Ақын Абыл Тілеуұлы Өтембетов (1777-1864) Құлбарақ батырға арналған толғауында:

Аржағың ер Есболай Итемгеннен,

Келеді айқын жүйрік ит өлгеннен...

Құлбарақ туып еді Табылдыдан

Жау көрсе жаман қашар жабындыдан.

Ер жігіт үйде туып, түзде өледі,

Тигенде ажал оғы қағындыдан!

Сол Есболай бұдан 300 жыл бұрын шамасында Маңғыстауды жерленушілерінің бірі болған. Құлбарақ Есболайдың шөбересі, атағы аңызға айналған батыр-әулие.

Маңғыстауға қазақтардың келе бастағаны XVIII ғасырдың бас шамасы. Есболай атақты Қазбек бимен замандас (1665- 1765) болған адам, бір-бірін сырттай білген. Ел билеген кете Әжібаймен аралас жүрген. Әжібай рулас батырлары Арал, Алтай дегендермен бірге 1747 жылы барымташыларды тыюға қызмет етеді. Жайық өзенінің батыс бетінен Ресей патшасынан қоныстануға рұқсат алады (1749 ж). Әжібай Әйтеке би өлгеннен кейін Кіші жүз арасында билік құрған.

Бұл Қазақ өмірінде "Ақтабан шұбырынды" аталатын, жоңғар-қалмақтар жаугершілігінен қазақтың азып-тозған, ауыр жылдары еді:

Сауранда ел шабылып, жұрт бүлінген,

Баласы кіші жүздің адасқанда,

Есболай әулие еді, атқа мінген! - дейді ақын Мұрат Мөңкеұлы (1843-1906).

Қазақтар жаңа қоныс іздеуге мәжбүр болды. Бір қатар ел Жайық, Еділ өзендерінің аралығын, Арал теңізінің терістік жағалауын, Сағыз, Жем өзендерінің бойын, Маңғыстау түбегін қоныстады.

Мұрат ақынның өлеңінде:

Сүйектес жақын жұртқа араласып...

Баласы Есболайдың ер Итемген,

Борсықты үш жыл қыстап, мұра салған.

Борсық Арал теңізінің терістік жағасы. Ну қамысты, жыңғылды жер. Малға қыста пана, суы да, шөбі де аяқ астында. Қазақ жерін 1749 жылы түгелдей жұт шалғанда, тек Есболай ауылы жұтамай аман қалған. Он мың жылқысы бар Есболайдың көмегі қазақ елінің көбіне тиген.

Бір жылдары Есболай түрікмен тамырынан (1735-1740) Маңғыстаудан қоныс алып, үш жыл жерін қыстаған. Осыдан кейін қазақтармен түрікмендер арасында жер-су үшін жанжалдар басталғанда түрікмендер Хиуа ханына, Ресей, Орынбор губернаторына төрелескенде төрелік ала алмаған. Есболай жағы басым болған. Бұл жерлерге Британия империясының ықпалын тигізбеу көзделген еді. Түрікмендердің олармен араластығы болатын. Осыдан кейін түрікмендер оңтүстікке қарай ығыса берген, кіші жүздің Адай рулары Маңғыстауға қоныстанып, қанаттарын жая берген, жерді иеленген. Түрікмендер Маңғыстаудан 1759 жылы түгелдей кеткен (Г.Айдаров).

Кіші жүздің қазақтары терістікте Ресей патшалығы, батыста қалмақтар, оңтүстікте түрікмендер, шығыста Хиуа, Бұхара хандықтарының қоршауында болған. Көршілес елдермен бірде соғысып, бірде татуласып, қиын қыстау өмір шеккен. Осы жағдайда ел қорғайтын батырларды, жұрт бүтіндігін жақтайтын тілмар би-шешендерді, мұң-мақсатын жырлайтын шежіре ақындарды ел туғызған.

Қазақ ата-бабаларымыз Еділ-Жайық аралығына ақсақ Темір шапқыны заманында келген деп топшылайды. Араларында Ресей түпкірінен, Еділ мен Дон бойынан ауған орыстар, Қырымнан, Кубаннан босқан татар, қалмақ, казак-орыстар болған. Қаһарлы Ресей патшасы Иван Грозный 1574 жылы Ноғай княздеріне, қазақ билеріне грамота жолдап қашқан-босқандарды тоқтатып, жерлендіруді көздеген. Сонда да Ресеймен қақтығыс бола берген.

Мұрат ақынның өлеңінде: Он сегіз жыл атысып, Орманбет би өлген жер, Орта бойын сырлаған, Оқ жаңбырдай жауған жер, Мұсылманның басынан, Дәреже қайтып ауған жер...

Жылдар өтіп қазақтар Шығысқа, Сібірге ығыса бастаған. Көшпелі қазақтардың өмірі - кең жайлаумен байланысты болған.

Түгел бастары қосылмай, бытырап көшу жағдайы да жиі кездесіп тұрған.

Бұндай жағдайда да қазақтар тыныштық таппаған. Бұған жер-қонысты жаулау үшін казак-орыс атаманы Ермактың 1581 ж. Сібірге, Тобыл қаласына баруы дәлел.

Зайсан көлі, Ертіс өзенінің жоғарғы ағысы маңында Жоңғар мемлекеті пайда болды (1634 ж). 123 жыл өмір сүрген Жоңғар мемлекетінің әскерлері мезгіл-мезгіл төменгі қазақ елдеріне шабуыл жасап тұрған. Қазақтар хандығын басқарған Есім, баласы - Жәңгірхан, батыр Жалаңтөс басшылығымен қалмақтарға сексен жылдай төтеп беріп тұрған. Жоңғарлар жағы басым болып, ақыры қазақтарды тоздырып, "Ақтабан шұбырындыға" (1732 ж) ұшыратқан. Осы тұста қазақтардың бір бөлігі Еділ-Жайыққа бағыт алған.

Қазақтар үш жүздің басын қосып, Абылай ханның басшылығымен Арғанаты деген жерде сұрапыл соғыста қалмақтарды жойқын-қырғынға ұшыратты. Осыдан кейін және өздерінің тап қайшылықтарының арқасында Қалмақ хандығы, Жоңғар үстемдігі 1757 жылдары ыдырап жойылды.

Еділ бойын қоныстанған Ұбаты, Тайшы басқарған отыз мыңдай қалмақтардың үйлері 1771 жылы ақпан айында Жоңғарияға ауа көшкен.

Қаруланып, қамданып көшкен. Жауласып жүрген қазақтарға да, көршілес Ресейге де сенімі болмаған. Көш барысында қазақтармен соғысы тоқтамаған.

Қазақ хандығының тағы бір сұрапыл соғысы түрікмен, қарақалпақтармен XVIII ғасырдың орта жерінде болған. Сырдария өзені бойының жайылысы үшін жанжал басталып, өршіп жаулыққа айналады. Жауміттер 1767 жылы қаңтар айында қазақтарға қатты шабуыл жасайды. Мыңға жуық адамды өлтіріп, үш мыңнан астам адамды тұтқынға алып кеткен.

Маңғыстаудағы Ресей патша өкіметінің отаршылық саясатына қарсы бағытталған Иса-Досан 1870 жылдардағы көтерілістері де Ресей әскерінің күшімен басылды. Бейбіт қарусыз жатқан халық шығынға ұшырады. Олардың саны 4 мыңға жетті, көптеген ел жерін ауыстырды (Г.Баландина).

Осының алдында 1832 жылы Хиуа ханы Маңғыстауға шабуыл жасағанда Құлбарақ батыр қаза болды.

Жер үшін, байлық үшін талай соғыстар болып тұрған. Башқұрт халқының Қарасақал, Батырша, Салауат Юлаев басқарған Ресей патшалығының отаршылығына қарсы ХVІІ-ХVІІІ ғасыр ішінде жүз жылға созылған көтерілістері болды. Патша әскерлерінің ығыстыруымен қазақ жеріне елу мыңдай башқұрттар келген. Башқұрт батыры Салауат Юлаев қастандықпен ұсталғанда, ұсталмаған жауынгерлеріне қазақ жеріне барып, пана табыңдар деген.

Маңғыстаудың Бозащы Қабақты деген жерде отырған Сүйінқара бидің ауылын 1832 жылы Хиуадан Аллақұл ханның Сүйінпұшық уәзірі басқарған жауынгерлері келіп шауып кетеді. Қазақ батырларының тобы артынан қуып жетіп, Қарнау деген жерде шайқас басталады. Абыл ақын Қарнаудың қырғынын былай суреттейді:

...Бүркітәлі өлді ұрыста Кежісімен,

Жапақтан Жәңгіл өлді інісімен...

Өлді ерлер алған беттен таймайтұғын,

Жақсылар өлді елдегі сыйлайтұғын.

Ішегін сүйретілген жинап жүріп,

Медетте Ізбас өлді қимайтұғын.

Мырзатай өлерінде ерлеп өлді,

Қылышын ит дұшпанға сермеп өлді.

Мырзатай кім-кімнен де батыр еді,

Тіріде жауға намыс бермеп еді.

Досы өлді Тағанұлы көп Зорбайдан,

Кебекпен жетеу өлді Табынайдан...

Беріштен Құлбарақ өлді нанғысыз-ай,

Басы жоқ, кеудесі бар, ыңғайсыз-ай...

Түрікмендердің әскерін Мәметнияз күшбегі басқарған. Жауынгер саны да қазақтардан 3-4 есе артық болған. Соғыс болған жерді "Қырғын сай" деп атаған. Сүйінқара бидің мал-жанын жаудан қазақтар айырып ала алмаған. Бұл ұрысқа Беріш руының 18 жауынгері аттанған, оның ішінде Құлбарақ Табылдыұлы, Кескір-Көбен Жиенақай, Батырбек Мөтен, Байтөбет, Жапарберді Қабыл, он үшінің аты белгісіз, тек жалғыз Жапарберді соғыстан тірі оралған. Құлбарақтың басын түрікмендер Хиуа қамалына алып барып, Аллақұл ханға табыс еткен.

Көптеген жазбаларда Хиуа ханы Аллақұл үш мың жауынгерді Мәметнияз күшбегін қолбасшы етіп Сүйінқараның ауылын шабуға жібергені келтіріледі. Шабылған ауылды жаудан арашалап қалу үшін сегіз жүз маңғыстаулықтар аттанды дейді осы күнгі көптеген авторлар, ер санды келтіреді, жаудың саны үш мың, бес жүз, үш жүз делінеді. Ақын Абылдың өлеңінде былай делінген:

Аттанған Адай сегіз жүз,

Келер ме екен келер күз.

Келер күз егер келмесе,

Олардан онда күдер үз.

Бұнда сегізжүз, сексен, одан да аз болмағай. Соңғы жүз ел, арыс мағынасын бермегей. Мұрат ақынның "Адайды сегіз арыс араладым" деген сөзі бар. Сонда аттанған адам көп болмаған. Бытыраңқы отырған Адай ауылдарын, оңаша отыратын Сүйінқара ауылын шабуға Аллақұл үш мың жауынгер жібергені ақылға сыйыңқырамайды. Қуғынға шыққан адайлықтар сегіз жүз болса, жау қанша болса да нәтижесі өзгеше болар еді. Қуғыншылар аздығынан түгелдей жеңілген сияқты. Соғыс даласында қалуға серттесіп барған жауынгерлер ғой. Түрікмендердің бірен-саран тұтқынға алып кеткен кісілері де болған шығар. Көбі соғыста белгісіз қаза болған.

Оларды елде туған-туыстары күтуде, елге жеткен жауынгер аттары да аз. Абылдың үмітсіздеу берген жауабы сондай. Қазақтар жағынан шығын үш жүз адам деп те айтылады. Сонда бес жүз адам қайда кеткен?

Сүйінқара Үргешбаев (1756-1841) туралы ел арасында әр түрлі аңыз бар, қара кездігі жайлы да айтылады. Дегенмен Сүйінқара би халықтың бірлігін, бүтіндігін ойлап, халықты қатаң ұстаған. Би Хиуа хандығы мен Ресей патшалығына бағынышты болмауды көздеген адам. Олардың мақсаты жер беріп қазақтарды жалшылықта ұстап, пайдасын көру еді. Сүйінқара оны білген адам. Қол жинап Хиуа ханымен, Ресей патшалығымен соғысты ойламаған, жеңіске апаратын мүмкіндіктер болмайтынын аңғарған. Жауынгер қолын басқармаса да, батыр адам болған. Келген жауға бірінші болып кіріп, жау күшін бағалап, күшті болып шықса, соғыспаудың амалын іздейді екен. Мінген құла аты да өзіне сай, жауға алдырмайды екен. Шапқанда атының шылбыры жерге тимей ауада қалқып келе жататын көрінеді. Аты соншама жүйрік болғаны ғой.

Сүйінқара жауының алдында басын имеген адам. Оның батырлығы жайында мынадай аңыз бар. Ол өзінің "Сүйінқара сыбағасы" үшін ауылдың сыртына қабын тастайды екен. Салықсыз қандай би өмір сүрмек. Бір рет қапта сыбаға болмай бос қалыпты. Сүйінқара қапты қамшылай беріпті. Жақын киіз үйден бір жас жігіт келіп қапты қылыштай бастапты. Сонда Сүйінқара тұрып қалыпты. Кейін "Жүрегім еш заттан таймайтын еді, бұнда бір сескендім" депті. Қапты шапқан жас жігіт адайдың Шабай батыры болатын.

Сүйінқара батырлығы Абылдың мына өлеңінде айқындала түседі:

Көрген жан бір өзіңе кінә қоймас.

Сен барда сүйеулі еді арқам жарға,

Қатепті қайыспайтын қара нардай.

Аузыңа байтақ жұрты анталаған,

Сүйекем сөйлер-ау қарқуардай.

Сүйекем сапар шекті сексен бесте,

Сисемде қалды ұйықтап аю түсте.

Қорлыққа көнбен деген бір пенде еді,

Ажалға о да көнді салған іске.

Сүйінқараны халық арасында әртүрлі бағалауы сол күндегі ішкі және сыртқы қоғам қайшылықтарынан болатын. Жұрт арасында жүгірінді "Халық жақсы, хан жаман" деген сөз бар. Сүйінқараның қоғамдық өмірі халық жақтарлықтай. Құлбарақ батырдың Сүйінқара үшін өлім жорығына аттануы соның бір дәлелі. Осыдан кейін Сүйінқара би Бозащы қонысын тастап Үстірт жаққа ауысқан.

Пір Бекет-Ата да жасында Хиуада дәріс алған. Сол Хиуаны сөз еткенде: X ғасырда Хорезмде Хиуада әлемде ғылымның шыңына жеткен ойшыл адамдар Абу Райхан Беруни (973-1048 жж.), Абу Али ибн Сина (Авиценна 980-1037 ж), ұлы математик Мұхаммед ибн Мұса аль-Хорезми өмір сүрді. Математик Хорезми әлемге алгебра мен алгоритмді табыс еткен. Хорезм ерте заманнан жер шаруашылығынан да жоғары болып, өрісі Орта Азиядан да шығып кетіп, әлемнің көп елдеріне өнеге берген.

Хиуа әлем мәдениетінің маржаны болып саналады. Хиуаның қазіргі көптеген минарат, медресе, мешіт, келбетті сарай құрылыстары адамды таң қалдырмай қоймайды. Ишан қаланың (Хиуаның бір бөлігі) ішіндегі Кальта минараты (1852-55 ж) мұсылман әлемінде ең биік минарат болмақ екен, қаржы тапшылығынан құрылысы бітпей қалған. Бітпесе де әсемдігі кем емес. Қазіргі биіктігі 26 метр, табанының ені 14 метр. Шерғазы хан медресесі, хан Қарасан жорығынан мол олжамен, бес мыңнан астам құлдармен оралғанда салынған. Әр хандар, әр мезгілде өз құрылыстарын тұрғызған: Араб Мұхаммед медресесі 1615 ж., Шерхани хан медресесі 1719 ж., Аллақұл медресесі 1834 ж. тұрғызылған. Осындай ірі медреселерінің саны оннан асады. Куня Арка, Ташхаули сарайларының көркемдігі бәрінен де асқан. Жұма мешітінің XVIII ғасырда салынған құрылысы ерекше, Арабияның ескі мешіттеріне ұқсайды.

Хиуада адам мекендегеніне 2 мың жыл болды деген болжам бар. Ірі құрылыстар кейіннен орын алған. Хиуадағы 12 "Хейбак құдығы" X ғасырда қазылған, үш әулие мавзолейі 1549 ж., Ануш-хан моншасы 1657 ж., Куня Арк горемі 1865-1910 ж., Нұролла байдың сарайы 1906 жылдары салынған. Ишан қаладағы атақты құрылыстардың бәрін бірдей атап шығу қиын. Махмұд мавзолейі өте ерекше. Мавзолейдің көгілдір күмбез бүйіріндегі жасанды бұлт бейнесі көк жүзінде қалқып бара жатқан табиғи бұлттарды елестетеді. Ишан қалада кішігірім әдемі мавзолейлер көп, олар көзге ілінбей қалып жатады.

Пахлаван Махмұд (1247-1326 ж.) бүкіл Ишан қалада, Қоңырат әулетінің ханы болған. Пахлаван хан қаһарлы, соғыс жорығымен ғана емес, философ, ақын, палуан ретінде де танымал болған: Қап тауының үш жүз шыңын табаныммен санайын, Жүрек қанын тоғыз қабат көк Зеңгірге жағайын. Он жыл бойы жер астының Түнегінде болайын, Тек арсызға қас қағым сәт қосақтама, ағайын!

Пахлаван ақындығынан Хиуаның Хаямы деп аталған. Оған бүкіл Хорезмде палуандығына тең күресетін кісі болмай, Индияға барып палуандармен күресіп келетін болған. Ханның ең жақсы көретін ісі тон тігу болған. Бекініс ішінде оның шеберханасы болатын. Өлерінде сол орынға жерлеуді өсиет етеді. Көп жыл өткеннен соң бұл жерде 15 жыл тұрғызған керемет мавзолей бой көтереді (1810-1825 жж.). Осы мавзолейдің күнбатыс жиегінде Құлбарақ батырдың бас сүйегінің зираты бар. Ол орынды сол аймақтағы бүкіл мұсылман баласы табынып "Бас әулие" атаған, Құлбарақтың бейіті бар.

Аллақұл ханның Ишан қалада медресесі (1834-1835), сарайы және гаремы бар. Медресенің тоғыз мың гектар суармалы жері болған. Аллақұл соншама бай болған хан, оның байлығымен Хорезмде ешкім тайталаса алмаған. Батыр Исатай Тайманұлына Ресеймен күресуге 25 мың жауынгер беремін деп, бермеген. Маңғыстауға әскерін жіберіп Сүйінқараның ауылын шаптырған да осы хан. Құлбарақтың басын арулап, әулиелеп жерлеген де осы адам. Әр бір ел қожалары өз мақсатын көздейді ғой. Сол Құлбарақтың басы жерленген қасиетті орынға 160 жыл өткеннен кейін Маңғыстаудан 1993 жылдың қыркүйек айының 10 күні ұрпақтары келіп тағзым етті.

Құлбарақтың ұрпақтары Қаржаубай Медиханов және Орынбасар Жалжановтар ұйымдастырған болатын.

О, тәңірім әміріңе не амал бар?! Аруақтарыңыз бүгінгі ісімізді қолдай берсін!

Құлбарақтың өмір сүрген мезгілі толып жатқан ала-сапыран ұрыстар тұсы еді. Галден-Церен бастаған Жоңғарияның әскерлері қазақ жерін жайпап басып, Орск бекінісіне жеткен. Ресей патшалығының отаршылығы да кем болмайтын. Осы жағдайда 1771 жылы қазақ жұртшылығы Үш жүз болып Телі көлінің жағасында Абылайды (1711-1781 жж.өмір сүрген) хан сайлады.

Ресей патшасы Екатерина Екінші қазақтардың басы қосылғанын қол көрмей, Абылайды тек орта жүздің ханы деп бекітті. Орта жүзге қыпшақ, қоңырат, қарақырғыз, керей, найман, уақ, төленгіт, тарақты, арғын рулары жататын. Бірақ Абылай әмірін кіші және ұлы жүздерге де жүргізе білді. Абылай ұлы әскер қол басшысы да, ел билеуші де бола білді. Қоқан хандығынан жеті қаланы тартып алды. Ташкентті де кейін қайтарды. Қазақтармен соғысып жүрген қырғыздарға Жанлы жерінде қатты соққы беріп, жеңіске жетті. Абылай хан Ресей, Қытай, Жоңғария, Бұхар және Хиуа хандарымен сауда-саттық жолдарын дұрыс жолға сала білді. Халық салығын да ықшамдады. Абылай хан Ресеймен бірлестігін 1772 жылы қайталап, серіктестігін бекітті.

Абылай хан 69 жасында Ташкентте дүние салды. Абылай өлгеннен кейін Орта жүздің ханы етіп Ресей оның үлкен баласы сұлтан Уәлиді қойды. Уәли белгілі ағартушы, оқымысты және саяхатшы Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың атасы болатын. Уәли хан Цзинь империясының бағытында болды. Халық оған наразылық білдірді. Ресей орта жүз хандығына кіші жүздің сұлтаны Бөкейді қоюға мәжбүр болды.

Ресей патшалығы 1822 жылы қазақ жерінде хандықты жойып, орта жүз жерін сегіз өлкеге бөлді. Осыдан кейін Аякөз (1831 ж.), Көкшетау, Қарқаралы (1824 ж.) қалалары пайда болды.

Абылай ханның серігі қара керей Қабанбай батыр Абылайдың барлық жорығында қол бастап, асқан ерлік көрсетті. Қабанбай батыр Жоңғария әскеріне, әсіресе "Ақтабан шұбырынды" кезінде басқа Өтеген, Бөгенбай, Жәнібек, Қойкелді, Шипет, Түлебай батырлармен бірге Жоңғария әскерлеріне жойқын соққы беріп тоздырды. Қабанбай батыр сұлтан Бараққа қарсы шықты. Барақ кіші жүздің ханы Әбілхайырды өлтірген болатын. Барақ Жоңғариямен бірлесе отырып Ресейге қарсы Сібірге жорық жасауды көздеді.

