу сызбасымен, бульдозердің топтық жұмысы сызық арқылы қозғала отырып («үйінді үйіндіге»), бүйірлі ашқышпен үй- інділер салу бойынша машина топырақты еңкейген қалыпта өңдейді.  4.9 ӨҢДЕЛЕТІН ТОПЫРАҚ КӨЛЕМДЕРІНІҢ ЕСЕБІ Өңделетін топырақ көлемдері жер ғимараттарының (қазаншұңқы- рлар, траншеялар, үйінділер және т.б.) бүтіндей көлеміне сәйкес ке- леді.ЖЖЖ және технологиялық карталар әзірлеу процесінде жер жұ- мыстарының максималды нақты мүмкіндігін анықтау қажет. Көлем- дерге сәйкес техникалық шешімдер ( жұмыс өнімінің әдістемесін таңдау, машиналар жиынтығын таңдау және есептеу, көмекші құрал- дар және т.б.),жер жұмыстарын орындау кезегі және ұйымдастыру, олардың бағасы және ұзақтығы анықталады.Жер ғимараттарының жұмыс сыөбасыг жасау үшін жарлардың тіктігі, қазаншұңқырдың (траншеялардың) жоғарғы және төменгі көлемдері, сонымен қатар қажет болғанда бекіткішті (егерде қазан- шұңқырдың (траншеяның) қабырғалары тігінен болған жағдайда (4.12 сур.) орнату туралы сұрақтар шешіледі. 91      суре. Түбі С және жоғарысы А жер ғимараттардың көлемдерін анықтау:а — с құламалармен; б — тік қабарғалармен; L—көлденең құламаның жобасы (1:m= H:L; L= mH); b—іргетастың ені; Н—іргетасты салу тереңдігі; А —қазаншұңқырдың жоғарыдан ені; С — қазаншұңқырдың төменнен ені; m—құлама коэффи- циенті.Жер ғимараттарын өңдеу барысында құмдақ негіз немесе бетонды дайындама (4.12 сур. қараңыз) траншея ені С құламасы іргетас таба- нының еніне тең қабылданады (b+ 0,2 + 0,2).Дайындалған құмдақ ені 0,1 м артық болмауы қажет.Траншеяның жоғарығы жағының ені төменгі С траншеясының ені- нен және көлденең құлама кескінімен бүктеледі (1: m= H :L): А = С ++ mH+ mH( 4.12 сур. қараңыз).Тақтай бекітпені орнату үшін траншейялар көлемі жоспарда әр бекітпе жағынаa= 15 см-ге үлкейтілу керек; шпунтты қоршау жасау барысында бұл кеңейтпе 20 см құрау қажет. Қажет болған жағдайда а көлемі 0,5 см тең (4.12 сур қарау) болатындай етіп есептеп, жұмыс жүргізуге арналған іргетастарды тік гидрооқшаулайтын құрылғыларды, тран- шеяны (қазаншұңқырды) кеңейту қажет.Өңделетін жердегі бірнеше шұңқырлардың көлемін есептеу, жер ғимараты сындырылатын әр-түрлі геометриялық пішіндерді анықта- уға апарады. Сонымен қатар қазаншұңқыр және траншеялардың рұқсат етілетін құлдилығы ескеріле отырып, жер ғимараттарының көлемдері белгіленеді (әр-түрлі топырақ түрлерін жару барысында, өсімдік қабатын алып тастап барлығына жарылатындардың ішінен ең әлсіз жер қабатына тағайындалады). 92 Перимерті бойынша тұрақты құламасы бар және тік бұрышты не- гізді қазаншұңқырдың (тарншеяның) жалпы көлемі Ужалпы, келесі формула бойынша нақыталады:НVобщ = — [в + CD+ (A+ C)(B+ D)], (4.3) мұндағы H - қазаншұңқырдың орташа тереңдігі, м; С, D - қазан- шұңқырдың сәйкес ені және ұзындығы, , м; A, B - қазаншұңқырдың жоғары сәйкес ені және ұзындығы, м.Траншеялардың көлемдерін есептеу жек учаскелер бойынша бой- лық пішіндері және көлденең қимасының негізінде жүргізіледі.Траншеяның әр учаскесінің көлемі мына формула бойынша анықталуы мүмкін:VОбщ = Fl+F2=Fcph (4.4) hмұндағы F1 — алғашқыда қарастырылған учаскенің траншеяны көлденең қию алаңы, м2; F —соңғы қарастырылатын траншеяныңкөлденең қиылу алаңы, м2; h—учаске ұзындығы, м; F —траншея-cpның ортадан көлденең қиылу алаңы, м2 соңғы және ортаңғы қарасты-рылатын уческенің траншеяны көлденең қию алаңы келесі формула бойынша анықталады:F1= (b+ mh1)h1; (4.5)F2= (b + mh2)h2, (4.6)мұндағы b —траншеяның түбінің ені, м; h1, h2— алғашқы және соңғы қарастырылатын учаскенің траншея (тереңдік) өсі бойынша жұмыс белгілері рабочие, м; m— құлама жардың коэффициенті.  4.10. ЖЕР ЖҰМЫСТАРЫН ЖҮРГІЗУ ГИДРОМЕХАНИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ЖАБЫҚ (ОРСЫЗ) ТӘСІЛДЕРІЖер жұмыстарын гидромеханикалық тәсілмен жүргізу топырақты өңдеуде суды пайдалануға негізделген.Бұл әдіс құрылысқа, шұңқыр- ларды өңдеу, үйінділерді жайғастыруға (су ресурстары және электр қуаты жеткілікті болғанда) арналған, үлкен аумақтарды алшақтатау барысында орынды. 93 Гидромеханизацияның технологиялық процесі топырақты шұңқы- рда топырақтың шайылуы, топырақты пайда болған сулы қоспаны қаланатын жерге тасымалдау, оның бөлшегінің қойыртпақтағы үйінді учаскесінде тұну нәтижесінде топырақты жууы немесе жи- нақталуын айтады.Топырақты шұңқырда өңдеу үшін сорғыш станциясынан су бе- ретін (4.13 сур.), гидромонитордан және су бұрғыш жүйлерден тұра- тын гидромониторлық құрылғылар қолданылады.Гидромониторда топырақты шұңқырда шайатын үлкен кинетика- лық қуатты су ағысы пайда болады.Пайда болған қойыртпақ шұңқы- рдың табанымен жиналмалы құдыққа-зумпф немесе жиналмалы жы- раларға құйылады.Гидромонитор шұңқырдың табанына орналасқанда және топы- рақ жырындысы төменнен жоғары немесе ілеспе шұңқырмен жүрген кезде гидромонитор шұңқырдың жанында орналасса және топырақ жырындысы жоғарыдан төмен жүрсе (4.13 сур қарау) топырақты өң- деу қарама-қарсы шұңқырмен жүргізіледі,  сурет. Топырақты гидромонитормен өңдеу сызбасы:а —қарама-қарсы кенжар; б —бағыттас кенжар; в —гидромо- нитордың сызбасы; 1 —су таратқыш; 2 —басқару гидроци- линдрлері; 3, 4 —бағананың су тартқышпен топсалы мүше- ленуі; 5 —иінтірек; 6 —бағананың сұғындырмасы; 7 —бағана; l, l1—өңделу ұзындығы; Н, Н1 —өңдеу тереңдігі; І, ІІ —өңдеу кезегі. 94 Гидромонитордан жазықтық шаюды жою шамасына байланысты ағыс бұзушы күш әлсізденеді және оны кенжарға жақынырақ жаңа бағдарға қою қажет болады. Тиімді шаю және кенжарда қойыртпақ үздіксіз ағу үшін ең кем дегенде кенжарда жұмыс кезінде кезектесіп алма-кезек салынатын екі гидромонтор орналастырылады.Топырақтың түріне байланысты оны шаю және тасымалдау үшін 0,2...0,8 МПа жұмыс жасау қысымында 1 м3 топыраққа 3,5-тен 16 м1 * 3 су қажет.Топырақты өзендерде су астында және су қоймасында өңдеу үшін жүзетін жер сорғыш (жерқұралдары) құралдар қолданылады.Жер сорғыш құралдардың құрамына (4.14 сур.) топырақ дуалы құрылғы- лары, жер сорғыш, жұмыс режимін және тасымалдауды реттейтін механизмдер.Топырақ жер сорғышпен топырақ дуалы құрылғысы арқылы со- рылатын, соынмен қатар пайда болған қойыртпақты қысымды тасы- малдайтын су ағысымен жыру арқылы жүзеге асырылады. Топырақ дуалы құрылғысының өңдеуді қарқындатуға арналған, топырақты механикалық немесе дірілдететін қопсытқышы бар.Жер бұрғы- сынан жағаға дейін понтондарда жүзгіш пульпа өткізгіш жөнделеді. Пульпаның одан әрі тасымалдануы және қалануы гидромониторлық өңдеудегідей жүргізіледі.Жұмыс жүргізу жағдайларына байланысты пульпаны тасымалдау өздігінен ағатын және қысымды болуы мүмкін.Кенжер және шайыла- тын учаске арасында биіктік жеткілікті түскен кезде пульпа грави- тациялық күштердің әсерінен өздігінен қайықтарға және құбырларға ағуы мүмкін.Бұл тәсілді қолдануға шектеу қойылған.  4.14. Жер сорғыш құралының жұмыс жасау сызбасы:1 —топырақ тарту құрылғысы; 2 —топырақ тарту жабдығы; 3 — топырақ сорғыш 4 —жүзгіш пульпа өткізгіш 5 —жағалық пульпа өткізгіш; 6 —топырақты қалау зонасы. 95 Пульпаны зумпфтан тасымалдау барысында кенжарда шайылатын жерге пульпа өткізгіш бойымен топырақ сорғышпен айалады.Топырақ сорғыш — диаметрі 300 мм дейінгі қатты аралас сұйық массаны айдауға жол беретін ортадан тепкіш сорғыш.Топырақ со- рғыш жасайтын қысым пульпаның бірнеше ара-қашықтықта құбыр- лар арқылы тасымалдануын қамтамасыз етеді.Пульпа таратқыштар су таратқыштар сияқты көп еңбек шығында- май құбыр желісінің ұзындығын жедел ауыстыруға мүмкіндік бе- ретін тез ажыратылатын жалғастырғыштары бар инвентарлы құбыр- лардан тұратын гидромонторларға мотаждалады.Топырақ бөлшегінің пульпадан тұратын тұнбасы пайда болып, оның қозғалыс қысымы шектік шамадан азаю нәтижесінде қалау (үю) болады. Содан соң бульдозерлерді пайдала отырып, үйінді алаңын, яғни үйінді картасын жасай отырып және оны пульмапен толтыру арқылы топырақ араласпасымен периметр бойымен қорша- лады. Картада пульпаның қозғалыс қысымы нөлге дейін түседі, то- пырақ төмендейді, картада алдын-ала орналастырылған тұнған су су жинағыш құдық арқылы үйінді учаскесінен сыртына ағады.Топырақ үйіндісінің эстакадасыз және эстакадамен шаю тәсілі бар (4.15 сур.).Эстакадасыз тәсіл барысында салынатын үйіндінің бір неме- се екі жағынан, яғни сол арқылы пульпа үйінді картасынан келіп түсетін пульпа өткіштер қаланады. Үйінділерді салу шамасына бай- ланысты жалғама құбыр ұзартылады.Эстакадалы тәсіл кезінде үйінді зонасында эстакада орнатыла- ды. Ол бойынша салынатын үйіндінің жобалық белгіленгеннен жоға- ры белгіде жырығы бар немесе пульпаны ағызуға арналған жалғама құбырлы магистарлды пульпа өткізгіш салынады.Бұл тәсіл көбінесе ені үлкен үйінділерді салуда қолданылады, яғни ол эстакадасыз тәсілмен салыстырғанда аз үнемді.Үйінді картасы ұзындығы 200 м дейінгі және бір қабылдағанда 0,5-тен 2,5 м дейін (топырақ түріне және үйіндінің тағайындалуына байланысты) және қабат қалыңдығы салынады.Үйіндіні үсдіксіз орындай үшін кем дегенде екі қарта болу қажет. Егерде ол пульпмаен толтырылатын болса, онда екіншісінде оның тұнбасы пайда болады, топырақ үйіледі, жалғама құбыр және т.б. ұзартылады. 96  4.15 сурет. Топырақты шаю тәсілдері:а — эстакадасыз; б — эстакадамен; 1 —су өткізгіш құбырлар; 2 — үйме жалдау; 3 — су жинағыш құдық; 4 — магистралды пульпа өткізгіш; 5 — эстакада Бұл операциялар әр картада ауыспалы болады. Жабық жұмыс жүр- гізу (траншеясыз) тәсілі (4.16 сур.) инженерлік коммуникацияларға төсеніш жасау, көшелерді, жолдарда, ғимараттар, құрылыстарда, яғни топырақты ашық тәсілмен өңдеу мүмкіндігі қиындағанда неме- се мүмкін болмағанда қолданылады.Жер асты өндірулер тағайындалуына және көлемдеріне байланы- сты топырақтар жабық тәсілмен , ал коммуникациялар қалқан ұңғы- маның, батыру арқылы тесу, көлденең бұрғылау және т.б. (4.16 сур.) көмегімен жасалады.Қалқан ұңғыма диаметрі 2 м терең салынған және айтарлықтай ұзын құрылғылар үшін қолданылады. Топырақты өңдеу жұмыс жа- сау, көтергіш және артқы бөліктен тұратын қазба өтілетін қалқанды қорғау арқылы жүргізіледі.Қазба жиынтық немесе монолитті бетон қаптаумен нығайтылады. Топырақты өңдеу шамасына байланысты қаптауға сүйенген көтер-гіштердің көмегімен қозғалады. Қалқан өткізгіштік тәсіл коммунал-дық және көлік туннельдерін төсемдеріне қолданылады. 97  Жаншу тәсілі (4.16, а сур.) құбырларды 70 м дейін ара-қашықтықта диаметрі 5000 ден 1800 мм дейін траншеясыз төсеу және диаметрі 3 м дейін коллекторларды темір бетондық қаптау кезінде қолданылады. Жаншылатын құбырдың бірінші секциясы кеспе ұшымен (пы- шақпен) жабдықталады және көтергіштердің көмегімен қазан- шұңқырдың алдыңғы қабырғасына енгізіледі. Топырақ құбырданәр-түрлі тәсілмен алынады.Қозғалу шамасына байланысты көтергіштер және оның бүйір ара- сындағы құбырлар қысқыш жалғама құбырлар ұзынынан, көтергіш қадамына еселі салынады.Бірінші түйін жаншылған соң онымен бірге келесі түйін түй- істіріледі және ұңғыма талап етілген ұзындыққа жеткенше қайтала- нады (4.16 сур.)Тесу тәсілі 60 м ұзындыққа диаметрі 400 мм дейінгі құбыр желісін қаптау үшін қолданылады (4.16, б сур)..Құбырларды топыраққа жаншу гидравликалық көтергіштердің қысымымен жасалады, яғни оның күші арқылы жылжымалы со- яуышы бар шомпол арқылы құбырға беріледі.Құбырдың бірінші түйініне құбырдың диаметрінен 20....30 мм аса- тын жабық конусты ұш орнатылады. Көтергіштің жұмыс жасайтын қимылына әр циклге бағытталып салынған құбырды жылжыта оты- рып цикльді түрде тесу жасалады.         сурет. Құбыр желістерін төсеудің жабық (траншеясыз) тәсілдер сызбасы:а —жаншу тәсілімен; б —тесу тәсілімен;1 — тірек қалқан; 2 — гидравликалық көтергіш; 3 — қысқыш фланец; 4 — нажимный патрубок ;5 — бағыттағыш құрылғы; 6 —құбыр;7 —пышақ; 8 —құбыр ұшы; 9 —шомпол 98 Құбыр қысым шамасына байланысты ұзартылады. Бұрғылау өнімі 1,5 ...2,0 м/с құрайды.Көлденең бұрғылау 40 м дейінгі ара-қашықтықта диаметрі 600 мм дейінгі құбырды төсеу үшін қолданылады және көлденең бұрғылай- тын станоктармен жүргізіледі.Құбырдың соңы диаметрі ұзартылған кескіш жиекпен жабдықта- лады, құбыр қазаншұңқырдың жиегіне орнатылған мотор арқылы айналады.Құбырдың ілгерілемелеі қозғалысы қазаншұңқырдың артқы қабырғасына еңкейтіліп төрткілдеш көтергішпен қамтамасыз етіледі.Құбырды ішінен толтыратын топырақ иірмекті құрылғының көмегімен алып тасталады.Ұңғыманың өнімі 4.5 м/с құрайды.   4.11. ТОПЫРАҚТЫ ЖАРУ ТӘСІЛІМЕН ӨҢДЕУ Құрылыста тастақ және қатып қалған топырақтар, бағытталған әдістер, яғни жер ғимараттарының құрылысында (ұңғыма және үйінділер), бұзуға тағайындалған ғимараттар және құрылыстарды бұзуда және т.б. қолданылады.Жарылыс жұмыстарын жүргізу үшін жарылғыш және жару құрал- дары қолданылады.Жарғыш құралдары деп (ЖҚ) ішкі импульстің әсерінен (соққы, от) тез химиялық өзгеріске айналуға қабілетті химиялық байланыс немесе механикалық қоспаны атайды.Сонымен бірге бөлінетін қуат механикалық жұмыс жасауға қа- білетті.Жарылғыштың орналасуына және қоршаған ортаға әсер етуі бой- ынша жарылғыш заттарды екі негізгі топқа бөледі:лактыратын және бризант.Құрылыста көбінесе бризантты ЖҚ қолданылады.Агрегаттық жағдайы бойынша ұнтақ тәрізді, престелген және құйма ЖЗ бөлінеді. Жарылғыш құралдарға капсюль-детонатор, электрлі-детонатор, от өткізгіш және оталдырғыш білтегіштер, сонымен қатар электр тоғыалынатын көз және өткізгіштер жатады (4.17 сурет).Капсюль-детонатор жару жұмыстарын жүргізу барысында детона- цияны қоздыруға арналған.Электрлі детонатор тоқ өткен кезде лауап жанатын және детонаторды жаратын бір гильзада монтаждалған капсюль-детонатор. 99            4.17 сурет. Жарылғыш заттар:а — капсюль-детонатор; б —жаққыш түтік; в — электрлі детонатор; г —оталдырғыш-патрон; 1 — гильза; 2 — ЖҚ бастаушы; 3 —жоғары бризант ЖҚ заряд; 4 — электрлі тұтатқыш; 5 — детонатор; 6 —от өткізгіш білте; 7 — от алдырғыш түтік; 8 — шашка (брикет) ЖҚ Электродетонаторлар шапшаң және баяу әрекет етеді.Отқа берік баусым капсюль-дето¬наторына шоғыр ұшқынын беру арналған.Оталдырғыш білте ЖҚ жарылысын қоздыру және жарылғыш беру үшін арналған, ол детонацияны шапшаң береді.Тоқ көзі ретінде жарғыш машиналар аккумуляторлар; тоқ беру үшін-саперлік сым электрлі жарықтандырғыш сым және т.б. қол- данылады.ЖҚ зарядтарын жару жалын тәсілімен электрлік және оталды- рғы білтенің көмегімен жүзеге асырылады.Жеке зарядтарды жару уақыты бойынша шапшаң, қысқаша ба- яулатылған және баяуланған жарылыс деп ажыратады.Жалын тәсіл жалғыз зарядтарды жару немесе зарядтар тобын әр-түрлі уақытта жаруға арналған.Жалын тәсілімен жару бары- сында капсюль-детонаторынан және жарғыш сымнан ЖҚ патро- нымен байланысқан кезде оталдырғыш-патрон жасайтын өртегіш түтік жасалады. Өртегіш-патрон ЖҚ зарядына енгізіледі және өр- тегіш түтік тұтану барысында оны жарады. 100              4.18 сурет. Жарылыс тізбектерінің сызбалары:І— электрлік жару тәсілі; ІІ —оталдырғы білтені пайдала- на отырып жару ; а, г —тізбектеп қосу; б, д — параллель- ді қосу; в, е — аралас қосу. 101     4.19 сурет. Жарылыстың қоршаған ортаға әсер ету сызбас:а — камуфлет; б —қопсыту; 1 —ЖҚ заряды; 2 —то- лығымен бұзылатын зонаның шекарасы; 3 —топырақ формасын өзгерту; l- заряд салу тереңдігі.Электрлік тәсіл зарядтардың үлкен сериясын айтарлықтай ара- қашықтықта бір уақытта жару барысында және баяулату кезінде қолданылады..Ол үшін жарылысты баяулатқыш және электрлік тізбектерді әр-түрлі қосу қолданылады.Оталдырғы білтенің көмегімен жару капсюль-детонаторын ЖҚ за- рядына енгізбестен жүргізіледі.Жарылыс тізбектерін қосу тізбектеліп параллельді және аралас бо- луы мүмкін (4.18 сурет). СОрналастырылған жері бойынша зарядтар жарылатын нысанның жоғарғы жағына орналастырылған сыртқы және қазылғандарда ор- наласқан (теспелер, қазаншүңқырлар, камераларда, түтіктерде және т.б.) ішкі болады.Пішініне байланысты зарядтар жинақталған, ұзартылған және пішінді болып бөлінеді.Қоршаған ортаға әсер етуі бойынша заряд- тар шығару, қопсыту және камуфлеттер деп бөлінеді (4,719 сур.).Зарядтағы жарылғыш құралдардың саны есеп жолымен анықтала- ды және жарылыстың тағайындалуына байланысты.Теспе зарядтар әдістемесі ашық және жер астын өңдеуде қолданы- лады.Оның мәні ұзартылан зарядтардың тесіктерде орналастырылуы және жарылуында. ЖҚ заряды оның 2/3 ұзындығынан аспауы қа- жет.Тесіктің жоғары бөлігі орнатулармен толтырылады: алңашқы құмдақ-лайлы қоспамен, содан соң құммен немесе бұрғылық уақ.Ұңғыма зарядтарының әдісі тесік зарядтардан зарядтары үңғыма- ларда орналастырылатынымен өзгеше.

103 Нақты орналасу жағдайларына байланысты қыс жағдайларында топырақты өңдеу келесі тәсілдермен жүзеге асырылады: ■топырақты тоңданудан сақтау және кезекте әдеттегі әдіспен өңдеу;■топырақты алдын-ала қопсыту арқылы қатқан жағдайда өңдеу;■қатқан топырақты тікелей өңдеу;■топырақты еріту және оны жібіген қалпында өңдеу; Қыста қазаншұңқыр қазылатын құрылыс алаңдары аязға қатудан қорғалады. Топырақ беті топырақ қаланады, қалыңдығы 20...40 см жылыту таратқыш материалдармен (соломалы төсеніштер, шлак, жоңқа және үгінділер және т.б.) жабылады. Беткі жылытқыштар алаңы бойынша шағын ұңғымаларға қолданылады.Қазаншұңқырларды өңдеу барысында олардың негізін қатырмау қажет.Осы мақсатта қазаншұңқыр қазғанда жобада белгілегеннен 15.20 см жоғары өңделеді.Қатты аяздарда қазаншұңқыр қазу және іргетас (жиынтық неме- се монолитті)құрылғысының арасындағы құрылғыға үзіліс қажет болған жағдайда қазаншұңқырдың негізі жылыту үшін қапталады.Іргетастарды орнату барысында топырақ тікелей қорғалады.Қазан- шұңқыр түбін тазарту және жиынтық іргетастарын қалау арасын- дағы өтетін уақыт 2 с. аспауы қажет.Әсіресе қазаншұңқырлардың түбін лайлы топырақта мұқият қорғаған дұрыс.Құмдақ топырақтар жылытылмауы мүмкін, себебі олар жібігенде негіз ісінбейді және деформацияланбайды. Езінділі төсемге орнату алдында жиынтық блоктардың бетін қардан және мұздан тазаланады. Жертөле қабырғалары мен қазаншұңқырдың құламалары арасын-дағы қуыстар ды тек жібітілген топырақ салуға рұқсат етіледі.Топырақ қатпау үшін қабаттарды қопсыту арқылы, беткі қабатта- рын әр-түрлі жылытқыштар, топырақ қабаттарына тұзды қоспалард қанықтырылып жабылады.Топырақ айдау, трактор соқаларымен тырмалау немесе қопсытқыштармен қопсытылады. 104     4.20 сурет. Қатқақ топырақтарды өңдеуге арналған техникалық құралдар:а —жер қопсытатын машина; б —белсенді тістері бар экскаватор шөміші; 1 — трактор; 2 —жұмыс органының беру және бақылау жүйесі; 3 —машиналардың жұмыс мү- шесі (фреза); 4 —шөміш; 5 — шөміш тісі; 6 — соққыш; 7 — дірілдеткіш.Қатқан топырақты қопсыту, одан әрі жер қазатын немесе жер қа- затын көлік машиналарымен өңдеу механикалық немесе жарылыс әдісімен жүзеге асырылады.Алдын-ала дайындалмастан механикалық қопсыту арнай жұмыс мүшесімен (фреза, тістер) ( 4.20 сур.) жабдықталған машиналар қол- даныла отырып қатқан топырақты кесу, уату немесе қиыстыруға не- гізделеді.Жарылыс арқылы қопсыту қату тереңдігі 0,4... 1,5 м және одан артық болғанда және қатқан топырақты өңдеу айтарлықтай көлемді болғанда тиімді.1,5 м треңдікте қопсыту барысында тесік және саңылаулы әдісте- ме , ал үлкен тереңдікте –қазаншұңқыр және саңылау әдістемесе қолданылады. Саңылаулар бір-бірінен 0,9... 1,2 м ара-қашықтықта фрезерлі түріндегі машиналармен кесіп тасталады . 105      сурет. Алдын-ала қопсыту арқылы қатқан топырақтарды өңдеу сызбалары:а —сыналармен ұнтақтап қопсыту; б —тракторлық дірілдеткіш сынамен қопсыту; 1 — автосамосвал; 2 — экскаватор; 3 —ұнтақтағыш сына; 4 — дірілдеткіш сына (көлемдер м көрсетілген)Көршілес саңылаулардың үшеуінен бір орташасы оқталады;шеткі және аралық саңылаулар жарылыс уақытында қатқан топырақты жылжытуға және сейсмикалық әсерді төмендетуге арналған.Жарылыс барысында қатып қалған топырақ қазаншұңырдың неме- се траншеяның зақым келтірместен уатылады.Қатқан топырақты тікелей өңдеу блокты немесе механикалық әдіспен жүргізіледі.Блокты әдіс қатқан топырақтың монолиттілігі оны блоктарға кесу дің арқасында бұзылатынына негізделген, яғни содан соң экскава- тормен алып тасталады.Алдын-ала қопсытылу арқылы жүргізілетін механикалық әдістің мәні жер қазатын және жер қазғыш машиниалар, арнай жұмыс мү- шесі бар жабдықтардың көмегімен қатқан топыраққа әсер етуінде (кей кездері соққышпен немесе дірілдеткішпен бірге) ( 4.21 сур.).Жұмыс көлемі көп емес, тығыз орналасу жағдайында, қол жетпей- тін жерлерде және басқа әдістерді жасауға рұқсат етілмегенде немесе тиімділік болмағанда қатқан топырақты жібіту қолданылады. 106 Жылыту әдістемесі өте қиын және қуат шығынына тапшы. Жібіту әдісінің мәні, топыраққа берілетін жылудың оның қуыста-рында мұздардың еруіне және жер еріп ірбіреген топыраққа айна- луында.Жібіту тәсілдері қуат түрі, жылу ұстағыш (ауа, бу, су) бойынша (жылыту, электрлік,химиялық әсер ету қуаты) сыныпталады және топырақтағы жылудың таратылуына бағытталады.От тәсілі көбінесе үнемді, бірақ қарапайымдылығның арқасында оны апатты-жөндеу жұмыстарында қолданылады.Қатқан топырақтардың химиялық жібітілуі, қатқан топырақ қуы- старында мұздың еріп, одан әрі қарапайым жер қазатын машина- лармен еріген топырақтың өңделуі бойынша топыраққа химиялық ерітінді енгізу арқылы жүргізіледі (4.22 сур).  4.22 сурет.Топырақты химиялық жібіту бойынша өңдеу сызбала- ры:І — сұйық химиялық реагентті пайдалану арқылы; ІІ —топырақты алдын-ала «тұздау» арқыл; а —жабылған қарды жою; б —теспелерді бұрғылау; в —химиялық реагент ерітіндісін құю; г —топырақты өң- деу; д —өсімдік қабатын алып тастау ; е —тұз себу; ж —топырақты бұрғылау; з — топырақты өңдеу107 І Қатқан топырақтарды өңдеу тиімділігі өз кезегінде жұмыс көлемі- не, жер ғимараттарының параметрлеріне, топырақ тобына, жергілікті жағдайға, материалды-техникалық ресурстарға және т.б. байланы- сты өңдеу тәсілін таңдау бойынша анықталады. 4.13. ЖЕР ЖҰМЫСТАРЫН ЖҮРГІЗУ БАРЫСЫНДА ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ Жер жұмыстарын жүргізу барысында ҚНжЕ және жұмыс жүргізу жобасымен қарастырылған қауіпсіздік талаптарын сақтау қажет .Жер жұмыстарын бастамас бұрын қолданыстағы барлық жер асты коммуникациялардың нақты таратылуы белгіленеді. Олардың маңында топырақты өңдеу үшін осы коммуникацияларды пайдала- нып отырған ұйымның жазбаша рұқсатысы жүргізілмейді. Электр 107 сымы, қысымда су өтізгіштер және газ өкізгештердың маңында то- пырақты өңдеу кезінде соққыш құралдар қолданылмайды.Жобада көрсетілмеген жер ғимараттарын кездестіргенде жұмыс олардың тағайындалу анықтағанша тоқтатылады.Қазаншұңқырлар мен траншеяларды өңдеу барысында құламалар ҚНжЕ сәйкес немесе қабырғалары уақытша бекітіліп орнатылады.Қазаншұңқырлар мен траншеяларды өңдеу құлама жиектерінің то- пырағын жақындығы 0,5 м аспайтындай салады.Экскаватормен жұмыс жасау барысында оның шөмішінің немесе сидағының астында тұруға, кенжар жағынан жұмыс жасауға бол- майды.Автосамосвалдарға топырақты тиеу артықа жағынан немесе бүйірінен жүргізіледі;адамдарға экскаватормен машинаның арасын- да тұруға тыйым салынады.Қыс мезгілінде жер жұмыстарын жүргізу барысында қыс жағдай- ларындағы спецификаны ескеретін талаптарды сақтау қажет.Бірі соққыш тәсілмен қатқан топырақты бұзып жатқан, екіншісі қопсытылған топырақты өңдеп жатқан екі экскаватор 50 м радиуста бір уақытта жұмыс жасауына тыйым салынады.Жарылыс тәсілімен қатқан топырақты қопсыту барысында қа- уіпсіз ара-қашықтықты сақтау қажет, қауіпті жарылыстан адамдар- ды, ғимараттарды және мехинизмдерді (сейсмикалық соққы тасқы- ны,топырақтың бөлшек ұшқынынан зақымдалудан) сақтаған жөн .108 БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРҚандай жер ғимараттары бар?Топырақтардың негізгі қасиеттері қандай?Қоршаулар не үшін жасалады?Құлама қабырғалары қалай бекітіледі ?Топырақты жасанды бекітудің қандай тәсілдері бар?Жер жұмыстарын жүргізу барысында қандай жер қазғыш- көлік машиналары қолданылады?Теспе заряд дегеніміз не?Қазаншұңқырдың түбін қатып қалудан сақтау үшін қандай тәсілдер қолданылады?Қыс жағдайларында топырақ қандай тәсілмен өңделеді? ГЛАВА 5 108 ЭЛЕМЕНТТЕРДІ ТАСЫМАЛДАУ, САҚТАУ, ҚАБЫЛДАУ ЖӘНЕҚҰРАСТЫРУҚұрылыстың техникалық-экономикалық көрсеткіштері көлік про- цестеріне айтарлықтай тәуелді.Олар нысандардың өндірістік-техно- логиялық жиынтығына, яғни осыған сәйкес және құрылыстық-мон- таждау жұмыстарының біркелкілігіне және өнімнің тиімділігіне айтарлықтау әсер етеді.Зерттеулер көрсеткендей, монтажшылар жұмыс уақытының шама- мен 10%Монтаждық және көлік процестерін келісіп алмағандықтан жоғал- тады және көлік шығына монтаждың өзіндік құнынан 20% құрайды.5.1.НЕГІЗГІ ТЕРМИНДЕР ЖӘНЕ АНЫҚТАУЛАРАвтомобиль-самосвал — сусымалы (құм, қиыршық тас, гравий, лай,топырақ), кесе тас тәрізді(кесек тас, тастақ топырақ) заттарды және жартылай сұйық (қоспа, тауар бетоны) заттарды тасымалдауға арналған аудармалы тіркемесі бар жүк тасымалдайтын машина ба- засындағы арнайы көлік .)Шығару механикалық (жүк массасының арқасында)немесе аудар- малы тіркемесі бар (артқы, бүйірлі және үш жақты тиегіші бар) , жүкті шанақтан мәжбүрлі түрде алатын бункерлі тиеу арқылы жүр- гізіледі.Самосвалдар-думперлер имеют короткую базу, благодаря чему обладают хорошей маневренностью и проходимостью. Одной из ос- новных причин их ограниченного применения является невы¬сокая скорость движения.Автопанелевоз — специализированное транспортное средство, со- стоящее из автомобильного тягача и полуприцепа со специали-зи- рованной грузовой платформой для перевозки стеновых панелей и доборных элементов в близком к проектному положении.110 Құрылыс ішіндегі көлік—көмегімен құрылыс аумағында, сонымен қатар құрылыс құрылымдарын зауыттардан нысан қоймаларына не- месе тікелей монтаждау орындарына тасымалданйтын автомобиль- ді (көбіне — темір жол және тракторлық) көлік.Жүкайналымы—жүктерді қоймалардан нысандарға немесе бел109 гілі бір уақыта арасында нысаннан нысанға тасымалдаудың жалпы қарқыны.Жүк ағыны — бірлік уақытта көлік жолымен жүктердің тасымал- дануы нақты учаскеге.Теміржол көлігі (құрылыстағы) құрылыс материалдар мен инду- стрияларда , өнеркәсіптік кәсіпорын құрылыстарында қолданылады. Құрылыс материалдар зауыттар мен құрылыс нысандар және шикі- зат базаларының (құм, ірі құмдар, орманөндшартары және басқа да) арасында тұрақты жүк ағыны болға жағдайда жүк тасымалдау жалға берілген немесе құрылыс ұйымдарының меншікті вагондарынан құралған «айналмалы» поездармен ұйымдастырылуы мүмкінКонтейнер — әр-түрлі көлік құралдарымен алушының қоймасы- на дейін ондағы жүктерді артық жүктемей тасымалдауға арналған стандартты ыдыс түріндегі алынуға бейім құралы бар ыдыс.Контейнер механизацияланған жүктеме, түсірілу және бір көліктен келесі көлікке қайта түсіруге бейімделген. Контейнерлерді қолдану көлік құралдарының айналымдарын тездетеді, жүктердің сақталуын жақсартады, көліктердің шығындарын азайтады. Контейнерлер тағайндалуы бойынша әмбебап, мамандандырылған және арнайы болып бөлінеді. Жүк тасымалдау бойынша ,25; 2,5; 5; 10; 20; 30 т есептелген контейнерлер шығарылады.Пакеттік-контейнерлік тасымалдау—пакеттерді жік жіберуден алушыға дейін пакеттерді ажыратусыз жүктер (сонымен қатар ыды- сты даналанған жүктер) топтарға (пакеттер) қалыптасқан, яғни ме- ханизацияны тиімді пайдалануға, қол еңбегін қысқартуға, көлік іркілісін қысқартып, жүктердің максималды сақталып қалуын қамтамасыз етеді.Қойма— құрылыс және пайдаланылатын материалдарды сақтауға, қабылдауға және беруге арналған ғимараттар.Қаттау — құрылыс және пайдаланылатын материалдарды қабыл- дау және тарату бойынша технологиялық операция.111 5.2.ТАСЫМАЛДАУ ТҮРЛЕРІ, КӨЛІК ҚҰРАЛДАРЫТасымалдау түрлері техникалық-экономикалық факторларға бай110 ланыстыВиды перевозок зависят от ряда технико-экономических фак-торов (тасымалдау ара-қашықтығы,жүк түрлері және сипаттамалары, ай- мақ рельефіне, жолдарға, сулы жолдер және т.б.) және маманданды- рылған (бір көлік түрін пайдалану) және аралас (көліктік-теміржол- дар,ауа-көлігі және т.б.) болуы мүмкін.Құрылыс жүктерді қарқынды тасымалдау «жүкайналымы» және«жүкағыны» деген түсінікпен сипатталады. Жүкайналымы-бұл жүк тасымалдаудың жалпы қарқынды тасымалдануы, яғни қоймадан ны- санға немесе нақты уақыт арасында нысаннан нысанға дейін тасы- малдау.Жүкағыны — бұл жүктерді қарқынды тасымалдау, яғни уақыт бір- лігінде нақты учаске бойынша көлік жолы бойынша тасымалдау.Көлік құрылыстық-монтаждау алаңдарына қатысты орналасуына байланысты сыртқы және құрылыс ішіндегі көлік бөлінеді. Сыртқы көлік құрылыс алаңын темір жол және автокөлік жолдарының жал- пы торабымен, теңіздік және өзеннің және құрылыс индустриясының кәсіпорындарымен байланыстырады.Құрылыс ішіндегі көлік құрылыс алаңында жүктерді тасымалдау- ды қамтамасыз етеді. Сыртқы және құрылыс ішінде жүктер әдетте- гідей мамандандырылған көлік ұйымдарының немесе меншікті көлік құралдарымен тасымалданады. Тасымалдаудың қарқыны құрылы- стық-монтаждау жұмыстарының өнімін қамтып көрсетеді.Құрылыста барлық заманауи көлік түрлері қолданылады: теміржол, автокөлік, су, ауа, арқанды-аспалы, пневматикалық және т.б. Тұрғын-халықтықҚұрылыста ең кең тараған көлік түрі автокөлік, өнеркәсіп құрылысында-теміржол және т.б. Су көлігі дайындаушы-зауыт және су магистральдарына қатысты құрылыс алаңы, қол жетімділігі қын құрылыс барысында- ауа көлігі (көбінесе тікұшақтар) ыңғайлы ор- наластырылған жағдайда қолданылады.Жиынтық құрылымдарды көлік құралымын тасымалдау оларды 200 км дейінгі қашықтықта жеткізу барысында үнемдеу мақсатында жақсы.112 Рельссіз жолдармен құрылыс жүктерді тасымалдауда ең тараған көлік түріавтокөліктік және тракторлық. 111 Трактор көлігі автокөлікке қараған айтарлықтай сирек қолданыла- ды.Оны көбінесе автокөлік жолдары үнемдеу максатына сай келмесе немесе тракторды пайдалану тиімдірек (орманды өңдеу учаскелері- нен орман ағаштарын шығару, жолсыз жерлермен орман ағаштарын тасымалдау және т.б.).олған жағдайларда қолданылады.Тракторлар үшін автокөлік жолдарын салуға қарағанда шығын аз кететін трактор жолдары салынадыҚұрылыс жүктерді тасымалдауға арналған автөкөліктерге жалпы және мамандандырылып тағайындалған автокөліктер, автокөлік тартқыш, тіркемелер, жартылай тіркемелер, контейнер тасымалдау және т.б. түрлер жатады.Жалпы тағаындалған автокөлік санаттарына ашық бортты плат- формалы шанақты жүк көліктері, жүріп өту мүмкіндігі жоғары ав- токөліктер және тіркемелерімен, жартылай тіркемелі және тарқатпа- лары бар жұмыс жасауға арналған ертоқымды тіркелетін жабдығы бар тартқыш-автокөліктер,Жүкті өзі түсіретін автокөліктер тас, қиыршық тас, топырақ және басқа да ласқтырып түсіру барысында зиян келтірмейтін материал- дарды тасымалдауға қолданылады.Шұңқырлары қалыпты жағдайдағы темір жолдармен жүктер тасы- малдау үшін қозғалмалы құрам ретінде платформалар, өзі түсіретін платформалар, жартылай вагондар, тіркемелер, жабық вагондар, сұйық жүктерді тасымалдайтын цистерналар және арнайы (цемент, битум және т.б. тасымалдау үшін) көлік құралдары қолданылады. Тар жолдармен жүк тасымалдау үшін әр-түрлі вагоншалар және платформалар қолданылады.Құрылымдарды тасымалдау барысында қауіпсіздік және құрылымдардың сақталуын қамтамасыз ететін талаптарды сақтау қажет:■Құрылымдарды құлау, жылжу,жел және динамикалық жағдайларды ескеру арқылы бір-бірімен соқтығудан сақтау үшін берік етіп орналастыру;■жеке элементтерді көліктен түсірген кезде қалжандардың беріктігін бұзбау мүмкіндігін қарастыру;■құрылымдары екі көлденең төсенішке тіреу арқылы орнала- стыру. 113 І ■темір бетонды құрылымдарды жіптермен жоғары (басқа да 112 жүктер болмаған жағдайда) салу;■ілмек жіптері жоқ симметриялық заттарды зауыттық бел- гілері бойынша салу (мысалы, жазуын«жоғары»).Құрылыс ішіндегі жолдармен құрылымдарды тасымалдау ба- рысында жүктердің габариттік көлемдері ЖӨЖ өңдеу барысында келісілген жағдайда көбейтілуі мүмкін.Бұйымдарды дұрыс салуға жауаптылық, жүк түсіру тәсілдерінің қауіпсізіг қаматамасыз ету, бұйымдардың сапалылығы үшін әзір- леуші-зауыт жауапты. Тиелген бұйымдарға зауыт паспорт береді; сонымен қатар жолдама құжатта дұрыс салыну және көлік құралда- рында бөлшектердің берік салынуы туралы белгіленеді.Жиынтық темір бетон құрылымы келесі жағдайда тасымалданады:■колонналар және бөренелер —тіреуішті-тарақты жаб- дықталған жартылай тіркемелі-ілмекті көліктердегі айналма өсіте кеңінен айналатын көлікте бір тасымалдағанда бірден төрт колон- наға дейін тасымалданады;■30 м дейін фералар—инвентарлы бектіпемен жабдықталған ферматасығыштар қорап (фермалар ішінен орнатылады) тәрізді не- месе тірек (фермалар ферматасығыш құрылымына жабысып орна- тылады) тәрізді болып келеді;■Жабу және тоқтату плиталары —тіркемесі бар бортты ав- токөліктерде жәнеауыр жүк тасығыш жартылай тіркемелілерде пли- талар көлік құралындағы массаға және жүк ауырлығына байланы- сты екіжәне одан көп қатармен биіктетіліп салынады;■Қабырғалы панельдерарнайы жартылай тіркемелі-панель та- сымалдағыш тік орналастырылады (панель тасымалдағыш қарма- лармен, тіреулермен, кергілермен, беткі қабаттың бұзылуын болдыр- майтын тығыз төсеніштермен) жабдықталады;■Көлемді элементтер —платформалада және и трейлерлерде. Жиынтық құрылымдар монтадың учаскедегі элементтердің дәйек-ті монтаждалуын ескере отырып, монтаж жұмыстарын жиынтықтау кестесіне сәйкес құрастырылу қажет.114 Монтажға арналған құрылымдарды тасымалдауға қажет көлік құралдарында NTpcp қажеттілігі келесі формула бойынша анықта- лады:N 113 тр.ср Рм.р ПэАТ (5.1)мұндағы NTpcp— көлік құралдарының саны; Р — мон¬таждық жұмыстар көлемі немесе данасы; Пэ —автокөлік бірлігін пайдалану өнімі ауысым немесе дана; А —тәуліктегі көліктің жұмыс ауысым саны ; Т —монтаждай мерзімі немесе зауыт, күндері.Көлік құралында құрылымды тікелей монтаждау барысында көлік жұмысы монтаж бойынша жұмыспен келісілуі қажет.Мұн- дай жағдайда көлік құралына мұқтаждық келесі формула бойынша анықталады:Nтр.ср цм (5.2)мұндағы Тц —көлік циклінің жалғауы, ч; Тм —бір рейс бойынша бірісіз әкелінетін элементтерді монтаждау ұзақтығы (соңғы элемент- ті көтерген соң көлік бірлігі босайды), ч.Көлік циклінің ұзақтығы Тц келесі формула бойынша анықталады: Тц -tu+ 1 + 1мг (5.3)П vnКеме тәсілімен құрылымды монтажға тасымалдау барысында мына формула қолданылады:Тц - tі+ 1 + tjг (5.4) П vnМұндағы tn— тиеу уақыты, ч; S— тасымалдау ұзақтығы, км; vr, vn—тиелген және бос қалпына сәйкес көліктің жүру жылдамдығы (20... 25 км/с), км/с; бір тасымалдауда әкелінген элементтерді мон- таждауға қажет (біреусіз) tM— уақыт, с; ф tj— зауыт және мон- таждау алаңына сәйкес ауысым ұзақтығы (мысалы 0,2 с).Монтаждық құрылымдарды көлік құралдарынан тасымалдау ба- рысында монтаждық-көлік кестесі жасалады. Бір ауысымда мон- таждық жұмыс жасау барысында құрылым элементтерін екінші ауы- сымға, ал екі ауысымды монтажда-үшінші ауысымға әкелген жөн.115 І 114   5.3.ҚҰРАМДАУ, ПАКЕТТЕУ КОНТЕЙНЕРЛЕУҚұрылыс-монтаждық нысандарды барлық материалдармен құрылымдау-жабдықтау жүйесін ағылмалы құрылыс инадустри- ясында қатаң технологиялық ритмге бағындыратын ұйымдасты- рылушылық жабдықтау формасы.Құрылыс индустриясында немесе нысанға келіп тсүкен өнімнің барлық техникалық және арнайы қоймаларда орталықтандырылған экономикалық негізделген даярлаушы операцияларының деңгей- ін көтере отырып, Құрылыс бөлімшелерінде жасалған бөлімдер және құрылымдарды басқару құрылысты матреиалдық-техникалық қамтамасыз етуі қажет.Бөлімдер мен құрамдау басқармалары бөлі- нетін қорларды тұтынушылар және құрылысқа қажетті қажет уақыт- та, қажет көлемде, алдын ала көлемі анықталып және жұмыс көлем- дерін өндіру үшін даяр күйінде барлық материалдарды жеткізуші ретінде орын атқарады.Пакеттеу деп түпқоймаларды қолдана отырып жүзеге асырылатын ұсақ дара жүктер іріленіп бірігуін атайды.Нысандар құрылыс ұйымдары және жеткізуші-кәсіпорындармен келісілген талапта, келесі сызба бойынша материалды ресурстармен кешенді қамтамасыз етіледі:жеткізуші—құрамдау базасы — нысан. Жиынтық материалдар- ды және құрылысы жүріп жатқан ғимараттың бұйымдарын жеткі- зу уақыты ЖӨЖ анықталады. Қарапайым тәсілмен, яғни ірілемей ақ ұсақ дара жүктерді тасымалдаумен салыстырғанда контейнерлік сияқты пакеттік тәсілдің де тиімді жақтары бар (мысалы, тиеу-тө- гу операцияларының тездетілуі). Ұсақ бөлшектерді тасымалдау барысында тиеу-төгу жұмыстарының еңбек сыйымдылығы басым- дылығы 1 т жүкке- с.10,8 адам, ал осы жүкті пакеттермен және кон- тейнермен тасымалдаған кезде с. 3,4 адам құрайды.Жүктерді пакеттеудің тиімділігі контейнерлік тәсілмен салысты- рғанда, аз көлемді массаға, түпқойманың құнының қарапайым- дылығына және арзандығына байланысты. Сонымен қатар, түпқой- маның қайтармасы контейнерге қарағанда қарапайым, себебі қома түбіндегі пакет орнасқан алаңда бес алты тұғырық ты кері әкелуге болады. 115 І 116  Сонымен бірге бос әмбебап контейнер жүкті контейнер алатын орынды алады.Пакеттегі жүкті сақтау барысында, пакетсіз немесе контейнерлерде сақтағаннан гөрі қойма ыдыстарын пайдаланған дұрыс.Сонымен қа- тар, жүк тасымалдау барысында тиеу-түсіру жұмыстарын автомат- тау үшін қажетті амал болып табылады.Пакеттік тәсілдің кемшілігі-жүкті тасымалдау барысында пакет- телген түрде ашық қозғалыс қалпында тасымалдау болып табылады. Жүктерді ыдыссыз тасымалдау үшін бейімділген (ыдыс) алмалы- салмалы бірнеше айналымды инвентарлы бейімділік-контейнер депаталады.Контейнерлер екі түрге бөліне: әмбебап және арнайыӘр-түрлі ұсақ дара жүктерді тасымалдауға арналған контейнер- лер-әмбебап деп аталады. Нақты жүк немесе шағын жүк топтарының түрлерін тасымалдау арнайы деп аталады.   сурет.40 орама жабындық материалдарды көтеруге арналған 1 100 кг жүк көтергіш контейнер117 І  сурет.Төрт балконды плиталардың монтажы және тасымалда- уға арналған3 220 кг жүк көтергіш контейнер сурет. Қабырға панельдеріне арналған контейнерлер:1 — таңбалы бөрене; 2 — амортизатор; 3 — саңылау; 4 — төсеніш;—бүйір тіреуіші; 6 —бұрандалы қысқыш; 7 — ілмек; 8 — топсалы тірек.1181730 116  5.1 — 5.3 суретінде құрылымды және бір даналы материалдар- ды тасымалдауға арналған мамандандырылған топты контейнерлер келтірілген.Контейнерлерді тасымалдау үшін бортты автокөліктер, жартылай тіркемелі контейнерлер қолданылады.Контейнерлерге жүк тиеу және жүктен босату жартылай тіркемелі платформада орнатылған немесе пневмо немесе гидрокөтергіш кон- тейнерлердің көмегімен үстеме опорына орнатуға жеткілікті жоғары көтеру арқылы кранды механизмдермен жүзеге асырылады.Жиынтық құрылымдарды және басқа да құрылыс материалдарын және бөлшектерді арнайы және өздігінен қатырғыш көлік құралда- рымен тасымалдау тасымалдаудың тиімді түрі болып табылады, яғни көлік шығындар және құрылыс ғимараттары және құрылыстар- дың өзіндік құндары айтарлықтай төмендейді.Өздігнен жүк тиейтін автокөліктерді пайдалау автокранға деген сұранысты төмендетеді, сонымен қатар қашықтықта басқарылатын машиналарды жабдықтауға байланысты такелажшылар және жүк тасушылар санын қысқартады. 117     КОНСТРУКЦИЯЛАРДЫ ҚАБЫЛДАУ ЖӘНЕ ҚОЙМАЛАУҚоймаларда материалдық ресурстарды қабылдау — құрылыс жабдықтау процесі кезіндегі маңызды операциялардың бірі — бұй- ымдарды қабылдауға және сақтауға жауапты тұлғалар арқылы бел- гіленген тәртіпте жүргізіледі және ресімделеді.Қабылдаушы алып жүретін тұлғадан көлік құралдарынан бұй- ымдарды түсіруден алдын оларды қарауға, сыртқы түрінің, нысанда- рының сақталуын, монтаждау-көліктік кестеге сәйкес бұйымдардың үлгідегі және комплектілік сәйкестігін тексеруге және бұл бұй- ымдарды паспорт (жобаға және қолданыстағы МЕМСТ-қа сәйкес бұйымдар жасалғаны туралы куәлік) бойынша қабылдауға тиіс.Қаңқа көтергіш конструкциясы ауыр жабдықтар, фермалар және ұзындығы кемінде 18 м арқалықтар астындағы құрылыстар мен ір- гетастарға жауапты, сондай-ақ ғимараттардың көлемді блоктар же- ке-жеке, ал қалған конструкциялар — стандарт талаптарына немесе техникалық шарттар сәйкес ішінара тексеріледі.119 Қойма шаруашылығы құрылыс объектілерінің үздіксіз жабдықта- луын, материалдардың, конструкциялардың, бұйымдардың және жабдықтардың сандық және сапалық сақталуын қамтамасыз етуі тиіс.Құрастырмалы конструкциялар қоймалары монтаждау және жұ- мыс көлемі қабылданған ұйымға байланысты орталық және объек- тілік болуы мүмкін.Орталық қоймалар жеткізушілер едәуір қашықтығы жағдайында мен саны көп объектілерінің жағдайында, конструкцияның белгілі бір қорларын жасау қажет болған жағдайда, сондай-ақ конструк- цияны ірілендіру қажет болған жағдайда жасалады, габариттік өл- шемдері оларды кейіннен көлік құралдар арқылы тасымалдауға жі- беріледі.Конструкциялардың орталық қоймаларында түсіріледі, объек- тілері және маркалары бойынша сұрыпталады, ал кейде монтажда- уға дайындалады . 118 Жұмысты механикаландыру үшін орталық қоймаларда, негізінен, төрт тағанды, өздігінен жүретін жебелі немесе мұнаралық крандар қолданылады.Қойма алаңдарында жеткілікті жолдар, тиеу алаңдары, қалау үшін қойма құрал-саймандары және қоймаға жеткізілетін элементтер сақталуы болуы тиіс (кассеталар, тарақтар, төсемдер, аралық қабат) және тиісті жарықтандыру.Қатарлар арасында ені кемінде 1 м өту жолдары мен өтетін жол қалдырылады, ені көліктік және жүк тиеу құралдарының габаритті мөлшеріне байланысты.Объектілік қоймалар тікелей құрылыс-монтаж алаңында жасала- ды. Олар жабық сақтау қажет материалдар үшін монтаждық меха- низмдер мен кішігірім қоймаларда әрекет ету аймағында ашық қой- малық алаңдарынан тұрады.Құрылымдық шешімдерге, құрылыс және пайдалану әдістеріне байланысты бір мәрте пайдалануға арналған уақытша түгендемелік қоймалары және оларды әр түрлі нысандарда пайдалану үшін көп мәртелі көшіруге есептелген түгендемелік қоймалары деп ажырата- ды. Түгенделмейтін қойма құрылысы алып тастау тәртібімен ғана жүзеге асырылады, өйткені ол экономикалық тұрғыдан тиімсіз.Негізгі қойма жұмыстарын орындау белгілі бір ретпен жүргізіледі: түсіру, көлік құралдарынан түсетін жүктерді қабылдау, сұрыптау, орналастыру және сақтау, материалдар жіберу мен бұйымдарды өндіру (нысан). Қоймалардағы жұмыстың технологиялықі процес- сі нақты, қайталанбайтын операциялар, аз шығын жұмсай отырып, материалдар мен бұйымдардың шығындарысыз және зақымдарысыз 120  жүргізілуі тиіс.Объектілік қоймаларда элементтер жұмыс өндірісінің белгілі бір жобамен белгіленген тек алдын-ала көзделген алаңдарда немесе қой- ма аймағында түсіріледі.Құрастырмалы конструкциялардың элементтерінің қоймалау орны монтаждық кранның жұмыс аймағында болмауы тиіс және жолға немесе кранға кемінде 1 м жақын болмауы тиіс. Қоймалау орнын таңдау кезінде конструкцияларды монтаждау реттілігі ескеріледі. 119 Элементтер автокөлік немесе өздігімен жүретін жүк крандар арқылы түсіріледі; бұл ретте монтаждау процесінде қолданылатын крандар- ды пайдалану орынсыз.Қойма жұмыстарын орындау үшін қажетті крандардың санын олардың ауысымдық өнімділігі мен тиеу-түсіру операцияларының қарқындылығы ескере отырып белгілейді.Қоймалардағы элементтер жақын жобалық ережеге сәйкес орында, неғұрлым ауыр элементтер — кранға жақын жолдарда сақталады.Құрылыстың оңтайлы ұйымы сақталатын материалдар мен кон- струкциялардың көлемі және олардың объектілік қоймаларында бо- латын уақыты, құрылыс алаңында үздіксіз жұмысты ұйымдастыру үшін қажетті ең аз мөлшерге жинақталатын ұйым болып табыла- ды. Монтаждау алаңдары шегінде осындай талаптарға объектіде тек көмекші материалдар жиналатын көлік құралдарынан ғимараттар мен құрылыстарды құрастырушы мекеме жауап береді. ҚОЙМАЛАРДА САҚТАУ КЕЗІНДЕ КОНСТРУКЦИЯЛАРДЫ ҚАЛАУ5.5.Құрама конструкциялар қатарлап сақталады; бір қабатты ғимарат- тардың аралықтарында элементтері, әдетте, тікелей монтаждау оры- нында орналастырылады. Объектілік қоймалар, негізінен, ғимараттар конструкциялары монтаждалатын крандармен қызмет көрсетіледі. Конструкциялардың әрбір түрі үшін жұмыс орындарына дейін тасы- малдауға аз еңбек және уақыт жұмсалатындай есеппен белгіленген орын таңдалады. Сондай-ақ, ерітінді немесе бетон қоспасын қабыл- дау және асқын орны жайғастырылады.121  Сурет 5.4. Өнеркәсіптік ғимараттардың темір-бетон конструкция- ларының қоймалауы:а — бір қабатты ғимараттар бағаналарын; б — көп қабатты ғима- раттар бағаналарын; в — кранасты арқалықтарын; г — итарқа асты арқалықтарын; д — итарқа фермаларды; е — итарқа арқалықтарды; ж — қабырғалық панельдерді; з — ригельдерді122 120    Д П П п п п Сурет 5.5. Болат конструкцияларды қоймалау:а — жалпағынан арқалықтар мен колонналарды; б — екіқабырға- лы элементтерін; в — тік арқалықтарды; г — жартылай қисайтылған фермаларды; д — үгітілген парақты123 Материалдарды қоймаға қою аймақтары (олардың түрлері бойын- ша) бір-бірінен ені кемінде 1 м өтпелі өткелдері арқылы ажыратыла- ды. Әр аймақта материалдар мен бұйымдар арасы 0,7 м қашықтықта орналастырылатын маркалары бойынша қатарларға төселеді.Темір-бетон және бетон бөлшектері мен блоктары олардың зауыт- тық таңбалау өтетін жол немесе жол жүру тарапынан көрінетіндей етіліп орналастырылады, оларды тиеу кезінде матауға ыңғайлы болу үшін бұйымдардың монтаж ілмектері жоғары бағытталған. Қатар биіктігі аспауы тиіс: болат конструкциялар үшін - 1,5 м; құрама темір-бетон үшін — 2,5 м.Темір-бетон бұйымдарын былайша төсейді:□іргетас блоктары мен жертөле қабырғаларының блоктары — теңді төсемдермен төрт қатарға дейін жалпы биіктігі 2,25 м;□ауыр бағаналар — бір қатарға көлденеңінен (сурет 5.4, а);□неғұрлым жеңіл бағаналар — кейіннен оларды көтеру ыңғай- лы қалпында төсемдермен бірнеше қатарда (сурет 5.4, б);□кран астындағы арқалықтар (сурет 5.4, в), итарқа асты арқа- лықтар (сурет 5.4, г), итарқа фермалары — тік немесе қиғашынан кассеталарға (сурет 5.4, д);□итарқа арқалықтары (сурет 5.4, е), қабырғалық және арақа- бырға панельдер — кассеталарға (сурет 5.4, ж);□жабу плиталары — штабельге, биіктігі 2,5 м ұзын емес;□арқалықтар және ригельдер — қабырғаға қалыпбында , не- месе штабельге, биіктігі 2 м -ге дейін (сурет 5.4, з).Болат конструкцияларды биіктігі1,5 м ұзын емес қатарларға қой- малайды. Арқалық конструкциялар (жайма және құрамдас) қабырға- лардың көлденең қалыпында 3...4 м орналасқан(сур. 5.5, а) төсемдерге және төсеу орналастырады. Жайма профильдеріндегі екіқабырғалы элементтер екі төсемде қабырғалардың тік орналасуымен, көлденең 121 қатарларға орналастырылады (сурет 5.5, б), бірқабырғалы арқалық конструкциялар қабырғалардың тік орналасуымен — төсемдерде қиылысты қатарларға орналастырылады (сурет 5.5, в).Фермалар және арқалықтар биіктігі 0,6 м астам тік немесе сәл көл- беу - құрылымдар арасына төсемдермен тік екпінге қойылады (сурет 5.5, г). Үгітілген парақтар қаптамасында қалдырылады немесе олар- ды төсемдерде тік қалыпта орналастырады, (сурет 5.5, б).124 БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫҚұрастырмалы конструкцияларды жеткізу үшін қандай көлік құралдары қолданылады?Құрама конструкцияларды қандай тәсілмен тасымалдайды?Объектілік қоймалар орталық қоймалардан немен ерекшеленеді?Жүктерді контейнерлік тасымалдау тәсілінің пакеттеу тасымал- дау тәсілімен салыстырғанда артықшылықтары неде?Конструкцияларды қабылдау қалай жүргізіледі?Қоймалау ережелерін не үшін сақтау керек?Болат конструкцияларын қоймалауға қандай талаптар қойыла- ды?Қандай жағдайларда іріленген жинауды стационарлық алаңдар- дың тікелей монтаждау орындарында жүргізіледі? ТАРАУЖҮК КӨТЕРГІШ МАШИНАЛАР, ТАКЕЛАЖДЫҚ ЖАБДЫҚ ПЕН ҒИМАРАТТАРДЫ ТҰРҒЫЗУ КЕЗІНДЕ ПАЙДАЛАНЫЛА- ТЫН ҚҰРАЛ-ЖАБДЫҚТАРҒимараттарды тұрғызу барлық дерлік жұмыс орындау үшін жүк көтергіш машиналар пайдаланылатын және құрылыс конструкция- ларын монтаждау үшін жетекші болып табылатын кешенді-механи- каландырылған тәсілмен орындалады.Такелаждық жабдықтарға құрылыс конструкцияларын монтаждау кезінде қолданылатын жүк қармаушы құрылғылар жатады (болат және түбір арқандар, ілмектер, траверстер, блоктар, полиспасттар, домкраттар, жүкарбалар және зәкір).Конструкцияларды тексеру және уақытша бекітуге арналған құралдар монтаждау аспабына жатады. Олар жобалық жағдайға кон- струкцияларды орнату үшін және ірілендіріп құрастыру процесінде 122 қолданылады. Оларға танапты ішпектері, кондукторлар, көлбеулеп қойылған тіреуіштер, үлгілер, кергіш, сүйретпе болат арқандар және т. б. жатады.6.1.НЕГІЗГІ ТЕРМИНДЕР МЕН АНЫҚТАМАЛАРМонтаждалатын конструкцияларды тексеру — салыстырмалы түрде осьтерге және белгілерге бөлу кеңістігіне элементтің орын ауыстыруының ақырғы сатыдағы жобалық ережеге монтаждалатын элементтің келтірілу процесі.Кран ілмегінің ұшып шығуы - кранның бұрылатын платформасы- ның айналу ось және жүк ілмегінің шеңберінің орталығы арқылы өтетін тік ось арасындағы көлбеу бойынша қашықтығы.Икемді ілмектер — жеңіл бағаналар, арқалықтар, плиталар, қабы- рғалы панельдер, контейнерлер және т. б. көтеру кезінде қолданы- латын болат арқандардан жасалған ілмектер. Олар әмбебап және жеңілдетілген болып, ал технологиялық мақсатына байланысты — бір-, екі-, төрт - және алтытармақты етіп жасалады.126 Жүк ұстаушы құрылғылар — құрылыс конструкцияларын көтеру үшін иілгіш болат арқандар, траверстің әр түрлі жүйелері, механи- калық және вакуумдық қармау түріндегі құрал-жабдықтар. Олар элементтерді қарапайым және ыңғайлы ілмектеуді және ілмектен бо- сатуды, бекіту немесе қармау сенімділігін, еркін ағыту және жүктің құлауын болдырмау мүмкіндігін қамтамасыз етуі тиіс, құжаттама- лық жүк көтергіштігі артық сынамалы статикалық немесе динами- калық жүктемемен сыналуы тиіс.Домкрат — аз биіктікке жүкті көтеруге арналған стационарлық, тасымалды немесе жылжымалы механизм (әдетте 2 м-ге дейін). Домкраттар рейкалы, винтті, пневматикалық, гидравликалық бола- ды. Домкраттар жүк көтергіштігі бірнеше килограммнан жүздеген тоннаға дейін құрайды. Олар жөндеу-құрылыс және монтаждау жұ- мыстары кезінде қолданылады.Қармаулар – монтаждалатын элементтерді шексіз көтеруге ар- налған құрылғылар. Конструктивті қармаулар механикалық, элек- тромагнитті және вакуумды орындайды.Кешенді-механикаландырылған процесс — бұл құрылыс процесі, барлық негізгі жұмыстар машиналармен жүргізілетін, ал кейбір 123 қосалқы операциялар механикаландырылған құралдың көмегімен орындалуы мүмкін. Бұл ретте, еңбектің жоғары өнімділігі қамта- масыз етілетіндей, құны аз, негізгі машиналарды пайдаланудың ең үздік көрсеткіштері мен жұмыстарды жүргізу бойынша мерзімдер қысқаратындай есеппен барлық машиналар өзара өнімділігі мен не- гізгі параметрлері бойынша үйлестірілген.Кран — даналы жүктерді көтеру үшін арналған машина; жүріс бөлігініің түрі бойынша крандар автомобиль, пневмодөңгелектік, шынжыр табанды және рельстік болып бөлінеді.Мінбелер — жұмыстарды орындау үшін арналған бір сатылы ер- кін тұрған конструкция; жылжымалы құрылғы көмегімен тас өндіру және басқа да жұмыстар жүргізу кезінде жұмыс орнының деңгейін өзгертуге болады.Мінбелердің түгендемелік панельді-блоктық, топсалы-панельді және механикалық немесе гидравликалық жетектермен өздігінен кө- терілетін түрлері бар.Көтергіш — жүктерді тік немесе еңкіш тасымалдауға немесе адамдарды бір деңгейден екінші деңгейге арқылы арқандарға немесе тізбектер ілінген және бағыттауыш бойынша қозғалатын клеттерде, кабиналарда, шөміштерде немесе платформаларда тасымалуға ар- налған жүккөтергіш машина. Оның шахталы, құрылыс, скиптік кө- тергіштер, лифтілер, фуникулерлер және т. б. түрлері бар.Полиспаст — арқанмен немесе шынжырмен бүгілген қозғалмалы немесе қозғалмайтын блоктар жүйесінен тұратын жүк көтергіш 127 құрылғы; күш бойынша ұтыс мүмкіндігін береді.Ілмек — қармау ілгіштері бар арқан немесе шынжыр түріндегі жүкұстайтын құрал; автоматты ілмектеуге және жүктерді ілмектен босатуға арналған құрылғылар болуы мүмкін.Ілмектеуіш құралдар — монтаждаушымен физикалық күш-жі- герінсіз көзделген технологиясына маневр жіберетін және белгілен- ген қалыпта монтаждау машинасының ілгегіне көтерілетін элементті ілу үшін арналған такелаж жабдығының жауапты элементтері.Такелаж — ауыр жүктерді көтеру үшін арналған жүк көтергіш құрылғылармен бірлесіп қолданылатын арқандар, ілмектер, шын- жырлар. 124 Траверса — ұзын көлемді конструкцияларды және элементтерді кө- теру үшін арналған құрал. Ілмектер өтетін төменгі белдеуінің ұшын- да блоктар орнатылатын металл арқалықтар немесе үшбұрышты дә- некерленген фермалар түрінде орындалады. Ілмектердің мұндай аспа жүйесі барлық нүктелер қармауына біркелкі күш салуды қамтама- сыз етеді.Элементтерді бақылау – салыстырылып жатқан конструкцияны алдын-ала берілген ережеге сәййкес бөлінген осьтерді бағдарлайтын уақытша бекіту мен салыстыру бойынша операциялар жиынтығы.6.2.ЖҮК КӨТЕРГІШ МАШИНАЛАРОрындалатын жұмыстардың түріне байланысты жүк көтергіш ма- шиналары конструкцияларды жобалық ережеде көтеру, орнату мен монтаждаудың негізгі операцияларын орындау үшін пайдаланыла- тын монтаж машиналары, және дайындық және қосалқы жұмыстар кезінде пайдаланылатын қосалқы машиналар мен механизмдер бо- лып бөлінеді: түсіру, ірілендіретін құрастыру, торапты өңдеу және т. б.Технологиялық тұрғыдан жүк көтергіш машиналар мобильді және негізгі технологиялық белгісі бойынша жіктеледі — монтаждау ай- мағында (кран қолданылу радиусымен белгіленген аймақ) іс жүзінде үздіксіз қызмет көрсетуге қабілетті. Осы белгілер бойынша жүк кө- тергіш машиналар стационарлық және жылжымалы болып бөлінеді. Стационарлы машиналар (мобильді емес) монтаждау аймағы бой- ынша бір кран тұрағы әрекетігің радиусынан шектелген, нақтырқ ай- тқанда, монтаждау қатаң бекітілген кеңістікте жүргізіледі. Тұрақтантұраққа өткізу кезінде кранды толық немесе ішінара монтаждайды. 128 Стационарлық машиналарға монтажды жебелер шевролар, дің- гек-жебелі крандар, таспалы және тростық көтергіштер қосалқы крандар және т. б. жатады.Жылжымалы машиналар әрекет қабілеті шектеулі мобильді және мобильді болып бөлінеді.Шектеулі-мобильді машиналар жұмыс аймағында мүмкіндік бе- реді , ені олардың іс-әрекеттерінің радиусы арқылы, ал ұзындығы — олардың орнын ауыстыру жолдарының ұзындығы арқылы анықта- лады, нақтырақ айтқанда, машиналардың әрекет ету аймағы рельс 125 жолдарымен немесе басқа да щарттармен шектелген. Мұндай ма- шиналар монтаждау аймағының шегінде, жұмыс жүзінде тоқталыс туындатпай тұрақтан тұраққа жылжуға қабілетті.Олардың іс-әрекеттері аймағын арттыру үшін қажет болған жағдайда монтаж жұмыстары тоқталады, машина монтаждалады, рельсті жол қайта жасалады, машина жаңа орынға орнатылады, тек содан кейін монтаж жұмыстары жалғасады. Машиналар көшірген кезде объектіге ұқсас әрекеттер жүргізіледі.Шектеулі-мобильді машиналарға өздігінен жүретін мұнаралық крандар, порталды, төрт тағанды, темір жол, шатырлы және кабельді крандар, жылжымалы жебелі крандар және т. б. жатады.Мобильді машиналарда іс жүзінде жұмыс аймағында шектеу жоқ (егер жолдар, батпақ және т. б. жоқ болса). Оларды бір тұрақ басқа- сына, бір объектіден басқасына жылжыту қарапайым және оңай. Оларға автомобильді, шынжыр және пневма дөңгелекпен жүрген өздігінен жүретін жебелі крандар, трактор крандар, тікұшақтар жа- тады.Арнайы жүк көтергіш машиналар осы машиналардың арнайы тех- нологиялық мақсаты негізгі белгісі болып табылатын ерекше топ құрайды, нақтырақ айтқанда, бұл машиналар шектеулі мамандықты жұмыстарға арналған. Оларға мыналар жатады өздігінен көтерілетін, сүйретілуші және қайта қойылатын крандар (биік мұнаралар, гра- дирнялар, құбырлар монтаждау үшін пайдаланылады), құбыр төсе- гіштер, жиек тастар төсегіштері, гидравликалық көтергіштер.Конструкцияларды жобалық ережеге көтеру және орнату үшін крандар, діңгек, шевролар, көтергіштер, такелаждық жабдықтар қолданылады.Қажетті негізгі параметрлер басқа монтаждық крандар (жүк кө- тергіштігі, жебе ұзындығы, ілгіш ұшуы және көтеру биіктігі) кон- струкциялардың орынға және олардың соққыдан бүлдірілу болмай- тындай бірқалыпты қонуын қамтамасыз ететін аз жылдамдықпен (0,2...3,0 м/мин) жүкті түсіру тиіс. Жылдамдық өзгеруі сатылы не- месе бірқалыпты болып келуі мүмкін. 129 126 Монтаждық крандар мобильділігімен ерекшеленуі тиіс — қайта базаландырудың қарапайымдылығымен, оларды жұмыс күйіне жыл- дам келтіру және демонтаждау. Монтаждау крандарға мұнаралық, өздігінен жүретін жебелі, автомобильді, төрт тағанды және арнайы крандар жатады.Мұнаралық крандарМұнаралы крандардың көмегімен монтаждау элементтері жебенің немесе мұнара бұрылу, ілмектің ұшуының өзгеруі немесе жолдар бойынша орын ауыстыру кезіндегі маневр әдістері арқылы орнату орнына көтереді және береді. Монтаж жұмыстары процесінде жеке- леген операциялар біріктірілуі мүмкін.Мұнаралы кран тұрады тігінен орналасқан мұнарадан, жебеден, тірек-бұрылыс платформасында орналасқан жүк көтеру және жебе аралығын өзгерту үшін арналған құрылғыдан жүрістік құрылғы және қарсы салмақтан тұрады. Машинист әдетте, мұнараның жоғарғы бөлігіндегіндегі кабинада орналасқан кранның меха- низмдерін басқарады.Конструкциясы бойынша мұнара бұрылмалы және бұрылмайтын болып бөлінеді. Бұрылмалы мұнарасы бар крандар элементтер мас- сасы 4-тен 25 т кезіндегі (мысалы, кран КБ-402 — 8-ден 25 т; КБ-502— 10 т дейін) әртүрлі қабатты ғимараттарды монтаждауы мүмкін.Бұрылмайтын мұнарасы бар крандардың жебесінің бұрылуы мұнараның жоғарғы бөлігінде орналасқан айналмалы құрылғымен қамтамасыз етіледі. Мұндай крандардың артықшылығы қосалқы крандар етіпқайта жабдықтау мүмкіндігі болып табылады.Орын ауыстыру мүмкіндігі бойынша мұнаралық крандар жылжы- малы (сурет 6.1, а), қосалқы (сурет 6.1, б), тұрақты (сурет 6.1, в) және өздігінен көтерілетін (сурет 6.1, г) болып бөлінеді.Қарсы салмақ орналасуы бойынша мұнаралық крандар жоғарғы және төменгі қарсы салмақ болып бөлінеді. Бұрылмалы мұнарасы бар крандарда жүк төменгі жағында, ал бұрылмайтын мұнарасы бар және айлақтық крандарда — жоғарғы жағында орналасқан.Жылжымалы мұнаралық крандар арнайы рельстік жолдары арқылы жылжиды және түзу сызықты қалай жұмыс істей алса, қи- сық сызықты учаскелерде солай жұмыс істей алады. Крандар жүк кө- тергіштікті шектегіштер сияқты осындай автоматты құрылғылармен (кранның жүк көтергіштігі 15% артқан кезде130 127   Сурет 6.1. Мұнаралық крандар түрі:а — қозғалмалы; б — қосалқы; в — тұрақты; г — өздігінен кө- терілетінқуат көзі автоматты түрде ажыратылады) және бұрылу (бұрылу радиусы шектелгенде), жүрудің соңынан ажыратқыштар (кран авто- матты түрде тоғын-шектеушілер жеткен кезде тоқтайды), жел жүк- теме индикаторлары, сондай-ақ қашықтықтан басқарумен (кранның машинист-құрастырушысы монтаждалатын элементтің жанында бо- лады) жабдықталады.Қосалқы және тұрақты мұнаралық крандар биік ғимараттар құрылысы үшін пайдаланылады. Олар шығымы 40 м дейін ілмегімен жүк көтергіштігі 10 т дейін және оның көтеру биіктігі 150 м дей- ін болып шығарылады. Кран ғимаратқа дерлік тығыз орнатылады және мұнараға жалғанған арнайы байланыстар арқылы пластиналық ғимараттар элементтеріне қатырылады.Стационарлық крандарын бетон іргетасына орнатады және ан- керлік болттар көмегімен бекітеді. Стационарлық крандарда ілмек шығымы 50 м, жүк көтергіштігі 4-тен 12,5 т болады.Жоспарда (көп қабатты ғимараттар, құбырлы мачталар және т. б.) мөлшері шектелген құрылыстар мен ғимараттарды монтаждау кезін- де қосалқы (жүк көтергіштігі 10-нан 130 т дейін) және өздігінен кө- терілетін мұнаралық крандар (жүк көтергіштігі 3,5... 10,0 т, 20.38 м жебе ұзындығымен және ілмек көтеру биіктігі 110 м) қолданылады.131 І Сондай-ақ, оның орнын ауыстырмай кранды толық тиеуге жет- кілікті, бір кранға келетін монтаждау алаңы болуы қажет.Өздігінен көтерілетін жебелі крандарӨздігінен жүретін жебелі крандар іс жүзінде барлық ғимараттар салу кезінде монтаждау жұмыстары үшін пайдаланылады: азамат- тық, өнеркәсіптік, энергетикалық, сондай-ақ тиеу-түсіру жұмыста- рын орындау үшін. Өздігінен жүретін жебелі крандардың маңызды эксплуатациялық қасиеті құрылыс шегінде қалай болса, нысандар арасындада солай жүруінің үлкен ептілігі және тәуелсіздігі; оларды әр түрлі жұмыс түрлерінде қолдану мүмкіндігі; өз машинаның мон- таждауы және демонтаждауы бойынша ең төменгі шығындар, оны 128 пайдалану үшін алаңды дайындау болып табылады.Шығым және көтеру биіктігін ұлғайту үшін крандардың стан- дартты жебелері қосымша қондырғылармен және қазмойынмен жаб- дықталады. Мұнара - жебелі крандарда негізгі жебені мұнара ретінде пайдаланылады ал ұзындығы 40 м-ге дейінгі ілмек — көлденең жебе ретінде.Қозғалмалы құрылғы түріне байланысты крандар автомобильді, пневмодөңгелекті, автомобиль типті арнайы шасси және механи- калық, электрлік және гидравликалық жетектері бар қысқа базалы шасси болып бөлінеді.Автомобильді шасси базасындағы автомобильді крандар жүк кө- тергіштігі 4-тен 16 т дейін етіліп шығарылады. Олар автомобиль шас- сиіне монтаждалған төменгі рамалардан, бұрылыс платформасынан және жебелі жабдықтар тұрады мен шығарылатын тіректермен (ау- тригерлармен) жабдықталған. Кранның жылжымалы тіректермен жұмыс кезіндегі алдымен бастапқы қалпына кран орнатылады, со- дан кейін ағаш төсемдер үстіне жылжымалы тіректер орналу есебі- нен топыраққа жылжымалы тіректердің тірелу алаңы көбірек бола- ды. Мұндай тіректерсіз жұмыс кезінде автомобиль крандардың жүк көтергіштігі 60... 80% азаяды.Пневмодөңгелектік крандарында ені автомобиль крандарынан үл- кен арнайы шасси түрінде жүріс құрылғысы бар болады. Осының есебінен пневмдөңгелектік крандар автомобиль крандарына қараған- да, төзімдірек болады және шығарылатын тіректерсіз жұмыс істеген кезде жүк көтергіштікті арттыру мүмкіндігі пайда болады.І 132 Пневмодөңгелектік крандар жүк көтергіштігі 100 т дейін барады. Жебенің шығымын ұлғайту Үшін олар қазмойынмен (басқарыла- тын және басқарылмайтын) жабдықталуы мүмкін. Пневмодөңгелек крандарының қозғалу жылдамдығы 8...25 км/ч, сондықтан алыс қашықтықтарға оларды тартқышпен, трейлермен, сондай-ақ темір жол арқылы тасымалдайды.Шынжыр табанды крандар мұнара-жебелі ретінде шығарылады. Оларда жоғары өткізгіштік (салыстырмалы түрде топыраққа аз қысым) және тірек базасының едәуір мөлшерінде кранға ілмекте жүкпен бірге жүруге мүмкіндік беретін беріктілік бар.Құрылыс алаңы шегінде кран өз барысымен жылжиды, ал нысан129 нан нысанға трейлерде немесе темір жол көлігі арқылы тасымалда- нады.Жебелер шығымын ұлғайту үшін шынжыр табанды крандар по- лиспасты бар қазмойынмен жабдықталады.Кранның жүк көтергіштігі бұл жағдайда жебе шығымын ұлғайту есебінен азаяды. Қазмойынды пайдалану кезінде жебе шығымын өзгертпей, неғұрлым ауыр элементтерді (фермалар, арқалықтар) аз шығымда (жебе ілмегінде), ал жеңіл элементтерді (тақталар, шамдар)— үлкен шығымда (қазмойын ілмегінде) монтаждау мүмкіндігі пай- да болады.Арнайы крандар және механизмдерТөрт тағанды крандар қоймаларда тиеу-түсіру жұмыстары кезінде, сондай-ақ үлкен ұзындықты және нысан жоспарындағы тік бұрышты монтаждау үшін пайдаланылады және жүк көтергіштігі 50 т дейін, аралығы 15.45 м және одан да көп етіліп шығарылады. Оларда ри- гельдің бүкіл ұзындығы шегінде тұрақты жүк көтергіштік болады.Төрт тағанды (сурет 6.2) екі тіректен (аяқ) тұрады, оның біреуі ри- гельмен қатты біріктірілген, 4. Ригельдің төбесінде жүк арба орнаты- лады 3. Кран тіректері жүріс арбаларда бекітіледі 6. Басқару каби- насы әдетте, кранның қатаң тірегінде орналасқан.Төрт табанды крандарда ригельдің шығымы өзгеруі, тіректерді ұзарту немесе қысқарту есебінен оның жүк сипаттамалары өзгереді. Воздушные краны в виде вертолетов облегченной конструк¬ции — совершенно обособленная группа монтажных машин. Жеңілдетілген конструкциялы тікұшақ түріндегі әуе крандары — монтаждау ма-шиналарының мүлдем ерекшеленген тобы. Олар құрылыс алаңы 133 І күрделі жағдайында пайдаланылады: баруы қиын аудандарда, жұ- мыс істеп тұрған кәсіпорындар шарттарында құрылыстарды қайта құру кезінде.Монтаждау тікұшақтары арнайы ұстағыштарымен жүкті бекіту үшін ілмегі бар арқан жүйесіне ұқсаған сыртқы алқасымен жаб- дықталады.Көтергіштер — тігінен қозғалатын жүк көтергіш органдар көме- гімен құрылыс материалдары мен адамдарды көтеру және түсіру үшін арналған жүк көтергіш машиналар.Көтергіштер жіктеледі: 130 □тағайындау бойынша — жүк және жолаушы;□орнату тәсілі бойынша — еркін тұрған және қосалқы;□бағыттаушы конструкциялар бойынша — мачталық және шахта;□жетек органының түрі бойынша — арқанды және рейкалы;□қозғалғыштық дәрежесі бойынша — стационарлы және жылжымалы.Көтергіштер негізгі параметрлері жүк көтергіштігі, көтеру биіктігі, көтеру жылдамдығы, көлденеңінен жүктің орын ауыстыруы бойын- ша қашықтығы болып табылады.Ғимараттарды тұрғызу кезінде мачталық көтергіштер кеңінен қол- данылады (сурет 6.3). Олар 3-ші діңгектер, 2-ші тірек рамалары, 5-ші жүк платформасы, электр қозғалтқышы бар шығырдан және іске қосу аппаратурасынан тұрады. Төрт айдында діңгек бойынша құрылғының жүк кареткасыК7\,73> l\7\7\7t7\7\7\7\ АА ,7]—Сп ОО : ф ^ 8,900 49000 ^51 50С1 і-’-’-’Yv///?10000 б L//////10 000 1кг~ 332 000Рис. 6.2.І134Төрт табанды кран:1— қатаң тірек (тірек аяқ); 2— баспалдақ; 3 — жүк арба; 4— ри- гель; 5— топсалы тірек; 6— жүріс арбалары 131 Сурет 6.3. Мачталы көтергіштер:а — жүк; б — жүк - жолаушы; 1 — дөңгелек; 2 — тірек рамасы; 3 — мачта (діңгек); 4 — жүк арқаны блогы; 5 — жүк платформасы; 6 —алаң; 7 — ғимарат; 8 — мачтаны ғимарақа бекіту; 9 — кабина;10 — қоршаутерезе ойықтарына жүкті беру үшін жылжиды. 9 м дейін көтерілу биіктігінде еркін тұрған мачталық көтергіштер пайдаланылады, ал үлкен биіктікте көтеру көтергіш діңгегі ғимарат қабырсына бекітіледі.135 І 5 6  Сурет 6.4. Монтаждау мачтасы:а— құбырлы; б— тор; 1— тіректі болат табақ; 2— жүкарбаға арқан; 3— қарсы блок; 4— оқпан; 5— басы; 6— сүйретпе болатарқан; 7— полиспаст; 8 — табан; 9— жүк; 10— жүкті созу14 қабаттан жоғары ғимараттарды салу кезінде монтаждық дің- гектер, телескопиялық мұнаралар, жүк көтергіштігі 1200 кг дейінгі көтергіштер және т. б. қолданылады.Монтажды діңгек (сурет 6.4) басына сүйретпе болат арқан 6 жүйесімен ұсталатын тік немесе қиғаш орнатылған полиспаст 7 бекітілетін құбырлы немесе тор тіреуге (оқпан) 4 ұқсайды. Сүйретпе болат арқан саны кемінде үш болуы тиіс.І 136   Сурет 6.5. Шевр:1 — полиспаст; 2 — шевр; 3 — қарсы блок; 4 — жылжымалы жіп; 5 — арқанМонтаждық мачталар басына 5 ілінген бір немесе бірнеше полис- пасттармен 7 жарақталады. Жоғарғы және төменгі секцияларында тартатын арқан 2 үшін қарсы блоктар 3 бар. Монтаждық мачталар бетон іргетастар немесе болат тіректерге сүйенеді.Шағын жүк көтергіштігі бар мачталар төменгі жағына тікелей 132 балқытылған болат парақ 1 арқылы топыраққа сүйенеді. Ауыр жүк көтеру үшін арналған мачталар қажет болған жағдайда мачтаны қи- сататын тірек шарнирына орнатылады. Діңгектің тік қалпына жүк көтергіш крандар көмегімен орнатылады.Монтаждық мачталар технологиялық жабдықтарды, құрылымдық жабу блоктарды және т.б. жобалық ережеге көтеру үшін пайдала- нады.Шевр құбырлардан қайнатылған бір немесе екі арқанды тартқыштармен немесе полиспастпен (сурет 6.5) қажет жағдайда ұсталатын А-тәрізді рамаға ұқсайды.Шеврдің тірек бөліктері топса арқылы іргетасқа немесе монта- ждалған конструкцияларға бекітіледі. Полиспаст 1 шеврдің басына орнатылады; полиспасттың жылжыйтын жіп 4, мачтадаы сияқты, діңгектер арқылы ағызып апаратын блок 3 арқылы жүкарбаға бара- ды. Шевра ұстап қалу және көлбеу бұрышын басына өзгерту үшін арқан 5 немесе тартқыш полиспаст бекітіледі; арқан тартқыш неме- се тартқыш полиспасттың жылжымалы жібі ағызып апаратын блок арқылы жүкарбаға барады.137 Шеврлар жылжымалы және тұрақты болады. Шевр арқылы мас- сасы 250 т дейін, биіктігі 35 м жүктер көтеруге болады. Олар бүйір арқандар бекіту үшін көп орын (вант) талап ететін діңгек қолдана алмайтын жерлерде пайдаланылады.Негізгі монтаждау машиналарының жұмыс параметрлері ғима- раттар немесе құрылыстар барлық элементтерін жобалық ереже ор- натылуын қамтамасыз етуі тиіс.Монтаждау машиналарының негізгі жұмыс параметрлері мыналар болып табылады:■Q жүккөтергіштігі— оның құрылымдарының орнықтылығы мен беріктігінің қажетті қорын сақтай отырып, үлкен жүк массасы кранмен көтерілуі мүмкін;■Ілмекті көтеру биіктігі Нкр — созылған жүк полиспастіндегі және белгілі ілмектің белгілі шығымындағы кран тұрағының дең- гейінег ілмекке дейінгі арақашықтық, м;■Ілмек шығымы 1кр — бұрылыс платформасының айналуы- ның тік осі және ілмек құрсамасының центі арқылы өтетін тік ось арасындағы қашықтық, м;■Жүктеу сәті Мг — жүкиің массасының, т, ілмек шығымы, м, 133 шамасына шығармасы.Монтаждау крандарын таңдау кезінде талап етілетін параметр- лерді негізге алады: Qтр, нкр, 1 кр, Мгтр.Мұнара крандарын таңдау кезінде кран ілмегін көтерудің мон- таждау биіктігі Н кр мына формула бойынша анықталады.мұндағы ho— тұрақ кран деңгейінен(жерде орнатылған кран үшін) немесе элементі көтеру жүзеге асырылатын деңгейінен (ғимаратта немесе құрылыста орнатылатын крандар үшін) монтаждалатын эле- менттің тіректер асуы, м; h3— монтаж қалпындағы монтаждалатын элемент биіктігі, м; h3— бұрын жөнделген конструкциялар арқылы орнату немесе ауыстыру орнына конструкцияларды жеткізу үшін монтаждау шарттары бойынша талап етілетін биіктігі бойынша қор (кемінде 0,5 м), м; МҰНАРАЛЫ КРАНДАРҒА ТАЛАП ЕТІЛЕТІН ПАРАМЕТР- ЛЕРІН ТАҢДАУ ЖӘНЕ АНЫҚТАУHкр - Аз + Аэ + А3 + АСГ (6.1)І 138  Сурет 6.6. Мұнара кранының параметрлерін анықтауға арналған схемаhc— жұмыс жағдайындағы ілмектеу биіктігі элементтің төбесінен кран ілмегінің түбіне дейін, м.Берілген биіктіктегі мен жүк ілмегі шығымындағы кранның талап етілетін жүк көтергіштігі формула бойынша анықталадыQтр = Тэ + Тстр’ (6.2)дэ — ең ауыр элементтің массасы, т; дстр — такелажды құрылғы массасы (ілмектер, қармаулар, траверсы), т.Кранның ілмегінің талап етілетін шығымы lТр қарсысалмақтың төменгі орналасуымен мынадай болады% =( §) + b+ c, (6.3)а — кран долының ені, м; b— кран жолдарынан қабырғалардың ең шығыңқы бөлігінің проекциясына дейінгі арақашықтық, м; с — қашықтық ауырлық орталығының краннан ең алшақ элементінен кран тарапынан қабырғалардың шығыңқы бөлігіне дейін, м.Сондай-ақ, қашықтық кранның айналу осінен ғимараттың жақын 134 шығыңқы бөліктеріне дейін оның жоғары бөліктерінің габаритінің 139 І  радиуынан 0,7 м көп болуы тиіс (сурет 6.6).Неғұрлым тиімді нәтиже алу үшін монтаждық элементтерді жақын параметрлік белгілері бойынша топтарға бөлу жүргізіледі (ілмектің көтерілу биіктігі, монтаждау әдіс-тәсілін таңдау кезінде ұйымда- стыру іс-шараларын ескере отырып, талап етілетін жүктеу сәтінің шамасы). Содан кейін әрбір топ үшін монтаждау машиналарының талап етілетін параметрлері анықталады. Бұл үшін элементтер сипат- тамаларының жиынтығынан ең үлкені таңдалады және олар бойын- ша жүктеу сәттерінің шамасы осы формула бойынша анықталадыМ = Рэп1Пр. (6.4)Техникалық сипаттамасы бойынша мұнаралы кранының талап етілетін есептеу параметрлерін белгілей отырып, есептік немесе сәл үлкен жүктеу сәті шамасына тең кран іріктеледі.Сол кранның ілмекті көтеру биіктігі және жебе шығымы жеткілік- тігі тексеріледі. Егер ілмекті көтеру биіктігі және жебе шығымы есептеуден төмен болса, онда ілмектеу тәсілін (траверспен ілмекті ауыстыру) немесе элементті монтаждау тәсілін өзгерту қарастыры- лады.Техникалық сипаттамалары бойынша монтаждау крандарының есептік параметрлерін анықтағаннан кейін жұмыс параметрлері есептеуге қанағаттандыратын машиналар таңдалады (оларға тең не- месе олардан сәл асқан).Конструкцияны монтаждау үшін крандарды анықтамаларға не- месе сол сияқты басқа да басылымдарға бағдарлана отырып, кран- дардың жүк көтергіштігінің тәуелділігі мен кранның шығымнан ілмектің көтеру биіктігін көрсететін кестелер мен номограммалар пайдалана отырып, таңдау ұсынылады. ТАКЕЛАЖДЫ ЖАБДЫҚТакелажды жабдықтарға арқандар (болат және түбір), шынжыр- лар, ілмектер, қармауыштар, блоктар, полиспасттар, домкраттар, тальдар, жүкарбалар, зәкір және т. б. жатадыТакелажды жұмыстар көмекші жұмыстар болып табылады, бірақ ғимараттар тұрғызу бойынша барлық процесс оларға байланысты. 135 140 Осы барлық құрылғылар мен айлабұйымдарды жобалауға өте маңызды қарайды және көп уақыт бөледі.Болат арқандар жүк көтергіш машиналардың полиспасттар жа- рағы вант, тартқыштар, сүйретпе болат арқандар, ілмектер дайын- дау үшін қолданылады.Болат арқандар жекелеген жіпке тоқылған жұқа болат сымдардан тұрады. Арқандағы сым бірдей немесе әр түрлі диаметрлі болуы мүмкін - бұны арқан типі анықтайды. Болат арқандар арқанға дұрыс нысан беру және майлауын сақтау үшін бір немесе бірнеше металл немесе органикалық өзекшелері болуы мүмкін. Органикалық өзек маймен сіңірілген кендір жіптен жасалады.Арқандар үзілу күші, диаметрі, түрі, сымның жабын түрі, еспе түрі, оның бағыты, арқан ұзындығы, стандарт нөмірі көрсетілген па- спортпен жабдықталады.Арқанның үзілу күші вант үшін қор коэффициентімен есептеледі және қабылданады — 3...5; ілмектер үшін — 6...8; жүк-жолаушы кө- тергіштер үшін —12-ге дейін.Ілмек құралдар — белгілі бір қалыпта және технологиямен көз- делген монтаждаушылар үлкен физикалық күш-жігер жұмсамауы- на мүмкіндік беретін маневр үшін жүк көтергіш машиналар ілге- гіне іліунге арналған такелаж жабдығының жауапты элементтері. Құрал-жабдықтар кран ілмегіне көтерілетін конструкцияны бекіту- дегі сенімділк мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуі тиіс.Ілгіш құрылғылар екі түрге бөлінеді:■ілмектер — негізгі бөлшектері арқаннан жасалған икемді құрылғы.■траверстер — қатаң элементтері бар металл құрылғылар (әдетте арқалық типті). Ілмектен траверстер ілмектеу биіктігін азай- туға, көтеріліп жатқан элементте туындайтын күш бағытын өзгер- туге мүмкіндік береді. Арнайы және балансталған траверстер мон- таждау процесінде монтаждалатын элементтерге күрделірек маневр жасауды қамтамасыз етеді.Конструкцияларды монтаждау кезінде қарапайым, көптармақты және жартылай автоматты ілмектер қолданылады.Қарапайым ілмектер арқанның бір тармағынан тұрады және әмбе- бап және жеңілдетілген болады. Әмбебап ілмек (сурет 6.7) 136 141  Ұзындығы 8... 15 м жабық-арқан ілмек болады және монтаждау элементтерін орап ілмектеуге арналған (ілгекпен немесе торабымен). мұндай арқан ұштары қысқышпен 2 немесе өріммен 1 қосылады.Жеңілдетілген жүк асатын арқандарда (сурет 6.7. қараңыз) екі шетінде ілмектер 5 және ілмектер 3 немесе ілмектер бар. Олар кон- струкцияға қоршауға немесе монтажды ілмектерді қармауға мүмкін- дік береді.Көптармақты ілмектер (сурет 6.8) конструкциялар жоспарында ірі габаритті көтеру үшін арналған; олар екі, үш, төрт және одан да көп жеңілдетілген ілмектерден тұрады.Ілмектер басқарылатын (жартылай автоматты) және басқарылмай- тын болады. Жартылай автоматты ілмектерге бұдыр құлпы бар бір- тармақты жүк артқыш (сурет 6.9) жатады.Құлып тиек істік 4, екі шеке 5, бір жағына тарту 1 және серіппесі бар шеңберден 2 тұрады. Мұндай ілмектер арқалықтарды, фермалар- ды және басқа да ұзын өлшемді құрылымдарды (12 м дейін) көтеру үшін қолданылады.Балансталған траверстер (сурет 6.10) арқалықтар 2 немесе ферма 6 және ілмектер 1 түрінде қатаң металл конструкциясының үйлесіміне ұқсайды..Көп аралық элементтерді көтеру үшін (жабу өлшемі 3 х 12 м пли- талар) кеңістіктік траверстер қолданылады; жылжытылған ауырлық центрі бар ауыр элементтер (мысалы, өлшемі бөлмеге тең көлемдік элементтер) — балансталған траверстер. 9Сурет 6.7. Әмбебап ілмектер:а — өрімде; б — қысқышта; в — жеңілдетілген; г — ілгегі бар; д — ілмегі және ілгегі бар; 1 — өрім; 2 — қысқыш; 3 — ілмек; 4 — сақина; 5 — ілгек142  .2 137  Сурет 6.8. Көптармақты ілмек:а — екітармақты; б — бір сырғада төрт тармақты; в — блогы бар алты тармақты; 1 — ілмек; 2 — сырға; 3 — блок;4 — ілгекОсындай траверстер көмегімен бағаналар, қабырға панельдер және басқа конструкциялар көтеру процесінде оның көлденең қалыптан еңіс және тік қалыпқа аударуға болады. Траверс роликтерге ілінген ілгіштермен және ұшында өрімі бар тізбекті ілмектермен жабдықта- лады. Ұшында ілгіштері бар шынжырлы ілмектерСурет 6.9. Бұдыр құлыбы бар біртармақты ілмек: 1 — созу; 2 — пружинасы бароқсауыт; 3 — ілмек; 4 — тиекті істік; 5 — бет  бекітілетін иінағашы бар траверстер арқылы бірнеше плиталар кө- теруге болады.Бағаналарды көтеру үшін алқалары бар траверстер пайдаланыла- ды (сурет 6.11).Иілуге жұмыс істейтін траверстер ауыр, бірақ ілмектің аз көте- ру биіктігін талап етеді. Сығылуға (кергіш) жұмыс істейтін травер- стерде аз масса болады, бірақ ілмектің ұлғайтылған көтеру биіктігін талап етеді.Қармау – арқан ұштарын монтаждалатын конструкцияларға бекі- тетін құрылғы.Қармау ілмекті және ілмексіз болып бөлінеді. Сурет 6.10. Траверстер:а — екітармақты ілмегі бар арқалық; б — плита көтеру үшін ар- налған иінағашы бар балансир; в — ферманы монтаждауға арналған торлы балансир; 1 — арқанды ілмек; 2 —арқалықтар; 3 — алынатын алқалар; 4 — ілмек; 5 —иінағаш; 6 — үшбұрышты ферма; 7 — қатаң ілмектер144 Сурет 6.11. Алқалары бар траверс 1 — траверс; 2 — 138 негізгі алқа; 3 — құлып; 4 — арқан; 5 —көмекші алқалар; 6 — төсеуіш Ілмекті қармау пісіру арқылы берік бекітілген болат монтаждық ілгектер немесе конструкцияға анкерлеу көмегімен конструкцияға қосылады. Оларға өздігінен ағытудың алдын алатын құлыптармен жабдықталған ілмектер мен карабиндер жатады (Сурет 6.12).Ілмексіз қармаулар конструкцияға монтаждау ілмектерсіз тірке- леді және бөлінеді:□тіреуге, монтаждалатын конструкцияларда көзделген тесік- терге қойылатын тірек бөлшектері көмегімен жүзеге асырылатын қосылу (үшкір темірлерді, саусақ, кенелер, планкалардың)□фрикциялыққа (сығымдаушы және кергіш), үйкеліс күштері есебінен конструкцияны ұстап тұратын балаларды;□вакуумды, вакуумдық сорғыш көмегімен элементі ұстап тұратын. Вакуумдық қармауыштарда шағын жүк көтергіштігі бар және тығыз материалдардан жасалған беті тегіс жазық элементтерді қармау үшін қолданылады.Кенелік қармауыштар (сурет 6.13) білдіреді қайшылар түрінде ры- чагты жүйеге ұқсайды, рычагтарда көтерілетін элементті қамтитын бос қисайтылған ұштары бар.145 І Осындай қармауыштар көмегімен арқалықтар, рельстер, тақталар, конструкцияның саңылаулары көтереді.басқару тәсілі бойынша қармауыштар мүмкін жергілікті, әдетте, қолмен және радио басқаруды қоса алғанда, қашықтықтан басқары- латын болады. Жетек электрлік, механикалық, пневматикалық, ги- дравликалық және қол болуы мүмкін.Сына қармауыш (сурет 6.14)сынатүрлі ұшы 2 бар өзіне тар- ту байланысты және сына жұдырықшаларын 3 енгізетін монтаж тесік 1 элемент. Көтеру кезінде жұдырықшалар ашылады және өз шығыңқысымен оны ұстап тұрып элемент бетон. Тесіктің диаметрі мен тереңдігі көтерілетін элементте көтергіштігі және басқа да қар- мауыш параметрлеріне және қармауыштың басқа да параметрлері сәйкес болуы тиіс.Сыналы қармау арқалықтарды, ригельдерді, бағаналар, фунда139 менттік плиталарды, көтеру кезінде жертөле қабырғалары плита, жол жабу үшін блоктар қолданылады.Блоктар дербес жүк көтергіш құрылғы ретінде және көптеген жүк көтергіш машиналардың бөлшегі ретінде пайдаланылады. Блоктар күш-жігер бағытын өзгерту үшін қызмет етеді, мысалы, шығырлар- дың жұмысы кезінде. Сурет 6.12. Ілмектің қашықтан ағытуының жүк қармауыш құрылғысы— ілмек қалпы:а — ілмектеуден кейін; б — ілмектеуді босатудан кейін; в — ілмек сақтандырғыш құрылғысысы бар; 1 — монтаж өрімі; 2 —ілмек; 3 — карабин; 4 — ілмек; 5 — тарту; 6 — сығу серіппесі; 7 — бұрандасы бар қапсырмаІ 146   Сурет 6.13. Көтеру үшін кенелік қармауыштар:а — арқалық; б — рельстер; в — аяққа еркін тірелетін жүк; г — тесіктері бар жүкБлоктардың мақсатына байланысты болады жүк (жүкті көте- ру және жылжытуға арналған), бөлу (арқандардың қозғалысының бағытын өзгерту үшін). Монтаждау жұмыстарында талап етілетін жүк көтергіштікке байланысты біррөлді (массасы 10 т. дейін жүк көтеруге арналған) немесе көпрөлді (ауыр жүктерді көтеру үшін ) блоктар қолданылады. Мысалы, салмағы 160 т жүк жетірөлді блок- тармен көтеріледі.Полиспасттар жүктерді тігінен және көлденеңінен жылжыту үшін қолданылатын жүк көтергіш машиналардың , механизмдердің мен құрылғылардың құрамдас бөлігі болып табылады. Олар машина- лардың жүк көтергіштігін арттыруға қабілетті(сурет 6.15). Полис- пасттар күштік және жылдамдық болады. Күштегі ұтыс жылдам- дықтағы жеңіліс есебінен қол жеткізіледі: жүктің орын ауыстыру жылдамдығы кезінде күш ұтысы қанша көп болса, сонша азаяды.Полиспаст тірекке (діңгекке, зәкірде, кран басына) бекітілген жылжымайтын блок 3, көтерілетін жүк 1 ілінетін жылжымалы блок 140 2, екі блокты қосатын арқаннан тұрады.Блоктардың барлық роликтерін қисайтып, арқан бір шетімен (мұқыл) 4 жоғарғы немесе төменгі жылжымайтын блокқа бекітіледі, ал басқа шетімен (жылжымалы) 6 — жүкарба барабанына. Арқан- ның барлық тармақтары (жіп), жүгі бар төменгі блокты ұстап тұра- тын, жұмыс істейтін деп атайды.147 І  Сурет 6.14. Қашықтан басқарылатын сына қармау: 1 — тесік; 2 — сынатүрлі ұш; 3 — кулачки; 4 — ілмектен босату үшін арқан; 5 —скоба ; 6 — бас; 7 — серіппе; 8 — блокПолиспасттың негізгі сипаттамасы оның жиілігі болып табылады, яғни жүк ілінген арқан жіптер санынан барабанға оралған арқан жіптердің санына қатынасы. Схемада І (сурет 6.15.қараңыз) полис- пасттың жұмыс жібі саны екі блоктардағы роликтер санына тең; сы- зба ІІ жұмыс жібі саны — бірге артық.Тальдар салыстырмалы түрде жеңіл элементтерді көтеруге және монтаждауға арналған қосалқы құрылғы ретінде қолданылады, жиі— металл конструкцияларды монтаждау кезінде (қол), қиын жер- лерде, сондай-ақ ірілендірілетін жинақ алаңдарда (электромеханика- лық).Домкраттар — жылжымалы жүк көтергіш механизмдер 500 мм биіктікке дейінгі конструкциялар мен жабдықтарды көтеру кезінде, монтаждалатын элементтерді көлденең және оларды орнатқан кезде конструкциялады дұрыстау орнын ауыстыруда пайдаланылады.Конструкциясы бойынша домкраттар бұрандалы, рейкалы және гидравликалық болады.148 Жүк көтергіштігі 5... 20 т және массасы 6... 54 кг винтті домкрат құрамына винт 1 кіретін станиналары 3 және металл корпусынан тұрады. Жүктің көтеру немесе орнын ауыстыруды тұтқаны 2 айнал- дыру арқылы жүзеге асырылады (сур. 6.16).Жүк көтергіштігі 200 т. және салмағы 70.320 кг гидравликалық домкраттар үлкен және ауыр конструкцияларды көтеру үшін қолда141 нылады.130 мм дейінгі қашықтыққа жүкті көлденең жылжыту үшін жүк көтергіштігі 3 т, салмағы 1.3 кг винтті кергіш домкраттар, қолда- нылады.Винтті кергіш домкраттар қағидаты бойынша вантты және созылу- ды керу, салыстыру кезінде конструкция элементтерінің ығысуы үшін қолданылатын массасы 3.70 кг винтті тұтастырғыш (фаркопф- тар) орналастырылады.Қолмен басқарылатын және электр жетегі бар жүкарба конструк- циялар көтеру және жылжыту үшін қолданылады. Электр жетегі бар жүкарбада барабанға айналуы электрқозғалтқыштан беріледі.Жүкарбаның негізгі сипаттамалары тартылу күші, диаметрі және арқан ұзындығы, жылдамдығы, оның өрімі болып табылады. Жұмыс жағдайындағы жүкарба арқанды керуде ең көп күш-жігер қабылда- уға қабілетті зәкірге (конструкцияларға, фундаменті) бекітіледі.Сызба І Сызба ІІ  Сур. 6.15. Полиспаст:1 — жүк; 2 — жылжымалы блок; 3 — жылжымайтын блок; 4 — арқанның түпкі жағы; 5 — бұрып жіберетін роликтер; 6 — жүкар- баға апаратын арқан149  Рис. 6.16.Винтті домкрат:1— винт; 2— тұтқа; 3— тұғырКонструкцияларды зәкірге уақытша бекіту үшін орнатылатын жүкарба, полиспасттар, сүйретпе болат арқан (ванталар) діңгектер, шевры, порталдар әртүрлі конструкциялардың зәкіріне бекітіледі.Зәкір қадалы, тереңдетілген көлденең, винттік түгендеу, кепіл- дік және т. б. болуы мүмкін. Тереңдетілген көлденең зәкір қатаң үшбұрышты тартымы 3 бар бөренелер 1 немесе болат арқаннан жа- салған икемді тартымнан дайындалады (сурет 6.17). 142 Сурет 6.17. Тереңдетілген көлденең зәкір:1, 5— бөрене; 2— себу қабаттары; 3— бар күштік тартымы; 4— ықтимал ауытқулардың бұрыштарыІ 150 Тереңдетілген көлденең зәкірлерді пайдаланудың кемшілігі (ағашты қолданғандай, бетоды да) үлкен көлемді жер жұмыстарын орындау қажеттілігі болып табылады; жеке пайдалану үшін олар тиімсіз.Түгендік блоктардан немесе жақтаулардан (рамадан) жасалған түгендік жылжымалы зәкірді неғұрлым ұтымды пайдалану. Бетон блоктарын қоюмен оларды жер бетінде орналастырады.Қадалы түгендік зәкірді топыраққа дірілмен батырғыш көмегімен қағады, бұрандалы — бірнеше жұмыстың арнайы кілт арқылы бұрандалады.Зәкірді тұрақтылығына және аударылуына есептейді.Конструкция салыстыруы бөлінген осьтер мен белгілерге қатысты кеңістікте элементтің орын ауыстыруының ақырғы сатысындағы монтаждалатын элементтің жобалық ережеге келтіру процесі деп аталады.Уақытша бекіту жобалық ережеге орнатылған монтаждалатын элементі қорға қажетті коэффициенті бар өз орнықтылығы болмаған жағдайда қажет және оны қамтамасыз ету үшін көбінесе бір мезгілде тексеруге арналған құралдар болып табылатын арнайы монтаждық құрал-жабдықтар қолданылады.Мұндай құрылғылар ғимараттар мен құрылыстардың құрастыр- малы конструкцияларының элементтерін салыстыру және уақыт- ша бекіту үшін арналған құралдар немесе монтаждау жабдықталу деп аталады. Оларға сыналар, танапты ішпектер, кондукторлар, ұстағыштар, бекіткіштер, кергіш, болат сымдар, көлбеулеп қойылған тіреуіш және т. б. жатады.Стақан типтес іргетастардың бағаналарын салыстыру және уақытша бекітуге арналған ең көп тараған құрылғы ең қарапайым тәсілімен іргетастың стақанында кез келген қималы монтаждалатын бағананы сенімді бекітуге мүмкіндік беретін сына болып табылады. Алайда бағаналар салыстыруын сыналар көмегімен жүргізуге бол- майды, өйткені салыстыру бойынша операцияларды, бұл жағдайда, жоспарында бір ғана сына көмегімен колоннаны түзету мүмкінді143 гісіз кран ілмегінде жүзеге асыруға тура келеді. КОНСТРУКЦИЯЛАРДЫ САЛЫСТЫРУҒАЖӘНЕ УАҚЫТША БЕКІТУГЕ АРНАЛҒАН ҚҰРАЛ-ЖАБ- ДЫҚТАР151 І Бұл монтаждық кранның дәлелсіз технологиялық тоқтап қалуын туғызады және құнын арттырады.Стақан типтес іргетастарда орнатылатын бағаналарды бекіту үшін арналған сына (сурет 6.18) іргетас қабырғасы және құрастырыла- тын бағана араындағы саңылауға қағады. Бір бағананы бекіту және салыстыру үшін 4-12 сыналар (оның мөлшерлері және массасына байланысты) талап етіледі.Жетілген құрылғы түрлі конструкциядағы сына астарлары болып табылады (сурет 6.19). іргетастың ішкі қабырғасы және бағананың шегі арасындағы саңылауға қойылатын түгендеу сына астары іргета- стың жоғарғы жиегіне сүйенеді, жоспарда және тігінен бағаналарды салыстыру оны кран ілмегінде ұстағанда жүзеге асырылады.Түгендеу сына астарға пісірілген тірек қыры және реттегіш бұран- да өтуге арналған ішкі винт ойығы бар құрсау көмегімен жоғарғы бөлігінде бетімен топсалы біріккен реттегіш винт сынатиптес бет- тен тұрады. Топсалы ілінген сынасы 7 бар астар корпус 1 стақан8 жазықтықтары мен бағана 4 арасындағы кеңістікке салынады. Винттің айналу 3 кезінде кілтімен 5 дөңесше 2 сынаның көлбеу жа- зықтығы 7 бойынша төмен орналасады және жазықтықтар арасын- дағы құрылғыны тығыз сыналайды. Бұл құрал-жабдық көмегімен жік бетон қоспасымен бір қабылдауда (қарапайым сыналар көме- гімен — екі қабылдау) іргетас стақанының бүкіл тереңдігіне құйып бекітіледі (сурет 6.19. қараңыз).3 4 І 152Сурет 6.18. Бағаналарды бекітуге арналған металлдық сына: 1 — беттер; 2 — кергіш; 3 —сомын; 4 — винт; 5 — тірек 144 Сурет 6.19. Түгендік сыналы астар:1 — корпус; 2 — дөңесше; 3 — винт; 4 — бағана; 5 — кілт; 6 — құрылғы тұтқасы; 7 — сына; 8 — стақан қабырғасыЕні 400 мм дейін бағаналар қырында бір сынадан қояды, үлкен ені бар қырларда екіден - кем емес.Биіктігі 12 м бағананың іргетастар стакандарда уақытша бекітіледі және сыналар арқылы тексеріледі (сына жапсырмаларын) мен түрлі конструкциялар кондукторлары.Бағаналарды тексеру және бекіту үшін кондуктор екі көлденең бай- ланыстардан тұратын кеңістік металл қаңқасы болып бейнеленген (сурет 6.20). Бағаналарды орнатқанға дейін кондуктор крестелген үлгі және тіктеуіштер көмегімен осьтер бойынша салыстырады.Үлгі орнатылады бет кезеңіне және оның көмегімен ғимараттың көлденең және тік осьтеріне қатысты колоннаның осьтерінің жағдайы тіркеледі. Салыстырудан кейін кондуктор бағана іргетасына төрт көлденең винтпен - тіректермен бекітіледі.153 І Дайындау кезінде бағананы денесінде арнайы монтаждау цилиндр тесік қалдырылады, бағаналарды орнатудан алдын диаметрі 70 мм монтаждық стержень салынады және бекітіледі. Осы өзектің көме- гімен бағана тік домкраттардың жоғарғы ұштарына тіреледі. Колон- наны орнату кезінде өзек ашылады да кондуктордың бет кезеңіне қызады.Алдын ала кондукторды салыстыру арқасында белгіленген бағана- ны бөлінген осьтер бойынша салыстырудың қажеті жоқ. Тік бағана- лар көтергіш винт және екі көлденең винтті құрылғылар көмегімен көлденең және бойлық бағыттарда реттеледі.Колонналарды кран ілмегінен босатылған соң салыстырады, ал түйісті орнатылған кондуктор кезінде жекешелендіреді. Сур. 6.20. Бағаналарды салыстыруға және уақытша бекітуге ар- налған кондуктор :1 — тірек; 2 — бет; 3 — винтті құрылғы; 4 — цапфа (өзек осінің тірек бөлігі); 5 — шектегіш; 6 — бағана;7 — төсейтін өзек; 8 — көтерілетін винт; 9 — іргетас; 10 — бай- ланысІ 154 145  Кондуктор бетон арқылы қажетті беріктілік жеткеннен кейін бо- сатылады, оның бөліктерге бұзады және келесі іргетасқа апара- ды. осындай түрдегі кондукторды пайдалана отырып, бағаналарды монтаждаудағы уақыт шығындары оны орнату сыналар көмегімен уақытынан 1,5 — 2 есе аз.Биіктігі 12 м бағаналарды кондуктормен уақытша бекіту жет- кіліксіз; оларды қосымша болат сыммен бағаналардың үлкен икемділігінен жазықтықта бөлектейді. биіктігі 18 м-ден жоғары баға- наны төрт болат сыммен бөлектейді.Болат сым, кондукторлар, сыналар және басқа бекіткішерді баға- наларды түйіскен жерлерінде бекіткеннен кейін және жобалық берік- тігінің кемінде 70% бетон болғанда ғана алады.Фермалар мен арқалықтарды салыстыру және уақытша бекіту үшін саны жұмыс өндірісінің жобасымен анықталатын винтті түген- деу кергіш қолданылады (сурет 6.21). Аралығы 18 м фермалар үшін, әдетте, бір кергіш, ал 24 және 30 м аралықтарда — екеу пайдаланы- лады.Кергіш құбырлар, бұрандама қысқыштардан және қамыттан тұра- ды. Құбырлардың бір кесігіне сомыны бар бұранда пісірілген, олар арқылы құбыр бұрандама қысқышқа бекітіледі; басқа кесігіне толық бұралмалы шарнир құрайтын екі сырға ілінген. Винтті кергіш мон- таждау кезінде фермалар тұрақтылығын ғана емес, бірақ жоғарыдан ферма салыстыруын да қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Ферма төменін бағана басына тәуекелдері бойынша орнатады (сурет 6.21. қараңыз).Көп қабатты тұрғын үй және қоғамдық ғимараттардың тірек қаңқа- лары элементтер қаңқасының қайталануымен және олардың салы- стырмалы шағын салмағымен сипатталады.Бағаналардың деңгейінен жабынның төменінде жатқан деңгейін- деорналасқан жіктер кондукторларда уақытша бекітіледі. Кондук- торлар кейде жеке — бір бағана бекіту үшін (сурет 6.22), топтық—төрт бағаналар бекіту үшін (сурет 6.23) болып келеді және жалпы учаскеде бағаналарды және басқа да элементтерді орнатуды қамта- масыз ететін топтық бағана блок түрінде болады..Онда бағаналар бекіту кранның технологиялық кідіруін мини- мумға дейін қысқартуға мүмкіндік беретін жеке кондуктор екі бөлімнен (жартырама) тұрады: шарнир арқылы бір бұрышында бір146 бірімен өзара байланыстан, ал қарама-қарсы бұрышта — бекіткіші бар құрал-жабдықтан.Бір жарты рамада ұштарында роликтері және орнату винті бар шарнирлі серіппеасты иінағаш, сондай-ақ жылжымайтын тіреулер орнатылған. Жартырамада бағыттаушы пластиналар нығайтылған (сурет 6.22. қараңыз).155 І 7 Сурет 6.21. Фермаларды түгендеу кергіштерімен уақытша бекіту: 1 — көтері кезіндегі кергін қалпы; 2 — фермалардың жоғарғы бел-деуі; 3 — созымдар (түбір арқандар); 4 — аралықтың монтаждалған бөлігі; 5 — жұмыс қалыпындағы кергіш; 6 — қамыт; 7 — бұрандама қысқышКондуктор келесі түрде жұмыс істейді. Жабық құлыптармен ол кран арқылы бұрын жөнделген бағаналар басына орнатылады.Кондуктордың салмағы әсерінен серіппеасты иінағаш қысылады және кондуктор автоматты түрде қозғалмайтын тіреуіштердің ро- ликтер бойынша сырғанап және серіппеасты иінағаш арқылы бел- гіленеді.Иінағаштың қысқыш рычагын 2 тірелгенше орнатылатын винтті айналдыру арқылы (сурет 6.22. қараңыз) бағаналар басына кондук- тор қатаң бекітіледі. Монтаждалған бағана серіппеасты иінағаш 2 орнатуда бағыттауыш пластиналар аймағына кранмен түсіріледі Одан әрі түсіруде бағана иінағаштыІ 156  қысады өз салмағы §серінен өзі серіппеасты емес иінағаш тірегіне 7 қысылады —жобалық ережеде осылайша ол автоматты түрде кел- тіріледі.Жобалық ережеде бағана винт 3 көмегімен орнатылады, содан кейін, оларды айналдыра, қысқыш серіппеасты рычагтар жабады; бағана кондукторда қатаң бекітіледі, содан кейін бағаналар түйісуі толық дәнекереленеді.Бағанадан кондукторды алып тастау үшін орнатылатын винт көме- гімен қысқыш серіппеасты иінағаш созылады және құлыптар ашы147 лады.Кондукторды пайдаландың келесі циклынан алдын қысқыш серіп- пеасты иінағаш орнатылатын винт айналуы арқылы жұмыс жағдай- ына келтіріледі (сурет 6.22. қараңыз). Сурет 6.22. Көп қабатты ғимараттардың бағаналарын орнату және салыстыру үшін жеке кондуктор:1 — бағана басы; 2 — серіппеасты иінағаш; 3 — орнатылатын винт; 4, 8 — кондуктордың қаңқасының жартырамасы ; 5 — бағыт- таушы пластиналар; 6 — монтаждалатын пластина; 7 — иінағаш; 9 — жылжымайтын тірек157 І  Топтық монтаждау жарақтандыру конструкцияларының бірі ра- малық-шарнирлы көрсеткіш (РШК) болып табылады. Рамалық-шар- нирлы көрсеткіш ғимараттың әр түрлі биіктіктегі қабат монтаждауға мүмкіндік береді. РШК іргетас стакандарына орнатыла алатындай, ғимараттар жабынна да орнатылуы мүмкін. РШК блогында мон- таждаушы және дәнекерлеуші үшін бағаналарды салыстыру және оларды уақытша бекіту және жұмыс төсеніштер, орман және бас- палдақтар үшін топтық кондуктор біріктіріледі. РШК шарнир түрін- де жоғарғы құбылмалы шарнирлы-көрсеткіштік рамаға сүйенетін мінбе қабаты бар негізгі блоктан тұрады. Оған бағаналар қалпын анықтайтын бұрылыс қамыттар тіркеледі.РШК орнату қабат биіктігіне және бағаналарының түйіспелері ор- наласу деңгейлеріне сәйкес кеңістіктік мінбе құрастыруынан баста- лады. Сурет 6.23. Көпқабатты ғимараттар қаңқаларын монтаждау үшін арналған топтық кондуктор:1 — жабын; 2 — төменгі бұрышты бекіткіш; 3 — ригель;— бойлық тарту; 5 — жоғарғы бұрышты бекіткіш; 6 — кондук- тор конструкциясы; 7 — жылжымалы қоржындар; 8 — бағанаІ 158  Сурет 6.24. Геометриялық осьтер бойынша панельдерді тіркеу үшін 148 арналған көлденең байланыс:а — жалпы түрі; б —бүһұрандама қысқыш; в — байланыстарды қосу түйіні; 1, 5 — панельдер; 2 — корпус; 3 — құлып; 4 — осьтік бекіткіш; 6 — қысқышы бар сыртқы төлке; 7 — сол жақ және оң жақ бұрандасы бар шпилька; 8 — төлке; 9 — тіректік сақина; 10 — бұра- уыш; /пр — аралық ұзындығыЖобалық ережеге бағаналарды уақытша бекіту рамалар бұрышта- рында орналасқан қамыт көмегімен жүзеге асырылады (екі бұрылыс және екі қайырмалы) (сурет 6.23. қараңыз).Көлденең көтергіш қабырғалары бар тұрғын ғимарат монтаждау үшін кондуктор-турлар мен кондуктор-корсеттер қолданылады . Кондуктор-тур жиынтығы құрамына базалық панельдер мен көл- денең байланыстар жинағын орнату үшін кондуктордың өзі кіреді. Панельдер төменінің қалыпы арнайы бекіткіштермен немесе бекіт- кіштері бар болатты лентамен анықталады.Кондуктор-корсет кондуктор-турға ұқсас, бірақ қайырмалы бұрандама қысқыш есебінен ол тек көлденең ғана емес, және де ғи- мараттардың көлбеу панельдерін салыстыруға және бекітуге мүмкін- дік береді, яғни байланыстар қатаң жүйесімен плиталардың жабы- нынан басқа ғимараттың барлық элементтерін қамтиды.Көлденең байланыс біржақты және екіжақты болып бөлінеді. Екі жақты байланыс базалық элементтен кейін бірінші ұшуда ғана қол- данылады, ал біржақты — қалғанының бәрінде.Геометриялық осьтер бойынша панельдерді тіркеу үшін арналған көлденең байланыс осьтік бекіткіші бар және қажырлы сақина құлы- пы бар корпустан тұрады (сурет 6.24).   6.6 ҒИМАРАТТАРДЫ ТҰРҒЫЗУ КЕЗІНДЕ ПАЙДАЛАНЫЛА- ТЫН САТЫЛАР, ТӨСЕНІШТЕР, АЛАҢДАРҒимараттар мен құрылыстарды тұрғызу кезінде құрама құрылыс конструкцияларының элементтерін орнату және бекіту бойынша жұмыстары монтаждау инвентарлық (қайта-қайта пайдалану үшін жарамды) төсеніштерді, аспалы алаңдар мен тораптарды, сырғанақ төсеніштер, сондай-ақ тіркейтін және ілмелі монтаждық сатыларды пайдалану арқылы жүзеге асырылады. 149 Жоғарыда аталған жабдықтардың барлығы тас төсеу құрылысы деп аталады және монтаждау ұйымының сол немесе басқа инвен- таризациясының бөлігі болып табылады. Төсеніштерді, сатыларды, қоршауларды монтаждаудың барлық түрлеріне қойылатын жалпы талаптар - жұмысты аяқтағаннан кейін орнату және бұзу кезіндегі ыңғайлылық, сенімділік, беріктік.Конструкцияларды монтаждау үшін қолданылатын төсеніштер құрама құрылыс пен монтаждық болып бөлінеді. Құрама төсеніштер монтаждау уақытында конструкциялар үшін уақытша тірек тіреу бо- лады.Монтаждық төсеніштер қызмет ететін болып табылады – олардан әртүрлі операциялар орындалады: жікті бітеу, монтаждық қосылы- старды дәнекерлеу, құйып бекіту және т.б. Үлкен кеңістіктегі ғима- раттардың жоғары жерлерінде жұмыс істеу үшін мұнаралар пайда- ланылады: тартылатын (тұрақты жұмыс істеу үшін) және теміржол трассалары бойымен қозғалады. Мұражайларда конструкцияларды құрастыру және конструкцияларды уақытша бекіту үшін жұмыс орындары ұйымдастырылған.Монтаждық төсеніштер аспалы, топсалы және жердегі болып бөлі- неді.Аспалы тіректер тікелей бекітілген құрылыстарға (көбінесе оларды орнатудан бұрын) қосылады және олармен бірге көтеріледі. Мұндай тіректер төбелерде немесе өзге де қолдауда салыстырмалы түрде төмен биіктікте монтаждау жұмыстары жүргізілсе немесе жоғары орнатылатын құрылымдарда тоқтап тұрған тіректерді пайдалану мүмкін болмаған кезде пайдаланылады.Аспалы тіректер орындықтар көбінесе бағандарда - кірпіш, шұңқы- рлар, трусалар мен шұңқырларға арналған алаңдарда орналасады.Орнату әдісіне қарай толтырғыштар бөлек тұрған, бекітілетін және топсалы болып бөлінеді. Жеке оқшаулағыштар әдеттегі және са- тылы және жұмыс алаңымен (бір немесе екі) телескопиялық мұнара- лар : телескопиялық мұнарамен (6.25-сурет) шұңқырларда өздігінен жүретін (6.26 сурет) және т.б.І 160  Биіктігі бойынша жұмысшы-монтаждаушылар және дәнекерле150 ушілерді көтеру үшін (олар мүмкін бар жерде) шахта көтергіштерін, лифттерді пайдалану ұсынылады. Егер бұл мүмкін болмаса, онда қаптамалар мен платформалармен ілулі, топсалы және бөренелі бас- палдақтар, ал биіктікте - демалыс үшін аралық учаскелері болады. -сурет. Өздігінен жүретін жылжымалы төсеніштер:а — жалпы көрінісі; б — бүйірінен көрінісі; 1 — телескоптық мұна- ра; 2 — көтеру алаңы; 3 — жыланбауыр жүріс; 4 — аутригерлер161 |  -сурет. Жылжымалы телескопиялық төсеніштер:а — катоктарда; б — автотиегіште; 1 — катоктар; 2 — саты; 3 — мұнара секциясы; 4 — жұмыс алаңы; 5 — жүкарба; 6 — автотиегіш Осы мақсатта азаматтық ғимараттар салу кезінде уақытша қапта- мамен жабдықталған маршпен баспалдақтар қолданылады. Қызмет- керлерді биіктікке көтеру үшін металл құбырлы ормандарды пайда- лану кезінде әдетте ормандардың қашықтағы бөлігінде орналасқанжәне ормандармен байланысты сатысымен пайдаланыңыз. Монтаждық қондырғыларға жұмысшылар баспалдақтардан кө-теріле отырып, топтық көтергіштермен бірге бекітілетін немесе топсалы төсемдерді көтереді.41 м биіктіктегі секциялық маршингтік баспалдақтар бекітілген конструкциялардағы көтеру (түсіру) жұмысшыларына арналған; олар ғимараттың бекітілген жүктеме элементтеріне бекітіледі. Бас- палдақтар төменгі биіктікте орнатылса, баспалдақтар қолданылады. Баспалдақ бөлек бөліктерден және алынбалы жерлерден жиналуы мүмкін.І 162 І—І-сурет. Жылжымалы секциялық сатылар:а — алаңсыз бөлшектенбейтін; б — алаңмен бөлек секциялардан жиналатын; 1 — саты; 2 — қоршау; 3 — сатының секциялары; 4 — алаң; 5 — бұрандалы домкрат; 6 — люк; 7 — бағана163 І 151 ... 20 м биіктіктегі алаңы бар секциялық сатылар темір және темірбетон бағандарға крандардың арқалықтарын, рельстерді және тіректерді уақытша және үнемі бекітуге арналған (6.27-сурет).Жұмыс алаңының деңгейінде олар бағанаға жартылай автоматты құдықтармен бекітіледі; баспалдақтың биіктігі 2,3 және 5,0 м аралық секциялардың есебінен өзгереді; мұндай баспалдақтар монтаждық кранмен орнын өзгертеді.Алюминийден жасалған 8 метрлік алаңның қосалқы баспалдақта- ры арқалықтардың, шұңқырлар мен итарқасаты фермалардың баға- наларына бекітуге арналған жұмыстарды жүргізу үшін арналған. 12 м-ден астам биіктіктегі бағандарды орнату кезінде топсалы алаңдар мен баспалдақтар орнатылады.Баспалдақтар мен платформалар бағандардың негізгі бағандарына дәнекерленген алынбалы таспалар немесе ілмектер бар бағандарда бекітіледі.Аспалы алаңдар люкпен (ілгектердің көмегімен ілулі) немесе он- сыз (ілмектің үстіне немесе кранға арналған консольге) болады.Ұзындығы 4 метрге дейін созылған серіппелі баспалдақтар азамат- тық ғимараттардың темірбетон және болат конструкцияларын мон- таждау үшін қолданылады.Қабатаралық аражабына жұмыстарды орындаған кезде жылжыма- лы және көшпелі алаңдар - қабаттан қабатқа жылжытуға арналған төсеме тақталар, баспалдақтар, инвентарлық сатылар қолданылады. Ғимараттар мен құрылыстарды едәуір биіктікте жинағанда, қыз- меткерлерді қажетті көтеру және тауарды жеткізіп беру орындарын-да орнатылған жүк-жүк және жүк көтергіштері пайдаланылады. Ағаштар мен төсеме тақта орнықты нығайтылуы тиіс, төсеніштер«Құрылыстағы қауіпсіздік техникасы» ҚНжЕ талаптарына жауап беруі керек.Орнату жұмыстарын өндіру орманды және төсеме тақталарды пай- даланусыз жіберілмейді. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫІ164Мұнаралы крандарды қолданудың саласы қандай?Қандай жағдайларда мосылық крандары қолданылады?Ілмелі мен траверстің арасындағы айырмашылық неде? 152 Конструкцияны неліктен уақытша бекітеді?Орнатылатын элементтерді дәлдеу үшін қандай монтаждық құралдарды қолданылады?Бекітілген мәжбүрлеу тәсілі дегеніміз не?Құрылымдарды уақытша бекіту үшін қандай құралдар қолда- нылады?Төсеме ағаштардың, мұнара мен бесіттердің мақсаты қандай? ГЛАВА 7ҚҰРЫЛЫС КОНСТРУКЦИЯЛАРЫН МОНТАЖДАУ ТЕХНО- ЛОГИЯСЫҚұрылыс конструкцияларын монтаждау - дайындық, негізгі және көліктік процестерге бөлінген зауыттық өндірістің элементтері мен құрылымдық бөлімшелерінен ғимараттарды құрастырудың кешенді механикаландырылған үрдісі.Дайындық процестеріне ірілендіріп құрастыру, конструкциялар- ды уақытша нығайту, конструкцияларды құрылғылармен уақытша бекіту үшін орналастыру және жұмыстардың қауіпсіздігі және кон- струкцияларды монтажға тапсыру кіреді.Негізгі процесс (өзіндік монтаж) конструкциялардың жобалық күйде түпкілікті бекіту және уақытша бекіткіштерді алу сияқты ілмектеу (басып алу), көтеру (жылжыту), тарту, уақытша немесе монтаждық бекіткішке орнатуды өзіне қосады.Тасымалдау процестері жеткізуді, түсіруді, қоймалауды және кон- струкцияларды қабылдауды қамтиды. Конструкцияларды қоймалау кезінде олардың сапасы, өлшемдері, таңбалауы және толықтығы тексеріледі..7.1.НЕГІЗГІ ТЕРМИНДЕР МЕН АНЫҚТАМАЛАРОрнатылған құрылымды қалпына келтіру - бөлшектер осьтері мен белгілеріне қатысты кеңістіктегі элементті жылжытудың соңғы ке- зеңінде бекітілген элементті жобалау күйіне келтіру процесі.Кешенді орнату әдісі қатаң орнықты жүйені құрастыратын ғима- раттың бір немесе одан да көп іргелес ұяшықтарында әртүрлі типтегі конструкцияларды дәйекті орнатуды көздейді, алдағы жұмыстарды жүргізудің шегін ашады.Кешенді процесс - бір-бірімен тығыз қарым-қатынаста болатын және түпкілікті өнімді біріктіру арқылы бір мезгілде қарапайым 153 процестердің жиынтығы, мысалы, ғимараттың жақтауының баған- дарын, арқалықтарын және трусаларын монтаждау.І 166 Монтаждың үлкен элемент әдісі жеке конструктивті аяқталған эле- менттерден (колонналар, итарқаасты және итарқа фермалары, арқа- лықтар, плиталар, қабырғалық панельдер және т.б.) ғимараттар мен құрылыстарды жинау болып табылады.Монтаждаудың ұсақ элементі - конструкторлық позицияда жекеле- ген құрылымдық бөлшектерді құрастыру және монтаждау.Монтаждау әдістері - жеке ғимараттар, құрылыстарды немесе тех- никалық құралдарды құрылысына өндіру және монтаждау жұмы- старына техникалық саясатты анықтау ең типтік, іргелі шешімдер мен белгілі бір қолайлы техникалық-экономикалық нәтижелерге қол жеткізуге бағытталған.Монтаж - құрылыстарды, конструкцияларды, технологиялық жаб- дықтарды, агрегаттарды, машиналарды, дайын бөлшектерден (бір- ліктерден) және элементтерді жинау және орнату.Көлік құралдарынан монтаж - монтаж жұмыстарын ұйымдасты- ру тікелей сағаттық кестесі көлік құрастыру үшін, әсіресе, ірі және ауыр, негізгі құрылыс жабдықтау жұмыс істейді. Көлік құралда- рынан монтаждау орнына ұйымдастыру үшін монтаж жұмыстарын жүргізу кестесіне сәйкес өндірістік, алдын-ала құрастыру және өн- дірушілермен құрылымдардың жеткізуді қамтамасыз ету және объ- ектінің мен зауыт арасында сілтемені жіберуге қажет.Монтаждық жұмыстары - кешенді механикаландырылған, ал кей- бір жағдайларда ғимараттар мен құрылыстарды зауыттық өндірістің элементтері мен құрылымдық бөлімшелерінен құрастырудың авто- маттандырылған процесі.Жылжыту (монтаж кезінде) - көлденеңінен жұмыс істейтін көтер- гіштер, жүк полиспастар немесе көпірлі крандар көмегімен тартым жүгіру арқылы жобалау орнату конструкцияларын (немесе сәл жоға- ры) базалық құрылымдардың бетіндегі - құрылымдардың көлденең жылжуы арнайы салынған жолымен жүзеге асырылады, бұл мон- таждау құрылымдардың әдісі.Құрастыру (монтаждау кезінде) - құрылымдық элементтерді дәй- екті жинақтау; төменнен орналасқан элементтерден басталады, олар бір-біріне кезек-кезек қойылады. Бұл жағдайда, сүзгіш биіктігі мон154 таждалған құрылымның биіктігінен, және жүк көтергіштік орна- тылған ауыр элементтердің массасының артық болуы керек.Біріктіру (монтаждау кезінде) - бұл элементтің биіктігіне келесі эле- менттің биіктігінен сәл жоғары биіктікке көтеру, элементті жалғыз бірлікке қосу, блокты келесі деңгейге көтеру және қайталайтын эле- менттің жоғарғы элементін орнатуды болжайтын және бұл циклдар құрылымның барлық келесі элементтерімен бірге қайталау монтаж- дың әдісі болып табылады.167 І  Кеңістіктегі күрделі қозғалыспен көтеру (монтаждау кезінде) көте- ру, кранның көлденең қозғалысы мен конструкцияны жобалау күйіне (кейде салмақпен бұру немесе айналдыру) тұрады.Элементтік монтаж әдісі - құрылымдық элементтерді немесе олар- дың үлкен бөліктерін (колонналар,бөренелер, фермалар, плиталар және т.б.) монтаждау. Бұл әдіс өнеркәсіптік және азаматтық ғима- раттарды, негізінен темірбетон конструкцияларын орнату кезінде кеңінен қолданылады.Тік көтеру әдісі (монтаждау кезінде) беттестіру конструкцияларды көлденең жылжытусыз немесе шамалы жылжытумен тіректерге көте- ру және орнатуда болады.Айналдыру тәсілі (монтаждау кезінде) оның төменгі бөлігін орна- ту барысында құрылым әрдайым дайындалған негізде әрқашан қол- дауға ие болады, ал көтеру көтергіш тірекке немесе тірекке бекітіл- ген топсаға қатысты айналу салдарынан орын алады.Аралау құрылғылары көтерілген элементті монтаж машинасының ілмегіне ілу үшін арналған және құрал-жабдықтардың үлкен физи- калық күш-жігерін пайдаланбай, технологиямен қамтамасыз етілген маневрді қамтамасыз ететін құрал-жабдықтардың маңызды элемент- тері болып табылады.Бірлескен (монтаждау үдерісі) - екі ұшты біріктірілетін орын, құрылымның екі төтенше бөліктері (мысалы, көп қабатты ғима- раттардағы бағаналардың элементтеріне қосылу). Қосылыстар мой- ынтіректер мен мойынтіректерсіз болып табылады.Тігіс (монтаждау процесі) - бөлшектерді қосу орны (мысалы, қа- бырғалық панельдер арасындағы немесе көлденең плиталар арасын- дағы көлденең және тік байланыстар). 155 ҚҰРЫЛЫС КОНСТРУКЦИЯЛАРДЫ МОНТАЖДАУДЫҢ ӘДІ- СТЕРІ МЕН ТӘСІЛДЕРІҚұрылыс конструкцияларын монтаждау әдістері ғимараттардың жиналуы мен конструкцияларды жобалау ұстанымдарына орнату әдістерінің ретін анықтайды. Монтаж әдісін таңдау ғимараттардың көлемді жоспарлауына және құрылымдық шешімдеріне, сондай-ақ құрылыстың нақты жағдайларына байланысты болады.І 168 Ұйымдастыру әдістері монтаждау бағытын, конструкцияларды орнатудың реттілігін және оларды көтеру механизміне жеткізу сипа- тын анықтайды (7.1-сурет).Монтаждаудың бойлық бағыты бойынша кран аралықтар бойымен жылжиды, ал құрылымдар олардың әрқайсысына дәйекті түрде орнатылады. Көлденең бағытта монтаж ғимаратқа көлденең жүзеге асырылады. Құрылымдар кезекпен орнатылады: алдымен барлық бөліктердің бірінші бөлімдерінде, содан кейін келесі бөлімдерде. Біріктірілген бойлық-көлденең әдіс екі алдыңғы әдістердің ком- бинациясы болып табылады. Құрылыстың дөңгелек, сопақ немесе көпбұрышты құрылымы болған жағдайда, жоспарда сағат тілімен немесе керісінше орындалатындығын ескере отырып, ғимараттың сақиналық әдісін пайдаланады.Тігінен монтаждау бағыты жоғары қабатты ғимараттардың құрылысы үшін пайдаланылады, ал сызықты кеңейтілген ғимараттар мен құрылыстарды монтаждау үшін көлденең қондырғы қолданыла- ды. Орнату тәртібі орындалған жұмыстар кезінде құрылымдардың тұрақтылығына қойылатын талаптарды ескере отырып тағайында- лады. 1697.1.-сурет. Монтаждау процесін ұйымдастырудың схемасы. Жекелеген (дифференциалды) орнату әдісі ғимараттың бір бөлігін немесе бір бөлек тіркемені ішіндегі бірдей типтегі конструкцияларды дәйекті орнатуды және одан кейін басқа типтегі конструкцияларды бір немесе бірнеше кранмен орнатуды қарастырады.Жекелеген монтаждаудың әдісін пайдалану құрылыстар үлкен көлем кезінде ұсынылады, онда бағандар мен іргетастар арасындағы 156 тораптарды құйып бекіту қажеттілігі құрылыстарды орнату ретіне әсер етеді.Кешенді әдіс әрбір монтажды ұяшықта (бір немесе бірнеше) әртүр- лі конструкциялардың кез-келген түрін дәйекті орнатуды қамтиды. Бұл §дістің артықшылығы келесі жұмыстарды орындау үшін жұмыс мөлшерін босатуға мүмкіндік береді (мысалы, қабырға қоршауын, шатыр құрылғысын ілу үшін ж§не т.б.).Біріктірілген орнату әдісі алдыңғы екі әдістердің тіркесімін қамтиды, яғни құрылымдардың бір бөлігі бөлек әдіспен орнатыла- ды, қалған бөлігі біріктіріледі. Мысалы, бағандар мен шарлар бөлек (дифференциалды) монтаж , ал қақпақтың шатырын салу күрделі әдісімен орнатылады.  -сурет. Монтаждау жұмыстарын ұйымдастырудың схемалары а — объектілік қоймадан; б — көлік құралдарынан; 1 — констру-киялар қоймасы; 2 — конструкцияларды тасу; 3 — көлік құралдарын жүктен босату; 4 — жебелі кран; 5 — конструкцияларды сақтауға арналған кассета; 6 — мұнаралы кран; 7 — құрастырылатын элементІ 170 Құрылымды орнатуды ұйымдастыруға байланысты келесі қон- дырғылар белгіленеді: монтаждау алаңында ғимараттың алдын ала орналасуымен орнында қоймадан (7.2-сурет, а), көлік құралдарымен (7.2-сурет, б) немесе конвейерлік желіден орнатыңыз.Құрылғыны монтаждау үшін көлік құралдарынан (доңғалақтар- дан) жүзеге асыруға болады; көлік құралы кран ауқымында орна- тылады. Бұл әдіс элементтердің алдын-ала орналасуын болдырмауға мүмкіндік береді, яғни түсіруді орнату монтажбен біріктіріледі. Бұл әдісті өзгерту конвейерлік желіден конструкцияларды жеткізу болып табылады, оған біріктіру бойынша бірқатар операциялар кезек-кезек орындалады.Монтаж объектілеріндегі элементтерді алдын-ала жоспарлау, әдет- те, бір қабатты ғимараттарды тұрғызғанда немесе, мысалы, жердегі қоймада немесе алдын ала үлкейтілгенде, арнайы белгіленген алаңда орнатуға дайындалады және жабдықтау кезде орындалады.Құрастыру жұмыстарын жүргізу әдістері конструкциялардың кө- терілу алдында кеңейтілу дәрежесіне байланысты болады. Жекелеген 157 жөнелтімдерден монтаждау (босатылған) олардың массасы қолданы- латын тетіктің өткізу қабілетіне жақындағанда немесе элементтердің аз саны салдарынан кеңейту экономикалық жағынан тиімсіз болған жағдайда жүзеге асырылады.