Әбілхайыр кіші жүздің ханы (1693-1748 жж.) Анна Ивановна (1730-1740 жж.патшалық еткен) тұсында қазақ халқын Ресей империясының құрамына қабылдауды өтінді (1730 ж.). Қазан айының 10 күні 1731 жылы бұл жайында грамота алынып тарихи акт заң күшіне енді.

Әбілхайыр қазақтардың басын қосып, Жоңғария жауынгерлеріне соққы берген қол басшы еді.

Барақ батыр (1743-1866 жж.) кіші жүздің тана тайпасынан, оның Шөмішті Қарақойлы тармағынан болатын әкесінің аты Сатыбалды. Барақтың Асау (1763-1866 жж.) деген ұлы, Дәуім деген немересі болған.

Қарақалпақстанда Дәуімді әулие тұтады. Оның баласы Алданазар да аруақты болған адам.

Батыр Құлбарақтың бекерден бекер атын Құлбарақ деп қоймаған. Барақ ат қазақта кездеспейді. Мұнда белгісіз сыр жатыр.

Құлбарақтың рулас аталарының бірі Саржала, ол XVIII ғасырда Атырау алқабында өткен ірі тұлғалардың бірі. Ол елім деп еңіреген ер, халқым деп қан жұтқан батыр, айыр тілді шешен. Тілінің ащысымен хан-төрелерді, ел билеген әкімдерді найзадай түйреген, жылы сөзімен жылағанды жұбатқан, ақ-қараны әділ айырған білікті би. Саржала қазақтардың жойқын түрікмен, қалмақ, орыс әскерлерімен шайқастарында ерлік көрсеткен, қол бастаған батыр. Түрікмендермен Сырдария V жайылысы үшін болған соғысқа 1767 ж. Саржала да қатысты. "Қашқанда қазақ елі Сейілханнан, Мінгескен Саржалаға сіздің Төлеп" (Мұрат ақын). Төлеп ысық руының батыры. Құлбарақ әкелері Табылды, Қараның алғаш қару алып, Саржаланың басшылығымен, жаугершілікке шыққаны осы мезгіл.

Саржала 1771 жылы қаруланып қайта Жоңғарияға көшкен қалмақтарға соққы береді. Саржала көзі шегір, алыстан көретін адам екен. Дендер тауының басында тұрып, Жайықтан өтіп келе жатқан қалмақтар көшін көреді. Жаудың бір қанатынан барып, артынан келіп, жеңіп отырған. Жайық, Еділ бойында "Қалмақ қырылған" деген жерлер бар.

Е.Пугачевтің көтерілісіне қосылған 1773 жылы башқұрт, ноғай жауынгерлерімен Саржала үзеңгілес болып олардың қамдарын жеген ер. Ресейді басқарып отырған Екатерина Екіншіге қарсы бүлік шығарған. Астраханнан, Атыраудан, Орынбордан өтіп, Мәскеуді жаулап алып патша тағына отырмақшы болған. Е.Пугачев көтерілісі кең өріс алған, оған кіші жүз қазақтары да қосылған. Жер, бостандық беремін, байытамын деген үгітіне сенген. Е.Пугачевтің бүлігі орыс патшасы әскері күшімен қатты басылды.

Әбілхайырдың мұрагері Нұралы хан алғашқы сегіз жыл бойына әке жолын ұстаған. Кейін қара басының қамын көздеп, халыққа жәбір-жапа тарттырды. Оның қырық ұлы да Жайық бекіністеріндегі әкім, атамандармен ауыз жаласып, халықты езе түсті. Бұған қарсы шыққан Нұралы ханның билерінің бірі, батыр Сырым еді.

"Ханыңыз онан соңғы Нұралы еді,

Төренің "архар" деген ұраны еді.

Хан ауылын Сырым шауып тоздырарда,

Ақылды Алдар биден сұрап еді".

(Шернияз ақын.)

Алдар би қара қазақтың бірлігін көздеп Сырымды Саржалаға жұмсапты. Саржала: "Тайың құнан шықсын, құнаның дөнен шықсын, асығып аранға шабу ертерек" деген. Кейін Сырым бастаған қозғалыста Саржала қол бастаушылардың бірі болған. 1786 жылы сәуірде шабуыл үдеген соң, Нұралы хан қашып казак-орыс бекіністеріне тығылуына мәжбүр болады. Нұралы одан кейін Орынборға алынып, Уфаға жіберілді. Саржаланың өмір бойы ат терлігін құрғатып, бос жатқан күні болмаған. Ер үлкейіп ауырған шағында, уды умен жеңу үшін "Саржала жылан жұтты" деген аңыз бар. Саржала батырлығымен қатар, ел арасында беделді би болған адам. Нұралы ханның да, Сырым бидің де шешімдерін бұздырған адам.

Нұралы ханға: Бірінде "Дауды ұстаған Қайып батыр, ол жаудың иесі, ал даудың иесі би болады, ол менмін деп жеңіп, шешімін қайта қаратқан. "Мұсылмандық дәстүрді неге ұстамайсың?»- деген кінәлі сұрағына: мұсылман халқымның қаны үшін жорық салдық, мұсылмандық парызымды өтедім деп, ханды тізе бүктірген екен.

Сырымға әкесі Датты беріш бейітінің орынсыз жеріне жерледің деп бейітін бұздырған. Бейіттердің тұрған орнымен о күнде жер шекаралары белгіленеді екен.

Ел арасында кейбір дауды Саржала әділ шеше білген адам. Саржаланың батырлығы, өнегелі өмірі Құлбараққа әкесі Табылды арқылы ауысқан.

Саржала беріш руының Себек тарауынан болады. Әкесі Жамбай (Астраханмен шекара жерінде Жамбай деген жер бар). Берішке ұран болған Ағатай, бір жорықтан оралғанда Жамбайға қалмақ қызын әкеліп береді. Қалмақ анадан туған Саржала. Азан шақырып қойған аты Өмірзақ. Туған жылы 1725-1730 жылдар шамасында. Сырым батырдан үлкен. Тама Есет батыр қол бастаған жорықта ерлігімен көзге түскен. Содан батырлығы жалғаса берген. Саржаланың немересі Қойбас би Исатаймен замандас, ел билігіне араласқан адам.

Саржаладан тараған ұрпақтардың бірі Сарт деп атанған ауыл болған. Олардың анасы Ақмаңдай, елде "Әулие шеше» атанған, ол Бекет-Ата әулиенің қарындасы екен.

Аты аңызға толы Беріш-Бегіс руынан шыққан, тарихи батыр тұлғаның бірі Пышантай:

Байлығын барымталап кім талайды?

Пышантай қалмақ-жоңғар соғыстарының бәріне қатысқан, атақты "Аңырақай" қырғынында да мың басы болған. Сырым бастаған қозғалыстың да мың басы болып ерлік көрсеткен.

Пышантай жүз жасаған батыр, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Атырау, Маңғыстау, Астрахан аймақтарында көшіп қонып өмір сүрген. Ол 1793 жылы қайтыс болды, мүрдесі Алабие деген жерде.

Қазақстан тәуелдік алғаннан кейін ұмытылып бара жатқан ұлы ұлдарымыздың рухын болашақ ұрпаққа табыс ету мүмкіндігі туды. 1990 жылы әйгілі ақын Қашаған Күржіманұлының 150 жылдық тойы Маңғыстауда кең түрде атап өтілді. Ақынның шығармалары басылып кітап болып шықты. Өзіне Ақтау қаласында ескерткіш орнатылды.

Осы уақытта халықтың көкейінде жүрген Құлбарақ әулие басындағы белгісін жаңарту керек болды. Жүздеген жыл бойында төрт метрлік бақан ағаш белгі болып келген-ді. Осы белгіге Маңғыстау азаматы Тілеген Кенжебекұлы алпысыншы жылдары құлпытас қойған-ды. Кейіннен халықтың қалауымен басына мінәжат тұрғызу белгіленді. Бұл істі Маңғыстаулықтар көптеп қызу қолға алды. Қыркүйек айының бір күнінде 1992 жылы Палуанбай, Лесбай ақсақалдармен ақылдасып Құлбарақтың жақын ұрпақтары іске кірісті. Олар Өзеннен шығып Шетпеге соғып Тигендегі Құлбарақ әулиеге бет алды. Құлбарақ ұрпақтары Қаржаубай Медіханов, Орынбасар Жолжанов, Алтай Мырзағалиев, Бостандық Алғалиев, Халық Ақшабаев, Бигелді Темірәлиев әулие басында түнеп жатып істің жобасын жасады. Жобада мәселе жан-жақты қаралды. Көп ұзамай іске де кірісіп кеткен. Аудан мекеме басшылары Алқажан Еділханов, Әлімғали Қапупов, Меңдіғали Алғалиев, Нұрмағамбет Қазиханов Құлбарақтың мінәжат құрылысына қомақты көмегін көрсете білді. Мінәжат құрылысына әр мезгілде қатынасқан жүздеген адамдар маңдай терін төгіп, таңның атысы, күннің батысымен санаспай жұмыс жасалды. Ақтау, Өзен, Жетібай, Шетпе, ауылдық жерлерден де кез келген, жолшыбай кездесетін көліктермен қатынасып сенбі, жексенбі күндері жұмыс жасап тұрды. Жұмысқа деген халық ынтасының шегі болмады. Азық-түліктер де, соятын мал, бүйдендеген шұбат Құлбарақ Тиген әулие маңындағы ауылдардан үздіксіз келіп тұрды, халықтан жиналған ақшаға тас, цемент, ағаш, т.б. алынды. Құрылыс үш айға созылса да, қатынасқан адамдар ақысыз жұмыс жасады, еңбек төлеміне үміттенген адам болмады. Әрбір жұмыстың иіні өз-өзіне келісе берді. Көптеген адамның ой-жігері өзінен-өзі осы жұмысқа бағытталған еді. Бұл жұмысқа бала-шағалардың, әйелдердің де үлесі мол болды. Құлбарақ әруағы қолдады. Жұмыс жасағандардың кейбіреулерін атасақ, олар мыналар еді: Іздібай, Наурызбай Лақбаевтар, Қамбар Елубайұлы, Асхат Бигелдіұлы, Бигелді Мұхаметкәрімұлы, Сатыпалды, Бүркіт, Қанбай Нәсіпөліұлдары, Найзабек, Сәндіғали Балмұқановтар, Өтебай Көркембай балаларымен, Әлібек Нағашыбайұлы, Нұртаза Орынбаев, Мырза Қарақұлов, Әлімбай Жайлашов, Марат, Жүсіп Қаржауовтар, Өмірхан Бекжанов, Әбдікәрім, Сұлтанмұрат Жановтар, Асхат, Мақсат Омаровтар, Мұрат Дәрменов, Өмин Құлымжанов, Өтебай Найтов, Талғат, Нұрхат, Мархабат, басқа көптеген жас жігіттер болды. Тас шеберлері Демеген Әбішев, Әбіш Кенжебеков тастан түйін түйіп, сәулетті Құлбарақ мінәжат құрылысын ойдағыдай тұрғыза білді. Орынбасар Жолжанов құрылыс біткенше басы-қасында болып, құрылыс, тамақ жабдықтарын ұйымдастырып отырды.

Құлбарақ мінәжат құрылысының біткен тұсау кесер тойы қазан айында 1992 жылы өтті. Мінәжат тұрғын көрінісі осы кітапта беріліп отыр. Тұсау кесер той Маңғыстау, Атырау жерлерінен келген көп адам үшін қызғылықты рухани тойға айналды. Құлбарақ рухына бағытталған жергілікті ақындардың өлеңдері оқылды. Құрметті қарттарға шапан жабылды. Кіші ас берудің түріне айналды. Түсірілген той көріністері Маңғыстау жұртшылығына телевизормен көрсетілді. Осы жұмысты басынан аяғына дейін ұйымдастырушысы Қаржаубай Меңдіханов болды.

Келесі 1993 жылы Маңғыстау облысында Құлбараққа арналған үлкен ас берілді. Оған Атырау, Маңғыстау жерлерінен мыңдаған адамдар келді. Маңғыстау облысындағы барлық аудан, облыс басшылары қатысты. 50-дей киіз үй тігілді, биіктігі 15 метр ақ шатырлы концерт алаңы дайындалды. Ат, тайлар шабыстары, палуан күресі болды. Концерт қоюшы маңғыстаулық "Ақ жарма" тобы еді. Құлбарақ рухы халықты бір көтеріп тастады. Ас беруді басқарған Маңғыстау ауданының әкімі Алқажан Еділханов үлкен ұйымдастырушылық көрсетті.

1993 жылы күзде, қыркүйектің 7-12 күндер аралығында Хиуаға екі машинамен 16 адам барып Құлбарақтың "Бас әулие" деп аталатын басы жерленген қасиетті орынға тағзым етті. Басқарып барған Қаржаубай Медіханов, Орынбасар Жолжанов. Тағзым етушілердің ішінде Күшмұхамбетов Дүйсенбай, Мырзағалиев Қамысбай, Әнетов Наурыз деген қарттар, жастар жағынан Қаржаубаев Марат, Дәрменов Мұрат, Жарылғапов Әбдрахман, Құлымжанов Амин. Бұлар 13 адам. Өзен мұнайшылары Құлбарақтың ұрпақтары еді. Жол желісі Тиген - Шетпе - Өзен - Шопан-ата - Бекет-ата - Үстірт қыраты - Түркімендердің Лабақ - Өзбекстанда Хиуа маңындағы Гүрлен болды.

Маңғыстаулықтардың Құлбарақ Бас әулиесіне бірінші баруы болғандықтан жол өте қастерленді. Шетпе, Өзен, Шопан-ата, Бекет-ата жерлерінде садақа жасалып, дұға оқылды. Барып- қайту жолында тоқтаған үйлеріміз Лабақтағы - Қаржаубаев Айтназар, Гүрленде - Тахашев Тәжібай, Болдым-сазда - Қаржаубаев Нұрмағамбет, Ызмыхшиырда -Басшиев Майлыбай, бөрі де мал сойып, құрмет көрсетті, ықыластарының шеті болмады. Көшенбаев Әбеннің үйінен жеңіл дәм таттық. Осы үйлерден біздің тобымызға 6 адам қосылды, сөйтіп 22 адам болып Хиуаға бардық. Хиуа Дишан-қала және Ишан-қала болып екіге бөлінеді екен. Бекініс-мұражай Ишан-қаланың қақпасына келгенімізде Құлбараққа келе жатқанымызды біліп, мұражайдың экскурсия жетекшісі Юсупов Сабур, Пахлаван-Махмуд мавзолейінің қасындағы Құлбарақтың зиратына алып келді. Жатқан үш құлпы тасты көрсетіп, ортасындағы Құлбарақ деді. Орынбасар Жолжанов тізерлеп отыра кетті: "Ата, табылдың ба?.." деп өксіп жылап жатыр. Көз жанарын, ұзын сақалын жас жуып кеткен. Құлбарақтың басына дұға оқылып, шырақ жағылды.Маңғыстаудан алып келген садақалар басына байланды. Мешітке барып та Құлбараққа дұға етіп, садақа берілді. Маңғыстаулықтардың Құлбарақ әруағына арнаған кілемін мешітке табыс етті. Ишан-қаланың ішінен зәм-зәм суын татып, Құран кітаптарын алыстық.

Кейінгі жылдарда да 3 рет Қаржаубай Медіханов бастаған бірнеше адам Хиуаға Құлбарақтың Бас әулиесіне барып тағзым етті. Осы ұрпақтар қара мрамордан дайындалған құлпы тасты Құлбарақ басына қоймақ болған. Бірақ ЮНЕСКО-ның арнайы рұхсаты керек болғандықтан қойылмады. Кейін ол тас Хиуадан Тигенге әкелініп, Құлбарақтың Дене әулиесіне қойылды.

Хиуада Юсупов Сабур Құлбарақ әруағы жайында мынаны паш етті. Басты Аллақұл ханға әкеліп бергенде аса таяққа іліп қойған, бірақ бас тұрмай құлай берген, үш рет ілген, үшеуінде де құлаған. Сонда Аллақұл хан "Басты" арулап жерлеуге әмір берген.

Зираттағы үш құлпы тастың біреуі Аллақұл ханның бала шағында қайтыс болған немересінің бейіті, үшінші құлпы тас "Құлбарақ жиенімді өлтірдім, енді маған бұл дүниеде күн жоқ" деп өзін-өзі өлтірген түрікменнің қабірі.

Юсупов Сабурдың айтуы бойынша Құлбарақ жайлы араб жазбаларында және академик Абдуллаевтың еңбегінде көрсетілген.

Хиуа жол жорығын басқарған Медіханов Қ., Қаржауов М. ініміз болатын. Түркіменстандағы Айтназар, Нұрмағамбет, Әбендердің әулеті былай келеді: Марат-Қаржаубай- Күшекбай-Марат-Кәтен-Итемген-Есболай.

Ызмыхшиырдағы құдамыз Майлыбай Басшиев адайдың Қосай-Тней руынан, Бекет-ата ұрпақтары болады. Ол қасымызда еріп жүрген Амин Құлымжанов ініміздің атасы еді. Гүрлендегі Тахашев Тежібайұлы шеркеш руынан болды, Мараттың жездесі. Осы үйде Құлбараққа арнап екі мал сойылып, қонақ асы берілді. Шеркештердің елу-алпыс қариясы жиналды. Өздерін сарт болып кеткен қазақтармыз дейді. Келесі күні мал сойып біздерді қонақтады. Бізді жылы шыраймен қарсы алған Мараттың анасы Ақкенже, ол Адай-Қырықмылтық руынан екен. Қиын-қыстау замандарда Түркіменстан, Өзбекстанға қоныс аударған ағайындарымыз жеткілікті екен. Тұрмыс жайлары жақсы.

Хиуа жеріне Британ, Ресей, Жоңғар империялары ерте заманнан көз тігумен болған, ел тартысының орталығы болған. Хиуаға жорық оңайға түспеген. Ресейдің бірінші Петр патшасы жіберген князь Бекович-Черкасский көптеген әскерімен Хиуаға барғанда жоқ болып кеткен. Хиуа ханы князь Бековичті азаптап өлтіреді. Белгілі байбақтының Сырым батыры Хиуаға барысында белгісіз жайда көзден таяды. Пугачев көтерілісіне қатысқан Жиенақай атамыз Хиуада базарлап жүргенде жоқ болады. Исатай-Махамбет батырлар Хиуадан көмекке жауынгер аламыз деп, ала алмай тауы жығылып кейін қайтқан. Хиуа барғанда құлаған Шигер бекінісін қарағанда жарларына балшықпен бірге адам сүйегін қалағанын көрдік. Белгісіз Бекініс жер астына кетіп, орыны Болдым-саз атанған жер де бар. Біз білмейтін бұл тарапта қаншама айбынды адам тағдыры өтті десейші?.. Шығыс тамаша көрінісімен бірге, қауіпті белгісіз сырымен де айрықшаланады. "Восток дело тонкое" деп бекер айтылмаған.

Алғашқы жүрісіміздің жайына келсек, Хиуаға 16 адам болып жолға шықтық. Түнде Үстіртте ай қараңғы, аспанды қалың бұлт басқан, жұлдыздар көрінбейді, машинаның жарығына түсетін шым-шытырық жан-жаққа кетіп жатқан жолдар. Қайда кетіп бара жатқаныңда түсініксіз. Үздіксіз 5-6 сағатқа созылған адам іріткісін түсіретін, соқпалы жол жүріс, 70-80-ге келген қарттарымызға оңай тимеді. Түн жүрісі одан сайын қиындай түсуде. Түнде 2-3 сағат дем алғың келсе, салқыннан ұйықтай алмайсың, аздап көзің ілінсе суықтан қалтырап азар тұрасың. Күндізгі жол да оңай емес. Жеткізбейтін, қиырсыз, шеті жоқ дала. Күндіз де адасу мүмкін. Осындай жағдайда жолды басқарған жершіл Қаржаубай Медіханов еді. Ертеректе бұл жолға көш-көлікпен айлап жүрген ғой. Қазір біз машинамен 2- 3 тәулікте өттік. Жол бойында 70-80 шақырым аралығында құдыққа, қазақтардың жылқы, түркімендердің қой бағатын үйлеріне кездестік. Бірнеше жерге тоқтап қазақ үйлерінен шұбат іштік.

Қаржаубай Медіханов Құлбарақтың ұрпағы ретінде әруағын дәріптей білді. Құлбараққа арналған көп шаруа оның басшылығымен өтті. Тағы да бір айтып кететін жай Медіханов Өзен мұнай және газ колледждің бірінші директоры болып қыруар жұмыс атқарды. Оқу жүйесін ерекшілендіре білді. Мүмкіндік жоқ кезде оқу базаларын, оқу құралдары және компьютермен жабдықталған жайларды, ойын-сауық жүргізетін орындарды да тауып, күрделі жөндеуден өткізіп, іске қосып пайдалануын білді. Оқушылардың ата-ана қауымдарымен де, қала өндіріс жұртшылығымен де тығыз байланыста болды. Студенттердің рухани баюына мүмкіндік жасады. Білімді мамандар даярлаумен бірге елге белсенді азаматтарды тәрбиеледі. Меңдіхановтың өзі де екі институтты Оралдан, Белоруссиядан механика салаларынан бітірген болатын және өндірістік тәжірибесі де мол болды. Студенттердің академиялық оқуын жұмыс тәжірибесімен тығыз байланыстырды. Колледж бітірген оқушыларды түгелдей жұмыс орнына орналастырып жүрді.

Оқу жүйелерінің дағдарысы кезінде Медіханов оны сақтап, дамытып ұйымдастыра білген адам, үлкен педагог екенін білдіре алды.

Бір байқағанымыз Үстіртте жолаушылар, кен барлаушылар кез-келген жерден жол салып жерді тоздыруда, халыққа мекен болатын кең аумақ пайдасыз құлазыған сахараға айналуы мүмкін. Үстіртке қамқорлық керек. Кездесетін сайларды, көтерілетін жарқабақтарды, өткел болатын жерлерін ықшамдап жөндеу керек. Бұл жиі-жиі жол апаты болып тұратын жерлер. Үстірттегі жолды аздап өңдеу, реттеу халықтың міндеті.

Хиуаға барған жорығымыз сәтті болды. Құлбарақ "Бас әулие" жері айқындалды. Хиуа-Ишан қаласы мұражай еді. Жер жаһаннан үзбей адамдар келуде. Кейіннен Құлбарақ бейіті бары жайында мұражайдан анықтама алынды.

Көптеген қаламгерлер, ақындар өз жазбаларын Құлбараққа арнауда. Тоқсаныншы жылдардың басында "Маңғыстау" газетінде Е.Жаманбаев, С.Әділханұлы, І.Шыртанов, Б.Арипов, Д.Төленов, Ж.Жылқышев, Н.Қазақбаев, Б.Қорқытов, Қ.Қазтуғанов және басқалардың мақалалары шықты. Олардың мақсаттары Құлбарақ жайында аңыздардың шындығын анықтау және әулие әруағын қастерлеу еді. Дүйсенбек Қанатбаев "Құлбарақ" деп атап өз өлеңін арнады:

Баяғыда болған дейді Құлбарақ,

Батыр болса болар ондай бір қазақ.

Оны көрсе ел шетіне тиген жау,

Қашады екен арттарына бір қарап.

Қан майданда қабыл болған табасы,

Қайда ендеше сол батырдың моласы?

Үндемейді ындымдағы ақсақал,

Үндемейді Маңғыстаудың обасы.

Айтшы, айтшы, қайда жатыр Құлбарақ,

Қабіріңе кетсем деп ем гүл қадап?..

Батырлардың басы қайда қалмаған,

Ал, ерлігі ... төбемізден тұр қарап!

Құлбарақ жайында аңыздар көп. Маңғыстаулық Светқали Нұржан "Құлбарақ зиратынан шыққан үн" деп талғауын шығарды:

Артынан қусат алдырар едім,

Биікке талай ту қадап.

Басымды кесті қапыда менің,

Өтпейтін қылыш қыдалап.

Құрту боп еді, құштарым-кегім,

Жансыз басыр мен ездерді.

Әттең, дүние-ай, дұшпаным менің,

Тәнсіз басыммен кез болды.

Ата қоныстан аударып енді,

Баспағанымыз рас тек.

Мәз болып тұр-ау, жауларым енді,

"Бас кетсе, кеуде лас" - деп...

Саны көп жұртқа халқым қасында,

Аз болып азу - тірлік пе?

Берер ме ем жауға алтын басымды,

Болса елім ауыз бірлікте.

Байтақ даламда молалар - арман,

Қамығып құшар біздерді.

Басымды сонау далада қалған –

Сағынып тәнім іздейді.

Қылыштан кәрі өткірін.

Кезегін беріп атар деп пе едің,

Жауыққан жақын жаттан көп.

Бауырым еді Махамбет менің,

Айта алмай кеттім "Сақтан!" ... - деп.

Алыстан арбап күлді ғой мыстан,

Қысқартып ғұмыр - жасымды.

Таяқ жерін менен білді ғой дұшпан,

Тәнімнен бөліп басымды.

Кейбір автор Құлбарақ әкесі Табылдының бейнесін былай келтіреді: "Қалың қабақ, көзі қып-қызыл, шоқпар мұрын, өте сұсты кісі" дейді. Құлбарақ өлгенде тірі болған адам. Құлбарақтың нағашысы түрікмен Сүйін батыр. Сондықтан Құлбарақ батырға тән батылдық, ер жүректік, әулиеге тән қасиет, кие бойына жинақталған рухы асқақ болмысы алабөтен, өмірі ұрпаққа тағылым болар тұлға деп меңзейді. Осыларды растайтын тірі кезінде айтылған, өмірінен алынған аңыздары.

Айтылған бейнесі бойынша Жыңғылды ауыл тұрғыны Алтынбек Жұмашұлы Құлбарақ батырдың бейнесін салған. Бұл кітапта берілген портретті Маңғыстау аудан сарапшылар алқасы 1993 жылы бекіткен.

Құлбарақ батырдың інілері жайында мынадай әңгімелер бар. Құлбарақ біз өлгенде Батырбекпен бір кәбірге көмерсің дейді екен. Олар Тигенде қатар жатыр. Жорыққа аттанарда Көбен інісінен "жауырын" болжамың не деп тұр деген. Қазақта ондай балгерлік әдіс бар. "Өткір" Көбен белгісіз болып тұр деп жауап берген. Жорыққа аттанба деп Құлбарақтың шылбырына жабысқан адамдар да болған. Жорықтың сәтсіз болатынын біле тұра кете берген. Жау алдырмайды, молырақ қол жинап аттанудың керектігін айтқан болатын Құлбарақ. Құлбарақтың діни оқуы, сезім-болжамы болған. Соғысқа кірісерде намазға жығылды деген аңыз бар. Бірақ кетіп бара жатқан жауға жетуге асыққан. Жаудың шетіне жеткенде бір қатары аттан түсіп жаяу атысқа кіріскен. Түрікмендер қазақтар әруағынан айырды деп шап берген деп те айтылады. Құлбарақ болса жалғыз кетіп жаудың бір шетінен тиетін болған. Әруақты адам, дауыл, бұлт болып, мұнартып Құлбарақ жаудың шетінен тиседі екен. Жауынгерлері бірге шабысайық деген, жөн көрмеген. Қарнау жерінде соғысқа кірісіп кеткен. Қанша уақыт өткені белгісіз, екі жақтан да шығын көп болған. Қылыштасып, найзаласып жүрген кездерінде, оқыста сыртынан келген түрікмен Назар дегеннің қылышы Құлбарақтың мойнына тиіп, басы жерге домалап түскен. Басты түрікмен қоржынына сала қойған. Құлбарақ өлгеннен кейін қалған қазақтар соғысты қойып, шегініп, елге қайтқан. Қанша адам оралғаны да белгісіз. Сүйінқара биді Жапарберді ұрыстан алып шықты деген аңыз бар. Жапарберді осы күнге дейін аты аталатын, Батыр аталған адам. Жапарберді Қабыл Итемгенұлының жалғыз баласы еді, ұрпақ қалмай қалады деп оны жорыққа ертпеген. Қарт әкесі де үйінен ешкім ұрысқа шықпағандықтан қапаланып жатыр еді. "Батыр - ауыл" атағына кір келтірді. Баласы жорыққа аттанамын, рұхсат, батаңды бер дегенде "Я көрініп кел, я көміліп кел" деп бата берген деседі. Әкенің батасы қабыл болып көрініп келген. Жапарберді өте найзагер екен. Құлбарақты өлтірген Назарды найзамен құлатып, астындағы торы атын алған деген аңыз бар. Торы атты Сүйінқара қалаған, "Қымбатқа түскен ат" деп Жапарберді бермеген. Құлбарақ апат болған шағында 42 жаста, Сүйінқара 76-да болған.

Құлбарақтың Мұхамбет пайғамбардың меңі сияқты арқасында қасиетті меңі болған. Осы меңі бойынша Құлбарақ мүрдесі танылған. Бассыз тұлғаны майдан даласында өлгеннен кейін тану қиын болған. Өлгендерді беттерін жауып, денелерін тасалап "Аманат" деп кетіп, кейіннен тұрақты қауымға әкеліп жерленеді екен. Жорықта өлгендердің қайда жерленгендері де белгісіз. Тек бассыз Құлбарақ және Батырбек Тигенде жерленген. Құлбарақтың басы Хиуада, "Екінші Мекке" деп аталатын жерде.

Соғыста күшті қарулық көрсетіп жүрген Құлбарақ танымал болған ғой. Жауласып жүрген елдер бірінің батырларын бірі білген. "Батыр адам жауда өледі" дегендей Құлбарақтың 30 жорықта қаза болуы заңды оқиға. Құлбарақ сияқты батырлардың мұң-мақсаты ерекше болған.

Қаратау жерінің батыр-жырауы, Ақтамберді Сарыұлы (1675-1768) 93 жыл өмір сүрсе де, ойраттармен талай сұрапыл шайқасты басынан өткізсе де, өкінішін былай айтқан екен: Бар арманым айтайын, Батырларша жорықта Өлмедім оқтан, қайтейін!..

Ереуіл атқа ер салмай,

Егеулі найза қолға алмай,

Еңку-еңку жер шалмай...

Ерлердің ісі бітер ме?! - деп Махамбет те аңсаған.

Түрікмен "Жиенім Құлбарақты өлтірдім, маған бұл дүниеде орын жоқ" деп өзін-өзі өлтіргені ақиқатқа келеді. Құлбарақтың басы ілкіде танылмады деген аңыз ойға сыйыңқырамайды.

Тигендегі Құлбарақ әулиеге халық 170 жыл өтсе де түнеуін үзбеген, болашақта да солай жалғасады. Кеңес уақытында, заңның қатаң мезгілінде де, халықтың әулиеге қатынасы тоқталмаған. 1922-23 жылдардан бастап Лақбай деген ағамыз көп уақыттар бойында басында шырақшы күзетін атқарған. Тоқсаныншы жылдың басында мінәжат салынып, ас берілді. Ол жайында осы еңбекте толық айтылған. Хиуадағы Бас әулиесінде де 3-4 жыл қатарынан, Өзбекстанмен қатынас бар уақытында Маңғыстау, Атыраулықтар барып тағзым етіп тұрды. Жыл сайын 9-маусым - Жеңіс күні Тигендегі Құлбарақ әулиеге ұрпақтары келіп садақа жасап, тағзым етеді.

Кұлбарақтың кәрі атасы Есболай, атасы Итемген жайында осы әңгіменің басында айтылған. Кішкене толығырақ айтсақ артық болмайтын сияқты. Есболай өзімен бес ағайынды болған: Өтебай, Бекбаулы, Жолболды, Құтыбай. Есболаймен қатар көп айтылатын жары Шотан Есболайдың жиені болады. Есболайдың қайын жұрты адай руынан еді. Көп уақытқа дейін баласы болмапты. Бірінші ұлын көргенде, күшіктеп жатқан қаншықтың бауырына салып, атын Итемген деп қойған. Содан кейін балалары жалғаса берген. Олар Итемген, Көтен, Маймен, Күшік, Қоныс, Темір, Тума. О күндегі қазақтар бірнеше әйел алған ғой, не жасыратыны бар орыс шешеміз де болыпты, одан Мәймен деген жарық көрген.

Есболайдың ісі оңға орала берген ғой. Ел арасында: "Есболайдың қара қазанында қара су ұйыған" деген аңыз бар. Елдің тұтқасын ұстаған, жұртқа септігі тиген тұлға болған адам. Оған дәлел ретінде, Мұрат ақынның мынандай сөзі бар:

Бата алып, тана Есенгелді мұнан шыққан.

Ерлігі-бүлік пенен құтпан байлық,

Ежелден бар емес пе еді біздің жұртта...

Құлсары маңында Есболай - Ақкөл деген жер бар. Есболайдың бейіті Бек-Беке мұнай өндірісі болған, қазір темір жолдың шығыс жағында 20 шақырым жерінде биік төбеде орналасқан. Бейіт балшықты жылқы сүтіне илеп, жылқылардың қылын қосып салынған. Осының өзі Есболай жайында көп хабар 32 бергендей. Сарапшылар Есболайдың туған жылын 1690 жыл деп атайды. Бұдан кейінірек те болуы мүмкін. Есболай Кете Әжібаймен бірге жүрген адам. Әжібайдың өмір сүрген уақыты 1665-1770 жылдар, 105 жыл өмір сүрген адам деп нақтылы айтылады. Сонда Есболай Әжібайдан 25 жас кіші болуы ойға сыйыңқырамайды. Итемген 1719 жылы, Қара 1749-50 жылдары, Табылды Қарадан 5-6 жыл кіші көрінеді, 1755-56 жылы туған деп көрсетілуде.

Құлбарақтың атасы Итемген батырлығы, дәулетімен кіші жүз ішінде беделді, белгілі адам болған. Мұрат ақынның өлеңінде:

Қалмақты ер Итемген бастырыпты

Сол күнде қоныс бермей Қарағаштан...

Олжасыз өзге қазақ құр қайтқанда,

Табылды найзасына қыз байлаған...

Қарағаш Жайық өзенінің бойындағы жер. Әсіресе қиын-қыстау мезгілдерде ерекше ерлік көрсете білгендер әр рудан да болған. Бір-бірімен бірлестігі де нығая түскен. Кіші жүзде адай руынан Есек, Шотан, шектіден Сәкібай, беріштен Есболай, тамадан Есет, табыннан Бөкенбай батырларды атайды.

Орта жүзге Итемген барып ұлы Қазбек биге сәлем берген, бата алған кісінің бірі. Итемгеннің түлектері: Табылды, Қара, Мәтен, Қабыл, Қалдыбай, Метей, Алшынбай, Жиенақай деп аталады. Олардың балалары Сүйінқара жорығына қатынасқан, ерлік көрсеткені алғы сөзде әңгіме болған. Осы Итемген түлектерінің қонысы Маңғыстаудың Бозащы жағындағы Керелді, Етпілдек, Теміртапқан - Байтақ, Жиделі, Өжен, Құртты, Қызықты деген жерлер. Қараның қонысы Жиделі - Қызан жақтағы Қызықты деген жерде болған. Қараның өзі осы жерде жерленген. Қатпас соры осы жерден қашық емес жерде. Табылдының бейіті Ақорпа - Өженде, Қараның бейіті осыдан 20-30 шақырымдай қашықтықта.

Жайық бойындағы Сарайшық қаласында хандық жасаған он бала өріпті, олар Мамбетжан, Игілік, Аташ, Өтеш, Үмбетбай, Аймағамбет, Баймағамбет, Тасмағамбет, Қожанияз, Сүйін. Жапарберді Бозащы жерінде он отау болып отырған жерінде бір баласын біреу өлтіріп кетіпті. Келесі күні тоғыз баласын атқа отырғызып, баласын өлтірген ауылды шаппақ болған. Ағасы Қараның Есеті Жаппарбердіні тоқтатыпты. Кеш қалдық, кеше шабу керек еді. Бүгінгі жорық жаугершілік болады деп. Орынды сөзге тоқтай білетін халық едік қой. Итемгеннің ұрпақтары қас жауымен салғыласа білген:

Қылышын шешпей көрісті...

Кебіс Құлбарақтың баласы, Құлшар ағайыны 1873 жылдары өмір сүрген адам. Келтірілген шумақтар Мұрат ақынның өлеңімен келтірілген.

Кебістің ұрпақтары: Ізтілеу, Өтеулі, Шаншар, Бекеш, Балғын, Тарғын. Құлбарақтың екінші баласы Шабыстың ұрпақтары: Маңсар, Жансар, Қыдыр, Кәдір, Баймағамбет. Қараның баласы Есет 90 жасында кейінгі ұрпақтарға мынандай сөз қалдырған:

Шынай тұлпар мен едім.

Су шашырап, жел тимес,

Аударылмас қара кеме едім.

Қасарысып келгенде,

Қап түбіне сыймаған

Қара болат мен едім.

Қияннан ұшқан қу ілген

Анық сұңқар мен едім.

Тегеурінім теріс біткен

Тепсем жілік сындырған,

Қыран бүркіт мен едім.

Тағы бір Есеттің өлеңінде:

Қартайдым да қор болдым,

Күн сенікі, жастарым!

Жасанысқан жау көрдім.

Тілектес болған дос-жарым.

Аспадым да таспадым.

Қанды көйлек жолдасты

Сары алтындай сақтадым.

Менің көрген затым бұл,

Төкпей-шашпай қолданып

Ортаңа сүйреп тастадым.

Есет Қараұлы Итемген тұсында замана тұрқы, өз бейнесі осындай болған.

Маңғыстауда 1870 жылы Досан Тажиев (1835-1876), Иса Тіленбаев (1840-1910) басқарған шаруалар көтерілісі бұрқ ете түсті. Көтеріліс Ресейдің отаршылық саясатына қарсы бағытталған күрес еді. Маңғыстау халқы екі жақтан - батыста Ресей патшалығынан, шығыста Хиуа хандығынан қысым көрді. Ертеректі шолатын болсақ Ресей патшалығы 1713 жылдардың өзінде-ақ Маңғыстауда бекініс жасауды көздеген. Ол мақсат 1843 жылы іске асып, Қарасу жерінде әскери бекініс және 1846 жылы Түпқараған шығанағында Новопетровск бекінісі (Форт-Шевченко) салынды. Маңғыстау Шығысқа баратын сауда қақпасы болды. Кейін 1903 жылы Құрықта (Ералиево) балық шаруашылығын ұйымдастырды. Ресейдің мақсаты Британ империясының ықпалын бұл араға жібермеу еді.

Досан көтерілісінің алдында Маңғыстау жерінің батысын сұлтан Баймамбет Маяұлы басқарды, ол Ресей патшалығының ықпалында болды. Маңғыстаудың шығыс жағы Хиуа ханын жақтаушы Ғафур Қалпыұлының қолында болды. Осындай қайшылық тұрмыс кезінде Александр (Форт-Шевченко) бекінісінің бастығы подполковник Рукин 38 солдат, 4 офицер ертіп Баймамбеттің қосшылығымен 1870 жылы 15 наурыз күні Бозащы жақтан күшпен салық жинауға шығады. Наурыздың 25 күні Үшауыз деген жерде қазақтармен шайқас басталады. Қаруланған 17 солдат қаза болады. Қалғаны тұтқынға алынып Хиуаға жіберіледі. Подполковник Рукин өзін-өзі атып өлтіреді. Сұлтан Баймамбетті "орыстарға сатылдың" деп қазақтардың өздері өлтіреді. Осы шайқаста Досан ерлік көрсетеді. Иса басшылық етеді. Осы оқиға көтеріліске соқтырады. Көтеріліс 38 кең өріс алып қатысушылар саны 10 мың адамға жетеді. Ел Үстірт жаққа көше бастайды.Көтерілісшілер Сарташтағы орыс балықшыларына шабуыл жасайды. Сәуірдің 2 күні Түпқараған, Форт-Александрдағы балықшыларға, саудашыларға шабуыл жасап екі маякты қиратады. 5 сәуірде Фортты қоршайды. Сәуірдің 9 күні Астраханнан ауыр жарақаттанған Ресей әскерлері келіп қоршауды бұзады. Сәуірдің 20 күні соңғы рет Форт бекінісін алуға әрекет жасайды. Соғысқа өте қайсарлық ерлікпен қатысады. Қарулары тек қылыш, найза, арқан болатын. Ал орыс әскерлері зеңбірек, мылтықпен қаруланған еді. Көтерілісшілер кейін шегініп, Үстірт, Хиуа жаққа бағыт алады. Көтеріліс шығарған ауылдарды Красноводск, Орынбор жақтарынан әскерлер шақырып, қоршауға алып қырғынға ұшыратады. Кейбір авторлар адам шығыны саны 4 мың деп көрсетеді. Кейбір ауылдар көшуге мәжбүр болады. Көтеріліс жеңіліс табады. Рукиннің орнына келген генерал-майор Комаров желтоқсан айында 1870 жылы Маңғыстаудың барлық жерінен адай руының жүздеген билерін жинап көтерілісшілерге кешірім жариялады. Бірақ халыққа шеңгелін батыра түседі. Көптеген салық төлетті, 36 мың сом айып төленді. Иса Тілендиев, Досан Тажиев, Али Жалмағамбетов және Куловтарға кешірім жасалмады. Хиуа жаққа көшіп кеткен, Ильтерке және Көне-Өргеніш маңында болған 3 мыңдай қазақ жанұяларының да жағдайы төмен болды. Бұнда да жер-су үшін Хиуа ханына ауыр салықтар төледі. Мал жұтқа ұшырады. Адамдарды төлемсіз өз жұмыстарына салды. Айла жасап, жасырынып көшіп 2 мыңдай қазақ жанұялары Үстірт, Эмба және Маңғыстауға бет алды. Хиуада қалған бір мыңдай жанұяның көбі адайдың жары, кейбірі құнанорыс, балықшы руларынан және Досан Тажиев, Али Жалмағамбетов, Куловтардың туыстары бар ауылдар. Олар Иса Тіленбаев, Ғафур Қалпыұлының қарауында болды. Ресей әскерлері 1873 жылы Хиуаға жорық жасағанда, Хиуа ханы қазақтарды қаруландырып оларға қарсы жіберді. Олар орыс әскерлеріне қосылып, бір мыңдай жанұя және Ғафур мен Иса Маңғыстауға оралды. Олар орыстардан кешірім алып, ұзақ уақыт әкімшілік етіп, өмір сүрді.

Досан батыр қаруын тастамай, 1871-1874 жылдары Көне-Өргеніш-Кунград аралығында қалған ауылдардың қорғанышы болды. Оларды түрікмендердің, орыс әскерлерінің шабуылынан қорғады. Елді азық-түлікпен қамтамасыз етіп тұрды. Досан 1874 жылы Хиуадан Үстіртке шығуға қамданды. Орынбор әкімдері осы кезде Досанды ұстауға кіріскен болатын және оған көмектесушілерге өлім жазасын жариялаған. Жіберілген Аничкин отряды Досан ауылына келіп, ұрыста Досанның досы Жұманияз оққа ұшып қаза болды. Досан тобы Бейнеу құдығының басында жиылып, жан-жаққа тарауға шешім қабылдады. Үшеу Жемге, қалғаны Жанбаян құдығына бағыт алды. Осы жерден Досан сегіз жолдасын ертіп Қаражігіт Қырымқұловтың үйіне келді. Ол Ғафур Қалпыұлының туысы болатын. Досанды Қабақ Ермағамбет көріп отрядына қолға түседі. Онымен бірге Күмісбек Молсұбаев, Тілеуберген Орақов, Дейхан Өтепов, Қарасай Матбаев, Әлісбай Сүткенбаев тұтқындалды. Кейін көтеріліске белсенді қатысқан Табынай Бейсенов, Өтеген Итемгенов, Орақ Сайбалиев, Демесін Жиенбаев, 14 жасар Досанның баласы Шолпан, Жарас пен Жанбаланың туыстары ұсталды.