Үлкейту дәрежесіне қарай төменде келтірілген орнату тәсілдері бар: шағын элемент, ұсақ-дана, блок және тұтас құрылымдар.Орнатудың ұсақ-элементтік және элементтік әдістерімен конструк- тивті элементтер немесе олардың жекелеген бөліктері орнатылады: бағандар, бөренелер, шұңқырлар.Монтаждың тиімділігі, егер ол екі немесе одан да көп элементтерді немесе құрылымдық және технологиялық блоктарды, құрылыс эле- менттерін және белгілі бір жабдықты (электрлік, механикалық және т.б.) немесе бүкіл құрылымдарды (оларды кейіннен көтеру және жо- балау күйінде орнату арқылы жерге жинау керек) өзіне қосады.Блок орнату кезінде конструкциялар көтеру алдында конвейерлер- де 40 ... 60 т және одан көп массасы бар блоктарға (тегіс, кеңістіктік, дайын блоктар және т.б.) ұлғаяды. Көтеру алдында технологиялық блоктарды технологиялық жабдықпен (желдету, шаңнан тазарту, жарықтандыру) жабдықтайды. Блоктарға интеграция дәрежесі құра- стыру машиналарының өткізу қабілетіне байланысты. Орнатудың бұл әдісімен көтергіштердің саны, биіктікте орындалған жұмыстар- дың көлемі, еңбек қарқындылығы және еңбек жағдайлары төмендей- ді.171 І Бүкіл құрылыстарды монтаждау блокты монтаждаудың ең кере- мет түрі болып табылады. Осы әдіспен құрылыс толықтай жерге ор- натылуға дейін кеңейтіледі және жобалау позициясында толығымен көтеріледі. Монтаждың осы тәсілі уақытша стендтерді орнатудың жоғары шығындарымен байланысты.Ғимараттар мен құрылыстарды бір немесе басқа әдіспен орнату кезінде технологиялық тәсілдер монтаж әдістерінен ажыратылады. Бұл құрылыстың нақты жағдайларын, құрылымдардың өлшемдерін, қолданылатын монтаж машиналарын және механизмдерін ескереді. Құрылыстарды монтаждаудың келесі әдістері пайдаланылады: жи- нақтау арқылы; тәрбиелеу; кеңістіктегі күрделі қозғалысты көтеру; бұрылу; сырғанаумен айналдыру; жылжымалы және тік қозғалыстар(7.3-сурет). 158 Құрастыру әдісімен орнатқан кезде құрылымдардың жоғары- да аталған элементтері алдын-ала жиналғандарға орнатылады. Бұл жағдайда қапсырма көтеру биіктігі құрылатын құрылыстың көтеру биіктігінен үлкен болуы тиіс.Өсіру әдісінің мәні, бірінші кезекте орнату алаңында құрылымның үстіңгі бөлігі жиналып, төменгі элементтің биіктігінен сәл жоғары деңгейге дейін көтеріледі. Содан кейін құрылымның келесі (жоғарғы жағынан) бөлімі босатылған жерге әкелініп, оны бұрынырақ кө- терілгенге және орнатқанға қосады. Монтаж көбінесе екі кранмен, тіректермен немесе шеврондармен жүзеге асырылады. Сонымен қа- тар, құрастыру механизмінің көтеру қабілеті төменгі блоктан басқа, барлық құрылымдық бірліктердің салмағынан үлкен болуы тиіс.Кеңістікте күрделі қозғалыспен көтеру әдісімен орнатылған кезде, жиналған құрылым немесе оның бөлігі көтеріледі, қозғалады және дизайн белгісіне дейін төмендетіледі. Монтаждау кезінде кранды іл- мекпен көтеру биіктігі ғимарат биіктігінен үлкен болуы тиіс.Бұру арқылы құрастыру кезінде, оны көтеру кезінде құрылым бұрын дайындалған негізге негізделеді. Тіреу тірекке бекітілетін тірек немесе топсаның шетіне қатысты орын алады. Көтеру шамасы- на қарау, төменгі бөлік орнында қалады, ал жоғарғы жағы бірте-бір- те қалаған орынды алады. Бұл әдіс ауыр бағандарды, тіреуіштерді, құбырларды, тіректерді және т.б. орнату үшін қолданылады. Орнату үшін крандар, дөңгелектер, шеврондар және т.б. қолданылады.І 172  [MK2 лк ж-сурет. Монтаждың тәсілдері:а — күшейту; б — жетілдіру; в — подъемом со сложным переме- щением в пространстве; г — поворотом; д — поворотом со сколь- жением; е — надвижкой; ж — вертикальным перемещением; 7 — начальная стадия монтажа; 2 — промежуточная стадия монтажа; 3— завершающая стадия монтажаСырғымалы бұрылыс әдісімен орнатылған кезде құрылымның төменгі шеті топсамен жабдықталған тірек арбасына сүйенеді. Құрылымды горизонтальдан бастап құрылымның тік төменгі шеті- не дейін арбамен бірге беру процесінде оны орнату орнына қарай 159 жылжытады. Сонымен қатар, конструкция іргерілмелі қозғалысын орындайды, ал кран орнында қалады.173 І Жылжымалы әдіс арқылы монтаждау кезінде үлкейтілген блоктар немесе конструкциялар монтаж алаңынан алдын ала жиналған және арнайы құрылғылардың көмегімен оларды орнату алаңына жылжы- тады.Бұл әдіс өндірістік ғимараттарда, көпірдің аралық құрылымда- рында және т.б. жабындарды орнатуда қолданылады. Тегістеу әдісін қолдану құрылыс уақытын және еңбек шығындарын едәуір қысқар- туы мүмкін.Вертикальды ауыстыру әдісінің мәні құрылымдар көтеріліп, көл- денең қозғалмай, тіректерге орнатылады. Көтеру үшін көтергіштер (белбеу немесе гидравликалық), монтаждық діңгектер мен портал- дарды қолданады.Тігінен көтеру келесі ретпен жүзеге асырылады. Құрылымды көр- сетілген белгіге дейін көтергеннен кейін, тіреуіш қосылыста қажетті беріктікке жетеді және кейін жеткізіледі, бекітілген элемент жобалық белгісіне дейін төмендетіледі.Монтаждалған элементтерді тіректерге (жобалық белгілерге) және осы кезде қолданылған техникалық құралдарға бағыттау әдістемесі- не байланысты келесі орнату әдісі бөлінеді: тегін, шектеусіз, шектеулі және міндетті.Еркін орнату әдісімен ең кең тараған құрылымдар оның орнала- суын шектейтін кез-келген құрылғыларды пайдаланбастан, еркін жылжытылған кезде тірекке орнатылады.Конструкцияларды орнатудың дұрыстығын монтаждаушылардың тәжірибесіне байланысты; біріншіден, дәлдік тексеріп, геодезиялық аспаптарды пайдалану арқылы тексеріледі.Сондай-ақ кеңінен қолданылатын шектеусіз орнату әдісімен қара- пайым құрылғылар (бағыттауды жеңілдету үшін) бір немесе бірнеше бағытта орнатылатын конструкциялардың қозғалысын шектейтін қарапайым құрылғылар пайдаланылады (бағдаршамдар, құлыптар, тұтқыштар және т.б.).Монтаждың шектелген әдісі барлық бағыттарда құрастырылатын элементтерді жылжытуға кедергі жасайтын әртүрлі конструкторлық құралдарды пайдаланумен байланысты. 160 Монтаждаудың еріксіз әдісі орнатылатын элеметтерді және тірек- тік тораптардың тиісті түйіндерін әзірлеуге қажетті дәлдікті талап етеді.Қажетті дәлдік қосымша құрылғылар мен өткізгіштер арқылы қол жеткізіледі. Монтаждаудың еріксіз әдісінің әртүрлілігі жылжытпай монтаждау (мысалы, алдын ала тексерілген тіреу беттеріне бағандар- ды, кран асты арқалықтарлы орнатады) тәсілі болып табылады.Орнату дәлдігін бақылау көзбен (тіктеуіштің көмегімен және т.б.) және аспаптық (теодолит, ниверил көмегімен және т.б. ) болуы мүм- кін.І 174  Орнатудың дұрыстығын бақылау көрнекі (тіктеуіш көмегімен және т.б.) және аспаптық (теодоли, нивелирдің және т.б. көмегімен) болуы мүмкін. ҚҰРЫЛЫС КОНСТРУКЦИЯЛАРЫН ІРІЛЕНДІРІП ҚҰРАСТЫ- РУКонструкцияларды құрастыруды үлкейту құрылымдық элемент- тер олардың жалпы өлшемдері мен салмағына байланысты өндіруші қондырғылардан толығымен жеткізілмейтін жағдайларда қолданы- лады.Бұл жағдайда элементтердің бір бөлігінің объектілерінде (маркалы мөрлер) монтаждау алдында олар бүкіл элементке дейін кеңейтіледі. Конструкцияларды іріктендіріп құрастыру конструкцияларды бекітуге және оларды құрастыру кезінде, конвейерлік желілерде, жылжымалы немесе жылжымалы стендтерде түзетуге мүмкіндік беретін тіректер немесе өткізгіштермен жабдықталған монтаждық алаңдарда жүргізіледі. Тораптарда бір типті немесе әртүрлі элемент- тер түрінде жиналады, ал стендтерде тек бір типтегі конструкциялар. Жинақтау алаңдары іріктендіріп құрастыру үшін кранның немесе орталық қоймалардағы жинау алаңында, ал конвейерлік желілер менстендтер объектілердің жанында орналасады.Бағаналар стендтерте немесе стендтегі өткізгіштерде көлденеңінен; үлкенаралықты (ұзындығы 24 м және одан да көп) екі жартылай фер- малардан итарқа фермалары - стендтерде немесе кассеталарда тік ірілендіріледі. 161 Жиынтық жинаудың көлемі мен сипаты крандардың, көлік құрал- дарының, құрылыстың немесе құрылыстың құрылымдық ерек- шеліктерінің параметрлеріне, сондай-ақ ғимараттарды кеңейтілген қондырғылармен орнатудың экономикалық тиімділігіне байланысты болады.Үлкен бірліктермен ғимараттарды жинағанда, жұмыстың ұзақтығы мен еңбекқорлығы төмендейді, жүк көтеру механизмдері толығымен пайдаланылады, негізгі құрастыру жұмыстары жер үсті деңгейде орындалатындықтан, бұрғылау жұмыстарының көлемі азаяды. 175 І  КОНСТРУКЦИЯЛАРДЫ УАҚЫТША НЫҒАЙТУ МЕН ОР- НАЛАСТЫРУМонтаж кезіндегі құрылымдық элементтерді уақытша нығайту, лақтырудың қолданылатын әдістері көтерілген кезде тұтас элемент- терді немесе олардың жеке бөліктерін беріктігі мен тұрақтылығын қамтамасыз етпейтін жағдайларда жүзеге асырылады. 7.4-сурет.І176Көтерудің алдында конструкцияны нығайту:а — ферма; б — баған; 1 — бөрене; 2 — сымды орама; 3 — уақыт- ша тірек; 4 — трос; 5 — тартпа муфтасы  Бұл негізінен металл конструкцияларды орнату үшін қолданыла- ды. Мысалы, металл шүмектерді монтаждау кезінде, белбеудің төменгі немесе жоғарғы белдеуіне 0,8 ... 1,0 м қашықтықта болттар немесе қысқыштар, плиталар немесе құбырлар, білеулерді немесе бөренелерді (күріш 7.4) бекітеді. Монтаждау үрдісінде айналатын екі тармақты бағандарда қиғаш торларындағы деформацияларды бол- дырмау үшін тармақтар арасындағы уақытша аралық бір тармақтың төменгі бөлігінде бекітіледі.Темірбетонды цилиндрлік қабықшалар, арматураланған төбе- лер және орнату кезеңінде кейбір басқа элементтерінде қосымша 162 күштердің пайда болуына кедергі келтіретін уақытша қатаю және қысылу белгіленеді.Орнатушылар үшін биіктікте қауіпсіз жұмыс жағдайын қамтама- сыз ету үшін құрама құрылыстар төсеніштермен, бесіктермен, бас- палдақтармен және басқа уақытша құрылғылармен жабдықталған. Инвентарь орнатылатын төсеніштер, алаңдарды және сатыларды монтаждық учаскелердің жанында бекітілген элементтерге бекітеді.Құрылымдар буындарының тығыздалуы ілулі тіректерден жүзеге асырылады. Үлкен биіктіктегі шұңқырлар мен шаруашылықтарда жұмыс істегенде, баспалдақпен біріктірілген бесік пайдаланылады. Монтажшылар трейлердің белдіктерінде қауіпсіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін қауіпсіздік арқандар керіледі.Элементтердің шиеленісуін болдырмау үшін тартулар, матау үшін тростар, арқандар және басқа элементтері, конструкциялы белгіге те- гіс бағыттау, қашықтан шағылыстыру және басқа да операциялар жасалады. КОНСТРУКЦИЯЛАРДЫ УАҚЫТША БЕКІТУ МЕН СА- ЛЫСТЫРУҚұрылымды салыстыру кезінде оның биіктік күйі тексеріледі; екі бағытта жобалау қондырғыларына қатысты ауыстыру; тік осіне қа- тысты айналу; тік осьтің бағыты екі бағытқа түсіру.Құрылымды үйлестірудің күрделілігі негізінен оны орнату әдісімен анықталады.Еркін монтаж әдісімен құрылымды орнату және бағдарлау мон- тажшылардың бірлескен әрекеті мен кран қозғалысы арқылы жүзеге асырылады.Құрылымның позициясы бекітілген құрылымды бұрын орна- тылған құрылғылармен байланыстыратын строктар, қысқыштар, жақшалар, жалғыз өткізгіштер арқылы түзетіледі. Құрылымды ор- натудың дұрыстығы тұтастай орнатушылардың біліктілігіне байла- нысты болады.177 І Шектеулі-ерікті монтаждау әдісімен құрылымның қозғалысы бір немесе бірнеше бағыттармен шектеледі. Ол үшін тіректер, фиксатор- лар, топтық құрылғылар (кондукторлар) пайдаланылады.Көпбаспалдақаралықтары және көп қабатты ғимараттардың және 163 кең ауқымды ғимараттардың қаңқалары әрбір блоктың құрылысын толық құрастыру және бекіту арқылы кеңістіктегі қатты блоктармен (баспалдақ аралықтары, жақтаудың бөліктеріндегі температура бло- гы, қабаты) орнатылады.Ғимараттың құрастырылған бөлігінің бойлық тұрақтылығына бағандар бойында тік байланыстарды орнатумен, бағаналардың итарқасты фермасының қатты қосылыс арқылы қол жеткізіледі.Ғимараттың көлденең тұрақтылығына негіздермен колонналарды бекіту, колонналармен итарқасты фермаларды түйіндесу және фер- малар арасындағы көлденең байланыстарды орнату арқылы қол жет- кізіледі.Жиынтық негіздерді орнатқан кезде оларға қапталған осьтердің қатерлері нысаналармен жанасады немесе геодезиялық құрал қолда- нылады.Колонндарды монтаждау кезінде колоннаның төменгі бөлігінің осьтері негіздерде орналасқан орталықтандырушы осьтердің неме- се бұрын жиналған құрылымдардың осьтерінің тәуекелімен бірік- тіріледі. Колоннаның үстіңгі жағы орталықтандыру осіне қатысты өзара екі перпендикулярлық бағытта тексеріледі. Колонналардың конструктивтік орналасуын бекіту кеңістіктік өткізгіштермен қамта- масыз етіледі.Фермалар, бөренелер, плиталар, панельдер конструкциялар жиын- тығына кіретін қауіп-қатерлерге,тіректер, қыстырғыштарға немесе бекіту құрылғыларына арналған жобалық қағидатқа орнатылады. Түйістерде арматураның өнімдері бар конструкцияларды монтаждау барысында, олар бекітілген конструкциялардағы арматура өнім- дерімен өзіктестігі қамтамасыз етілуі қажет.Жабын плиталарын (бір-біріне жабысатын) фермаларға немесе бе- ларқаға (бөренелерге) төсейді, олардың ұштарында сүйену үшін бір- дей алаңдарға ие болу тиіс.Уақытша бекіту құрастырылған элементте орнатылған жобалық қалыбы ішкі элемент жеткілікті тұрақтылыққа ие болмаған жағдайда жүргізіледі. Тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін арнайы құрасты- рғыш құрылғылар пайдаланылады, олар жиі салыстырып тексеру құралы болып табылады.І 178 164 ҚҰРЫЛЫС КОНСТРУКЦИЯЛАРДЫҢ ТҮЙІСТЕРІ МЕН ҚО- СЫЛЫСТАРЫҚұрастырмалы темірбетон конструкцияларының түйістерін құйып бекіту негізгі монтаждау процесінің ажырамас бөлігі болып табыла- ды.Оның орындалуы тікелей орнату үрдісіне тікелей байланысты және сол уақытта оған әсер етеді, өйткені келесі деңгейдегі элементтерді орнату мүмкіндігі қол жеткізілген түйіспелі буындардың берікті- гімен анықталады.Түйістер мен тігістер конструкциялық элементтерді монтаждаудан, дәнекерленген қосылыстарды қабылдағаннан және болат кірістіретін бөлшектер мен арматуралық қаптамалардың коррозияға қарсы қорғанысын орындаудан кейін, сондай-ақ конструкциялардың қо- салқы бөлшектерінің бетондарын жуудан кейін ерітіндінің немесе бетон қоспасының көмегімен бекітіледі.Есептелген күштерді қабылдайтын түйістер біріктірілетін элемент- тердің бетонына қарағанда (20% немесе одан көп) бетондық немесе жоғары ерітінді қоспасымен құйып бекітіледі. Есептелген күштерді қабылдамайтын түйіндер бетон бағасына 150 немесе 100 немесе одан жоғары деңгеймен толтырылады.Бетон немесе ерітіндінің қоспасы қысыммен механикалық әдіспен немесе қолмен қысыммен қосылады.Буындарды бетонмен немесе ерітіндімен толтыру пневматикалық желдеткіштер, пневматикалық, поршень немесе бұрандалы ерітінді сорғылары мен цемент пушкалары (тек ерітінділерде) және басқа жабдық принципінде жұмыс істейтін күрделі пневматикалық қонды- рғылар көмегімен жүзеге асырылады.Колонналардың түйісу қуыстарын қозғалмалы ерітіндісімен қы- сым арқылы толтыру компрессордың көмегімен миксер-инжектор, қол сорғы немесе ерітінді сорғымен арнайы қалыпқа құю арқылы жүзеге асырылады. Құрастырмалы темірбетон элементтерінің түйі- стерін бекіту үшін металдан жасалған инвентарлы қалып қолданы- лады.Бетонның (ерітінділер) беріктенуі кезінде құйып бекітілген түйі- стер соққылардан, тікелей күн сәулесінің әсерінен қорғайды. Бетон- ның ылғалды қатаю режимін жасау үшін құйып бекітілген түйістер үгінділер немесе кенеппен жабылады және үш күн ішінде жүйелі түр- де ылғалдандырады. 165 179 І Сыртқы қабырға панельдерін тік және көлденең буындарға ор- натқан кезде, кеуекті пороизолдан немесе басқа ұқсас материалдар- дан жасалған икемді тығыздағыш жапқыштар салынады.Нығайтушылық конструкицяларды құрастыру процесінде стенд- терде (стеллаждарда) немесе жобалық қалыпта монтаждық қоспа- ларды дәнекерлеу жасалады.Жобалық қалыпта түйістерді және конструкциялық түйіндерді дә- некерлеу монтаждалған элементтерді уақытша бекіткеннен және дә- некерлеуге буындарды дайындағаннан кейін жүзеге асырылады.Тұтқырлар мен жіктердің кеңістіктік орналасуына, дәнекерленген шыбықтардың диаметріне және түйіспелердің түріне байланысты конструкциялардың қосылыстарына дәнекерлеу бірнеше типте болуы мүмкін: ағынның астындағы жартылай ванналар (түйіспелі тік және көлденең буындар), жартылай автоматтық доғалы және қол доғасы (түйіскен), сонымен қатар айқас тік және көлденең қосылыстар.Құрастырмалы темірбетон конструкциялар зауыттарда коррозияға қарсы жабынмен қорғалған қосалқы бөлшектер мен арматуралық өнімдермен құрылыс алаңына жеткізіледі.Құрылыс алаңының жағдайында қорғаныш жабындары дәнекер- ленген жіктерге және дәнекерлеу кезінде зақымдалған кіріктірілген бөлшектердің жекелеген жерлеріне қолданылады.Темірбетон конструкцияларының дәнекерленген қосылыстарына антикоррозиялық қорғаныс болат арматураларына, буындардағы арматура буындарына және металл, полимердің, метал-полимердің немесе металл-лак жабынының бекіту элементтерінің бөліктеріне қолдану арқылы қамтамасыз етіледі.Коррозияға қарсы жабын бірнеше тәсілмен қолданылады: мырыш-жалынмен бүрку арқылы; зинколокрасокочные - бояу және лак-бо- яу материалдары шашыратқыштармен шашылып немесе қолмен қол- данылатын мырыш сублимерін қолдану арқылы.Бедерлі жерді қылқалам арқылы қолмен жағады. Коррозияға қар- сы жабындарды газжалын бүрку әдісі кезінде мырыш ұнтақтары, мырыш-алюминий қорытпалары немесе полимерлер (полиэтилен, полипропилен және т.б.) қолданылады. Электрометаллизация кезін- де 1,5 және 2,0 мм диаметрі бар мырыш сымдары немесе мырыш-а- люминий қорытпасынан жасалған сым пайдаланылады. 166   180 Коррозияға қарсы жабынды элементтерді дәнекерлеуден немесе беттерді дайындаудан кейін жағады, үзілістерге 4 сағаттан артық уақытқа дейін жол берілмейді.Жабу алдында беткі қабат, май дақтары, кір және ылғалдан таза- ланады. Қыста бет беті қызады. Жабудан кейін негізге адгезия берік- тігін, жабынның қалыңдығын, ісіну мен сызаттардың болуын неме- се болмауын тексеріңіз. Мырыш жабыны немесе қорғаныс жерінің ұзаққа созылуы үшін олардың үстіне битуминозды лак қабаты қол- данылады.   ҚЫСҚЫ ЖАҒДАЙЛАРДА МОНТАЖДЫҚ ЖҰМЫСТАРДЫ ЖҮРГІЗУДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ Жұмыс өндірісі жобасында теріс температура жағдайында мон- таждаудың ерекшеліктері көрсетіледі.Қыстың басына дейін қыста құрылыс-монтаждау жұмыстарының сенімді және қауіпсіз орындалуын қамтамасыз ету бойынша іс-ша- ралар жоспары әзірленеді (конструкцияларды орнату тәсілдері мен әдістері, монтаждау зонасына конструкцияларды жеткізу тәсіл- дері, сондай-ақ монтаждау машиналарын, құрастыру мен такелажды құралдарды пайдалану қағидалары және еңбекті қорғау бойынша нақты шаралар).Қысқы жағдайдың монтаждаушылардың еңбек өнімділігіне әсерін төмендету мақсатында құрылымдарды шоғырландыру, шектелмеген және шектеусіз орнатуды қолдану, дымқыл үрдістерден бас тарту, биіктікте орындалған дәнекерлеу мөлшерін азайту ұсынылады. Ма- териалдардың сақталуы тікелей орнату алаңында ұйымдастырылуы керек, егер бұл мүмкін болмаса, қоймалар желдің жағында орнала- суы керек. Конструкцияларды түсіру және тиеу жұмыстарын барын- ша азайту үшін монтажды көлік құралдарынан жүргізу ұсынылады. Үлкен блоктармен монтаждау әдісінің қолданылуы күрделі жұмы167 стардың көлемін азайтады, жұмыс жағдайын жақсартады және олар- дың қауіпсіздігін арттырады, алайда қатты желдерде жұмыс істеген кезде, үлкен желкені бар ірі блоктардың орнатылуы оң нәтиже бер- мейді.181 Механикаландыру құралдарын таңдағанда, жалпы мақсаттағы крандардың көпшілігі -40 ° C дейінгі температурада жұмыс істеуге есептелгенін ескеру қажет. Сондай-ақ, металл конструкциялардың қайнаған болаттан жасалған крандары -20 ° C-қа дейінгі температу- рада ғана пайдаланылуы мүмкін екенін ескеру керек.Ауа температурасы -60 ° C-ге дейін түсетін Қиыр Солтүстік ай- мағындағы жұмыс үшін арнайы солтүстік крандар қолданылады. Осындай крандардың тиімділігі -60 ° C дейін қоршаған ортаның температурасында сақталады.Қыста жұмыс кезінде геодезиялық қамтамасыз етудің сенімділігін арттыру үшін лазерлі геодезиялық аспаптарды қолдану ұсынылады. Қысқы шарттардың ғимараттар мен құрылыстарды салу кезінде құрылыс-монтаждау жұмыстарына теріс әсерін төмендету үшін ке-лесі шаралар қабылдау ұсынылады.Монтаждық қосылыстарды жобалау және оларды қабылдау тех- нологиясы ең аз еңбек шығындарын және бетонға қажетті күшін орнату үшін ең аз уақытты қамтамасыз етуге тиіс. Құрастырмалы конструкциялардың құрастыру кезектілігі қысқа мерзімде тұрақты ғимараттың ұяшықтарын алуға мүмкіндік болуы керек.Металл конструкцияларды әдетте, қоршаған орта немесе конструк- цияның 5 ° C-ден кем емес температурасында бояйды және тегістеп сырлайды. Төмен температураларда арнайы материалдар мен өндіру әдістері қолданылады.-30 ° C дейінгі температураларда дәнекерлеу әдеттегі технология бойынша, бірақ ағымды тоқпен жүзеге асырылады.Металл температурасының төмендеуі дәнекерленген буындардың сапасына теріс әсерін тигізгендіктен, технологияның өзгеруі және дәнекерлеу жұмыстарын ұйымдастыру жұмыстың өндіру жобасында көрсететін төмен температураларда жұмыс істеуге ұсынылады.Жылдың қысқы кезеңінде дәнекерлеу жабдығын және дәнекерлеу материалдарын сақтауға арналған дәнекерлеу посттары, үй-жайлары (контейнерлері) жылытылады, жеңіл қондырғылар, жылжымалы қо168 сылыстарды дәнекерлеу үшін дәнекерлеушілердің қолын жылытуға арналған құрылғылар орнатылады.Электродтар және олардың жұ- мысына дайындықтағы ағындар кептіріледі және кептіруден кейін аязда 45 ° C температурасында сақталатын дәнекерлеушілердің пе- налдарына орналастырылады.    182 Еру аймағында имектеп дәнекерлеу кезінде металлдың температу- расы 1600 ° C-қа жетеді, ал перифериялық жерлерде ол төмен бо- лады. Дәнекерленген болат элементтерінің температурасынан айыр- машылығы деформация болу себептерінің бірі болып табылады.Дәнекерлеуге дейін дәнекерленген элементтер мұздан және қардан тазаланып, беті кептіріледі. Ол үшін форсункалар, қыздырғыштар және индукциялық жылытқыштар қолданылады. Кратерлерді және буындардың жабылатын жерлерін мұқият пісіріп, сондай-ақ тұтқыш болып орындалады.-30 ° C-тан төмен температурада тұтқышты үздіксіз тігіспен ауы- стыру ұсынылады. Дәнекерлеу кезінде ақаулы бөлшектер алдымен дәнекерленген бөлшектерді қыздырады. Бұл жағдайда тігістерді кішігірім қима валикпен тігіледі.Жуынатын бөлмедегі 20 мм және одан артық диаметрі бар арма- туралық өзектерді (тік және көлденең) дәнекерлеу үшін мыс нысан- дарының орнына графит қолданылады. Мұндай нысандар жылуды азайтады және жылу кедергісіне ие болады, бұл түйісте металлдың біркелкі салқындатуына ықпал етеді. Сондай-ақ дәнекерлеу пішін- дерін жылу оқшаулағыш материалдармен алдын ала қыздыру ұсы- нылады.Қыс мезгілінде монтаждық қосылыстарды бекітіп жатқанда, бе- тонның конструкция түріне байланысты белгілі бір күшке жеткенше бетонның қатып қалуына жол берілмейді. Мысалы, еріту алдында толық жұмыс жүктемесі салынған конструкциялар үшін, мұздату алдында бетонның 100% беріктігін алу қажет; құрама монолитті қа- бықшаларды салғанда, мұздату кезінде бетонның беріктігі жобалық 169 кемінде 70%, ал үлкен панелдік ғимараттардың сыртқы қабырғала- рының тік бөліктерінде - кемінде 50% жобалық болуы керек. Кон- струкциялардың буындарында бетонның қатып қалуы, ол қуыстар- ды толтыруға қызмет ететін жағдайларда рұқсат етіледі. Осындай түйіндесудің мысалдары ішкі қабырғалардың блоктарымен, өнер- кәсіптік ғимараттардың жабындарының тақтайшалары арасындағы тік түйістер болып табылады.  183 І Іріленген конструкция жинауды қайда жасайды?Конструкциясының орнығуы неден құралады?Уақытша бағаналарды бекіту және тескеру үшін қандай құрғыларды қолданады?Монтажды конструкцияны күшейту не үшін жасайды?Торабтарды таттандырмауышпен қаптау не үшін қажет?Бетон қоспасын немесе езінді қоспасын аралыққа қандай амалмен әпереді?Дәнекерлеу жұмыстар өндірісінде қыс мезгілінде қандай шарттарды орындауға міндетті?Монтаждалған элементтерді басқару әдістеріне байланысты орнату әдісі қандай?Кеңейтудің дәрежесіне байланысты орнатудың қандай әді- стері белгілі?Бақылау сұрақтары 8 ТАРАУҒимараттың жерасты бөлігін тұрғызуҒимараттың жер асты бөлігінің құрылысы нөлдік циклдің туынды- ларына жатады, олардың құрамына іргетас тұрғызу бойынша жұмы- стар кіреді (құрама, монолитті, құйма және т.б.).Ғимараттың жерасты бөлігіне іргетас қіреді, іргетастық арқа- лықтар, жертөле қабырғалары, ғимараттың жертөле қабатының үстіңгі жағын жабу перекрытия над подземной частью здания.8.1.Негізгі терминдер мен анықтамалар 170                       Аспалы балға— Соққыға ұшырайтын машиналардың жұмыс бөлігі, бағытталған құлау энергия соққысының есебінен пайдалы жұмысты орындайды. Ол қайнатуға, мұздатылған жерді босатуға ар- налған. Аспалы балғаны көтеру қолмен немесе электрмен жасалады (копрахта). Аспалы балғаның салмағы 30 тоннаға жетуі мүмкін.Қада башмагы — Болат ұшты қаданың төменгі бөлігіне қойылады. Бұрғылау қондырғысы - ұңғыларды бұрғылау үшін жабдық жи- нағы. Бұрғылау қондырғыларымен бұрғылау қондырғылары айнал- малы (ең таралған), соққы, дірілдеу және т.б. болып бөлінеді. Бұрғы- лау қондырғысы үшін бұрғылау қондырғысы бұрғылау қондырғысы, электр жетегі, бұрғылау қондырғыларын механикаландыру, бұрғы- лау сорғылары, дайындау, тазалау және жууға арналған ерітіндінің регенерациясы және т.б. Құрылыс жұмыстарында жылжымалы өзді-гінен жүретін бұрғылау қондырғылары көбіне қолданылады. Бұрғылау құралы - бұрғылауға арналған құрал. Бұрғылау құрал-дарына бұрғылау бұрғыбасы, бұрғылау қашауы, бұрғылау қарнағы, кеңейтілімдер және т.б. жатады. 171 185 І Копер бағанасы — Жерге құйылған кезде қаптама қондырғы- сын және қаптың бағытын қолдауға арналған мамандандырылған құрылыс машинасы. Қоқыс бағанасы: өздігінен жүретін, теміржол, топсалы, көпір және арнайы болуы мүмкін.Бағананы кесу үшін машина — мамандырылған құрылғы, арма- тураны жалаңаштау және темір бетонды бағаналардың призмалық бастиектерін кесу үшін арналған. Ол бағытттаушы жиектемеден, жылжымалы күймешеден оған бекітілген иекпен, гидроцилиндр мен электроқозғалтқыштан құралады.Нөлдік циклі — ғимараттың жертөле бөлігі құрылысының жұмы- стар кешені.Өзіне тік жоспарлауды қосады, шұнқырларды қазу, бағананы қағу; жертөле қабырғалары мен іргетастың құрылымы, рост¬верктер, ин- женерлі коммуникацияны еңгізіп шығару, жертөле бөлігінің қабы- рғалар гидроизо-ляциясы, шұңқырлар қуысына қайта төгу.Қаптама құбыры — болат құбыры, бұрғы ұңғымасының қабырға- ларын бекітуге арналған.Қыспақтау — жердің қалыңдығы 300 мм-нен астам диаметрі бар құбырды треншейсіз мәжбүрлі жүргізу, құбыр қуысынан көтергіш қондырғымен топырақты алып тастауды жүзеге асыру.Ростверк — бетон немесе темірбетонды плиталар немесе бағана түріндегі қалың қабаттың жоғарғы бөлігін құрастыру; бағаналарды бір бүтінге қосу; жүктемені қадаларға біркелкі аударуға қызмет етеді. Қада қағу жабдығы — қадалар жабдықтарын орнату (бағыттау) үшін, олардың бағдар алуы, бекіту және батыру болып табылады. Ол коприяларға, вагондарға, тракторларға, темір жол платформа- ларына, крандарға, экскаваторларға орнатылады. Қада қағу жабдық соққысы, діріл және басуға арналған әрекеттеріне бөліп ажыратады. қада қағу жұмыстары - қадаларды жер үстіне жинау және қадаларқұрылыстың негізін жасау.Қада- бұл жердегі жерге батырылған немесе құрылымнан жерге жүктемені тасымалдау үшін ұңғымада қалыптастырылған өзекті құрылымдық элементі.Бағананың орнату тәсіліне байланысты, олардың мақсаттары, ма- териалдары мен өндіріс орны, конструкция ерекшеліктері, жүкте- мені беру схемалары мынадай қадалар түрлеріне бөлінеді: 172 І 186 ■бұранды — қада өндірістік дайындамасы, топыраққа бұрап еңгізу;■ілмелі— қада, жүктемені негізінен оның бүйірлік беті бойын- ша үйкелісіне байланысты береді;■топырақтық (құмды) — құймы қадасы, сусымалы топы- рақпен толтырылған;■қағылма — қада өндірістік дайындамасы, топыраққа қағыл- мамен, дірілмен, тығыздаумен, бұрандаумен, жуып-шаюмен немесе құрамдастыру әдісімен батырылады;■бағдар — қада, басқа қадаларда шпунтты немесе қадалар қа- тарында батыру кезінде бағдар болады;■құйма — қадасы, құрылғыны ұңғыманың төменгі жағында қалыптастырады және оны бетон қоспасы немесе құмды жермен тол- тырады;■пакеттік —бірнеше бойлық элементтен алынған, пакетке бай- ланыстырылған дайын қада;■Жума-қағылма қадасы, суды бір мезгілде жуып, жер астыға батырып, қылшық ұшында қысыммен жеткізіледі;■Қуыс— қада, бойлық қуыстың орта тұсы;■тұтас — қада, орта тұсында қуысы жоқ;■құбырлы — тұтас цилиндрлік толтырылған қадасы, жерге болат немесе жұқа қабырғалы темірбетонды құбырдың батырумен құралады;■шпунтты (шпунтина) — қағылма қада тақтай немесе қоссы- рық бүйір тарағымен және ойықпен немесе арнайы жайма пішіннен бүйір бойлық жағымен жерде су өткізбейтін шпуттық қабырға пайда болу үшін құлып қосады;■суық — қуыс қадасы, мұздаған топырақтың салқындатуы қыста жүзеге асырылады;■дублер-қада –, жобалық қадамен бірге зақымдану кезінде не- месе жеткіліксіз болған жағдайда қапшығының зақымдалуы немесе жобалық қаданың қабілеттілігі жеткіліксіз болған жағдайда қаданы жерге қондырады;■қабықша- қадасы — жұқа қабырғалы қуыс қадасы үлкен ди- аметрлі (0,8 м көбірек) тұйық көлденең қимасымен;■қада-тіреу — қадасы, негізінен оған үшкірімен тірелу есебі173 нен, тарататын жерге қысымды аз қысады. 187 Жердегі қабырға - вертикальды тереңдетілген таспалы конструк- цияларды және жылыстауға қарсы перделер құрылыс жұмыстарыы- ның құрылғысы үшін арнайы әдісі.Жүктеме конструкцияларын салу кезінде бұл әдіс қабырғалардың құлауына жол бермейтін бентонит сазды ерітіндісімен алдын-ала толтырылған терең тоғандарға бетон қоспасын салуды қарастырады. Жылыстауға қарсы перде құрылғысында цемент-балшық ерітін- дісімен, асфальтбетонды қоспамен немесе балшықпен балшықта бен-тонит сазды ерітіндісі ауыстырылады.Шұңқырларды игеру үшін 50 м дейін тереңдікке «фрезерленген», экскаваторлар мен жұмыс органдарының агрегаттары дейінгі те- реңдікті, сонымен қатар «қима» қадалар құрылғысымен бұрғылау қондырғыларын қазу пайдаланылады.Іргетас - бұл ғимараттың (құрылыстың) жер асты немесе суасты бөлігі, жүктемені алатын және оларды негізіне жібереді. Іргетасты таспалы (айқаспа таспаларды қоса алғанда), бағаналы, қатты, қа- лыңды болып ажыратады. Монолитті және жинақтаушы іргетастар да бар. Іргетастың материалы - бетон, темірбетон, тас (бут), ағаш болып табылады.Шпунтталған қабырға қабырғасы жер астында тесілген қадалар- дан (шпунттардан) тұратын қатты қабырға. Ол жердің қоршаулар құрылымын орнату кезінде қолданылады.Экскаватор — жер қазу көліктің негізгі түрі, басты түрде та кен жыныстарының сілемін өңдеу үшін немесе тастақты жыныстарда үгітілген күйдеқолданады. Бір ожаулы (механикалық күрек, дра- глайн және т.б.) көп оқшаулы (жалғанатын, роторлы) эксковаторлар деп ажыратылады.8.2.Құрастырмалы темір бетонды іргетас құрылғыларыҚұрылыстар, құрылыс алаңын (дайындық жұмыстарын) және қаз- баларды (қазандықтарды және шұңқырларды қазу) дайындау жұмы- старынан кейін іргетас құрылғысы жасалады.Ғимараттың жер асты бөлігін (іргетастарды, жертөлелерді, құбыр- ларды және т.б. орналастыру) үш негізгі циклдан тұрады: 174 Возведение подземной части здания (устройство фундамен¬тов, подвалов, трубопроводов и т.п.) состоит из трех основных циклов:188 ■І — геодезиялық жұмыс (ғимараттың өсін бөлін, жоғарғы деңгейлерін тексеру және қамтамасыз ету);■ІІ — іргетасты монтаждау (ғимараттың жертөле бөлігін тұрғызу );■ІІІ — көкжиек монтажды салыстыру, орындау сызбаны құрастыру, жасырын жұмыстар жайлы актылар, тапсырыс берушіге тапсыру және қуыстарға қайта құю.Құрылыста өндірісте дайындалған іргетастарды қолданады, құра- стырмалы темірбетондар, олар стақан тәрізді іргетасқа және құра- стырмалы таспаға бөлінеді, кең тіреу плитасынан және жертөленің қабырға элементерінен тұрады.Құрастыру қондырғыларын монтаждаудың алдында монтаж алаңының геодезиялық бұзылуы жасалды (8.1-сурет).Ол үшін ғимараттың периметрі бойымен, шетінде немесе тек оның бұрыштарында 1-жаңартуды (ағаш жәшіктерден және тақталардан немесе металл құбырлардан түгендеуден немесе үзілістен) реттейді.Содан кейін 3 орталықтандырушы осьтің орналасуын көрсететін сым 3 тартқыңыз, ал олардың кесіп өту нүктелерін шұңқырдың түбі- не (немесе шұңқырға) ауыстырып, түйреуіштерге бекітіледі. Осы нүктелерден жастықтардың немесе блоктардың сыртқы жиегінің конструктивтік жағдайы өлшенеді. Қосымша және аралық осьтер ме- талл рулеткамен белгіленеді (8.1 суретті қараңыз). Сур Бағаналық іргетастардың геодезиялық бөлуі:1 — қоршау; 2, 8 — қауіп; 3 — сым; 4 — қоршаудағы өстердің бөлуінде орны; 5 —тіктеуіш; 6 — қазықша- тіреулер; 7 — іргетас189  сур. Құрама іргетастың монтажы:а — мұнаралы кран; б — шынжыр табанды кран;1 — іргетастың құрама элементі; 2 — кран; 3 — ілмекТаспалы негіздердің сыртқы шеттерінің пішіні металл саңылау175 лар арасында созылған бау-түзік баумен бекітіледі. Әрі қарай жұмыс істеу үшін бау-түзік бауды бекітілген элементінің бүйір жиегінен 2 ... 3 мм-ге ыңғайлы болу үшін апарады.Іргетас элементтерді қопсатылған немесе үйінді топыраққа орна- тылмайды. Мұндай топырақ жойылады, ал қалыптасқан қуысты құм немесе қиыршық таспен толтырылады. Құмды топырақта іргетас са- лыстыра тексерілген нивелир түзетілген негізінде орнатылады. Саз топырақтарында қалыңдығы 10 см болатын құмды жастық тегістел- ген негізі құйылады және оған іргетас блоктар салынған.Негізгі белгілердің конструкциялық орналасуы нивелир немесе не- месе нысананың көмегімен орнатылады. Негіздің көлденеңдігі ере- жемен белгіленген деңгеймен тексеріледі. Бақылау көзілдіріктерінің үстіңгі жағы жұмысқа кіріспес бұрын күн сайын тексеріледі.190  Іргетасты орнату үшін дайындалған база тапсырыс берушінің және мердігердің тапсырмасы бойынша комиссия актісімен қабыл- данады.Жинақталғыш негіздердің элементтері көбінесе пышақпен немесе пневматикалық доңғалақты крандармен, сондай-ақ мұнаралы кран- дармен орнатылады (8.2-сурет)Мұнаралы крандар, әдетте, қазба негізінде орналасқан, ал ғи- мараттың еніне байланысты - шұңқырдың немесе түбінің деңгейдегі жиек крандары.Іргетасты орнату, әдетте, автокөліктерден жүзеге асырылады, өйткені топырақтың қаптауын толтыруға және шектеулі қозғалысқа келтіргенде, оларды сақтау алаңында немесе алдын-ала іргетастың элементінде жиек қалаумен шұңқырдың қазып алуын жасайды.Іргетас блоктарының нысынасын алу жобалық қағидат бойын- ша ілінген күйде жүзеге асырылады, содан кейін блок дайындалған негізге түседі және тексеріледі. Орнату қате болса, құрылғы кран арқылы көтеріледі, негізі жөнделеді және орнату процесі қайтала- нады.Стақанның плитамен бірігуі жалғанатын кіріктірілген бөлшек- терді дәнекерлегеннен кейін, олар коррозияға қарсы материалмен қапталған.Таспалы негіздерді орнату екі бұрыштық тірек сигналы блог-көпшігін орнатудан басталады (8.3-сурет). Олар тексеріліп, 176 ғимараттың осіне сәйкес қатаң орнатылған. Содан кейін 20 метрден соң тік сызықта қалыпты маяк қондырғысы қайта орнатылып, бүкіл периметр бойынша өтеді. Аралық (қарапайым) көпшіг блогы маяк блоктарынан бір жағынан созылған айлақ бойымен ортаға қарай маяк блокпен бағытталады. Блоктарды монтаждау кезінде буындар- дың бірігуіне с§йкес болу керек. Жертөле жоқ бөлмеге блоктар са- лынғаннан кейін тегістеу орындалады, шырақтар күшейтіледі ж§не басқа жұмыстар орындалады. 8.3.Сур.Іргетас блогының қондыру тәртібі:1 — маяк блогы; 2 қатарлы блоктар; 3 —түзек бау 191  Таспа Іргетас кранмен еңгізіледі, щұңқырда емес, өнделіп жатқан жерде. Екі түрлі элементтен іргетастарды монтаждау, мысалы негізгі плита және стақан тәрізді ұстың негізі базалық плитаны орнатқаннан кейін басталады, оның жоспардағы орналасу орнын тігінен тексеріп, содан кейін ерітінді қабатында қосымша ұстың негізі орнатылады.Биіктіктің ішкі бағанының конструктивтік орналасуымен қол- дау деңгейіндегі ерітінді қабатын азайту немесе көбейту арқылы тірелгіш плитада қамтамасыз етіледі.Құрылыстарды орнатқаннан кейін олар суретке түседі тұрғы- сынан және биіктікте. Көзілдіріктің төменгі жағын белгілеу арқылы анықталады. Орталықтағы осьтердің орналасуы теодолитпен емес. Сауалнама нәтижелері бойынша,атқарушы сызбасы.Құбырлар мен кабельдік жазбаларды бір мезгілде іргетастың үстіне өткізу үшін монтаж блоктарымен монтаждық тесіктер жаса- лады.Блоктарды орнатқаннан кейін біріншіден монтаждау ілмектері блоктар арасындағы тік жіктер кесіледі; Ол жерде 4 см балқыма те- реңдікте тығыздалған содан кейін іргетастың үстіңгі жағы бір мез- гілде монтаждауды реттейтін цемент ерітіндісі көкжиекте тегісте- леді.Содан кейін іргетастың шеттеріндегі тіреуіш блоктардың бетіне негіз сәулелері салынатын арнайы тірек бағаналар орнатылады. Нөл- дік циклдің монтаждық жұмыстары төсеніштің астыңғы қабатынан 177 немесе жер астыдан жоғары тұрған құрылыста және төбеде орында- лады.  Бүтін темір бетонды іргетастың құрылымы Монолитті темірбетонды қондырғыларды монтаждау үрдісі мына- дай құрылыс-монтаждау жұмыстарынан тұрады: арматураны және қаңылтырды орнату, бетон қоспасын орнату, бетондарды ұстау, қаңылтырды бөлшектеу (8.4-сурет).192  *L 1Б Сур. Кран көмегімен бетон қоспасын төсеу арқылы моно- литті темірбетон негізінің құрылысы технологиялық процесінің схе- масы.І — арматураларды қондыру; ІІ —қалып құрылғысы; ІІІ —бетон қоспасын салу; ІV — бетонды тоздыру және оған күтім; 1 — ав- тотүсіргі; 2 — өздігінен жүретін жебелі кран; 3 — көлікті кран; 4 — көлік 5 — қауға (өлшемдері м көрсетілген)Монолитті негіздерді монтаждаудың негізгі технологиялық кезеңі-бетон қоспасын төсеу. Барлық басқа жұмыс түрлері (құрылыс, арма- тура, бетон қоспасын жеткізу) бетон қоспасын §астаудың үздіксізді- гін қамтамасыз ету үшін жүзеге асырылуға тиіс. Бұрғылау қаңылтыр қондырғысының, арматураның және бекітілген бөлшектердің дұры- стығын тексергеннен кейін ғана жүзеге асырылады. Бетон қоспасы терең вибратормен тығыздалады.193 І  8.4.Іргетас қадасының құрылысыҚаданың іргетастары ғимараттар құрылыстардың және құрылы- старында әлсіз топырақтың қабілетін арттырады, сондай-ақ қазба жұмыстарының қабырғаларын нығайтады.Бағана іргетастардың негіздерін пайдалану дәстүрлі қорлармен, 178 әсіресе күрделі гидрогеологиялық жағдайларда, қазба жұмыстары- ның іргетас көлемін, материалдық және еңбек шығындарын азайтуға мүмкіндік береді.Жүктемелерді жерге түсіру сипаты бойынша қадалар мен құлақ асты қадалар болып ажыратады (8.5-сурет). Сығылмайтын топы- рақтарға сүйретілетін қадалар-тіректер, жүктемені төменгі бөлі- гімен күшті топыраққа беріп, аз берік қабаттардың астына жатады. Сығылған жерге көмілетін қадалар, қаптың беткі беткейлері мен жер арасындағы үйкеліс күштеріне байланысты жүктемені тасымалдай- ды.Өндіріс технологиясына сәйкес бағананы ажыратады, алдын-а- ла дайындалған және дайын түрде дайындалған, және бағана түрлі әдістермен және топырақта (толтырылған) тікелей жобалық күйде жасалған жердің өзінде батырылады.По материалу сваи бывают деревянные, бетонные, железобе-тон- ные, металлические и комбинированные. Сур. Бағана іргетастар:а — бағана-тіреуіш; б — салбыраған бағана 194  Сур. ағштан жасалған тығын мен қада:а — қада; б — ағаш тығынның қимасы; в — тығын қабырғаның жоспары; 1 — ағаш қадасы; 2 — бугель; 3 — қорғалған ұшы; 4 — бағыттаушылар; 5 — тығын қадалар; d— қаданың диаметрі; b— тығынның ені195 І  Көлденең қиманың пішініне сәйкес қадалар квадрат, тік бұрышты, көп қабатты, дөңгелек, қатты бөліктерге және тұрақты және ауыспа- лы көлденең қималарға (пирамидалық) бөлінген.Ортақ топты құрайтын бірнеше қадалардан тұратын қылшық негіз- дері қада түбі деп аталады және оларды байланыстыратын плитасы ростверк болып табылады.Тығын қадалар әртүрлі көлденең қималар болып табылады, олар 179 тегіс қатарлы қаданың қадаға - олардың арасындағы тығыз интер- фейспен суға батырылады. Олар су өткізбейтін көпірлерге, жер асты суларынан қазбаларды қорғауға, қазба жұмыстарының тік қабы- рғаларын бекітуге, беткейлердің қондырғыларына, айлақтарға және т.б.қолданады.Материалға сәйкес тығын қадалар ағаш, темірбетон және ме- таллды бола алады.Ағаш қадалар шектеулі пайдалануда және әдетте, уақытша құрылымдардың құрылысында пайдаланылады. Олар ағаштан жа- салынған, негізінен диаметрі 18 ... 30 см және ұзындығы 6 ... 12 м бо- латын қаңылтыр бөліктерден жасалады, қоқыстану кезінде зақымда- нудың үстіңгі ұшы сырғымалы сақинамен немесе қабатталған дәнекерленген шынымен қорғалған.Сур. Темірбетонды қадалар:а —серпінді арматуралаумен; б — көлденең арматуралаумен; 1 — бойлық арматуралаумен; 2 — серпінді арматуралау; 3 — көлденең арматуралауҚұрылыста тіктөртбұрышты көлденең қималы және қаңылтыр қа- бырғалардан жасалынған желімделген қаңылтырлар, су өткізбейтін желімдерге арналған тақталар мен блоктардан жасалады. Қызмет мерзімін ұзарту үшін ағаш қадалар антисептикпен өңделеді.Ағаш парақшалар бір жағында ұзын ойыққа ие, ал екінші жағында жотасы бар, оның үстіне көршілес қадалар су өткізбейтінді- гін қамтамасыз етеді (8.6-сурет).Кәдімгі арматурадағы темірбетонды қадалар ұзындығы 3 ... 16 м, ұзындығы 20 х 20-дан 60 х 60 см-ге дейін, ұзындығы 9.20 м, қалың- дығы қиылысумен 25 х 25-ден 40 х 40 см-ге дейін созылады. Темірбе- тондардың байланыстары 40 м дейін құрастырылуы мүмкін.І 196 400 Сур. Металды тағын:а — тегісй ; б — астау тәрізді; в — Z-тәріздіТемірбетонды призматикалық және құбырлы қадалар бойлық және көлденең арматурамен нығайтылып, созылмайтын және алдын ала кернеулі арматурамен жабдықталуы мүмкін (8.7-сурет). Балғаның бүлдіргіш әсерін төмендету үшін қаданың үстіңгі бөлігі тормен кү180 шейтіледі және орнатқанда, ағаштан жасалған астар басылған ме- талл басы қойылады.Металл қадалар - ең берік, балғаларының соққысынан дефор- мацияланбайды және салыстырмалы түрде тығыз жерге оңай енеді, бірақ коррозияға және қымбатқа бейім болып келеді. Олар диаметрі 600 мм немесе тегістеу профильдері бар құбырдан жасалған.Металл қаңылтыр қадалар күшті және су өткізбейтін интерфей- сті қамтамасыз ете отырып, қосылыстарды құлыптау арқылы өзара байланысқан (8.8-сурет). Металл қаңылтырларының ұзындығы 12- ден 25 м-ге дейін болуы мүмкін, ал шұңқырдың және Z-профиль- дерінің қадалары қатаң болып табылады және қоршаулар мен тіреу қабырғалары үшін пайдаланылады. Қаданы батыру технологиясы Іргетас қадалардың құрылысы комплексті процесс болып табыла- ды,оның құрамына кіретін:197 І  ■әрқайсысының ұстанымын енгізе отырып, аумақты жұмысқа және геодезиялық бұзуға дайындау;■құрылыс алаңына жеткізу, қаптауға арналған қондырғылар- ды орнату, іске қосу және сынақтан өткізу;■дайын қадаларды өндіріс орнынан оларды сіңіру орнына дейін тасымалдау;■қадаларды батыру;■бөлек қадалардың артқы белгіде кесуі;■жабдықты бөлшектеу;■ростверка құрылысы.Қоқыстар соққы, діріл, жуу, шегу, бұрау және электроосмас әді- стерімен, сондай-ақ осы әдістерді біріктіру әдістерімен толтырыла- ды.Белгілі бір әдісті қолданудың тиімділігі негізінен жердегі жағдайларға байланысты..Соққы §дісі соққы энергиясын (соққы жүктемесін) пайдалануға негізделеді, оған негіз қалаушы жерге төменгі бөлігімен тесілген. Шұңқырдың нәтижесінде топырақ топырақтың жақтарына, ішінара, 181 ішінара жоғары (күндізгі бетіне) ығыстырады және осылайша топы- рақ негізін одан әрі жинайды; Ауыстырылған топырақтың көлемі оның құйылған бөлігінің көлеміне тең. Сур Өзі жүретін қадақағу агрегаттардың сызбасы: а — трактарда; б — эксковаторда; в — көлікте198  Қаданың басына соққы жүктемесі арнаулы механизмдермен - әртүрлі типтегі балғалармен жасалады, олардың бастысы дизельді болып келеді.Әдетте, балғамен басы жабдықталады, ол қаданың басын бүлін- ген соққылардан қорғап, қаданың үстіне біркелкі таратуға және балғаның аудан қадасыныңбіркелкі таралуына көмектеседі.Қабырғаларды қопра кезінде, соққыға арналған балғалары кө- тергіш құрылғы ретінде жұмыс істейтін және балға жұмыс жағдай- ында ұстап тұру үшін қызмет етеді, қаданы көрсетілген орынға көтеріп орнатамыз. Копрлар, тракторлар, көлік құралдары мен экс- каваторларға негізделген темір жолдар мен өздігінен жүретін жолдар түрінде болады. (8.9-сурет). Сур Қадалар жұмыстар өндірісінің сызбасы:а — бөлек тұратын шұңқырларға қадаларды батыру; б — қадалар- ды копраға дейін апару; 1 — копер эксковатор деңгейінде;2 — Қадаларды жинау үшін арналған алаң; 3 — дизель-балғасы; 4 — қада; 5 —бұрып апаратын блогы (өлшемі м көрсетілген)199 Ғимараттың көріністерді өндіру сызбасы 8.10.сур негізіне және оның өлшемдеріне байланысты, сондай-ақ құрылыс алаңындағы ге- ологиялық жағдайға байланысты әдеттегі, спиральды және секци- ялық қисық сызық қозғалыстары пайдаланылады (8.11-сурет).Бөлінбейтін топырақтардағы негіздерді салу үшін стандарт- ты сызбасы қолданылады. Қатты көлікті жүргізу сабырлы тізбектер арқылы орындалады. Алғашқы тартқышты қаданың ұшуынан кейін, құрылғы екінші пішінге ауысады және бітелу бірдей жүйеде жалға- сады. 182 Спиральдық сызбасы қадаларды бұта түрінде орналастыру және оларды төмен қысылатын топырақтарға айналдыру кезінде қолданы- лады. Кептелу ортаңғы жолдан басталып, шеткі жолдарға спираль күйде жалғасады.Секциялық сызбасы тығыз топырақтарда үлкен алаңдардың қаптау негізін салу үшін пайдаланылады. Біріншіден, қадалар әр сек- цияда (үш қатарға дейін) бітеліп, бөлімдер арасындағы бір қатардан бос орын қалдырылады. Жұмыстың соңында барлық секцияларда жоғалған жолдардағы қадалар толтыруға жіберіледі. Бұл сызба то- пырақтың құрылымын біркелкі бұзбуын жоққа шығарады (8.11 су- ретті қараңыз).  12 11 вСур. Қадаларды қағу сызбасы:а — қатарлы; б — бұрамалы; в секциялық; 1 ... 13 — қаданың қағу реті200 Белгілі бір жиіліктегі бағыт тербелістердің электромеханикалық қоздырғышы болып табылатын дірілдегі вибраторларды дірілдету пайдаланады.Вибро қондырғы қаданың немесе дубелдің жоғарғы жағына бекітіледі және дірілді қаптамадан жерге жібереді, оның нәтижесін- де контакт аймағында үйкеліс күштері төмендейді және қылшық өз массасы мен діріл массасы әсерінен жерге еніп кетеді. Вибро қонды- ру астығы судың қаныққан құмды топырақтарында ең тиімді болып табыладыВибртТорлық балғалары бір-бірімен тығыз топырақтарда қадалар мен дублерді батыруға арналған. Олардың жұмыс принципі дірілді және соққылықтың бірлескен әрекетіне негізделген.Тозған қадаға батыруды ішудің, шегінудің және бұраудың әді- стерін қолдану арқылы жүзеге асырылады.Зақымдау әдісі кез-келген қада-қағушы қондырғылар үшін қадаларды құюды жылдамдату үшін қолданылады. Судың құйылу әдісінің мәні судың 0,4 ... 1,5 МПа қысымымен қаптамада орна- тылған түтіктер арқылы сорылады. Қада тағыннмң қабығындағы то- пырақтың эрозиясы судың бүйір бетінің жер бетіне үйкелуін едәуір 183 төмендетеді, нәтижесінде оның қалыңдығы өз салмағымен және оған орнатылған балғалардың салмағымен әрекет етеді.Кейін белгілі бір тереңдіктің қаданы батырылғаннан кейін, тазарту тоқтайды және әдеттегі әдіспен қадасы 1,5-2,0 м (жобалық сәтсіздікке жеткенше) болады.Жер қойнауымен қиюы үлкен қима және ұзындықтағы қадалар үшін қосылыссыз және еркін қосылған жерге орындалады.Шұңқырдану әдісі (статикалық әрекет) қатты және құбырлы бөліктердің темір бетон қысқа қадаларын дымқыл саз және сазды топыраққа батырған кезде қолданылады.Басымдық, дірілдейтін агрегаттар мен қондырғылар орнаты- лады, олардың екі тракторы орнатылады, олардың массасы пульпа блоктары жүйесі арқылы және торды қоқысқа ауыстырып, оны жер- ге қосады (8.12-сурет).Шұңқырдану әдістерінің артықшылығы - оның қасында ор- наласқан ғимараттарға, құрылыстар мен жерасты байланысына серпінді әсер етпей, қалың қондырғылардың құйылуы, инженерлік құрылымдардың құрылысында (бұрыштар, көпірлер және т.б.) , ірге- тастардың тарту күштеріне ұшыраған кезде (8.13-сурет). Бұл әдіспен батпақты жер бетінен сілкіну және ғимараттың жанында орналасқан ғимараттарда динамикалық әсер жоқ.201  Сур. Шоқырау әдісімен қадаларды сіңіру үшін агрегаттар сызбасы:а —қысып жабудың статистикалық қондыруы; б — діріл қысып жабудың агрегатыБұрғылау арқылы бұрандамен электрлік локомотивтер немесе өзді- гінен жүретін машиналар арқылы тігінен немесе көлбеу орындалуы мүмкін, олардың механизмдері қажетті бұрышқа бұрау үшін қажет- тісін жібереді.Электромосмостық әдіспен қалыңды құю әдісі суда қаныққан тығыз саз топырақтарының, шөгінді сазды және саздың қатысуымен қолданылады. Бұл әдістің мәні төменде келтірілген.Су құйылған қадалар ток көзінің оң жақ полюсіне (анодқа) қо- сылады және оған жақын орналасқан суасты қоқыс бірдей ток көзінің теріс полюсіне (катодты) қосылады. Ағызу қаптаманың айналасында 184 (анодтың айналасында) қосылған кезде, топырақтың ылғалдылығы төмендейді, ал құйылған қалың (катод) керісінше көтеріледі. Кесу тоқтатылғаннан кейін, жер асты суларының бастапқы жағдайы қал- пына келтіріледі және катодтардағы қадалардың жүктемесі артады.202  a бСур. Бұру әдісімен қадаларды батуру:а — инвентариалды қаптағы қаданы бекіту; б — сырт қабын жұ- мыс істейтін манинаның мүшесіне қондыру; в — батыру орында агрегатты орнату; г —қаданы иілген немесе тік бағытта бұрғылау; д —жаңа позицияға ауысу үшін көлікті дайындау.Электроосмостты пайдаланып темірбетонды қадаларды сіңдіру кезінде қосымша операциялар қадаларды қырлы қаптамалардың бүйірлік аймағының 20-25% -ын иемденетін болат жолақтарымен - электродтармен жабдықтаумен байланысты болады.Металл қадаларды бұрап қою арқылы бұл операция алынып тасталады.Электроосмос әдісінің қолданылуы, қаптастыру процесін 25.40%-ға жеделдетуге, сондай-ақ оны құюға қажетті жүктемені азайтуға мүмкіндік береді.Бұрғылау қадалар жердегі ұңғымаларға орнатып, оларды бетон қоспасы немесе басқа материалдармен толтырып, тікелей жобалау орнында орналасады.Технологияларға сәйкес, қадалар бұрғы толтырмалы бөлінеді, кеңейтілген бесінші толтыру, пневматикалық, дірілдейтін, тегіс, құм және асты бетонмен қапталған.203 Жер бетінің жағдайына байланысты бұрғы толтырмалы қадалар ұңғыма қабырғаларының құлауына жол бермеу үшін ұңғымалардың қабырғаларын (құрғақ әдіс) бекітпей, балшық ерітіндісін пайдала- нып, корпустың қаптама құбырмен бекіту арқылы үш жолдың бірін- де орналасады. 185 Бұрғытолтырғыш қадалар қаптама құбырларсыз бұрғыланған ұңғымаларда орналасады (8.14-сурет).Ұңғымаларды барлау бұрғылау машиналары, арнайы бұрғылау қондырғылары немесе кран экскаваторларында орнатылған бұрғы- лау механизмдері бұрғыланады.Кеңейтілген базамен (бесінші) ең тиімді бұрғытолтырғыш қа- далар. Кеңейтілу қуысы арнайы тетік-кеңейткіш арқылы жасалып, бұрғыланған тесікке бөлек салынған. Сур. бұрғытолтырғыш қада құрылысының сызбасы:а — ұнғыманы бұрғылау; б — арттыру құрылғысы (бес); в — ар- матуралық тіреуді қондыру; г — бетондау үшін құбырды орнату; д—бетонды салу; е — бетон тығыздап құбырды шығару; ж — дайын қада204 Жарылыс әдісінің базасын кеңейту үшін база пайдаланылған кез- де, бұрғылау ұңғымасына қаптама құбыры қойылады, оның төменгі ұшы ұңғыманың түбіне 1,2 ... 1,5 м дейін жете алмайды.Қаптама құбырға жарылғыш заттың заряды ұңғыма түбіне дей- ін төмендейді, ал детонатордың өткізгіштері жарылғыш машинаға жіберіледі. Құбыр бетонмен толтырылып, жарылыс жасалады.Жарылыстың энергиясы топырақты жинап, сфералық қуысты жасайды, ол бірден бетон қоспасымен толтырылады. Бұрғытолты- рғыш қадалар диаметрі 0,6,2 м және ұзындығы 14.50 м болады.Толтырылған қадалар технологиясы ұңғыманы белгілі бір бел- гіге қаптама құбырдың алдын ала бұрғылау болып табылады, содан кейін топырақты қабатталған тұнбалаумен және қаптама құбырмен бірте-бірте бетонды таптап араластырумен толтырады.Бетон қоспасы жерді кеңейтіп, қаданың оқпан қалыңдығын қалыптастырады. Мұндай қадалар диаметрі 30.40 см және ұзындығы 12 м қада-тіреулерді дайындайды.Жиі тегістелген қадалар металлды (әдетте шойыннан жасалған) ұшқа сүйеніп, қаптама құбырын бітелуі арқылы реттеледі. Содан кейін қаптама құбырын қалыптастырған қуыста арматура торы төмендетіледі (қап нығайтылған болса). Бетон қоспасы дірілқауға- мен шұңқыр арқылы қаптама құбырдың қуысына жіберіледі және құбыр арқылы берілетін екі еселенген бу балға соққыларының көме186 гімен тығыздалады.Қоспаны топырақтан төсеуімен қатар қапта құбыры шығарылады (шығарылады); ал металл таспа қаптың негізінде қалады.Топырақ пен топырақ құмдар қадалары әлсіз топырақты тығы- здау үшін қолданылады.Арнайы құрал құммен (топырақпен) толтырылған және діріл- деу қоқысымен дизайнерлік белгісіне салынған конустық төрт пышақ тәрізді ұшы бар болат қаптама құбырлар түрінде қолданылады.Құбыр сақинасы жылжытылған кезде ұштық ашылатын(жапы- рақтар) құлап түсіп, жерде қалады, ал құм (құрғақ жер) құдықты толтырады.Құм шұңқырдан жеңіл кранмен қопсыту немесе майдалаудан сығылады. Осылайша, ұңғымалар 7 м тереңдікте толтырылады.       205 І 187                             Ростверкті орнату технологиясыҚадалардың түріне және роствректің құрылымына байланысты оны орнату технологиясы таңдалады. Егер қадалар бетоннан және темірбетоннан болса, ростверктер құрама және тұтас темірбетоннан орындалады.Бастары жиі әр түрлі белгілерде болатын, қағылатын қадалар- да ростверткі орнатуға дейін бетонды шабу және арматураны кесу арқылы қада бастарының тегістелуі орындалады. сурет. Тұтас ростверкті орнатудың технологиялық барысы- ның сұлбасы:а — арматуралық-қалыптық блоктарды орнату; ә— ростверктерді 188 бетондау; 1 — автомобильдік кран; 2 — арматуралы-қалыптық блок; 3 — бұрылмалы қауға; 4 — жыланбауыр кран; 5 — автомашина (өл- шемдері м көрсетілген)І 206 Бетон пневматикалық шой балғалар немесе қадаларды шабуға ар- налған арнайы қондырғылар көмегімен кесіледі. Толтырмалы қада- лар бастарын ростверктерді орнатуға дайындағанда нивелир арқылы жоғарғы бет тексеріледі және қажетінше қадалардың тірек беті бе- тондық қоспа немесе цементтік ерітінді көмегімен тегістеледі.Құрама темірбетонды ростверктің арқалықтары құмнан (қож- дан) жасалған тегістеуші сеппеге қармауыштар бойынша ғимарат бұрышынан орнатылады.Құрама ростверктің элементтері қадалармен ростверк арқалықта- рының тесіктерін тұтастау жолымен түіндеседі.Тұтас роствертерді орнату ростверктер үшін негізді ұйымдастыру, арматуралық торларды немесе қаңқаларды және қалып қалқандарын орнату, құрылмаларға бетондық қоспаны жатқызу және қалыпты бөлшектеу жұмыстарын қосады (8.15 сурет). Жобалық орынға ар- матуралық-қалыптық блоктарды орнатуға дейін ростверктер негізін қолмен тазартады.Арматура мен қалып қалқандарын, қазаншұңқыр түбінде немесе оның жиегінде жатқан, өзі жүретін жебелі кранмен көлік құралда- рынан орнатады. Оларды орнатқаннан және қайта тексеруден кейін бетондық қоспаны «кран — қауға» әдісімен өзі жүретін жебелі кран және сыйымдылығы 0,5 ...0,8 м3 қауға көмегімен жатқызады. Бетон 50 % кем емес жобалық беріктікті алғаннан кейін қалыпты бөлшек- тейді.«Топырақтағы қабырға» — бұл іргетастың бір бөлігі немесе қазан- шұңқырдын шығарылмайтын қоршауы болып табылатын, аздефор- мацияланатын қатаң құрылма.«Топырақтағы қабырға»:■қазаншұңқылрларды тығыздалған жағдайларда орнатуда са- лынады;■күрделі геологиялық жағдайларда салынады;■топырақ суларының жоғары деңгейінде салынады;■« топырақтағы қабырға» ғимараттың құрылымды тұрақты бөлігі болғанда салынады. 189  «ТОПЫРАҚТАҒЫ ҚАБЫРҒА» ӘДІСІМЕН ІРГЕТАСТАРДЫ ЖӘНЕ ТІРЕУІШ ҚАБЫРҒАЛАРДЫ ҚҰРАСТЫРУ207 І Берілген әдістің мәні: гидростатикалық қысымы топырақтың құлауын және орға топырақ суының өтуін болдырмайтын, сазды тиксотроптық ерітіндінің қабаты астында, болашақ қабырғалар мен іргетастарға арналған орды арнайы жерқазғыш жабдықпен толық те- реңдікке қазады.Іргетастарды және қабырғаларды орнату тұтас және құрама нұсқа- ларында, және де қадалардан жүзеге асырылады.Тұтас нұсқада жұмыс келесі ретте орындалады. Құрылыс 5 м ұзындыққа дейін бөліктерге бөлінеді.Басында барлық тақ бөліктер, ал содан кейін олардың арасында — жұптар тұрғызылады.Содан кейін әрбір бөліктің шегінде ұңғымалар бұрғыланады және саздық ерітінді астында дайын ұңғымалар арасында топырақты қар- нақты экскаватормен немесе грейфермен өңдеу жүзеге асырылады. сурет. Құрама темірбетонды тақталардан «топырақтағы қа- бырғаны» тұрғызу:1 — экскаватор; 2 — құмды қоспа; 3 — пневмодоңғалақты кран; 4 — жыланбауыр кран; 5 — темірбетонды панель; 6 — кезеулеткіш; 7 — саздық ерітіндімен толтырылған, ор аумағы; 8 — грейферлі жаб- дықты кран; 9 — құййылған цементтік ерітінді208 Топырақты құрастырғаннан кейін арматуралық қаңқалар орна- тылады және суасты бетондау әдісімен бетондық қоспаны жатқызу жүргізіледі. Сонымен бірге саздық ерітінді жоғарыға қарай сығыла- ды және қайта қолдану үшін сорғылармен сепараторға беріледі.Бетон жобалық беріктікті алғаннан кейін жұп бөліктерде дәл сон- дай технологиялық ретпен жұмыстар жүргізіледі.Құрама нұсқада (8.16 сурет) қабырға, түбіне шақпатас қабаты себілген, алдын ала өңделген орға орнатылатын, жұқақабырғалы па- нельдерден құрастырылады.Панельдер кезеулеткіштерді қолданумен бекітіледі және панель190 дердің екі жағынан да тік жылжыйтын құбыр әдісімен бетондала- тын, іргетасты жастықпен тұтасталады.Ор қолтықтары, саздық ерітіндіні экскаватор кенжары жағына қа- рай ығыстыратын, төкпемен толтырылады (8.16 суретті қар.).Қадалардан іргетастарды немесе тіреуіш қабырларады (қоршау құрылмаларын) тұрғызу негізінде технологиясы бұрын ұсынылған, қада жұмыстарын орындаумен байланысты.Қабырғаны қада қуысының пайда болу әдісі бойынша салу ең жиі бұрғытолтырмалы, жиітапталушы, топырақбетонды қадалар және т.б. қолданылады.Темірбетонды және бетонды толтырмалы қадаларды қолдануда бұл әдістің кемшілігі оларды жасауда қаптама құбырларды қолдану болып табылады, себебі бүкіл құрылыстың жеткілікті саңылаусыз- дығын қамтамасыз ету мүмкіндігі берілмейді. Топырақбетонды қа- даларды қолдану қабырғаның саңылаусыздығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді, бірақ бұнда топырақ бетонды қадалар биіктік бой- ынша шектеулі, бұл бұрғылау жабдықтың техникалық қасиеттеріне байланысты.«Топырақтағы қабырға» әдісі тұрғызудың ашық әдісіне қараған- да жер қазу жұмыстарының көлемін едәуір қысқартуға мүмкіндік береді, суды төмендету қажеттілігін алып тастайды, бұл топырақ суының қозғалысын болдырмайды және ғимараттар манайында ор- наласқан негіздердің сақталуын қамтамасыз етеді.Бұл кезде құрылыстың ұзақтығы 2 — 3 есе қысқарады және жұмыс бағасы едәуір төмендейді.«Топырақтағы қабырға» әдісі тығыз қалалық құрылыс жағдайла- рында тереңделген құрылыстарды тұрғызуда аса тиімді.209 БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫНегіз белгілерінің жобалық орнын қалайша тексереді?Іргетеастарды құрастыру үшін қандай жүккөтергіш меха- низмдерді қолданады?Құрама іргетастарды құрастырғанда қандай жұмыс опреаци- яларын орындайды?Тұтас іргетастарды орнатуда жұмыстардың құрамы қандай?Аспалы қада мен тіреуш-қада арасындағы айырмашылық неде? 191 Роствертерді орнтатқанда қандай жұмыстарды орныдайды?«Топырақтағы қабырға» әдісінің мәні неде? бөлімҚҰРАМА ТЕМІРБЕТОНДЫ ҚҰРЫЛМАЛАРДАН ҒИМАРАТ- ТАРДЫ ТҰРҒЫЗУАзаматтық ғимараттардың көпқабатты көтеруші қаңқалар қаңқа элементтерінің қайталануымен және олардың біршама ірі емес сал- мағымен сипатталады.Іріпаенльді ғимараттар элементтердің түрөлшемдерінің салыстыр- малы азғантай санымен және құрастырудың қарапайымдылығымен ерекшеленеді.Қабықшалар, қатпарлар, кермешатырлар түріндегі жұқақабырға- лы темірбетонды кеңістікті жабын құрылмалар материалдарың ең тиімді шығынымен және олардың шағын салмағымен үлкен алаңдар- ды аралық тіректерсіз жабуға мүмкіндік береді.9.1.НЕГІЗІ ҰҒЫМДАР ЖӘНЕ АНЫҚТАМАЛАРВант — кергілер (биік металл құбырларын, радиодіңгектерін, мұнарларын және б. бекіту үшін), болат арқандар.Аспалы қабықша — аспалы ванттар жүйесіне сүйенген, тұтас не- месе келесі тұтасталуымен құрама темірбетонды жабын. Осындай қабықшаны салу кезінеде оның аралық құрылмасының жұмыс эле- менттері ретінде болат арқандар (ванттар) қызмет атқарады. Тұта- сталудан кейін қолдану сатысында қабықша ванттармен бірге жұ- мыс жасайды.Монтажды жиек — салынып жатқан ғимараттың әрбір қабатын- да немесе ярусында көтергіш құрылмаларының тірек алаңдарынан өтетін тегістік. Монтажды жиекке бастапқа жиекте тіркелген, бөлі- нетін өстердің тірек нүктелерін көшіреді.Қаңқалы-панельді құрылмалар — қаңқаның көтеруші элементтері- нен (темірбетонды немесе болат бағаналардан және беларқалардан) және қоршау құрылмалардан (қабырғалық панельдерен, жабын және аражабын тақталардын және панельдерден) тұратын құрылмалар. Олар әсіресе көқабатты ғимараттарды салуға арналған.211 212 192 Іріблокты монтаж — құрылыс индустриясындағы кәсіпорындарда (мысалы, бір-бірімен және тежегіш фермамен қосылған екі кранасты металл арқалықтары) немесе құрылыс алаңында (түгел дайындықты жабындардың кеңістік блоктары) жасалатын геометриялық өзгер- мейтін, құрылымдық аяқталған ірі панельдерден ғимараттар мен құрылыстарды құрастыру.Іріпанельді құрылмалар — зауыт жағдайларында жасалатын және құрылыс алаңда құрастырылатын, ірі өлшемді тегістелген құрама элементтерден (қабатаралық аражабын мен жабындардың төсемдері, қабырғалық панельдер және б.) тұратын индустриалды құрылмалар. Іріпанельді құрылмалар тұрғын, қоғамдық және өндірістік ғима- раттарды, жолдарды, аэродромдарды, жағаларды, тоғандарды және басқа өндірістік құрыластарды салуда қолданылады. Іріпанельді құрылмалардың негізгі ерекшеліктері: ғимараттарды тұрғызудың мерзімдерін қысқарту және монтажды жұмыстраға кеткен жұмыс күшін азайту.Күмбез — шар сегменті, параболид немесе басқа айналыс шегі пішініне ие ғимараттырдың және құрылыстардың кеңістік жабыны. Бөлме жоспарында негізнде дөңгелек және көпбұрышты эллипстерді аражаптырады. Күмбездер басты түрде қоғамдық ғимараттарда және құрылыстарда (театрлерде, көрмелік павильондардарда және т.б.) қолданылады; көбінесе темірбетоннан, сирек — болаттан, ағаштан немесе тастан тұрғызылады.Қабықша (құрылыс механикасында) — екі бетпен шектелген, ара- сындағы қашықтығы (қалындық) оның басқа өлшемдерімен салы- стырғанда аз, дене. Орталық бет пішіні (қабықшаның қалыңдығын қаққа бөлетін) бойынша цилиндрлік, сфералық, конустық және т.б. қабықшаларды ажыратады. Қабықшалар құрылыста жабындар ретінде қолданылады.Көлемді элемент — құрастырылған жабдықпен және орындалған әрлеу жұмыстармен дайын құрылыстық блок.Панель — (мысалы, жабын панелі, қабырға панелі) зауытта жа- салған тегіс элемент (құрылма).Аражабындарды көтеру — ғимараттарды тұрғызу әдісі, жабын тақталарының пакетін, оларды тік құрылымдар бойынша арнайы кө- тергіш жабдық көмегімен жүйелі көтерумен және жобалық орынға бекітумен, жер деңгейінде бетондауда қорытылады .Аражабындар әдісі кесілмеген арқалықсыз аражабынды, көпқа193 батты тұрғын, қоғамдық және өндірістік қаңқалы ғимарттарды салу- да, инженерлі құрылыстар қатарын тұрғызуда қолданылады. Қабаттарды көтеру — аражабындарды көтеру әдісіне ұқсас, әдіс. Аражабындар пакетінің жоғарғы (шатырлы) тақтасында жаппалы жабының орнатады, содан кейін тақтаны көтереді және жобалық орында бекітеді.Босатылған тақтада жер үсті жағдайларында қабырғалық құрыл- маларды — арақабырғаларды, сантехкабиналарды, коммуникация- ларды құрастырады. Содан кейін бұл қабатты көтереді және жоба- лық белгіде бекітеді; айналымдарды қайталайды.Бұл әдісті қолдану жоспардағы ықшамды тұтас арқалықсыз аража- бынды көпқабатты қаңқалы тұрғызу кезінде ақталады.Кеңістік жабындар — қабықшалар, қатпалар, күмбездер және аспалы жүйелер. Осындай жабындарда көтергіш және қоршағыш құрылымдар біртұтас сияқты жұмыс істейді.Тоғыспа — дөңес қисықсызықты бет пішініне ие сәулеттік кеңістік құрылма, аражабын немесе жабын. Тоғыспалардың негізгі түрлері: цилиндірлік, айқарлы, иін тіріскен, айналы, күмбезді (желкенді).9.2.КӨПҚАБАТТЫ ҚАҢҚАЛЫ ҒИМАРАТТАРДЫ ТҰРҒЫЗУКөпқабатты қаңқалы ғимараттар аумақты үлгілі сұлбалар және бірыңғайланған құрама элементтер негізінде жобаланады. Бұл ғима- раттар тағайындалуы және аумақты өлшемдер бойынша әр түрлі бо- лады, бірақ оларды екі негізгі топ бойынша бөлуге болады: массасы 5 т аспайтын құрылымдық элементті ғимараттар, және 10 т аспайтын құрылымдық элементті ғимараттар.Көпқабатты қаңқалы ғимараттады тұрғызудың негізгі қағидалары:■өлшемдерін ғимараттардың құрылымдық шешімі және қол- данылатын монтажды жабдықтандыруын және крандарды анықтай- тын, жеке қармауыштарда құрастыруды жүргізу;■монтаждық жұмыстарды кезеңдермен жасау, оларды аяқтау нәтижесінде қатты, тұрақты және едәір берік ғимарат бөліктері құрылады;213 ■Жоғары жатқан ярустағы (қабаттағы) жұмыстарды төмен жатқан ярус (қабат) едәір беріктікке, қаттылыққа және төзімділікке ие 194 болғаннан кейін ғана бастауға рұқсат.Ғимаратты ағындық әдіспен тұрғызғанда, жұмыстарды тік және көлдеңен бойынша жүргізу үшін оны көлдеңен және тік монтажды аумақтарға бөледі.Көлдеңен қабат бойынша (ярус бойынша) монтаж ең таралған, себебі ол монтаждың барлық кезеңдерінде қаңқаның қажетті қат- тылығын және беріктігін және де іргетастың біркелкі шөгуін қамта- масыз етеді. Түйістерді өңдеумен 1-ші ярустың элементтерін құрасты- рады, ал содан кейін түйістерде бетонның 70 % беріктігін алғаннан кейін келесі ярусты монтаждауды бастайды.Тік монтаж бірден ғимараттың толық биіктігіне — әдетте екі — төрт өс (бағана қадамы) жасалады, содан соң жаппа, әрлеу орындала- ды, бұл құрылыстың жалпы мерзімін қысқартады.Көпқабатты ғимараттарды құрастыруда қолданылатын крандар- дың түрі және саны ғимараттың аумақты өлшемдерінен және олар- дың біркелкі ұяшықтарының құрастырлуынан тәуелді.Ілмектің азғантай шығып кетулері кезінде монтажды крандардың жүк көтергіштігі 5 немесе 10 т болуы керек.Крандардың саны нақты есептерге мен құрылымдық шешімдер- ге (бір- немесе екіқабатты бағаналар, бағана қадамдары, түйіс түрі, жыл мезгілі) байланысты қабылданады.Мұнаралы немесе өзі жүретін мұнаралы-жебелі крандардың орна- ластырылуы әр түрлі бола алады (9.1 сур.). Ғимарат ені 18 м дейін болса, мұнаралы және жебелі крандарды ғимараттың бір жағынан, ені үлкен болса, — ғимараттың екі жағынан немесе ішінде орнатады. Монтаждың көлдеңен сұлбасында крандарды ғимараттан тыс бір немесе екі жақтан орнатады, монтаждың тік сұлбасында — ортаңғы аралық және құрылмалар шектерінде ұяшықтармен ғимарттың бүкілбиіктігіне құрастырады.Жобада шағын, бірақ биік ғимараттарды (25 қабатқа дейін) тұрғы- зғанда аражабындарда немесе тікелей қаттылық өзегінде орна- тылатын, сүйеніш мұнаралы крандар немесе әмбебапты өздігінен көтерілетін крандар қолданылады. Крандар «өлі аймақтар» және крандардың немесе көтерілетін жүктердің соқтығысу мүмкіндігі болмайтындай етіп орнатылады.Кезектілікке қарай көпқабатты ғимаратты салу үш кезеңге бөлі- неді:214 195          9.1.сурет. Крандарды орналастыру нұсқалары:а — мұнаралық крандар екі жақтан; б — мұнаралық кран бір жақтан; в — мұнаралық кран арлықтың ортасында; г — жебелі өзі жүретін крандар екі жақтан; д — өзі жүретін кран бір жақтан; е — өзі жүретін кран аралықтың ортасында; ж — мұнаралық крандар екі жақтан және өзі жүретін ортасында; з — мұнаралық кран бір жақтан және өзі жүретін ортасында; и — мұнаралық және өзі жүретін кран- дар аралықтың ортасында; к — мосылық кран■іргетастарды орнату және ғимараттардың жерасты бөлігін, кейде бірінші ярустың бағаналарын құрастыру;■қайта тексерумен және бекітумен қаңқаны және аражабын тақаталарын құрастыру;■қабырғалық панельдерді ілмелеу. 215 І Көпқабатты қаңқалы ғимараттар ең жиі кешенді (біріктірілген) және құрамдастырылған (араластырылған) әдіспен тұрғызылады. Көпқабатты ғимараттарды тұрғызуда элементтерді орнату дәлді- гі аса маңыздылыққа ие, осыдан бүкіл құрылыстың сапасы және төзімділігі тәуелді.Құрастырудың тәуелсіз әдісіне жол берілмейді; кезеулеткіш құрылғыларды қолданумен әдістер немесе өздігінен бекіту әдісі пай- даланылады.Жеке кезеулеткіштер бағаналарды орнатудың жеткілікті дәлдігін қамтамасыз етеді, бірақ бағаналар мен аралықтардың дәл қадамын сақтауда әрқашан да қанағаттандырғышты бола бермейді, себебі ауытқулар аралықтар санының және ғимарат ұзындығының өсуімен жинақталады.Жеке кезеулеткіштерді монтажды жабдықтама ретінде қолданған196 да қаңқаны құрастыру бөлек сұлба бойынша орындалады. Басында қармауыш шектерінде барлық бағаналарды орнатады, оларды қай- та тексереді, пісіруде бекітеді және түйістерді бітейді. Кейін ри- гельдерді құрастырады және олардың түйістерін бітегеннен кейін саты торларын немесе аражабын тақталарын құрастырады. Бетон бетонның жобалық беріктігінің 70 % алғаннан кейін келесі ярус құрылымдарының құрастыруына кіріседі.Топтық кезеулеткіштер қаңқа элементтерін құрастыру дәлдігін едәуір жоғарлатуға мүмкіндік береді. Оларды қолдану құрама темірбетон көлемі 700 м3 және одан жоғары болғанда пайдалы. Қалған жағдайларда топтық немесе жеке кезеулеткіштерді қолда- нумен монтаж әдісін қолданған жөн. Монтаж әдісі және монтажды жабдықтауды таңдау ЖӨЖ-де анықталады.Топтық кезеулеткіштерді қолданғанда құрастыру кешенді (бірік- тірілген) сұлба бойынша жүреді. Әрбір ұяшықта қаңқаның барлық элементтерін тізбектеп орнатады, қайта тексереді және бекітеді және содан кейін ғана кезеулеткішті келесі аялдамаға ауыстырады.Төрт бағанаға арналған топтық кезеулеткіш бағаналарының биік- тігі 18 м дейін және бағана торлары 6 х 6 м қаңқаны құрастыруға арналған. Жұмыстардың үздіксіз ағынын қамтамасыз ету үшін мон- тажды жабдық жиынтығы төрт топтық кезеулеткіштерден тұруы тиіс. Бұл жағдайда құрылмаларды орнатудың тізбегі РТК қолдану-дағындай болады.РТК қолданумен көпқабатты қаңқалы ғимараттарды тұрғызу дай- ындық үдерістерді орындаудан басталады: бағаналар баулықтарына немесе аражабындарға негізгі бөлгіш өстерін тасымалдайды, мон- тажды жиекті қайта тексереді және орындау сұлбаны құрастырады.І 216 Элементтерді орнатқаннан кейін құрастырылған құрылмалардың қабылдау актісін жасайды.РТК қолданумен ғимарат қаңқасы, әдетте, қатар сегіз бағана, екі қабат биіктігіне құрастырылады.Монтажды жабдық жиынтығы өзіне төрттен кем емес РТК-ны қо- суы, оның тізбектегі орнын анықтайтын, өз нөмеріне ие болуы, және бір аттас ұяшықтарға тігінен орнатылуы қажет. РТК ғимарат (қабат) үстінде орналасады және өстер бойынша мұқият қайта тексеруден кейін, қаңқаның кеңістік қаттылығын қамтамасыз етуден және РТК197 да көрсетілген, қатаң анықталған ретімен пісіру жұмыстарын кран көмегімен орындағаннан кейін ғана бір позициядан басқасына ауы- стырылады (9.2 сурет).РТК-ны жаңа позицияға ауыстырғаннан кейін босатылған ұяшықтарда алдымен бірінші қабаттың, содан кейін екінші қабат- тың аражабындарын құрастырады, бұған қоса аражабынды жатқы- зуға дейін ұяшықтарға арақабырғаларды орнату үшін алдын ала ма- териалдарды береді (9.3 сурет).Келесі қабаттың құрастырылуы төмен жатқан ярустың құрасты- рылуын аяқтағаннан кейін ғана басталады. Содан кейін бөлгіш өстерді бағана баулықтарына немесе аражабындарға көшіреді, мон- тажды жиекті салыстырып тексереді, орындалу сұлбасын құрасты- рады және жобалық орынға құрылмаларды орнатқаннан кейін құра- стырылған құрылмалардың қабылдау актісін жасайды. о-о-о-о-    12а1 2 3 43б 54 6    1в 72 834569.2.сурет. Рамалы-тоспалы көрсеткішті ауыстыру сұлбасы: а — 1-ші позиция; б — 2-ші позиция; в — 3-ші позиция217 І  A 198  9.3.сурет. Көпқабатты қаңқалы ғимаратты тұрғызуды ұйымдасты- ру сұлбасы:1 — көліктік құралдар; 2 — кран; 3 — кезеулеткіш; 4 — бағана;5 — арқалықтар; 6 — аражабын тақталары (1 ...28 — бағаналарды құрастырудың кезектілігі)218 3  9.4.сурет. Өздігінен жүретін крандармен көпқабатты ғимараттар- дың қабырғалық панельдерін құрастыру сұлбалары:а — жебелік жабдықпен; б — мұнаралы-жебелі жабдықпен; 1 — панельдермен кассеталар; 2 — монтажды кран; 3 — темірарқан; 4— құрастырылатын қабырғалық панель; 5 — негізгі машина; 6 — жылжымалы қоршалған көтергіш-алаң (алаң)219 Көпқабатты қаңқалы ғимараттардың сыртқы қабырғалық панель- дері ғимарат қаңқасының көтергіш құрылмаларымен немесе жеке ағынмен бірге бір ағында құрастырылады. Бірінші жағдайда панель- дер ғимарат қаңқасының құрылмаларын бекіткеннен кейін, екінші жағдайда — бүкіл ғимарат қаңқасын құрастырғаннан кейін ілінеді.Қабырғалық панельдерді орнату үшін жүккөтергіш механизмдері ретінде мұнаралық немесе жебелік крандар, және де арнайы жүк- көтергіш құралдары: жүкшығырлар, төбелік крандар немесе кран мұнарасында орнатылған, жылжымалы монтажды алаңмен мұнара- лық-жебелік құрылғы қолданылады (9.4 сурет).Қармауыштарға қабырғалық панельдерін орнату тізбегі құрама элементтер түрінен, оларды бекіту әдісінен, қолданылатын жүккөтер- гіш машиналардан және жабдықталудан тәуелді. Панельдер не қарма- уыш биіктігіне әрбір қасбетке тізбектеліп, не қармауыштар шектерін- де сатылап құрастыра алады. Панельдерді «маяк» бұрыштықтардан бастап қатарымен орнатады, олар бойынша қатардың аралық панель- дерін салыстырмалы тексереді.Панельді жобалық орынға орнатқаннан және оны салыстырып тексергеннен кейін салмалы бөлшектерін және қаңқа құрылмаларын 199 пісіреді.                Аражабындыларды көтеру әдісімен ғимараттарды монтаждау көп қабатты тұрғын үйлердің, қонақ үйлердің, әкімшілік ғимараттардың, көлік жайлардың және т.б. құрылысы кезінде қолданылады. Аража- бындыларды көтеру әдісімен ғимараттарды тұрғызу монтаждық эле- менттерді ірілендіру есебінен және көлемді элементтерден салынған ғимараттардың құрылысымен салыстырғанда, құрылымдардың 10... 20%-ға бөлінбейтіндігіне байланысты, жалпы, нысана құрылысы- ның құнын қысқартуға мүмкіндік береді. Әсіресе, бұл әдіс құрылыс индустрия базаларынан алыс орналасқан аудандарда, зілзала қа- упі жоғары аймақтарда және ғимараттардың жоғары кеңістіктік тұрақтығы қажет болатын шөкпе топырақтағы құрылыс кезінде үнемді болып келеді.Аражабындыларды көтеру және қабаттарды көтеру әдістерімен са- лынатын ғимараттар жоспарда нүктелік кескін ретінде көрсетіледі, ғимараттың ортасында орналасқан қаттылық өзегі, және қаттылық өзектің айналысында орналасқан бағаналар. Аражабындыларды көтеру әдісімен ғимараттарды монтаждау көп қабатты тұрғын үйлердің, қонақ үйлердің, әкімшілік ғимараттардың, 200 көлік жайлардың және т.б. құрылысы кезінде қолданылады. Аража- бындыларды көтеру әдісімен ғимараттарды тұрғызу монтаждық эле- менттерді ірілендіру есебінен және көлемді элементтерден салынған ғимараттардың құрылысымен салыстырғанда, құрылымдардың 10... 20%-ға бөлінбейтіндігіне байланысты, жалпы, нысана құрылысы- ның құнын қысқартуға мүмкіндік береді. Әсіресе, бұл әдіс құрылыс индустрия базаларынан алыс орналасқан аудандарда, зілзала қа- упі жоғары аймақтарда және ғимараттардың жоғары кеңістіктік тұрақтығы қажет болатын шөкпе топырақтағы құрылыс кезінде үнемді болып келеді.Аражабындыларды көтеру және қабаттарды көтеру әдістерімен са- лынатын ғимараттар жоспарда нүктелік кескін ретінде көрсетіледі, ғимараттың ортасында орналасқан қаттылық өзегі, және қаттылық өзектің айналысында орналасқан бағаналар. АРАЖАБЫНДЫЛАРДЫ КӨТЕРУ ЖӘНЕ ҚАБАТТАРДЫ КӨТЕ- РУ ӘДІСТЕРІМЕН ҒИМАРАТТАРДЫ ТҰРҒЫЗУ220 Мұндай ғимараттардың өлшемдері – 30 х 30 немесе 40 х 40 м. Аражабындыларды көтеру әдісімен қысқа мерзім ішінде биіктігі 30 қабатқа дейін жететін жазық арқалықсыз аражабындыларымен, жоспарда еркін жоспарлаумен, түрлі пішінмен, түрлі дөңестері, қыл- тималары бар ғимараттарды салуға болады.Аражабындыларды көтеру әдісімен ғимараттарды монтаждау ке- лесіге: жер деңгейінде аражабындылар плиталарының пакетін дай- ындауға; бағаналарда бекітілген домкраттардың көмегімен осы пли- таларды жобалық белгілерге ретті вертикальды орын ауыстыруға; көтерілген аражабындыларды жобалық қалыпқа бекітуге тіреледі.Аражабындыларды көтеру әдісімен ғимараттарды жер немесе жертөле жабындысы деңгейінде тұрғызу кезінде аражабындылар плиталарының пакетін бетондайды (жертөледен бастап). Плиталар- дың арасына бүріккіш арқылы жоғарыда жатқан плитаның төменде жатқан плитамен тұтасуын болдырмайтын бөлу қабыршағын (плен- касын) жағады. Плиталарда қажетті коммуникацияларды төсейді және терезелермен қиылысу жерлерінде домкраттық көтергіштің тарту күшін өткізу үшін плитаның арматурасына дәнекерленген және тесіктері бар металл «жағалармен» жиектелген тесіктер жасайды. 201 Аражабынды плиталарын гидравликалық немесе жүк көтергіштігі 50... 100 т. өзіндік жетегі бар электромеханикалық көтергіштердің көмегімен көтереді. Көтергіштерді бағананың биіктігі бойынша кез келген жерде орнатады. Көтергіштердің жұмысы үйлестірілген және бір басқару пунктінен жүзеге асырылады. Ғимараттардың монтажын келесі кезекте жүзеге асырады: шатырасты аражабындының плита- сын көтергеннен кейін және оны бағанада уақытша бекіткеннен кейін қалған плиталарды көтереді, жобалық қалыпта біржолата бекітетін бірінші және екінші қабаттардың аражабынды плиталарынан басқа, оларды да төсеме элементінің көмегімен уақытша бекітеді. Бағана- лардың кезекті қабатын биіктетуден және көтергіштердің орнын ауыстырудан кейін аражабындыларды дәл сондай кезектілікпен көтереді (барлық аражабындылар жобалық белгілерде бекітілгенге дейін).Қабаттарды көтеру әдісі әмбебап болып келеді – ол жоспарда түр- лі нысаналы мақсаттағы және қабаттылықтағы, кез келген өлшемді және кескіндемеде ғимараттарды, оның ішінде көпаралық ғима- раттарды, сондай-ақ қабаттардың биіктігі және құрылыс базасын құруға күрделі жұмсалымсыз бір немесе бірнеше қабаттар шегінде сәулет-жоспарлау шешімдері әр түрлі ғимараттарды тұрғызуға мүм- кіндік береді.221 Қабаттарды көтеру әдісі аражабындыларды көтерудің жетілдіріл- ген нұсқасы болып келеді және оның мәні жердің деңгейінде аража- бындылар пакетін жасаудан кейін әрбір қабаттың құрылымын (қа- бырғалық панельдер, аралықтар, коммуникациялар, жабдықталған санитарлық тораптар және т.б.) монтаждайтынында, ал кейін құра- стырылған дайын қабатты жобалық белгіге көтеретінінде (9.5 сур.). Кейін бұл үдеріс қайталанады. Бұл жағдайда аражабындылар ғи- мараттың бірінші қабатының плитасында бетондалады, ал негізгі қаңқасында тегіс бағаналар орнатылады. Аражабындыларды көтеру әдісімен ғимараттарды тұрғызу кезінде қабаттарды жайластыру бой- ынша барлық жұмыстар жобалық белгілерде, ал қабаттарды көтеру әдісі кезінде – жердің деңгейінде жүргізіледі.Қабаттарды көтеру әдісінің негізгі артықшылығы барлық қабат- тарды жердің деңгейінде барынша толықтай жайластыру мүмкіндігі болып табылады. Бұл қабаттың ірі өлшемді тегіс және көлемді эле202 менттерінің (мысалы, сантехникалық кабиналар) бар болуы кезінде жұмыстардың еңбек сыйымдылығын төмендетуге, олардың мон- тажын едәуір жеңілдетуге жол береді. Құрастырмалы элементтерді қабат шегінде тасымалдау және монтаждау үшін өзіндік массасын шектеусіз жүк көтергіштігі әр түрлі мобильді механизмдерді қолда- нуға болады, 9.5.сур. Қабаттарды көтеру әдісімен ғимараттарды тұрғызу сұлба- сы:1 — аражабынды плиталарының пакеті; 2 — бағаналар; 3 — қабы- рғалық панельдер; 4 — домкраттар; 5 — құрастырмалы элементтер222  себебі қабаттарды көтеру кезінде бұл механизмдер жер деңгейін- дегі қалған аражабынды плиталарының пакетінде орналасқан қабат аражабындыларына жұмыс жасайды. Бұдан басқа, қабат жер деңгей- інде болғанша, жайластырылған қабаттың төбесі көтерілгеннен кейін ғана пайда болатындықтан, ол үстіңгі жақтан жабылмайды. Аража- бындыларды көтеру әдісі кезінде қабаттарды жайластыру бойынша жұмыстар жобалық белгілерде жүргізіледі. Бұл жағдайда жүк кө- тергіштік және көтеретін механизмнің массасы аражабындының кө- теруші қабілетімен, ал габариттік өлшемдер – қабаттың биіктігімен шектеледі.Бірақ, қабаттарды көтеру әдісі кезінде технологиялық тұрып қалу- дың уақыты ұлғаяды, себебі жайластырылған қабатты көтергеннен кейін ғана келесі төменде орналасқан қабатты жайластыру бойынша жұмыстар басталады. Бұл ғимаратты тұрғызу ұзақтығының артуына әкеп соқтырады. Аражабындыларды көтеру әдісі кезінде ғимарат- тың салынуы айтарлықтай тезірек орындалады, себебі қабаттарды жайластыру бойынша жұмыстарды қатар атқару және аражабын- дыларды жобалық белгілерге орнатудан кейін оларды бірден бастау мүмкіндігі пайда болады.Көтеру әдісінің технологиялық нұсқасы ғимараттың құрылымдық сұлбасының және қабаттылығының, көтермелі-монтаждық жұмы- стар барысында негізгі қаңқаның тұрақтылығын қамтамасыз ету мүмкіндігінің және қабаттың тиісті құрылымдармен толықтығы дең- гейінің ескерілуімен таңдалуы тиіс. Ғимараттарды тұрғызу кезінде 203 бір ғимаратты тұрғызу кезінде қабаттар мен аражабындыларды көте- ру әдістерін үйлестіретін аралас тәсіл қолданылуы мүмкін.  І КӨЛЕМДІ ЭЛЕМЕНТТЕРДЕН ЖАСАЛҒАН ҒИМАРАТТАРДЫ ТҰРҒЫЗУ9.Көлемді элементтерден ғимараттарды тұрғызу құрылысты инду- стрияландыру бағыттарының бірі болып табылады. Көлемді эле- менттерді қолдану ғимараттарды әрлеу және инженерлік жабдықтау бойынша жұмыстарды құрылыс алаңнан зауыт шарттарына көшіру- ге мүмкіндік береді. Монтаждық блоктардың зауыттық дайындығы- ның жоғары деңгейі (80... 85% дейін) оның монтажы аяқталғаннан кейін қысқа мерзім ішінде ғимаратты пайдалануға енгізуге жол береді. Көлемді элементтер бөлмеге, екі бөлмеге, блок-бөлмелерге, оның ішінде блок-ас үйлерге және баспалдақ алаңдарына, және мас- сасы 6-дан 30 т. дейін жететін блок-секцияларға арналған көлемді блоктар ретінде жасалады.223 Көлемді элементтерден жасалатын ғимараттарды жебелі, мұнаралы немесе жебелі-мұнаралы жабдығы бар өздігінен жүретін крандардың көмегімен монтаждайды.Әдеттегідей, көлемді элементтердің монтажы көлік құралдардан қабат бойынша немесе секциялармен, оларды ғимараттың биікті- гі бойынша жүйелі тұрғызумен жүргізіледі; бұл ретте монтаждық жұмыстардың жоғары қарқыны кезінде оларды орнатудың дәлдігі қамтамасыз етілуі тиіс.Көлемді элементтер монтаждық кранның әрекет ету аймағына ар- найы трейлерлерде жеткізіледі. Трейлер платформасының төмен ор- наласуы, бекіту тетіктерінің және арнайы амортизациялық құрылғы- лардың есебінен блоктың тұрақтылығы және сақталуы қамтамасыз етіледі.Көлемді элементтерді көтеру үшін арқалықтармен байланысқан, айқыш-ұйқыш орналасқан екі аралықтан және ілгектері бар тізбекті аспалардан орындалған теңгергіш траверстер (9.6 сур.) қолданыла- ды.Элементтерді уақытша бекіту қажет емес, олардың тұрақтылығы 204 орнатылғаннан кейін бірден қамтамасыз етіледі. Ілмексіздендіру элементті дәлдеуден және жобалық қалыпқа орнатудан кейін жүзеге асырылады. 9.6.сур. Көлемді элементтерді (блок-бөлмелерді) монтажда- уға арналған теңгергіш траверса:1 — сымарқанды аспа; 2 — ұстағыштар; 3 — аралықтар; 4 — блок- тар; 5 — тізбек; 6 — ілгектер224 Кезекті қабаттың монтажы төменде орналасқан қабаттың барлық тораптарын дәнекерлеуден және бітеуден кейін басталады.Ғимараттың кезекті қабатының монтажы аяқталған соң инженер- лік коммуникациялардың (су құбыры, кәріз, жылу және т.б.) түйісуі жүргізіледі.Көлемді-блокты үй құрылысының әдісі ірі құрылыстардың игерілетін аударында, энергетикалық құрылыс аймақтарында өрі- стеу кезінде тұрғын кенттердің ғимараттары үшін қолданылады. Бұл ретте көлемді блоктар орталық аудандарда дайындалатынына және темір жол бойынша (жиі бірталай қашықтыққа) тасымалданатынына қарамастан, бұл әдіс экономикалық тұрғыдан орынды болып табы- лады.9.5.ІРІПАНЕЛЬДІ ҒИМАРАТТАРДЫ ТҰРҒЫЗУІріпанельді ғимараттардың құрылымдық схемасының тән ерек- шелігі бөлмеге немесе басқа да құрылымдық ұяшыққа тегіс жа- бынды панельдерін, сондай-ақ монтаж барысынды, сол сияқты оны пайдалану кезінде ғимараттың қаттылығы мен тұрақтылығын едәуір жоғарлататын көлемді элементтерді қолдану болып табылады.Іріпанельді қаңқасыз ғимарат схемасының негізі етіп оның барлық элементтерінің бірлескен кеңістіктік жұмыстарының, қабырға эле- менттерінде көтергіш және қоршауыш функцияларының қоса атқа- рылу принциптері алынды.Іріпанельді ғимараттарды тұрғызу кезінде құрама элементтердің дұрыс реттілігіне және дәл орнатылуына ерекше көңіл бөлінеді.Осы ережелердің сақталуы ғимараттың әрбір монтаждалған ұяшығының өзгеріссіздігі мен тұрақтылығын, түйіспе қосылыстар- дың беріктігін, ғимараттың бұрын монтаждалған бөлігінде мон205 таждан кейінгі процестерді орындау мүмкіндігін және жұмыстарды жүргізу қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жол береді.Іріпанельді ғимараттарға арналған элементтер темірбетонды құрылымдар зауыттарында дайындалады. Монтаждық алаңға құрылымдар жиынтықтамалық карталарға және монтаждау-тасы- малдау кестелерге сәйкес жеткізіледі, бұл монтажды тікелей көлік құралдарынан жүргізуге мүмкіндік береді. 225 І Қаңқасыз іріпанельді үйлерді салуІріпанельді ғимараттар толассыз әдіспен, әрбіріне бір-екі сек- ция қосылатын алымдар бойынша орындалады, бұл процестердің үздіксіздігі мен бірқалыптылығын, және, тиісінше, өндірістің үздіксіз ағынын қамтамасыз етеді.Ғимаратты тұрғызу үшін құрама элементтер жұмыс орнына не тіке- лей көлік құралдарынан, не тиісті монтаждық кранның жұмыс істеу аймағында алымдарға қарама-қарсы орналасқан объектілік қойма- дан беріледі.Ғимараттың жерүсті бөлігінің қабырғалық панельдерін орнатар ал- дында жабындының үстіңгі бетін тегістейді және ғимараттың немесе алымның бүкіл периметрі бойынша қабырғалық панельдерді орнату орындарын (жобаға сәйкес) нақты бөледі.Монтажға арнайы дайындалған алымда әрбір қабырғалық панель- дің негізіне нивелир бойынша қалыңдығы 12 мм. ағаш немесе еріпте маяктарды (маркаларды) төсейді. Маяктар биіктік бойынша панель- дерді орнату дәлдігін және монтаж барысында маяктар арасында қа- ланатын жаңадан жасалған ерітіндіні жағу сәтінде олардың сүйенуін қамтамасыз етеді.Дәлділікті қамтамасыз ету және панельдерді орнатуды тездету үшін төсеме бөлшектерге алдын ала дәнекерленген немесе аражабын- дылардың панельдеріне бітелетін бекітпе-қармағыштар қолданыла- ды (9.7 сур.).Орнату кезінде қабырғалық панельдердің уақытша бекітілуі және олардың дәлденуі аражабындылар панельдерінің немесе іргетас блоктарының монтаждық топсаларына не панельдердің тесіктерін- де бекітілген әмбебап немесе сыналы қармауыштарға бекітілетін сүйемелердің (9.8 сур.) көмегімен, сондай-ақ бұрыштық және көлбеу 206 кергіштердің көмегімен жүзеге асырылады. Сүйемелер орнатылатын қабырғалық панельдерге тетік қысқыштардың,  І 2269.7.сур. Панельдерді орнату схемасы:1 — панель; 2 — бекітпе-қармағыш; 3 — маяк; 4 — өстік сым  12 3 5  9.8.сур. Сүйемелердің көмегімен қабырғалық панельдерді уақытша орнату схемасы:а — тетік қысқышсыз сүйеменің ұстағыш бастиегімен; б — тетік қысқышты сүйемемен; 1 — панель; 2 — монтаждық топса; 3 — ұстағыш бастиек; 4 — сүйеме; 5 — тетік қысқышәмбебап және сыналы қармауыштардың (монтаждық топсаларға немесе панельдердің ішкі жазықтығында салынған топсаларға) көмегімен бекітіледі.Іріпанельді қаңқасыз ғимараттарды тұрғызудың реттілігін ғимараттың құрылымдық ерекшеліктеріне, ғимараттардың мон- таждалған элементтері мен бөліктерінің тұрақтылық шарттары- на, монтаждың керек-жарақтары мен қауіпсіздігіне байланысты таңдайды. Әрбір жаңа ғана орнатылған элементті жобалық қалып- та берік бекітеді. Қайта орнатылған элементтердің тұрақтылығына қол жеткізу үшін бұрын монтаждалған баспалдақ алаңдарының, санитарлық-техникалық кабиналардың кеңістіктік қаттылығын және панельдердің бұрыштық түйіндесуін қолданады. Бұрын мон- таждалған құрылымдардың қаттылығын қолдану мүмкін болмаған кезде, кезекті құрама элементті оны орнату кезінде арнайы түгенде- мелік құралдар: кондукторлар, сүйемелер, кергілер және т.б. арқылы уақытша бекітеді.Қаңқасыз ғимараттарды салу көп жағдайда баспалдақ алаң- ның құрама элементтерін орнатудан басталады, ал кейін сыртқы және ішкі қабырғалар, аралықтар және өзге де құрылымдар орнаты- лады. Орнатудың мұндай кезектілігі монтаж барысында ғимараттың қажетті қаттылығын қамтамасыз етеді. Бұдан басқа, іргелес сыртқы 207 панельдерді және панельдің жігіне жапсарлас ішкі қабырғаларды орнату арасындағы кесінді гидрооқшаулағыш қабатты жапсыруды және жылытқыш пакетті орнатуды жеңілдетеді.227 І  Бірақ бұл схема бойынша панельдерді уақытша бекіту үшін анағұр- лым көп монтаждық құралдар қажет.Көтергіш бойлық қабырғалары бар іріпанельді ғимараттар келесі кезектілік бойынша салынады: алдымен сыртқы бойлық қабырға- ның секция бұрышын жасайтын маяк панельдерін, кейін монтаждық краннан барынша алыс жерде орналасқан сыртқы бойлық қабы- рғаның панельдерін орнатады. Маяк панельдерін мұқият тексереді. Қалған сыртқы панельдерді маяк панельдері бойынша монтаждайды. Монтаждың бағыты – кранға қарай бағытталады, себебі бұл ретте жұмыс орнын жақсы шолуға болады және құрылымдарды бұрын монтаждалған құрылымдар арқылы тасымалдаудың қажеті жоқ.Іріпанельді ғимараттар монтажының дәлдігін жоғарлату үшін кеңістіктік өздігінен бекіту әдісі қолданылады. Әдістің мәні – панель- дерді дайындау кезінде оларға жоғары дәлділік деңгейімен құлып- тық қосылыстарды (9.9 сур.) түзейтін бекітуші металл бөліктер ор- натылады. Бұл әдіс сапаны жоғарлатады, монтаждық жұмыстардың қарқынын тездетеді, сондай-ақ жұмыс монтаждық байланыстар бо- лып табылатын құлыптық қосылыстарды түзейтін бекітуші металл бөліктердің есебінен панельдерді монтаждық жарақсыз орнатуға жол береді.  9.9.сур. Панельдердің құлыптық қосылыстары:а — ішкі және сыртқы панельдердің қосылысы: 1 — ішкі қабы- рғаның панелі; 2 — ішкі қабырғаның төсеме бөлшегі; 3 — сыртқы қабырға панелінің болат төсеме элементі; 4 — сыртқы қабырғаның панелі; 5 — жылытқыш ішпек; 6 — құйып бітейтін бетон; б — құлып қосылыстарының схемасы.228 1 208    9.10.сур. Өздігінен бекіту әдісімен ішкі және сыртқы қабырғалық панельдерді орнату: а — сыртқы қабырғалық панельді орнату; б — бүйір бекіткіш; в — установка ішкі қабырғалық панельді орнату; г — төменгі дөңбек бекітудің схемасы; 1 — бүйір бекіткіштер; 2 — төменгі дөңбек бекіткіштерІріпанельді ғимараттар кеңістіктік өздігінен бекіту әдісімен ке- лесі кезектілік бойынша салынады: аражабындыларға ауыр негізгі элементті (мысалы, санитарлық-техникалық кабинаны) орнатады, оған тетік қысқыштардың көмегімен бір немесе екі негізгі панель бекітіледі; тексергеннен және бекітуден кейін оған дәйекті түрде қалған элементтерді қосады. 9.10 суретте өздігінен бекіту әдісімен ішкі және сыртқы қабырғалық панельдерді орнатудың фрагменттері келтірілді.229 Көтергіш бойлық қабырғалары бар іріпанельді ғимараттар қат- ты ұяшықтарды жасау әдісімен келесі реттілік бойынша салына- ды: алдымен дайындалған тексерілген бетон асты секция бұрышын түзейтін көтергіш бойлық қабырғалардың маяк панельдерін және бекіткіштерді; кейін сыртқы бойлық қабырғалардың панельдерін, са- нитарлық-техникалық кабиналарды, баспалдақты марштарды және краннан алыс орналасқан алаңдарды; кейін аражабын панельдерін және кранға ең жақын орналасқан ішкі панельдерді орнатады. Мұн- дай схема кезінде жіктер жеңіл бетонмен толтырылады, ал олардың герметизациясы ғимараттың сыртында орындалады.Панельдерді орнату тәртібі ӨЖЖ-да көрсетіледі.Іріпанельді ғимараттарды салу кезінде келесі ұсынымдар орында- лады:■әрбір кейінгі қабатты алдындағы қабаттың монтаждық дең- гейжиегін жіті дайындаудан және тексеруден кейін монтаждайды;■сыртқы панельдерді көлденең жікті дайындағаннан кейін ор- натады;■қауіпсіздік техникасын қамтамасыз ету мақсатында сыртқы панельдерді сыртқы жақтан, қатаң түрде тік қалыпта, тартусыз бе- реді; 209 ■панельдерді уақытша бекіту үшін қолданылатын сүйемелдер және траверстер ілмексіздендіруді және панельді үстіңгі қырдан ары қарай көтерусіз бөлшектеуді қамтамасыз етеді. Монтаждың кез келген схемасы бойынша қабатаралық аражабын- дыларды, оның ішінде жертөле үстінде төсеуге дейін, әрбір қабаттың шегінде қабырғалар мен аралықтардың панельдерін толықтай орна- тады және таза еденді дайындайды. Бұдан басқа, төменде жатқан ара- жабынды материалдармен және осы қабатта ішкі жұмыстарды орын- дауға қажетті жартылай фабрикаттармен толтырады. Қаңқалы-панельді ғимараттарды тұрғызуҚаңқалы-панельді ғимараттардың (әдетте, көп қабатты ғимарат- тар) биіктігі екі немесе бір қабат (қаңқасы толық емес ғимараттар үшін) бағаналардан, ригельдерден, аражабын панельдерінен және қа- бырғалық қоршаулардан тұратын қаңқасы бар .Қаңқалы-панельді ғимараттарды ярус-яруспен салады. Қаңқа құрылымды ғимараттарды монтаждау кезінде230  монтаж барысында, сондай-ақ ол аяқталғаннан кейін қаңқаның қаттылығы және тұрақтылығы қамтамасыз етілуі тиіс. Бұл үшін ғи- мараттың әрбір ярусы жеке блоктармен жүргізіледі. Блок екі қабатқа 4 бағанадан, ригельдерден және аражабын плиталарынан жиналады. Шектес блоктың монтажы дәнекерлеуден және қосылыстардың бар- лық түйістерін құйып бекітуден кейін, ал кезекті ярустың монтажы–төменде жатқан яруста осы жұмыстарды орындаудан кейін баста- лады.Қаңқа элементтерін орнату дәлдігін және олардың тұрақсыздығын қамтамасыз ету үшін монтаж барысында арнайы топтық кондуктор- лардың түрлі құрылымдары қолданылады.Ғимараттың кезекті ярусының монтажы бір-бірімен бойлық және көлденең тартыммен байланысатын төрт кондукторды орнатудан басталады (9.11. сур.). Осылайша, бірінші позицияда топтық кондук- тор жобалық қалыпқа 16 бағананың орнатылуын қамтамасыз етеді. Блоктар монтажының аяқталғанына қарай кондукторлар орын ауы- стырады және әрбір кейінгі позицияда сегіз бағана орнатылады (9.11 210 сур.).Элементтер келесі реттілікпен орнатылады: алдымен бағананың екі шектес блоктарында орнатылады, кейін бірінші, содан кейін екінші қабат ригелінің бағаналар консоліне орнатылады және дәнекерле- неді. Аралықта блоктардың кеңістіктік қаттылығын қамтамасыз ету үшін кондукторлар арасында байланыстырғыш плиталары, ал кейін аражабын плиталары орнатылады және дәнекерленеді. Кондукторды жаңа позицияға ауыстырған соң қалған аражабын плиталарының ор- натылуы аяқталады.Аспалы панельдер ғимараттың осы ярусының барлық көтеруші құрылымдары біржолата бекітілген соң монтаждық кранның көме- гімен, әдетте көтеруші құрылымдардың монтажынан кемінде бір қа- баттан артта қалумен орнатылады.Б & □ —□ □ , □ □ □ В □^ ^ Й Й ^□ □ □ □ □ □ □ □ □□□ □ □ □ □ □ □ □ □□^ ^ И И И-В--&—В--1-ші алым□ □ □ 2-ші алым--ЕЬ--В-Монтаждық учаске9.11.сур. Кондукторларды орналастыру және орнын ауыстыру схе-масы.231 І  Көп қабатты іріпанельді ғимараттарды жобалау кезінде жиі құра- стырмалы-монолитті диафрагмалар құрылғысының орнына лифт шаруашылығы, тік коммуникациялар және т.б. орналасатын моно- литтік қаттылық ядролары қарастырылады. Жылжымалы қалыпта 211 біршама озып қаттылық ядросы салынады және бір мезгілде құрама құрылымдардың монтажы жүргізеледі. Мұндай құрылымдық шешім құрылымдар монтажының өзіндік құнын – 15 %, еңбек сыйым- дылығын – 6 %, күрделі жұмсалымды – 15% төмендетеді және бетон шығысын – 8%, болат шығысын – 30% (25 қабатты ғимарат үшін) азайтады.ҚАБЫҚШАЛАРДАН ЖАСАЛҒАН АРАЖАБЫНДЫЛАРЫ БАР ҒИМАРАТТАРДЫ ТҰРҒЫЗУ 9.6.Құрылыста аражабындының қабықшалар, қатпарлар, шатырлар түріндегі кеңістіктік темірбетонды құрылымдардың қолданылуы материалдардың ең үнемді шығысымен, олардың аз массасымен және түрлі сәулеттік сапамен шартталасқан. Үнемділік жазықтық жүйелермен салыстырғанда, бетон мен болаттың қасиеттерін толық пайдаланудың, сондай-ақ аралық тіректерсіз үлкен алаңдарды жабу үшін темірбетонды ұтымды пайдалану мүмкіндігінің нәтижесі бо- лып табылады.Қабықшалармен жабылатын ғимараттардың құрылысы өз құрамы бойынша құрама темірбетонды құрылымдардан жасалатын барлық ғимараттар үшін үлгілік болып табылатын дайындық жұмыста- рынан басталады.Аражабындылар монтажының уақытына қарай нөлдік циклдың жұмыстары орындалады. Ғимараттың жерүсті бөлігінің монтажы бойынша бірінші ағын ақырында қабықшалар тірелетін бағаналар- ды орнатады және бекітеді. Екінші ағын бағаналардың монтажымен қатарлас аражабындылардың монтажы бойынша дайындық жұмы- старды орындайды: іргетасты және құрастыру кондуктордың орын ауыстыру жолдарын орнату; кондукторды дайындау, ал кейде оның монтажы; пішінді фермаларды және қабықша блоктарын ірілендіріп құрастырудың стендтерін дайындау; ілмектерді, траверстерді, мон- таждық баспалдақтарды, инвентарлық қоршауларды дайындау.Аражабындылардың жазықтық жүйелеріне қарағанда, құрама темірбетонды қабықшалар кейін оларды жобалық қалыпқа көтеру- мен және орнатумен жер деңгейінде (нөлдік белгілерде) немесе бір- ден жобалық белгілерде жиналуы мүмкін. Қабықшалар жер деңгейінде құрастырумен не металл тіректерде, 212 не арнайы металл кондукторларда орнатылады.Металл тіреу ағаштар плита-қабықтардың түйіндесу тораптарын- да орнатылады. Әрбір тіреу ағаштың ұзындығы нөлдік белгі ретінде қабылданатын тартқыштың төменгі жағының деңгейінен жоғары осы тораптың белгісіне сәйкес келеді. Тіректер бір-бірінен ажыратыла- ды, бұл ретте қатты жүйе құрылады. Бүкіл құралдар жүйесі біршама бұрышта жобалық өстерге бұрылады (9.12 сур.).  сурет. Қабықшаларды көтеру схемасы:1 — монтаждық крандар; 2 — темірбетонды қабықша; 3 — баға- налар;4 — траверса233 Пішінді фермалардың элементтері арнайы құрылғыларда бекітіледі, осы элементтерден шығатын арматураның шығарылымдары қабық- шақтың тораптық құйылып бекітілген аймақтарында дәнекерленеді; бұдан кейін тіреулерде немесе кондукторда бұрыштық, ал кейін пішіндік және қатарлық плиталар төселеді. Плиталардың түйіскен жерлерінде төсеме бөлшектер және арматуралық шығарылымдар дәнекерленеді. Барлық жіктердің және монолиттік бұрыштық ай- мақтардың астына қалып орнатылады. Бұдан кейін бұрыштық ай- мақтар және барлық қалған жіктер құйылып бекітіледі.Бетон 100%-дық жобалық беріктілік арқылы құйылып бекітілген кезде қабықшақ доғаланады, қалып алынады, пішінді элементтердің бекітуші құрылғылары бөлшектенеді және жұмыс біліктер есептік кернеулерге дейін тартылады.Қабықшақ жобалық қалыпқа өздігінен жүретін жебелі крандарды, монтаждық діңгектерді және т.б. қолданумен екі арнайы траверстің көмегімен бұрыштық аймақтарда орнатылған төрт ілмекпен кө- теріледі. Көтерілу барысында көтергіш механизмдер жұмысының үйлесімдігін қамтамасыз ету қажет. Массасы үлкен қабықшалар- ды монтаждау кезінде олар гидравликалық домкраттармен жаб- дықталған төрт ленталық көтергішпен көтерілуі мүмкін. Үйлесімдік- ке қол жеткізу үшін көтеру кезінде барлық домкраттар бірыңғай гидрожүйеге қосылады.Монтаждың осы әдісінің негізгі кемшіліктері:■тіреу ағаштарды келесі тұраққа ауыстыру кезінде олар то213 лығымен бөлшектенеді;■қабықшақтарды монтаждау кезінде қолданылатын ленталық көтергіштер оларды анкерлеумен байланысты қосымша жұмыстарды талап етеді;■ленталық көтергіштерді тек жеке тұрған қабықшақтарды салу кезінде ғана қолдануға болады.Жобалық белгілерде қабықшақтардың монтажы немесе жобалық белгілерде құрастыру – қабықшақтарды құрастырудың негізгі тех- нологиялық әдісі. Жобалық белгілерде құрастыру екі тәсілмен: мон- таждық ұстап тұратын құрылғыларда немесе қабыршақтың ірілен- дірілген элементтерінің ғимараттың көтеруші құрылымдарына тіреу арқылы жүзеге асырылады.Қабықшақтарды монтаждық ұстап тұратын құрылғыларда құра- стыру аражабындыларды монтаждау немесе жеке тұрған үлкенара- лықты қабықшақтарды орнату кезінде қолданылады.Алаңның шегінде ағаш блоктарының монтажы (9.13 сур.) өздігі- нен жүретін крандармен жүргізіледі, бұған қоса алдымен тоғыз ағаш блоктарының (кранның монтаждалатын қабықша алаңының шегін- де жұмыс жасау мүмкіндігі үшін) жетеуі ғана монтаждалады.І 234 3000300003000 сур. Ағаш блоктарды монтаждау схемасы.Сегізінші және тоғызыншы блоктар кранның құрылыс «дағынан» кетуіне қарай орнатылып, байланыстырғыштармен және кергіштер- мен бекітіледі (9.13 сур.). Үстіңгі құрылыстың барлық элементтері бұрандамаларда жиналады, бұл оларды бір қабықшақтан басқа қа- бықшаққа орын ауыстырына қарай тез бөлшектеуге жол береді. Ағаштар ірілендірілген блоктармен орын ауыстыруы мүмкін.Қабықшақтың түйістері контурдан бастап ортаға қарай құйылып бекітіледі, бұл контурға жапсарлас жауапты аймақта қалыпты алып тастау сәтіне құйылып бекітілетін бетонның біршама жоғары берік- тігін қамтамасыз етеді. Бетонды нығыздау үшін жіктерде ұштықтар- мен жабдықталған терең дірілдеткіштер қолданылады. Құйылып бекітілетін бетон 70% жобалық беріктілікті алғанға дейін бабына 214 келтіріледі, бұдан кейін қабықшақтардан қалып алынып тасталады, демонтаж жүргізіледі және ағаштар келесі тұраққа орын ауыстыра- ды.Қабықшақтан қалып келесі реттілікпен алынып тасталады: ал- дымен сыналы қармауыштар түсіріледі, кейін домкраттардың көме- гімен барлық тіреулер 100... 150 мм. түсіріледі; бұдан кейін элемент- тері жұмыс алаңдардың ағаш төсемдеріне төселетін үстіңгі құрылыс бөлшектенеді.Ағаштардың барлық түрлерін құрастыруға, бөлшектеуге және орын ауыстыруға кететін уақытты қысқарту үшін қабықшақтарды монтаждау барысында арнайы кеңістіктік кондуктор қолданылады, оның көмегімен қабықшақ құрастырылады және жобалық қалыпқа көтеріледі.235 І 3  сур. Көтеруші құрылымдарға сүйену арқылы қабықшақтарды орнату схемасы:а — екі жақты қисықтықтың; б — цилиндрлік; 1 — пішінді эле- менттер; 2 — уақытша монтаждық тартқыштар; 3 — дайын қабық- шақ секциялары; 4 — монтаждық уақытша тіректер (өлшемдер м-де көрсетілді)І 236 Кондукторлардың барлық түрлері көтеру және орын ауыстыру үшін қандай да болмасын жабдықтары бар металл құрылым болып келеді. Олардың арасындағы айырмашылық – тікелей қабықшақтар- дың құрастырылуы өтетін үстіңгі құрылысқа қатысты құрылымдық шешімдер болып келеді. Кондуктордың астыңғы құрылысы үстің- гі құрылысты тіреу, көтеру, түсіру және орнын ауыстыру үшін ар- налған (орын ауыстыру гидравликалық домкраттардың, жүкшығы- рлардың, полиспастардың және т.б. көмегімен жүзеге асырылады).Ғимараттың көтеруші құрылымдарына тіреу арқылы құрастыру (9.14 сур.) екі жақты қисықтықтың қабықшақтарын, цилиндрлік қабықшақтарын, қатпарлы аражабындыларды және т.б. монтаждау кезінде жүзеге асырылады. Бұл ретте жерде, монтаждық кранның 215 жұмыс істеу аймағында, арнайы стенд-кондукторларда жүзеге асы- рылатын алдын ала ірілендіріп құрастыру қолданылады, бұл еңбек өнімділігін 30% дейін жоғарлатуға жол береді.Ірілендірілген элементтерді монтаждау кезінде элементтерде монтаждық кернеудің туындауын болдырмайтын жүкқармағыш құрылғылар қолданылады.  ВАНТТЫҚ ЖӘНЕ КҮМБЕЗДІ АРАЖАБЫНДЫЛАРЫ БАР ҒИ- МАРАТТАРДЫ ТҰРҒЫЗУ Ванттық аспалы аражабындылар темірбетонды қабықшақтың түрі болып табылады, тікбұрышты, домалақ және сопақ жоспарлары бар түрлі нысаналы мақсаттағы азаматтық ғимараттар үшін қолданы- лады. Олар болат арқандар (ванттар) торы керілген және олардың бойымен құрама темірбетонды плиталар төселген темірбетонды кон- турдан тұрады.Аспалы аражабындылар келесі реттілікпен орнатылады. Темір- бетонды контурға жобада қарастырылған қабықшақтың қи- сықтықтығын қамтамасыз ететін салбыраған жері бар болат арқан- дарынан тұратын ванттық тор керіледі. Ол бойынша аражабындының құрама темірбетонды плиталары төселеді және әдетте, массасы ша- тырдың есептік массасына және уақытша жүктемеге тең қабылда- натын дара жүкті уақытша ауырлатады (мысалы, кірпішпен). Кей- ін қабықшақтың құрама плиталары арасындағы жіктер құйылып бекітіледі. Бетон жобалық беріктілікке жеткен кезде уақытша жүкте- ме алынып тасталады. Осылайша, темірбетонды плиталарда алдын ала кернеу пайда болады. Бұдан кейін шатыр, аспалы төбе және т.б. салынады.237 І  сур. Күмбезді аражабындыны монтаждау схемасы:1 — айналма рельстік жол; 2 — арқандық болат сымдар; 3 — тіреу діңгек; 4 — өзекті аспалар; 5 — күмбездің панельдері; 6 — фер- ма-шаблон; 7 — мұнаралы кран; 8 — тіреу алаңыӘдетте, күмбезді аражабындылар (9.15 сур.) жобалық белгілерде 216 монтаждалады. Осылай, 20 күн ішінде диаметрі 42,3 м. құрайтын күмбез құрастырылды. Монтаж кезінде бір шеті кранның мұнара- сындағы бұрушы құрылғыға сүйенген, ал басқа шеті (арбаның көме- гімен) тіреу сақинаның деңгейінде айналма рельс бойынша орын ауыстырған ферма қолданылды.Ферма орнатылған бұрандалы домкраттардың көмегімен тексеріл- ген плиталарды орнату кезінде шаблон ретінде қызмет атқарды. Күмбездің монтажы төменгі сақиналы белдіктен басталды. Панель- дің консольдық шеті иілгіш аспалардың көмегімен күмбездің пе- риметрі бойынша (ярустың әрбір панеліне бір-бірден) орнатылған тіреулерге бекітілді. Кейін ферманы шектес позицияға ауыстырды. Сақиналы ярусты құрастырудан, төсеме бөлшектерді дәнекерлеген- нен және жіктерді құйып бітегеннен кейін аспалар алынып тасталды.238 БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРКөп қабатты ғимараттарды салу кезінде қандай крандар қол- данылады?Аражабындыларды көтеру әдісінің қабаттарды көтеру әдісі- нен айырмашылығы неде?Көлемді элементтерден салынатын ғимараттар қандай рет- тілікпен тұрғызылады?Көлемді элементтерді монтаждау кезінде қандай крандар қолданылады?Ірі панельді ғимараттарды салу кезінде кеңістіктік өздігінен бекіту әдісінің мәнісі неде?Қандай құрылғылардың көмегімен орнату кезінде қабырға- лық панельдерді уақытша бекітуін және тексеруін жүзеге асырады?Қандай реттілікпен қабықшаның қалпын алып тастайды?Ванттық аражабынды дегеніміз не? тарауМЕТАЛЛ ҚҰРЫЛЫМДАРДАН ҒИМАРАТТАРДЫ ТҰРҒЫЗУКөрме павильондарының, спорт және ойын-сауық ғимараттары- ның, күмбездердің және басқа да азаматтық мақсаттағы ғимараттар- дың құрылысы кезінде металл құрылымдарын қолдану жөн.Болат қорытпаларға қарағанда құны шамамен 4-6 есе жоғары алю- миний қорытпалары оларды қоршауыш құрылымдар, витраждар, 217 аспалы төбелер, құрастырмалы-ағытпалы құрылыстардың қаңқала- ры үшін тиімді қолдануға жол береді. Металлдың шығысын үнем- деу үшін құрылыста аралас құрылымдық схемалар пайдаланылады: бағаналар –темірбетонды; кран асты арқалықтар және аражабынды- ның элементтері – металлдан жасалады. 10.1.ҒИМАРАТТАРДЫҢ МЕТАЛЛ ЭЛЕМЕНТТЕРІН ЖӘНЕ ҚҰРЫЛЫМДАРЫН МОНТАЖДАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ Метал құрылымдардың олардың монтажына қойылатын техноло- гиялық талаптарын анықтайтын келесі ерекшеліктері бар:■жоғарлатылған деформациялылық – металл құрылымдарды тасымалдау, қаттау, монтаждау кезінде құрылымдардың зақымда- луын болдырмайтын шараларды қабылдау қажет;■жөнелтпе маркалар түрінде дайындау – өндіруші зауыттар- дан жүкті түсіру орнынан жақын арада құрылымның жобалық өл- шемдеріне дейін іріленетін жөнелтпе маркалар (жартылай фермалар, 18 м. артық аралық кезіндегі панельдер, құрылымдық плиталар және т.б.) түрінде құрылыс алаңына жеткізу;■дайындықтың жоғары дәлдігі – техникалық шарттар ферма- лардың ұзындығы бойынша 7... 10 мм. ауытқуға рұқсат береді. 240 Түйіндескен жерге металл төсемелерді қою арқылы жойылатын минустық рұқсаттар беріледі.Металл құрылымдарды дайындаудың жоғары дәлдігі олардың монтажының дәлдігіне қойылатын талаптарды жоғарлатады.Дұрыс айтқанда, монтажға құрылымдарды ілмектеу, оларды көте- ру, тіреулерге салу және орнату, тексеру және кейінгі ілмексізден- дірумен бекіту кіреді. Ірілендіру және монтаж барысында әр түрлі типті құрылымдық қосылыстар орындалады, оларға дайындық және негізгі операциялардың, сонымен қатар қолданылатын жабдықтың сипаты байланысты болады. Элементтерді біріктіру алдында олар құрастырылады, яғни түйісетін құрылымдар монтаждық жұмыстар- ды орындауға болатын өзара орналасуға келтіріледі.Бағаналардың монтажы басталар алдында іргетастар қабылдана218 ды; бұл ретте ғимараттың негізгі өстері, биік реперлердің дұрыс әрі сенімді бекітілуі, іргетастарға сызықіздер түрінде салынған бағана- лардың бойлық және көлденең өстері, анкерлік бұрандамалардың ор- наласуы және іргестастардың тіреу үстіңгі беттерінің белгілері тек- серіледі.Монтаждың алдында бағаналар монтаж аймағына беріледі, ағаш төсемеге төселеді, монтаждық баспалдақтар және кейінгі құрылымдардың монтажына қажетті төсемсатылар салынады не- месе төсемсатылардың орнына бағаналарда төсемсатыларды бекіту үшін кронштейндер орнатылады.Жеңіл бағаналар тұтастай, ауыр бағаналар бірнеше элементтер- ден монтаждалады. Бағаналардың іргетастарына келесі тәсілдердің бірімен сүйенеді:■алдын ала дәлденген үстіңгі жонғыланған беті бар болат пли- таларға сүйенеді (жылжытпай монтаждау) (10.1, а. сур.). Бағаналар алдын ала дәлденген жонғыланған тіреу плиталарға орнатылады, бұл кейін бағаналардың және кран асты арқалықтардың дәлденуін болдырмайды. Осы тәсілдің негізі – зауытта болат құрылымдарды дайындаудың жоғары дәлдігі және оларды іргетасқа құрылыстық жағдайларда орнату. Монолиттік темірбетонды іргетас 1 тоспаның 4 тіреу плиталары 3 табанының белгілерінен 50... 100 мм. төмен орнала- сады. Қостармақты бағаналардың астына плиталар (әрбір тармаққа бір-бірден) орнатылады. Биіктік бойынша тіреу плиталардың қалпы анкерлік бұрандамаларға оралған сомындардың көмегімен реттеледі. Тіреу плиталарының дұрыс орнатылғанын тексергеннен кейін241  10.1.сур. Металл бағаналардың іргетастарға сүйену схемасы:а — алдын ала дәлденген үстіңгі жонғыланған беті бар болат пли- таларға; б — тікелей бағана орнатылуының жобалық белгілеріне дейін тұрғызылған іргетастардың бетіне; в — алдын ала орнатылған тіреу бөлшектерге; 1 — темірбетонды іргетас; 2 — құю бетоны; 3 — тіреу плитасы; 4 — табан; 5 — бағана; 6 — табанның тіреу плитасы; 7 — рельстероларды алдын ала орнатылған, тексерілген, цемент ерітіндісі құй- ылған, үстіңгі беті дайындалған болат тіреу плиталарға сомындармен 219 бекітеді (10.1, а. сур.).■бағаналар табанының жобалық белгілеріне дейін тұрғы- зылған іргетастардың бетіне тікелей сүйенеді (10.1, б. сур.). Табан- дардың 4 тіректік жазықтықтары дәлдемейтін тәсілде сияқты зауыт- та дайындалады. Бетондау барысында іргетастың беті нивелирдің көмегімен дәлденеді. Биіктік бойынша рұқсат етілетін ауытқу - ±5 мм, еңіс бойынша — 1/1 000 (10.1, б. сур. қар.);■алдын ала орнатылған және іргетастарға бітеліп дәлден- ген тіреу бөлшектерде, бағаналарды цемент ерітіндісімен кейін құю арқылы сүйенеді (10.1, в. сур.). Іргетасқа бітелген тіреу бөлшектер ретінде аралықтар, рельстер 7 немесе бұрыштар қолданылады. Баға- налар тек тігінен ғана дәлденеді. Дәлденген соң бағаналар бекітіледі, сомынмен тартылады, ал бағана табаны мен іргетас бетінің арасын- дағы саңылау цемент ерітіндісімен немесе ұсақ фракциялы қиыршық таста бетонмен 2 құйылады (10.1, в. сур.).242 Бағаналар табандарының жобалық белгіге дейін 2…3 см. жеткізіл- меген іргетастардың бетіне сүйенудің оңайтылған тәсілі де қолданы- лады. Бұл жағдайда бағаналардың табандары металл төсемелерге орнатылады. Бағаналарды орнатудан және бекітуден кейін табан мен іргетас арасындағы саңылау ерітіндімен бітеледі.Монтаждалатын іргетастар акті бойынша топтармен қабылданады (аралық, температуралық блок), оған жоспарда және биіктік бойын- ша тіреу беттердің қалпы көрсетілген атқарушы геодезиялық схема- лар қоса тіркеледі.Бағаналарды монтаждау кезіндегі негізгі операциялар: ілмектеу, көтеру, тіреулерге немесе түйістерге нысаналау, дәлдеу және бекіту. Бағаналарды орнатар алдында орнату дұрыстығы тігінен екі теодо- литтің көмегімен, жоспарда – тіреу плитасына және бағанаға түсіріл- ген өстік тәуекелдер бойынша, ал биіктік бойынша – нивелирдіңкөмегімен тексеріледі.Жылжытпай монтаждау кезінде бағана жобалық қалыпқа бағана табанындағы және тіреу плиталарындағы өстік тәуекелдерді қиы- стырумен келтіріледі.Биіктігі 15 м. дейінгі бағаналардың тұрақтылығы анкерлік баға- наларда сомынмен тарту арқылы, ал тар табандар болған жағдайда–ең төмен қаттылық бағытында болат сымдарды қосымша орнату220 мен қамтамасыз етіледі. Алғашқы екі бағана тұрақты байланысты- рғыштармен немесе уақытша қатты байланыстырғыштармен бірден ажырайды. Бағаналарды уақытша бекіту тәсілі ЖӨЖ-да көрсетіледі. Матауыштар немесе жартылай автоматты қармағыш саймандар бағанадан оны тұрақты бекіткен соң алынып тасталады.Болат арқалықтар болат немесе темірбетонды бағаналардың кон- сольдеріне төселеді және сопақ тесіктері бар төсемелер арқылы тіреулерге уақытша бекітіледі. Биіктік бойынша және жоспарда арқалықтар төсемелерді алу немесе қосу есебінен реттеледі. Арқа- лықтарды темірбетонды бағаналарға орнату жағдайында монтажға тек бағананың іргетаспен қосылған жерінде бетон 70% кем жобалық беріктікке жеткен кезде ғана кіріседі.Көтеру алдында аралығы 34, 30, және 36 м. итарқа фермалары іріленеді. Фермалар жартылай автоматты немесе әмбебап ілмек- тердің немесе траверстердің көмегімен үстіңгі белдіктің екі немесе төрт тораптарында ілмектенеді. Қажет жағдайда фермаларды көтеру алдында оларды ЖӨЖ-дің нұсқауларына сәйкес күшейтеді.