Досанды жолдастарымен бірге Жем бекінісінде, Гурьев абақтысында ұстады, кейін Форт-Александровтың гаупвахтасына аударды. Осында көп жәбірден соң 1876 жылдың басында Досан қаза болды. Досан түрмеде өзін қайсар, ерлік көрсетіп батыл ұстайды. Барлық кінәні өз мойнына алады. Оның бір жолдасы Қарасай Мамбаев та ұстауда тергеушілерге ешбір жауап қатпаған. Абақтының азабына шыдамай Досанның туыстары Жанбала және Күмісбек Молсұбаев қаза болады. 1876 жылы наурыздың күні далалық 40 әскер соты жүргізіліп Тілеуберген Орақовты дарға асу, Али Жалмағамбетовты Сібірге жер аудару, басқаларына ер түрлі жаза беру туралы шешім қабылдайды. Кейін Т.Орақовты дарға асуды, Сібірге жер аударумен өзгертеді. А.Жалмағамбетовтың Сібірге жер аударылуын 7 жылға қысқартады. Бұл жазаланғандар қарапайым шаруалар еді. Досанның мүрдесін Бесқаладан (Хиуа қалалары) келіп, Бозащы маңындағы Қаратөбеге жерлеген атақты Сеттіғұл ақынның әкесі Жаңғабыл болды. Осы оқиғалардан кейін Ресей патшалығы бір мәмлеге келу үшін Маңғыстау өкілдерін шақырды. Адай руының билері кеңесіп есен Ермамбет биді, жары Қожықты, беріш Бердәлі, Ақбота Қабылды жібереді. Олар патша өкімінен шапан киіп, сыйлық алған ел келісімшілері еді. Соның бірі - Бердәлі кешегі абыроймен өмірден кеткен Қуантқан Қазтуғановтың атасы, Құлбарақ батырдың ұрпағы болатын, жары Қожықтың нағашысы беріш Метен дейді.

Досан елдің ар-намысын қорғаған, халықтың арасынан ерекше жарып шыққан ер, жауына бас имеген батыр.

Исатай Жәңгір арасындағы беделді, Фәтима ханым "Қызыл молда" деп атаған би еді. Исатайдың жер мүліктері бар, мол дәулетті адам болған. Қонысы Қиғаш, Тептер өзендер бойында жайылымы, қырлықта Үргеқұм, Мыңтөбе, Дыңқызыл деген жерлерде болған. Исатай сән-салтанатты өмір сүрген. Оған дәлел ретінде мынаны айтуға болады. Исатайдың әр кезеңге мінетін үш аты болған: Ақтабан, Күрең қасқа (Жалғыз күрең) және Тортөбел. Аттардың мінездері де әр түрлі болған. Ақтабанды жауға, Күреңді серуенге, Тортөбелді аң аулауға мінген. Аттарды бапкерге баққызған. Жазда теңіз жағалауында маса, сона болатын, ашық сулар жылып кететін, сондықтан жазда қырлыққа шығып әдейі құдық қазып, жайылымды таңдап аттарды сонда баққыздым. Ақтабан өте сұлу ат болған. Аяқ, мойындары ұзын келген. Төрт аяғының табықтығы, тұқайы мен табандары ақ болған. Исатай батыр оны Алаяқ (келіссіз сөз) демей Ақтабан деп атаған. Ақтабан аттың негізгі тегі қалмақтардан, арғы тегі Дон жылқысының тұқымынан болған.

Бұдан ертеректе кіші жүз бен орта жүздің бір бөлегі (Торғай, Орал, Бөкейлік елдері) Ресей өкіметіне 1733 жылы бағынды. Елді бағындырған Әбілхайыр хан болды. Еділ-Жайық арасындағы қалмақтан босап қалған, отыз жыл бос тұрған нуға келіп ел байыды. Елді басқарған Әбілхайырдың балдары Нұралы, Бөкей, Жәңгір болды. Жерді иеленуге Ресейден 1801 жылы жарлық алынды. Жәңгір ханның тұсында (Бөкей хан 1816 жылы қайтыс болған) қазақтың қонысы тарыла бастады. Еділ бойынан қалалар салынып, Жайықтан да қазақтар ысырыла 42 бастады. Нарын деген құмнан басқа қоныс қалмады. Жәңгірдің ел билеп келген 12 би бос орында қалды. Жәңгір хан елден қашықтай берді, күзетшіге орыстан әскер алды. Жәңгір ханды орнынан түсірсем, бұрынғы кеңшілікті орнатам деп Исатай батыр Тайманұлы шықты. Елдің бәрі тегісінен Исатайға еріп кетті. Хан ордасын қоршады. Жәңгір шошып кетіп қашам деген. Қасындағы билері қашырмаған. Сырым батырдан қашам деп атаң Нұралы хан ұсталып кеткен. Қазақтың әдетінде жаудан қашқан кісі хан бола алмайды деп тоқтатқан.

Исатай бастаған қол ең әуелі қиялы мола маңында, Жәңгірдің 800 жауынгері бар тобымен кездеседі. Бұнда да Махамбет жақтың айбары жоғары болған. Исатай хан ордасын қоршағанда 2000 жауынгері болған, ханмен келісімге келеміз деп шаппаған. Гекс басқарған, зеңбіректермен қаруланған орыс әскерімен 1837 жылғы 15 қауыс күні Тастөбе деген жерде Бекетай құмының маңында шайқас басталады. Исатай жағы қанша ерлік көрсетсе де жеңіліс табады.

Алпыс сарбазы, бір баласы, келіні оққа ұшады.

Ақбұлақ өзенінің бойындағы ұрыста Исатай жау қолынан қаза табады. Исатайдың барлық соғысында Махамбет онымен үзеңгілес болып бірге жүреді. Исатай өлгеннен кейін де көп уақыт оның ісін жалғастыруға Хиуаға барып әрекет жасайды, бірақ ісі оңбайды.

Исатайдың соңғы күндері былай болған. Исатай аз ғана қосшыларымен беріш Есет ауылынан аттанады. Есет Исатай атының шылбырын ұстап тұрып, қолың аз ғой, аттанба деген. Исатай атқа мініп қойдым ғой деп кете берген. Қобда ауданы Қыйыл өзенінің бойында Исатай орыс атты әскерлеріне тап болады. Исатай қолының аздығына қарамай ұрысқа кірісіп кетеді. Орыс әскер жағы көп болып, басымдық көрсетеді. Исатай алдырмайды. Болмағасын Исатайдың астындағы Ақтабан атын әскерлер атып түсіреді. Үбі, Қожахмет аттарын Исатайға тосады. Исатай оларға қарамай жаяу соғыса береді.

Бір уақытта Исатай солдаттар қоршауында қалады. Біреуі келіп қылышты Исатайдың ішіне тығып жібереді, екіншісі келіп басын шауып алады. Бұл оқиға 12 шілде күні 1838 жылы болған. Ресей патша офицері: "Исатай ерлігінің құрбаны болды" деп келтірген-ді.

Батырдың сүйегіне шілде айының ыссы күндерінде жан жолатпай қорғап тұрған, ит-құсқа жегізбек болған. Сол күнде жұртқа белгілі Науша Қаржауов деген сүйегін ұрлап шығып көмген. Исатайдың сүйегі Қобда ауданы Қыйыл өзен бойында Шолақ молда деген жерде. Исатай да, Махамбет те кіші жүздің беріш руынан. Исатайдың аталары Тайман, Бегәлі, Боқай, Ағатай-Тілеуке болып әрі қарай жалғасады. Исатай бір қиын кездерінде: "Ай жігіттер, қазақ жұртына сәлем айтыңыз. Ел болам десе, құс төсек төсенбесін, шай ішпесін, қималы етік кимесін" деген екен. Бостандықтың жолы ауыр екенін айтқан ғой.

Құлбарақ, Досан, Исатай, Махамбет ел бостандығын аңсаған Батыс Қазақстанда болған азаматтар. Бері де осы күресте шейт болған адамдар. Махамбеттің Исатай өлгеннен кейінгі жоқтауы:

Таудан мұнартып ұшқан тарланым,

Саған ұсынсам қолым жетер ме.

Арызым айтсам өтер ме?

Арыстаным, көп болды-ау,

Саған да менің арманым!

Қырмызыдай ажарлым!

Хиуадай базарлым!

Теңіздей терең ақылдым,

Тебіренбес ауыр мінездім!..

Айналса белді байлаған,

Астана жұртын айналған.

Атқан оғы Еділ-Жайық тең өткен...

Арыстан еді-ау Исатай,

Бұл фәнидің жүзінде,

Арыстан одан кім өткен?!

Махамбет Исатайға арнаған тағы бір өлеңінде:

Қырсық та шалған біздің ел!

Қазақ адуын ерлерін жоқтай білген ғой.

Махамбет Өтемісұлы (1803-1845) кіші жүз жерінде 1837-1841 жылдарғы шаруалар көтерілісін басқарған Исатай Тайманұлының серігі болған және жалынды батыр, ақын.

Махамбеттің арғы атасы Қызылбас (парсы) жұртынан деседі. Парсының Недірше деген патшасының баласы екен, дарияда серуен салып жүргенінде кемесі жарылып, Каспий теңізінің бергі бетіне (қазақ бетке) ығып шығады. Жас ханзаданы Байұлының беріш руының адамдары тауып алып, еліне алып келеді-мыс. Баланың аты Құланияз екен. Беріш руының Жауғашар деген кісісі бала ғып алып, Күлмелі атанып кетеді. Келе-келе осы баладан өргендер бір тайпа ел болады. Бұлардың ауылдары кейін Қызылқоға ауданындағы Тайсойған, Бүйрек құмдарын қоныстайды.

Құланияздан Шыбынтай мен Өтеміс туады. Өтеміс Жайықтың бергі бетінде Айшуақ хандық құрған тұста беделді бидің бірі болған.

Өтемістен туған он едік,

Онымыз атқа мінгенде,

Жер қайысқан қол едік, - дейді Махамбет өзінің бір өлеңінде.

Махамбеттің өзі Жәңгір ханның Ордасында болып, ханның баласы Зұлқарнай Орынборда оқуда болғанда қасында қамқоршы болған. Бір жарыс әңгімеде, теріс бағытқа түсіп, Жәңгір Махамбетке: "Құл саған да билік керек пе?" деген. Содан олардың жолдары айырылысқан. Махамбет Исатай жағын меңзеген. Махамбеттің батырлығы өзі көзі тірісінде-ақ аңызға айналған. Махамбет керемет найзагер болған. Арасы 46 екі кез жерге түйенің екі құмалағын тастағанда, соның арасымен бар пәрменімен шауып өткен Махамбет екеуін де найзаға шаншып әкетеді екен.

Махамбеттің ақырғы күні былай болған. Күзді күні Қаройдың құдығына жаба-салма құрып қана жалғыз үй болып отырған. Махамбет сырттан ат дүбірін естіп жүгіре шықса анадай жерге жиырма шақты атты келіп қалған екен. Махамбет аулағырақта арқандаулы тұрған атына жүгіргенде, топтан бір-екеу бөлініп, одан бұрын барып аттың арқанын қиып, ері айдап жібереді. Сөйткенше:

Аттылар Мұрат деген адайдың ұрланған төрт жылқысын іздеп жүргенін айтады. Аттылардың ішінде ақынмен рулас адамдары болады. Бір қатары үйге кіріп, қалғаны сыртта аттардың қасында қалады. Мосыға мыс шәйнек ілінеді, әңгіме дүкен басталады. Махамбет әлгі жерде қонақтарына өзінің алдыңғы күні көрген түсін айтады:

Сол сетте Махамбеттің үйінде Хасен дейтін бір момын інісі ғана, сосын Ұлтуған мен Типан дейтін екі әйелі, Махмут пен Нұрсұлтан дейтін жаңа есейіп келе жатқан екі баласы ғана болды. Олар тулап жылап жабысқанымен қарулы жігіттер найза тосып, қылышпен қайырып жолатпайды.

Енді бір уақыттарда күн еңкейіп, көкжиек қызара бастаған шақта естерін жиса, Ықыластар аттарына мініп кетіп қалған. Анадайда ат қазықтың түбінде батыр ақынның денесі жатыр. Үстіндегі киімі дал-дұл, аяғындағы әміркән етігі жоқ. Сосын... басы жоқ! Махамбеттің басын Ықылас Баймағамбет сұлтанға апарып бергенде: "Мен сені өлтір деп жіберген жоқ едім, батырды тірілей ұстап әкел деп едім. Басын алып кет деген. Ықылас басты бір жерге көме салған. Махамбеттің жан ашырлары басты, бір жылдан кейін алып, кәбірге апарып денесіне қосқан. Махамбеттің бойы орташа (165 см), атқа орнықты отыратын, қолдары ұзын келген. Жорамалдап келтірген бейнесі осы кітапта көрсетілген. Бұл бейнені соңғы жылдары кәбірін ашып, сүйегін мөлшерлеп, антрополог, ғалым ері мүсінші Шаяхметов салған.

Жәңгірхан дәуірінде Батыс Қазақстанда Исатай-Махамбет басқарған шаруа көтерілісі басталып, Ресей әскерлерімен басылып тасталған. Исатай, Махамбет өлтіріліп, көптеген сарбаздары жазаланып Сібірге айдалған. Көп ел қонысын тастап, көшіп кеткен болатын. Жәңгір хан, Әбілхайыр ұрпағынан болып, шешесінің ықпалымен жастайынан 1825 жылы тағына отырды. Білім тәрбиесі де жеткілікті болып, зиялы ортаны көрген еді. Қазан Университетінің құрметті мүшелігінде болды. Генерал шенін иеленіп, "Қасиетті Анна" орденімен марапатталып, Ресейдің патшасы Бірінші Николаймен танымал болған. Николай патшаның тәж көтеру рәсімін де қатынасқан.

Жәңгір ханның қайын жұрты Мұхамбетжан Хұсайынов (Жәңгірдің үшінші әйелі Фатиманың әкесі) Уфада, Орынборда мешіт ұстаған, кейін муфти болған адам. Сырым көтерілісінде келіссөз жүргізуге барған, Ресейдің дипломаттық қызметін атқарған осы муфти Хұсайынов болды.

Жәңгір хан, хандығының арқасында өте байыды. Әкесі Бөкей 1801 жылы Еділ-Жайық аралығына, Нарынға 5 мың үймен өткенде інісі Шығай екеуінде небары 50 шақты қара бар-ды. Жәңгір хан мал санын қой-ешкі - 17 мыңға, сиырды - 720, түйені - 230, жылқы -4270 басқа жеткізді. Жылжымалы және тұрақты мүліктерінің құны кем есеппен айтқанда 85 мың сомнан арты. Фатима ханымның 10 бриллиант, 7 алтын бұйымы болған, сырт киімі 35-тен асқан. Тек орысша және қазақша тігілген бас киімдерінің құны 13 мың сомға жеткен. Осы байлықты салыстыру үшін, мынаны еске алған жөн: ол кезде жәрмеңкеде семіз айғыр - 25 сом, бие - 14 сом, бұзаулы сиыр - 10 сом тұратын.

Жәңгір хан жан-жақты қолдаушыларына және байлығына қарамастан халықтың билігінен айырылып қалып, елінде бүлініс шықты. Халықтың қамын ойлау кем болды.

Шал (Тілеуке Күлекеұлы - 1748-1819) Көкшетаулық ақынның, әкесі Абылай ханның батыры болған, маңызы бүгінге дейін сөнбеген, бір өлеңінде:

Ханнан бақыт таярда

Қараша жұртпен қас болар.

Байдан бақыт таярда

Дәулетіне мас болар.

Кәріден абырой таярда

Аңдығаны ас болар.

Жетесіз туған жігіттер

Жиырма бесте жас болар.

Ханның тағдыры да қолайсыз өтті. Жәңгірдің бәйбішесі Жүзімнен туған тұңғыш ұлы Зұлқарнай, Фатимадан туған Саныпкерей ержетіп, Орынборда оқып жүргендерінде түсініксіз жағдайда мерт болды. Айсұлу әйелінен де Жәңгір бала көрмеді. Өзі де 43 жасында белгісіз аурудан, тез уақытта дүние салды. Фатима ханым да көп кешікпей дүниеден өтті. Ханның қыруар мүліктері қомағай сұлтан, қайын жұрттарының талапайына түсіп, аз жылда-ақ таусылып бітті. Ағайындарына да жеткілікті тимеді.

Торғын өзеннің бойында салынған, нуға бөленген Жасқұстағы Ордасы, хан өлгеннен кейін, қаңырап бос қалды.

Жәңгір хан ілкі кезекте игілікті істерді іске асырғанды. Атап айтқанда олар денсаулықты сақтау, табиғатты қорғау, оқу-ағарту жұмыстары болатын. Хан ордасы маңында жәрмеңке ашып, сауда-саттық кәсібін жандырды. Қазақ жерінде мектеп ашып, жастарды оқытқаны ерекше тарихи оқиғаға жатады. Жәңгір хан мектебінің түлектері Ресей жерлерінде оқуын жалғастырып, бітіріп белгілі азамат, ұлт қайраткерлері 50 қатарына жетті. Олар демократиялық көзқараста болып қазақтың ұлттық санасын оята білді. Олардың ішінде Махамбет-Салық Бабажанов, Мақаш (Мұхаметжан) Бекмұхамбетов, белгілі ақын Шәңгерей Бөкеев, Мысыр мен Каирда қос университет бітіріп, жеті жұрттың тілін білген Ғабдолғазиз Мұсағалиев, сондай-ақ Бақтыгерей Құлманов, Халел Досмұхамбетов, Ғұбайдолла Бердиев болды. Бұлар ұлтымыздың тарихында өшпес із қалдырған адамдар.

Исатай-Махамбет шаруа көтерілісінің шындығы, Құлбарақтың өмірі де Халел Досмұхамбетовтың жазбасы арқылы бізге жетіп отыр.

Құлбарақ жайында халық арасында аңыз көп, бірақ жиналмаған. Бір қатары Мұрат Мөңкеұлы арқылы жетті. Мұрат Махамбеттің де жалынды өлеңдерін жаттап, ел арасына таратқан. Мұраттың өз жырлары Халел Досмұхамбетовтың 1924 жылы Ташкентте бастырған кітабымен жетті. Оқымысты, мемлекет қайраткері Домұхамбетов қазақтың қиын-қыстау өмірін, ерлік көрсеткен батырларын атаған. Өткен жүз жарым жылғы кіші жүздің тарихы қанмен жазылғандай деген. Ресей отаршылығына қарсы бағытталған байұлы байбақты руынан шыққан Сырым батыр Датұлының көтерілісін, беріш руынан шыққан Исатай Тайманұлы, Махамбет Өтемісұлы батырларының шаруа көтерілістерін, әлімұлы шекті руынан шыққан Есет батыр Көтібарұлының XIX ғасырдың алпысыншы жылдарында болған бостандық көтеріліс түрлерін жазды. Ел қорғаған, адай руынан шыққан Атақозы, Құдабай, Құлбарақ, Дәуімшар, Сүйінқара сияқты батырлардың тарихын анықтаудың керектігін айтты.

Халел Досмұхамбеттің өзі де бостандық жалауын көтерді. Саяси бостандық жұмысына 1905 жылдан бастап кірісті. Алаш орда көсемдерінің бірі болып, саяси ұйымдастыру жұмыстарын жүргізді, Алаш қозғалысын басқарды. Қазан төңкерісін кейін 1918-1919 жылдары Ленин және Сталинмен заңгер Жанша Досмұхамбетпен бірлесе отырып Қазақстанда ұлттық автономия құру жайында келіссөз жүргізді. Алаш қызметіне 1920 жылы тыйым салғаннан кейін Халел Досмұхамбет Ташкентте, кейін Қазақстанда ағарту жұмыстарымен айналысуға мәжбүр болды. Оқу университеттер істерін жүргізді. Х.Досмұхамбетті 52 "Алаш" жұмысына қатысқаны үшін кінәлап Ресейдің Воронеж қаласына 1930 жылы жер аударды, 1938 жылы ұсталып, 1939 жылы қаза болды.

Х.Досмұхамбет білікті адам еді.

Жәңгір хан мектебін бітіріп, Санкт-Петербургта (Ленинград) Империялық әскери академиясы (1903 ж.) дәрігерлік бөлімін алтын медальмен бітірген. Оның ғалымдығын, қаламгерлігін көптеген ғылыми-әдеби еңбектері көрсетеді. Атап айтқанда: "Табиғат тану" (1922), "Жануарлар" (1922), "Адамның мән-тірлігі" (1923), "Как бороться с чумой среди населения киргизского края" (1918, второе издание 1925), "Қазақ-Қырғыз тіліндегі сингармонизм заңы" (1924), "Шернияз шешен" (1925), "Қазақ халық әдебиеті" (1928), "Бұхардағы Көкелташ медресесінің салынуы туралы" (1917), "Жалаңтөс Баһадүрдің шежіресі" (1928), "Мұрат ақын сөздері" (1924), "Исатай-Махамбет" (1925), "Аламан" (1925), тағы басқалар және Жалаңтөс Баһадүрді Самарқан жерінде "Тилла-Кары", "Ширдар" медреселерін салдырғанын Досмұхамбеттің еңбегінен белгілі болды.

Халел Досмұхамбет (24.04.1883-23.04.1939) кіші жүз беріш руынан еді. Атырау облысының Қызылқоға ауданында туған. Әулеттері: Халел - Досмұхамбет - Дәулетүмбет (1848-1907) - Машақ - Байнақ би - Тілеке - Алдар би...

Сырым батыр Нұралы ханның ордасын шабарда ақылды осы Алдар биден сұраған. Халелдің аталары беделді би, оқыған атақты адамдар болған.