Итарқаасты фермалар бағаналарға дәнекерленген монтаждық үстелге орнатылады және болат сымдармен бекітіледі; итарқа фер- малары – бағаналардың монтаждық үстелдеріне немесе итарқа фер- маларға орнатылады. 243 І Темірбетонды тіреулерге сүйенген кезде итрақаасты фермалар бағаналардың шетжақтарына бітелген анкерлік бұрандамаларға ор- натылады.Көтеру алдында фермалар дақтан және ластан тазартылады, ара- жабынды плиталарына сүйену үшін тақтайшалар бекітіледі. Фер- маның үстіңгі белдігінде уақтыша кергіштер және аспалы бесіктер орнатылады.Ферманың ұштары бойымен орнату орнына келтіру және фер- маны көтеру кезінде шайқалуды болдырмау үшін кендір арқаннан жасалған екі керме бекітіледі. Ферманың бүйір тіреулері арасында болат сақтандыру арқаны тартылады, оған монтаждаушылар сақтан- дырғыш белдіктердің карабиндерін бекітеді. Мұндай сақтық ша- расы монтажаушыға ферманың астыңғы белдігі бойынша қауіпсіз жылжуға мүмкіндік береді. Ферманы көтерер алдында жүкұстайтын 221 құрылғылардың сенімділігі, ілмектеудің дұрыстығы және ілмектерді тартудың бірқалыптығы тексеріледі.Тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін итарқа фермасы ілмексізден- діру алдында болат сымдармен бекітіледі, бұдан кейін екінші ферма бірінші фермамен берік байлыныстырғыштармен және кергіштермен байланысады. Жүгіртпелер болмаған жағдайда фермалар уақытша болат сымдармен немесе ілмексіздендіруге дейін орнатылатын және бекітілетін екі-үш іріпанельді аражабынды плиталармен байланы- сады. Аралығы 18 м. дейін шамдары жоқ фермалар үшін жүгіртпе- лердің немесе болат сымдардың ең аз саны – 2 дана, аралығы 18 м көп – 3 дана, шамдары бар фермаларға – тиісінше 3 және 6 дана.Фахверктің, шамдары бар қабырғалық панельдердің, техноло- гиялық және жүріс алаңдарының, баспалдақтардың, шағын көпір- лердің және қылтималардың монтажы ірілендірілген блоктармен жүргізіледі. Орнатылған соң әрбір блок қаңқаның құрылымдарына бекітіледі.Метал жақтаулар арнайы траверстердің көмегімен кейін орнында тұрақты түрде бекіту арқылы дайын әйнектелген блоктармен орна- тылады.Әдетте, құрылымдар олар орнатылған кезде дәлденеді. Ерек- шелікті дәлденуі тек бүкіл аралықтың құрылымдарын орнатқаннан және бағаналарды біржолата бекіткеннен кейін ғана орындалатын кранасты арқалықтар құрайды. Қаңқаның бүкіл секциясын орнату- дың дұрыстығын тексергеннен кейін дәнекерлеудің немесе бұранды қосылыстардың көмегімен монтаждық түйістер біржола бекітіледі. Осы құрылымдардың қабылдануы арнайы актімен ресімделеді.Құрылымдардың коррозияға қарсы бояуы олар қабылданған соң жүзеге асырылады, бұл да жеке актімен ресімделеді.244 МЕТАЛЛ КЕҢІСТІКТІК ЖӘНЕ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ АРАЖАБЫН- ДЫЛАРДЫҢ МОНТАЖЫЦирктік алаңдардың, спорт залдарының, көрме павильондарының және үлкенаралықты қоғамдық және өнеркәсіптік ғимараттардың үстіңдегі аражабындылар кеңістіктік металл құрылымдар түрінде орындалады. Олардың түрлері құрылымдық және мембраналық жүй- елер болып табылады. 222 Әдетте, күмбездер тіреу сақинасы бекітілетін орталық уақытша тіреудің көмегімен монтаждалады. 40... 50 м. аспайтын аралықтар кезінде осындай тіреу ретінде монтаждық кранның мұнарасы қолда- нылуы мүмкін.Күмбез монтаждық тіреудің негізіндегі сыналарды босаңсыту жолымен немесе оның үстіңгі бөлігінде орнатылған домкраттық құрылғылардың көмегімен доғаланады.Арка аражабындылары екі және үштопсалы аркалардан және тартқышы бар аркалардан монтаждалады.Тартқыштары бар болат торлы аркалардан жасалған арка аража- бындысының монтажы құрылымды дәлдеу үшін домкраттармен жаб- дықталған екі жылжымалы монтаждық тіреулердегі үш элементтен жиналады (10.2 сур.). Түйіспе қосылыстарды жобалық бекіткеннен кейін монтаждық тіреулер түсіріледі және жаңа позицияға жылжиды. Үштопсалы аркалар аралыққа және массаға байланысты жарты- лай аркалардан немесе жүгіртпелермен бекітілген екі жартылай аркатүріндегі блоктардан жиналуы мүмкін.Үштопсалы аркалар жылжымалы орталық тіреуде жиналады. Топсада аркаларды бекіткен соң тіреулердің орны ауыстыралады.Мембрандық аражабындылар тіреу құрылымдарға (әдетте темір- бетонды тіреу контур) керілген алдын ала кернелген болат мембрана түрінде орындалады. Мембрананың элементтері зауыттық жағдай- ларда ені 6 м дейінгі жаймада дәнекерленеді, массасы 7.8 т. дейінгі рулонға бүктеледі, құрылыс алаңына жеткізіледі.Жайманың бір ұшы тіреу контурда бекітілгеннен кейін арнайы траверстің көмегімен рулон жазылады, жүкшығырлармен тарты- лады және тіреу контурының қарама-қарсы учаскесінде бекітіледі. Жапсарлас жаймалар 50 мм артық дәнекерленеді. 245 І  22,80 7800010.2.сур. Аркалы үлкенаралықты аражабындының монтажы:1 — монтаждық крандар; 2 — жылжымалы телескоптық монтаж- дық тіреулер 223 Құрылымдық конструкциялар бағаналар торларының 12 х 12, 18 х12, 24 х 12, 24 х 24 м және т.б. өлшемдеріне сәйкес келетін ұяшыққа аражабындылардың торлы жүйелері ретінде болады.Олар сызықты элементтерден, пирамидалардан, сондай-ақ ұзын өлшемді, тегіс немесе кеңістіктік фермалардан орындалады. Торлы жүйелердің байланыстырып тұратын буыны бірінші жағдайда – то- раптық элементтер, екінші жағдайда – тегіс ұшбұрыштар, ал үшін- ші жағдайда – сызықтық элементтер болып табылады. Құрылымдық конструкциялар ірілендірілген блоктармен монтаждалады.Ірілендіріп құрастырудың әдістері және кеңістіктік құрылымдар- дың монтажы құрылымдық ерекшеліктерге және салынатын ғима- раттардың көлемді-жоспарлау шешімдеріне байланысты болады.Аражабындылардың блоктары көтеру орнының қасындағы немесе монтаж орны жақтағы стендтерде, не конвейерлік желіде кейін блок- ты монтаж аймағына жеткізумен жиналады.Жұмыстарды көтеру орнының қасындағы стендтегі ірілендіру ке- лесі реттілікпен жүзеге асырылады. Бүйірлі фермалар және астыңғы белдіктің элементтері орнатылады, кейін үстіңгі белдіктің элемент- тері және соңғы болып астыңғы және үстіңгі белдіктерге жапсарлас жатқан еңіс элементтері жиналады.І 246 Әрбір блок ортадан (орталықтан) ернеулерге қарай іріленеді. Ірілен- дірілген блоктарды құрастырғаннан және дәлдегеннен кейін жүгірт- пелер мен пішінделген төсем орнатылады.Монтаждың орнынан басқа жердегі стендте ірілену дәл сол рет- тілікпен жүзеге асады, ал кейін ірілендірілген блоктарды монтаж ай- мағына стендтік арбалармен апарады; босаған жерде келесі блокты ірілендіру бойынша жұмыстар басталады.Аражабын блоктары өздігінен жүретін крандармен монтаждалады (10.3 сур.).Кран қозғалысының схемалары және блоктарды орнатудың рет- тілігі әр түрлі болуы мүмкін. Мысалы, шынжыр табанды кран ғима- раттың бойымен көлденең жүріп, блоктарды үш жүгіртпеде кезек-ке- зек монтаждайды. Ірілендірілген блоктар жұмыс аймағына стендтік арбалармен немесе басқа тәсілмен беріледі. Әрбір блок алдын ала белгіленген позициямен монтаждалады. Блоктар әрбір жүгіртпе бой- ынша орнатылуы мүмкін. Бұл жағдайда олар тікелей монтаж орнын224 да іріленеді. Блоктар төрт тораптық нүктелерде – сүйену тораптарын- да ілмектенеді.Ілгіш құрылғыларды бекіту үшін блоктың тіреу тораптарында тесіктер қарастыралады. Ілмектеу тораптарының сенімділігі блокты жерден 15... 20 см биіктікке көтеру және оны 15-20 мин. ішінде кө- теріңкі күйде ұстап тұру жолымен тексеріледі. 10.3.сур. Аражабын блогын екі кранмен монтаждау схемасы:1 — монтаждық кран; 2 — ілмек; 3 — траверса; 4 — созылымдар; 5 — уақытша тіреу247 І  10.4.сур. Өлшемі 30 х 30 блокты шеврлермен көтеру:1 — шевр; 2 — шеврдің болат сымы; 3 — жүктік полиспаст; 4 — траверсаКейін блок 2,5 м. биіктікке көтеріледі, оның әрбір жағынан уақыт- ша металл тіреулер орнатылады. Аражабын блоктары екі қарама-қар- сы жақтан орнатылатын екі шеврдің көмегімен монтаждалады (10.4 сур.). 10.5.сур. Құрылымдық аражабынды жылжытып өсірумен мон- таждау:1 — құрама төсемсатылар; 2 — жылжымалы блок; 3 — жылжу жолдары; 4 — жүкшығыр; 5 — уақытша эстакада; 6 — ғимараттың салынған бөлігі; 7 — монтаждық кран; І... ІV — аражабындының жеке элементтері248  Мұндай әдіс алыстағы аудандарда немесе қажетті параметрлері бар крандар болмаған жағдайда жиі қолданылады.Егер құрылымдық аражабын ғимараттың бұрын орындалған құрылымдарына сүйенсе, ал тұтас тегіс негіздемелердің болмауы құрастыруды жер деңгейінде тұтастай жүзеге асыруға жол бермесе, онда монтаж өсіру арқылы жылжыту әдісімен жүргізіледі; аражабын жобалық белгіде орнатылатын арнайы стендте жиналады (10.5 сур.). Аражабынның жиналатын панельдерін жылжыту үшін ауыспалы 225 биіктіктің уақытша металл тіреулерінде қоставрлардан жасалған жол төселеді. Дайын панель еңіне тең қашықтыққа ауысады, ал кейін бо- саған стендте жиналған келесі панельді түйістіру арқылы өсіріледі. Монтаждың мұндай схемасы оны орындау қауіпсіздігін және сапа- ны операциялық бақылау мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Құрылым- дық блоктардың монтажы ленталық көтергіштердің көмегімен жүзе- ге асырылуы мүмкін (10.5 сур).   БИІК ҒИМАРАТТАРДЫ ТҰРҒЫЗУ 10.3.Биік ғимараттардың құрылымдық схемасы – бұл кеңістіктік қат- тылық өзегімен немесе тегіс диафрагмалармен (байланыстырғыштар- мен) болат, темірбетонды немесе құрамдастырылған қаңқа.Биік ғимараттардың монтажы өсіру, бұру, жылжу әдісімен, сон- дай-ақ стендте немесе жер деңгейінде алдын ала толығымен құра- стырылған құрылымдардан жүргізіледі.Өсіру әдісі тек тұрғызылатын ғимараттың параметрлері монтаж- дық механизмдердің жұмыс параметрлері шегінде болған немесе монтаждық механизмдер тікелей тұрғызылатын ғимаратта орна- тылған және оны тұрғызу шамасына қарай жоғары орналасқан жағдайларда ғана қолданылады.Көп жағдайда, тіпті өсіру әдісі бойынша биік ғимараттардың мон- тажы техникалық тұрғыдан мүмкін болса, ол құрылымдарды тұта- стай монтаждауға рұқсат беретін монтаждың әдістерімен салысты- рғанда, экономикалық тұрғыдан орынды болып табылмайды.Өсіру арқылы жасалатын монтаж төсемсатыларды орнату бойын- ша көп қол жұмыстарын талап етеді; едәуір уақыт элементтерді және адамдарды монтаж бен жұмыс орнына көтеруге кетеді; жұмыстар- дың өзі қауіптілігі жоғары жұмыстарға жатады. 249 226  10.6.сур. Биік ғимараттарды тұрғызу схемасы: а — жылжымалы өздігінен көтерілетін мұнаралы кранмен; б — қат- тылық өзегіне бекітілген тіреуіш кранмен; в — өздігінен көтерілетін кранмен; г — қаттылық өзегінің ішінде орнатылған екі өздігінен кө- терілетін немесе тіреуіш крандармен; 1 — мұнаралы-жебелі кран; 2—эстакада және кранның қозғалысына араналған жол; 3 — байла- ныстырғыштар; 4 — өздігінен көтерілетін кран; 5 — тіреуіш мұнара- лы кран; 6 — болат қаңқа; 7 — темірбетонды қаттылық өзегі; І... ІV—қозғалыстың бағыттары және ағындардың реттілігі І 250 Биік ғимараттарды тұрғызу ерекшелігінің мәнісі олардың биіктігі, әдетте, ілгекті көтерудің едәуір биіктігін және тиісті монтаждық ме- ханизмдерді талап етуі болып табылады.Биік ғимараттар жылжымалы, тіреуіш немесе өздігінен көтерілетін мұнаралы крандардың көмегімен салынады (10.6 сур.).Жылжымалы өздігінен көтерілетін мұнаралы крандардың көме- гімен биіктігі 100 м. дейін жететін ғимараттар салынады (10.6, а. сур.). Бұл крандар жерасты мен төменгі қабаттарды салу және өздігі- нен көтерілетін крандардың монтажы үшін қолданылады.Мұнарасы монтаж барысында жетілдірілетін немесе өсірілетін және ғимараттың қаңқасына немесе қаттылық өзегіне арнайы кер- гіштермен бекітілетін, нөлдік белгіде орнатылатын тіреуіш мұнаралы крандар биіктігі 200 м. дейін жететін ғимараттар үшін қолданылады (10.6, б. сур.).Өздігінен көтерілетін мұнаралы крандар кез келген биіктікті ғима- раттардың құрылысы үшін қолданылады.Ғимараттың қаңқасына не биіктік бойынша қаңқаға немесе қат- тылық өзекке бекітілетін арнайы болат шахтаға сүйенетін өздігінен көтерілетін крандар тігінен жылжиды, сондықтан олардың жоспар- да орналасуы ғимараттың конфигурациясымен және крандардың әрекет ету радиусымен анықталады. Әдетте, жұмыс аймақтарымен барлық ғимаратты қамтитын бір-екі кран қолданылады. Әрбір кран бір тұрақтан бір ярустың (екі-төрт қабат) шегіндегі құрылымдарды монтаждайды, бұдан кейін жаңа тұраққа жоғары қарай көтеріледі.Қаттылықтың монолиттік өзегін тұрғызу және қаңқа құрылымда227 рының монтажы көбінесе қаттылықтың орта тұсында орнатылған тіреуіш крандардың көмегімен жүзеге асырылады (10.6, г. сур.). Крандардың мұнаралары қаттылықтың орта тұсын тұрғызу шама- сына қарай астыңғы жақтан секциялармен жетілдіріледі.Биік ғимараттардың болат қаңқалары жеке құрылымдық элемент- терден, тегіс немесе ярустар бойынша кеңістіктік блоктардан жиі екі алымдармен монтаждалады, бұл бір мезгілде әр түрлі алымдарда монтаждық және құрылыс жұмыстарын орындауға жол береді.Алдымен ішкі ұяшықтардың бірінің құрылымдарын немесе қаңқа- ның кеңістіктік қаттылығын қамтамасыз етіп, қаттылық өзектің байланыстырғыш құрылымдарын, ал кейін ішкі ұяшықтардың ай- наласындағы құрылымдарды ғимараттың сыртқы қырларына қарай монтаждайды.Әрбір ярус құрылымдарының монтажы басталар алдында ғимарат өстерінің бөлінуі және монтаждалған құрылымдардың геодезиялық түсірілімі жүзеге асырылады. 251 І Олардың орнатылу дұрыстығы тиісті актімен ресімделеді.Элементтерді жобалық қалыпқа орнатудың реттілігі құрылымдық шешімдердің және тораптық қосылыстардың ерекшеліктерімен, ғи- мараттың жеке элементтері мен бөліктерінің тұрақтылығын қамта- масыз етудің шарттарымен, жұмыстардың қауіпсіздігі талаптарымен, крандардың орналасуымен және типтерімен және т.б. анықталады.Бағаналарды, ригельдерді және аралықтарды ілмектеу арнайы жар- тылай автоматты траверстермен жүзеге асырылады.Қаңқа құрылымдарының монтажына бағаналардың тіреу плитала- рын құюдан бетонның 70% жобалық беріктілікке жеткеннен кейін кіріседі. Қаңқа құрылымдарының ярусы орнатылады, олар дәлденеді және монтаждық түйістер дәнекерленеді, кейін арқалықтар монта- ждалады, қабатаралық аражабындылардың темірбетонды плиталары төселеді, түйістер мен қосылыстар құйылып бекітіледі.Құрылымдардың орнатылуы, дәлденуі және жобалық бекітілуі қа- таң түрде қабат-қабатпен, әрбір ұяшықта реттілікпен жүзеге асыры- лады.Монтаж барысында болат бағаналар екі қатты бұрандалы тіре- уішпен немесе бір тіреуішпен және биіктігі әр түрлі бағаналарды 228 бекіту үшін қолданылуы мүмкін болат сымдармен ажыратылады. Әрбір келесі қабаттың құрама аражабындыларын монтаждау ал-дында жылжымалы кондуктордың көмегімен арқалықтар орнатыла- ды.Биіктікте элементтердің құрылымдардың тораптық қосылыстары- на бағытталуы инвентарлық қайта құрылатын немесе жылжымалы тапалдардан, бесіктерден, тіреуіш және аспалы баспалдақтардан орындалады.Бағаналардың дәнекерленуі белгілі реттілікпен, екі қарама-қарсы жақтан бір мезгілде жүргізіледі.Биік ғимараттың қаңқасын тұрғызу барысындаоның тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін орындалатын жұмыстардың технологиялық және құрылымдық өзара байланыстарының шарттарын сақтау керек– тұрғызылатын қаңқаның әрбір кейінгі ярусы тек төменгі ярустың монтаждалған құрылымдарын жобалық бекітуден кейін ғана орын- далуы мүмкін.Қабырғалық панельдердің монтажы не қаңқа құрылымдарының монтажымен қиыстырылады, не қаңқаның монтажы аяқталғаннан кейін ғимараттың бүкіл биіктігіне орындалады.Лифттердің монтажы қабаттардың құрылымдарын тұрғызумен бірге орындалады; олар бүкіл нысананы тапсыруға дейін кабинала- ры қаптамасыз пайдаланылады. І 252 Биік ғимараттарды тұрғызу кезінде әрлеу жұмыстары не қаңқа құрылымдарының монтажымен және жалпы құрылыс жұмыстармен қатар атқарылуы, не ғимараттың барлық биіктігіне монтаждық және жалпы құрылыс жұмыстары аяқталғаннан кейін орындалуы мүмкін. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРМеталл құрылымдар монтажының ерекшеліктері қандай?Металл құрылымдарды монтаждаудың алдында қандай дай- ындық жұмыстарын орындау қажет?Металл бағаналар монтажының дәлдеусіз әдісінің мәнісі неде?Монтаж кезінде бағаналардың тұрақтылығы қалай қамтама- сыз етіледі? 229 Фермалардың монтажы кезінде қандай жүкқармағыш құрылғылар қолданылады?Кеңістіктік құрылым дегеніміз не?Құрылымдық кеңістіктік конструкциялардың монтажы үшін қандай жүк көтергіш механизмдері қолданылады?Биік ғимараттарды тұрғызу кезінде қандай крандар пайдала- нылады?   11 тарауМОНОЛИТТІК БЕТОННАН ЖӘНЕ ТЕМІРБЕТОННАН ҒИМА- РАТТАРДЫ ТҰРҒЫЗУ Монолиттік бетон және темірбетон азаматтық құрылыста кең қолданылады. Монолиттік бетоннан салынған ғимараттар күрделі, пішін бойынша айқын жоспарлармен және жоғары қабаттылық көлемдерінің үйлесімдігімен ерекшеленеді.Монолиттік темірбетоннан ғимараттарды тұрғызу олардың құрылымдық шешімдерін оңтайландыруға, бөлінбейтін кеңістіктік жүйелерге көшуге, элементтердің ортақ жұмысын ескеруге және олар- дың қимасын азайтуға мүмкіндік береді. Монолиттік құрылымдарда түйістер мәселесі оңай шешіледі, олардың жылу техникалық және оқшаулауыш қасиеттері артады.Монолиттік бетоннан және темірбетоннан салынатын ғимараттар- дың құрылысы кірпіштен, құрама темірбетоннан, ағаш және металл құрылымдардан салынатын ғимараттардың құрылысынан дымқыл процестердің бар болуымен және бетондалған құрылымдардың беріктігін жинау үшін бабына келтіру қажеттілігімен ерекшеленеді. 11.1.НЕГІЗГІ ТЕРМИНДЕР МЕН АНЫҚТАМАЛАРАрматура — бұл темірбетонды құрылымдардың бүгілетін бөлік- терінің созғыш және ауыспа таңбалы күштерді, ал орталықтан жүк- телген бағаналар мен тіреуіштерде – қысқыш күшті қабылдауы үшін бетонда орналасқан болат домалақ біліктер, илем пішіндер және 230 сымдар.Арматуралық жұмыстар — арматураны дайындау, байлау және төсеу бойынша жұмыстар.Бетон — тұтқыр заттардың, толтырғыштардың және қажетті қоспа- лардың қатқан қосындысы ретіндегі жасанды тас түрлі құрылыс ма- териал. Қатқанға дейін көрсетілген қоспа бетон қоспасы деп аталады.І 254 Бетонды жұмыстар — монолиттік бетонды және темірбетонды құрылымдарды және цементті бетоннан салынатын құрылыстар- ды тұрғызу кезінде орындалатын жұмыстар. Бетонды жұмыстарға бетонды қоспаны дайындау, оны құрылыс алаңына жеткізу, беру, пішінде (қалыпта) бөлу және нығыздау, қататын бетонды күту, бе- тонды жұмыстардың сапасын бақылау (үлгілерді беріктікке сынау, су өткізбеушілік, аязға төзімділік және т.б.) кіреді. Бетонды қоспаны, әдетте, бетон зауыттарында, не жылжымалы араластырғыш қонды- рғыларда дайындайды.Монтаждық арматура жеке біліктерді және арматуралық қаңқаға басқа элементтерді жинауға арналған.Қалыптың айналымдылығы — оны бірнеше рет қолдану мүмкін- дігі.Қалып — бұл қажет пішінді, геометриялық өлшемдерді және са- лынатын құрылымның (немесе оның бөлігінің) кеңістігінде орнала- суын келтіретін, монолиттік құрылымдарды салынатын ғимаратта олардың тікелей орналасу жерінде бетондауға арналған уақытша қосалқы құрылым (пішін).Қалып панелі — біріктіргіш тораптар мен элементтердің көмегімен біріктірілген бірнеше жапсарлас қалқандардан тұратын және барлық нақты жазықтықты қаптауға арналған қалыптың пішін түзейтін те- гіс элементі.Қалып блогы - тұтастай жасалған және тегіс және бұрыштық па- нельдерден немесе қалқандардан тұратын, кеңістіктік, периметр бой- ынша тұйық элемент.Қалып жүйесі — қалыпты және оның қаттылығы мен тұрақтылығын қамтамасыз ететін элементтерді: нығайтқышты, ағаштарды, ұстап тұратын құрылымдарды қосатын түсінік.Жұмыс арматурасы темірбетонда жүктеменің әсеріне туындайтын күшке есептеу бойынша орнатылады. 231 Бөлгіш арматура жұмыс элементтері арасындағы жүктемені бірқа- лыпты бөлуге және олардың ортақ жұмысын қамтамасыз етуге ар- налған.Қамыттар тіреулердегі аралықтарда пайда болатын күшті қабылда- уға және біліктерден қаңқаларды жасауға арналған.Қалқан — палубадан және қаңқадан тұратын қалыптың пішін тү- зетін элементі; палуба – қалыптауыш жұмыс бетін түзейтін бірге біріктірілген қалқандар кешені.255 І  11.2 ТҰТАСҚҰЙЫЛҒАН БЕТОН ЖӘНЕ ТЕМІРБЕТОН ҚҰРАЛ- МАЛАРЫНАНҒИМАРАТТАР ТҰРҒЫЗУ ЖӘНЕ ОНЫ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ КЕШЕНДІ ҮДЕРІСІТұтасқұйылған құралмалардан ғимараттар тұрғызудың кешен- ді үдерісі өзара бір-бірімен байланысты дайындау, құру және мон- таждау-қалау үдерістерінен тұрады (11.1сур.).Зауыттық жағдайда орындалатын дайындау үдерісіне қалып, арма- туралық арқаулар, арматуралық-қалыптық блоктарды жинау, бетон қоспасын дайындау жатады. .сур. Тұтасқұймалы темір бетон құралмасын салудың техно- логиялық үдеріс сызбасы  І 256 11.1. сур. Технологиялық үдерістер1.заготов- дайындаушы транс-көліктік монт-укл- монтажда- у-қалау2.қалыпты дайындау тр.оп-қалыпты тасымалдау уст. оп.-қалыпты орнату3.арматураны дайындау тр.арм.-көліктік арматура уст. арм.-арматураны орнатуарматуралық-қалыптық тр.бл. арқалықтарды тасымалдау уст. бл. кәсектерді орнатукәсектерді жинау 232 5. бетон қоспаларын дайындау тр. б.с-бетон қоспаларын тасы- малдау; укл.упл.б.с- бетон қоспаларын салу және нығыздау выд.б.- бетонды бабына келтірурасп. - қалыптан алуҚалып, арматура, арматуралық-қалыптық блоктар мен бетон қоспалары салынып жатырған нысандарға қарапайым немесе ар- найы көлік құралдарымен жеткізіледі.Монтаждау – қалау үдерістері әдетте құрылыстық жағдайда ар- найы ағындарды бөліп, ағынды әдіспен орындалады: қалыпты, ар- матураны және арматуралық-қалыптық блоктарды орнату; бетон қоспаларын қалау және нығыздау; салынған бетонға күтім; дайын құралманы қалыптан алу. Бетонды қалыптан алудағы жинау үшін уақыт жалпы технологиялық циклге кіреді.Ағындарды бірігуі мүмкін (бір ағында қалып пен арматура орна- тылады) немесе ағындарды бөлу (қабырғаларды бетондау және жабу бөлек ағынмен орындалады).Негізгі операциямен айналысатын 84 % жұмысшы, соның ішінде: бетон жұмыстарымен— 45 %, арматуралық-пісіру жұмыстарымен— 14%; қалып жұмыстарымен — 25%. Қалған 16% жұмысшылар түрлі қосалқы опера-цияларды орындайды.Қарапайым үдеріс құрамы, олардың еңбек өнімділігі және орында- лу кезектілігі тұрғызылып жатқан тұтасқұймалы құралманың сипат- тамасына, қолданылатын механизмдер мен қалып типтері, жұмыс өндірісінің технологиялық және жергілікті ерекшеліктеріне байла- нысты.Әрбір қарапайым үдеріс кешендік бригадаға біріккен арнаулы буындарымен орындалады. Құрылыс қармауларға бөлінеді, биікті- гі бойынша-қабаттарға, бұл ағынды жұмыс өндірісін ұйымдастыру үшін қажет.Қармауға бөлу кезінде келесі ережелерді сақтау тиіс (көлденең қи- мада):■Қарапайым үдерістер еңбек сыйымдылығы бойынша біркел- кі болуы тиіс (рұқсат етілетін ауытқу — 25 % көп емес);■Қармау өлшемінің ең төменгі болуы тиіс (звено жұмысы ауысым барысында);■Қармау өлшемі үзіліссіз бетондалатын немесе жұмыс жігі құрылғысымен бетондалатын блок көлемімен қиыстырылуы тиіс;■Нысанда қарамау саны ағын санымен тең немесе бөлшектік 233 болуы тиіс;■Ауысым барысында қармаудың жұмыс звеносының екін- шісіне ауыспағаны абзал.Қармау өлшемі әдетте ғимарат секциясының ұзындығына сәйкес келеді немесе өзіне құрастырмалы элементтердің тұтастай санын қо- сады.257 І (іргетастар, бағандар және т.б.), немесе жұмыс және температура- лық жіктер учаскелерінің шекарасымен белгіленеді.Қабаттарға бөлу (биікті бөлу) температуралық жіктер құрылымы- ның мүмкіндіктері мен бетондаудың үзілістеріне жол берумен шарт- тасады. Айталық, бір қабатты ғимарат әдетте екі қабатқа бөлінеді: бірінші — іргетастар, екінші — қалған барлық арқау құралмасы. Көп қабатты ғимараттарда қабат болып жабыны бар барлық қабат қабылданады, бірақ 4 м аспауы тиіс, себебі үлкен биіктікте және қарқынды бетондау кезінде қаланатын бетон қоспасынан қалыпқа бүйірлі қысым ұлғаяды.11.3.ҚАЛЫПТАРДЫҢ ТИПТЕРІ МЕН ОРНАТЫЛУЫҚалыпты таңдаудан ғимарат тұрғызудың барлық үдерісінің тиімділігі байланысты.Қалып құралманы ұстап тұратын қалып үлгілері (беларқа, дің- гектер, арқаулар, кергі, сүйретпе темір арқау) мінбелер мен бекіту құрылғыларынан тұрады.Қалып мықты бетон қоспасынан болуы (бетон қоспасына, нығы- здау жүктемесі мен басқа да жүктемелерге шыдауы), саңылаусыз және орнықты болып, тұтасқұймалы құралманың дәл өлшемдерін және ішкі тегістігінің сапасын, жинауды, бөлшектеудің, қайта жөнде- удің тездігі мен қарапайымдығын қамтамасыз етуі тиіс, қажет кезін- де –бетонның керекті бетін қамтамасыз етуі тиіс.Пайдалануды қайталау белгісі бойынша қалыпты мүкаммалдық, яғни бірнеше қолданылған, және стационарлық- тек қана бір элемент немесе құрылыс үшін бір мәрте қолданылатын болып бөледі.Мүкаммалдық қалып түрлі типтегі құралмаларға арналған қа- лып үлгілерін жинақтауға мүмкіндік беретін бірізді элементтер жи- нағынан тұрады, ауданы 40...45 м2 ірі өлшемді қалыптық панелдерді, сонымен қатар қатты қалыптық немесе кранмен монтаждалатын ар234 матура-қалыптық блоктарды жинау. Ол оның сапасын сақтайтын нормативтік айналалымды (20 дан 400 дейінгі циклдер)сипатты үл- гілерді бірнеше мәрте қолдануды қамтамасыз етеді. Дұрыс пайда- ланған кезде ол 100 циклге дейін қолданылады, сол сияқты ағаш мүкаммалдық қалып 10... 15 циклден артық көтере алмайды.І 258 Құрылымдық ерекшеліктеріне және тағайындалуына байланы- сты мүкаммалдық қалып бөлшектеніп-жылжитын, жылжымалы, тайғанайтын, сырғанайтын, алынбайтын және қыздыратын болады; қолданылатын материалдарына қарай — ағаш, ағашметалл, металл, темірбетон, армоцементті, синте¬тикалық немесе резеңке матадан болады.Ағаш қалып қалып үлгілерінен арналған ылғалдылығы 15 % ден 25% дейін ауа-құрғақ сүреден –тағы басқа элементтерден тұрады.Қалып қалқандарының палубасы әдетте суға төзімді көп қабатты бакелденген шереден /фанерден/, сужұқтырмайтын сырмен немесе жалтырмен қорғалған қарапайым ағаш-жаңқалы тақтадан орында- лады.Қалыптың ішкі қаптамасы үшін пластика, фенолфор¬мальдегид шайыры, текстолит, винипласт және басқа негізінде шынытексто- литтер кеңінен пайдаланылады.Металл қалып қалыңдығы 1,5...2,0 мм жапырақ металл прокатынан және прокатты пішіннен жасалып, тез ажыратылатын жалғағыш бо- лады.Мүкаммалдық қалыптың төзімділігін ұлғайту және бетондалатын беттің бетінің сапасын көтеру, сонымен қатар бетоннның палубамен ілінісу күшін азайту үшін түрлі майлаудың, майшыттар және басқа қорғаныс төсемдер қолданылады.Қалып элементтері әдетте орталықтандырылған зауыт жағдайында дайындалады.Бөлшектеп-ауыстырылатын қалып дайын элемен¬ттерден жинала- ды: щиттерден, қораптардан, доғақалып, мүкаммалдық тіреулерден жасалады. Ол ұсақ даналы элементтерден жасалады (ұсаққалқанды— қалқан массасы 50 кг. аспайды), қол қондырғысымен немесе ка- ран көмегімен монтаждалатын ірі қалқанды қалыппен рұқсат етіледі. Ұсақ қалқанды қалып ауданы 3 м2 аспайтын шағын бірнеше қалқандардың бірнеше типтерінен (салмағы 50 кг дейін), сонымен 235 қатар бекіткіш және ұстап тұратын құрылғылардан тұрады. Ол әм- бебаптығымен ерекшеленеді. Мұндай қалып 200 циклге дейін пайда- ланылады (айналымдылығы). Ұсаққалқанды қалып қолмен орнаты- лады.Жалғастырғыш элемент ретінде құлып жалғастырғыштар қолда- нылады.Мұндай қалыптың кемшілігі болып орнатуға және қалыпты алуы, механизациялау деңгейі төмен үлкен еңбек кетеді.259 І  .сурет Баған қалыбы:а — жалпы түрі; б — жоспары; 1 — қорап; 2 — қамыттар; 3 — сайлары; 4 — жиектеме; 5 — тазартуға арналған есікшелерідверца для чисткиҰсаққалқанды қалып ірі өлшемді қалыптық панелдерге немесе кранмен қойылатын кеңістік блоктарға жинала алады.Ағаш бөлшектеп-ауыстыратын қалып қалқандардан немесе оның ішінде жиыстырылған қалыптық элементтерден жиналады Бағандар- ды қалыптау (11.2сур.) 0,4...0,7 м.арқылы орнатылған металл немесе ағаш қамыттармен қорап түрінде бекітілген қалқандармен жасалады Опалубка балкалар мен арқалықтар мен сүлелер қалыптары ұстап тұратын тіреулер және бүйірлі қалқандардың баулықтарына сүйеніп тұрған түптерінен тұрады (11.3 сур.). Аражабын тақталары өз кезе- гінде бүйір қалқандардың құрастырылған тақтайшаларға қағылғандоғақалып асты тақталарына сүйенетін доғалқалыпқа орнатылады.Бағана асты іргетастарының қалыбы (11.4сур.)сыртқы және ішкі қалқандардан жиналатын тікбұрышты қораптардан орналастырыла- ды. Сыртқы қалқандар ішкіден 20.25 см ұзындау және ішкі қалқан бекітілетін арнайы тірек тақтайшалары бар. Сыртқы қалқандарға жаңа салынған бетон қоспасының керу қы- сымын қабылдайтын тұтастырғыш сым бекітіледі.І 260І 2Сур. 11.3.Арқалықтар қалыбы: 236 1 — маңдайша тақта; 2 — тақта қалқаны; 3 — қалқанның тақтай- шалары; 4 — доғақалып; 5 — доғақалып асты тақта; 6 —тіреуіш 7—бас шылбырник стойки; 8 — прижимная доска; 9 — нащельник 11.4.сур. Сатылы іргетастың болат қалыбы:1 — ферма; 2 — қалқандар; 3 — айқасу; 4 — сына; 5 — жұмыс алаңқай; 6 — сүйретпе темір арқау261 І Іріқалқанды қалып тұтасқұймалы бетон немесе темір бетоннан тұрғызылатын ғимараттарда қолданылады. Ол бетондалатын бет- тердің өлшемімен арқалық құралма қалқандарынан жасалады (20 ден 70 м2 дейінгі жоспарлану ұясы шеңберінде жабын немесе қа- бырғалар учаскелері).қалқандар өлшемі қабылданған модулге сәй- кес келеді, бұл ғимараттар мен құрылыстар және түрлі жоспарланған құрылымдар ғимараттары үшін барлық құрылыстан элементтерден қалыптардан жинауға мүмкіндік береді. Қалқанның биіктігі қабат- тың тең биіктігімен қабылдап, түйіндесу санын азайтады. Қалып қалқандары өзін көтеруші болып табылады және палубаны, қалқан қаттылығы элементтерін және көтеруші құралмаларды қосады, мін- белер, орнату және дәлдеуге арналған тіреуіштермен жабдықталады. Ірі қалқанды қалыпты қолдану жинау және бөлшектеу құнын 20% дейін, ал еңбек сыйымдылығын 50% дейін түсіреді, және қалып жұ-мыстарының мерзімін қысқартады.Қалып орнату және монтаждау тек қана кранмен жүзеге асырыла- ды.Қабырғаны қалыптау екі этаппен белгіленеді:■Арматуралық арқау монтаждалады;■Қабырғаның бір жағына қабаттың барлық биіктігіне қалып орнатылады, содан кейін екінші жағынан орнатылып, керетін бұран- далармен бекітіледі (11.5 сур.).Бетон қоспасы қалыпқа қалқанның сыртқы жағындағы консолды мінбемен бекітілген жоғарысынан салынады. Қабырғаларды бетон- дау учаске бойынша жүргізіледі; шекара болып әдетте есік ойықта- ры қызмет етеді. Бетон қоспасы салып жатырған кезде бірден терең дірілдеткішпен нығыздаумен қалыңдығы 30... 40 см салынады.Биіктігі 3,6 м асқан қабырғаларды тұрғызғанда қалып бірнеше қа- баттарға бөлінеді. Тұрғызылатын құралманы бетондау шамасына 237 қарай екінші және келесі қабаттардың қалып тақтайшалары төменде жатқан қабаттарға сүйеніп немесе алдын ала бетондалған қабырға- лардың анкерлеріне бекітіледі.1 2 3 І 262Сур. 11.5. іріөлшемді қалқаннан қабырға бұрыштары қалыбы: 1 — бұрыш қалқаны; 2 —негізгі қалқан; 3 — кергіш бұранда; 4 — айқас; 5 — фаркопды сүйретпе темір арқау  Қалып онымен анықталатын құралмаға тізбектеп орнатылып, жұ- мыс өндірісінің тұтастай үдерісінде қалып және бөлек элементтердің орнықтылығын қамтамасыз етеді.Беріктігін көтергеннен кейін қалып бөлшектенеді, тазаланады және қайта пайдалану орнына жолданылады. Бөлшектеп-ауыстыру қалы- бы құрылыс ұйымы мүкаммалы болып табылады.Қалып үлгісін қолдау үшін ағаштар орналастырылады. Қалып 6 м дейінгі биіктікте болған кезде телескоптық мүкаммалдық тіреулер қолданылады. Ағаштардың жатық доғалқалып үшін құрылғысы бар.Арқалық төсем қалыбы (11.6 сур.) келесі тізбекпен орнатылады:■алдымен бағандардың арматуралық арқауы, содан кейін қамыт- тармен бекітілген және екі-үш деңгейлі тіректермен босатылған қа- лып орнатылады. Жоғарыда орналастырылған құралмамен түйінде- су үшін баған арматуралары қалыптың жоғары шетінен 40... 50 см биік шығарылып, содан кейін бетон қоспасы салынады;4 5 6 7 .сур. Арқалық салып жабу қалыбы (бөлінгіш-ауыстырмалы): 1 — бағандардың ағаш жиектемелері; 2 — баған қалыбы; 3 —баған; 4 — баған қалқандары; 5 — арқалық түбінің қалқаны; 6 — ағаш қалыптық арқалықтар; 7 — арқалық қалыптың бүйірлі қалқан- дары; 8 — мосы ұстап тұратын тіреулер263 І ■бұдан кейін баған қалыбына арқалық пен сүлелерінің түбінің қалқандары орнатылады және мосыдағы тіреулер немесе ұстап тұра238 тын тіреулер салыстырылады. Бүйірлі қалқандарды орнатқаннан және жалғағаннан кейін оларды көлденең тұтастырғышпен түбінің қалқанымен бекітіледі (11.6 сур. қараңыз).Жабу үшін әмбебап асханалық қалып деп аталатын ірі қалқанды қалып болады. Ол қалыпты қалқанды ұзындығынан 12 м дейін, ені- нен 12 м. дейін, тұрақ деңгейінің биіктігінен 10 м. дейін жинауға мүм- кіндік беретін модульдік элементтер жиынтығынан тұрады. Қалып- тан алу үстел тіреуі биіктігінің төмендеуі есебінен жүзеге асырылады. Содан кейін қалып жабыннан тегістеліп, басқа жерге қойылады.Көлемді-ауыстырылатын (туннелді) қалып (11.7сур.) арқалық сал- мақ түсірілетін қабырғалары бар көпқабатты ғимарат тұрғызғанда қабатаралық жабындарды және ішкі көлденең қабырғаларды және тұтасқұймалы бетонмен бір мезгілде бетондағанда қолданылады. сур. Көлемді-ауыстырылатын қалқандарды орнату сызбасы (туннелді) :1, 4 — консолды мінбелер 2, 3 — қоршаулар; 5 — бүйірлі қалқан; 6— механикалық домкрат; 7 — Көлемді-ауыстырылатын қалып арқа- уыІ 264  Қалып бір бірімен өзара топсалы байланысқан үш негізгі элмент- терден тұратын П-түріндегі металл құрылым (ірі өлшемді қалып- ты блок),: жабын қалыбы; бүйір қабырғалар қалыбы. Бұдан басқа, қалып қабат бойынша ауыстыру және қоршама қалыпты алу үшін жобалау күйіне бекітуге арналған құрылғымен және арбалармеен жабдықталған. Қалып кранмен құрастырылады және ауыстырып қойылады.Секция жалғанған кезде «туннелдерді», қалып ғимараттың немесе бөлменің (пәтер) бар еніне жасайды.Шығыр-туннелді қалып бірнеше секциялардан тұрады және қабы- рғалар мен жабындарды бір уақытта бетондауға арналған көлденең алынатын ірі өлшемді блок (11.7сур. қараңыз). Бір секцияның масса- сы оның ені 130... 140 см болғанда 800... 1 000 кг құрайды.Қалыптау кезінде секция ішке жылжытылып, одан әрі кранмен алу үшін ойыққа домалатылады.Қалып секциялары бетондалған қабаттың жабынына бөлшектен239 ген тәуекелге сәйкес орнатылады, ұзына бойлы және көлденең бағыт- та өзара салыстырылып, бекітіледі.Содан кейін кранмен ұзындығы 6 м. дейінгі қабаттың биіктігі бойы арматуралық кеңістік арқаулары орнатылады және төмен жатқан қа- баттың арматураларының шығып тұрған жалғанады.Бұдан соң мінбелері бар сыртқы бүйірлі қалқан орнатылады, тере- зе және есіктер ойықтарын жасау үшін арнайы ендірмелер бекітіліп, содан кейін жабынның арматуралық арқаулары құрастырылады және қабырғалар арқауларымен байланады.Бетон қоспасы қалып қабырғаларының арасына қаланады, қажетті беріктігіне қол жеткізген соң, қалып құрамдас элменттері ажыратыл- май бөлшектенеді. Қалып секциялары жылжығандай болады, осы- ның нәтижесінде жеңіл ажыратылып, орналасады. Қалып жақсы ажыратылуы үшін (жұмыс жасар алдында) арнайы майлағыштар- мен майланады. Қалыпты бөлшектеу үшін жабындағы арнайы ой- ықтар қолданылады (мысалы, лифт шахтасының ойығы). Секциялар ойыққа домалатылып, одан әрі жаңа орынға орнату үшін кранмен көтеріледі. Орнатылардан бұрын қалып тазартылады, майланады, құлып жалғағаштарының, бұрандама қысқыш, тіреулердің және кө- тергіштердің жай күйі тексеріледі. Қалып кранмен көтеріледі және бөлетін тәуекелдерге сәйкес, жобалау күйіне орнатылады (11.7 сур. қараңыз).265 І Көлденең орналаластырылатын қалып (орама) қайта құрылатын қалыптың бір түрі болып танылады және көлденең созылған құрал- маны және үнемі қиысатын, сонымен қатар үлкен периметрлі тұйық қиысқан құрылыстарды (коллекторлер, туннелдер және т.б, құрылы- стар) бетондау үшін қолданылады. Сырғанақ қалыптың биіктігі 7 м. дейін, қабық тоғыспалар аралығы 18 м. дейін биіктіктегі құрылы- стар тұрғызған кезде түрлері бар. (Еден деңгейінен жабын деңгейіне дейін).Сырғанақ қалып ішкі (жиналатын) және сыртқы бөлшектерден тұрады. Төменгі ішкі бөлігі рельс жолына құрылған; ол көтегішпен орнатылған арбалардан тұрады.Сыртқы бөлігі болып туннелдің қабырғалары мен төбелері, жылжымалы және ауыстырылатын сыртқы қалқандары қызмет етеді. Қалыптың сыртқы (бүйірлі) қалқандары топсалы қоысылқан, 240 қалыптан алғанда және жұмыс күйіне орнатқанда айналуы мүмкін. Сыртқы қалып кранмен ауыстырылап қойылады, ішкі қалып кран- мен қайта қойылады, арбадағы ішкі қалып жүкарба көмегімен рель- спен ауыстырылады.Қалып жеткілікті беріктігін алу шамасы бойынша тұрғызылып жатқан құралма бетімен оқтын-оқтын көлденең бағытта жылжиды.Сырғанақ қалып (11.8 сур.) тұрақты және ауыспалы қиыстыруы бар және терезе және есік ойықтары, кіргізетін бөлшектері және эле- менттері аз тұтасқұймалы тік қабырғалы (бетондалатын қабырғалар қалыңдығы -12 см. дейін; бетондағанда үзіліссіз жоғары көтеріледі) биіктігі 24 қабат зәулім ғимараттарды және құрылыстарды (биіктігі 400 м. дейін) тұрғызған кезде қолданылады.Сырғанақ қалып қабырға периметрі бойынша орналастырылған және бетондау (тұрғызу) шамасы бойынша көтергішпен көтерілетін кеңістікті қалып үлгісі болып табылады.Мұндай қалыпты пайдалану жұмыс жіктері болмағандықтан бе- тонның тұтасқұймалығын едәуір көтеруге мүмкіндік береді. Бұл әсіресе өткізбеушілігі жоғары-цемент қисындылығын талап ететін құрылыстар үшін маңызды.Жайғастыру шешімі түрлі және түрлі қабатты ғимараттарды салған кезде қалыптың бір жиынтығы қолданылуы мүмкін (оны қайта жөн- деу жолымен).Қалып екі өзгермейтін ішкі және сыртқы қалқандардан (биіктігі бойынша бірдей) құралмадан тұрады.І 266 23 Сур. 11.8. Тайғанақ қалып сызбасы:1 — мінбелер; 2 — көтергіш; 3 — тірек арқауы; 4 — жұмыс едені 5 — көтергіш жиекі; 6 — доғалқалыпҚалқандар биіктігі бойынша екі қабатта сыртқы және ішкі жағынан барлық сұлбасы бойы металл көтергіш жиектеріне күш беретін қа- лыптық арқауларға жайғастырылады. Көтергіш жиектері периме- трі бойы қалып үстіне орналасады және оның үстіне көтергіштер бекітіледі.Көтергі жиектері мен арқалықтардың жоғары қатарына ішкі және 241 сыртқы жағынан үстінде жабдықтар мен жұмысшылары бар қорша- улы және мінбелі жұмыс төсемі сүйенеді (11.8 сур.қараңыз).Сырғанақ қалыпты көтеру бір басқару пультімен бір уақытта іске қосылатын көтергішпен жүзеге асырылады (қол, гидравликалық және электр).Үздіксіз бетондау кезінде үш ауысымда тәулігіне 3...4м. биіктікте құрылыс тұрғызылуы мүмкін. Мысалы, үй құырылысында тәулігіне бір қабатқа дейін бетондалады.Арматура мен бетон қоспасын жұмыс төсеміне көтеру салынып жатырған құрылыс ішіне құрылған шахталық көтергішпен жүзеге асырылады.Бетон қоспасы құрылыстың периметрі бойы бірден салынады; әр келесі қабат алдында салынған қабат қатқанға дейін салынады, қабат биіктігі 70.80.см. қалыңдығы 20.30.см. дірілнығыздағышпен салы- нады. Талап етілген бастапқы беріктігін алғаннан кейін қалыпты 30 см/сағ. Жылдамдықпен, бетон қоспасын бір мезгілде қабаттап салып көтереді (11.8сур қараңыз).267 І Қалып қалқандар көтеру уақытында бетоннан ажырамайды, оның бетінен сырғанайды. Мұндай жылдамдықта бетондаудың барлық цикл бойынша уақыт жеткілікті болады: арматура орнату, кіргізгіш бөлшектер мен өсіру элменттері үй- еселі арқаулар, бетон қоспала- рын қалау және нығыздау. Бұл барлық үдерістер уақытқа байланы- сты болуы тиіс.Қоспаны қалау үшін бункерлер, мотоқол арбалар, таратушы же- белі бетонсорғылар қолданылады..Пневматикалық қалып аралығы 6, 12 және 18 м шағын көлемді қиғашсызықты беттің бөлек элементтері мен құрылыстар тұрғызған- да қолданылады (күмбез тәрізді) және қайта құрылатын қалыптың бір түрі болып табылады.Қалып иілгіш ауа өткізбейтін, форма тудырушы беріктігі жоғары қалыңдығы 0,5 мм. дейінгі резеңке матадан немесе мықты полимер қабықтан және оны жобалау күйінде ұстайтын элементтерден дайын- далады: анкерлер, тұрақтағыш вант, сығымдағыш және желдеткіш. Қалып арнайы үлгімен пішіледі, сол матамен тігіліп, жапсырыла- ды. Ол негізінің пішіні бойынша бекітіліп, содан кейін оған 0,05 Мпақысымды ауа сығылады. 242 Тұйық кеңістікте ауа сығымданған кезде қабық берілген үлгіні қа- быдауды (қалыпты жұмыс күйіне келтіреді). Қалып жұмыс күйінде ауаның артық қысымы есебінен ұстап тұрады.Бетондау алдында қалып беті эмульсиялық майлағышпен жабыла- ды. Армирлеу талшықтық армирлеу немесе қарапайым тор армирлеу әйнек талшығынан орындалады.Бетонға шашыранды немесе қабаттпен жағылады. «Пневмобетон» қондырғысы қолданылады. Бетонға жағу төменнен жоғарыға баста- лады (іргетастан) (құлыпқа) аймақ бойынша және толық құралма биіктігі бойынша. Шашырау кабатынын калындығы жобалау бел- гісіне алдына ала орнатылған маякпен бақыланыды. Бетонмен талап етілген мықтылықты алғаннан кейін, қалып бетоннан ажыратылып, алдын ала жүйедегі ішкі қысымды алып, қалыптан алынады, содан соң бекіткіш құрылғылары бөлшектенеді. Тазартылғаннан кейін қа- лып оралып, қайта пайдалану үшін дайындалады.Пневматикалық қалыптың өзінің артықшылықтары бар:■тасымалдауға, монтаждауға, пайдалануға үлкен шығын кетпейді; 268  ■жеңіл,көпайналымды;■монтаждау және бөлшектеуде еңбек сыйымдылығы төмен;■ққиынқол жетімді орындарда құралмаларыд тұрғызуға мүм- кіндік береді.Алынбайтын қалып (11.9 сур.)қиын қол жетімді жерлерді құрыл- маларды қалыптан алмай тұрғызу, құруды күшейту, қаптауын жа- сау, сонымен қатар су және жылу қорғанысын жасау үшін пайдала- нылады.Алынбайтын қалыпбетон салғаннын және барлық технологиялық үдерістерді аяқтағаннан кейін бетондалған құралманың денесін- де қалады және оның ішінде бір тұтас жұмыс істейді. Қалып тек қана құрылыстың үлгісін жасамайды, бетін атмосфералық әсерінен сақтайды, құралманың мықтылығын көтереді, бетон қатаю режимін жақсартады.Алынбайтын қалып ретінде металл қалып, тегіс немесе қабырғалы темір бетон тақталар, түрлі табақ материалдар, керамикалық және шыны блоктар, болаттан тоқылған тордан тор қалып және т.б.қол- данылады, 243  сур. Алынбайтын қалып:а — қалып-қаптамалы алаптың жалпы түрі; б — тегіс темір бетон тақта; в — қырлы темірбетон тақта; г — тегіс армоцементтік тақта; д — армопакет;1 — тақта; 2 — алап бетоны; 3 — армокаркас; 4 — анкерлі тақта; 5 — бұдыр бет; 6 — саңылау; 7 —тақта қыры; 8 — тоқылған тор; 9—пісірімделген тор; 10 — қыспақты шыбықтар 269 І  Функционалдық тағайындалуына байланысты қалып үлгі жасай- тын құралма пайдаланылады, қалып-қасбет және қалып-оқшау; бұл ретте барлық немесе осы функциялардың бөлігі бірігеді (11.9сур. қа- раңыз).Осы уақытта пеностиролдан (пенопласта) жасалған алынбайтын қалып кеңінен қолданылады. Пеностиролдан (пенопласта) жасалған алынбайтын қалып жылуұстауы, жайлылығы, орнатқанда қарапай- ымдылығы және тездігі, құны, беріктігі және төзімділігі жағынан кейбір қабырғалы материалдардан артық. Алынбайтын қалыптың элементтерінің негізгі артықшылықтары өнімнің шағын массасымен (бір блоктің массасы —1,5 кг артық емес), құрылысты ауыр техни- каны қолданбай жүргізу мүмкіндігімен жеңіл технологиясымен қо- рытындыланады.1 2 3 4  сур. Қыздыратын (термоактивті) қалып:а — қыздыратын сымды термоактивті қалып; б — торлы қызды- рғышты термоактивті қалып; в — қыздыратын сымдары бар термо- активтікиілгіш жабын; 1 — қыздырғыш сым; 2 — асбест табақ; 3—минералды мақта;4 — қорғаныс болатты табақ; 5 — клемма; 6 — шереден палуба;7 — таратушы шиналар; 8 — тор қыздырғыштар; 9 — қорғаныс қамтама; 10 — алюминий фольга; 11 —жабынды бекітуге арналған табақ резеңке; 12 —жылытқыш; 13 — табақ резеңке; 14 — қызатын сым; 15 — коммутациондық өткізгіш 244 І 270 Алынбайтын қалыпты қолданудың негізгі саласы— бұл түрлі тағайындалымдағы ғимараттар: тұрғын үйлер, қоғамдық ғимараттар (дүкендер, сауда орталықтары, клубтар, спорт залдары және кешен- дер), ауылшаруашылық нысандары, қоймалар. Сонымен қатар алын- байтын қалып элементтері бар ғимараттың қондырмасы үшін қолда- нылады (қондырманың биіктігі екі қабатпен шектеледі). Құралманың аз салмағы бұл жағдайда қабырғалар мен іргетастардың көтергіштік қасиетіне елеулі ықпал етпейді.Пеностиролдан жасалған алынбайтын қалып құрылғысының тех- нологиясы қалыпқа алдын ала орнатылған кәсәкке арматура орна- тылып, бетон құйылады. Қорытындысында қалыңдығы 25 см. тұта- сқұймалы қабырға пайда болады, жылу өткізгіштік сипаты бойынша кірпіштен жасалған екі метрлік қабырға эквиваленті.Бір-бірімен жеңіл және берік бекітілген құрылыс модульдерінің кең таңдалымы кез келген айналымды немесе жатық жұмыр, сон- дай-ақ тура қабырғалар сияқты жай және тез, бұрышты қабырғалар- ды тұрғызуға мүмкіндік береді.Пенополистиролдан жасалған қабырғалар элементтері іс жүзінде ылғалды сіңірмейді және қоршаған ауадағы су буларын толығымен өткізеді. Төменгі қыс температурасы пено¬полистиролдың физика- лық және химиялық қасеттеріне әсер етпейді. 90 °С дейінгі темпе- ратурада пенополистирол ұзақ уақыт әсерде де өз қасиетін жоғалт- пайды.Алынбайтын қалыпты қолданып орындалған құралмалар төзімділігімен дәстүрлі құрылыс материалдарынан орындалған қор- шау құралмаларынан асып түседі.Алынбайтын қалыпты қолдану ағаш қалқанды қалыппен салысты- рғанда шамамен 80 %, темір қалыппен салыстырғанда 40 % қалып жұмыстарының еңбек сыйымдылығын төмендетуге мүмкіндік бе- реді (қалыпты бөлшектеу бойынша жұмсытарды болдырмау есебінен, құралманы әрлеу көлемін қысқарту және т.б.).Жылыту қалыптары (термоактивтік) бетонның қатуын тездету және қысқы жағдайда жылыту үшін қолданылады (11.10 сур.). Қы- здырғыш элементтер іс жүзінде кез келген қалыпқа құрастырылуы мүмкін: ұсаққалқанды, ірі қалқанды, көлемін ауыстыратын, тайғанақ және т.б. 245 Жылыту қалыбы іш жағына орналасқан металл табақ немесе суға төзімді шереден палубасы бар.271 І Электр қыздырғыш элементтер (қызатын сымдар, тор қызды- рғыштар, тоқжүргізетін жабындар және т.б.) (11.10 сур.қараңыз).Бетондау жұмыстары өндірісіне арналған қалыптық жүйенің қо- салқы элементтері қолданылады:■аспалы мінбелер — қабырғаларды бетондау кезінде қалды- рылған тесіктерге бекітілетін тіреулердің көмегімен қасбет жағынан қабырғаларға ілінетін арнайы мінбелер;■тегістеу мінбелер — қалыпты бөлшектеу кезінде қалыпты те- гістеуге арналған мінбелер;■тұтасқұймалы құралмаларда ойыққұраушылар — терезе, есік және басқа ойықтарға құрастыруға арналған арнайы қалып.11.4. 246 11.4. ДАЙЫНДАМА ЖӘНЕ АРМАТУРА МОНТАЖЫТемір-бетон конструкцияларын қалыптау үшін арналған арматура:■материал бойынша — болат және металл емес;■дайындау принципі бойынша (болат арматура) — болатты ыстық таптау арқылы алынған біліктік және суық күйінде сымдау арқылы шығарылған сым;■профиль бойынша — дөңгелек тегіс және периодты профиль- ге;■темір-бетонды конструкциядағы жұмыс принципі бойынша—қатайған және қатаймаған;■мақсаты бойынша — созылатын кернеуді қабылдайтын жұ- мыс; жұмыс арматурасының өзектері арасындағы жүктемені бөлуге арналған тарату; арматуралық қаңқалардың элементтері қосылыста- рына арналған монтаждық болып бөлінеді.Қатаймаған конструкциялар ірілендірілген монтаждық элементтері дәнекерленген торлар, жазық, кеңістікті қаңқалар түрінде (11.11 су- рет), олардың аймағынан тыс жерде салынып жатқан ғимараттан және кранның көмегімен кейіннен құрастыру дайындаумен армату- раландырылады. Ерекше жағдайларда күрделі конструкциялар тіке- лей жобалық жағдайда дәнекерлеу немесе тұтқырлаумен арматура- лық элементке жалғанған жекелеген біліктерденІ 272  (даналанған арматура) арматураландырылады. Арматуралық бұй- ымдардың өндіріс процесі дайындау және құрастыру операцияла- рынан тұрады.Ауыр болаттан жасалған арматуралық бұйымдар дайындау (диа- метрі 14 мм) келесі операциялардан тұрады: арматураны түзету, тот- тан жою және байланыс беттерін тазалау, түйістік дәнекерлеу, қажет болған жағдайда — беріктендіру, ұзындығы берілген өзектерді кесу, майыстыру. Дәнекерлеу арматурасы арматуралық өзектерді қаңқалар мен торлар, арматуралық қаңқаларға салмалы бөлшектерді бекіту, арматура блоктарын өзара түйістіру және т. б. дайындау кезінде қосу үшін қажет. Ең кең таралған байланыс-нүктелік, байланыс-түйістіру және электродәнекерлеудің электродоғалы, сирек - электроқалдықты және ваннаны дәнекерлеу кезінде қолданылады.Арматураны орнату кезінде жобада көзделген қорғау қабатының 247 қалыңдығы және арматура қатарлары арасындағы қашықтықты қамтамасыз етуі қажет.Темір-бетон конструкцияларындағы қорғаныс қабаты (норма- ланған мерзім ішінде) өрт кезінде арматураны оттан сақтайды және коррозиядан қорғайды. сурет. Арматуралық элементтер:а — жазық тор; б — жазық қаңқалар; в — кеңістік қаңқасы; г — таврлы қима қаңқасы273 Бағаналарды арматуралау, әдетте, дайын арматуралық қаңқалар- мен шығарылады. Қаңқа бағаналары жағдайын тексеруден кейін қа- лыптау қаңқа өзектері іргетастары арматура шығарылымы дәнекер- леумен қосылады.Белағаштар және арқалықтар алдын ала дайындалған қалыптау түрін қолмен немесе монтаждық кранның көмегімен орналасты- рылған арматуралық қаңқалармен арматураландырады. Биік арқа- лықтар арматураландыру кезінде қаңқаларды жинақтау тікелей ашық бүйір қалқаншалармен қалыптау түрімен жүргізіледі.Тақталар мен қабырғалар және басқа да жұқа қабырғалы конструк- цияларды арматураландыру құрылыс алаңына орамалармен әкелін- ген дәнекерлеу торларымен жүргізіледі. Арматуралық біліктерді, қаңқалар мен торларды түйістіру кезінде оларды құрастыру орнында электрмен дәнекерлеу қолданылады, тек ерекше жағдайда ғана жасы- тылған сымдардың көмегімен тұтқырландырылады.Жөнделген арматураны қабылдау жұмыс сызбаларының нөмірі, жобадан ауытқулар мен негіздер көрсетілген жасырын жұмыстар ак- тісімен ресімделеді, сондай-ақ конструкцияларды бетондау мүмкін- дігі туралы қорытынды келтіріледі.Алдын-ала керілген темір-бетон конструкцияларын арматура- лау периодты профильді болаттан жасалған өзектермен, беріктілігі мықты арматура байламдарымен немесе спиралды тоқу арқандар- мен мынадай тәсілдермен жүргізіледі: тіреулерге керілу (құрама конструкциялардың зауыттың өндірісі кезінде пайдаланылады) мен бетонға керілу (зауыттық жағдайда, сондай-ақ монолитті алдын-ала кернеуленген конструкциялар салу кезінде пайдаланылады).Бетонды керу кезінде конструкцияда бетондау процесінде арма248 тураны өткізуге арналған өзек диаметрінен немесе арматура байла- мынан артық диаметрі 10... 15 мм арналар орнатылады.Арматураның керілуі мынадай ретпен жүргізіледі: арматура бай- ламына тіректік қалақтар арқылы домкрат тірелген арнайы шайба кигізіледі. Сым байламы қысқыш сақинада жылжымалы цилиндр- де бекітілген сыналармен бекітіледі, арматура байламы керіледі, әрі тартылу дәрежесі манометр бойынша бақыланады. Қысым есептік- тен асатын 5%-ға жеткенде жобалыққа дейін төмендейді және ци- линдрде сым байламы бекітілу сәтіне дейін конструкцияда қолдау. Кейін шайбалар қысылғаннан және сым байламы анкерлеу домкрат алынады.І 274 Арматураны тоттанудан қорғау және конструкциялардың тұта- стығын қамтамасыз ету үшін арналарға бірден арматураны керу це- мент ерітіндісі тығыздалады (инъекция жіберу).11.5.БЕТОН ҚОСПАЛАРЫН ДАЙЫНДАУ ЖӘНЕ ТАСЫМАЛДАУҚүрылыста бетон қоспаларын дайындау механикаландырылған және автоматтандырылған аудандық және объектінің қасындағы бе- тонерітінді зауыттарында, құрылыстық түгендеу және жылжымалы қондырғыларда жүзеге асырылады.Аудандық зауыттар автомобиль тасымалдарының технологиялық рұқсат етілген қашықтықтан аспайтын қашықтықтарда орналасқан құрылыс объектілерін дайын қоспалармен жабдықтайды. Бұл зауыт- тың қолданылу радиусы деп аталатын қашықтық цементтің техно- логиялық қасиеттеріне және жергілікті жол жағдайларына байла- нысты. Объектінің қасындағы зауыттар олардың 20... 30 тәуліктен аса трейлеріне қайта тіркелуін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін алмалы-салмалы блоктық конструкциясымен орындалады; олар, әдетте, бір ірі құрылыс алаңына бірнеше жыл бойы қызмет көрсе- теді. Құрылыстық бетон араластырғыш қондырғылар серіктестік схемасы бойынша ықшамдалады және бетонның айлық қажеттілі- гі 1,5 мың м3-ге дейін кезеңінде бір құрылыс алаңына немесе жеке объектіге қызмет көрсетеді. Ұялы бетонқоспалары қондырғыларын бетон зауыттарынан технологиялық рұқсат етілген қашықтықтар- дан асатын қашықтықта орналасқан ірі шашыраңқы объектілерінде 249 орынды пайдалану.Бетон қоспасын дайындау (11.12 сурет) цементті қабылдау және қоймалау және толтырғыштардан, оларды мөлшерлеу және араласты- ру және транспорт құралдарына дайын бетонды беру операцияла- рынан тұрады. Конструкцияларды бетондау кезінде теріс темпера- тура жағдайында су және толтырғыштарды жылыту қажеттілігі, ал бетон қоспаларын қолдану кезінде (аязға қарсы, қабаттайтын және т. б.) - осы қоспалардың су ерітіндісінін алдын-ала дайындау қажет- тілігі.275 І  сурет. Бетон қоспасын дайындау технологиялық схемасы Бетон қоспасы аяқталған (дайын бетон қоспасы) немесе бөлшек-тенген (бөлінген компоненттері — құрғақ қоспа) технологиясы бой- ынша дайындалады.Бетон қоспасының көлік процесі келесі операциялардан тұрады: қоспаны бетон қондырғыштарының тарату бункерлерінен қабылдау, оны әр түрлі көлік құралдарымен бетондау объектісіне жеткізу (ор- нын ауыстыру), бетон қоспаларын төсеу орнына немесе оны төсеу орнына жеткізу үшін басқа көлік құралдарына қайта тиеу.Бетон қоспасын тасымалдау, дайындау, орнынан түсіру көбіне- се, автомобиль көлігімен жүзеге асырылады. Ал – түсіру, орнынан төсеу, орнына дейін тасымалдау - крандармен (қауғалардағы), көтер- гіштермен, тасымалдағыштармен, бетонтөсегіштермен, тербелу бер- гіштермен, бетон насостарымен және пневмоайдағыштармен атқары- лады.Бетон қоспасының тасымалдау кезінде оның біртектілігін сақтау және талап етілетін төсеу қозғалысын қамтамасыз ету негізгі техно- логиялық шарттары болып саналады.БЕТОН ҚОСПАСЫН ТӨСЕУ ЖӘНЕ ТЫҒЫЗДАУ І 276 250                                 Бетон қоспасын конструкцияға салар алдында қалыпты, арматура- ны, бұрын төселген бетонды және негізді дайындау жөніндегі опера- циялар кешені орындалады.11.6.  Қалып, арматура, салмалы бөлшектер, анкерлік болттар жобасы- на сәйкестігі, сондай-ақ құрылғының негіздерінің дұрыстығы тек251 серіледі (және жасырын жұмыстар актісімен ресімделеді).Бетондау алдында қалыпты балшықтан тазартады, саңылауларды бітейді. Ағаш қалып бетондау басталғанға дейін бір сағат қалғанда сумен әбден ылғалдандырады.Формалау беттері бетонның жабысуын болдырмайтын жағармай- лармен немесе полимерлі жабындыларымен жағылады. Бетон қоспа- сын төсеудің бетондау конструкциясының тұтастығын қамтамасыз етуі және бетон қоспасын қажетті тығыздауы негізгі технологиялық талаптары болып табылады.Темір-бетон конструкцияларының тұтастығын қамтамасыз ету үшін бетон қоспасын төсеу үздіксіз жүзеге асырылуы тиіс. Алайда, көптеген жағдайларда монолитті конструкцияларды салу кезінде бе- тондауда үзілістер болуы мүмкін, сондықтан жұмыс тігістері орна- тылады.Жанасу орны бұрын және жаңа піскен бетонға нөлдік нүктелерде есептік эпюр сәттерді қою ұсынылады.Күрделі темір-бетон конструкциялары үшін (доғалар, жинақтар және т. б.) ықтимал жұмыс жіктерінің орындары жобаларда көр- сетіледі. Бетондау кезінде бағаналардың жұмыс тігістері іргетастың жоғарғы бетінің деңгейінде, ал арқалықсыз жабындарда — үстіңгі иығының негізінде орналасуы мүмкін. Рамалық конструкцияларды үзіліссіз бетондау ұсынылады.Арқалықтар мен тақталар бір мезгілде бетондалады. Жазық тақта- ларды бетондау кезінде тігіс тақталардың қысқа жағының кез келген жерінде орындалады.Бетон қоспасын төсеу үш әдіспен жүзеге асырылады: тығыздықпен, құюмен (бетон қоспасының суперпластификаторлармен) және қы- сым жүргізумен. Әрбір төсеу әдісінде негізгі талап сақталуы тиіс — әрбір кейінгі қабат өткен қабат қатқанға дейін төселуі қажет.Үлкен конструкциялар жоспарында (мысалы, іргетас плиталары) бетон қоспасы (11.13 сурет) көлденең қабаттармен және әдетте, бар- лық алаңға төселеді. Көп қабатты төсеу кезінде тұтастықты қамтама- сыз ету үшін екі-үш қабатты бір мезгілде сатылы салу тәсілі қолда- нылады. Сатымен салу кезінде қабаттарды массивтің барлық алаңы бойынша қаптау қажет болмайды.277 І 2 252 2 сурет. Бетон қоспасын төсеу:а — қабаттап; б — сатылы; 1 — төселген бетон қабаты; 2 — төселі- нетін бетон қабаты; h — қабаттың қалыңдығыҚажетті тығыздығы мен біртектілігін қамтамасыз ету үшін бетон қоспасы тығыздалады. Бетон қоспасын тығыздауда тербелу кең та- ралған тәсіл болып табылады.Бетон қоспасы тиксотроптық жүйелер класына жатуы тербел- гіш тығыздауымен негізделген. Тербелу бетон қоспасының дәндер арасындағы ілінісу күшін азайтады. Бұл жағдайда бетон қоспасы құрылымдық беріктігін жоғалтады да ауыр тұтқыр сұйықтық қаси- еттерін алады. Сұйыту процесі қайтымды болып табылады. Тербелу аяқталғаннан кейін бетон қоспасы құрылымының беріктігі қалпына келеді.Тербелу әсерінен толтырғыштың бөлшектері тербелгіш қозға- лысқа келеді, бетон қоспасы сұйытылады да жоғары тұрақсыздық пен қозғалғыштық алады. Нәтижесінде ол қалыпта жақсы бөлініп, қалыпты, сонымен қатар, арматура өзектері арасындағы кеңістікті толтырады. Бетон қоспасы (11.14 сурет) ішкі (тереңдік), үстіңгі және сыртқы тербелгіштер көмегімен тербеледі. Ішкі тербелгіштер бетон қоспасына салынған жұмыс бөлігіне корпус арқылы тербелістер жі- береді. Тығыздалған бетон қоспасына орнатылатын беттік тербелі- стер оған жұмыс алаңы арқылы тербелістер жібереді. Сыртқы тер- белгіштер қалыпқа бекітілген арнайы ұстау құрылғылар көмегімен бетон қоспасына қалып арқылы тербелістер береді.Қолдану сол немесе басқа типтегі тербелгіштер көлеміне және бе- тондау конструкцияларының нысанына, оның арматуралау дәре- жесіне және және талап етілетін қарқындылығымен бетондауына байланысты. Шоқпар үлгідегі ішкі тербелгіштер көлемді конструк- цияларға әртүрлі дәрежедегі арматуралау төселетін бетон қоспасын тығыздау үшін қолданылады, ал ішкі икемді білік — әр түрлі типтегі қалың арматуралаланған конструкцияларға. 34 253 сурет. Бетон қоспасының тербелгіш түрлері және тербеліс та- рату схемалары:а — ішкі — виброшоқпар; б — ішкі икемді білік; в — үстіңгі — алаңдық; 1 — корпус; 2 — қарнақ; 3 — электр қозғалтқыш; 4 — икемді білік шлангысы; 5 — алаңСыртқы тербелгіштермен бетонның тек жоғарғы қабаты тығыз- далады; олар жіңішке тақталар мен едендерді бетондау кезінде пай- даланылады. Сыртқы тербелгіштер бетон қоспасы қалың арматура- ланған жұқа қабатты конструкцияларда тығыздалады (11.14 суретін қараңыз).Ішкі және сыртқы тербелгіштер радиуспен сипатталады, ал беттік тербелгіштер — зерттелген қабаттың қалыңдығымен. Осылайша, тербелгіштер қуатына байланысты құрылатын ауытқу шегі мен тер- беліс жиілігіне қарай ішкі тербелгіштер радиусының әсері 15...60 см, сыртқы — 20...40 см, ал жер үсті тербелгіштерінің талқылау тереңді- гі 10.30 құрайды.Тербелгіштік тығыздау әдісі қозғалысы 6.8 см орташа пластика- лық бетон қоспалары кезінде ең тиімді болып табылады. Неғұрлым қозғалмалы қоспалар тербелу кезінде қоспалар жіктелуі байқалады. Әрбір қабаттың қалауына қарай ішкі тербелгіш тұтастықты қамта- масыз ету үшін 5.8 см төмен жатқан қабатқа түседі және бір пози- циядан екінші позицияға қойылады. Ішкі тербелгіштің позициялары арасындағы қашықтық олардың әсері бір жарымдық радиустан ас-пауы тиіс.279 І Беткі тербелгішті ауыстырған кезде оның жұмыс алаңы жапсарлас тербелу учаскесін кем дегенде 10 см-ге жауып тұруы қажет.Жұқа қабырғалы және қалың арматураланған конструкцияларды бетондау кезінде, сондай-ақ жоғарыжылжымалық (конустың шө- гуімен 10 см-ден астам) және құйма қоспаларын пайдалану кезінде қоспаның қабаттасуын болдырмау мақсатында тербелу кезінде түй- реу әдісін қолданады.Аз арматураланған конструкцияларға қатты қоспаларды төсеу кезінде, сондай-ақ кейбір себептермен тербелгіш қолдануға бол- маған жағдайларда қоспаны тығыздануына тегістеу қолданылады.11.7.БЕТОНДЫ БАБЫНА КЕЛТІРУ ЖӘНЕ 254 ОНЫҢ КҮТІМІ ТУРАЛЫТөселген бетонды бабына келтіру және оның күтімін баста- пқы кезеңде бетонның қатаюуын қамтамасыз ету қажет:■бетонға арналған қарқынына температуралық-дымқыл ре- жимге қолдау көрсету;■температуралық сиықсыздануды шөгіп бос қалған орынды жарық түскен бірқатар жіктерді болдырмау.■қатқан бетонды соққыдан және құрлымдарды сапалығын бұ- зылуын басқа әсерлерден сақтау.Жаңа жинақтаған бетон өз қалпын су себу арқылы дымқыл жағдайда (жазда – күн сәулесінен, ал қыста - аяздан) қорғаныш-реле- ванттармен сақталады. Адамдарға арналған конструкциялар бойын- ша қозғалу, сондай-ақ ағаш және қалып құрылыстардың құрылысы тек 1,5 МПа бетон қоспасы бойынша ғана жүзеге асырылады. Бе- тондалған құрылымдар арасымен автотранспорттың және бетон салғыш машинаның қозғалысы, бетонның өндірістік жұмыс жоба- сымен қарастырылғанда, беріктігін байқағаннан кейін шешіледі.Бетонның күтуі оның ұзақтығын және кезеңдік жұмыстары жөнінде бетондық іс-шаралары туралы бетон журналында көрсетіл- ген.280 КОНСТРУКЦИЯНЫҢ ҚАЛЫПЫН АЛЫП ТАСТАУКешендік технологиялық үрдісте монолиттық құрлымдарды тұрғызғанда қалыптан алғанда (қалып) аса маңызды еңбекті көп қа- жет ететін операция болып табылады.Қалыптың құрлымы бетонға берілген тапсырманың беріктігі- не жеткенде өндіріледі. Қоршама қалыпты алып тастағанда бірінші қалыптың бүйір элементтері алынады. Бетоннан жасалған қалыптар, бетоннан 50 ... 70% жобалық беріктілігі жеткенде, ал кейбір кон- струкциялар үшін - 100%.Көп қабатты ғимараттардың құрлысын қабатты құрастыру каңқа арқылы жүргізіледі.Беткі қабаттың конструкцияланбаған бетон жабындыларымен толықтырылып, толықтай сақталады, сондай-ақ төменгі жағы мен ұзындығы 4 метрге жететін прокамерлерге бөлінеді.Ағаштан жасалған қалып толығымен жойылады, егер бетон кон255 струкцияларды жобалауға мүмкіндік береді.Өнеркәсіптік беткі қабаттар арқылы бояуды қолдана отырып, кон- струкцияларды бояу арқылы беткі қабаттардың құрылысы аяқтала- ды, олар бетоннан және келесі ұшырудан кейінгі деңгейге сай келетін барлық қызметтерін бұзады. Кәдімгі инвентарлы қалыпты пайда- ланылатын кезде, домкрат астындағы тіреу немесе бұрандамалар астындағы кілттерді түзету жасалады. Бұл өз кезегінде жинақталған конструкцияның меншікті массасының жүктелуіне және бірқалыпты салмақты қамтамасыз етеді. 256  11.12 сур. Су толтырғыштарын қыздыру Цементті және тол- тырғыштардықабылдаужәне қоймалау Әртүрлі қоспалармен ерітінділерді дайындау Цементті және бетон қоспаларынтолты-рғыштарын бөлу   Құрғақ бетон қоспасын беру Бетон қоспаларының компоненттерін араластыру Бетон қоспасын беру              11.9 ҚЫСҚЫ МЕРЗІМДЕ БЕТОНДАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІТұтасқойма бетон және темір-бетон технологиясында «қысқы мерзім» түсінігі күнтізбелік түсінігінен ерекшеленеді. Қысқы мерзім- дер сыртқы ауаның орта тәуліктік температурасы 5 °С дейін төмен- дегенде, ал тәулік бойы температураның айырымы 0 °С болғанда басталады. 257 Теріс температураларда цементі бар су мұзға айналады және це- ментпен химиялық біріктіруге келмейді. Осының нәтижесінде ги- драттану реакциясы тоқтайды, тиісінше бетон қатаймайды. Бетонда бір мезгілде мұзға айналуында судың көбеюімен болған (шамамен 9 %) маңызды ішкі қысымдар дами бастайды. Бетон ерте қатайту кезінде оның нашар құрылымы осы күштерге төтеп бере ал- майды және бұзылады. Келесі ерітуде қатқан су қайта сұйықтыққа айналады және гидраттану үрдісі қайта жаңғырады, алайда бұзылған құрылымдық байланыстар бетонда толығымен қалпына келмейді.Осы үрдістер бетонның беріктігін және арматурамен жалғасуын барынша төмендетеді, сондай-ақ оның тығыздығын, тұрақтығын және ұзақ жасауын төмендетеді.Егер бетон қатқанға дейін нақты бастапқы беріктігіне ие болса, она теріс температураларда болған үрдістер оған жағымсыз әсер ет- пейді. Бетонның қатаюындағы қауіпті емес минималды беріктік кри- тикалық деп аталады. Нормаланған критикалық беріктіктің көлемі бетон класына, түріне және құрылымды пайдалану шарттарына бай- ланысты. Осылай, есептік жүктемемен салмақ түсетін құрылымдар үшін нормаланған критикалық беріктікті жобалық беріктіліктен - 100% құрайды; салмақ түспейтін арматурасы бар құрылымдар үшін-50% жобалық беріктіктен; алдын ала салмақ түсірілген арматурасы бар құрылымдар үшін - 80% жобалық беріктіктен.Бетонның қатаю ұзақтығы және оның соңғы ерекшеліктері көп жағдайларда бетон шыдайтын температуралық шарттарға байла- нысты болады. Температураны көтеруге қарай бетон қоспасындағы судың белсенділігі артады, цемент клинкері минералдарымен өзара әрекет еті үрдісі жалдамдайды, бетон құрылысының қалыпқа кел- тіру үрдістері қарқындайды.Температура төмендегенде барлық үрдістер тежеледі және бе- тонның қатаюы баяулайды. Сондықтан қыс мерзімінде бетондау кезінде бетон аз уақытта және барынша аз еңбек шығындарымен критикалық немесе тапсырылған беріктікті алғанға дейін бетон қа- таятын температуралық-ылғалды жағдайлар жасау және оны үнемі ұстап отыру қажет.Бұл үшін бетонды дайындау, ұсыну, қалау және бабына келтірудің келесі арнайы әдістері бар:■толтырғыштарды және суды жылыту (бетон қоспасының 258 температурасын 35.. .40 °С дейін көтеру);■ысытылған компонеттерді бетонараластырғышқа салудың басқа тәртібі (алдымен су құйылады және ірі толтырғыш салынады, кейін барабанның бірнеше айналымынан кейін – құм және цемент);282  ■бетон қоспасын араластыру ұзақтығын ұзарту (1,2—1,5 есе);■бетон қоспасын жабық жылытылған және жұмыс алдында ысытылған ыдыста (қауға, машина кузовы) тасымалдау;■тасымалдау уақытын минимумға дейін және шамадан тыс артуын қысқарту;■тиеу және түсіру орындарын желден қорғау;■құрылымда бетон қоспасын беру құралдарын жылыту (хо- боттар, виброхоботтар және т.б.);■қалыпты және арматураны қардан және мұздардан тазарту;■диаметрі 25 мм көп арматураны, сондай-ақ қатты прокат бет- терді және ірі металл төсеме бөлшектерді -10 °С төмен температура- да қалыпты температураға дейін жылындыру;■қатты қарқынмен үздіксіз бетондау.Қалау әдісі және бетон қоспасы салынатын негіздеменің ахуалы негізбен жіктелуде бетон қоспасының қатып қалу мүмкіндігін бол- дырмауы керек (негіздеме қалыпты температураға дейін жылынды- рылады және кейін қатып қалудан қорғалады).Қыс мерзімінде бетонды бабына келтіру әдістемелері үш топқа бөлінеді:■оны даярлауда немесе құрылымға қалау алдында бетон қоспасына енгізілген бастапқы жылуұстаушыны пайдалануды қара- стыратын әдіс, және қатаюда болатын цементтің жылубөлуі – термос әдісі деп аталынады;■құрылымға салынған бетонды жасанды жылытуға негіз- делген әдістер: электрмен қыздыру, жанасу, индукциялық және ин- фрақызыл жылыту, конвективтік қыздыру;■арнайы аязға қарсы химиялық қоспалар көмегімен бетонда суда кристалдау температурасын төмендету нәтижесін пайдалана- тын әдістер. 259 Қандай да бір әдісті немесе әдістер комбинациясын таңдау құрылым түріне немесе көлемділігіне, бетон түріне, құрамына және талап етілетін беріктілігіне, жұмыс өндірісінің шарттарына және т.б. байланысты болады.Термос әдісі бетон қатаю үрдісінде бетонмен бөлінетін экзотер- микалық жылуды және толтырғыштарды және суды жылытуда бе- тон қоспасына енгізілген жылуды пайдалануға негізделген. Жылуды жоғалтуды азайту үшін бетондалатын құрылым қосымша жылу- дыоқшаулағыш материалдармен жабылады. Бетондағы ішкі жылу қоры тапсырылған бетон беріктілігіне алу сәтіне дейін құрылым салқындағанда жылу шығынын жабуы қажет.Термос әдісі бетондалатын құрылым қаншалықты көлемді бол- са, соншалықты тиімдірек. Термос әдісін қолдану саласын кеңейту үшін бетонға цемент салмағынан 2 % дейін салынған қосынды-жыл- дамдатқыштар (хлорлы кальций, көмір қышқыл калий - поташ, ни- трит натрия және басқ.) қолданылады. Бұл қосындылар бетонды ба- бына келтірудің бастапқы кезеңінде қатаю үрдісін жылдамдатады. Осылай, цемент салмағынан 2%-дық хлолы кальций қосылған бетон үшінші күннің өзінде сол құрамдағы, алайда қосындысыз бетонға қарағанда 1,6 есе жоғары беріктікке қол жеткізеді.Бетонды электрмен қыздыру электрод тәсілімен немесе электрлі жылыту аспаптармен жүзеге асырылады. Электрод тәсілі жаңа-да- ярланған бетон қоспа қасиетін пайдалануда электр тоғын жақсы өт- кізуде көрсетіледі.Қоспа арқылы тоқтың өтуінде электр энергиясы жылуға айнала- ды, оның есебінен қоспа жылынады. Жылыту қарқындылығы қалың- дыққа бетон қоспасы электр тоғы өтетін болат өзекшелер (электрод- тар) арасындағы қашықтықтың өзгеруі есебінен реттеледі.Жанаспа (кондуктивтік) жылытуда онымен өтеттін электр тоғы өту кезінде өткізгіште бөлінетін жылу қолданылады, кейін құрылым беттеріне жанасу жолымен және бетонның өзіне жылуөткізгіштік жолымен беріледі. Бетонды жанаспа жылыту үшін термобелсен- ді (жылытатын) қалыптар және термобелсенді иілгіш жабындылар қолданылады.Инфрақызыл жылытуда инфрақызыл сәулелердің денеге сіңу және жылу энергиясына ауысу қабілеттілігі қолданылады.Инфрақызыл сәулелерден шыққан жылу жылытылатын денеге қан- дай да бір жылуды таратушының қатысуынсыз бірден беріледі. 260    Сәуле беттеріне сіңумен, инфрақызыл сәулелер жылу энергиясына айналады. Осындай күймен беткі қабаттардан жылытылған дене өз жылуы есебінен ысытылады.Инфрақызыл сәулелердің ошағы ретінде электр тоғынан жұмыс істейтін құбырлы металл және кварц сәулелендіргіштер қолданыла- ды.Инфрақызыл жылыту пайдаланылады:■арматураны, мұздатылған негіздерді және бетон беттерін жылыту үшін;■қабаттар арасындағы жыбандыларды орнатуда, қабырғалар- ды және әртүрлі қалыптарда басқа элементтерді тұрғызуда бетонның қатаюын жылдамдатуда.Индукциялық жылыту арматураға толы, болат қалыпта бетонда- латын тұтасқойма темір-бетон құрылымдарды жылытуда, сондай-ақ жинақтама элементтер жіктерінде қолданылады.Осы әдіс арматурада және қалыпта электромагниттік индукция әрекеті нәтижесінде индукциялық (құйынды) тоқтан пайда болатын жылуды пайдалануға негізделген. Индукциялық әдіс 12...28 с бұрын 28-күндік мерзім қатаю беріктігінен беріктігі 50...70% бетонды алуға мүмкіндік береді.Индуктор ретінде мыс немесе алюминий тарамдар көмегімен оқ- шауланған сымдар пайдаланылады.Жылытудың конвективтік әдісінде жылу энергиясы бетонға қы- здырылған (күнделікті қозғалатын) орта – жылы ауа немесе бу арқылы беріледі. Бұл жағдайда бетон онымен тапсырылған берік- тілікті алғанға дейін жылы үйшіктерде ұсталады. Жылы үйшіктер құрылымның қандай да бөлігін қамтитын және барлық бетонда- латын құрылымды қамтитын көлемді жазық (секциялық) болады. жылы үйшіктерде температура 5.10 °С деңгейінде ұсталады, соның салдарынан бетонның қатаюы баяулайды, қалыптан тыс беріктілік- тің бетонын алу ұзақтығы көбейеді.Жылы үйшіктер электрлі немесе бу калориеферлермен, кей жағдай- ларда (мысалы, бөлек тұрған іргетастарды тұрғызуда, көлемді жылу үйшіктерін қолданумен) – «қауіпті» бумен жылытылады.Аязға қарсы қосындылары бар бетон кейбір химиялық заттардың 261 су ерітінділерімен еріді және теріс температураларда қатады.  Аязға қарсы қосындылары бар бетондар алдын ала-қиын құрылымдарда, динамикалық жүктемелерге ілікке құрылымдарда, судың құбылмалы деңгейі аймағында орналасқан құрылымдарда және т.б. қолданылмайды.Аязға қарсы қосындылары бар бетон әдеттегі бетон сияқты қала- нады және тығыздалады.Бетон қоспасын даярлау үшін қатып қалмаған түйіршіктері жоқ және мұздалмаған қиыртастар немесе гравийлер, ал құм – ерітіл- ген күйде қолданылады. Қалаудан және тығыздаудан кейінгі бетон қоспасының температурасы қолданылған еріту ерітіндісінің қатаю температурасынан (толтырғыштар ылғалдылығын ескерумен) 5 °С кем емес асуы керек. Қалыпты, арматуралық, бетон және қалыпты алып тастау жұмы- старының өндірісінде сатылар мен мінбелердің бекітілуін, олардың тұрақтылығын, төсеніштер, баспалдақтар, таяныштар, қоршаулар- дың дұрыс орналасуын бақлау қажет. Ірі элементтерді құрастыруды кран көмегімен жүргізу керек. Қалыптың ірі блокты элементтерін бірнеше яруста орналастыруда әр келесі ярус төменгі ярус нақты бекітілгеннен кейін құрастырылуы керек.Жылжымалы баспалдақ-асылмалы баспалдақтан колонналардың қалқанды қалыбын, ригельдерді және арқалықтарды жер деңгейінде- гі немесе 5,5 мм көп емес төмен жатқан жабынды биіктікте орнатуға рұқсат етіледі. 5,5 мм-ден 8,0 м дейін биіктіктегі жұмысқа қоршалған алаңдағы жылжымалы мінбелерден ғана рұқсат беріледі.Жер немесе қалып жабындысының деңгейінен 8 м көп емес биіктік- те қоршауы бар ұсталатын сатыларда қойылған жұмыс төсеніштер- ден орнатылады.Пісірме жұмыстарын орындауға дәнекерлеушінің тиісті білік- тілігі және жұмыс өндірісіне рұқсаты бар тұлғалар ғана жіберіледі. Кернеу астындағы электрлі пісірме құрылғылардың барлық бөлік- тері қапталармен жабық болуы тиіс. Кернеу астында емес электрлі пісірме құрылғылардың металл бөлшектерін, сондай-ақ пісірілетін құрылымдарды жерге тұйықтау керек. 262   ТҰТАСҚОЙМА ҚҰРЫЛЫМДАРДЫ ТҰРҒЫЗУДАҒЫ ҚА- УІПСІЗДІК ТЕХНИКАСЫ  Бетонараластырғыш және басқа құрылғыларды ажыратқыш сөніп тұрғанда ғана тазартуға және жөндеуге болады.Бетон сорабының жан-жағында ені 1 м кем емес өту орындары қалдырылады. Жылу кезеңде бетон өткізгіш сумен немесе тығынмен, қысқы кезеңде – тығыздалған ауамен тазартылады. Тығыздалған ау- амен тазартуда жұмыскерлер бетон өткізгіш тесігінен 10 м кем емес қашықтықта болуы керек.Вибратор корпусын жұмыс басталғанға дейін жерге тұйықтау қа- жет. Вибраторлармен жұмыс істеуге тек резеңке биялайлармен және резеңке етікпен рұқсат беріледі. Вибраторды сумен жууға тыйым са- лынады.Бетонды электрмен қыздыруға 60 В жоғары кернеумен жүргізуге тыйым салынады. Бетонды суаруда тоқты сөндіру керек.Бетон қоспасын электрлі қыздыру жүргізілетін орын қоршалған болуы керек. Қауға (бункер) және қоршау арасындағы қашықтық 1 м кем болмауы керек. Қыздыру алаңы жарықтандырылған және дыбыстық және жарық сигналдармен жабдықталуы тиіс. Найзағай және күші 6 балл және одан жоғары (немесе жел жылдамдығы 9,9 м/с) жел кезінде сыртқы сатылармен бетон және темір-бетон жұмы- старын орындауға тыйым салынады.БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫТұтас қойма немесе темір-бетон ғимараттарын тұрғызудың кешенді үрдісінің құрамына қандай үрдістер кіреді?Қалып қандай элементтерден тұрады?Қалыпқа қандай талаптар қойылады?Тұтасқойма құрылымдардан жасалатын ғимараттарды тұрғызуда қалыптың қандай түрлері пайдаланады?Қандай жағдайларда көлемді-ауыстырмалы қалып қолданы- лады?Арматуралық бұйымдар өндірісінің үрдісі қандай операция- лардан тұрады? 263 Вибраторлардың қандай түрлері бар?Қыс мерзімінде бетондау жұмыстар өндірсінің ерекшелік- тері қандай?Қандай жағдайларда жылытудың индукциялық әдісін пайда- ланған мақсатқа лайық? ГЛАВА 12КІРПІШ ҚАБЫРҒАЛАРМЕН ҒИМАРАТТАРДЫ ТҰРҒЫЗУҚабырғалық қоршаулар ретіндетабиғи және жасанды тастар кең қолданылады. Бұл шикізаттың көп қорын және тас құрылымдары- ның бірқатар оңтайлы қолдану қасиеттерін көрсетеді: ұзақ жарам- дылығы, берік сипатталарын, атмосфералық әсерлерге және отқа төзімділігін, кез-келген конфигурациядағы ғимараттар мен құрылы- старды салу мүмкіндігін.Кірпіш архитектуралық көзқарасымен қа- лалық көлемдердің жалпы түрін «тірілтуге» мүмкіндік береді Кір- піш ішкі және сыртқы салмақ түсетін қабырғалар мен аралықтарды, лифтік шахталарды, колонналарды, баспалдақ алаңдарын және т.б. тұрғызуда қолданылады. Кірпіш қабырғалар жайлардың саңылаусы- здандыру, жылуды өткізбеу, және дыбыс өткізбеудің жоғары деңгей- ін қамтамасыз етеді.12.1.НЕГІЗГІ ТЕРМИНДЕР ЖӘНЕ АНЫҚТАМАЛАРВерста — екі жақтан қалаудың барлық сыртқы қатарлары. Вер- стлар сыртқы болады, егер олар сыртқы қатарды істесе (қасбетке қаралған), және ішкі болады, егер қалау қатары жай ішіне қараса. Үшкір және бойлық версталар ерекшелейді.Тегістеу (қалау) — тігістер толығымен ерітіндімен толтырылады. Қуыстарды жіктеу (қалау) — тігістер сылау қабаты қалаумен жақ-сы бірігу үшін 10...15 мм-ге толтырылмайды.Бөлінген орын —қалаушылардың әр звеносына бөлінген, жұмыс орын ұйымдастырылатын учаске. Қалаушылар звеносының жұмыс орнына жұмыс аймағы және материалда орналастыру аймағы кіреді. Шой таспен толтыру — толтыру кезінде версталар арасындағы қа-лаулардың ішкі қатарлары.Қармау — осы сәтте жұмыстардың нақты циклы орындалатын (қа- лау, мінбелерді орнату, жұмыс орындарын даярлау және т.б.) тұрғы- зылатын ғимараттың бөлігі.288 264  Қалау жұмыстары — тас құрылымдарды, ғимарттар мен құрылы- старды тұрғызуда орындалатын құрылыс жұмыстары. Қалау жұмы- старына негізгіден (ерітіндіде кірпішті қалау немесе тастарды қалау) басқа қосымша үрдістер (сатыларды және мінбелерді орнату, мате- риалдарды ұсыну және т.б.) кіреді.Қалаудың бойлық қатары — қабырға бойымен ұзын жағын қалауда пайда болатын қатар.Мінбелер — жабынды үстнде орналасқан ағаш төсеме; кейбір құрылыс жұмыстарын жүргізуде (мысалы, қабырғаларды қалау) жұ- мыс орны ретінде қызмет етеді.Сөгу астында — тігістер арнайы расшивкамен алынады. Қатарлағыш — дқалау қатарлары белгіленген, сондай-ақ ойықтар-дың төмені және жоғарысы, маңдайша, жабынды плитасының қала- уы және т.б. көрсетілген ағаш немесе металл рейка. Қатарлағыштар бұрыштыққа - ішкі бұрыштарды қалау үшін, кермеліктерге – ішкі бұрыштарды қалау үшін; қабырғаның тік учаскелерінде орнатыла- тын аралықтарға бөлінеді.Тігістерді сөгу (қалау) — тігістерге әртүрлі пішіндер беріледі: дөңес, сопақша, тікүшбұрыш, төртбұрыш және басқ. Тігістерді өң- деу арнайы құрал – расшивкамен жүргізіледі.Қалаудың үшкір қатары — тасты қысқа қатармен қалауда пайда болатын қатар.Жұмыс мөлшері — барлық ғимаратта неме бір қармауда қабырға- ларды тұрғызу ұзындығы.Түзік бау — қатардың көлденеңдігі қамтамасыз етілетін аспап (қат- ты қатарлағыштарға бекітіледі) .Кемер (тас қалау) — қалаудың уақытша тоқтау орны. Ол тікелей немесе еңіс (қума) болуы мүмкін.Ярус — биіктігі (1,2...1,5 м) бойынша шартты шектелген ғимарат- тың бөлігі, онда қалаушылардың жұмыс деңгейі өзгермей, бір ауы- сым бойы қалаудың жұмыс үрдістері орындалады бөлінген орын қабаттың биіктігіне және қабырғалардың қалыңдығына байланысты биіктігі бойынша екі-үш ярус бөлінуі мүмкін.12.2.ТАС ҚАЛАУДЫҢ МАТЕРИАЛДАРЫ ЖӘНЕ КЕСУ ЕРЕЖЕЛЕРІТас қалау бір-бірімен бір ортақ ерітіндімен біріккен бөлек тастар265 дан орындалады.289 Қолданылатын материалдарға байланысты тас қалау жасанды та- стардан және табиғи тас материалдардан, тұтас, жеңілдетілген, кера- микалық және бетон тастардан ұсақ блокты кірпіштен, кесек тастан, кесек-бетон және қашап қалауға бөлінеді.Жасанда тастардан қалау тұтас немесе кеуек кірпіштен және тұтас немесе тірүшбұрыш тастардан жасалады.Табиғи тас материалдардан қалау дұрыс және дұрыс емес пішінді тастардан орындалады. Пішіні дұрыс емес тастардан қалау кесекті деп аталады. Кесек тастан қалаудың әртүрлілігі кесек-бетон қалау болып келеді, ондағы кесек тас қабаттары олармен ауыстырылатын бетон қабатына тығыздалады.Өлшемдері 250х 125х х 65 мм дұрыс пішінді таста (12.1 сурет) алты жазықтығы бар, оның ең үлкендері тасты жалпағынан қалау кезінде ұя, ұзын бүйірлік қырлары – бойлық, ал қысқалары – үшкір деп аталады. Тас қалау қатарлармен орындалады (12.1, б сурет).Ұзын жағымен тасты қалауда қабырға бойына бойлық қатар, ал қысқаны қалауда – үшкір пайда болады. Екі жақтан қалаудың бар- лық сыртқы қатарлары версталар деп аталынады. Версталар сыртқы болады, егер олар сыртқы (қасбетке қаралған) қатар, және ішкі деп аталынады, егер қатардың қатары жайдың ішкі жағына қараса. 12.1 сурет. Кірпіш қалаудың элементтері:а — әдеттегі кірпіш; б — қалыңдығы екі кірпіш қабырғаны қалау учаскесі : 1 — бойлық; 2 — үшкір; 3 — ұя; 4 — версталар; 5 — шой таспен толтыру; 6 — бойлық қатар; 7 — үшкір қатар; 8 — тіекелей бойлық тігіс; 9 — тікелей көлденең тігіс; 10 — көлденең тігіс      |р (ZZl^CZ) 266 (=□■(=□ t——іі—mtm ) яeсурет. Тас қалауды кесу ережесі:а — тікелей жүктемені төменгі тасқа беру сызбасы; б — Р еңіс күш тастарына әрекеттер; в — өзара-перпендикуляр жазықтықтармен қа- лай қабатын дұрыс бөлшектеу; г — қалау қабатын дұрыс бөлшек- темеу; д — тігістерді байламай қалау; е — тас жартысына жабумен қалау (тігістерді байлаумен)Бойлық және үштік версталарды ерекшелейді. Версталар арасына салынған қалаудың ішкі қатарлары тығын қатарлар немесе тығын деп аталынады (12.1суретті қараңыз).Бөлек тастар арасындағы аралықтар қалауда тігістер пайда бол- дырады.Тігістердің орналасқан жеріне байланысты қалауда көлденең және тікелей болуы мүмкін. Тікелей тігістер ұзына бойы бөлінеді, егер олар қабырға бойынша орналасса, көлденең, егер қабырға көлденеңінде орналасса (12.1, б суретті қараңыз). Тігістерді өңдеудің тәсілдері әртүрлі болады: қуыс, тілікше және сөгу.Қабырғалардың қалыңдығы кірпіштің немесе кірпіш жарты- сының қысқа ұзындығымен қабылданады және V2; 1; 1V2; 2; 2V2 және 3 кірпіш орындалады. Кірпіш әдетте қалауда ұямен, яғни жал- пағынан; ол қабырғасына (бойлап) қойылуы мүмкін, мысалы карниз- дерді және аралықтарды орнатуда, немесе үшкір қырымен, мысалы, пештерде қалауда салынуы мүмкін.Қалаудың жіктерін байлауын қамтамасыз ету үшінТолық емес кірпішті пайдаланады: төрттен үш, жартысы және төрттігі қолданылады. Толық емес тастарды кирочка немесе күрек- ше көмегімен уатумен алуға болады.291  4 (б)-йряд 267 4-й ряд сурет. Екі кірпіш қалыңдығы бар қабырғаларды қалаудағы таңбалау сызбалары:а — бір қатарлы (тізбекті) таңбалау; б — көп қатарлы таңбалау; в—үш қатарлы таңбалау; 1 — үшкір қырлы қатар; 2 — бойлы қатар; 3 — кірпіш төрттігі; 4 — үш төрттік кірпіш; 5 — үш тікелей жіктерді біріктіру; 6 — кірпіштің жартысы РЯД - қатарБір ортаққа ерітіндімен ібірктірілген, бөлек тастардан жасалған тас қалау (12.2 сурет) қалауға түскен әрекеттегі жүктемелер әсерінен онда жинақталған тастар араласып кетпейтін тұтасқойманы ұсынуы тиіс. Қалау көлемділігінле тастардың жылжуын болдырмас үшін оларды тас қалауды кесу ережесіне сәйкес жинақтаған дұрыс.292  Қалау беріктігі және қалаушылар еңбегінің өнімділігі айтарлықтай маңызда жіктерді таңбалау жүйесіне байланысты. Көбінесе тараған- дары үш қатарлы, тізбекті (бір қатарлы) және жіктерді таңбалаудың көп қатарлысы.Кірпіш қала үрдісінің өндірістік үрдісі неізгі (кірпішті ұсыну және орналастыру, ерітіндіні ұсыну, жағу және тегістеу, кірпіштерді қалау) және қосымша (қатарлағыштарды орнату, түзік бауды тар- ту және ауыстырып қою, кірпішті қашау, қалауды тексеру) жұмыс операциялар қатарынан тұрады. Қалаумен бірге сатыларды, мінбе- лерді орнату, қайту ауыстыру, жиынтық темір-бетон құрылымдарды құрастыру бойынша үрдістер орындалады.Ғимараттың ішкі және сыртқы қабырғаларын қалауибір мезгілде орындалады. Қажет болған жағдайларда қабырғалар түйіскен жер- лерде еңіс немесе тікелей шртабтар қалдырады (12.4 сурет).Ғимараттар мен құрылыстарды жалпы кірпіштен тұрғызу жүр- гізілмейді. Қысудан басқамен жұмыс істейтін құрылымдар темір-бе- тон жиынтық немесе тұтасқоймалармен ауыстырылады. Осылай, бір мезгілде (кешенді) 268 ЖҰМЫСТАРДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ОНЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ а б 2>сурет. Штраб құрылғысымен қабырғалардың түйісуі:а — тікелей, болашақ қабырғаның жанасу орнында; б – бұрыш асытнда екі қабырғаның тұйісу орнында кемер (сатылы); 1 — арма- тураның шығуы; 2 — болашақ қалаудың контуры тұрғызу, орындаушылары, механикалау деңгейі және т.б. әртүрлі үрдістер бірге орындалады.Сондай-ақ кірпіш қалауды енгізу үрдісінің өзі материалдарды ұсы- ну және мінбелерді ауыстыру секілді қол еңбегінен тұрады және жақ- сы механикаланған үрдістерден тұрады.Сондықтан кірпіштен ғимараттарды тұрғызудағы басты проблема барлық қасыушылардың жұмысын уақытта және кеңістікте ұйымда- стырудың нәтижесі болып келеді.Қауіпсіздік техника талаптарына сәйкес жұмыстардың (қармау) бір учаскесінде жұмыстың бір түрін орындайтын жұмыскерлер: қа- лаушылар немесе монтажшылар, бетоншылар, ағаш шеберлері және т.б. болуы тиіс.Ғимараттың кейбір үрдістерін орындау кезектілігіне байланысты бөлек, бірге немесе аралас әдіспен тұрғызылуы мүмкін.Жеке бөлек әдісте барлық жұмыстар кезекпен жүзеге асырылады: алдымен қаңқаның ішкі құрылымын барлық биіктігіне тұрғызады, кейін барлық сыртқы қабырғаларды салады, осыдан кейін өңдеу жұ- мыстарын жүргізеді. Осы әдіс бөлек жұмыстарды бір мезгілде жүр- гізуге мүмкіндік береді, осы жұмыстардың ұзақтығын қысқартуға жағдайлар жасайды, алайда оларды біріктірмей кезектеп орындау ғимаратты тұрғызудың жалпы мерзімін ұзартады.Біріктірілген әдіс көрші қармауларда монтаж және тас жұмыста- рын бірге жасауды қамтамасыз етеді; нақты шарттарда ғимарат- тың төменгі қабатында өңдеу жұмыстарын бастауға рұқсат етіледі. Осы әдіс монтаждау мен қалауды оңтайлы біріктіруде құрылыстың мерзімін айтарлықтай қысқартуға мүмкіндік береді. 269 Аралас әдісте қаңқаны монтаждау екі-үш қабатқа монтаждау (ко- лонналар биіктігі – екі-үш қабатқа) және кейін қалауды осы деңгейге дейін орындау мүмкін; жұмысты осы кезектілікпен жалғастырады.Сыртқы кірпіш қабырғалары бар көп қабатты ғимараттардың қаңқасын тұрғызуда жетекші үрдісқаңқаның жиынтық құрылымын жобалық күйге орнату болып келеді. Осы үрдісті орындау ырғағына барлық ілеспе үрлістер, оның шініде тас қалау бағынуы тиіс. Осы барлық үрдістер кеңістікте және уақытта үйлесуі керек.Кірпіш сыртқы және ішкі қабырғалары және аралықтары бар ғи- мараттар шамалы монтаж жұмыстарында (жалғастырғыштар, жеке жиынтық элементтер, жабынды панельдері) жетекші үрдіс кірпіш қа- лау болып келеді. 294 Кірпіштен қабырғалары және жиынтық жабынды темір-бетон құрылымы, баспалдақ алаңдары және марштары бар бір-екі қабатты ғимараттарды тұрғыщзуда жетекші үрдіс қабырғаларды қалау және бөлек үрдістер ретінде бөлек жүзеге асырылатын қабатаралық жа- бындыларды орнату болып келеді. жиынтық құрылым элементтерін құрастыру кірпіш қалау (жалғастырғыштар, баспалдақ марштары мен алаңдарын қалау) үрдісінде немесе жабындыларды монтаждау- мен бірге жүргізіледі. Осы екі негізгі үрдістерді орындау мінбелерді орнату және материалдарды ұсыну бойынша қосымша жұмыстардың екпінін (орындау мерзімі) анықтайды. Кірпіш ғимараттарды тұрғы- зу ғимаратты еңбек сыйымдылығы бойынша бірнеше бірдей қарма- уларды: бір-екі және үш қармаулық жүйемен бөлуді қарастыратын қармау-ярустық жүйе бойынша ағынды әдіспен жүзеге асырылады, олардың негізіне келесі ұстанымдар жатады:■қалаудың кешенді үрдісін өзіндік мамандандырылған звено- лармен құраушы үрдістерге бөлу;■қармаулар және ярустар бойынша үнемі құрамның маман- дандырылған звеноларымен үрдістерді бір екпінде орындау;■уақыттың ағын қадамы деп аталынатын тең аралықтары арқылы өтуі;■монтаж және тас қалау ұзақтығын қармауда міндетті үй- лестіру.Қармаулар саны жетекші үрдістердің тең немесе еселі санына 270 бекітіледі.Жұмыстарды оңтайлы ұйымдастыруда:■жетекші үрдіс — кірпіш қалау — бірінші ауысымда орында- лады; мінбелерді ауыстыру, материалдарды беру, ілеспе жұмыстар–екінші ауысымда; монтаж – үшінші ауысымда;■қармаудағы жұмыс ұзақтығы кранды екі-үш ауысымда кран- да тиеудегі кран үрдістерінің еңбек сыйымдылығына байланысты;■қалаушылардың санын қабылданған жұмыс ұзақтығына қа- лау бойынша қорытынды еңбек шығындарын бөлумен анықтайды.  Екі реттік қармауда ғимарат (немесе оның қалау жүргізілетін бөлі- гі) екі қармауға бөлінеді.Бұнда бірінші қармауда кірпіш қалау жүргізіледі, екіншісінде мінбелерді орнатады; кейін қалаушылар екінші қармауға ауысады, онда оларға жұмыс орны дайындалған, ал ағаш шеберлері – бірінші қармаудың келесі ярусына ауысады.Үш реттік қармау жүйесінде бірінші қармауда қалау жүргізіледі, екіншіде ағаш шеберлері мінбелерді орнатады, үшіншіде көлік жұ- мыскерлері материалдарды даярлайды және бір уақытта материал- дарды ұсынады: қалаушылардың жұмыс орнына.Бір реттік қармау жүйесінде барлық көрсетілген операциялар бір қармауда, алайда әртүрлі ауысымда орындалады. Қармаулар жүй- есі материалдарды ұсыну уақытын және құрылымдарды монтаждау мерзімін қысқартады, мінбелерді уақытылы орнатуды және ауысты- руды қамтамасыз етеді, жұмыстарды қауіпсіз жүргізу шарттарын жақсартады.Екі реттік қармау жүйесі үш реттік қармаумен салыстырғанда 1,5 есе жұмыс өндірісін жылдамдатады және экономикалық тиімді бо- лып келеді.Екі реттік қармау жүйесінде 22...26 адамнан тұратын бригада ғимарат қабатын екі ауысым жұмыста 12 күнде көтереді. Үш ауы- сымда 40...46 адамнан тұратын бригада жұмыстың сол кешенін алты күнде орындайды.Кірпіш қабырғалары бар көп қабатты ғимараттарды тұрғызудың негізгі ерекшелігі монтаждау және қалау жұмыстарын бірге орында- уда болып келеді. осы екі үрдіс бір-бірімен тығыз байланысты және 271 параллельді немесе уақыт аралығымен орындалуы мүмкін.Осы жұмыстардың ерекшелігіоларды орындау қахетті техноло- гиялық үзілістерді сақтаумег байланысты болуында. Каркас ғима- раттың кезекті қабатын монтаждауды жүргізу бетонмен жіктерде, тораптарда және тігістерде жабындылардың жобалық беріктіліктің 70 % кем емесіне қол жеткізілгеннен кейін ғана рұқсат етіледі. Қала- уға ішкі жүктемені қабылдауға онымен жобалық беріктіліктің 50 % болғаннан кейін ғана жол беріледі.Кірпіш ғимаратты тұрғызу үрдісін әдетте кешенді бригада жүзеге асырады. Бригаданың сандық және білікті құрамы жұмыс көлеміне, құрылыс мерзімдеріне, жұмыс өндірісін қабылдау әдістеріне, жұмы- скерлер мен машиналардың өнімділігіне байланысты болады.Кешенді бригада монтажшылар, қалаушылар, ағаш шеберлері, такелажшылар, көлік жұмыскерлерінен тұрады. Бригадада жетекші монтажшылар мен қалаушылар болып келеді;  басқа мамандықтар звеноларының құрамы олармен жетекші звено- ның қалыпты жұмысын қамтамасыз етуді ескерумен толықтырыла- ды. Кешенді бригада құрамы ғимараттың конструктивтік ерекшелік- теріне байланысты 20-дан 40 адамға дейін өзгеруі мүмкін.Бөлінген орындар саны және олардың көлемдерін бекіту қалау еңбек сыйымдылығына және звенолардың ауысымды өнімділігіне байланысты. Екі кірпішті әдеттегі қалау қабырғаларында «екілік» звеносы үшін бөлінген орынның ұзындығын 12...17 м; «үштік» звено- сы үшін - 19...25 м; «бестік» звеносы үшін – 24,40 м құрайды.Оңтайлы жұмыс үшін қалаудың деңгейі – 60.80 см. Еңбек өнімділігі нөлдік деңгейде және 1,1.1,2 м биіктікте 50 % дейін құлай- ды, сондықтан осы шектеулерде ярустың біиктігі тағайындалады. 2,8 м дейінгі қабат биіктігінде және қабырға қалыңдығы екі кірпішке дейінде ярус биіктігі 1,5 м дейін, яғни қабатта биіктігі бойынша екі ярус рұқсат етіледі; қабырғаның қалың қалыңдығында және 3м көп биіктікте үш ярус қабылданады.Қалау көп қатарлы немесе тігістерді таңумен бір қатарлы орын- далады, жұқа аралық қабырғалар және бағандар таңудың төрт қа- тарлық жүйесі бойынша салынады. Қалаушылармен бірінші ярусты қалау жерден немесе қабатаралық жабындыдан, екінші және үшінші 272 – жылжымалы немесе екі ярус етіп орнатылған мінбелерден бастала- ды; 4м жоғарыны қалауда әдеттегі құбырлық сатылар қолданылады. 12.4.ҚАЛАУШЫНЫҢ ЖҰМЫС ОРНЫН ҰЙЫМДАСТЫРУҚалаушының жабындыда, мінбеде немесе сатыда жұмыс орнын ұйымдастыруға (12.5 сурет) жұмыс орнын еңбек құралдарымен мен заттарымен жабдықтау және оларды жұмыстың қажетті сапасына қол жеткізуде жұмыскерлердің өнімділігі және қауіпсіз еңбек үшін қажетті жағдайларды жасау мақсатында нақты орындарға орнала- стыру бойынша іс-шаралар кіреді. Жұмыс орнын ұйымдастырудағы негізгі міндеттер оның ыңғайлы жоспарлау, жақсы жабдықтау және қызмет көрсету болып келеді.Кірпіш жұмыс орнына ауысым (2-ші және 3-ші ауысым) басталғанға дейін жеткізіледі, бұнда кірпіш қоры жұмыс орнында звеноның 2-4 сағатына жететіндей санда болуы керек, ерітінді мінбе- де қалау алдынды ұсынылады дәне әрі қарай материалдар олардың    бойынша ұсынылады. Жұмыс орнында материал шамадан тыс ар- тық болмауы керек, бұл мінбеге салмақ түсіріп қана қоймай, оны басқа жұмыс орнына ауыстыру қажеттігін туындырады.Жұмыс орнының жалпы жалпақтығы 2,0...2,5 м тең, оның шінде жұмыс зонасы - 0,6.0,7 м. Материалдарды орналастыру зое- насы - 0,6.1,0 м, онда ерітіндісі бар жәшіктер қабырға жағалауына орнатылады. Қалаушылардың қозғалу қашықтығын қысқарту үшін кірпіш және ерітінді жұмыс көлеміне қарай, оларды алуға және ұсы- нуға ыңғайлы етіп, жұмыс орнында орналастырылады. Ойықтары бар қабырғаларды қалау кезінде кірпіш аралық қабырғаларға қарсы, ерітіндісі бар жәшіктер – ойықтарға қарсы орналастырылады (12.5 суретті қараңыз).Қабырғаларды қалау бойынша жұмыстар қалаушылар, ағаш ше- берлері, монтажшылар, электр дәнекерлеушілер, такелажшылардан тұратын кешенді бригадамен орындалады (12.6 сурет). 273 Звено құрамының санына байланысты «екілік», «үштік», «бестік»,«алтылық» деп аталынады. Звено құрамы 4 з б вЖұмыс аймағы, материалдарды орналастыру аймағы, бос аймақсурет. Қалау кезіндегі жұмыс орындарының сызбасы:а — саңылаусыз қабырғалар; б — ойықтары бар қабырғалар; в — бұрыш; 1 — кірпіштері бар түпқойма; 2 — мінбелер; 3 — ерітіндісі бар жәшік; 4 — тұрғызылатын қабырға учаскесі; 5 — ойылған жер; 6 — аралық қабырғалар  сурет. Звенолар құрамында қалаушылар еңбегін операциялар бойынша бөлу (К-|...КВ):а —«екілік» звеносы (К1 ерітіндіні салады, кірпішті ұсынады; К2 қалауды жүргізеді); б —«үштік» звеносы (К1 материалды ұсынады; К2 версталарды шығарады; К3 толтырғышты шығарады); в —«бе- стік» звеносы (К1 материалдарды ұсынады К2-ға; К2 төменгі верста- ны шығарады; К3 материалдарды К4 –ға ұсынады; К4 ішкі верстаны шығарады; К5 толтырғышты шығарады); г —«алтылық» звеносы («екілік» үш звонсы сияқты жұмыс істейді)қабырға қалыңдығына және қалау күрделілігіне (ойықтар саны, архитектуралық бөлшектердің болуы және т.б.) байланысты таңда- лады.«Екілік» звеносында (12.6 сурет, а) К2 қалаушымен (4-ші неме- се 5-ші разряд) версталық ленталарды, толтырғыштар, кірпіш қа- ланады; Kj (2-ші разряд) көмекшімен кірпіш ұсынылады, ерітінді төселеді, толтырғышты қалауға көмек беріледі. «Екілік» звеносымен көп ойықтарға немесе қиын архитектуралық рәсімдеумен (екі кірпіш және жұқа қалыңдықта) қалау, сондай-ақ бағандар мен аралықтарға қалау жүргізіледі.Шамалы қиынырақ және екі кірпіш және одан көп қабырға қалың- дығын қалау жұмысы «үштік» звеносына тапсырылады (12,6 б су- рет). Бұл звенода К2 қалаушымен версталық ленталар салынады, ал 274 К3 көмекшімен – забутка; ерітінді жә»не материал Kt қалаушымен ұсынылады.Ойықтар саны азырақ жұмысын орындау «бестік» звеносына ұсы- нылады (12,6 в сурет). Бұл жағдайда Kj және К2 қалаушылармен сыртқы версталар салынады, К4 қалаушы және К3 көмекшімен ішкі версталар, К5 қалаушымен – забутка. «Алтылық» звеносы «екілік» үш звеносы ретінде жұмыс істейді.  Қабырғаларды қалау қабатаралық жабындыларға орналасты- рылған инвентарлық сатылар мен мінбелермен орындалады; жұмыс үрдісінде олар қабаттан қабатқа ауыстырылады. Тұрғын көп қабат- ты ғимараттардың қабырғаларын қалау үшін әртүрлі мінбелер қол- данылады.Әмбебап пакеттік өздігінен орнығатын мінбелер төсеніштен және екі топсалы тіреуіштерден тұрады. Екінші ярус қалауын орындау кезінде торлы металл тіреуіштер көлденең, үшінші ярусты қалауда - көлденең орнатылады.  сурет. Тас қалауға арналған топсалы-панельді мінбелер:а — екінші ярусты қалауда; б — үшінші ярусты қалауда; 1 — тіре- уіш қоссырық; 2 — қайырмалы тіреуіш; 3 — топса; 4 — белағаш; 5 — төсеніш қалқаны; 6 — инвентарлық қоршау; 7 — ілмектері бар қанат  сурет. Тас жұмыстарын орындауға арналған құрал:а — күрекше; б — балға-кирочка; в — құрылыс деңгейі; г — рас- шивка; д — бүктемелі метр; е — тіктеуішТопсалы-панельді мінбелер тақтайлы төсеніштен және олармен біріктірілген екі тіреуіштерден тұрады (рис. 12.7). Екінші ярусты қа- лау орындауда (1,2 м жоғары жабындылар) үшбұрыш металл тіре- уіштер төменгі күйде орналасады. Үшінші ярус қалауында (2,4 м жоғары) мінбе тіреуіштері жоғарғы күйде болады.Панельді мінбелер (блокты) биіктігі 1 м пісірілген металл блоктан 275 тұрады, жоғарысында ағаш төсеніш төмселген.Блоктың төменгі жағында тоспалы түрде биіктігі 1 м қайырмалы фермалар бірігеді, оларды үшінші ярусты қалау үшін көтергеннен кейін, олар мінбелердің тіреуіштері болып қызмет етеді.Жылжымалы алаң-мінбелер металл тіреуіш тумбадан және төсеніштен тұрады. Олар қысылған шарттарды қолданылады: лод- жийлерді, баспалдақ алаңдарын қалауда, тар жайларда және т.б. жұ- мыстарда пайдаланылады.Мінбелердің барлық түрлерін орнату және ауысытырп қою кран- дармен жүргізіледі. Қалау сапасын бақылау үшін мінде төсеніші және тұрғызылатын құрылым арасында 5 см дейінгі саңылау қал- дырылады.Сатылар ғимаратты барлық ьиіктікке тұрғызу үшін қолданылады және уақытша құрылғылар болып келеді. көбінесе құбыр бұранда- лы және бұрандалы емес сатылар, сондай-ақ көлемді элементтерден тұратын сатылар қолданылады. Сатылар тіреулер мен ригельдерден жиналатын каркастан тұрады; бір-бірімен ригельдермен бірігеді.  сурет. Бұрыштық қатарлағыш:1 — реттеу бұрамалар; 2 — бұрандама қысқыш; 3 — бұрама қысқыш; 4 — түзік бау; 5 — жылжымалы қамыт; 6 — тіктеуішРигельдерге көлденеңінен қалқанды төсеніш салынады, ол тая- нышпен қоршалады.Қалау барысында құбыр сатылардың тіреулері созылады, ригель- дермен бірігеді және төсеніш ауыстырылады.Көлемді элементтерден тұратын сатылар тікелей этажеркалардан және қаршауы бар жұмыс төсенішінің панельдерінен тұрады. Саты- лардың барлық элементтері кранмен құрастырылады және бөлшек- тенеді.Тас жұмыстарының өндірісі үшін әртүрлі құралдар мен аспаптар қолданылады: қатарлағыш, түзік бау, деңгей, тіктеуіш, бүктемелі метр, ағаш бұрыштық, күрекше, ожау-күрек, балға-кирочка, рас- шивка, стандарттық конус ( 12.8, 12.9 сурет.).  12.5. 276 ҒИМАРАТТАРДЫҢ КЕЙБІР КОНСТРУКТИВТІК ЭЛЕМЕНТ- ТЕРІН ҚҰРЫЛЫС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІКірпіш қалауда қабырғалармен бірге жалғастырғыштар, аркалар және күмбездер, түтін және желдеткіш каналдар, карниздер және ғимараттың консруктивтік элементтері орындалады. Терезе және есік ойықтарды жабу үшін негізінен жиынтық темір-бетон жалға- стырғыштар қолданылады, 12...15 см-ге қаланады. Олар қалау бойы терезе жақтауларын және терезе қораптарын орнатқаннан кейін салынады. Жиынтықтармен бірге қатарлық сынаша және аркалық жалғастырғыштар қолданылады, оларды орнату үшін арнайы қалып (доғақалып) орнықтырылады.Қатарлық жалғастырғыштар іріктелген кірпіштен, жазық немесе домалақ болаттан орнатумен жасалады.Сынаша және аркалық жалғастырғыштар қалып бойы тиісті пішінде қашалған кірпіштен жасалады. Жалғастырғыштар тақ санды кірпіштерден екі жақ шетінен бір уақытта орындалады.Жалғастырғышта қалаудың соңғы қатарлары қабырғаға қаланған тіреуіш табанына тіреледі. Жалғастырғышты қалау ортаңғы құлып- ты қатармен аяқталады.Аркалық жалғастырғыштарды қалау үшін тіреуге тіреелетін тақтай доғақалыптар орнықтырылады.Әртүрлі құрылымдардың кірпіш күмбездері үлкен ойықтар мен аралықтар жабылады. Мысалы, V4 кірпішпен орындалған екіжақты қисықтық күмбезбен 24 см дейінгі аралықтар жабылады. Жұққабат- ты күмбездер қалыбы ретінде құрылымы қалыпты тегіс түсіруге мүмкіндік беретін арнайы жылжымалы шаблондар қолданылады.Екіжақты қисықтар күмбезін және цилиндрлік күмбездерді қа- лау (12.10 сурет), сондай-ақ аркаларды қалау табынан екі жағынан басталады.Жұқақабатты күмбездердің беті (90 мм дейін қалыңдықта) 5 мм кем емес қалыңдықта қабатымен қалау ерітіндісімен қалау үрдісінде қажалады. Күмбезді және қалыпты қалау аяқталғаннан кейін тұқыр қабырғаны қалау жалғасады.Түтін және вентиляциялық каналдар әдетте ғимараттың ішкі қа- бырғаларында орналасады. Вентиляциялық каналдар түтін каналдар арасында орналастырылады, оларды түтін газымен жылумен жылыту тартпаны жақсартады. Каналдарды қалау тігістерді таңуды сақтау- мен, қабырғаларды қалау орындалатын жүйе бойынша жүргізіледі. 277 303  7 Рис. 12.10. Күмбездерді қалау:1 — тіреу; 2 — арқалық; 3 — екіжақты клин; 4 — күмбез табаны; 5 — доғақалып; 6 — қалып; 7 — кірпіш және тастар қатары; 8 — құлыпты қатарсур. Күмбездерді орнату-нием перевязки швов по той системе, по которой выполнятся кладка стен.КІРПІШТЕН ЖАСАЛҒАН ЖЕҢІЛДЕТІЛГЕН ҚҰРЫЛЫМДАР- ДЫ ТҰРҒЫЗУ12.6.Кірпіштен жасалған жеңілдетілген құрылымдарда (сурет 12.11) екі параллель жұқа қабырғаларға салынады, олардың арасына жылуо- қшаулағыш материал орналастырылады; бұнда кірпіш қабырғалар өзара мықты біріктіріледі және жылу оқшаулағыш материал биіктік бойынша бірқалыпты жайылады. Практикада жеңілдетілген қалау- лардың бірнеше түрі қолданылады.Әр бес қатар сайын салынатын үш қатарлы кірпіш диафраграм- малармен қалау (12.11 сурет, а) барынша қарапайым. Пайда болған қуыстар бетонмен, қожымен немесе басқа төемелі жылуоқшаулағыш материалмен толтырылады.  Төсеме қабаттанып тығыздалады.Құдық қалауда (12.11 сурет, б) қабырғаның барлық биіктігіне көл- денең кірпіш диафраграммалар орнатылады. Құдықтар жеңіл бетон- мен немесе қожымен толтырылады. Кейде құдық қалауда шқгулердің алдын алу үшін кірпіштің әр бес-алты қатары сайын сымды тор бой- ынша ерітінді тұтастырғыш орнатылады. Құдық қалау екі қабаттан жоғары емес қабырғаларды көтеруе қолданылады. применяется при возведении стен не выше двух этажей.Үшкір қатарлы (анкерлермен) кірпіш-бетон қалау төрт қабат биік- тігіне салынады (12.11 сурет, в). 278 г всурет. Жеңілдетілген кірпіш қалаулардың түрлері:а — үш қатарлы диафрагмалармен; б — құдық; в — үшкір қы- рлы (анкерлік) кирпіштермен; г — жылуоқшаулағыш плиталар жылытқышымен; 1 — жылуоқшаулағыш материал;2 — диафрагма; 3 — сымды тормен арматураланған ерітінді тұтастырғыш; 4 — кірпіштен верста  Жылуоқшаулағыш плиталар жылытқышымен қалау кезінде (12.11 сурет, г) плиталар қалау барысында оның барлық бетіне толтырғыш тесіктерге салынады. Тесіктер жылуоқшаулағыш материалдармен толтырылмауы мүмкін, ал пайда болған ауа қабаттар әр бес қатар сайын үшкір қырларымен жабылады. Осындай қалаулар бес қабат- тан көп емес биік қабырғалар үшін қолданылады.Қабырғалардың сыртқы беттерінің тігістерін сөгеді. Биік кірпіш ғимараттардың жоғарғы қабаттарында қабырғаның ішкі жағында орналасқан жылуоқшаулағыш қабаттары бар жеңілдетілген сыртқы қабырғалар оонатылады.Көлденең арматураланған диафраграммаларымен жеңілдетілген қабырғаларды тұрғызуда немесе құдық түріндегі қалауды жұмыстар«үштік» звеносымен жүзеге асырылады: қалаушы және көмекші қа- лауды жүргізеді, ал екінші көмекші қуыстарды жылуоқшаулағыш материалмен толтырады.  ДҰЫРС ЕМЕС ПІШІНДІ ТАБИҒИ ТАСТАРДАН ҚАЛАУ12.7.Табиғи тас материалдар кесек тастарға және табиғи тастан жа- салған блоктарға бөлінеді.Кесек тас (бут) — үлкен өлшемдері бойынша 500 мм көп емес көлемді дұрыс емес тас кесектері. Кесек тастар жырымдалған (дұрыс емес пішінді) және төсеме болуы мүмкін. Тастардың салмағы – 40 кг дейін. Табиғи тастан блоктар әктастан, ұлутастан, туфтан, құмдақтан және т.б. кеседі немесе аралайды. Блоктар сыртқы және ішкі қабы- рғаларды, сондай-ақ іргетастарды, жертөле қабырғаларын және басқ. 279 орнату үшін қолданылады.Пішіні дұрыс емес тастардан кесек және кесек-бетонды қалау орындалады.Кесекті деп ерітіндімен біріктірілген тастан орындалған қалауды атайды. Кесек қалау үшін дұрыс емес пішінді тастар – жырымдалған; екі параллельді жазықтықтары бар тастар – төсеме; дөңгелек пішінде тастар – жұмыр тас қолданылады.Кесек қалау «күрек астында», «су астында», немесе «қапсырма астында» жүргізіледі.«Күрек асытндағы» қалау бір қатар жүйе бойынша тігістер таңуымен тастардың биіктігі бойынша таңдалған көлденең қатарда ерітіндіде орындалады. Әр қатардың қалыңдығы – 25 см шамасында.  Версталық қатарлар арасындағы кеңістік ұсақ тастармен және ерітіндімен толтырылады.Биіктігі бойынша тастарды таңдауға және қатар биіктігін тек- серуге ыңғайлы болу үшін қапсырма түріндегі қарапайым шаблон қолданылады. Қалаудың осындай әдісі «қапсырма астында» деп ата- лынады.«Су астындағы» қалауы аз қабатты ғимаратты салуда пайдаланы- лады. Жердегі қабырғаларды тұрғызуда қалау қалыпта жүргізіледі, ал іргетастар құрылысында – траншея тікелей қабырғалары бар кер- негіш. Тастар, олардың арасындағы аралықтар ұсақ тастармен (қиы- ртаспен) мұқият толтырумен көлденең қатарда 20 см дейін салынады. Әр қабат ерітіндімен қапталады. Тастар тігістердің қатар таңуынсыз және версталық қатар құрылғысыз салынады.Кесек-бетонды қалау жартылай бөлінген бетондаудың әртүр- лілігі болып келеді. Ол бетон қоспасына 30 см көп емес көлемді, алайда құрылым қалыңдығынан V3 көп емес кесек тастарды тығы- здаумен орындалады. Қалау үрдісі бетон қоспасының қабатын 20 см шамасындағы биіктікте қалаудан және оған кесек тастарды тығы- здаудан тұрады.Кейін операция құрылымның жобалық биіктігіне қол жеткізгенге дейін қайталанады. Қамның соңғы қабатының бетіне оның беттерін- дегі вибратормен тығыздаумен бетон қоспасының жабатын қабаты төмеледі. Талап етілетін тығыздықты, тұтасқоймалықты және қалау тығыздығын қамтамасыз ету үшін тапталатын тастар саны тұрғызы280 латн құрылым көлемінен 50 % аспауы керек және тастар бір-бірінен және құрылымның сыртқы бетінен 4...5 см қашықтықта болуы керек. Кесек-бетон қалау қалыпта ярустар бойынша орындалады (кей жағдайларда іргетастар траншея қабырғаларымен қысылып салы- нуы мүмкін). Сыртқы және ішкі қалыпты орнатудың кезектілігі және оларды бетонмен толтыру тұтасқойма бетоннан қабырғалардытұрғызу операциларына ұқсас.Кесек-бетон қалаудың тығыздығы өте жақсы және кесектікпен салыстырғанда еңбексыйымдылығы азырақ, алайда цементтің шығыны көп.Дұрыс емес пішінде тастардан қалау кірпіштен жасалатын құрал- дар мен аспаптармен жүргізіледі. Қосымша тастарды жару және ұсақтауға және қалауды тығыздауға үшін нығыздауға арналған құрал қолданылады.  ҚЫСҚЫ МЕРЗІМДЕ ТАС ҚҰРЫЛЫМЛДАРДЫ ТҰРҒЫЗУҚыс мерзімінде тас жұмыстарының өндірісі қалау және ерітіндінің қатаю үрдісіне теріс температуралардың әсерінен көрсетілетін бірқа- тар ерекшеліктерге ие. Температура төмендеуімен ерітіндінің қатаюы үрдісі баяулайды. Осылай, 5 °С температурада қатаю жылдамдығы 3-4 есе төмендейді; 0 °С температурада ерітінді тіпті қатпайды.Барынша төмен температураларда ерітінді құрамындағы еркін су мұзға айналады, ол ұстастырғыш материалдармен бірігуге жатпай- ды. Егер ерітіндінің қатаюы температуралық қатаюдан бұрын болса, онда ол еркін су ерітіндіде мұз түрінде болғанға дейін тоқтатылады. Сонымен қатар қатып қалған су 9% дейін көлемінде ұлғаяды, осы- ның арқасында ерітінді құрылымы бұзылады және біршама деңгей- де қатқанға дейінгі жиналған беріктігін жоғалтады.Жаңа салынған тігістер қатқан кезде ерітінді илемділігін өте тез жоғалтады, көлденең тігістер жеткіліксіз тығыздалған болып қала- ды, еріген кезде жоғарыда жатқан қалау салмағына сығылады, бұл маңызды және бір қалыпты емес шөгуді болдырады, бұл қалау және барлың ғимараттың беріктігіне және тұрақтылығына қауіп төндіреді. Қалауды ерте қатайтуда оның оңтайлы температурада алатын соңғы беріктігі маркалыққа қол жеткізбейді және әдетте талапты берік- тіліктен 50% аспайды. 281 20 °С төмен емес температурада ерітіндіде орындалған қыс мерзіміндегі тас қалау кезінде келесі әдістер қолданылады:■қатқанға дейінгі критикалық беріктік ерітіндісін алумен тоңазыту;■аязға қарсы қосындыларды пайдалану;■балшық-жер цементі негізінде тез қататын ерітінділерді пай- далану;■қалауды электрмен қыздыру;■қалауды арматуралау;■жылы үйшіктердегі қалау.Тоңазытумен қалау ашық ауада жылытылмаған, жылытылған ерітіндіге қойылатын, алайда қар мен мұздардан тазартылған тастар- да жүргізіледі.   Теріс температура әсерінен ерітінді қатады және осы күйде қалау көктемде ерігенге немесе жасанды еріткенге дейін тұрады. Еріген ерітінді уақытша параметрлерде қалау беріктігіне ие болады.Тас құрылымдар еру кезінде жоғары деформациялылығымен ерекшеленеді. Осы кезеңде ерітілген ерітінді қалаудың жоғарыда жатқан қабаттарымен қысылады және құрылым шөгіледі (2 мм ге дейін қалаудың 1 м-не). Барлық кималар бойынша шөгулер әдетте қалыпты емес.Қалаудың беріктіктігін және жалпы тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін қалаудың өз үрдісінде және еріту басталғанға дейін бұрыштар- да, жанасу орындарында және қабырға қиылысындарына салынатын болат байланысты жылдамдату бойынша іс-шаралар орындалады.Қалаудың жалпы тұрақтылығы қабатты қалауды аяқтағаннан кей- ін қабатаралық жабынды плиталарын орнату және оларды қабарға- лармен анкерлеу, сондай-ақ кірпіш бағандарды және аралық қабы- рғаларды арматуралау есебімен қамтамасыз етіледі.Еріту басталғанға дейін құрылымдарды түсіру және оларды жыл- дамдату бойынша шаралар қабылданады. Аралық қабырғаларды түсіру үшін кернегіш ойықтарында клиньдердегі тіреулер немесе қалаудың шөгуі бойынша олардың тұрыстарын реттеуге мүмкіндік беретін домкраттары бар металл тіреулер орнатылады. Бағандардың 282 және аралық қабырғалардың салмақ түсіретін қабілеттілігін арту және тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін болат құрсаулар немесе инвентарлық қамыттар орнатылады. Биік аралық қабырғалар екі жақты қысыммен ажыратылады, ал бөлек тұрған биіктігі олардың қалыңдығынан бес есе көп қабырғалар уақытша екі жақты тіре- уішпен бекітіледі 1  сурет. Болат байланыстармен қалауды күшейту:а — бұрыштарда; б — қабырға қиылыстарында; в — колнналар- дың қабырғалармен жанасу орындарында; 1 — в диаметрі 10...12 мм тікелей анкерлер; 2 — диаметрі 8...10 мм көлденең байланыстар  Қалау ерігеннен кейінгі уақытша бекіткіштер бастапқы қату кезеңі- не қалады, алайда 12 тәуілктен көп емес мерзімге.Қалауды электрмен қыздыру (12.13 сурет) барынша салмақ түскен аралық қабырғалар және көп қабатты ғимараттың төменгі қабаттта- рының бағандарына арналған жұмыс көлемінде қолданылады.Жылытуға жататын қалау цемент ерітіндісімен жасалады. Қалау үрдісінде тігістерге кейін 220...380 В кереудегі электр тоғына қосы- латын пластинді электродтар кірігізіледі (12.13 сурет, а). арматура- ланған қалауда электродтар рөлін болат торлар орындайды (12.13 сурет, б).Электр тоғы ерітінді тігістері арқылы өтумен, оларды 30.35 °С тем- ператураға дейін жылытады, қатаю үрдісін жылдамдатады. Қалауды электрмен қыздыру ерітіндімен 20 % кем емес маркалық беріктікті алғанға дейін жалғасады.Қыс мерзімінде кірпіш қалау өндірісінің ерекшеліктері:■бөлінген орын көлемі қысқарады, қалаушылар саны көбейеді, бір- ден барлық қармауда жұмыстарды міндетті және бір мезгілде орын- даумен биіктік бойынша қалауды тез тұрғызу қамтамасыз етіледі; сурет. Электрмен қыздыру сызбасы:а — кірпіш қабырға; б — кірпіш баған; 1 — электр желісі; 2 — пластинді электродтар; 3 — дәнекерсіздендіруші; 4 — сымдар; 5 — 283 болат тор  ■таңудың көп қатарлы жүйесінде тікелей ұзына бойы тігістер әр үш қатардан сирек емес таңылады;■жұмыс орнында ерітінді қоры жұмыстың 20...30 минуты- на ғана рұқсат етіледі; жәшік жабылған және жылытқышпен жаб- дықталған боолуы керек:■құрылымға суланған және мұздалған кірпішті қалауға рұқ- сат берілмейді;■жұмыс үзілісінде ерітіндіні қалаудың жоғарғы қабатында қалдыруға жол берілмейді.Қалаушының қауіпсіз жұмысы еңбекті дұрыс ұйымдастыруда, құралдар мен механизмдердің жарамдылығымен, сатылар мен мін- белердің сенімділігімен және қауіпсіздік техникасының талаптарын міндетті орындаумен (СНжЕ «Құрылыстағы қауіпсіздік техника- сы») қамтамасыз етіледі.Транспорттық құралдар мен тараның құрылымы (қармаулар, бун- керлер, түпқоймалар және т.б.) олардың көтеру немесе жылжыту кезінде өз беттерінен аударылуы немесе ашылу мүмкіндігін болды- рмауы керек.Сатылар мен мінбелерді олардың беріктік, тұрақтылық және сенімді қоршаулардың болу талаптарына сәйкес орнату керек,Сатылардың және асылмалы басқыштың төсеніштерін биіктігі 18 см кем емес жиектік тақтаймен 1 м кеме емес биіктігі бар тая- ныштармен қоршалады. Таяныш пен жиектік тақтай ішкі жағынан орналастырылады. Жолдарды бөгеттеуге тйым салынады. Қалаушы- лар үшін жұмыс істейтін жерде ені 70 см кем емес өтетін жол қал- дыру қажет. Қалауды ір жаңа қабаттан, белгісі қабырға шетінен жоғары әрқа- шан болатын, жасалған жабынды деңгейінен бастаумен қалаушылар монтаж белдігімен жұмыс істеуі және міндетті түрде жабындының мықты элементтеріне, мысалы монтаж ілмектеріне бекітілуі тиіс.Қабырғаларды ішкі мінбеден қалауда ғимараттың барлық пер- метрі бойынша қалауға оларды тұрғызуға қарай жасалатын болат ілмектерге ілінетін кронштейндерде төсеме ретінде сыртқы қорғау күнқағарларын жайғастыру керек. 284  КІРПІШТЕН ЖАСАЛҒАН ҒИМАРАТТАРДЫ ТҰРҒЫЗУДА ЕҢ- БЕКТІ ҚОРҒАУ   сурет. Инвентарлық құрылғылар:а — қорғау күнқағарларын қалауға арналған кронштейн; б — жа- бындыда ойықтарды қоршауКүнқағарлардың алғашқы қатары жерден 6 м көп емес биіктікте, екінші және басқа қатарларын астыңғыдан 6...7 м биіктікте орната- ды (12.14 сурет, а).