Қазақтардың барлық жерлерінде халықтың мүдделерін қорғаған батырлары, билері болған. Қазақтың өмір сарыны бір тектес, ұқсас келеді. Қасіретіміз де көп болған, мың өліп, мың тірілген халықпыз. Рухымыз бай елміз, сондықтан да қасіреттерге төтеп беріп, ел болып сақталған халықпыз. Қазбек бидің қалмақ қоңтажысымен елшілік билікті таластырғанда:

Сонда қалмақ ханы ештеңе айтпай тілегін қабылдапты. Әрине заман өзгереді, бірақ сөздердің маңызы жоғалған жоқ. Ұлы болашақ мақсатты өзіміз көтеріп, шеше білелік.

Қазақты шұбырындыға ұшыратқан Жоңғар әскерлеріне соққы беру үшін Арғанатыда (Ұлытауда) әзірлік былай басталған:

Әр жүздің адамдары уағыда байлап...

Аягөз өзенінде құрды шатыр...

Тағы бір жерінде:

Бермейтін Абылай хан болған екен,

Қоныс қып Көкшетауды қонған екен.

Жанына батыр-билер жолдас болып,

Сол кезде қазақ елі толған екен.

Аты қазақ Абылайдың соңына ерген.

Абылай хан өмірінде бері тұрған...

(Олжабай Нұралыұлының "Сабалақ Абылай хан" поэмасынан. Маңғыстау г-ті, 6.08.1991 ж. "Халқына қорған болғандар").

Мыңдаған Жоңғар әскерлеріне әзірлік пен бірліктің арқасында жойқын соққы беріп, құртып жіберген.

Ал, Кенесары бастаған көтеріліс 1837-1847 жылдары, Ресей патшалығына қарсы кең өріс алған, айбынды көтерілістің бірі еді. Осындай әруақты батырлары болған елдің болашағы да зор болмақ!

Халықтың ортақ мүддесі болмай ел дамымайды. Қазіргі ортақ мүддеміз Қазақстанды беделді, мәдениетті, ар-намысымыз жоғары болатын ел қатарына жеткізу. Ол Қазақстан қарапайым халқының міндеті. Махамбет өсиетін еске алалық:

Ер төсектен безінбей...

Қу талапай бастанбай,

Ерлердің ісі бітер ме?!

Біз осындай ісімізбен болашақты көркейте аламыз. Аталарымыздың әруақтары да қолдасын деймін!

Ақын Мұрат ел абыройын ойлап былай деген:

Мен қауып еткеннен айтамын:

Бұза ма деп реңін.

Адыра қалғыр заманның,

Мен жаратпаймын сүреңін.

Замана толқыны осыған ұшыратуда. Дін - ғұрпымызды сақтап, күш - жігерімізді ел-кемеміздің шайқалмауына жұмсалық. Еңбектеген сәбиден бастап, егде болған қарттар да ұлт жанды болып, осыған міндеттіміз. Өмір бар уақытта оңай болмаған.

Маңғыстауда XX ғасырдың басында 14600 адам өзінің қожалық шаруашылығымен шұғылданды. Халықтың саны 69861 адам еді. Олардың қарауында тез өсіп байытатын қой саны 553 мыңға жеткен. Кеңес орнаған мезгілде 106 мың үй тұрғыны (Т.Тетімов), 400 мыңдай халық болған (Ә.Спанов). Қазақ жерінде мезгіл-мезгіл жұт болып, ашаршылыққа ұшыратқан (1749, 1840, 1927 жылдар). Маңғыстауда 1920 жылы ашаршылық болғанда 250 мың халықтың 40 мыңы күйзеліске ұшыраған. Ресейде де 1921 жылы астық шықпай қалып, түгелдей аштыққа кездесті. Маңғыстаулықтар оларға өз жағдайынан асып, көмек көрсете білді, 30 мың қой, 50 мың мал терісін, 10 мың киіз беруге шешім қабылданып, іске асты.

Кеңес өкіметінің жасанды 1932-1933 жылдардағы ашаршылығында Қазақстан жерінде миллиондаған адам шығынға ұшырады. Сол жылдары Маңғыстауда 30 мыңға жетпейтін халық қалған (Ә.Спанов). Халық басқа жаққа көшкен, жер аударылған, өлген. Мынадай жағдай да болған. Үш баржы адамды Атыраудан Астраханға айдауға апара жатқанда дауыл соғып, тіркеме арқан үзіліп баржа баржаға соғылып үш мың адам суға кеткен дейді. Аштықтан қырылып жатқан қазаққа бұл жығылған үстіне жұдырық болған. Осындай күйзелістер ер жерде болып тұрған, болашақта не күтіп тұрғаны да белгісіз ғой. Алла-тәңірім бала бер, бала берсең сана бер деген. Адамдарымыз саналы болып, дұрыс саясат болғанда, ел өмір көшінен күйзеліссіз өтпек. Онда да үш жылдығын ойламаған еркектен без, үш күндігін ойламаған әйелден без деген халықпыз. Ғұмырымызға берік болайық.

Қазақ халқы таласып-тармасып өмір сүрген халық. Өткен хан, би, батырлар әлеуметтік өмірді өзінше түсініп, алдына мақсат қойып қоғам үшін әрекет жасағандар. Табиғатта да, адам өмірінде де ақиқаттың түбі алыста, Құлбарақ, Досан, Исатай, Махамбеттер жанын шөберекке түйіп, қазақтың мал-жаны үшін, жері үшін өмірлерін пида еткен адамдар. Мақсаттарына жетпесе де, қазақтың өміріне ерлік бедер, өнер, нұр берген тұлғалар.

Құлбарақ, Досан, Исатай, Махамбеттердің қысқаша қиын-қыстау өмір кезеңдері ғана, жан түршігерлік оқиғалары келтірілді. Қазақта: "Малым жанымның садағасы, жаным арымның садағасы" деген ғой. Батырлар осы қағиданы қатты сақтаған. Әр кімнің қолына кетпеу үшін: қазақтың бірлігі, дін-ғұрпына, өз тіліне беріктігі қажет. Адам өмірінің түрі күрес болады, еңбек сол күрестің маңыздысы. Көшпелі халық болып, еңбектің қайнарында болдық. Әркімге қол созбай, еңбек етуден арылмалық!

Ақын айтқандай:

Дүниеде адал еңбек-білім алған

Мал бағып, бақша өсіріп, егін салған.

Бай болу, әкім болу өнер емес

Еңбектің бұдан өзге бәрі жалған.

Атамыз Құрық Итемгеннің шөбересі. Мен Құрықтың немересі боламын. Атамыз туысы атақты Мұрат ақынмен құрдас екен. Ақынның "Мына жерде Көреғұл мен Құрық отыр" деп басталатын өлеңі бар. Сонда атамыз 1843-1926 жылдары өмір сүрген адам. Атырау-Маңғыстау өңірінде белгілі бай болған. Оған 1927 жылы ас берілген. Ас Қарабау мен Жайықтың аралығындағы Қызыл-Оба деген жерде, Нарқозы құдығының басында берілген. Аста 200 үй тігіліп, аламан бәйгеге 300 ат қосылған. Маңғыстаудан да ат қосылып, адамдар қатысқан. Ошақ бәйгесі де өткізілген. Аламан бәйгеде озып беріш Төкеш Алдабергеннің қула аты келген. Күресте беріш палуаны Қолат жеңген. Құрық атамыз Индер жақтағы Малай-Сары қауымында жерленген. Қараның Есеті де осы қауымда, Дәрісі де осында орын алған. Бейітті ертеде "Отжанғыш" деп атаған, газ қоры болған ғой.

Дәрінің өлімі жайында ел арасында мынадай әңгіме бар:

...Тартпай ма атан жүгін нар өлгенде,

Берішті жеті баулы бір күйзелтті,

Кешегі Ожырайдан Дәрі өлгенде...

Сол күйзелген жеті арыс беріштер былай аталады: Себек, Жайық, Құлкеш, Есенғұл, Есен, Қаратоқай, Бегіс.

Ел арасында мынандай аңыз бар: қазақ керіссе Беріш келістірер, беріш керіссе Бегіс келістірер деген. Рулы ел болғасын жанжалы кездеседі ғой. Адай, Әлім руларының арасында ұзаққа созылған бір дауды Исатай бітістірді деген аңыз бар. Исатай беріш руының Жайық бөлімінен еді. Беріш руында Исатай сияқты сыйлы билері болған. Есболай атамыз да беріштің Қаратоқай тармағынан болады.

Дәрі өлімі Маңғыстауға жеткенде бір есті қарт: "Дәрі өлді дегенше, Беріш өлді десейші" деген. Дәріні бүкіл рулы елге балаған. Дәрінің ағасы Есет батыр би болған. Қазақтың кіші жүз тарихында өз орны бар адам. Құрық атамыз өзі істеген ісіне риза болғандай, тек екі әйел алғаным жоқ, Меккеге бара алмадым деген екен. Ол етікші, баланы да піштіретін, емші болған адам. Жүйрік ат ұстап, атбегі де атанған. Аттардың тұла бойына қыл арқанды шырмап, жүнін түсіріп, түсін өзгерте білген адам. Мешіт салып, мешіт те де ұстаған. Жарлы-жақыбайларға сауынға малын, мінуге көлігін майсыз (ақысыз) беріп тұрған, ұсталған мал төзімді болады екен. Атырау-Маңғыстау өлкелерінде көшіп-қонып өмір сүрді. Елдің жақсыларымен араласа білді. Текті жерден қыз айттырып келіндерін түсірді, қызды да орынды жерге ұзата білді. Соның бірі Әбіштің Кекілбай әкесіне барған Башақы апамыз болатын. Менің атымды да Қамысбай деп сол кісі қойған. Бақытына орай Кеңес конфескілеу дәуірін көрмей кетті. Бірақ балалары конфескіленіп, жер аударылды. Сол мезгілде Бибіш деген келіні ашынып былай деп өлеңдетті:

Тұнық су, баста қоныс семіз ауыл.

Жолаушы жалғыз атты сұрай қалса,

Қайда деп айтар едің біздің ауыл.

Шынымен кеткенің бе қайран бауыр.

Болғанда елу жаста Тұяқ қалды,

Тұяқбай еремін деп жылап қалды.

Ит көңіл бұны көріп шыдасын ба,

Қызға да жылайды екен ұзатқанда!

Бибіш шешеміздің өлеңі көп болатын, бірақ сақталмаған. Атамыздың келіндері "Шырақ" деп атайтын менің әкем Мырзағали, "Егіз қайнаға" деген оның інілері Түгелбай және Есенбай, кіші інісі Дәрбай әр жаққа жер аударылды. Түгелбай, Есенбай ағаларымыз айдаудан оралмады, сүйектерінің қайда қалғаны да белгісіз.

Ауыспалы дүние заман ғой, сол мезгілден 30 жыл өтпей-ақ Құрық атамыздың немере-шөберелеріне, Итемгеннің ұрпақтарына Маңғыстаудың мұнайын ашу, игеру жұмыстарына қатынасу бұйырды. Бұдан бұрынғы бір қатар ағаларымыз қиын-қыстау заманда өмірін өткізді, Сұрапыл Ұлы Отан соғысына қатысты. Олар Құрықтың немерелері Нұрғали, Қойжан, Сәкен, Қойлыбай, Жаңбырбай, Жылқышы, Шойтан, Наурызалы еді.Қойжан, Сәкен, Жылқышы, Шойтан соғыстан оралмады. Ресейдің және басқа мемлекеттердің қай жерінде сүйектері қалғаны белгісіз. Итемгеннің бір тармағынан тараған Еңсегеннің үш баласы да соғысқа барып жоқ болды. Ермекбайы Мәскеу түбінде, Құдабайы соғыстың басында Белоруссияда, Көшербайы Польша жерінде жаудың оғынан қаза болды, бұлар Атырауда тұратын еді. Осындай жағдай Қожахметтің үш баласына да душар болды. Үлкен баласы Құдайберген Ленинград түбінде, Жасақ Берлин түбінде, ал Өтежаны да соғыста мерт болды. Бұлар Маңғыстаудың тұрғыны болатын. Бұл соғыстың шарпымаған қазақ үйі болмады. Жас өспірім бала-шағалары жетімдік көріп ер жетті. Жауынгерлер майданда жүріп, елін ойлап та қасірет шекті. Наурызалы анамыз Дәрбай баласы, Елешов болып аталған, әкесінің қалін білуге мынандай майданнан хат жазды:

Ойлаймын не болды деп минут сайын.

Наурызалының келесі хатты әкесі қаза болған кезінде:

Бір мезгіл кешкі уақыт бұлттар ауған,

Сіркіреп күңгірт тартып жаңбыр жауған.

Жетіп кеп стол үстін қарай қойсам,

Бір хатты елден келген көзім шалған.

Қобалжып толқыды енді жастық жүрек.

Көз салмай содан әрі ақ қағазға,

Адамбай естен танған адамдай тек...

Кеткенге қайғырма деп көңіл ашар.

Жалғыздық бәрінен жаман екен,

Тек қана болсын дедім бір алла жар.

Қарындасына жолдаған сәлемі мынадай:

Қарағым айналайын Лиза жан,

Ағаң жүр дәл майданда әзір аман.

Ағаңның амандығын тілей берші,

Оқ даусы шығады жаман, жаман.

Қолымнан сәлем беріп келіп ұста.

Майданда жүріп атақты қаруы "Максим" зеңбірегіне арнаған өлеңінде:

Ер қаруы "Максим"

Ішінде қанды майдан арпалыстық,

Талқандап бұзып шебін жаудың-қастың.

Жарымнан артық сүйген досым болдың,

Отты үн, ер қаруым, батыр "Максим".

Кезімде майдандасқан күшті жиып.

Достастым сеніменен, сендік жаным,

Сенімен шегіндемін шекараның.

Қорғаймын ұлы жеңіс жемістерін,

Гүлденбек бұдан да ары ұлы Отаным!

Қанды көйлек майдандас досы Қызыләскер Әлімбаевқа арнаған өлеңі:

Аямай жас жаныңды, күш жігерін,

Сыпырып қиындықта маңдай терін.

Майданның қанды арпалыс кезеңінде

Тайсалмай жауды жеңіп шығушы едің.

Күзетіп ұшан байтақ ұлы өлкені.

Болашақ гүлдеуі үшін ғасырлардың.

Жайнай түс қырағы дос, жауынгерім,

Күндердей майдандағы даңқың сенің.

Шарықтап арта берсін бейбіттікте,

Бұйрығын орындауға кемеңгердің.

"Жан құрбысына жүрек сырын" ашқанда:

Сол бір күн өтіп кеткен түсіп еске.

Таң алды... тынық аспан... жасыл құрақ,

Түрленіп шашақ атқан гүл жапырақ.

Сарыарқа сағымданған мұнарланып,

Ерке өзен бұлаңдаған, су сылдырап.

Түсірген махаббатпен ықыласың.

Сақтаулы жүрегімде, сәулем, менің,

Отты серт жүрегіңнен берген сенің.

Қолыңды ап, беттен сүйсем, болар едім,

Шыққандай шыңына кең дүниенің.

Қаншама ардақты сезім десейші! Наурызалы ағамыздың өлеңі көп болатын, дәптерін біреулер алып, қай жерде қалдырғаны белгісіз, жоғалған. Майданнан Сәкен, Қойжан, Жылқышы, Шойтан жайында келген "қара" қағаздар да сақталмаған. Нұрғали Мырзағали тұңғышы оңтүстік майдан жағында болып Румыния, Венгрия жерлерінен өтіп елге оралған. Будапешт үшін сұрапыл соғыста ауыр жаралы болған. Наурызалы Днепр ұзын су тұзағынан соғысып өткенде аман қалған. Туысымыз Қойлыбай, Қозыбақ, Боқан Лақбаевтың толық майданның қай жерінде болғанын білмей қалдық, тек Ленинград маңында, майданда болған. Боқанның да, Наурызалының да "Отан соғысы" ілкі алған ордендері болатын. Басқа ағаларымыздың қандай жағдайда болғаны белгісіз қалды. Ал Есболай-Итемгеннен өрбіген ұрпақтардың көбі Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе, Орал, Орынбор, Астрахань, Саратов облыстарында. Берін атау қиын. Кейбір өкілдерін айтсақ.

Маңғыстауда әртүрлі өндіріспен айналысқан Табылды Құлбарақ әкесінен тараған Тарғын Мұхамбет ұрпақтары, Орынбасар, Наурыз Жалжановтар, Жылқышы Бекбаевтар, Найзабек, Сәндіғали Балмұхановтар...

Итемгенұлы Қарадан шыққандар: Әділов Ұзақбай, Қаржаубай, Талғат, Бейбіт Меңдіхановтар, Хангерей, Сақабай Тоқашовтар...

Итемген Мәтеннен тарағандар: Іздібай, Наурызбай Лақбаев, Боқан ұлдары, Қырықмылтық Ишан ұрпақтары, Мустахи Мақажанов, Қамысбай, Қабдолла Мырзағалиевтар, Сатыбалды, Бүркіт Құлбековтар, Қожанов Жұма Әбдірашұлы...

Итемген Қалдыбайдан шыққандар: Төреғали Құдайбергенов, Майдан Қожахметов, Қабыл-Жапабердіден Жаңабай Қалиевті айтуға болады. Алшынбай Жиенақайдан мыналар тараған: Нұрмағамбет Қазиханов, Наурыз Анешов, Құрманғали Ербозов, Орынғали, Сәндіғали Қазтуғановтар...

Маңғыстауға XVIII ғасырдың басында, ілкі көшіп келгендердің ішінде кіші жүздің көптеген рулар өкілдері болған, әсіресе беріш-құлкеш тармағынан көп келген. Ақын Сәттіғұл Жаңғабыловтың өлеңінде 150 үй Құлкеш келді деген жері бар. Құлбарақтың аруағын қастерлеп жүрген беріш-құлкеш тармағынан Тілеген Кенжебековті, Тілекбай Төлегеновті, Дүмбай, Дәулет Өтепбергеновтерді Асхат Теміралиев Бегелдіұлын, Әбіш Кенжебайұлын айтуға болады...

Маңғыстауда ірі мұнай көзінің ашылуына және игерілуі өткен XIX ғасырдың 60 жылының басы болатын. Бүл Қазақстан бай мұнайының бастамасы еді. Маңғыстауда о күнде, сирек жатқан ауылдық жерде осы байлықты игеруге жұмыс күші болмайтын. Геолог, мұнайшы, инженер атымен жоқты. Маңғыстау Ембіден келген мамандармен игеріле бастады. Ембіде де 100 жылдық мұнай тарихы болса да артық мамандар болмайтын. Ұлы Отан соғысы алдында Ембіде тиянақты білімі бар жергілікті инженер мамандардан 3-4 адамды айтуға болады, олар Н.Имашев, Ж.Досмұхамбетов, С.Өтебаевтар еді. Тек соғыстан кейін Мәскеу мұнай институты мамандарды даярлай білді. Олардың ішінде С.Шақабаев, Б.Есенғалиев, Р.Өтесінов, Сәлім, Асабай Хисметовтер, А.Кемелов, Ж.Төлешов, Б.Сағынғалиев, Қ.Орынбасаров, Салтанат, Мақаш Балғымбаевтар, Қ.Қарамұрзиев, Х.Алдаков, С.Нұржанов, тағы басқалар бар еді. Тек 1952 жылдың өзінде 9 Атыраулықтар: Н.Айтжанов, С.Асылханов, Ә.Атшыбаев, Қ.Дайардиев, Х.Ғабдуллин, Қ.Мырзағалиев, Т.Оржанов, Х.Өзбекғалиев, Н.Шыманов осы институтты бітіріп шықты. Маңғыстаудың ілкі зерттеуіне Алматы Қазақ Мемлекеттік университетін бітірген бойда қатынасқан Б.Алиев, А.Нұрманов, Г.Каримов, Б.Бисенғалиев, Ж.Даутов, Х.Махамбетов, Х.Тохашев, А.Өтесінов, К.Құлсариев, Қ.Махмұтов сияқты геологтер болды. Жоғарыда аты аталғандар бәрі Қазақстан бастапқы бай мұнайын игерушілерінің көш бастаушылары еді және олар Қазақстан мұнай өндірісін кемеліне жеткізе білді. Басқа Маңғыстау байлығын игерушілер тобы менің "Люди нашего времени" деген кітабымда келтірілген. Олардың еңбегінің маңызын көрсететін Ленин сыйлығының лауреаты геолог В.Токаревтің мынандай сөзі бар: "Әділ Нұрманов, Владимир Козмодемьянский были выдающими геологами". Басқаларының да еңбектерінің нәтижелері осал болған жоқ, о күнде адамдар көп ұлтты, рулар өкілдері ерекше еңбектенетін еді.

Қазақ сұраса келіп, бір-бірімен қарын бөле болып шығады дейді. Төл қазақтың бір-біріне жаттығы болмайды. Ру жіктеуі де қазақтың бұл бірлестігін білдіретін алғашқы буынның белгісі. Жеті атасын білмеген жетесіз дейді қазақтар. Оны білуге ру бөлімі жетектейді. Ұрпақтың ұлттық қан тазалығы осы жетіден шықпақ. Жеті ата буынынан шықпай қазақтар бір-бірінен қыз алыспаған. Ру топтары адамдарға ұйым бірлестігін әкелген. Ру бөлімі наразылыққа келтірмеуі керекті. Рушыл болудың орнын білу жөн. Ұлттар туыстығы да адамдарға әлеуметтік жеңілдік береді. Ақтан Керейұлы (1850-1912) оны бағалай отырып былай жырлаған:

Түрікпен, өзбек өз ағам,

Тәжік пен сарт сақ ағам.

Бір түріктен таралған, - дейді. Ал, қазақ Үш жүз ру бөлімдеріне келсек ол мынадай: Ұлы жүз: Қаңлы, Сіргелі, Жалайыр, Сары Үйсін, Шанышқылы, Ысты, Шапырашты, Ошақты, Албан, Суан, Дулат.

Орта жүз: Арғын, Қыпшақ, Найман, Қоңырат, Керей, Тарақты, Уақ.

Кіші жүз: Әлімұлына - Қарасақал, Қаракесек, Кете, Төртқара, Шөмекей, Шекті.

Байұлына - Адай, Алтын, Жаппас, Алтыбас, Байбақты, Масқар, Беріш, Таз, Есентемір, Ысық, Тана, Қызылғұрт, Шеркеш.

Жетіруға - Кердері, Керейт, Табын, Тама, Жағалбайлы, Телеу, Рамадан.

Маңғыстауда 360 әулие барын атайды. Ешкім атап, тізімін алмаған шығар.

Әулиенің көптігін көрсететін 360 символикалық сан болуы да мүмкін. Дегенмен атаулы әулиелер Маңғыстауда баршылық. Сондай киелі жердің бірі Хатам. Облыстағы ең биік жер. Ертеректе кең ел қонысы болғанға ұқсайды. Осы биік жерде жаугершілік заманда бекет болған. Жаудың келу жолын биіктен бақылаған жер. Тұрысы Ақтау қаласының шығыс терістігінде, 45 шақырымда, маңында уран рудасын шығаратын бесінші рудник бар.

Ишан Хатам (сейт) қожа Ғабдолқожаұлы (1740-1824) түрікпен шайыры, мешіт ұстап бала оқытқан, ақын, дарынды адам болған. Уақытында Хатам жерлес қазақтармен, атақты Абыл ақынмен сырлас, достық қатынаста болған. Тоқсаныншы жылдарда жерленген жеріне биік күмбезді бейіт орнатылған. Ерте заманнан бері осы қауымға адай, беріш рулары адамдарын жерлеген. Топырақ бұйырып зайыбым Тенім Байдалиева Түсіпқалиқызы 1998 жылы осында жерленді. Тәнім Байдалиеваның алдынан мыңдаған шәкірттер өткен, Қазақстан Республикасына еңбегі сіңген оқытушы, орденді мұғалім болатын.

Адамдар арасында қайшылықтар табиғи мүлікті жеткілікті бөлісе алмағандықтан шығады. Мұрат ақынның туысы Советтің алғашқы кезінде пішен үшін жалалы болғанда әкімге былай деген:

Меніменен айтысып

Жығылсаң да, жықсаң да,

Бәрібір басың қор болар.

Мұнар шалған ағашы.

Мұратыңның баласы.

Әр уақытта қазақтың басынан дау кетпеген ғой. Мұрат ақын, Құлбарақ хабаршысы жайында мынаны айтуға болады.

Мұрат батыл, жүректі сөз шебері болған ақын. Мұраттың бір ерекшелігі қазақ елінің тарихын, жер қоныстарын жақсы білген. Мұрат 43 ақынмен айтысып, жеңілмей кеткен ақын. Қашаған Құржыманұлы (1841-1929) ақынмен айтысуға сайы келген, бірақ ел естілері айтысуға жібермеген. Айтылмайтын сөздер айтылып, адай, беріш ел арасына жік түседі деп айтыстырмаған. Айтыспағанына өкінуге болмайды. Мұрат та, Қашаған да ақындықтың шыңына жеткен өз орындары бар, ақындар еді. Мұрат жастайынан жетім қалған бала болатын. Мұрат туысы Есет биден тәрбие алып, шындалған ақын. Мұрат адайдың атақты жыршысы Мұрынмен (1859-1954) азды-көпті уақыт тұз-дәмдері бірге болып, бірге жүрген адамдар.

Мұрынның айтуынша Мұрат шебер етікші де болған. Мұраттың қажырлығы сонша, бел орақпен пішен шапқанда алдына жан салдырмайтын көрінеді. Шапқан пішені де шашылмай, кестеленіп қалатынды. Мұрын Мұраттан 14 батырдың жырын үйрендім дейді екен.

Осы күнде арамызда өнегелі, уақытында дұрыс жеткілікті мен бермеген қарттар жеткілікті. Кешегі өткен, Қазақстанға белгілі, танымал шежіресі Алшын Меңдәліұлы (1895-1979) жайында да ештеңе айта алмаймыз.

Алшын Маңғыстаудың жергілікті азаматы болатын. Ертеде Орынбор қаласында оқыған көрінеді. Отызыншы жылдары Совет өкіметіне тиянақты еңбек еткен. Қызыл Армияға, Ворошилов, Буденный отрядіне аттар дайындаған. Жолдастарының жаласынан, көре алмағандықтан тұтқынға алынған. Ісі ОПУ (КГБ) - Ибраш Қорқытовқа түскенде Алшынға екі айып тағылған: 1) ағылшын барлаушыларымен қатынасы бар, 2) 1931-32 жылдары Маңғыстау елінің шығыс жаққа көшуіне себепкер болды деген.

Ел көтерілісі, көшуі Совет өкіметінің қисық саясатынан халықтың малын тартып алып, тез жекелендіруден шыққан болатын. Алшынды Қорқытов 6 ай тергеп, босатып жіберген. Жігерлі адамның ел арасында бос жүруі қиын ғой, Алшын тағы ұсталады. Содан 12 жыл айдауда жүреді. Осыған қарамастан Алшын өз халқы үшін ізгілікті іс жасап кетті. Халықтың мүддесінен тыс тұрмаған адам. Өте тілмар, халық шежіресі еді. Адам қызығатындай көпшілікке белгісіз, өнегелі өмір сүре білген адам. Алшын 1979 жылы дүние салды, бейіті Шетпе маңайында, Жыңғылды қауымында, Сарытөбеде.

Маңғыстау Құлбарақтың қаны төгілген жер, бүгін Қазақстанның ірі мұнай өлкесіне айналды. Мұнай өндірісі байлықты әкелуімен қатар әлеуметтік ірі-уақты қайшылықтарды да әкелуде. Көбі беті ашылмай жасырын қалуда. Бұл жазбада Есболай кейіпкерлердің өмірі арқылы халықтың ұзақ мезгіл уақытындағы өмір сарынын көрсету еді. Ол үшін қазақ жерінде болған ірі оқиғаларды, әдебиет тарихында көпшілікке белгілі болса да келтіріледі. Өмірдің шындығын айқындата түсу үшін кейбіреулердің өлеңдері де қосылды. Оқиға қазақтың қай жерінде, қай мезгілде болмасын тамырласып, бір-біріне әсерін тигізіп жалғасып жатуда. Осы бағытта мұнайлы Маңғыстаудың бүгінгі өмірінен көрініс болу үшін ертеде жарық көрген бір қатар авторлардың мақалалары кітаптың соңында беріліп отыр.

Мені күйзелтетіні қазіргі өмір таршылығы емес, рухани кедейленуіміздің жайы, ол болашақта қандай болмақ не істейміз?

Бұл жазба болашақ ұрпақтарға бағышталған, олар бұдан пікір түйсе, еңбегім ақталды дер едім.

Алда тұрған мақсатқа жетудің жолы біреу-ақ, ол еселі де өнімді еңбек ету. Тек еңбек қана қазіргідей қиын кезеңде берік сенімді қалыптастырып қажыр мен қабілетті жани алады. Ал сол еңбекке көзқарасымыз бірдей ме, жалқаулығымыз оған салқынын салып отырған жоқ па деп ойлануға тура келеді қазір еңбек тәртібі де, қарқыны да төмендеп кетіп отырған жағдайда. Меніңше, оның себебін басқа жетіспестіктерден іздеу дұрыс емес сияқты. Өйткені бізбен бірге тұратын кәріс, неміс халықтары тұрмысының жақсы болуы да сол еңбекқорлықты дәлелдейді. Жә, өзімізде де мыңдаған адамдардың қажыр қайраты, біліктілігі арқасында қалыптасқан ерен еңбек дәстүрлері жеткілікті ғой. Мәселе, бұған дейінгі табыс ортақ дейтін пиғылдан арылып, еңбектің нарық жағдайындағы мән маңызын дұрыс ұғына білуде болып отыр. Ал еңбекқорлыққа мысал іздесек, оны Ғазиздің өмірінен де көреміз.

Өмір жолы еңбек мектебі

Осы қарапайым жұмысшы адам Ғазиздің өмірінен талай-талай өнегені көргендеймін. Ғазиз Әбдіразақов осы өңірдің ұлы бола тұрса да жалпы жұртшылыққа, мұнайшылар арасына белгілі еткен Маңғыстаудың бірінші фонтаны. 1961 жылғы қаңтар айында оның бригадасы қазып жатқан Өзен алаңында К-18 ұңғысынан газ фонтаны атқылаған. Жетібай, Өзен жерлерінен мұнай көздерінің ашылуы бұдан 6-12 айдан кейін болды. Бұндағы ұңғыларды Николай Петров, Михаил Кулебякин бригадалары қазған еді. Бұл бригадалардың құрамы негізінен Маңғыстау, Атырау азаматтарынан тұратын. Басқа жақтан 72 жұмысшылар келіп үлгермеген уақыт. Маңғыстаудың бай мұнай газын Атырау, Маңғыстау, қалды Қазақстан халықтары болып көптен күткен. Петров пен Кулебякин инженер болса, Ғазиздің білімі 7 кластың шамасы еді. Алайда оның соңғы еңбек жолдары инженерлікке бергісіз болды. Сол жылы Ғазиз Өзен жерінде су, газ ұңғыларын да қазып үлгерді. К-21 ұңғысының жармасында жатқан оншақты газ қабаттарын зерттеп Өзеннің байлығын анықтады. Бүл үлкен жұмыс. Алғашқы мұнайшылардың үйінде маздап жанған сол газ құбырдан ақпайтын Өзен мұнайын қыздырып ағызуға да пайдаланылды. Өзендегі газ зауыты осы табиғи және ілеспе газ байлықтарының негізінде салынған.

Бұл кезде Ғазиз жұрттың алғысына ие болған 26 жастағы жігіт болатын. Өзенде мол мұнай көзі ашылғаннан кейін мыңдаған мұнай ұңғыларын қазуды қажет етті де, ол осы іске кірісті. Бұрын тереңдігі мың метрге жетпейтін тайыз зерттеу ұңғыларын қазып келген оған енді тереңдігі 2000 метрден асатын мұнай ұңғыларын қазуға тура келді. Атағы ұңғы демесе, айырмашылығы жылқы мен қойдай өте айрықша жұмыс. Ғазиз оны игере білді. О күнде ұңғының шегенделуі төмендіктен өз қозысын өзі алмайтын қой сияқты болып, мұнайдың орнына су беретін. Сондай бір Ғазиздің қазған Г-8 ұңғысы талқыға түсіп, қанша цемент айдап оңдаса да ырыққа көнбей қойған. Содан осы Өзенде мұнай бар ма, күмән да туғызған. Ал Өзен болса, жер шарындағы жиырма шақты алып кен орнының бірі еді. Артқы іс сәтті болып Г-8 ұңғысы мұнай бере бастады. Дегенмен, бұл жерде Ғазиз ауру нәрестені емдегендей болып қанша шыдамдылық, төзімділік көрсетті десейші. Нәтижесінде Москва, Алматы тағы басқа жақтан келген өкілдерге осы Г-8 ұңғысы арқылы Маңғыстау мұнайы паш етілді. Бұл 1963 жылы еді.

1968 жылдың аяғында Өзен алаңында 3500 метр тереңдіктен бензин белгі берді. Ғазиз оған Г-116 ұңғыны қаза бастады. Алайда 3000 метр тереңдікте Қаратаудың қатты тау жыныстары кездесіп, ұңғының жары құлап, қазуға мүмкіндік бермеді. Бірақ бұл жағдай Ғазиздің сағын сындыра алмады. Шала силикат ерітіндісін қолданып, ұңғыға қосымша шеген құбырын жіберіп 3500 метр тереңдікке жетті. Дегенмен, мұнай құпиясы ашылмай қалды. Бұл оқымысты қауымға да белгісіз зат еді. Сұйық мұнай Қарағия, Алатөбе алаңдарында алынуда. Сонда да көптеген мәселелер белгісіз.

Мұнай жолы ауыр жол

Ғазиз көп кешікпей тереңдігі 2700 метр Г-2 ұңғысын қазып, Асар мұнай кен орнын ашты. Ол осы 15-20 жылдың ішінде жұмыста УРБ-ЗАМ, УРБ4П, БУ-125, Уралмаш-5Д деп аталатын көптеген бұрғылау станоктарын игерді. Кейбіреулері кішігірім зауыттан кем болмайтын. Оның жердің үстімен, астын бірдей игеруіне жеткізген құдірет - өз еңбегі. Талай ұйқысыз түндер өтіп, ащы терлер төгілген. Дене, жан азабына да шыдай білген. Сондықтан кезінде ол Лениндік сыйлықтың лауреаттығына ұсынылғанмен, кейінде Ленин, Октябрь Революциясы ордендерімен марапатталды. ВЦСПС мүшелігіне, Қазақстан жоғарғы Кеңесіне халық депутаты болып сайланды. Мұның барлығы да орынды, құдіретті еңбекке жасалған құрмет еді. Ол осы даңқ, дәреженің барлығын да аспай таспай көтере білді. Кішіпейілдіктен аспады. Бастауыш біліммен жүріп соңғы мезгілде Саратов техникумын бітірді.

Ғазиздің шешесі, соғыс жылдары бұрғышының жәрдемшісі болған Нәбира апай мейірімді адам. Өмір мұңсыз болмайды. Ғазиз бірінші баласынан Өзенді бастағанда айырылды, әкесі де баласының жеткілікті дәрежеге жеткенін көрмей Өзен маңында қалды. Ол зайыбынан да өте ерте айырылды. Өмірдің осындай соққылары оның жанын күйзелткенімен, мұқалта алмады. Қазір құрметті еңбек демалысындағы Нұрлыхан Бекбосынов Алматыға жұмысқа ауысар алдында Волга машинасын беріп, ат мінгізіп кетті.

Асыл, пайдалы деген ұғымдағы атты иеленген Ғазиздің өмір жолы, еңбек мектебі жастарға өнеге. Сондықтан Өзенде ердің атын шығарған еңбекке - Ғазизге арналған тақта, безендірілген алаң болғаны жөн деп ойлаймын.

Жастарға қамқор болайық

Өндірістің шешуші жерінде мастер, цех бастығы болып жасап жүрген көптеген жастарды білемін. Олар Өзен бұрғылау жұмыстары басқармасындағы Дүйсеш Ығылманов, Төлеген Әджібаев, Әшірбек Әлжанов, Қалық Ақшабаев, Танабай Ерқұлиев, тағы басқалар, жұмыстарында шикілік істерді, ақаулықты көре алмайсың. Әскери қызметін өтеп, жұмыстың тоқпағында жүріп қолдарын күс басқан, аяқтарын етікке қанатқан, жоқшылықтың дәмін тартқан олар барлық заттың қадірін бағалайтындай өмір мектебінен өткен. Көбі техникумды, институтты сырттай не кешкісін оқып бітірді. Білекті де, ойды да қатар жұмсап іс бітіретін оларға қай істі де тапсыруға болады. Арамызда жасы отызға жетпеген осындай жастар аз емес. Болашақ солардікі. Олардың осыған ие бола білулері үшін тәрбие, қамқорлық керек. Бұл жолда әрбір ірі мекемеде жастарға арналған күн болғаны жөн. Қоғамдық университет немесе клуб ашып, өмірдің түрлі салаларынан білім жетілдірерлік, төлім тәрбие берерлік шаралар өткізіп тұрса қандай жақсы болар еді. Өйткені жұмыстың ірі олқылықтары көптен көп сол жастарды білмегендіктен туындап жатады. Бұл жерде жастары ерте бастан білімге қанық, еңбекке икемді келетін Батысқа қарай берудің жөні жоқ. Жұмыс жақсы жүрсін десек, жастармен жұмысты жақсартуымыз керек.

Еңбекке немкетті қараушылықтың, одан тек пайда іздеудің қандай зиян әкелетін бір мысал келтірейін. Ералиев поселкесінде 10 жылу қазаны жұмыс жасап онда күніне 30 тонна Атырау Мартышидың мұнайы жағылады. Сонда да халыққа жөнді жылу берілмеді. Орталық жылу қазаны 17 жыл бойы салынып, әркімге жемдік олжа болды. Жаңаөзен қаласындағы жылу жүйесі де ойдағыдай болмай, халық қанша жыл азап көрді. Істің біткенін басты міндет деп санайтын білгір жастардың қолына берілгеннен кейін бұлар жөнге келді. Ералиевтегі орталық жылу қазаны жуырда іске қосылып, мұнай шығыны 10 тоннаға дейін қысқарды.

Өкінішке орай, шағын мекемелерде осындай жұмыс атқаратын жігіттердің мәселені жедел, оралымды шешіп тұруға септігін тигізетін көліктері, бастарында баспаналары жоқ. Ал бұл шешілмейтін мәселелер емес, тек қамқор көңіл керек. Бұл жолда бір бөлмелі үйді көбейткен жөн. Қаланың сыртынан кооперативтер салатын үйлерді жартылай құрап, яғни жарын қалап, төбесін жауып берсе, ары қарай құрылысты аяқтау қиынға түспейді. Үй салу қаржысын несие беру арқылы сол жастардың өзінен шығаруға болады. Мұндай шара жастардың іске деген құштарлығын арттырары сөзсіз.

Үлкендердің үлесі

Қазақта үлкенді сыйлайтын жақсы әдет бар. Бірақ ол көп жыл жасаған өміріне жасалар құрмет болмаса керек. Олардың ұзақ уақыт жұмыс жасап, атаулы іс қалдырғаны, шыдамдылығы, сыр бермейтіні, кішіпейілдігі, жұмысқа деген ынтазары өнеге еді.

1959 жыл болатын. Құрылысшы Жақыпов Қалым деген қарт Маңғыстау мұнай барлау тресінде жұмыссыз қалды. Жұмыстың жоқтығынан емес, тәртіпті қатты ұстағаны үшін, шындықты қолдағаны үшін, жақтырмағандар оны көк шал деп те атады. Елім деп, жерім деп келген қартқа қиын болды. Содан оны жұмысқа алып, жаңа басталып жатқан Өзен құрылысына жұмсадық. Әнебір ойдағыдай жұмыс жасайды деген үмітте болғанымыз жоқ. Мұнай барлаушыларына, мұнай табылмаса көшіп жүре беретіндей, тұрғын үй ретінде жертөле салынатын. Оған орталықтың мұнай іздемей, сарай салуға келдіңдер ме деген сөзі де себепші болды. Сол алғашқы Өзендегі жертөле үйлеріміз Қалым қарттың арқасында 76 терезесі терезе сияқты, есігі есік сияқты, қабырғасы да жерден едәуір көтеріліп, іші де кеңейтіліп үй қалпына келді. Бұған дейінгі Түбіжік, Қошақ жерлеріндегі жертөле үйлеріміз тек індікеш болатын. Бақсақ қартымыз Құлсарыдағы Қамыскөл электр станциясын салған зерделі құрылысшы екен. Кез келген көлікпен 300 шақырым жолсыз Форт-Шевченкодан Өзенге жиі қатынап, құрылыс жабдықтарын тасып, Қалым қарт көп жұмыс жасады. Өзеннің мол мұнайы шыққасын үй салу жайында қалды. Салынып жатқандары келушілерге жетпеді. Көптеген бұрғышылар отбасымен осы жертөледе 10 жыл бойында өмір сүріп келді. Көбі қазақтар болатын.

Осы істің басталысынан бұрын Түбіжікте аға механик Жанұзақов Қойлыбай жұмыстан босатылып қалды. Бастықтарды жүре тыңдағаны үшін бе, арнаулы білімі болмағаны үшін бе, я жасының егделігінен бе, әйтеуір бір себеп болды. Сол Жанұзақов көп кешікпей бұрғылау мастері де болып, мұнай зерттейтін партия бастығы да болып жұмысты дүрілдетті. Инженерлерден кем түспеді. Жетібай, Қарамандыбас, Асар мұнай алаңдарының алғашқы сырын ашу ісінде Жанұзақовтың да ізі жатыр. Мотордың ақаулығын алыс жерден сезетін ол істе шыңдалған адам болатын. Дүмбай Нұрболғанов Түбіжікте көп жылдар мұнай іздестіру партиясын ойдағыдай басқарды. Арнаулы білім алмаған жұмысшы арасынан шығып, топ жарғанның бірі болатын. Қарамағындағылармен жұмыс істеуінде кемдік бар деп ешкім айта алмады. Осы өлкенің ұрпағы Қайыралиев Мұрат та Өзендегі алғашқы мұнай іздестіру партиясын ұйымдастырып, жұмысын жолға қоя білді. Кейініректе Өзен бұрғылау жұмыстары басқармасы бастығының орынбасары болып, Қазақстанға еңбегі сіңген мұнайшы деген атаққа ие болды. Ол да техникум, институт есіктерін ашпаған адам. Қандай дарынды халықпыз. Өмірден кеше ғана өткен, өзіміз көре қалған Сәттіғұл Жаңғабылов, Мұрат Өскінбаев, Алшын Меңдалиевтердің өмір жолдары да осы ақиқатты айқындай түседі.

Үлкен өмір жолында кім-кімнің де үйретер, тәлім-тәрбие алар ұстазы, қамқоршысы болатыны даусыз. Жанұзақов, Нұрболғанов, Қайыралиев біреулердің ұстазы болғанына күмәнім жоқ. Ұстаздық, қамқоршылық мәні үлкен. Қойды да тұлғалы серке бастайды. Жұмысшы қауымында, керекті жерде серкеміз - қарттарымыз болу керек. Олар сол ортаға өзінің тұлғасымен, өнегелі істерімен ерекше үлес қосып, татулықты, бірлікті нығайтып отырады. Сондықтан қазір байқалып отырғандай, жасың ұлғайды деп олардың пайдалы іздерін қырқып тастамалық. Қарттарға еңбек ету жөн.

Үлкендердің немере, шөбере тәрбиелеудің маңызы зор. Жастардың ақаулықтары әженің, атаның қойнында бала күнінде тәрбиеленгенінен дер едім. Мұны қазіргі жас әке-шешелердің дұрыс түсінгені жөн.

Бақыт отбасында

Бақыт отбасында екенін кезінде қадірлеумен өтетін уақыт та болып тұрады. Ас қадірін аш білер дегендей, басымызға бір сор келмей көп заттың қадірін білмейміз. Бақыт та күтімді, еңбекті талап етеді. Осы ретте отбасымыздың сәнінің қандайлығына тоқталалық.