Төсемелер деңгейінде немесе олардын 6 м биіктіктегі қабырғадағы есік және терезе ойықтарын, сондай-ақ жабу және 1 м биіктікке дейін таяныштармен қоршау керек (12.14 сурет, б).Қабырғаларды қалауда баспалдақ алаңдарына кіре берісте ішкі мінбелерден бастырмаларды орнатады.Жұмыс аяқталғаннан кейін сатыларды бөлшектеу ярустар бойын- ша жоғардан төменге кезектеп жүргізіледі. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ 312Кірпіштен жасалған қабырғаларды тұрғызуда кесудің қандай ережелері қолданылады?Әдеттегі кірпіштің өлшемдері қандай? Забутка деген не?Кірпіш қалау кезінде қандай құрал пайдаланылады?Жеңілдетілген қалау деген не?Кыс мерзіміндегі қалау өндірісінде қандай іс-шаралар қа- жет?Ғимараттың биіктігі бойынша күнқағарларды қандай қашықтықтармен орнатады? тарауЖҰМСАҚ ҚАБЫҚТАРДАН ЖӘНЕ АҒАШ ҚҰРЫЛЫМДАРДАН ҒИМАРАТТАРДЫ ТҰРҒЫЗУ 285 Жұмсақ қабықтардың басымдылығы бірнеше сағат немесе тәулік ішінде біршама алаңдарды жабуға және қажеттілігіне қарай оларды бөлшектеуге және басқа орынға көшіруге мүмкіндік беретін олар- дың жоғары ұтқырлығында. Бұнда оларды тұрғызуға байланысты еңбек шығындары дәстүрлі құрылымдарды салумен салыстырғанда 10-15 есе төмен. Жқмсақ қабықтардың аз салмағы және ьүктелген күйіндегі жинақылығы оларды тасымалдауға ыңғайлы етеді. Жұм- сақ қабықтардың қызмет ету мерзімі 6- 8 жылдан аспайды.Деревянные конструкции применяются в виде конструктивных элементов зданий и обладают малой массой и большой стойкостью к агрессивным воздействиям. Использование таких деревянных кон-струкций, как балки, арки, рамы, фермы, в качестве несущих для покрытий большепролетных зданий в связи с их небольшой массой приводит к облегчению и удешевлению элементов сборного и мо- но-литного каркаса.13.1.НЕГІЗГІ ТЕРМИНДЕР ЖӘНЕ АНЫҚТАМАЛАРВенец — ағаш қаңқасы — ағаш бұталған құрылыстың бір көлденең қатарын құратын өзара байланысты төрт бөрене.Сына — ағаш құрылымдарының бөлшектерін бекітуде (топтасуда) қолданылатын, құрылыста цилиндрлік немесе басқа пішіндегі ағаш немесе металл білік.Плинтус — ғимараттың ішкі қабырғаларының жиектерінде орна- ласқан және еден мен қабырға арасындағы тесік жабатын ағаш ке- скінделген кесек.Пневматикалық құрылымдар — ауаның ішкі қысымымен қамта- масыз етілетін салмақ түсетін қабілеттілігі бар мата материалдардан және пленкалардан қабықтар.  13.2.ЖҰМСАҚ ҚАБЫҚТАРДЫ МОНТАЖТАУӘртүрлі көріністік және спорттық құрылыстарды, қоймаларды және т.б. жабуға арналған жұмсақ қабықтар. Олар ауа өтпейтін, ре- зеңке немесе пластмассаның жұқа қабатымен жабылған синтетика- лық матадан жасалған, жылылары да болуы мүмкін.Жұмсақ қабықтың пішіні, тұрақтылығы және салмақ көтеретін қа286 білеттілігі атмосфералық қысыммен немесе 100 м аспайтын және 5 000 м3 дейін алаңды жабатын аралықтары бар жеңіл қаңқамен үнемі қолдаумен қамтамасыз етіледі.Құрылымына және құрылысты тағайындауына байланысты жқм- сақ жабықтар әртүрлі пішінде болуы мүмкін.Жұмсақ қабықтар пневматикалық және тенттік болуы мүмкін (13.1 сурет).Пневматикалық қабықтар шамадан тыс қысымды пайдалану си- паттамасы бойынша екі түрге бөлінеді: ауаөткізбейтін және пнев- моқаңқалық.Ауаөткізбейтін қабықтар жай ішінде болатын және құрылымда ал- дын ала кернелген тепе-теңдік күйін қамтамасыз ететін ауаның ша- мадан тыс қысымымен жобалық күйде ұсталады. І а б в ІІ г е13.1 сурет. Жұмсақ қабықтардың түрлері :І — пневматикалық ; ІІ — тенттік; а — ауаөткізбейтін цилиндрлік; б — ауаөткізбейтін купол тәрізді; в — ауаұстағыш; г — жаймаланатын; д — палаталық; е — жиналмалы   Пневмоқаңқалық, немесе ауаұстағыш қабықтарда салмақ көтеру функцияларын құбырлы үрлегіш аркалар оырндайды, ал қоршаушы- лар – ауаөткізбес мата. Құрылыстың тұрақтылығы қаңқада жасала- тын ауаның шамадан тыс қысымы есебінен қамтамасыз етіледі.Пневматикалық құрылымдарды орнату бірнеше операциялардан тұрады. 287 Жиналған түрдегі қабық орнату орнына жеткізіледі және арнайы даярланған алаңда ашылады. Қабықтың жиектері периметрлері бой- ынша анкерлік бекіткіштер құрылғысымен суға немесе құмға толты- рылған резеңке құбырға бекітіледіПневмоқаңқалық құрылыстардың құбырлы үрлемелі элемент- терінің шеті штопор түріндегі анкерлермен және болат тартулармен бекітіледі.Тенттік (палаталық) қабықтарда салмақ көтеретін алюминий шы- ныпластикалық немесе полиэтиленді құбырландан жасалған жеңіл бүктемелі қаңқалар болып келеді, ал қоршаулар ретінде синтетика- лық маталар қолданылады.Тенттік құрылымдарды монтаждау жеңіл крандар көмегімен неме- се қарапайым монтаж аспаптарды қолданумен қолмен орындалады.Периметрі бойынша қабық инвентарлық анкерлермен бекітіледі. Тенттік құрылымдарда сыртқы ұстап тұратын тіреулер болған кез-де, олар тартпа құрылғылары және анкерлері бар болат керміктер көмегімен бекітіледі.  АҒАШ ҚҰРЫЛЫМДАРДАН ЖАСАЛҒАН ҒИМАРАТТАРДЫ ТҰРҒЫЗУ13.3.Ағаш тұрғын ғимараттарқаңқалық, қалқанды және қоссырық құрылымға ие болады. ғимараттардың қабырғалары қалқаннан, тақтайлардан, бөренелер немесе қоссырықтардан жиналады. Жабын- дылар, аралықтар және басқа салмақ көтеретін құрылымдар барын- ша іріленген блоктардан құралады. ағаш қалқанды, қаңқалық қоссы- рық ғимараттарды монтаждау тиісінше кезекті элементтік әдіспен жасалады.     13.2 сурет. Қосырықтардан ғимараттардың өабырғаларын жинау: а — сыртқы қабырғалар қоссырықтарының қиылысуы; б — ішкі 288 қабырғалар қоссырықтарының қиылысуы; в — сыртқы қабырғаның ішкімен қиылысуы; г — терезе қорабының сыртқы қабырға қоссы- рықтарымен қиылысуы; 1 — сына; 2 — кілтек; 3 — тқрткілдеш не- месе тарақАғаш құрылымдар тұрғын және қоғамдық ғимараттарды (спорт- тық құрылыстар, магазиндер, офистік орталықтар, тарнспорттық терминалдар) тұрғызуда қаңқаның және төбенің салмақ көтеретін құрылымы, сондай-ақ сыртқы және ішкі өңдеу материалдары ретін- де қолданылады.Қоссырықтан ағаш үйді жинау (13.2 сурет) ғимараттың барлық қабырғасын 180(200) х 180(200) мм қосырық кесіндісінен бекітудің периметрі бойынша орнатудан басталады.Бекіту гидрооқшаулағыш және зарабасқы аралықтар қарасты- рылған бекіткішті орнату орнында іргетастың мұқият тексерілген бетіне шығарылады.Ғимараттың сыртқы қабырғалары бекіткішке кезектеп қатар қа- тарлап қойылатын, жіктерде және қатарлар арасында талшықтар қа- батының аралықтарымен 150(180) х 150(180) мм қоссырық дайында- малар кесіндісінен жиналады,    13.3 сурет. Ағаш құрылымдарды монтаждау:а — қалқанды үйді; б — қаңқалы үйді; 1 — қабырға қалқандары; 2 — бұрыштық тіреу; 3 — жоғарғы бекіткіш; 4 — уақытша қармау; 5 — тқрткілдеш-астар; 6 — уақытша тіреуіш; 7 — итарқа асты рама; 8 — бұрыштық қалқандар; 9 — шатыржал ферма; 10 — итарқа асты қалқанқоссырықтарды аралас қатарда біріктіру және тікелей жікте желде- удің алдын алатын тікелей кілтекті орнату жолымен толтырылады. Жабындылар арқалықтарын төсеу үшін аралас қатарларда сәйкес келетін тесіктер рнатылады, олардың тереңдігі арқалық биіктігінің жартысына тең.Қалқанды құрылымды ғимараттарды монтаждау (13.3 сурет, а) бекіткіш құрылғысын орнатудан басталады. Еден астындағы жабынды дайын қалқандардан жиналады, кейін қабырғалар мен 289 алаықтардың қалған қалқандары орнатылады. Қалқандар арасына жылу-гидрооқшаулағыш аралықтарды төсеумен, тікелей кілтектер- мен біріктіріледі.Орнатылған қалқандар үстіне бекіткіш тайқтайлар, кейін жабын- ды қалқандары және төбелер салынады.Қаңқалық ғимараттар қалқанды үйлерге қарағанда, зауыт дайын- дығының аз деңгейіне ие. Олардың элементтері құрылыс алаңына жинауға дайын күйінде жеткізіледі, алайда алдын ала іріленбеген.  Қаңқалық үйді монтаждау (13.3 сурет, б) төменгі бекіткішті және еденасты жабындыларының арқалықтарын орнатудан басталады. Қабырғалар мен аралықтар жиегіндегі жабынды арқалықтар бой- ынша уақытша төсеменің қалқандары орнатылады, одан жұмыстар басталады.Қабырғаларды жинау қаңқаның бұрыштық рамаларынан орнатудан басталады. Кейін ғимараттың тұрақтылығын қамтама- сыз ететін кезекпен қаңқас рамасы және ойықтар қорабы жасалады. Қаңқас рамасы уақытша тіреуішпен бекітіледі. Рама үстіне жоғарғы бекіткіш, ал оған қабатаралық жабынды арқалықтары орнатылады.Екінші қабаттың қабырғасын жинау осылай болады. Екінші қабат рамасы бойынша итарқа асты бекіткіш және шатыржабындыоары- ның арқалықтары қойылады, кейін төбе элементтері орнатылады. Төбе орнатылғаннан кейін өабырғалар бекітіледі. Ішкі жұмыстар баспалдақтарды, еден төселерін, плинтустарды орнатумен, сыртқы – карниз қалқандарын, есік алдында күнқағарды орнатумен аяқталады.Ағаш құрылымдарды монтаждау кез-келген басқа ірі өлшемді құрылымдардан ерекшеленбейді. 13.4 сурет. Аркаларды монтажтау:а — үйеңкі; б — металл-ағаш; 1 — өздігінен теңсетін траверса; 2—полуавтоматтық қармау; 3 — резеңке аралықтар; 4 — уақытша тіреуіштер; 5 — металл затяжка  a 290  13.5 сурет. Ағаш құрылымдарды монтаждау сызбасы:а — бір кранмен рамалық түрде; б — екі кранмен рамалық түрде; 1 — қабырғалық қоршаулар; 2 — монтажды тіреуіш;3 — жабынды плиталары; 4 — кран; 5 — салмақ көтеретін құрылымдар; 6 — монтаждау құрылымыҮйеңкі ағаш құрылымдарды тасымалдауда және сақтауда олардың ылғалдануын болдырмау керек.Құрылымдар іріленген элементтермен немесе пакеттермен тасы- малданады.Үйеңкі үлкен аралықты ағаш құрылымдар жеңіл автомобиль кран- дармен арнайы уақытша монтаждау тіреуіштерін қолданумен мон- таждалады. Қажеттілігіне қарай монтажтарына кейбір элементтерді ірілеу жүргізіледі.Үлкен аралықтағы үйеңкі және металл-ағаш аркаларды жинау үшін аралық ортасына құрылымның уақытша тіреуіші ретінде орна- тылатын жылжымалы мұнара қолданылады (13.4 сурет).Жобалық күйге енгізілген құрылымдар үнемі және уақытша бай- ланыстармен бекітіледі. Алғашқы монтаждалған ферманың жоғарғы белдігі темір арқанмен ажыратылады, ал кейін екінші ферманы ор- натқаннан кейін бірінші және екінші ферма қатты кеңістіктік блокқа төбе байланыстарымен және элементтерімен байланысады.Жабындылар мен төсемдердің арқалықтары және белағаштары мінбеден монтаждалады.Ағаш құрылымдар әдетте толығымен орнатылады, үлкен ара- лықтардың аркалары мен фермаларынан басқалары, олар бір немесе екі крандармен бір мезгілде бөлшектеп монтаждалады (13.5 сурет).  Ағаш құрылымдардың монтаж жіктері металл бекіткіш элементтер (қаптама, болт, қамыт, шартин және басқ.) немесе шегелер, бұрама шегелер және сыналар көмегімен орындалады.Ағаш құрылымдарды орнатқаннан кейін оларды зарарбасқылайды және өртке қарсы құрамдармен жабады.Құрылым монтажының кезектілігі олардың тұрақтылығын және олардың ылғалдынуының алдын алуды қамтамасыз етуге тиіс. 291 13.4.ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ЖӘНЕ АҒАШ ҚҰРЫЛЫМДАРДЫ ӨРТКЕ ҚАРСЫ ҚОРҒАУАғаш құрылымдарды жинауда мінбелер биіктігі бойынша әр 1,2 м сайын орнатылады. Жоғарғы бекіткішті және жабынды арқылақта- рын салу қаңқас тіреулері немесе рамалары тіреуіштермен екі өзара перпендикулярлы бағытта бекітілгеннен кейін рұқсат етіледі.Екінші қабат қаңқасын монтаждауды бастағанға дейін бірінші қа- баттың барлық тіреулері қаттылық тіректерімен бекітіледі.Қабатаралық және шатыр жабындыларының арқалықтары, төбе элементтері мінбелерден орнатылады. Аралықтарды, итарқалық құрылымдарды және жабындылары бар ғимараттың басқа бөлік- терін монтаждау үшін соңғы арқалықтар бойынша тіреуіштерде қалқандарды бекітумен, ені 0,7 м төсемелер төселеді.Құрылымдарды зарабасқылаумен айналысатын жұмыскерлерді арнайы киіммен және қорғаныс заттарымен өамтамасыз ету қажет. Жұмыстан кейін құралдарды және аспаптарды шайған жөн.Өртке қарсы қорғауды қамтамасыз ету үшін темекі шегу тек ар- найы бөлінген жерлерде ғана рұқсат етіледі, онда сумен бөшкелер және урналар орналастырылған.Құрылыс және басқа материалдарды құрылыс бас жоспарға сәй- кес жинақтаған, жолдар мен өтетін жерлерді бөгемеу керек.Құрылыс материалдарын текшелеу уақытша және үнемі ғимарат- тардан алыстатумен жүргізілуі керек; дөңгелек материалдар - 15 м кем емес қашықтықта, кесілгендер – 30 м кем емес қашықтықта бо- луы қажет.Құрылыс материалдары қоймасының аумағынан қыртыстарты алу және оны қабық, жоңқалардан тазартып отыру керек. Құрылыс аумағында от жағуға тыйым салынады. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫЖұмсақ қабықтардың қандай түрлерін білесіздер?Ағаш үйлердің қандай түрлері бар?Ағаш құрылымдарды монтаждау кезінде қандай ілмектеу құралдарды пайдаланады?Аркаларды монтаждауда қандай жүк көтергіш 292 машиналарды қолданады? Үйеңкі құрылымдарды көтеру кезінде қандай арылқтарды қолданады?Ағаш құрылымдарды жіктеу үшін қандай бекіткіш элемент- терді қолданады?Өртке қарсы қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қандай іс-шараларды орындайды? 14 ТАРАУТҰРҒЫН ЖӘНЕ ҚОҒАМДЫҚ ҒИМАРАТТАРДЫҢ ТӨБЕ ЖА- БЫНДЫСЫН ОРНАТУЖабынды — төбенің жоғарғы элементі — тікелей атмосфералық әсерлерге ұшырайды және оның сапасынан жалпы барлық ғимарат- тың ұзақ жарамдылығы байланысты болады. Жабынды қар және механикалық әсерден, мысалы жөндеуде салмақты қабылдау үшін су өтпейтін, суға төзімді, термотөзімді және барынша берік болуы қажет. Жабынды құрылғысының технологиялық үрдісі пайдаланы- латын жабынды материалы түріне байланысты. 14.1.НЕГІЗГІ ТЕРМИНДЕР ЖӘНЕ АНЫҚТАМАЛАРГидрооқшаулау — құрылымдар, ғимараттар және құрылыстардың оларға судың және басқа сұйықтықтардың әсерінен қорғаныс, сон- дай-ақ осы мақсаттарға қолданылатын құралдыр.Тігістер мен жарықтарды толтыру (құю) — тігіс немесе жарық тесігіне олардың су өткізбеушілігін қамтамасыз ету үшін герметикті (мастиканы) енгізудің технологиялық операциясы.Жабынды —қарақағаз, рубероид, битумдық және басқа мастик- тер, асбестоцементтік плиткалар және табақтар, табақ болаттар, жа- быңқыштардан тұратын ғимарат төбесінің жоғарғы су өткізбейтін қабаты.Төбе — салмақ көтеретін бөлшектерден (итарқа, фермерлер, па- нельдер және басқ.) және жабындыдан тұратын ғимараттың жоғарғы қоршалатын құрылымы. Төбелер шатырлы және шатырсыз болады. Өртке қарсы қабырға (брандмауэр) бір ғимараттың аралас жайла- рын немесе «аралас» ғимараттардың немесе өртттің таралуын бөгет-теумен жаыратады; жанбайтын материалдардан орындалады. 293    14.2. ЖАБЫНДЫ МАТЕРИАЛДАРДЫҢ ТҮРЛЕРІМеханикалық құралдарды қолдануға, жабынды құрылғысының еңбек сыйымдылығын қысқартуға мүмкіндік беретін рулонды жа- бынды материалдар және мастикалық жабындылар кең қолданыла- ды. Тұрғын ғимараттарды аз қабатты салу үшін металл-керамикадан жабынды қолданылады.Рулонды жабынды рулонды жабынды материалдар және жабын- ды мастиканың бірнеше қабатынан тұратын иілмелі ажыратықыш кілемнен тұрады. Осындай жабындыларды орнату үшін жабын (ру- бероид, шынырубероид, жабынды қарақағаз, дегтебитумдық және гудрокамалық материалдар) және жабын емес (тарақағаз-тері, пер- гамин, гидроизол, полиэтиленді пленка) рулонды материалдар қол- данылады.Негіздемеге материалдарды жабыстыру және қабаттарды өза- ра желімдеу жабынды мастикалармен битумды, қарамайлы немесе басқа негізде (қолданылатын рулонды материалды бітеу түріне бай- ланысты) жүргізіледі. Рулонды жабындылар арзан тұрады, кез-кел- ген төбелерде барынша жеңіл және жұқа жабындыны құрайды.Мастикалық жабындылар – бұл құйылмалы гидрооқшаулағыш кілем. Мастикалық жабындылар құрылғылары үшін битумдық, би- тумдық-резеңке, бутымдық-латексті-кукерсольді мастикалар және битумдық-латексті эмульсиялар қолданылады. Беттеріне жұқа қа- батпен төселген мастика және эмульсия берік суөтпейтін пленканы құрайды.Мастикалық жабындылар арматураланбаған, арматураланған шыныталшықты немесе шыныматалы және рулонды материалдар- дан жасалған қорғаныс жабулармен біріктірілген болуы мүмкін. Ру- лондыларға қарағанда осындай жабынды құрылғыларының еңбек сыймдылығы аз.Даналы жабынды материалдардан жасалған жабындылап негізі- нен сырғанақ шатыр төбелерінде қолданылады. Даналы жабынды материалдарға асбестоцементті толқынды табақтар мен плиткалар және плиткалар, жабыңқыш, жабынды болат, шыныпластиктен жа294 зық және толқынды табақтар, сондай-ақ ағаш материалдар: жұқса тақтай, жоңқа және т.б. жатады.Төбе түрін таңдау қолданылатын жабынды материалдарының экономикалық және пайдалану тиімділігімен төбе құрылымымен анықталады.       14.3 ОРАМА МАТЕРИАЛДАР ЖӘНЕ МАСТИКАДАН ШАТЫР ЖАБЫНЫН ОРНАТУОрама шатыр жабындысы еңістігі 2,5% кем жазық және еңістігі 15% дейінгі еңісті болып бөлінеді.Жаппа жұмыстарының құрамына (жабын құрылмасына және олардың жылытылуына байланысты) бу- және жылу оқшаулау, жа- бынның табанын, ылғал оқшаулағыш кілем және қорғаушы қабат- ты орнату кіреді. Шатырасты жабыны бар типтегі ғимараттар үшін орама шатыр жабындысы тақтай төсенішке немесе жеңіл тақталарға орнатылады.Орама шатыр жабындысының табан негізі біртұтас, жазық, таза және құрғақ болуы шарт. Шатыр жабынының ұзақ уақыт жарамды болуы көп жағдайда табан негізінің күйіне байланысты болады.Будан оқшаулау мастиканың бір немесе екі қабатынан тұратын жақпалы және мастикамен желімделетін орама материалдардан бо- лады (қарақағаз, рубероид, пергамин). Мастика үздіксіз бірыңғай қабатпен жағылады. Шатыр жабынының тік беткейлерге үйлесетін жерлерінде бу оқшаулағыш қабат 10... 15 см жоғары көтеріледі. Бу оқшаулағыш мұқият даярланған (шаң мен төмпешіктерден тазар- тылған) негіздемеге орнатылады.Жылу оқшаулау қабаты қатқан бу оқшаулағыш қабаттың үсті- нен төселеді және жекелеген тақталардан (көпіршікті бетон, көпір- шікті шыны, керамзитобетон, қожмақта) керамзиттен (сусымалы); біртұтас жеңіл бетоннан, сонымен қатар салмағы жөнінен бетоннан 70 % жеңіл цемент және сумен көпіршітілген полистирольден орын295 далуы мүмкін.Термооқшаулағыш қабатының үстіне цемент-құм ерітіндіден не- месе асфальтбетоннан жасалған тегістеуші тарпа төселеді. Біртұтас жылуұстағышқа төселетін тартпаның қалыңдығы – 10 мм кем емес; тақталы жылуұстағыштың үстінен - 20 мм кем емес; сусымалы мате- риалдан жасалған жылуұстағышы үстінен — 30 мм кем емес. Жабын тақталарының түйісетін жерлерінің үстінен ені 10 мм дейінгі тігіс жасалынады, оның үстінен шатыр жабыны мастикасы құйылып, бір жағынан ғана желімденетін орама материалдың ені 10 см жолағымен жабылады. Тартпаның тік беткейлерге түйісетін жерлерінде ернеулер жасалынады. Тартпа орама кілемнің отырып қалуынан сақтайды.Кілемді желімдеп жабыстыру алдында тартпа жұмсақ құбыршегі 325 І  сурет. Үш қабатты орама кілемді бір мезгілде қатар желімдеп жапсыру:1 — ені 330 мм жолақ; 2 — ені 670 мм жолақ; 3 — ені 1 000 мм жолақ; 4 — бастапқы ернеу1-ші толық өлшемді жолақ. 2-ші толық өлшемді жолақ. 3-ші толық өлшемді жолақ.4-ші толық өлшемді жолақ. 5-ші толық өлшемді жолақ. 6-шы то- лық өлшемді жолақ7-ші толық өлшемді жолақ. 7-ші толық өлшемді жолақ  бар компрессордың қысымды ауасымен құрғатылады, шаңнан, құмнан, тас қиыршығынан тазартылады. Табан негізінің кішігірім аумақтарын жаққышпен астарлауға, ал үлкен беткейлерін – механи- зацияланған құралдарды қолданып астарлауға болады.Астарлауға сұйылтқыштың (соляра немесе антрацит майы) екі бөлшегімен ерітілген битум қолданылады. Астарлап тегістеу тартпа296 ның кеуіп қалуының алдын алады.Антисептиктелген білеу тақтайдан жасалған ағаш табанның негізі аралықтарында 0,2 см артық саңылау болуға жол берілмейді, олар толықтай ыстық мастикамен бітеледі.Орамалы ылғал оқшаулағыш кілемді төсеу, әдетте, шатырдың төменгі тұстарынан жоғары тұстарына қарай суағар ойықтарына ас- палы ернеулердің, науашықтардың түйісулерін желімдеуден бастала- ды. Барлық жабынды орамалы материалдар ыстық немесе салқын мастикамен желімденіп жабыстырылады, ал жабынсыз материалдар– тек қана ыстық мастикамен жабыстырылады.Шатырдың еңістігі 15%-ке дейін болса жолақтар параллельді, ал 15%-тен артық болса – шатыржалға көлденең ширатылады.І 326  Егер шатыр жабыны кілемі зауытта дайындалған жабынды тақта- ларына жабыстырылатын болса, оны желімдеу алдында тақталар арасындағы түйісулер ерітіндімен толтырылады.Мастиканың түріне байланысты, көпқабатты кілемдер әртүрлі тәртіппен жабыстырылады. Ыстық мастикада орама кілемнің бар- лық қабаттары бір мезгілде желімденіп жабыстырылады.Үшқабатты орама кілем келесі үлгідей желімденіп жабыстырылады (14.1 сурет). Бірінші қабатқа ені 330 мм жолақ төселеді, оның үстінен ені 670 мм жолақ, олардың үстінен ені 1 м жолақ жабылады. Осыдан кейін 670 мм толық жолақтар жиектері бір бірінің үстінен жабылады. Салқын мастикаға орама кілемнің әр қабаты кезектеп жабыстыры- лады, әрбір келесі қабаты ең кемі 12 сағаттан кейін жабыстырылады(14.2 сурет).Еңістігі 15%-тен артық шатырларда, және көлемі шағын шатыр- ларда орама кілем механикаландырылған құралдар мен құрылғылар- ды қолдану арқылы қолмен жабыстырылады. Жолақтарды ширату, жазу және тығыздап жазу ширатқыш катоктың көмегімен атқарыла- ды (14.3 сурет).Еңістігі 15%-ке дейінгі шатырларда айтарлықтай көлемдегі жап- па жұмыстарында орама материалдарды жабыстыру арнайы желім- деуші машиналардың көмегімен атқарылады. Машина мастиканы табан негізіне (немесе жолақтың бетіне) жағады, орама материалды ширатады және тығыздайды, жиектерін желімдейді. 297 Желімдуші машиналарды қолдану:■орама кілемдерді орнату процесстерін және операцияларын ке- шенді механикаландыруға; .-’»НГЗУУУ 70... 100сурет. Орама кілемнің қабаттарын кезектеп жабыстыру тәсілі: 1 — тартпа; 2 — астарлап тегістеу.327 І  сурет. Ширатқыш каток:1 — итеруші каток; 2 — шанақ; 3 — орама білігі; 4 — орама жо- лағы; 5 — мастика■еңбек өнімділігін арттыруға;■мастика шығынын азайтуға;■жұмыстардың жоғары сапасына қол жеткізедіРубероид немесе қарақағаз ең алдымен себіндіден тазартылады. Салқын мастикаға жабыстырған кезде себінді алынбайды.Мастика негізіндегі орама жабындар -20 °С төмен емес температу- рада орнықтырылады.Жабын қабаттарының саны ЖӨЖ-да көрсетіледі.Мастикалық жабындар шынылы кенеп, шынылы тор немесе шы- нылы талшықпен нығайтылған мастиканың бірнеше қабатынан (ора- ма жабын тәрізді үш-төрт қабат) жасалады.Жылу оқшаулағыш қабат пен тартпа орама жабынды орнықтыру кезіндегідей тәрізді жасалады.Түйісетін және жалғасатын тұстары эмульсия-битумды мастикаға жабыстырылатын нығайтушы шынылы матамен жабылады. Шы- нылы мата жиектері бір бірінің үстінен 50... 70 мм өлшеммен түй- істіріледі.Бу оқшаулағыш қабаты эмульсия-битумды мастикадан тұтас қа- бат ретінде орнықтырылады.Үстіңгі беткейі толық даярланып, түйіскен тұстары бітеліп, ас- палары өңделіп және қоршаулары орнатылған соң битум-латексті ылғал оқшаулағыш жабыны қабаттап жағылады (5°С төмен емес температу¬рада). Жабынды қалыңдығы мастиканың түріне байла298 нысты болады (мысалы, нығайтылмаған мастикалық шатыр жабын- ның қалыңдығы —2 ден 4 мм дейін).Мастиканың әрбір келесі қабаты алдыңғы қабаты кепкен соң жағы- лады.328 Мастикалы шатыр жабынының ұзақ мерзім жарамды болуы үшін мастикаға батырылған қиыршық тастан қорғаныш қабаты орнықты- рылады, немесе шатыр жабыны алюминий бояумен сырланады. Еңістігі 15 %-тен артық құрамдастырылған, үстіңгі қабаты брон- далған төбе жабындарында қорғаныш қабаты салынбайды.Балқытылатын материалдардан жасалған шатыр жабындары жа- лынсыз (салқын) тәсілмен орнықтырылады. Мастиканың желімдеп жабыстыруға қажетті балқытылатын қабаты (желімдеуші қабаты) жабын материалына зауытта жағылады.Балқытылатын материалдардан жасалған жабындарды жалынсыз (салқын) тәсілмен орнықтыру технологиясы келесідей. Таза, құрғақ, астарланып тегістелген табан негізіне және жабыстырылатын жо- лақтардың жабушы қабаттарына еріткіш (мысалы, уайт-спирит не- месе керосин) жағылады.Орамалы материал беткей негізіне үзбей жабыстырылып отырады, бірақ оны тығыздап таптау бірінші жолақ жабыстырылған соң 7... 15 минуттан кейін ғана орындалады. Осылайша, төселген жолақты тығыздап таптайтын шатыршы орама материалды төсеушілерден төселген материалдың санына тең 7...15 минут бұрын жұмыс жасап отырады.Балқытылатын материалдардан жасалған жабындарды жалынсыз (салқын) тәсілмен бір қармауда орнықтыру жұмыстарын үш адам- дық бөлімше орындайды.Балқытылатын материалдарды жабыстыру ережелері бойынша, балқытылатын материалдан тұратын кілем қабаттарының жолақта- ры су ағысына көлденең, төменгі тұстарынан жоғарғы тұстарына қарай бағытта төселуі қажет (шатыр жабынының еңістігі - 15%-ке дейін). Жабылатын қабатты қыздыру тәсілімен орамалы кілемді жабыстыру жұмыстарын төрт адамнан тұратын шатыршылар бөлім- шесі орындайды.5-ші дәрежелі шатыршы рубероидтағы мастика қабатын балқыта- тын құрылғымен жұмыс істейді, қозғалыс жылдамдығын реттейді, 299 жұмыстардың орындалу сапасын қадағалайды.3-ші дәрежелі шатыршы рубероид орамдарын әкеледі, бағыты мен қапсыру енін анықтау үшін оларды жазады және рубероидты қайта- дан орамға тығыздап орап, қол жанарғысымен жолақтың шетін бет- кейдің негізіне жабыстырады.4-ші дәрежелі шатыршы ораманы ширатушы катокқа қондырады және рубероидты ширатады. Жабыстыру кезінде ол рубероидты ши- рату бағыты мен қапсырылуы дұрыстығын қадағалайды.2-ші дәрежелі шатыршы жұмыс аумағына арбашамен рубероид орамдарын жеткізіп тұрады, 3-ші дәрежелі шатыршыға өлшеуге,329 тығыздап таптауға немесе жабыстырылған жолақтарды нығызда- уға көмектеседі, қол жанарғысының көмегімен ораманың жабыспай қалған тұстарын жабыстырады.Желім қабаты бар төбе жабыны материалдарын орнықтыру тәсілін жаңа шатырларға да, ескілерін жөндеуге қолдануға да болады, бұл жағдайда табан негізі мұқият даярлануы керек.14.4.ДАНАЛЫ МАТЕРИАЛДАРДАН ТӨБЕ ЖАБЫНЫН ОРНАТУАсбесті цемент табақтардан төбе жабынын орнату үшін әдеттегі табақтар (ТК), нығайтылған профильді (ТН), орташа толқынды (ОТ), бірыңғай профильді (БТ) табақтар және шатыржал, шатырнауа, аспа орнатуға арналған бұйымдар қолданылады (14.4 сурет).Асбесті цементті табақтарды шатырлардың құрылмалы элемент- терімен бекіту мырыш жалатылған тығырықтары мен жұмсақ ара- лық қабаттарды қоса алғанда ілгектер, қапсырма шегелер, бұранда- лы шегелер, мырыш жалатылған шегелер көмегімен орындалады.ТК маркалы толқынды асбесті цементті табақтардан жасалатын жабынды ағаш тұрғын, азаматтық және өзге де ғимараттарда торла- ма үстінен орнатылады, ал нығайтылған және бірыңғайлы профиль- ді табақтардың жабындысы – кез келген мақсаттағы ғимараттардың темірбетон, болат және ағаштан жасалатын арқалықтарына орнаты- лады.Кәдімгі профильдегі табақтардың жабындысы үшін қажет ағаш торлама қимасы 60 х 60 мм білеу ағаштан әзірленеді, әрбір табақ тор- ламаның үш білеу ағашына тіреліп орнатылуы қажет (14.4 суретті қараңыз). 300 Нығайтылған және бірыңғай профильдегі табақтарға арналған темірбетон, металл немесе ағаш арқалықтар табақтардың ұзындығы- на сәйкес орналасады: ұзындығы 1 750 мм табақтар бір аралықты жүйе бойынша екі арқалыққа сүйенеді, ал ұзындығы 2 000 мм және одан да артық табақтар екі аралықты жүйе бойынша үш арқалыққа сүйеледі.Еңістігі 50%-тен артық шатырларда табақтар құрғақтай төселеді, қапсырылған тұстарындағы саңылаулар шатыр асты жағынан тал- шықты толтырғышы бар цементті құм ерітіндісімен бітеледі. Еңістігі аз болған жағдайда, табақтар қапсыру тұстарында ерітінді немесе толтырғышы бар салқын мастикаға төселеді.Ағаш арқалықтарға табақтарды жұмсақ ара қабаты бар ше- гелермен немесе бұранда шегелермен бекітеді, ал темірбетон және металл арқалықтарға тығыршығы бар арнайы ілгектермен бекітеді.330 Температуралық деформация кезінде жабындының қозғалуын қамтамасыз ету үшін бекітпе детальдардың тесіктерін бекітпенің ди- аметрінен 2...3 мм үлкендеу етіп орындайды.Науашықтар мен шатырнауалар астауша детальдармен жабылады, олар төменнен жоғары қарай бір бірінің үстінен 150 мм ернеулестіріліп төселеді. Тік беткейлерге түйісетін тұстары арқалыққа бекітілетін металл жапқыштармен немесе асбесті цемент бұрыштықтармен жа- былады.Кішігірім қоғамдық құрылыстардың (павильон, дүңгіршек және т.б.) жабындары көбінесе мөлдір, жартылай мөлдір және мөлдір емес, түссіз немесе түрлі түстерге боялған табақтар түрінде шығары- латын шынылы пластиктен орындалады. асурет. Толқынды асбесті цемент табақтардан төбе жабынын орнату:а —табақтарды төсеу үшін бастапқы кезеңі; б — фронтонды ас- паның көлденең кесіндісі; 1 — карниздік білеу ағаш; 2 — торлама; 3 — ағызатын табақ; 4 — қатардағы табақ; 5 — фронтондық табақ; 6 — бұрыштық табақ; 7 — шеге; 8 — резеңке тығыршық331 І 301 Толқынды шыны пластик қимасы 40 х 60 мм білеу ағаштан неме- се арнайы жеңіл жайма детальдардан жасалған торламаға төселеді. Торлама элементтерінің арақашықтығы табақтардың қалыңдығына байланысты болады және өлшеніп қабылданады. Шыны пластик та- бақтардың бұрыштары кесіліп төселеді және еңістік бойымен жиек- тері бір бірінің үстінен 120 мм қапсырылып, торламаға жұмсақ шай- балы бұранда шегемен бекітіледі.Жабынқыш аз қабатты ғимараттардың төбелерін құру үшін қолда- нылады. Жабынқыш жабындылардың негізгі қасиеттеріне ұзақ жа- рамдылығы, беріктігі, түрінің өзгермеуі және химиялық әсерлер мен отқа шыдамдылығы жатады.Жабынқыш жабындылардың кемістігіне ауыр салмағы мен үлкен еңістіктің қажеттілігі жатады, мұның өзі төбенің жалпы аумағының артуына және беткей негізін орнатуға материалдардың шығынын арттыруды туындатады.Төбе жабынын орнату үшін жабынқыштың үш түрін қолданады: ойықты таспа, ойықты штампталған және жазық таспа (14.5 сурет). Ойықты жабынқыш қыштан немесе цементті құмнан жасалады.Жабынқыш жабындының беткей негізін қимасы 50 х 50 неме- се 60 х 60 мм білеу ағаш торламасынан орындайды. Білеу ағаш арақашықтықтары жабынқыштың түріне, оны төсеу тәсіліне байла- нысты болады және іс жүзіндегі жапқыш қабілеті бойынша орнаты- лады.Ойықты таспа және штампталған жабынқыш жабындылар бір қа- бат етіп, ал жазық таспалы жабынқыш – екі қабат,4 сурет. Шатырды жазық таспалы жабынқышпен жабу:а — екі қабатты жабын; б — қабыршақты жабын; 1 — теңдестіруші білеу; 2 — төсеніш; 3 — тіреуіш аяғы; 4 — жабынқышты бекітетін клямер; 5 — қатардағы жабынқыш; 6 — жабынқыштың жартысы; 7 — торлама332 2 сурет. Асбестцементті жайпақ тақтайшадан жасалған төбе жа- быны: 302 а — тақташаларды төсеудің бастапқы сатысы; б — шатыржалдың көлденең кесіндісі; в — шатыржалдың ұзына бойғы кесіндісі; 1 — төсеніш; 2 — тіреуіш аяғы; 3 — желге қарсы түйме; 4 — тақташаның жартысы; 5 — желге қарсы қапсырма шеге; 6 — қатардағы тақтай- ша; 7 — шеткі тақташа; 8 — теңдестіруші білеу; 9 — науашықты шатыржал; 10 — қапсырма; 11 — білеу; 12 — рубероид таспасыәдеттегі немесе қабыршақты тәсілмен орындалады. Арқалық пен қабырғаларға біркелкі салмақ түсуі үшін төбе жабынын орнату қа- рама-қарсы еңістіктерде қатар жүргізілуі тиіс (14.5 суретті қараңыз). Асбестцементті жазық тақташалардың төбе жабындысы (14.6 сур.) аралық саңылаулары 10 мм аспайтын тақтайлардан тұтас төселгенбеткейге орнатылады.Тақташаларды төсеудің алдында науашықтар, шатырнауалар, тік беткейлерге түйісетін тұстар, және де ернеулер мен фронтондық аспа- лар мырыш жалатылған болатпен жабылады. Тақташалар төменнен жоғары және солдан оңға қарай жиектері бір бірінің үстінен ең кемі 70 мм қапсырылып төселеді.333  8 бсурет. Болат табақтардан төбе жабынын орнату:а — еңістіктің аспасы; б — көлденең, тік, жалаң және қосарланған қайырмалар (фальц); 1 — аспа жабыны; 2 — науа; 3 — астау; 4 — шұқанақ; 5, 6 — ілгектер; 7 — қабырғаүсті науаның суреті; 8 — тікқайырма; 9 — төбе жабыны; 10 — арқалық; 11 — торлама; 12 — тақта төсенішТөбе жабындарына жұқа болат табақты қолдану техникалық ере- желермен шектелген. Жұқа болат табақты жабындарын ернеулік және фронтондық аспаларды, науашықтарды, шатырдың астынан шығып тұрған тік беткейлерге түйісетін тұстарды, қасбеттің архи- тектуралық элементтерін жабу, сонымен бірге ескі ғимараттарды қалпына келтіру және күрделі жөндеу жұмыстарына ғана қолдануға болады (рис. 14.7).І 334 303 Болат табақтардан төбе жабынын орнату кезінде беткей негізі білеу ағаштардан және тақтайлардан орындалады. Бұл жағдайда науашықтар, шатырнауалар және ернеулік аспалар біркелкі тақтай төсенішпен қапталады.Болат табақтар бір бірімен фальц (қайырма) арқылы жалғанады, олар формасына байланысты тік және көлденең болып бөлінеді, ал тығыздығына байланысты жалаң және қосарланған болып бөлінеді. Тік фальцтармен судың ағысына параллель орналасқан табақтардың, ал көлденең фальцтармен – судың ағысына көлденең орналасқан жи- ектері жалғанады. Төбе еңістігі 30%-тен артық болған жағдайда көл- денең фальцтар жалқы түрде, ал еңістігі одан кем болғанда - қосар- ланған түрде орындалады.Жиектері фальцты жалғауға даярланған болат табақ жабыны сурет деп аталады. Суреттерді торламаға клямер деп аталатын жабын бо- латтың жолақтарымен бекітеді (14.7 суретті қараңыз).Болат табақтардан төбе жабынын орнату ернеулік аспалардың су- реттерін орнықтырудан басталады. Одан кейін қабырға беті науа- лары орнатылып, науашықтар жабылады, тек осыдан кейін ғана қа- тарлап жабу орындалады. Суреттер мен төбе жабынының өзге де элементтері мамандандырылған шеберханаларда даяйындалып, жет- кізу элементтеріне жинақталып, орнату кезетілігін ескере отырып жиынтықталып, объектіге жеткізіледі.14.5. 304          14.5 ҚЫСҚЫ ЖҰМЫС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІОрам материалдарынан шатырды сыртқы ауа температурасы -20°С төмен болмағанда орнатуға рұқсат беріледі. Орам материалдарын желімдеу алдында шатыр негізі 5% кептірілуі және 5 °С төмен емес температураға дейін қыздырылуы керек. Қар, қырау немесе мұзбен жабылған негіздерді тегістеуге және материалдарды желімдеуге тый- ым салынады.Желімдеу алдында орам материалдарын 15 °С төмен емес темпе- ратураға дейін кем дегенде 20 сағ. ішінде жылы жайда қыздырады. Төсеу орнына материалдарды жылытылған контейнерде жеткізеді.Қысқы уақытта орам шатырлары тек суық мастикаларға желімде- леді.Теріс температура кезінде мастикалық шатырды орнатуға жол берілмейді.Асбест цемент толқынды табақтар, жалпақ плиткалар және болат парақтардан жасалған шатырды сыртқы ауаның кез келген темпе- ратурасында орнатуға болады.ШАТЫР ЖҰМЫСТАРЫН ЖҮРГІЗУДЕ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУШатырларды орнату бойынша жұмысты шатырдың салмақ түсетін және қоршау құрылымдарын, мінбе және қозғалғыш көпірдің жұ- мыс істеу қабілеттігін тексергеннен кейін бастауға рұқсат беріледі. Жұмысшылар арнайы киімдермен, тайғақ емес аяқкиіммен және қа- уіпсіздік белбеумен қамтамасыз етілуі керек.Шатырда материалдарды қаттап тастау барысында олардың сы- рғанауын және желмен ұшып кетуін алдын алу үшін қажетті шара- лар қолдану керек.Ауысым аяқталғаннан кейін барлық материалдар мен саймандар- ды жинау немесе нық бекіту керек. Шатырдан материалдар мен сай- мандарды лақтырып тастауға тыйым салынады, ал олардың ықтимал 305 құлау аймағын қоршау қажет.Ыстық мастикаларды даярлау және қолдану кезінде өте сақ болу қажет. Битум пісіретін қазандар олардың сыйымдылығының 3/4 артық толтырылмайды және пісіру барысында қақпақтармен жабы- лады.Мастиканы қолдану барысында жұмысшы жел жағында болу ке- рек.Бөшкедегі ыстық мастиканы баспалдақ және сатыларда тасымал- дауға болмайды.Еңісі 20° артық шатырларда және кез келген еңісі бар шатырдың шетінде жұмысшылар міндетті түрде қауіпсіздік белбеуді пайдалану керек.Шатыр мұзданаған жағдайда, нөсерлі жаңбыр, қалың тұман, қатты қар, сонымен қатар желдің күші 6 балл және одан жоғары болған жағдайларда шатыр жұмыстарын орындауға тыйым салынады.БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫШатыр шатыр жабынына байланысты қалай бөлінеді?Мастикалық шатыр қалай орнатылады?Орам кілемін желімдегенде қандай мастикалар қолданыла- ды?Балқытылған рубероидты қалайша желімдейді?Бөлшек материалдардан жабын үшін қандай шатыр матери- алдарын пайдаланады?Қандай жағдайларда болат парақтардан шатыр жабындыла- рын пайдаланады?Сыртқы ауаның қандай температурасында орам шатырла- рын өндіруге болады?Шатырда жұмыс істеген кезде жұмысшылар қандай жағдай- ларда қауіпсіздік белбеуін қолдану керек?ҚҰРЫЛЫС КОНСТРУКЦИЯЛАРЫН ОҚШАУЛАУБетон, темірбетон, газ, шлак, керамзитобетон, кірпіш және басқа материалдардың суды жұту, кеуектерде ұстау және өткізу қабілеті бар. Ылғалмен қаныққан материалдар беріктілігін, жылу, дыбыс және электр оқшаулау қасиеттерін жоғалтады. Бірқатар жағдайлар- да суда тұз, сілті, қышқыл ерітінділері немесе құрылым материалда- рына агресивті әрекет ететін басқа заттар бар.Қорғаныш жабындары (гидро- және бу бөгеті, тоттануға қарсы жабын, жылылықты сақтау) құрылыс конструкцияларын атмосфе306 ралық жауын-шашыннан, оларға бу мен судың енуінен, агрессивті орта құрылымына әсер етуден, қатып қалу немесе артық қыздырудан сақтау үшін тағайындалған.НЕГІЗГІ ТЕРМИНДЕР МЕН АНЫҚТАМАЛАРТоттануға қарсы жабындар — сыртқы орталардың тоттану әсері- нен қорғау және оларға сәндік көрініс беру үшін бұйымдардағы жұқа қабатты жабындар. Металл (мырыштату, кадмийлеу, никольдеу, хромдау, қалайылау, қорғасындау, алтындау және т.б.) және лакпен боялған жабындарды ажыратады, шыны эмаль, оксидтік пленкалар (көгілдірленген, анодпен өңдеу және т.б.); резеңкемен жабу (гуммир- леу), пластмасса және битумдік майлау.Өртке қарсы заттар — ағаш, мата, пластмасса және басқа органи- калық шыққан материалдардың жанғыштығын азайтатын заттар. Олар материалды сіңдірген ерітінді түрінде қолданылады. Ең көп таралған жалындарды ұстаушылар: фосфаттар және аммоний суль- фаты, бура, бор қышқылы, сурьма қосылыстары, хлорланған көмір- сутектер.Антисептикалық — ағаштардың шіруін алдын алу мақсатында ағаштарды қирататын саңырауқұлақтарды жоятын химиялық зат- тармен ағашты өңдеу. Суда еритін және майлы антисептиканы пайдаланады ( ыстық-суық ванналар, ұзақ уақыт сулау және қысым астында сіңдіру).Тығыздау — тығыздағыш икемді немесе пластика икемді мате- риалдар көмегімен ғимарат пен құрылыстардың құрылымдық эле- менттерінің қиысқан жері және қосылыстары сұйықтар мен газдарға өтпеуін серпімді қамтамсыз ету.Гидрооқшаулағыш — құрылым, ғимарат және құрылысты су және басқа сұйықтықтың әсерінен қорғау, сонымен қатар осы мақсаттар үшін қолданылатын құралдар.Металдандыру — бұйымның бетіне газ ағымымен тозаңдатылған сұйық металды тұндыру арқылы металды жағу процесі. Металдан- дырудың негізгі мақсаты – тоттануға қарсы жабыны бар бөлшек- терді алу.Отқа төзімділігі — құрылымның өрт жағдайларында салмақ түсетін және (немесе) қоршалған функцияларын сақтау қабілеті. Стандартты температура режимінде өрт әрекетінің басталуынан отқа төзімділік бойынша нормаланған шекті жағдайлардың біреуі басталғанына дейінгі уақытпен (сағ., мин.) анықталған құрылымның 307 отқа төзімділік көрсеткіші отқа төзімділік шегі деп аталады. Жылылықты сақтау (жылу оқшаулау) — ғимарат, жылу өнер-кәсіптік қондырғылар, тоңазытқыш камералары, құбыр желілерін қоршаған ортамен қалаусыз жылу алмасудан қорғау. Жылылықты сақтау жылу оқшаулағыш материалдардың арнайы қоршауларымен қамтамасыз етіледі.Ғимараттың жылуға тұрақтылығы — ғимараттың сыртқы ауа тем- пературасының ауытқуында оның жайларында температураның са- лыстырмалы тұрақтығын сақтау қабілеттігі.Төсеу — пеш, оттық, ыдыс және т.б. ішкі қорғаныш қаптауы (әдет- те кірпіштен, блоктардан). Отқа төзімді, химиялық тұрақты және жылу оқшаулағыш төсеуді ажыратады; химиялық құрамы бойынша төсеу қышқыл және негізгіге бөлінеді.ҚҰРЫЛЫМНЫҢ ГИДРООҚШАУЛАҒЫШ ЖӘНЕ ТОТТАНУҒА ҚАРСЫ ҚОРҒАУ ҚҰРЫЛҒЫСЫҚұрылымды ылғалдан қорғау жөніндегі жұмыстар гидрооқшау- лағышты, ал су өткізбейтін материалдар қабаты гидрооқшаулағыш деп аталады.Тұрғын үй және қоғамдық ғимараттарда іргетас, қабырға және жертөле едендері, жертөлесіз жайлардың бірінші қабаттарының едендері, санитарлық торап және шатыр едендері жылумен оқшау- лауға жатадыЖағдайына байланысты көлденең (25° дейінгі еңіспен) және тік не- месе көлденең, тік немесе көлбеу бетінде орналасқан көлбеу гидро- оқшаулауды ажыратады. Құрылғы әдісі және пайдаланылған мате- риалдар түрі бойынша бояу, желімдеу, сылақ, сіңдіру, инъекциялық және қапталатын гидрооқшаулауды ажыратады.Гидрооқшаулағышты қолданбас бұрын, беті, оның түріне қара- мастан, сығылған ауамен (құмдауыт аппаратпен) және металл щет- каларымен кірден, шаңнан, майлы дақтардан мұқият тазартылады. Шұңқырлар, раковиналар, терең сызаттар және басқа да ақаулар беті бітеледі және тазартылдады.Бояу гидрооқшаулағыш бетон, темірбетон және кірпіш ғимарат- тарды қорғау үшін қолданылады және битум немесе синтетикалық шайыр негізінде пластикалық немесе сұйық құрамдардың көпқабат- ты жабынын білдіреді.Бояу гидрооқшаулығышын қолдану бетінің гидрооқшаулығын жақсы адгезиямен қамтамасыз ету үшін дайындалған беткі қабатын 308 тегістеуден басталады.Кептірілген тегістеуге екі-үш рет жалпы қалыңдығы 4 мм дейін ги- дрооқшаулағышты қолданады. Ықшам беттерде тегістеу және бояу қылқалармен, білікшелермен, щеткаларымен, үлкен беттерде – шағын механизация құралдарымен орындалады. Көп қабатты бояу кезінде әрбір кейінгі қабат шамамен 16... 24 сағаттан кейін қолданылды.Желімделген гидрооқшаулағыш - битумды мастика немесе син- тетикалық қосылыстар арқылы бетіне қабаттап желімделген орам, пленка және парақты материалдардың бірнеше қабатынан жабу. Гидрооқшаулағыш судың гидростатикалық қысымы жағынан бетіне қолданылады.Орам гидрооқшаулағышты орналастыру процесі орам шатырын орналастыруға ұқсас.Тік беттердің гидрооқшаулағышы маталарды төменнен жоғары қа- рай желімдеу арқылы қолмен жасалады ( қажетті жағдайда өткел мен орман қолданылады).Полимерлі орам материалдарын қолданумен желімделген гидрооқ- шаулауды орналастыру (полиэтилен, полипропилен және басқа қабы- ршақтар) жеке орамдарды ірі маталарға желімдеу немесе дәнкерлеуді қамтиды. Желімдеу әр түрлі желімдерді (полиэпоксид, синтететика және басқа) пайдаланумен арнайы жұмыс үстелдерінде орындалады. Сылақ гидрооқшаулағыш цемент-құмды немесе асфальтты ерітін-ді немесе асфальтты мастикадан жабынды білдіреді.Суық асфальт мастикамен гидрооқшаулау беттеріне мастиканы шашырату немесе құю арқылы кейіннен қалыңдығы 7... 8 мм қабат қырғышпен тегістеу арқылы орналастырылады.Алдын ала тегістелген тік беттеріне гидрооқшаулағыш қалыңдығы 5 мм ерітінді сорғыш немесе форсунка көмегімен орналастырылады. Әрбір кейінгі қабат алдынғысы қатқаннан кейін қолданылады.Ыстық асфальт оқшаулағышы көлденең және тік беттерге асфаль- тометпен қолданылады. Қоспаның жоғары температурасына бай- ланысты ыстық мастикаларды қолмен жағуға болмайды.Қатарлас оқшауланған беттің тік құйылған асфальт гидро- оқшаулағышын орналастыру үшін (15.1 сурет) тұрақты қорғаныс қабырға орналастырылады және қалыңдығы гидрооқшаулағыштың көрсетілген қалыңдығына тең пайда қуысқа гидрооқшаулағыш ма- териал құйылады; бұл ретте тығыздау үшін ықтимал құралдар пай- даланылады (металл немесе ағаш өзектер). 309    сурет Тік құйылған асфальт гидрооқшаулығы құрылымы:1 — құю үшін қуыс; 2 —тегістелген беті;3 —гидрооқшауланған мастикамен толтырылған қуыс; 4 —қайта толтыру; 5 — қорғаныс қабырғасы Қапталған гидрооқшаулағыш жауапты құрылыстарда, жабдықты орналастыруға арналған шұнқырларда қолданылады. Оқшаулау үшін болат, алюминий және полимер парақтар, темірбетон, армоце- мент және шыны цементтен тығыздығы жоғары плиталар қолданы- лады.Дана бөлшектерден қорғаныш жабынының жоғары тығыздығы ті- гістерді мұқият таңу және тығыздау арқасында қамтамасыз етіледі. Тоттануға қарсы жабын агрессиялық орта және оның жағдайының (сұйық, газ тәрізді, құрғақ немесе конденсаттың пайда болуы және т.б.) химиялық құрамын, пайдалану процесінде қорғаныш жабыны- на механикалық әсер ету дәрежесін, қорғалатын құрылымдар кон- фигурациясы мен материалын және басқа факторларды ескере оты-рып, таңдалады.Құрылыста қорғаныш жабындарды орналастырудың келесі тәсіл- дері қолданылады:-битум, химиялық төзімді лак бояу құрамдарымен, резеңке қоспалары және пластмасса эмульсияларымен бояу;-парақ немесе орам материалдармен желімдеу;-қышқылға төзімді сылаулар және ерітіндімен тығындау не- месе сылақтау;-пластикалық массаларды шаңдату;-органикалық тұтқыр заттармен сіңдіру, гидрофобизация, торкреттету.-химиялық төзімді тұтқырда дана бұйымдармен қаптау (плит- ка, кірпіш, блоктармен);Қорғаныш жабындарды қолданбас бұрын құрылымдардың беті кірден, шаңнан мұқият тазартылады, тегістіріледі және кептіріледі, металл соққылары мен ағындары жойылады, дәнекерленген тігісі қорғалады, тотықтар жойылады және еріткіштермен майсызданды- рылады. 310 Болат құрылымдарды тазарту механикалық щетка, шабуылдау және құмдауыт құрылғылары көмегімен жүргізіледі. Қорғаныш жабынының құрылғысы болат құрылымдардың құрғақ тазалауы аяқталғаннан кейін 8 сағаттан кешіктірмей басталады.Қорғаныш жабынын қолдану мезетіне темірбетон және кір- піш құрылымдардың беттері бояу, мастика және тығындау жабын- дары үшін ылғалдығы 4 % және желімдеу, төсеу және қаптау жабындары үшін ылғалдығы 5 % болуы керек. Беттерін кептіру ауа жылытқышы, ауа үрлейтін құрылғы және электр пешінің көмегімен жүргізіледі.Химиялық төзімді лак, сыр және эмальдардан құрылыс конструк- цияларды қорғаныш боялған жабын қорғалатын бетін тегістеу, тығындау және бояу қабаттарының әр қайсысын аралық кептірумен дәйекті салу арқылы орындалады.Бөлшек материалды (плита, кірпіш, блоктар) құрылыс конструк- циясы үшін қаптау және төсеу жабындары әдеттегі жағдайларда қап- тау және тас жұмыстарды өндіруде қолданылатын технологиялық тәсілмен орындалады.Төсеу алдында бөлшек материалдар іріктеледі және өлшемі бой- ынша сұрыпталады. Битум құрамдарында орнатқан кезде олар сы- ртқы жағындағы қырлары бойынша битум топырағымен тегістеледі. Жабындарды орнату уақытында материалдардың температурасы қорғалатын беттің температурасына тең болуы керек. Бөлшек ма- териалдардан тұратын қорғалатын жабынның жоғары тығыздығы тігістерді мұқият таңу және бітеу есебінен қамтамасыз етіледі.Металл жабындары құрылыс конструкциялары жағдайларында құрама темірбетон конструкцияларының қосылыстарында болат байланыстар мен кіріктірілген бөлшектерді арнайы құрылғылармен балқытылған мырышты шаңдату әдісімен тоттанудан қорғау үшін қолданылады.Металл жабын алдын ала дайындалған негізге қабат-қабатпен ор- наластырылады. Бетінің дайындығы мен жабынның бірінші қабатын орналастыру арасындағы уақыт аралығы құрғақ ауа райында ашық ауада 3 сағаттан, ал дымқыл ауа райында – 30 минуттан ас- пауы керек.ҚҰРЫЛЫМНЫҢ ЖЫЛУ ЖӘНЕ ДЫБЫС ҚҰРЫЛҒЫЛАРЫОқшауланған объект сипатына байланысты өнеркәсіптік жылу оқшаулығы (өнеркәсіптік жабдық пен құбырларды оқшаулау) және 311 құрылыс жылу оқшаулығына (әр түрлі құрылыс конструкцияларын оқшаулау) ажыратылады.Жылу оқшаулығы минералды (асбест және оның негізіндегі бұй- ымдар, жасанды кеуек материалдар және оның негізінде бетондар, ұялы бетон және т.б.), органикалық (шымтезек және оның негізндегі бұйымдар, қамыс, фибролит, арболит, пенополистирол, пенополи- уретан және т.б.), және құрамдастырылған (битумоперлит, битум және синтетикалық буда негізінде минерал мақталы плиталар, кенеу толтырғыштарда полимербетондар және т.б.) материалдардан орын- далады.Объектілерді пайдаланудың орналасуы және жағдайларына бай- ланысты жылу оқшаулығы ғимараттың ішінде немесе сыртында ор- наласады. Оқшаулау жабындары ыстық және суық беттерге орнала- стырылады. Жылу оқшаулығы қабаты құрамы бойынша жай және композициялық жабындар ажыратылады. Жай оқшаулау бір негізгі жылу оқшаулықты материалдан, композициялық – бірнеше оқшау- лық материалдан тұрады.Жылу оқшаулағыш жабын■құрылымды механикалық зақымдалудан, агрессивті орта, ылғалдану, шіру және тағы басқаларынан қорғайтын қорғаныш қа- баттардан;■жылу оқшаулағыш қабаттан (жай және композициялық);■жылу оқшаулағыш құрылымның қажетті тығыздығын, оқша- уланған бетке тығыз іргелес болатын, сонымен қатар құрылымның жеке қабатының бір біріне тығыз жатуының қажетті тығыздығын қамтамасыз ететін бекіту бөлшектерінен тұрады.Оқшаулануға жататын беттер ластанудан тазартылады, кептіріледі және қажетті жағдайда тоттануға қарсы немесе бу оқшаулығыштары материалдарымен жабылады.Монтаж әдісі және технологиясы бойынша құрылыс жылу оқшау- лағыштар толтырылған, мастикалық, құйылған, қапталған құрасты- рмалы-бетонды, вакуумды болады.Толтырғыш жылу оқшаулағышы талшықты, ұнтақ тәрізді және қиыршықты материалдардан орындалады. Көлденең бетке механи- каландырудың ықтимал құралдарымен (крандар, бункерлер, кон- тейнерлер және т.б.) жобалы тығыздығына жеткеніне дейін қажетті тығыздаумен көрсетілген қалыңдықта тегіс қабатпен толтырғыш төселеді. 312 Тік беті бойынша толтырғыш жылу оқшаулығын орналастыру бетіндегі жылу оқшаулаудың сақталуын қамтамасыз ететін қосым- ша құрылымдарды талап етеді (түйреуішке бекітілген металл торлар, олар өз кезегінде беті маталл болса ерітіп жабыстырылады немесе дайындау барысында бетонға бітеледі).Жылу оқшаулағышты төсеу тор мен құрылымның беті арасында жеңіл сығымдалған жолақтармен жүргізіледі. Оқшаулаудың қалың- дығы үлкен болған жағдайда, оны екі қабат қып жабады. Бұзылуын алдын алу үшін жылу оқшаулығы торкреттеу немесе сылақ ерітпесін салу арқылы жабылады, ал қажетті жағдайда гидрооқшаулағыш ма- териалдармен жабылады.Мастикалық жылу оқшаулағыш жобалы температураға дейін қыздырылған құбыр желілері мен жабдықтар бетіне орналастыры- лады. Оқшауланған бетке мастика қолмен немесе пневматикалы айдағышпен жағылады. Өтпе сызаттарды болдырмау мақсатында әрбір кейінгі қабат алдындағысы кепкеннен кейін жағылады.Құйылған жылу оқшаулғышы өнеркәсіптік объектілерді тұрғы- зғанда қолданылады. Ол жабылатын пішінге жобалы қалыңдық қа- батымен және биіктігі 25 см төселетін көбік және газ бетоны немесе битумопрелиттен орындалады.Сонымен қатар құйылған оқшаулағышты орналастыру үшін тор- креттеу әдісі қолданылады. Бұл жағдайда оқшаулау 10 °С төмен емес температурада торға жағылады.Қаптап оқшаулау (15.2, а сурет) оқшауланатын бетке төселетін және түйреуішпен бекітілетін икемді орам материалдарынан және бұйымдардан (минералмақталы, шынымақталы, асбест және т.б.) орындалады. Бойлық және көлденең тігістер жұмсақ сыммен тігіледі. Егер оқшаулау екі қабатты болса, онда екінші қабаты тігісті ығысты- румен біріншіге төселеді. Оқшаулау жабыны жоғары жағынан сы- лақпен жабылады, желімденеді және боялады. Құрастырмалы-блок жылу оқшаулағышы ( 15.2, б сурет) ең өнеркәсіпті болып табылады және ыстық және суық беттерін оқшаулау үшін қолданылады. Бет- терді жылу оқшаулауда құрама бұйымдар құрғақ күйде жолақтар- мен немесе мастика қабатына төселеді және қапсырма, түйреуіш, қаңқа және т.б. көмегімен бекітіледі. Көп қабатты оқшаулағыш бой- лық және көлденең тігістерді бір-біріне жабыстырумен орындалады. Бетон немесе кірпіш қабырғалардың жылу оқшаулағышы бір не- месе бірнеше тақтай қабаттарында сылақ немесе бу оқшаулағышына 313 орнатылады. Жылу оқшаулағыш тақтайлары қабырғаға бекітілген ағаш тіректері арасында төселеді. Бірінші қабат битумның тегіс қа- батына желімденеді, ал кейінгі қабаттар – тігістерді таңумен жолақ немесе нүктелік жапсырмамен желімденеді. Барлық тақтайларды ор- налстырғаннан және тігістерді бітегеннен кейін кейіннен торды сы- лақтаумен бу оқшаулағышы орналастырылады.Жабындарды жылумен оқшаулауда жылу оқшаулайтын плиталар- дыңбірінші қабаты битум мастикасы бойынша бу оқшаулағыш қаба- тына желімденеді. Кейінгі қабаттар құрғақ күйде немесе тігістері таңылған мастикаға орналастырылады. Тігістер тақтай қалдықта- рымен тығындалады және ыстық битуммен майланады. Жылу оқша- улағыш қабаты жоғары жағынан битум мастикасындағы пергамин қабатымен желімденеді, содан кейін бетон төсеніші орналастырыла- ды ( 15.2 сурет).Вакуум жылу оқшаулағышы терең суық қондырғылар, сұйытылған газды сақтау аппараттарында қолданылады; ол оқшауланған беткі қабат пен қапталған қабық арасында жасалған вакуумдық кеңістік- тің төменгі жылу өткізгішін пайдалануға негізделген.           сурет. Орам материалдары мен құрастырмалы плиталардан жылу оқшаулағыш:а — қапталған жылу оқшаулағыш; б—құрастырмалы-блокты жылу оқшаулағыш; 1—оқшауланатын беті; 2—түйреуіш; 314 3 — минерал мақталы маттар ; 4—торлар; 5—сылақ; 6—жапсырма; 7—бірінші қабат плиталары; 8—екінші қабат плиталары; 9—пергамина қабаты; 10—темірбетон плитасы; 11—таза еден. Мұндай оқшаулаудың артықшылықтары – бұл құрылғының қарапайымдылығы және оның сапасын вакуумды өлшеу арқылыбақылау мүмкіндігі; кемшіліктері – сәулелену және жоғары вакуум- ды ұстап тұру салдарынан туынданған жылудың үлкен шығыны.Тұрғын үй, қоғамдық және басқа ғимараттардың сенімді ды- быс өткізбеуін қамтамасыз ететін маңызды шарттардың бірі – құрылыс-монтаж жұмыстарының жоғары сапасы болып табылады. Мысалы, қалауда тігістерді біркелкі толтырмау пайда болады, олар- дың қалыңдығын арттыру нәтижесінде өтпе табуға қиын саңылау- лар пайда болады, олар сыланғанан кейін мүлдем жоғалады. Олар арқылы дыбыс жайларға бөгетсіз кіреді.Қалқаларды орналастыру бойынша жұмыстар ерекше мұқият- тылықты талап етеді. Олардың қабырғалармен ұштастырылған жер- лері киізбен тығыздалып, ерітіндімен бітелуі керек. Үлкен тесіктерге антисептикалық ағаш рейкалар орнатылады.Қаптаулар арасында ауа қабатшасы бар қосарланған қалқаларда ерітіндінің немесе құрылыс қоқыстарының бітелуіне жол берілмей- ді, бұл ауа қабатшасының тиімділігін төмендетеді. Қабатаралық қалқаларды орналастыруда қабырға панельдері мен плиталары ара- сындағы барлық тігістерді ерітіндімен толтыру қажет. 15.4 ҚЫСҚЫЖАҒДАЙЛАРДАОҚШАУЛАУ ЖҰ- МЫСТАРЫН ӨНДІРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ Сыртқы ауа температурасы 5 °С төмен болған жағдайда гидро- оқшаулағыштар жұмыстары талап етілетін сапаны қамтамасыз ету үшін қосымша шаралар қолданумен немесе жылыжайда 10... 15 °С температураны ұстап тұруға мүмкіндік беретін жылыжайларда жүр315 гізіледі.Ашық ауада ыстық мастика және ерітінділерді қолданумен бояу, желім және асфальт оқшаулауды орналастыру кезінде оқшауланған беттер кептіріліп, температурасы 10.15 °С дейін қыздырылады.Мастика мен ерітінділердің температурасы 170.180 °С болу керек. Желімдеу алдында орам материалдар 15.20°С температураға дей- ін қыздырылады және жұмыс орнына жылытылған контейнерлерде беріледі. Жұмыс орындары атмосфералық жауын-шашын мен жел-ден қорғалуы керек.Эмульсиялық мастика мен цемент құмды ерітінділерден гидро- оқшаулау тек жылыжайларда орналастырылады, бұл гидрооқшау- лағыш жабындарын салу технологиясына қандай да болсын өзгері- стер енгізбейді.Металл гидрооқшаулағыш сыртқы ауа температурасы -20 °С төмен болмаған жағдайда орындалады.Қорғаныс таспалары мен қорғаныш қабырғаларын қалау аязға қарсы химиялық қоспалармен ерітінділерде жүзеге асырылады.Дымқыл процестермен байланысты емес жылу оқшаулағыш жұ- мыстары температура -20 °С төмен болмаған жағдайда жүргізіледі. Дымқыл процестер болған жағдайда жылу оқшаулағышты жасау 5 °С төмен емес температурада жабық жайларда (жылыжайларда) рұқсат етіледі.Жылу оқшаулағыш бөлшектер, мастикалар және ерітінділер жылытылған жайларда әзірленеді. Жылу оқшаулағыш материал- дарды төсеуде оларды ылғалдауға болмайды. Қорғаныс жабынын салудың алдынды оқшауланатын беттер қар және қызылсу мұзынан тазартылады. Битум мастикасындағы өнімдер тек оң температураға ие беттерге жабыстырылады.Перхлорвинил құрамдарымен бояудан басқа тоттануға қарсы жұ- мыстар тек оң температураларда жүргізіледі. Тоттануға қарсы жа- бындарды мұздаған беттерге салуға болмайды.Гидрооқшаулағышты орналастыруда қолданылатын материалдар- дың сапасы және оқшаулау беттерін дайындау, тігіс пен қиысқан жерлерді бітеу, дайын жабындар мен қорғаныс қоршаулардың сапа- сы міндетті түрде бақылауға жатады.Боялған гидрооқшаулағышта сызаттар, қабыршақтанулар және т.б. болмауы керек.Айқындалған ақау жерлер тазартылып, қайтадан гидрооқшау316 лағыш материалмен жабылуы керек.Жабысатын гидрооқшаулағышты орналастыру процесінде жабы- латын мата мөлшері, буындардың орналасуы, желімдеудің берікті- гі, кілемнің жарылыстары мен қабығының жоқтығы, желімделмеген орындардың болмауы бақыланады.Барлық ақау орындар мұқият түрде тазартылады және қосымша оқшаулау қабатын жағумен бітеледі.