Асты адамның арқауы деп қадірлейтін халықпыз. Оны нанды Құранға шығып алуға болады, нанға шығып Құранды алуға болмайды деген қағидадан байқауға болады. Қазірдің өзінде төгілді сорпа майменен деп Қашаған айтқандай, үйімізде қаншама тамақ ысырап болуда. Той-думандарда оның шеті болмайды. Үй адамдарымыз асты мөлшерлеуін, пісіруін, сақтауын жеткілікті біле бермейді. Өзбектің палау пісіруін, түрікпендердің ыссы жерде тамақты сақтау үшін мезгіл-мезгіл қайната беретінін аз ғана адам біледі. Ауру астан, дау қарындастан деген де есте болу керек. Жас басымыздан тамақты қастерлей білейік. Ас қадірін білмесең, ашаршылық 78 берер сазаңды. Жұмыс бабында далада көп жүруге тура келді, сонда белгілі экономист Саудабай Қаналиев ер қостың тамағы тәтті болады дейтін. Тамақ пісіру әйелдің үлесі деуге болмайды. Ас ер адамның қолымен де жақсы дайындалады. Оны басқа ұлттың өмірінен көреміз. Біздің жастарға неге аспазшы болмасқа.

Дүниеқор әдет әне бір жақсы бола бермейді. Жылтырақ киімнің, түрлі жиһаздарының, машинаның құрбаны болып жатқандар қаншама. Ал қарттарымыз бұрын да, қазір де ондай дүниеқорлыққа салынбаған. Біз жұбайымыз екеуміз (ол оқытушы еді) алдағы мүмкіндіктерімізді ойлап, көптеген жаңа кітаптарды кітапханаға, мектеп пен институт оқытушыларына тегін апарып бердік. Алайда оның қадірін білмей қалғандар да болды. Жапония сияқты бай елдің үйлерінде артық қасық болмайтынын Әбіш Кекілбаевтың кітабынан оқығанбыз. Қандай ұқыптылық. Артық дүние өмірге жол тұсау болады.

Үш күндігін ойламаған әйелден без, үш жылдығын ойламаған еркектен без деген де есте болған жөн. Тап қандарымыз ретімен, алдымен баспана салуға жұмсалса қандай орынды. Қырықтың бірі Қыдыр деп, келген қонаққа қабақ шытпайтын пейіліміз кең халықпыз ғой. Апталап, айлап үйден тыс жұмыста жүргенде оны көре білдік. Жақсы мен жаманның арасын айыра біліп, етек-жеңіміз есеппен кең болғанға не жетсін.

Адамның бір қызығы бала деген. Ата-ана бала үшін өзегін үзеді. Жас ана өзінің сәбиімен сәнді. Әйгілі ғұлама суретшілер әйел әсемділігін көрсету үшін оларды бала емізіп отырған күйінде бейнелеген. Қазір телеэкрандар әсем әйелдерімізді ар-ұятсыз құбыжық етіп көрсетуде. Неге сондайға жол беріледі.

Бала дүниеге келерде адамға ажалды да азапты да көрсете келеді. Сондықтан ол тәтті де қымбат. Ал оларды бағып, есейтіп азамат қатарына қосу ата-анаға оңайға түспейді.

Оншақты баланы өсіріп, бәріне бірдей білім бергендер арамызда аз емес. Көп болсын аз болсын балалардың арасынан ата-ананы сыйламай, жүгенсіз кетіп жүргенде де кездесіп тұрады. Ә құдайым, бала бер, бала берсең сана бер, санасыздарын ала бер деген сөз осындайдан туған болар. Адам бұл дүниеден өтпей тұрмайды. Ең ауыр кезең қартайғанда жалғыз қалу. Өлім азабында жатып алас ұрғызатын да осы жалғыздық. Жастардың 2-3 баласы болғаны дұрыс. Жетім болмай ағалы-інілі, апалы-қарындасты болу өмір қызығы ғой. Сұм тағдыр адам баласына шеңгелін салуға әзір тұрады. Біреудің жалғызын біреудің асылын алып кетіп жатыр. Жақында нағыз күш қуаты толысқан шағында іскер адамгершілігі мол жас азаматтарымыз Қуат Жаңбыршин, Жұмабай Шалабаев көздерін жұмды. Екеуі де ірі мұнай мекемелерінің инженер бас геологтары еді. Әкелері Алым мен Саламатқа тартқан азамат болайын деп тұрған жігіттер еді. Не амал бар, олардың армандарын ұрпақтары орындар.

Әр адам өзінің мінез-құлқымен ерекшеленіп, әртүрлі тұрмыс құрады. Өмір осынысымен қызықты. Оны айналамыздағы адамдармен жақсы қарым қатынаста бірлікте өткізгенге не жетсін. Бұл жолда үлкендеріміз өнеге көрсетіп, жастарға бағыт-бағдар беріп отыруы тиіс.

Түрлі мәселелер сөз болған ұзын-сонар әңгімемізді қорытындылайтын болсақ, олардың бәрінің бастауы адал да, тынымсыз еңбекте жатыр. Өйткені, отбасының да берекелі бақыты еңбекпен жасалып, баланың саналы азамат болып өсуі де күн сайын қажырлы еңбекті талап етеді. Сондықтан ең алдымен адамның өзінің өмір сүруіне жағдай жасап, игіліктеріне жеткізетін ұлы мәртебелі еңбекті қастер тұтып ардақтайық.

Қ. Мырзағалиев

"Маңғыстау" газеті.

29.01.1993 ж.

Еркіндік алдық деп арақ ішуді үдетіп жібердік. Арақ күндіз де, түнде де, таңда да, үйде де, кеңседе де, көшеде де ішілуде. Ішуге себеп те көп, тойларда, қонақта, мейрамда, сәтті істерді, кездесулерді жуу ретімен ішіледі. Ал арақтың қасіреті шаш етектен, тапқан-таянғанын араққа сатып, жан ұясын аш қоятын ағайындар да аз емес. Ол ол ма, мас болып келіп үйінде, көшеде ойран салатындар да жеткілікті. Арақтың зардабынан қанша отбасының талқаны шықты, арулар жесір, балалар жетім қалуда. Ең аяныштысы - тірі жетімдер. Арақтың салдарынан қанша адам апатқа ұшырауда, жол үстінде, көшеде, жолдастарының арасында. Мас адамдар бірін-бірі өлтіру қиынға түспей отыр. Осыдан қаншама ата-аналар, қария үлкендеріміз қалған өміріне жететін қайғы кешуде. Байлықтан да, өмірден де жоғары қоятын қазақтың ары, намысы қайда қалып жатыр. Араққа әркім әртүрлі қарайды. Оны әртүрлі пайдаланады, ішеді және дәріптейді, әдетіне айналдырады. Бәріне тиым салам деген мен де ой жоқ. Араққа жақтас болама, болмай ма әркімнің өз еркі. Өмір құбылыстарын жете білетін маман емес екенімді де айта кетейін. Өзен, Жетібай кен орындарын ілкі барлаған кезде арақ жұмысқа көп кесел етті. Ой сол бір кез қиын болды. Жаппай жұмысқа шықпау, топтасып төбелесу, кісі өлтіру деген жағдайлар кездесті.

Қонысқа арақ әкелмей, арақсыз өмір сүруге тырысты. Ал келген қонақтарға өздеріміз көптеп ішімдік беріп, жағынып бір талабымызды орындату болды және оларды мас қылып өзіміздің күштілігімізді байқатқымыз да келді. Бұл әрекеттер адамгершілікке жатпайтын төмен тәсілдер екенін кейінірек білдік қой. Қандай мықты адам болмасын, араққа алдырмай қоймайды, сыр береді, қадір қасиетінен айырылады. Арақпен орта дәрежеде әуестенетін адам ұмытшақ, әлсіз, өтірікшіл, енжар келеді. Ал арақтың соңына түскенде ұятсыз, арсыз, уәдесіз жұмыс қабілеті нашар болады. Содан шығар мәдениетті Батыста той-думандарда арақты көп ішпей, дәмін тартып қойып қана отырады. Ал мұсылман Шығысында халық ішімдікті қолданбайды деген ұғымдамын. Біз ең болмаса Батыс пен Шығыстың орталығында болуымыз керек. Бұл жайында келелі сөз медицина қызметкерлерінікі ғой. Ішімдіктің орны, мөлшері болу керек. Арақтан қол үзушілер де аз емес. Бірқатар жастар ішімдікті кент тоқтатып, араққа жоламай кетеді. Жігерлі ерлер арақтан жынданғаннан кейін, оған беттемейді де. Кейбіреулер ауыр науқастанып, арақты татпауға мәжбүр болады. Қайсыбірі керісінше өзінің арақшылдығынан айырылмай өліп те кетіп жатыр.

Енді арақ қасіретінен қалай құтыламыз деген сұраққа келіп қалдық қой. Арақты мол мөлшерде ішу қанымызға сіңіп кетті, бұл қасіреттен құтылу да оңайға түспес. Бір ретте ол қиын іс сияқты емес. Соларға тоқталмақпын. Арақты судай сапырып ішуді қолдануды азайтатын мезгіл жетті. Оны кез-келген қонаққа қойып, ішуге зорлауымыз жөн бе, достық па? Бұл әдетті неге тоқтатпаймыз. Арақ қасіреті жайында баспасөзде және көгілдір экранда көп айтылып жазылып жүр. Қаламқас, Қаражанбас кен орындарында арақ ішушілерді жұмыстан шығарып жібереді - мұны дұрыс қаракет деп ойлаймыз. Қызықты іс, пайдалы жұмыс қана өмірін нұрландырады. Демек әр адамның еңбекке қатынасуы жергілікті өкімдердің көз қырында болуы керек. Болашаққа мақсаты және қазір жан ауыратын жұмыс та болмағасын солай. Мектепте жоғары кластың, училище, институт оқушыларына бұл әдеттен қақас болуына талап қойып, тиым салу жөн. Жас уақыт 30-ға дейін 82 жас адамның күш-қуаты және ой ақылы толығатын мезгілі, іске қалыптасатын уақыт. Оны уландырсақ не болмақшымыз. Отау құрып балалы-шағалы болғаннан кейін бұл жаман әдетпен алысып, азап шеккенше жас жігіттерді де талғамдылық сән қасиет болу орынды. Оған үлкендер де үлесін қосу керек.

Тойып арақ ішу, мас болу жоғары дәреженің барып тұрған жері деп ұғындық. Жастарға бағыт бердік, бұдан бас тартатын күн жетті.

Жас балалардың 18-ге жетпеген жастардың тойларын, туған күндерін шарапсыз атап өткен жөн, я болмаса сыйлық беріп қойса да болғандай. Балалардың ойларында қалдырып арақты дәріптеу дұрыс болмайды. Үлкендердің арақ ішуі жастармен одақтаспай, оңаша болғаны дұрыс. Не көп, мейрам көп, мұнайшылардың, дәрігерлердің, оқытушылардың, балықшылардың, тағы басқалардың күндері. Осы мейрамдардан ештеңе ұтқанымыз жоқ. Біткен істің өзі мейрам болу керек. Мейрам арақсыз болмайды. Бұл жаман әдет. Өмірдің сыры мен сәнін, тұщысы мен ащысын жастарға аша білмейміз. Жастар ерке болып болды. Арақпен арпалыста денсаулықтан айырылуда. Ал өмір қанша қызықты десеңші. Өмірдің бар қызығын қызықтауға болмай ма, араққа тұншыға бермей. Қазір әй дейтін әже жоқ, қой дейтін қожа жоқ деген жағдайға бара жатқан сияқтымыз. Бірақ әр іске басшылық керек. Барлық жұртшылық та жұмысшылар қауымы да бұл қасиеттен құралақан болмауы тиіс. Арақтан көрген зиянымызды, азабымызды, өліп кеткен адамымызды есептеп, халықтың алдына тартсақ, апаттың қандай екенін көрсетсек, бір үлкен ойға қалмас па едік. Шарап, арақ, темекі, шайнайтын резинка қаламызда әр бұрышта сатылады. Ойын қызыққа бәріміз үймелеудеміз. Сана-сезіміміз жоғары болмағаны ғой.

Араққа құмарлардың оған әуесқойлардың тобы ауқымы белгілі адамдар. Қаламыз әнебір үлкен, игертпейтін қала емес. Өлкенің ішкі істер басқармасының бұ жайында не ойлары болмақ. Сөзге тоқтайтын халық емес пе едік. Бізде маскүнемдермен ымыраға бару, өбектеу бар. Бұл әсіресе кәсіпорын, мекеме басшыларының заң орындарының есінде болуы керек. Жұмыста арақ ішуге қатаң шара алынуы керек.

Ішімдікке бой ұрудың бір себебі өмірде өткір әсер алуға тырысуымызда. Ол бізге көгілдір экран, құнарсыз баспасөзден келуде, көрсететін фильмдер де мүддемізге сай бола бермейді.

Бұның көбі Батыстың құдіреті ғой. Пайдалы, пайдасызын айырмай құп ала бермелік. Тәуелсіз ұлттық мемлекет болып жатырмыз, болашаққа бару үшін бұл сыйқымыз жарамас.

Осы айтылған заттар көпшілікке жетпей қала ма деп қорқамын, газетті оқу да нашарлап кетті ғой.

Қ. Мырзағалиев

Ақтау қаласы

"Маңғыстау" газеті.

21 қазан 1992 жыл.

В связи с приданием казахскому языку статуса государственного возникает ряд проблем и в техническом обеспечении выполнения Закона о языках, и во взаимоотношениях между населением. По-разному воспринимаются и трактуются эти моменты и в казахской среде, что видно из периодической печати.

Хотелось бы высказать свою точку зрения, свое видение решения или смягчения этих проблем.

Я думаю, сам Закон о языках большой тревоги среди русскоязычного населения не вызвал. Беспокоит, скорее, боязнь перехода на одноязычие, которым в массе своей народ не владеет. Отсюда и неуверенность в завтрашнем дне.

Но, наверное, особенно драматизировать ситуацию не надо. Никто не ставит вопрос таким образом, чтобы русские владели казахским языком и общались только на нем. Русскоязычный народ в Казахстане всегда жил и будет жить по своему, как говорится, образцу и подобию, свободно. Знать казахский язык или нет - это их дело. Казахи сейчас, начиная с детей трехлетнего возраста и кончая дряхлыми стариками, владеют русским и понимать друг друга мы не разучимся, можем обращаться и на русском.

Но, говоря об уважении представителей разных национальностей, не могу не сказать о вот о чем.

А точнее, напомнить факты. Великий русский поэт А.С.Пушкин не только бывал в казахских аулах, интересовался местной поэзией, но и языком казахского народа, заучивал отдельные слова. Или другой пример. Известный русский ученый, участник хивинского похода в 1839-1840 гг. В.И.Даль в своей повести "Бикей и Мауляна" также широко использовал казахский язык. И их, этих примеров, много. Крупнейший знаток "киргизского края" А.Левшин показал себя и как исследователь казахского языка, выпустив свой трехтомник, посвященный жизни казахов в России в эпоху феодализма. Или взять П.Я.Аброва, члена-корресподента Академии наук Казахстана, известного геолога-исследователя... Он и его товарищи, приехавших работать молодыми специалистами, хорошо знали казахский язык, хотя их никто не заставлял его изучать. Просто понимали, что это необходимо для общения с людьми. Тогда единицы казахов знали русский и был единственный инженер- казах Атчибаев.

Это взаимное, доброжелательное сотрудничество принесло свои результаты: Абров является учителем многих казахских специалистов, в том числе и З.Булекбаева, кандидата геолого-минералогических наук. Да что Абров... Немец по национальности, Г.Бельгер, владеет казахским языком не хуже любого казахского профессора-филолога. Он же и переводчик произведений писателя А.Кекильбаева.

Все это говорит о том, что при желании язык выучить можно. Но - без нажима.

А казахский язык - богатый, выразительный. В нем много мудрости, духовности.

Но, конечно же, нельзя умалять в Казахстане и значение русского языка. Почти вся интеллигенция республики получила полноценное образование с помощью русского языка. А промышленный потенциал - богатство республики? Он достигнут при участии русскоязычного населения. Сам же русский язык все эти годы был языком межнационального общения, сближения, языком дружбы. И этого нельзя сбрасывать со счетов, не помнить.

Русский язык нам необходим и в будущем. Сегодня создана обстановка открытости и сотрудничества народов разных стран. Идет обмен культурами, экономическими достижениями. А та же техническая терминология в казахском языке еще недостаточно развита. И русский язык служить как бы связующим звеном в понимании, сотрудничестве между народами.

Я бы так сказал: казахи и русские - казахстанцы - это как жители одного дома. И мы должны говорить так, чтобы слышать друг друга и внимать друг другу. К тому же с Российской Федерацией мы соседствуем. Русская культура - богатая и самобытная культура. И чтобы жить по-соседски, на человеческих принципах равенства, нужно знать язык соседа.

В потере же духовности и родного языка мы отчасти и сами виноваты. Пример тому: много лет назад, когда решил учить своих детей в казахской школе, некоторые убеждали меня не делать этого. Дескать, в русской школе выше уровень обучения... Или другой пример: когда в Алма-Ате моя пятилетняя дочь заговорила в автобусе по-казахски, казахи- алматинцы даже привстали со своих мест от удивления - ребенок говорит на казахском языке!

Два примера. Но они - свидетельство нашего отношения к своему языку.

А разве не было такого, что в Алма-Ате оставалась одна средняя казахская школа и обучать в ней собирали детей с периферии?.. Где была наша национальная интеллигенция и где было самосознание нации тогда?

Конечно, все это позади. И все же... Расул Гамзатов говорил: стреляешь в прошлое -попадешь в будущее. Нам надо быть разумней и честнее в критике или восхвалении прошлого, в оценках будущего. Об уровне сегодняшней жизни и духовности говорить излишне: сами видим, что имеем. Так кто же, какие силы приведут нас к "золотому" берегу? Может быть, молодые люди, что сидят целыми днями перед телевизором и смотрят всевозможные ужасы, или неделями, месяцами играют в карты? А может быть, алкоголики, наркоманы?

Тогда, может быть, надежда на расплодившихся политиканов и коммерсантов? Увы, они защищают свои личные интересы и пекутся только о своих карманах. Ждать лишений, потрясений, когда наконец, проснется самосознание народа?..

Так ведь можно потонуть в анархии. Поэтому уже сегодня важно понять, что наше благополучие зависит от слаженной работы землепашцев, скотоводов, рабочих заводов и фабрик. Мы должны работать как рабы, чтобы жить как баре. Надо дорожить организованностью, дружбой.

Знание языков, родного и других, играет не последнюю роль в этом деле. Уважающему себя, образованному казаху, если ему нет еще 40 лет, я бы рекомендовал знать не менее трех языков: казахского, русского, английского или какого-то другого. А знание двух языков просто необходимо для духовного развития человека.

И, наоборот, ярое проявление шовинизма, национализма в наше и без того тяжелое время очень пагубно для всех. Проявления эти исходят обычно от людей ограниченных, невежественных. А опасны они тем, что разжигают страсти, эмоции людей, зачинщики же, как правило, остаются при этом в стороне.

Надо уважать другой народ, как свой. И внедрение государственного языка, по закону, в жизнь - должно служить сближению народов. Мне кажется, каждому предприятию нужно сегодня стремиться к тому, чтобы иметь образованного, культурного переводчика.

С чего начать внедрение государственного языка? Возможно, с какой-то внешней переписки на казахском языке: документов, ответов и т.д. С того, чтобы предприятия имели пишущие машинки с казахской клавиатурой. А может быть, с XX того, чтобы мы, а прежде всего руководители - русские, казахи, - сели и для начала ознакомились с какими-то произведениями казахских писателей?

Вот так я думаю. И с такими словами обращаюсь к читателям газеты: и казахам, и русским. Не претендую на истину. И не ожидаю того, что буду понят и принят всеми. Что ж, даже близкие люди не всегда понимают друг друга.

Что заставило взяться за перо? За плечами - более 50 лет сознательной жизни. В том числе 35 лет отданы этому региону, производству. Пришлось работать с людьми разных национальностей.

Участвовал в открытии и освоении почти всех месторождений нефти и газа Мангистау. Мне дороги и этот край, и люди, его населяющие. И я думаю, что имею моральное право поделиться тем, что на душе, что волнует и болит.

К. Мурзагалиев, научный сотрудник

института КазНИПИнефть, ветеран труда.

Газета "Огни Мангышлака ". 18.05.1992 год

Написать вам меня побудила чрезвычайная ситуация сложившаяся в настоящее время с санаторием "Узень", что находится в Пятигорском уникальном курортном городе Северного Кавказа, с 30 различными источниками лечебной воды.

Я знаю не мало людей, получивших огромное удовольствие после проведенного здесь отдыха и лечения. Ведь в санатории замечательные и уютные жилые помещения. Имеются диагностические, массажные, зубопротезные и физиотерапевтические кабинеты, оснащенные импортным оборудованием. Здесь работают высококвалифицированные специалисты.

После лечения в санатории "Узень" немало людей избавились от различных многолетних недутов. Мы живем в регионе со сложными климатическими и экологическими условиями. И многим из нас, требуется лечение в таких чудодейственных местах, как Пятигорск тем более, что в Актау нет подобных природных условий.

Однако на сегодняшний день ситуация такова, что наши земляки могут остаться без столь престижного места отдыха.

Как известно, санаторий "Узень" находится ведении ПО "Мангышлакнефть" и на его содержание объединение тратит немалые деньги. В условиях растущей дороговизны содержание санатория становится все более сложным и проблематичным делом, и уже идут разговоры о его продаже.

Но разве можно пустить с молотка этот уникальной курортный уголок. Как резон нам терять собственность в России, а значить и связь с самой Россией. Ведь даже 90 соглашение президентов наших республик - Н.Назарбаева и Б.Елыдина предусматривает, что недвижимая собственность каждой республики, если она находится за пределами ее территорий, за республикой сохраняется.