Жылу оқшаулауды орналастыруда буды оқшаулайтын қабатта- рының үздіксіздігі, механикалық зақымданулардың және сырғы- малардың жоқтығы, жылу оқшаулайтын қабаттардың негізге және бір-біріне жабыстырылу тығыздығы, қаптамалардың бір-біріне жа- быстырылуы, жабылатын және құрама оқшаулағыш конструкция- лардың бекітпесінің үздіксіздігі мен қаттылығы, қорғаныш жабын- дардың сапасы бақыланады. 15.5 ОҚШАУЛАУ ЖҰМЫСТАРАРЫН ӨНДІРУДЕ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ Оқшаулау жұмыстарыын өндіру аймағында жол мен жол жүрістері қоршалады және көзге түсетін орындарда ескерту белгілері ілінеді.Оржол, арық, қазаншұнқырда жұмыс істеуде топырақтың құлдыра- уын болдырмау үшін беткейлердің жағдайы мен олардың бекітілуіне ерекше көңіл бөлу керек.Бөлшек оқшаулау материалдары жоғарыға арнайы ыдыста, кон- тейнерлерде, мастика – тығыз жабылатын қақпақтары бар конус бөшкелерде көтеріледі немесе құбыр желілері бойынша тасымалда- нады.Оқшаулау мастикаларын дайындау және жылыту үшін қазандар жарамды жағдайда болу керек және тығыз жабылатын жанбайтын қақпақтары болуы қажет.Қазандарды толтыру олардың сыйымдылығынан 3/4 артық бол- мағанда рұқсат етіледі.Битум құрамын жылыту үшін жайдың ішінде ашық отты қолда- нуға тыйым салынады.Суық битум мастикаларын дайындауда жылытылған битум ( 70°С жоғары емес) еріткішке құйылады және ұшқындардың пайда бо- луын болдырмауда тек ағаш піскектермен араластырылады.Битум мастикаларын этил бензинінде даярлауға рұқсат берілмейді. 317 Синтетикалық лактар мен сырларды осы мақсаттар үшін арнайы тағайындалған тұрғын үй және өндірістік жайларға 50 м. жақын емес отқа төзімді ғимараттарда сақтауға рұқсат беріледі.Оқшаулау жұмыстарымен айналысатын жұмысшылар арнайы киімдермен және жеке қорғану құралдарымен қамтамасыз етіледі. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРГидрооқшаулау жабындарының мақсаты қандай?Орналастыру әдісі және қолданылатын материалдарына байланысты гидрооқшаулаудың қандай түрлері бар?Ғимараттарды жылу оқшаулау не үшін орындалады?Жылу оқшаулағыштың қандай түрлерін білесіз?Тоттануға қарсы жабындарды не үшін қолданады?Қандай жағдайларда боялған гидрооқшаулағыш қолданыла- ды?Қандай сыртқы ауа температураларында гидрооқшаулау жұ- мыстарын орындауға рұқсат етіледі?Оқшаулау жұмыстарын жүргізуде еңбекті қорғау бойынша қандай шараларды орындау қажет? ТАРАУТҰРҒЫН ҮЙ ЖӘНЕ ҚОҒАМДЫҚ ҒИМАРАТТАРДЫ ӘРЛЕУҒимараттарды әрлеу құрылыстың аяқталған кезеңінде орындала- ды. Оның тағайындалуы – ғимаратты осы эстетикалық, әлеуметтік және утилитарлы талаптарды қанағаттандыруға дайын көрініс беру. Әрлеу процестеріне шынылау, сылау, беттер мен ұштастыруларды әрлеу, қаптау, ағаш өнімдері мен бөлшектерін орнату, бояу проце- стері, еден жабындарын төсеу, сонымен қатар объектіні пайдалануға тапсырғанға дейін барлық беттер мен және бөлшектерді түпкіліктіжеткізумен сәндік әрлеу жатады.  16.1 НЕГІЗГІ ТЕРМИНДЕР МЕН АНЫҚТАМАЛАРВатерпас — жер жұмыстары, ағаш ұстасы және басқа жұмыстарда көлденеңдікті тексеру және бейімділіктің кішкене бұрыштарын өлше- уге арналған қарапайым аспап.Ол тіктеуіш бөксе бекітілген шарық қырлы ағаш пен тік тіректен тұрады. 318 Дәл өлшеу үшін деңгейді қолданады.Қатаю — жабынның су өткізбейтінігі мен беріктігін арттыру, сондай-ақ конструкциялардың сыртқы түрін жақсарту мақсатында тұтқырланған, бірақ әлі қатпаған немесе таза цементтің ерітіндісімен бетонның беткі қабатын ысқылау.Калевка — шарық қырлы ағаш пен тақтайдың мәнерлі қапталы. Сонымен қатар калевка(калевочником) деп калевканы алу үшін мә- нерлі жонғышы бар сүргіні атайды.Сырды бүріккіш — пистолет түрінде орындалған және лак бояуы және тығындау құрамын сығылған ауамен бүрку арқылы беттерді бояу үшін тағайындалған қол құралы.Лузг — ішкі бұрыш.Беттерді қаптау — құрылыс конструкцияларының ішкі және сы- ртқы беттерін (қабырғалар, төбелер және т.б.) қаптау материалда- рымен және бұйымдарымен жабу.Шынылау — ғимарат пен құрылыстарда жарық өту үшін көзделген ойықтарды толтыру процесі. Шынылау сыртқы (терезе оойықтары, балкон есіктері, дүкен витриналары (көрмелері), шам қапсырмалары және т.б.) және ішкі (мөлдір қалқалары және есіктер, фрамугалар, витраждар және т.б.) болады.Бояу құрамдарымен әрлеу — ғимарат және құрылыс конструкци- ялары бөлшектерінің бетіне оларға сәндік қасиеттер беретін немесе оларды тоттанудан қорғауды қамтамасыз ететін бояу және лак жа- бындарын жағу.Әрлеу жұмыстары — ғимаратты (құрылысты) сыртқы және ішкі әрлеумен байланысты сылау, қаптау, бояу, түсқағаз жапсыру, паркет төсеу, шыны қою және тағы басқа жұмыстар.Паркет жұмыстары — еденді жабу үшін (бет қабатын) паркеттен құрылғы. Паркетті қатты тегіс бірыңғай негізге төсейді (бетон, ас- фальт немесе тақтайдан жасалған). Ағаш негізге паркет шегелермен бекітіледі (бір планкаға екеуден кем емес); жасанды материалдардан негіздерге суық немесе ыстық мастика көмегімен бекітіледі. Паркет жабынының бетін әрлеу (жону,циклдеу, ажарлау) қолмен немесе паркетті әрлейтін машиналармен орындайды.Балташылық жұмыстар — ағашты аз өңдеумен сипатталатын (ұсталық жұмыстарға қарағанда) ағаш конструкциялар мен бөл- шектерді дайындау және орнату бойынша құрылыс жұмыстары. Оларға ағаш іргетастарын (қадаларды), қабырға, қалқа, еден, қаңқа 319 элементтері және ғимаратты жабу, шатыр, сонымен қатар инженер- лік құрылыстардың (көпір, бөгет, жол өтпелері), қосалқы құрылғы (құрылыс орманы, өткел, қалып қоршаулар және т.б.), стандартты қалқан үйлер және т.б. салу бойынша жұмыстар жатады.Рейсмус, рейсмас — дайындамаларға бастапқы сызыққа парел- лельді таңбалау сызықтарын жүргізу үшін құрал.Русты — тастан тасты бөлетін тігістер.Шотбалта — балташы құралы; балтаға қарағанда шотбалтаның жүзі балта сабына перпендикулярлы; астау, науа және т.б. ою үшін қолданылады.Усенок — сыртқы бұрыш.Фаска — усеноктарды дөңгелектеу немесе кесу.Филенка (ағаш өңдеу ісінде ) — кәсекке қыстырылған (мысалы, есік) жіңішке тақтай.Сылақ — ғимарат және құрылыс конструкциялары бетінде құрылыс ерітіндісімен пайда болған әрлеу қабаты.Сылақтың тағайындалуы – құрылыс конструкцияларының бетін тегістеу және оларды одан әрі әрлеуге дайындау (бояу, желімдеу), конструкцияларды атмосфералық әсерлерден, оттан және тағы басқа- ларынан қорғау.ОЙЫҚ ЖӘНЕ ЖАБЫНДАРДЫ ШЫНЫЛАУШынылау жайларда қажетті жарықтандыруды, оларды ылғалдану- дан (атмосфералық жауын-шашыннан) қорғауды және әрлеу жұмы- старын орындауда және ғимаратты кейіннен пайдалануда қалыпты температура жағдайларын жасауды қамтамасыз етеді. Шынылау ғи- мараттың ішінде әрлеу жұмыстары басталғанына дейін орындалады. Жарық өткізу қоршауларын шынылаудың түрі ғимараттың тағайындалуы және құрылыстың климат ауданына байланысты. Шынылау ауа қабатшалары немесе мөлдір тығыздағыштары бар бір-бірінен үш қабатқа орнатылған, бір-бірлендірілген және қосар- ланған байланыстар мен бекітпелерді бекіту арқылы әр түрлі шыны пакеттері және шыны блоктарынан орындалуы мүмкін. Шыны- лар әр түрлі сылаулар, резеңке тығыздағыштар, ағаш және металлқапсырмалар, түйреуіштер және серіппелермен бекітіледі.Қапсырма мен ойықтарды тікелей шынылау алдында шыныны өлшеп белгілеу және кесу, сылау немесе резеңке тығыздағыштарды дайындау немесе қапсырмаларды кесуді кіргізетін дайындық проце- стерді орындау қажет. Үлкен көлемдегі жұмыс процестері зауыт 320 жағдайларында орындалады, шағын көлемде – құрылыс шарттарын- да арнайы шеберханаларда орындалады. Шыныны өлшеп белгілеу, пішу және кесу пішу картасы бойынша үлгі сызғыш және шыны кескіш (алмаз, қатты қорытылған немесе электр) көмегімен жүзеге асырылады.Шыны пакеттер икемді резеңке тығыздағыштарда немесе сылау- ларда ағаш немесе металл қаңқаға орнатылады және қапсырма неме- се бұрыштармен бекітіледі. Түйреуіштерді әдетте арнайы пистолет- термен қағады.Шыны блоктар қапсырмасыз қабырғаларға таянып сәндік цемент немесе полимерцемент ерітіндісінде қойылады (16.1 сурет). Тол- тырылатын ойықтың ең жоғары мөлшері 6 м аспауы керек, ал оның алаңы – 15 ш.м. Үлкен ойықтар учаскелерге ораумен мүшеленеді.  16.1.сурет Шыны блоктардан шынылау :1 — блоктар; 2 — арматуралы өзектер; 3 — цемент ерітіндісі  Көрме мен витраждар икемді тығыздағыш және қапсырмаларда ірі мөлшерлі көрме шыныларымен толтырылады ( 16.2 сурет). Орнаты- латын жерге шыны тік күйінде арнайы жабдықталған автомашина- ларда тасымалданады.Шыныны көтеру вакуум сорғыштың көмегімен жүзеге асырылады. Қажетті жағдайда вакуум сорғыштан траверстер жиналады. Шыны- ны пішу, басқа жерге апару және жоғары көтеру үшін домалатқыш үстелдермен жабдықталған айыр тәріздес автотиегіштер қолданыла- ды ( 16.2 сурет).Шыны жұмыстар тасымалды үстел, баспалдақ, басқыштарды қол- данумен жүзеге асырылады. Фонарьларды және көрмелерді шыны- лау аспалы ормандар немесе өзі жүретін, өзі көтерілетін подмостар арқылы орындалады.Шыныдан жасалған бұйымдарды қабылдау қапсырмаларды ақы- рғы бояғанға дейін сыланған жерде қатты қабыршақ пайда болған- нан кейін жүргізіледі.Шынылау келесі талаптарды қанағаттандыру керек: орнатылған шыны материалдарың таза болуы және олардың ақаулары немесе зақымданулары болмауы керек; тұрғын үй және қоғамдық ғимарат321 тардың ойықтарында шынылардың түйісуіне рұқсат берілмейді; сы- ланған жерлер тегіс, жарықтарсыз және шыны және фальцалармен жақсы қосылыста болуы керек; барлық бекітпе бұйымдары сылақпен жабылуы керек; икемді тығыздағыштар шыныға, фальцтарға, қапсы- рмаларға тығыз орналасуы керек және фальц пен қапсырмалардың қырынан шықпауы керек; қапсырмалар икемді тығыздағыштар мен фальцтарға тығыз орналасуы керек, ойыстары болмауы және жарық ойық жағына фальцтардың қырынан шықпауы керек.Шыны материалдарды арнайы жабдықталған және жылытылған жайларда және тек арнайы үстелдерде пішу қажет.Шыны материалдарды кесуде көздерді көзілдірікпен, ал қол- ды – резеңке немесе былғары қолғаппен қорғайды. Шыны кесуші жеңғапта жұмыс істеуі керек. Шыныны тасымалдау, қалдықтарды жинау және басқа жұмыстарды қолғаппен істеу қажет. Шынының қалдықтарын арнайы ыдысқа жинау және қайта-қайта жұмыс ор- нынан тазарту керек.Биікте, қатты тұманда, қар жауғанда, нөсер жаңбырда, жел күші 6 баллдан асқанда, сыртқы ауа температурасы -20 °С төмен болғанда, қараңғы түскенде (егер жасанды жарықтану болмаса) шыны жұмы- старын орындауға тыйым салынады. -10 °С төмен температурада вакуус-сорғыштарды қолдануға болмайды.     16.2.сурет Көрме шынысын орнату:1 — шыны; 2 —вакуум-сорғышы бар қамыт кәсегі; 3 — телескопи- ялық гидроцилиндр; 4 — бүктемелі діңгек; 5 — жылжымалы алаң- шасы бар көтергіш күйме; 6 — діңгек гидроцилиндрі 322           ҮСТІҢГІ БЕТТЕРДІ СЫЛАУСылау ғимараттар мен құрылыстардың конструкцияларын деко- ративті-қорғағыш әрлегіш жабыны болып табылады және әртүрлі ерітінділермен жүргізіледі. Тағайындалуы мен құрылыста орындай- тын функцияларына байланысты қарапайым, декоративті және ар- найы сылақтар қолданылады (16.3 сур.). Қарапайым сылақ үстіңгі беттерді соңынан сырлау үшін тегістеуге және конструкцияларды қоршаған ортаның әсерінен қорғауға арналған. Ол бір қабатты және көп қабатты болуы мүмкін.Сылақ ерітіндісі негізгі материал болып табылады және судан тұрады, тұтқыр материалдан немесе оның қоспасынан, бітегіштер- ден және әртүрлі қоспалардан тұрады. Олар тұтқыр материалдар- дың шығынын азайтады, созылымдылығын арттырады және ерітін- ділердің қатаюын баяулатады.Пайдалану ылғалдылығы қалыпты (60 % дейін) үй-жайлардың ішкі тас және бетон беттері әктас және цементтік-әктас ерітінділерімен сыланады, ал гипс — гипс және әктас-гипс ерітінділерімен сылана- ды. Сыртқы беттер мен ылғалдылығы жоғары үй-жайлардың үстің- гі беттері цемент және цемент-әктас ерітінділерімен сыланады (16.3 сур. қараңыз).Үстіңгі беттерді сылаудың күрделі процесі тізбектеліп орындала- тын қарапайым операциялардың бірқатарын қамтиды: үстіңгі бет- терді дайындау (керту, тормен қаптау немесе жаңыршақпен, шамшы- рақтарды қақтау); сылақ сүзгі торын жағу (бүрікпені және бояу қабатын); декоративті жақтаушаларды орнату (карниздерді, жақтау маңдайшаларды және т.б.); бұрыштар мен еңістерді өңдеу; жабу қа- батын жағу.Ғимаратты немесе оның жекелеген бөліктерін сылау қабырға323 лар және қалқалар толықтай шөкеннен кейін басталады. Сылақ жұ- мыстарының басында терезе және есік блоктары орнатылуы және бекітілуі, қалқалар бекітілуі, барлық саңылаулар бітелуі, санита- риялық-техникалық құрылғыларды бекіту құралдары орнатылуы, сымдар жүйесінің барлық түрлері және басқа да жұмыстар орында- луы тиіс. Үстіңгі беттерді дайындау бойынша жұмыстардың құрамы оның түрі мен жай-күйіне байланысты.Үстіңгі беттерді керту және тазарту сылақ сүзгі торының кон- струкциялармен берік ілінісуіне ықпал етеді. Тегіс беттер механика тәсілімен кертіледі немесе металл щеткалармен өңделеді. Кертпеден кейін үстіңгі беттер сығымдалған ауамен немесе щеткамен тазарты- лады.Үстіңгі беттердің түзулігін тексеру сылақтың барлық түрі үшін орындалады (16.4 сур.). Тік беттер тіктеуішпен, ватерпаспен немесе тақтайшасы бар деңгеймен, ал төбелер — тақтайшасы бар деңгеймен, ватерпаспен немесе сулы деңгеймен тартылады. Тарту нәтижелері арнайы таңбалармен немесе шегелермен бекітіледі.І 356         16.3.сур. Сылақ жіктемесі 357 ІСылақтардың жіктемесіКәдімгі – бояу үшін және құрылмаларды қоршаған ортадан қорғау үшін үстіңгі беттерді тегістеу Бір қабаттыКөп қабаттыМақсаты бойынша Арнайы – термо-, гидро-, және дыбы оқшау- лағыш, сәулеленуден қорғаушыСәндік – интерьерлер мен қасбеттерге арналған жоғары сапа-лы 324 Қарапайым – қаптауға арналған, жертөлелер, қоймалар және т.б. үшінОрындау күрделілігі бойынша Жақсартылған – тұрғын үй-жайларды, сауда залдарын, оқу мекемелерін әрлеу үшінЖоғары сапалы – қоғамдық, емдік, әкімшілік үй-жайлар, және де көп қабатты үйлердің қасбеттерін әрлеу үшінПайдаланылатын тұтқырларының түрлері бойынша Ә к тастыӘк тас-гипсті Әк тас-қыштыЦементті-әк тасты Цементті  Сур. 16.4. Шегеленетін қабырғалардың тартылуы: 1 — маячные полосыМаркалар бояу қабатының соңғы қабатымен бір жазықтықта бет- тетіліп орнатылады. Қарапайым және жақсартылған сылау кезінде шамшырақтар бояу қабатын тегістеу үшін бағдар рөлінде болады, ал жоғары сапалы сылау кезінде — ерітінді шамшырақтарын орнату үшін немесе құрал-саймандық шамшырақтарды орнату үшін. (16.5 сур.).Шамшырақтардың қондырғысы тек жоғары сапалы сылау кезін- де ғана қолданылады. Олар ерітінділік немесе құрал-саймандық бо- луы мүмкін. Ерітінділік шамшырақтар бояу қабатын тегістеу үшін қолданылады. Ерітінділік шамшырақтар қарапайым немесе арнайы түзеуіштердің көмегімен орнатылады, олар таңбаларға орнатылады да үстіңгі бетке үлкен шегелермен, қапсырмалармен және басқа да құралдармен бекітіледі. Ерітінді қатайғаннан кейін түзеуіштер алы- нып тасталады (16.5 сур. қараңыз). Қалыңдығы 10 мм бір қабатты сылақ бүркілетін қабатқа салыстырмалы тегіс бетке бір рет жағы- лады.Көп қабатты сылақ орындау күрделілігіне қарай қарапайым болуы мүмкін – қаптауышқа (жертөлелерге, қоймаларға және т.б.); жақ- сартылған — тұрғын үй-жайларды, сауда залдарын, оқу орындарын өңдеу үшін; жоғары сапалы — театрларды, әкімшілік үй-жайларды және басқа да ғимараттарды, сондай-ақ көп қабатты ғимараттардың қасбеттерін өңдеу үшін. Қарапайым сылақ бүркемеден және бір бояу 325 қабатынан тұрады; жақсартылған — бүркемеден, бір қабат бояу қа- батынан және жабу қабатынан; жоғары сапалы — бүркемеден, екі қабат бояу қабатынан және жамылғыдан тұрады. Сылақ сүзгі торы- ның орташа қалыңдығыІ 358  Сур. 16.5. Құрал-саймандық шамшырақтарды орнату нұсқалары (ерітінділік шамшырақтар құрылғысы):1 — тегістеуіш; 2 — сына; 3 — үлкен шеге; 4 — құрал-саймандық таңба; 5 — бұрандама; 6 — сомын; 7 — бұрандалы қадақарапайым, жақсартылған және жоғары сапалы сылау кезінде тиісінше 12, 15 және 20 мм аспауы тиіс.Бүркеме тұтас тегіс қабатпен жағылады және тегістелмейді. Ортақ жазықтықтан шығатын жеке учаскелер ғана алынады.Бояу қабаты бүркемеге бір-екі қабаттап жағылады, әр қабат тегі- стеледі. Соңғы қабат әсіресе мұқият тегістеледі, беттегіш таңбалар- мен және маяктармен.Жамылғы сылаудың соңғы элементі болып табылады және ұсақ дәнді толықтырғыш негізіндегі ерітіндіден жасалады. Жамылғы ерітіндісі суланған бояу қабатына жағылады, мұқият тегістеледі және содан соң сүрткіш элементтердің көзге көрінетін іздерінсіз тегіс және біркелкі фактура шыққанға дейін сүртіледі.359 І Ойықтардың жақтаулары, пилястр, бағаналар, карниздер және өзге де архитектуралық детальдар бағыттаушы түзеткіштер, маяк- тар немесе бағыттаушы рейкалар бойымен сыланады.Үстіңгі беттер жоғарыдан төмен қарай сылақталады. Биікте- гі жұмыстарды орындау үшін инвентарлық мінбелер, жиналмалы үстел-мінбелер, өздігінен жүретін және жылжымалы мінбе-мұнара- лар, инвентарлық түтік тәрізді мінбесатылар қолданылады.Қабаттарға сылақ ерітіндісін беру сылақ станцияларының көме- гімен орындалады, олардың құрамына ерітінді қабылдау бункері, су құюға және қоспаларға арналған ыдыстар, ерітінді араластырғыш, вибро-елеуіштер, қайта өңделген ерітіндіге арналған аралық бункер, құбырлардың жинағы бар ерітінді сорғылары, бүріккіштер, ком- прессор кіреді. 326 Сылақ жұмыстарының өндіру кезінде барлық технологиялық опе- рацияларды механикаландырылған тәсілмен орындау қажет. Меха- никаландыру құралдарын қолдануға мүмкіндік бермейтін тар немесе басқа да жағдайларда ғана ерітінді қолмен құюға рұқсат етіледі.Сәндік сылақ әдетте, қоғамдық ғимараттардың жертөле қабатта- рын, қасбеттерін, интерьерлерін әрлеу кезінде қолданылады. Мұндай сылақтардың беріктігі жоғары, ұзақ мерзімге жарамды және бояу- ды талап етпейді. Олар әдеттегі сылақтардан құрамындағы ерітін- ділердің көмкеруші қабатымен, оларды жағу және өңдеу тәсілімен ерекшеленеді.Сәндік сылақ тас түйіршіктерімен (мәрмәр, гранит немесе ке- рамикалық үгінді қосылған), сграффито (бедерлі суреті бар түр- лі-түсті жабу қабаты), терразитті (10% ұсақталған слюда, антрацит- ті көмірдің ұсақ фракциясы, ұсақталған қызыл кірпіш және майда жеңіл түрлі-түсті қоспалар қосылған), синтетикалық және коллоид- ты-цемент желіммен қолданылады.Акустикалық (дыбыс өтпейтін), су өткізбейтін сылақ, сондай-ақ рентгендік сәулеленуден қорғайтын сылақтар арнайы сылақтың не- гізгі түрлері болып табылады.Арнайы сылақты жағу технологиясы кәдімгі цементті-құмды ерітінді жағуды жүргізу технологиясына ұқсас; айырмашылығы - олардың әр түрлі қалыңдығы мен жағылатын қабаттарының санын- да.Іс жүзінде кез келген ғимараттар мен құрылыстарды әрлеу үшін жұмыс процестерін айтарлықтай жеңілдететін құрғақ қоспалар қол- данылуы кеңінен пайдаланылады. Бұрын ерітіндіні дұрыс дайындай білу - сылақшы шеберлігінің жақсы көрсеткіші ретінде болса, бүгін- де мұнымен құрғақ құрылыс қоспаларын өндірушілер айналысады, ал жұмысшыға оларды тек сумен араластыру ғана қалады.360 Құрғақ құрылыстық қоспалар (цемент-құм қоспасы, сылақ, құй- ылған бетон және т. б.) — бұл тас қалаудан бастап мәрелік әрлеуге дейінгі барлық құрылыс кезеңдеріне арналған қоспалар. Цемент-құм қоспасы, сылақ және еден тегістеуіштері құрамына құм, цемент және талап етілетін сападағы әк тас кіреді, ал мәрелік өңдеу құрамдары үшін — сылақ ерітіндісіне адгезияны, беріктікті, жарылуға және 327 аязға төзімділікті арттыратын, құрамның су сіңіргіштігіне әсер ететін қасиеттер беретін арнайы қоспалар-түрлендіргіштер кіреді.Құрғақ қоспалардан сылақ және бітегіш жабындарды жағу техно- логиясы бұрын ұсынылған дайын қоспалар мен ерітінділерді пайда- лану кезіндегі тәрізді. ҮСТІҢГІ БЕТТЕРДІ ӘРЛЕУ 16.4.Қаптау — әрлеудің ең төзімді және декоративті түрі. Ол құрыл- маларды қоршаған орта әсерінен сенімді қорғайды және ластанудан оңай тазартылады. Қаптау - ішкі және сыртқы болуы мүмкін.Қаптау мақсатына және оған қойылатын талаптарға қарай, сыртқы қаптау гранит, мәрмәр, әктас, жанартаулық туф тәрізді табиғи тас материалдарды, сондай ақ, беткі фактурасы әр түрлі қаптама тақта- лар, қаптайтын кірпіштер, керамикалық қаптама материал, түрлі түсті шыңдалған әйнектерді (стеламит) қолдана отырып орындала- ды.Ішкі беттер үшін парақты материалдар, әр түрлі түсті және суретті керамикалық қаптау плиткалары, синтетикалық қаптау материалда- ры, ағаш-талшықты және ағаш-жоңқалы тақталар, фанера, қағаз-қа- батты пластиналар, поливинилхлорид рейка және басқа да матери- алдар кеңінен пайдаланылады.Жіктерінің орналасқан сипаты бойынша тігісіне-тігісі, тігістерді байлау және қиғаш қаптау орындалуы мүмкін. Қаптау конструк- циялар тұрғызу процесінде немесе одан кейін орындалуы мүмкін. Орындалған қаптауды келесі жұмыстарды жүргізу кезінде ықтимал зақымдалудан және ластанудан қорғау қажет. Кішігірім өлшемді қаптау материалдары құрылмаларға ерітінділермен, мастикамен және желімдермен, ал үлкен өлшемді табақтар торламаға желімде- леді немесе бекітіледі.361 І Жалпы түрде қаптаудың технологиялық процесі бірқатар опера- цияларды қамтиды: қаптама бұйымдарды сұрыптау және дайындау; ерітінді, желімдеу құрамдарын және бекіткіш материалдарды дай- ындау; үстіңгі беттерді өлшеу және дайындау; маяк қатарларын ор- нықтыру; анкерлерге арналған тесіктерді тесу; үстіңгі бетті түпкілік328 ті әрлей отырып, қаптауды орындау. Қолданылатын материалдың түріне байланысты осы немесе басқа операциялар алынып тасталады. Ішкі беттерді қаптауды жүргізуді өңделуші учаскелердің үстінен шатыр немесе су өткізбейтін жабын орнатылғаннан кейін бастау ке-рек.Керамикалық тақташалармен қаптау түзік баудың және әр түрлі үлгі қалыптардың көмегімен орындалады (16.6 сурет). Ерітінділерде және мастикамен қаптау технологиясының елеулі айырмашылықта- ры жоқ.Маяктар және түзікбау бойынша қаптау (16.6 сурет, а) шекаралар- ды, қатарларды және қаптаманың басқа да элементтерін белгілеп өл- шеуден басталады. Содан кейін болашақ қаптаманың бұрыштарына маяктар – маяктық тақташалар орнатылады.Маяктардан төмен және жоғары тұстарда істіктер қағылып, оларға тік түзікбаулар бекітіледі. Көлденең түзікбау тік түзікбауға паралел- ль тартылған жіптерге бекітіледі. Кей жағдайларда көлденең түзік- бау түгендемелік қатарлағыштарға бекітіледі, ол қатарлағыштар ма- яктарға орналастырылып, қабырғаға немесе еден мен төбе арасына керіліп бекітіледі (16.6 сурет, б). Түзікбау орнатылатын қатардың жиегі бойынша керіледі.Әр қатардың шеткі тақташалары тік түзікбаулар немесе қатар- лағыштар бойынша, ал қалғандары – көлденең бойынша орнатылады (16.6 сур.қараңыз). сур. Керамикалық тақташалмен қаптау:а —маяктар және түзікбаулар бойынша; б — қатарлағыштар және түзікбау бойынша; 1 — жіп; 2 — тік түзікбау; 3 — маяк тақташа; 4—көлденең түзікбау; 5 — қатарлағыш І 362 3 сурет. Құрғақ сылақ табақтарын жапсыру:1 — бақылау маяктары; 2 — мастикалы таңбалар; 3 — мастика жолақтары; 4 — құрғақ сылақ табағыҚаптау жіктердің тігін және көлденеңін сақтай отырып төменнен жоғары қарай көлденең қатарлар бойымен орындалады. 329 Беттерді аз даналы тақтайшалармен қаптау кезінде дайындық про- цестерін қысқартатын және еңбек өнімділігін арттыратын үлгілерді пайдаланған жөн.Беттерді тақташалармен және табиғи тастармен қаптау үстіңгі бет- ті өлшеу, тақташаларды өлшемі мен түр-түсі бойынша іріктеп алудан басталады. Қапталынатын бетке тақташаларды бекіту ілгектер мен анкерлер көмегімен орындалады.Беттерді табақты материалдармен қаптау (гипс-картон табақтар, ағаш-талшықты тақталар, қағаз қатпарлы пластик және т.б.) пайда- лану процессінде салыстырмалы ауа ылғалдылығы 50 %-тен аспай- тын үй-жайларда жүргізіледі (16.7 сурет).Қаптау алдында тіктеуіштің көмегімен үстіңгі беттің тіктігі тек- серіледі.Гипскартон табақтар ағаш беттерге шегелермен немесе бұрандалы шегелермен, бетон және кірпіш беттеріне — мастикамен бекітіледі. Өңделетін бетке таңбаларды және тік жолақтарды жаққаннан кейін табақтарды түпкілікті пішу жүргізіледі (16.7 суретті қараңыз).363 Гипс-картонды табақтардың тігістерін сылау түрлі тәсілдермен орындалады (үстіңгі бетті түпкілікті әрлеу түріне байланысты: бояу, тұсқағаз жапсыру және т.б.). ҮСТІҢГІ БЕТТЕРДІ СЫРЛАУ ҚҰРАМДАРЫМЕН ЖӘНЕ ОРА- МА МАТЕРИАЛДАРМЕН ӘРЛЕУСырлау - ғимараттарға және құрылыстарға аяқталған түр береді және, қорғаныш, санитарлық-гигиеналық және сәндік қызмет атқа- ратын бірнеше қабатты сәндік-қорғағыш жабын.Әрлеу санаттары (қарапайым, жақсартылған және жоғары сапалы) ғимараттар мен құрылыстардың мақсатына және әрлеуге қойылатын талаптарға байланысты белгіленеді.Қарапайым бояу қосалқы, қоймалық және басқа үй-жайлардың, уақытша құрылыстардың бетін әрлеу үшін пайдаланылады.Жақсартылған бояу тұрғын үйлік, кеңселік, оқу және кәсіпорын- дардың тұрмыстық үй-жайларын әрлеу үшін арналған.Жоғары сапалы бояу клуб, театр, вокзал, әкімшілік және басқа да қоғамдық мақсаттағы ғимараттарды әрлеу үшін қолданылады.Пайдалану сипаты бойынша бояу арқылы әрлеу сыртқы және ішкі 330 болып бөлінеді. Сыртқы өңдеуге атмосфералық және аязға төзімділі- гі тарапынан жоғары талаптар қойылады.Боялған бетінің фактурасы және сыртқы түрінің сипаты бойынша бояу арқылы әрлеу тегіс немесе бедерлі түрде, боялған үстіңгі беттің жылтырлығының қарқындылығына байланысты – жалтырақ және күңгірт түрде орындалады.Бояу жабыны ішінара жағу, тегістеу, бітеу және сәндік әрлеудің түрлерін қолданып бояудың өзінен тұрады. Ішінара жағу бітеу жеке- леген тегіс емес тұстарды, сызаттар мен зақымдарды жою үшін қыз- мет етеді. Бітеу қабаты үстіңгі беттерді тегістейді.Тегістеу қабаты сырлау элементтерін өзара және үстіңгі бетпен байланыстырады. Свое название окраска получает по виду применя- е¬мого окрасочного состава (краски, эмали, лака) Сырлаудың атауы қолданылатын бояушы құрамның түріне байланысты болады (бояу, эмаль, лак). Әрлеу санаты жоғарылаған сайын, үстіңгі беттерді сыр- лау қабаттарын жағуға дайындау кезінде орындалатын технологи- ялық операциялар саны да артады.І 364 Сырлап әрленген беттер зақымдалуы мүмкін болғандықтан, сыр- лау жұмыстары барлық құрылыс, монтаждау және әрлеу жұмыстары аяқталғаннан кейін орындалады.Даярлық операциялары:■үстіңгі бетті жазықтау; сызаттарды кесу;■бұтақтар мен шайырланған тұстарды шабу;■бетті тазарту;■олифа жағу;■тегістеу қабатын жағу (үстіңгі беттің кезекті бояу қабатта- рымен тығыз ұстасуы үшін );■жағу (алдын ала тегістеу қабаты жағылып кесілген саңылау, сызат, зақымдалған тұстарды бітеуші құрамдармен толтыру);■бітеуіш қабат жағу (бітеуішті тегістелген қабатқа 1...3 мм қа- лыңдықтағы біркелкі қабатпен тегістеп жағу);■ажарлау (үстіңгі беттерді көбіктас немесе сыдырғы көме- гімен қолмен тегістеу).Үстіңгі бетті даярлау және одан соң сырлау бойынша операциялар әрлеу санатымен және қолданылатын сырлау құрамдарының қасиет- терімен анықталатын кезек бойынша орындалады. 331 Ішкі беттерді бояу үй-жайлар биіктігі мен орындалатын жұмыстар- дың түріне байланысты тақтай төсемелердің, төсеме-мұнаралардың және сырлау үстелдердің үстінен жүргізіледі.Әктасты бояу ылғалдандырылған беттерге қол немесе электр сыр- лағыш пульттармен бір — үш қабат етіп жағылады.Силикатты бояу сұйық шыны ерітіндісімен тегістелген бетке білік- шелермен, сырлаушы пульттармен және пневмобүріккіштермен екі- үш рет жағылады. Әрбір қабат 10.12 сағаттан кейін жағылады.Желім бояулар білікшелермен, сырлаушы пульттармен және ауа- мен бүріккіш қондырғылар көмегімен жақсы тегістелген беттерге жағылады. Колер жалтырауға және артық ағып кетуге жол бермей отырып, бір қабат етіп жағылады. Бояу кезінде үй-жайды қарқын- ды түрде желдетуге болмайды, себебі, колер біркелкі кеппейді және дақтардың пайда болуына әкеліп соғады.Су-эмульсиялы бояу 2...3 сағат бойы кебеді, сондықтан араласты- рылып қосылған су-эмульсиялы бояумен тегістелген қабатқа білік- шелермен немесе бүріккіш пистолеттер көмегімен бір кезекте жеке- леген учаскелерді бояу арқылы орындалады.365 І  Сусыз құрамды бояулар біліктермен, пневмоқұрылғылармен, жеңіл бояушашқыштармен жақсы кепкен алдыңғы қабатқа жұқа тегіс қа- батпен кемінде екі қабат жағылады.Қол жеткізу қиын орындарды бояу әр түрлі мақсаттағы жаққыштар мен арнайы біліктер көмегімен орындалады.Беттерге орамды материалдарды желімдеп жабыстыру үй-жай- ларды әрлеудің қорытынды кезеңі болып табылады. Технологиялық процесс екі кезеңде іске асырылады:■бетті даярлау;■алдын-ала өлшеніп қойған орамды материалдарды желімдеп жабыстыру.Бұл жұмыстар соңғы саты болып табылады, және, ағаш бұйымда- рын соңғы сырлау жұмыстарын қоспағанда, барлық бояу жұмыста- рынан кейін орындалады.Орамды материалдар ретінде түрлі тұсқағаздар және синтетика- лық үлбірлер қолданылады.Тұсқағаздар қағаз баспа (қарапайым және орташа тығыздықты), 332 тығыз және өрнектелген; қағаз, полиэтилен үлбірмен жабылған; негізі жоқ үлбірлі және қағаз немесе мата негіздегі болады.Пайдалану қасиеттері бойынша тұсқағаздар жай; сүртуге және су- мен жеңіл шаюға болатын ылғалға төзімді; сумен жуылатын, оның ішінде жылы сабынды сумен және содамен; дыбысты бәсеңдететін (түкті); көпіршітілген пластмасса негізінде жылу-дыбыс өткізбейтін болып бөлінеді.Синтетикалық үлбір тегіс немесе беті өрнектелген, қағаз неме- се мата негізге поливинилхлоридті немесе полипропилен пасталар жаққанда алынатын күңгірт немесе жалтырақ фактурасымен бірге баспа суреті бар орамды материалды білдіреді. Пайдалану кезінде үлбірді сумен жууға жол беріледі.Жай тұсқағаздар тұрғын үй-жайлардың қабырғаларын желімдеу кезінде қолданылады. Ылғалға төзімді тұсқағаздар тұрғын пәтер- лердің дәліздері мен кіреберістерінің, сондай-ақ, қоғамдық ғимарат- тардың қабырғаларына жабыстыру үшін пайдаланылады. Тұсқағаз- дар сонымен қатар төбелерге жабыстыру үшін де қолданылады. Тұрғын үйлердің ас бөлмесінде және санитарлық-техникалық каби- наларында, қалыпты-ылғалдылық режимін пайдаланушы қоғамдық ғимараттардың жайларында қабырғалар түрлі синтетикалық үлбір- лермен әрленеді.Тұсқағаздарды желімдеп жабыстыру үшін синтетикалық желім және ұсақталып үгітілген бордан әзірленген желім-клейстер пайда- ланылады. Мата негізіндегі синтетикалық үлбір поливинилацетат- ты эмульсиямен немесе «Бустилат» үлгідегі латексті су желіммен жапсырылады.366 Тұсқағаздар бетон, сылақ, ағаш-жоңқалы тақталармен қапталған және т. б. беттерге жапсырылады.Ағаш-талшықты тақталардың беттері жекелеген кедір-бұдырлар, жарықтары және түйіспе жерлері бітелгеннен соң, сылақтың кедір-бұ- дырлары жойылғаннан кейін қағазбен желімденіп, әбден кепкен соң тегістеледі. Дөрекі кедір-бұдырлары мен тегістегіш темашиналар- дың ізі жоқ түзу және тегіс беттер алдын ала қағаз жабыстырусыз желімденеді.Жуылатын тұсқағаздар және декоративті үлбірлер желімдеп жабы- латын беттер майлы бояуларға арналғандай даярланады. 333 Тұсқағаздар жабыстырылуынан бұрын реңктері бойынша ірікте- леді, жиектері кесіліп, үй-жайлардың биіктігіне сәйкес ұзындықтағы кесінділерге бөлінеді. Содан кейін тұсқағаздың тысына бояушы білікпен немесе арнайы құрылғының көмегімен желім жағылады да, тұсқағағаздың кесіндісі бүктеледі (жақсы сіңдіру үшін). Тұсқағаз- дарды алдын-ала желімделген қағаздың толық кепкенінен кейін желімдеп жабыстырады. Желім жағылған кесінділер жабыстырыла- тын бетке (қабырғаға) ортасынан бүктеліп, бет жағымен жоғарыға қарай беріледі. Тұсқағаз кесіндісінің жоғарғы жағы қабырғаға қапсырылып, түзетіліп, жазықталады (жоғарғы жағынан ұзын- дығы бойынша, содан кейін оңға және солға) және жапсырылады. Тұсқағаздың келесі кесіндісі тұсқағаздардың шеттері қапсырылған кезде бірыңғай сурет болуы үшін бір бірінің үстінен немесе жана- стырылып жабыстырылады. Тұсқағаздың төбемен шектескен жері тұсқағаздық жиекпен жабыстырылуы мүмкін.Қағаз негізіндегі ылғалға төзімді тұсқағаздар қарапайым қағаз тұсқағаздар тәрізді желімденіп жабыстырылады.Қабырғаларға синтетикалық үлбірлер желімденіп жабыстырылған- да жиектері мен ендік ұзындығы бойынша кесу және пішу арнайы пышақтармен орындалады.Қабырғаларға мата негізіндегі синтетикалық үлбірді желімдеп жа- быстыру тұсқағаздың кесіндісіне желім немесе мастика жағылған- нан кейін, бір біріне 30... 40 мм қапсырылып, бірден орындалады. Желімдеп жабыстырылған кесінділер 3-4 сағат тұрғаннан кейін, екі кесіндінің де жиектері металл сызғыштың көмегімен кесіледі. Жи- ектері кесілген соң, желім жағылып, қапсырылып түйістіріледі және түйіскен жері тегістеледі.Қабырғаларды қағаз негізіндегі синтетикалық үлбірмен желімдеу алдында үлбір орамалар кемінде 2 тәулік бойы 18 °С төмен емес тем- пературада ұсталады.367 І Содан кейін үлбір орамасы жайылады және үй-жайлар биіктігі- не сәйкесінше жолақтарға кесіліп, бет жағымен төмен қаратылып жатқызылады және толық жазықталғанша ұсталады. Осыдан кейін өңделетін бетіне (қабырға) және үлбірдің тысқы бетіне білікпен жұқа қабат желім жағылады, тығыз жабыстырылуы және артық ауа мен 334 желім аластатылуы үшін үнемі құрғақ таза шүберекпен тегістеле отырып, жолақ қабырғаға жабыстырылады. Жолақтың суреттерін үйлестіру арқылы бір біріне желімденіп жабыстырылады.Сұйық тұсқағаздар — сумен араластырылатын арнайы синтети- калық жаңқа, ал одан алынған құрам бетке кәдімгі білікпен жағы- лады. Құрам екі қабат болып жағылады; бұл жағдайда ақ түстен күңгірт-күлгін түс аралығындағы кедір-бұдыр бет пайда болады. Мұндай жабындының пайдалану мерзімі 10... 15 жыл болатын жоға- ры беріктік және оқшаулау қасиеттері бар.ЕДЕНДЕРДІҢ ҚҰРЫЛЫМЫЕдендер — бұл ғимараттар мен құрылыстардың пайдаланымдық жүктемелерін қабылдау үшін арналған құрылымдық элемент. Олар мынадай құрылымдық элементтерден тұрады:■жабынды — пайдаланымдық жүктемелерді қабылдайтын, еденнің үстіңгі элементі;■қабатша — жабындыны еденнің астыңғы элементімен немесе аражабынмен дәнекерлейтін аралық қабаты (синтетикалық желім- дер, мастикалар, цемент-құм еріткіштер және т. б.);■тартпа немесе жинақтық негізі — жабындының қатты емес немесе кеуекті элементінде қатты немесе тығыз қабық құратын қабат (цементті-құмды ерітінді, керамзитбетон, шлакбетон; жинақты негізі–гипсбетонды панельдер, керамзитбетонды немесе цементті фибро- литтен жасалған тақталар). Тартпалар еден элементінің бетін тегістеу үшін немесе аражабынды ретінде, болмаса жабындыға белгілі бір еңістік беруші ретінде қызмет етеді;■тегістеуші қабат — тартпаны теңестіру үшін арналған, қа- лыңдығы 8... 15 мм тұтас қабаты (лимерцементті ерітіндісі);■төсеніш қабаты — негіздеменің топыраққа жүктемесін бір- келкі жаятын еден элементі (еденді топырақ бетіне орналастырған- да);■жылу оқшаулағыш қабаты — еденнің жылу өткізгіштігін азайтады (шлак, керамзит және т.б.);36816.6. ■дыбыс оқшаулағыш қабаты — шудың өтуін тоқтатады;■ылғал оқшаулағыш қабаты — еден элементтеріне судың және өзге де сұйықтардың өтуінің алдын алады. 335 Үстіңгі жабыны - еденнің негізгі эементі болып табылады, ол еден- нің түрі мен атауын анықтайды және келесідей болады:■дара материалдардан жинақталған (тақтай, паркет, қалқан- ша тақтайлар, тақтайшалар және тақталар);■орама материалдардан (линолеум, кілем және басқа да мате- риалдар);■құйылмалы (мастика және т. б.);■тұтас (бетон, цемент-құмды, асфальт-бетон, полимербетон). Еденнің зақымдалуы, ылғалдануы және ластануы мүмкін болатын-дықтан, жабуды орнату барлық құрылыс, монтаждау және әрлеу жұ- мыстары аяқталғаннан кейін ғана жүргізіледі.Сүргіленген тақтайлардан жасалынатын тақтай едендер лагтар- дың үстіне төселеді. Еденнің барлық элементтері өлшемі бойынша орталықтандырылған шеберханаларда дайындалып, антисептикпен өңделіп, бөлмеге немесе пәтерге тиісті жинақпен құрылысқа жет- кізіледі.Қабаттар аралық жабындарда қимасы (25...40) х (80.100) мм лагтар400.500 мм қадаммен тегістеуші құм немесе шлак қабатына төсел- ген оқшаулағыш тақталардың біртұтас төсенішіне төселеді, деңгейі бекітіледі және уақытша ұстағыштармен бекітіледі. Лагтар мен қабы- рға арасында 20.30 мм саңылау қалдырылады. Бөлмелердегі лагтар жарық сәулесінің бағыты бойынша, ал дәліздерде – қозғалыс бағы- ты бойынша орналастырылады. Едендер паркеттік және пакеттік әді- стермен төселеді.Паркеттік тәсіл кезінде бірінші тақтай қабырға бойымен 10.15 мм саңылау қалдырып төселеді және әрбір лагқа шегелермен бекітіледі. Әрбір келесі тақтай бұрын төселген тақтаға аралық төсеніш арқылы балғамен қапсырылып, тақтайлардың немесе шпунт байланыстың беткі жағына шегелермен қағылады.Пакеттік тәсіл кезінде бірінші тақтай қабырға бойымен төсе- леді және шегелермен бекітіледі. Содан соң келесі 10. 15 тақтай төселіп, бірінші тақтайға қысқышпен қапсырылады және шегеленеді. Қысқыштарды қолдану тақтайларды неғұрлым тығыз қапсыруды қамтамасыз етеді және еңбек өнімділігін арттырады.Кенерлер мен басқа да әрлеу детальдары еденді жоңқалағаннан соң жүргізіледі. Еден астының желдетілуі үшін арнайы саңылаулар орнатылады. Тақтай едендер үй-жайдағы барлық жұмыстар орын- далғаннан соң екі рет сырланады. 336  369  Еденге арналған ағаш тақталар ағаш қалдықтарынан ылғалға төзімді желімммен жасалады. Ойығы және қыры бар шаршы қалқан- дар лагтардың қиылысты жүйесіне төселіп, паркеттік тәсілмен бекітіледі. Қалқан тақталар лагтарға төселіп, шпунттармен жинала- ды және дөңесшеге бұрандалы шегемен бекітіледі (16.8 сурет).Даналаған паркет едендер біртегіс тақтай, ағаш-жоңқалы тақта, цемент-құм тартпалы негізге орнатылады (16.9 сурет). Шегеленетін негізге даналанған паркет шегемен бекітіледі; өзге негіздерге паркет ыстық және салқын мастикалармен бекітіледі.Едендерді төсеу алдын ала өлшенген негіз бойынша жүргізіледі, және бағыт-белгілік (маяк) қатарды құрудан басталады. Маяктық қа- тарды бағдарға ала отырып, қалған қатарлар төселеді. Фриз ең соңғы кезекте орындалады.1 2 3 4 5 7сурет. Ағаштан желімденген қалқан тақталы еден:1 — контурлық лага; 2 — қатарлық лага; 3 — дөңесше; 4 — бұран- далы шеге; 5 — бөлме ұзындығындағы қалқан тақта; 6 — дыбыс оқшаулағыш төсеніш; 7 — тегістеуші үйме қабатІ 370 2 сурет. Даналанған паркет еденді төсеу:а — Даналанған паркетті жаю; б — паркетті мастикаға төсеу; в— паркетті шегелеп төсеу; 1 — паркет тақтайшаларын жайып орна- ластыру; 2 — фризді орналастыру; 3 — тісті қалақша; 4 — мастика; 5 — шеге; 6 — ағаш төсеніш; 7 — құрылыс қағазы; 8 — тақтай негізі Еденді арнайы машинамен тегістегеннен соң кенерліктер орнатыла-ды (16.9 сур. қараңыз).Лага бойымен тақтайларды төсеу паркеттік тәсілімен тақтай еден- дер технологиясы бойынша жүргізіледі.Қалың перфорацияланған қағазға астарымен жабыстырылған мо337 заикалық паркет мастикаға қағазымен төмен бекітіледі. Керамикалық және тас тақташалар қалыңдығы 10... 15 мм бола-тын цемент-құм ерітіндіге төселеді (16.10 сурет). Төселетін табаны тазартылады, таза еденнің белгісі қойылады және қабырғаға кертік белгімен бекітіледі. Содан соң қатарлардың, фриздің және еденнің басқа да элементтерінің орналасуы белгіленеді. Тақтайшалар дана- лап, түзік бау бойынша, түзік бау бойынша үлгімен, кондуктор қол- дану арқылы даналап төселеді.Тақтайшалы жабын түзік бау бойынша келесі тәртіппен төселеді: маяк тақтайшалар орналастырылады; олардың арасына түзік бау бойымен маяк қатары төселеді; астыңғы табаны ылғалдандырылады; бірнеше қатар ені бойынша ерітінділік қабатша төселіп, тегістеледі; маяк қатарлар арасында түзік бау арқылы барлық жолақтың тақтай- шалары төселеді. Екі-үш күннен кейін тақташалар арасындағы тігі- стері арнайы тегістеуішпен өңделеді (16.10 сур. қараңыз).Даналанған материалдан жасалатын жабындылар қоғамдық ғи- мараттарда, адамдар қозғалысы қарқынды және пайдалану режимі ылғалды болатын үй-жайларда қолданылады.Мәрмәр тақташалардан және ұсатылған мәрмәрдан (брекчиядан) жасалатын жабындылар келесі технологиялық тәртіпте орындалады (16.11 сурет).371 І 4 51 2 3 4 5  1В . •” ‘.■ • ‘} .:‘о -V - р’:■■ ■ /,Й!   оро; ! Г/ \     1 И ІІ ІІ \ ‘Ч/ Ml. 338 сурет. Керамикалық тақташалардан жасалатын еденнің құрылымы:1 — фриз; 2 — маяк тақташа; 3 — маяк қатары; 4 — ерітінді қабат- шасы; 5 — түзік бауЕң алдымен үй-жайдың бұрыштарына аралықтары 1,5 ...2,0 м бо- латын ені біркелкі мәрмәр тақташалар қатарын орналастырады. Це- мент ертіндісінің табаны цемент еденге арналғандай тәрізді етіп ор- наластырылады. Брекчиядан өлшемі 2 х 2 м немесе 3 х 3 м карталар төселеді, мәрмәр үгіндінің түсі мен суреті үйлестіріледі. Жаңа төсел- ген брекчиялар түзеткішпен тегістеледі. Мәрмәр төселген соң бірне- ше сағаттан кейін тігістері мен саңлауларына цемент ерітінді құйы- лады. Брекчиядан жаңа әзірленген едендер 4... 7 тәулік кептіріледі, содан соң мозаикалық-тегістеуіш машинамен тегістеледі (16.11 сур. қараңыз).І 372сурет. Біртұтас брекчия (ұсатылған мәрмәр) еден жабыны- ның құрылымы:1 — дұрыс қалыпты тастардың маяк қатары; 2 — тас сынықтары; 3 — цемент тартпа; 4 — түзеткіш Құймалы едендер поливинилацетатты эмульсия немесе эпоксидті және басқа да шайырлар негізінде дайындалған мастикадан әзірле- неді.Мастикалық жабын жақсы тегістелген цемент-құм немесе бетон табанға орналастырылады. Табанның негізі тазартылады, астарла- нады, жекелеген зақымдалулары мен жарықтары тегістеледі, мозаи- калық-тегістеуіш машинамен ылғалды тәсілмен жалтыратып тегісте- леді, құрғақ тәсілмен жалтыратып тегістеледі, шаңнан тазартылады, қайтара астарланады, шпательденеді, құрғақ тәсілмен тегістеледі, тағы да шаңнан тазартылады және астарланады. Мастиканың тегі- стеуші қабаты 1,0...1,5 мм қалыңдықта жағылады. 6...8 сағаттан соң ол құрғақ тәсілмен жалтырата тегістеліп, шаңнан тазартылып, әрле- уші қабаты жағылады.Мастикалы едендерге лактың екі қабаты жағылады.Бетонды жабын бетон құрама тақтасына, бетонды табанға немесе ылғал оқшаулағышқа бір қабат қылып орнатылады. Бетонды таба339 ны кертпектелінеді, тазартылады және цемент сүтімен астарланады. Ылғал оқшаулағыш тазартылады, ыстық мастикамен астарланады және үстіне құм себіледі.Еден маяк білте тақтайшалар бойымен ені 3,5 метрге дейін жолақпен бетондалады. Жаңа төселген бетон жазылып тегістеледі, вибро-біл- те тақтайшамен тығыздалады және тегістеледі. Тегістеу барысында су өтпеуін, беріктігін арттыру және еденнің түрін әрлендіру үшін, бетті темірлендіру жүргізілуі мүмкін. Бір тәуліктен кейін бетонның беті ылғалданған ағаш жоңқасымен жабылып, 7... 10 тәулік бойы су құйылады. Қажет болған жағдайда, жабын жалтыратып тегістеледі. Едендерді орамды материалдармен жабу тұрғын үйлер және қоғам-дық ғимараттарда орындалады.Линолеум жабындары цемент-құм тарпалар, гипсбетон, керазит- бетон, цементті фибролит табандарға және аралық жабындардың темір-бетон тақталарына төселеді.Желімдеу алдында линолеум үй-жайдың ішінде 2 тәуліктен кем емес уақыт бойы 15 °С-ден төмен емес температурада ұсталады. Ли- нолеум астыңғы табанға ылғалға төзімді желіммен жабыстырылады; мата негізіндегі линолеум каучкамат қосылған битумды мастикамен желімденіп жабыстырылуы мүмкін.Синтетикалық кілем жабындары жазық тегістелген және кептіріл- ген табан негізіне төселеді. Кілемдер табан негізіне ширатылып жа- зылады, үй-жайдың периметрі бойынша өлшеніп-пішіледі, түйісетін жерлерінде арнайы пышақтармен кесіледі. Өлшемдері тұрақталуы үшін, табан негізіне орналастырылғаннан соң жабын бекітілмеген қалпында үш-бес күнге қалдырылады, содан кейін «Бустилат» түрін- дегі латексті желімдермен жабыстырылады.373 І Жабын желімденіп жабыстырылған соң кенереліктер орнатылады. 16.7.ҚЫСҚЫ УАҚЫТ ЖАҒДАЙЫНДА ӘРЛЕУ ЖҰМЫСТАРЫ ӨН- ДІРІСІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІТеріс температурада ойық саңылауларды шынылау шыны шебер- ханалар үшін жабдықталған жылы және жылытылатын үй-жайларда орындалады.Ағаш жақтаулар шынылау алдында 10°С төмен емес температу- рада 2 тәулік бойы ұсталынады, ал шыныларды кесу қоршаған орта 340 температурасына дейін жылытылғаннан кейін ғана жүзеге асыры- лады.Теріс температура кезінде шынылау жақтауларды алып тастау мүмкін болмаған жағдайларда ғана орындалады. Бұл жағдайда сы- лақ 20°С төмен емес температураға дейін жылытылады.Қысқы уақытта ашық ауада шыны және шыны конструкциялар- ды орнату кезінде герметиктерді және резеңке бейіндерді қолдануға жол берілмейді.Ішкі беттерді сылау үй-жайдың ішіндегі температура 10°С кем емес кезінде орындалады. Бұл жағдайда ерітінді температурасы оны жағу кезінде 8°С төмен болмауы тиіс. Сондықтан, ашық ауада орна- ластырылатын сылақ ерітіндісін тасымалдау құбырлары қапталады және сылақ ерітінді жылытылады.Сылақ жұмыстары орталық жылу жүйесі немесе қыздырғыш ас- паптар бар (электрокалориферлер, инфрақызыл сәулелену және т. б.) үй-жайларда орындалуы тиіс.Ғимараттардың сыртқы беттерін сылау әдеттегі ерітінділермен 5°С төмен емес температурада рұқсат етіледі. Одан төмен температура- да сылау сыртқы сылақ ерітінділеріне аязға қарсы қоспаларды қосу арқылы жасалады. Аязға қарсы қоспаларды таңдау кезінде қоспа- ларды қосу сылақтың беріктіктігін төмендетпеуін және оның бетін- де тұзды дақтардың пайда болмауын қажет екенін ескеру қажет. Аязда жасалатын сылақтың барлық қабаттары бір ауысым барысын- да жағылады. Тегістелуші беті сылақ ерітіндісін дайындау кезінде пайдаланылған қоспалар қосылған сумен ылғалдандырылады. Сы- лақтардың түйісетін жерлері 25...30°С-ге дейін жылытылған, қоспа- сы бар сумен ерітілген цементтік сүтпен өңделеді.І 374 Қысқы жағдайларда үй-жайлардың ішкі қаптаулары сыртқы қабы- рғалардың температурасы 10°С-ден кем емес температурада жүзе- ге асырылады, ал қапталушы бетінің температурасы 5°С-ден төмен емес болуы тиіс. Сылақ ерітінділері, желімдер, мастикалардың температурасы 15°С-ден кем емес болуы тиісті. Әрлеу жұмыстары аяқталғаннан кейін үй-жайдың ішіндегі температураны 15 тәулік бойы 10 °С жылытып ұстап отыру қажет. Әрлеу материалдарының теріс температура кезінде нәзіктігі ұлғаюы салдарынан оларды та- сымалдау және сақтау кезінде күшті соққылардан, майысулардан 341 және басқа да механикалық әсерлерден сақтау қажет.Теріс температура кезінде сыртқы қабырғалардың бетін әрлеуді тіпті жылытылған сулы желімдермен және мастикамен де орындауға болмайды.Қоршаған ортаның теріс температурасы жағдайында беттерді бояу ерітінділермен және орамды материалдар желімдеп жабу қалып- ты температураға жақын жылы және жылытылатын үй-жайларда құрғақ беттерге ғана жасалынады.Бояу ерітінділері 15°С-ге дейін жылытылған қалпында ғана қол- данылады. Үй-жайлардың ішіндегі боялған беттер температураның күрт өзгеруінен сақталуы керек. Жаңа боялған үй-жайлардағы оң температура ең кемі 3 тәулік сақталуы тиіс.Қысқы жағдайларда сыртқы беттерді бояу үшін перхлорвинилді түрдегі синтетикалық шайырларда және ұшпа ерітінділерде дайын- далған бояу құрамдары пайдаланылады.Қолдану алдында бояу қабатының беті мұздан және қыраудан та- зартылады. Бояуды жағу алдында оны қажетті консистенцияға дейін қоспалап, жұмыс барысында жүйелі түрде араластырылып отырады.Боядың екінші қабаты бірінші қабаттың жағылғанынан соң келесі күні жағылады. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ Шынылаған кезде тығыздау материалдары мен сылақ жақпа- лар не үшін қажет?Шынылау жұмыстарын қабылдау қай уақытта жүргізіледі? 375 І  Қарапайым сылақ не үшін арналған?Сылақ жасау алдында беттерді даярлау дегеніміз не?Қаптаудың мақсаты қандай?Беттерді бояудың ролі қандай?Тұсқағаз жабыстырылған беттер қандай талаптарға сай бо- луы керек?Какие вы знаете виды полов?Едендердің қандай түрлерін білесіз? 342                                 Әдебиеттер тізіміАлександровский А. В. Монтаж железобетонных и стальных кон- струк¬ций : оқулық / А.В. Александровский, В.С.Корниенко. — 2-ші басылым, өңделіп толықтырылған. — М. : Жоғарғы мектеп., 1980.— 432 б.Евдокимов В. А. Механизация и автоматизация строительного производ¬ства : оқу құралы/ В. А.Евдокимов. — А. : Құрылысбаспа. Ленингр. бөлімш., 1985. — 195 б. 343 Евдокимов В. А. Монтаж конструкций гражданских, промышлен- ных и сельскохозяйственных зданий : оқу құралы / В. А. Евдоки- мов, М. В. Зверева, И. Г. Караханов. — Л. : Құрылысбаспа. Ленингр. бөлімш., 1984. — 392 б.Есенин В. С. Такелажные работы в строительстве / В.С.Есенин. — М. : Құрылысбаспа, 1990. — 144 б.Мосаков Б. С. Технология возведения зданий и сооружений : оқу- лық / Б.С.Мосаков, В.Л. Курбатов. — М. : Жоғарғы мектеп, 2004.— 321 б.Поляков В. И. Машины грузоподъемные для строительно-монтаж- ных работ : құрылыс машиналары бойынша анықтамалық құрал / В. И. Поляков, М. Д. Полоскин. — М. : Құрылысбаспа, 1993. — 244 б.Строительное производство : основные термины и определения : оқу құралы / [Г. М. Бадьин, В.В.Верстов, А. Ф. Юдина и др.]. — М. : АСВ ; СПб. : СПбМАҚБ, 2006. — 297 б.Строительное производство : энциклопедия / бас ред. А. К. Шрей- бер. — М. : Құрылысбаспа, 1995. — 464 б.Технология возведения зданий и сооружений : оқулық / [В.И.Тели- ченко, А.А.Лапидус, О.М.Терентьев және басқалар]. — М. : Жоғарғы мектеп, 2001. — 320 б.Технология и механизация строительного производства (екі бөлімнен).І б. : оқулық / [С.С. Атаев, В. А. Бондарик, И.Н.Громов және басқалар] ; С.С. Атаев и С. Е.Канторердің редакциясымен. — М. : Жоғарғы мектеп., 1983. — 312 б.Технология строительного производства : оқулық / [Л. Д. Акимо- ва,Н. Г.Аммосов, Г. М. Бадьин және басқалар]; Г. М. Бадьин, А. В. Мещанино¬в редакциясымен.- 4-ші басылым, өңд. және толықты- рылған. - Л. : Құрылысбаспа, 1987. — 606 б.Технология строительных процессов : оқулық / [А. А. Афанасьев, Н.Н. Данилов, В.Д.Копылов және басқалар] ; Н.Н. Данилов, О.М. Терентьевтің редакциясымен. — 2-ші басылым, өңделген. — М. : Жоғарғы мектеп, 2000. — 464 б.Чичерин И. И. Монтаж стальных и железобетонных конструкций про-мышленных зданий : оқулық / И. И. Чичерин. - М. : Жоғарғы мектеп, 1987. — 272 б.Швиденко В. И. Монтаж строительных конструкций : оқу құралы / 344 В. И. Швиденко. — М. : Жоғарғы мектеп, 1987. — 423 б. 377 І МЕМСТ 23478 — 79. Опалубка для возведения монолитных бе- тонных и же-лезобетонных конструкций. Классификация и общие технические требо¬вания. — М. : Стандарттар баспасы, 1979. — 8 б. БНжБ. Жинақ Е7. Кровельные работы / КСРО Мемқұрылыс. — М.: Прей- скурантбаспа, 1987. 23 б.БНжБ. Жинақ Е8. Отделочные покрытия строителвных конструк- ций. 1 шығ. Отделочные работы / КСРО Мемқұрылыс. — М. : Құрылысбаспа, 1989. 153 б..БНжБ. Жинақ Е40. Изготовление строителвных конструкций дета- лей. 3 шығ. Деревянные конструкции и детали / КСРО Мемқұрылыс.—М. : Құрылысбаспа, 1987. — 36 б.БНжБ. Жинақ Е2. Земляные работы. 1 шығарылым. Механизи- рованные и ручные земляные работы / КСРО Мемқұрылыс — М. : Құрылысбаспа, 1988. — 224 б.БНжБ. Жинақ Е11. Изоляционные работы / КСРО Мемқұрылыс.—М. : Құрылысбаспа, 1987. — 26 б.БНжБ. Жинақ Е12. Свайные работы / КСРО Мемқұрылыс. — М. : Құрылысбаспа, 1987. — 36 б.БНжБ. Жинақ Е3. Каменные работы / КСРО Мемқұрылыс. — М. : Прейс- курантбаспа, 1987. — 48 б.БНжБ. Жинақ Е6. Плотничные и столярные работы в зданиях и со¬оружениях / КСРО Мемқұрылыс. — М. : Құрылысбаспа, 1990.— 48 б.ҚНжЕ 12-01-2004. Организация строительства/ Ресеймемқұрылыс.— М., 2005. — 69 б.ҚНжЕ 12-03-2001. Безопасность труда в строительстве. 1 бөл. Жал- пы ережелер. — М. : КСРО Мемқұрылыс, 2001. — 62 б.ҚНжЕ 10-01-94. Система нормативных документов в строитель- стве. Основные положения. Ресеймемқұрылыс. — М., 2001. — 20 б. ҚНжЕ 3.01.01-85*. Организация строительного производства. —М. : КСРО Мемқұрылыс, 1999. — 56 б.ҚНжЕ 3.03.01-87. Несущие и ограждающие конструкции. — М. : КСРО Мемқұрылыс, 1991. — 45 б.ҚНжЕ 3.04.01-87. Изоляционные и отделочные материалы. — М. : КСРО Мемқұрылыс, 1991. — 57 б. 345 БНжБ. Сборник Е4. Монтаж сборных и устройство монолитных желе-зобетонных конструкций. 1 шығ. Здания и промышленный соо- ружения / КСРО Мемқұрылыс. — М. : Құрылысбаспа, 1987. — 64 б. ҚНжЕ 11-01-95. Инструкция о порядке разработки, согласования, ут-верждения и составе проектной документации на строительство предпри¬ятий, зданий и сооружений. — М. : Құрылысбаспа, 1997.— 67 б.ҚНжЕ 12-04-2002. Безопасноств труда в строительстве. 2 бөл. Строительное производство. — М. : КСРО Мемқұрылыс, 2003. — 62 б. Мазмұны Кіріспе сөз ...4Тарау. Ғимараттар мен олардың конструктивті шешімдері61.1.Негізгі терминдер мен анықтамалар 61.2.Ғимараттар мен құрылыстарды жіктеу. Оларға қойылатын негізгі талаптар 81.3.Ғимараттардың негізгі элементтері 101.4.Құрылыстағы түрлеу, бірегейлендіру, стан-дарттау, индустрияландыру және автоматтанды- ру. 201.5.Тұрғын және қоғамдық ғимараттардың конструкциялық шешімдері. 21Тарау. Технологиялық құжаттарды жобалау және әзір- леу. 292.1.Негізгі терминдер мен анықтамалар 292.2.Нормативті және жобалау-технологиялық құжаттама 312.3.Күнтізбелік жоспарлау372.4.Құрылыс бас жоспарының түрлері мен мақсаты 41Ғимараттар құрылысының бәсекеге қабілетті нұсқаларын техника- лық-экономикалық салыстыру 422.5.Ағынды құрылысты жобалау 43Тарау. Құрылыс алаңын инженерлік даяр- лау. 473.1.Негізгі терминдер мен анықтамалар 47 346 3.2.Құрылыс алаңын инженерлік даярлау жұмыстарының құра- мы. 503.3.Инженерлік-геологиялық ізденістер 513.4.Геодезиялық бөлшектеу негіздерін жасау 513.5.Аумақты тазарту және ғимараттарды сүру 553.6.Суағарларды орнату 593.7.Алаңды құрылысқа дайындау және оны жайластыру 62 4 Тарау. Жер жұмыстары 65Негізгі терминдер мен анықтамалар 65Жер құрылыстарының түрлері 68Топырақтар және олардың қасиеттері 71Жер құрылыстарын бөлу және бекіту 73 379 ІСу төкпесі және су төмендету 75Қуыстардың қабырғаларын уақытша бекіту 79Топырақты жасанды бекіту 80Топырақты жер қазушы және жер қазушы-тасымалдаушы машиналармен өңдеу ................................................................................82Өңделетін топырақ көлемін есептеу 91Жер жұмыстары өндірісінң гидромеханикалық және жабық (траншеясыз)тәсілдері 93Топырақты жарылыс жасау тәсілімен өңдеу 99Жер жұмыстарын қысқы уақыттағы өндірісінің ерекшелік- тері. 103Жер жұмыстары өндірісі кезіндегі еңбек қорғау 108Тарау. Элементтер мен құрылмаларды тасымалдау, қоймаға қою, қабылдаужәне сақтау 1105.1.Негізгі терминдер мен анықтамалар 1105.2.Тасымалдау түрлері, көлік құралдары 1125.3.Жиынтықтау, пакеттеу және контейнерлеу 1165.4.Құрылмаларды қабылдау және қоймаға қою 1195.5.Құрылмаларды қоймаларда сақтау кезінде орнықтыру 121Тарау. Ғимараттарды салу кезінде қолданылатын жүк кө347 тергіш машиналар, такелаж қондырғылары мен құралда- ры. 1266.1.Негізгі терминдер мен анықтамалар 1266.2.Жүк көтергіш машиналар 1286.2.1.Мұнаралы крандар 1306.2.2.Өздігінен жүргіш стрелалы крандар 1326.2.3.Арнайы крандар мен механизмдер 1336.3.Мұнаралы крандарды таңдау және тиісті параметрлерін анықтау. 1386.4.Такелаждық құрылғылар 1406.5.Құрылмаларды мұқият тексеру және уақытша бекіту құрал- дары. 1516.6.Ғимараттарды салу кезін- де қолданылатын басқыштар, мінбелер, алаңд 348                                           349                                           350                                           351                                           352                                           353                                           354                                           355                                           356                                           357                                           358                                           359                                           360                                           361                                           362                                           363                                           364                                           365                                           366                                           367                                           368                                           369                                           370                                           371                                           372                                           373                                           374                                           375                                           376                                           377