Конечно же, можно найти очень состоятельных покупателей и выручить за продажу санатория сумму немалую, возможно, и СКВ. Но в любом случае даже самая крупная сделка не принесет пользы большей, чем забота о человеческом здоровье.

Понятно, что содержать санаторий сегодня нелегко. Но ведь ПО "ПГМК" не продает свой санаторий "ЧАЙКА". А нефтяники разве бедные.

Для того чтобы санаторию выжить в сегодняшних условия, можно было бы, например, продавать часть путевок "на сторону" за пределы области. И я уверен, что желающих их приобрести будет немало, даже несмотря на солидную цену. Это без сомнения, принесло бы немалый доход.

А вот продавать редкостный источник здоровья по меньшей мере, недальновидно. Мне становится очень больно при мысли, что мы можем потерять "УЗЕНЬ". Я хорошо знаю историю его создания, которое далось нефтяникам нелегко, ценою больших затрат. В 1964 году управляющий трестом "Мангышлакнефтегазразведка" Л.Н.Дмитриев впервые организовал летних отдых детей полуострова с выездом на Кавказ. Когда организовалось объединение "Мангышлак-нефть", его руководители последовали этому примеру. С тех пор ежегодно на Кавказе отдыхали несколько тысяч ребят. А позже на объектах пионерлагеря организовали санаторий лечения рабочих объединения и их семей. И сегодня несмотря на возросшую стоимость путевок, желающих поправить свое здоровье в Пятигорске найдется немало. Санаторий "Узень" надо не только всеми силами сохранять, но дальше благоустраивать. На худой конец, можно скооперироваться с объединениями "Тенгизнефть" и "Эмбанефть", чтобы содержать здравницу на паях.

А пока похоже, что в ПОМН уже махнули рукой "Узень". Я недавно отдыхал там с семьей. Так вот, путевки туда в Актау я достать не смог неоднократные посещения своего профсоюзного комитета не увенчались успехом. То сроки заезда, то стоимость путевок, то условия выдачи не были согласованы. И все это длилось в течение месяца.

А еще ПОМН в этом году отказалось от ремонта пионерлагеря нет средств. Организация отдыха и лечения дело непростое, но с тем не менее очень нужно. Я думаю что никакие западные технологии и никакая гуманитарная помощь не создадут нам условий для достойной жизни, если мы сами не научимся о себе заботиться.

Я с большим уважением и благодарностью отношусь к кандидату медицинских наук заслуженному врачу республики Г.Сейтжанову за создание объединение "Здоровье" в городе Новый Узень. Нужно чтобы примеров такого разумного отношения к здоровью людей было как можно больше.

К. Мурзагалиев. Научный сотрудник

КАЗНИПИ нефть, ветеран труда.

08.07.1992 г. Газета "Огни Мангышлака ").

И как только умудряются шоферы отыскивать здесь дорогу; можно ехать часами, и на пути не встретится ни дерева, ни скалы, ни холма ну, ни единой приметы, за которую мог бы зацепиться взгляд. Угрюмая нагота просторов Мангышлака как будто говорит: с незапамятных времен все здесь было точно такое же, как и сегодня, пустыня, небо и Каспий, серо-зеленый от непогоды или почти изумрудный в ясные дни.

Море, солнце, близость к субтропикам - все эти блага, принесшие другим, более счастливым уголкам планеты славу и процветание, здесь обернулись проклятием природы, над равниной клубится пыль, и кажется, будто вечно горит странным огнем без пламени Мангышлак - ненужный полуостров.

Но первая же замеченная издали нефтяная вышка вдруг меняет весь пейзаж. Она кажется необычно высокой, должно быть, оттого, что все остальное кругом плоско.

Месторождение Узень - своеобразный "слоеный пирог" из 17 этажей нефти и газа - сразу вывело Мангышлак на видное место среди нефтеносных районов страны!

Разговор затянулся допоздна, и Вердибеков вдохновенно говорил о будущих приморских городах, ажурных и легких, словно возникших из каспийской пены. О причалах, где станут швартоваться супертанкеры. О трубопроводе.

Мы пытались представить будущее, а разговор все же в сущности шел о сегодняшнем дне Мангышлака. Потому что трубопровод почти построен, исчезает и бездорожье, - может быть, главное зло пустыни. Даже сады и парки - реальность уже сегодня: сотни саженцев появились в центральном поселке будущих промыслев - Ералиеве. Воды на Мангышлаке пока не хватает, да и не похожа она не привычную нам - эта горьковатая жижа из опреснителей. Но все молодые посадки регулярно поливают, и тонкие прутики карагача и серебристого тополя вытягиваются вверх.

Начальником первой поисковой партии, пришедшей на Мангышлак, был Камысбай Мырзагалиев, выпускник Московского нефтяного института. В партии было двенадцать человек. Теперь Мырзагалиев - главный инженер геологоразведочного треста. Мы встретились с ним поселке Ералиево. Думалось, что разговор пойдет о трудностях первых лет поиска, о жизни в землянках, о том знаменитом фонтане на шестой скважине, который забил 4 июля 1961 года и сделал аксиомой предположение, что Мангышлак - это нефть. Но воспоминаний я не услышал.

В Жетыбае были? - осведомился главный инженер. - Основные работы сейчас там. Впрочем, это не совсем точно. Видите ли, на первый взгляд может показаться, что разведчики уже сделали свое дело: месторождения открыты, можно начинать эксплуатацию. Только и нам еще рано покидать Мангышлак. Как раз сейчас выходим на новые площади. Ставим 53-метровую вышку на мысе Песчаном, скоро приступим к бурение сверхглубокой.

Рассказ о нефтепромыслах без людей Мурзагалиев выслушал внимательно. Помолчал, как бы обдумывая каждую деталь.

Я ждал технических возражений, экономических расчетов, указаний на трудность и сложность проекта. И вдруг эта неожиданная фраза...

На огромных ящиках с оборудованием порт назначения обозначен по-разному: "Яролиево", "Аралиево" и даже "Еремеево".

С моря дул холодный ветер, поднимая на мелководье высокую волну. Стоя у самой воды, Антон Иустинович говорил, что скоро начнутся горячие дни: в летние месяцы баржи и суда пойдут потоком. Нет, не мертвые берега встречают моряков. Скорее наоборот: берега, на которые приходит жизнь.

Окончательный удар по теории "роботов на Мангышлаке" нанес Виктор Андреевич Сорокин, главный механик треста разведчиков. Мы шли по Ералиеву, и вдруг, прервав сугубо деловой разговор о компрессорах, тягачах и трубах, Сорокин сказал, глядя на саженцы у столовой:

"...Начинается "пустынная фантазия", подумал я. Действительно, в сочетании с окружающим пейзажем слова о курортах звучали странно.

Сейчас на Мангышлаке весна. Распушилась старая верба в форте Шевченко. Зазеленели и саженцы - однолетки в новых поселках нефтяников. Глядя на их тонкие, но сильные стволики, я вспомнил паренька, которого повстречал у конторы треста. Он прибыл на Мангышлак прямо из ремесленного.

Что же, ему придется здесь нелегко... Он узнает и холод, и зной пустыни, силу здешних ветров и испытание все проникающей меловой пылью. Ему придется познакомиться со вкусом соленого пота и опресненной воды. И все-таки это к счастью, что его рабочая весна совпала с трудовой весной Мангышлака.

Еще совсем недавно на вопрос, что такое Мангышлак, многие 6ы, пожалуй, смущенно пожали плечами, некоторые сказали бы, что это полуостров на Каспийском море и только кое-кто мог рассказать о его природных богатствах. Теперь Мангышлак, о котором исстари говорили "сухой, как проклятие", миллионы советских людей знают как неисчерпаемую сокровищницу "черного золота".

Угрюма и однообразна природа Мангышлака. Она как будто говорит, что все здесь с незапамятных времен было и останется всегда таким же.

Пожалуй, на первый взгляд это верно. Над огромными просторами пустыни клубится едкая пыль и кажется будто вечно горит странным, беспламеннымогнем Мангышлак -ненужный, пустынный остров.

Но вот шофер, умудрившийся среди этой пустыни найти нужную дорогу, выруливает к какой-то еле заметной точке на горизонте, и через несколько минут, все увеличиваясь и увеличиваясь, вдруг ясно вырисовывается силуэт буровой вышки. Затем другой, третьей... Они кажутся необычайно высокими, должно быть от того, что все остальное кругом совершенно плоско.

Теперь нефтяных базисов на Мангышлаке уже немало. Они постепенно изменяет здешний облик.

Мысь Песчаный - это небольшой кусочек полуострова Мангышлак. С металлической "голубятни" вышки, обшитой свежеобструганными досками, он виден весь от края и до края. Несколько бараков, десяток юрт. У самой кромки пологого 98 берега белая башенка маяка. Около причала, выдвинутого за широкую полосу прибоя, покачивается несколько катерков. Вода вдоль берега голубоватая, а дальше до самого горизонта - густая: прохладная синева, кое-где прошитая светлыми гребешками.

В другой стороне, куда ни кинь взгляд, желтое марево песков. И вдруг - словно мираж -зеленый островок среди однообразной желтизны. Сверху не видно отдельных деревьев, просто зеленое пятно, и не верится, что там, среди зыбких песков могли прижиться и расти настоящие тополя, березки, вечнозеленый кустарник.

Сейчас трудно установить, кто посадил, а затем уберег от зноя и пыльных бурь эту удивительную рощицу на песчаном мысу. Имен садоводов не помнит и местный старожил, ныне известный мангышлакский геолог Валентин Петрович Токарев. Но вот о том, как это произошло он рассказывает подробно и обстоятельно:

Валентин Петрович еще совсем молод, хотя имеет уже десятилетний стаж работы в геологических организациях и прошел все маршруты, приведшие к мангышлакским кладам.

Прежде чем приехать на Мангышлак, он искал "малую" и "большую" нефть около Гурьева на Эмбе, в ее подземных соляных куполах. На гурьевских площадях молодые кадры проходили хорошую школу. Каждый штрих на составляемой структурной карте проверялся там долгими километрами странствий. Чрезвычайно сложна геология Гурьевского нефтеносного района. Трудно в каком-либо другом районе страны приобрести столько практических знаний и опыта. Не случайно поэтому, что многие опытные и авторитетные теперь геофизики, сейсмики, геологи-прогнозисты, владеющие большим искусством "прощупывать" недра без долота и бурильных труб, получили закалку на гурьевской земле.

О том, почему после долгих кочевий им был выбран Мангышлак, Валентин Петрович распространяться не любит.

Да, действительно, воля и влечение - это главное. В ту пору о Мангышлаке говорили как о таком месте, где и чертям тошно. Следовательно, раз поехал по влечению, рассудили на месте, значит не убежит от трудностей, не спасует перед неудачами, и посылали Токарева на самые сложные участки. И он не спасовал. Наоборот, вооруженный точными знаниями и навыками, столь необходимыми для изыскателя, он проявил на новом месте необычайную способность проникать в подземный мир, давать обоснованные прогнозы.

На Мангышлаке редко встречаются обнаженные породы. В очень далекие времена эта пустыня была морским дном. Вот теперь геолог, обойдя вдоль и поперек большие пространства, может и не найти применения для своего 100 молотка, чтобы отколоть кусок породы, засунуть его в рюкзак, а затем тщательно исследовать. Поверхностных "визитных карточек" геологические напластования здесь почти не оставляют. Их надежно охраняют толстые слои ракушечника и песка. Не случайно Мангышлак и соседнее с ним плато Устюрт называют закрытыми районами. А ведь только выходящие наружу породы позволяют до прихода буровых бригад определять, хотя бы в самых общих чертах, геологический облик того района, где должна начаться глубокая разведка.

Поэтому-то, чтобы создать первую структурную карту, на которую легли таинственные эллипсы, линии и кружочки, означающие подземные "этажи" и изогнутые в разных направлениях пласты, потребовалось много времени. Показывая такую карту, Валентин Петрович обычно говорит:

...Начальником первой поисковой партии, пришедшей на Мангышлак, был Камысбай Мурзагалиев, выпускник Московского института. В партии было всего несколько десятков человек. О том, что пришлось пережить этим смельчакам в первые годы поисков, о жизни в землянках, о том знаменитом фонтане на шестой скважине, который забил 4 июля 1961 года и сделал зримым предположение, что Мангышлак - это нефть, можно написать увлекательный роман.

Теперь Мурзагалиев главный инженер треста Мангышлакнефтеразведка. Но главный инженер, это только должность. Основная его специальность - разведка недр.

Камысбай не мыслит жизнь без поиска. Тема разговоров, которые он любит вести, -будущее.

О Салихе Рыскалиеве в здешних местах идет добрая слава как о первопроходчике нефтяных залежей.

Попал он на Мангышлак в 1958 году с тем первым отрядом разведчиков, который возглавлял Камысбай Мурзагалиев. В то время Рыскалиев был уже опытным буровым мастером, закончившим много скважин на Эмбенских разведках - Мунайлы, Искен, Кульсары, Тентексор.

Кызан и Тюбеджик - первая проба сил, первые попытки найти нефть на полуострове. Счастье не улыбалось изыскателям. Нефть, хотя и была обнаружена, но в чрезвычайно малых количествах и низкосортная. Неудача не расстроила геологов и буровиков. Должна быть нефть и обязательно! Ее надо искать настойчиво, упорно.

Вперед двинулись геофизики. После исследований они предложили начать разбуривание глубоких структур на юге Мангышлака. Это было в 1959 году и в этом же году начались исследования урочища Жетыбай. 102.

Здесь маленький отряд приготовился к длительной стоянке. Рыскалиев начал бурить первую скважину. Сейчас Жетыбай - большой поселок с многотысячным населением, благоустроенными домами, школами, магазинами, почтой, клубами, кино. В те годы несколько домиков, сложенных на скорую руку из ракушника, составляли весь жилой фонд геологоразведчиков. Конторка и подсобные службы ютились в землянках. Но люди не унывали. Каким-то особенным чувством они угадывали, что нефть должна быть, настоящая большая нефть. Всеми работами руководил Камысбай Мурзагалиев. Его огромной энергии и оптимизма хватало на всех.

Первому доказать наличие долгожданной промышленной нефти удалось Рыскалиеву. В 1960 году при испытании скважины №2 был получен хороший приток нефти. Упорный труд не пропал даром! А через год из скважины №6, пробуренной бригадой инженера Николая Петрова, ударил мощный фонтан. Эхо его разнеслось по всей стране, возвестив об открытии нового крупного нефтяного месторождения в Казахстане.

Но, чтобы дать путевку в жизнь новому месторождению, чтобы передать его в руки промысловиков, предстояло еще освоить его. А это значило, что надо пробурить десятки скважин, подсчитать запасы горючего, дать прогнозы о состоянии пласта, которые затем лягут в основу режима эксплуатации всей площади. С новой силой начался штурм недр. Впереди соревнующихся всегда был коллектив, возглавляемый Рыскалиевым.

Если сложить весь метраж, пробуренный в Жетыбае коллективом первопроходчиков, то получится солидная цифра - более 25 тысяч метров. И в каких условиях! Когда каждый литр глинистого раствора, каждая деталь оборудования, каждая доска доставляются издалека и ценятся на вес золота. Только в 1964 году Салих и его товарищи сдали конторе опробования пять законченных скважин.

Высокий, худощавый, с черной полоской усов на смуглом лице, Салих всегда в куртке, нагрудный карман которой распирает толстый блокнот. Чего только нет в нем: всевозможные записи, таблицы, цифры, показатели пробуренных скважин, данные о работе Жетыбайской разведочной экспедиции, технические характеристики оборудования, рапорты - целая канцелярия и справочная библиотека. Обычно он не многословен и на вопрос как идут дела отвечает:

За скупыми словами - большой и упорный труд мастера, его неустанная забота о людях, о буровой. С утра до вечера, а то и до полночи Салих на своем посту, на рабочем месте или в культбудке. В этой преданности и любви к своей нелегкой профессии, пожалуй, и кроется основа успехов коллектива бригады. Поистине интернациональный состав этой бригады: здесь живут и трудятся Ф.Аминов - башкирский буровик, К.Кузменко - старый грозненец, А.Жахсымбетов - казах. Б.Паленичко - украинец, С.Сафиханов - лезгин. Все они породнились на буровой, всегда чувствуют локоть друг друга. Каждый знаток своего дела, владеет несколькими профессиями и при нужде может заменить товарища.

Высокое мастерство, сплоченность, неустанное овладение новой техникой - вот те три условия, с помощью которых бригада достигает высоких скоростей и годовой проходки. Ведь в 1963 году она заняла первое место среди бригад района по всем показателям. Когда в экспедицию поступает какая-нибудь техническая новинка, осваивать ее поручают всегда Рыскалиеву и его товарищам. Не так давно этому славному коллективу присвоено высокое звание коммунистического труда.

А разве Рыскалиев один? Можно назвать очень много имен тех, кто, оставив обжитые места на "Большой земле", устремился на трудные рубежи. Что это романтика, геройство, энтузиазм? Если хотите, все вместе взятое, Константин Паустовский как-то писал: "Одолеть пустыню трудно, особенно когда человек думает, что он одолевает ее ради своего месячного оклада". Нефтяники Мангышлака - геофизики, разведчики, буровики, эксплуатационники - покоряют пустыню не за оклад, не за длинный рубль. Они понимают, что трудятся на благо народа, ради коммунистического завтра и получают от этого огромное удовлетворение и радость.

...Настало время поговорить о будущем Мангышалака. Именно об этом и зашел разговор на заседании коллегии производственного комитета геологии и охраны недр Казахстана. Оно проходило в Жетыбае. Сюда прибыли ученые и инженеры всех специальностей из Алма-Аты, гост и из Москвы, Ленинграда, Баку, Грозного, Гурьева.

Заседание проходило в бараке, построенном для новой ремонтной мастерской нефтеразведочной экспедиции. Народу собралось много. Докладчики, сменяя друг друга, сообщали о новых научных данных строения полуострова, о развитии буровых работ, о строительстве городов и благоустройстве их, о внедрении новой техники, о комплексном использовании подземных богатств.

Наконец, слово получил старый бакинский нефтяник Гюрген Овнатанов. Он обратился ко всем людям Мангышлака:

...На заседании были подведены итоги проделанной работы. Геологи рассказали о шестнадцати структурах, подготовленных к разведочному бурению, называли все новые и новые участки.

(Жетібайдағы №1 ұңғы тарихынан бір үзік сыр)

Ленинград блокадасынан аман қалып, Маңғыстаудың ақ боранына.

ұшып өлген мұнай барлаушы Николай Лопатин рухына бағыштаймын.

Николай...

Николаша...

Коля жігіт,

Көп сырын тіршіліктің болған ұғып.

Келген-ді сол жылдары Маңғыстауға

Көңілге арман етіп орман-үміт...

Адамдар дала кезген -

кен іздеген

Үмітті табиғаттан тегі үзбеген.

Жүреді қиялыңда алып айдың,

Теңейтұғын телегей теңізбенен.

Көп сырын тіршіліктің қалған ұғып,

Болар деп ойламаған жалған үміт.

Әр күнін қуанышпен батыратын,

Үмітпен қарайтын әр таңға күліп.

Жемісін бейбіт еңбек татарына.

Қопарса жерді бұрғы - құрыш болат,

Зерттейтін, жан емес-ті бұл іске олақ.

Қуантса тас-топырақ, тау жынысы,

Арманын қоятұғын үмітке орап.

Ұңғысы - көмекшісі, қолқанаты,

Ұшырар сол қанаты, оң қанаты.

Сырласып өзіменен осылайша,

Жүретін триастар, бор қабаты.

Зерттеліп жатқан тұңғыш алаң мына,

Жол сілтер шамшырақтай қараңғыда.

Көтеріп шымылдығын сан құпия,

Қайсарға, жігерлі мен табандыға.

"Табылды!" деген күткен жуан хабар,

Әрине, ойда, күдік, күмән да бар.

Кездесе қалған достар: "Оу, Николай,

Нендей бар жаңалық?" - деп, бұған қарар.

Бүл болса көргендей-ақ бірінші рет,

Үмітке толы арман жүзін шіреп:

"Жеткізем! Жақсы хабар жеткізем!" - деп

Жайменен тұрар еді күлімсіреп...

Жүр деген елі өзін аңдып ажал.

Жетібайға ең алғаш бет түзілген

Сол бір шатқа кім қайғы екті ізіңнен?

Санаулының бірі еді тұңғыш рет

Бұл өңірге асығыс жеткізілген.

Күткен оны Жетібай, Маңғыстауым,

Үйерміз деп соңынан алғыс-тауын.

Мүмкін емес кездер ол арман айдап,

Үміт үйіп жүрекке алға ұшпауың...

Тілге тиек талай қызық жайттары,

Жеркепеде олар нені айтпады...

Коля кенет көтерілген орнынан

Көршілермен шахмат ойнап қайтқалы.

Дала боран,

Пана - жалғыз тұрақта,

Айғайың да жетпес еді құлаққа.

Сескенді ол,

Дір еткенде жүрегі,

Баратыны қол созым жер бірақ та.

Төрт бағыттан қатар соғып тұрғандай,

Қақ маңдайын қос қолдап кеп ұрғандай...

Алай-дүлей ақ боран бет қаратпай,

Жаны ышқынды жапан түзде бір маңдай...

Ермек іздеп, қызыл сөзден жалыққан

Жан екенін серіктері бәрі ұққан.

Бірақ та сол пәк тілегі жеткізбей,

Шыққан бойы айырылған бағыттан...

Амалы жоқ,

Даланың амалы жоқ...

Алай-дүлей ақ боран барады үдеп.

Ұңғылы мен шұңғылын тінткілейді,

Қолымен жер тіреген,

Табаны - көк...

Күрсінеді... Кең дала күрсінеді...

Өзгермеді-ау деп мына күн сүреңі.

Алқымынан алғанда азулы жел,

Өрекпіген кейпінен түршігеді.

Дүние басқа - айбарлы үрей жоқта,

Келе қалса үмітті күрейді отқа.

Ызы-қиқы, ұлар шу тозақ әлде,

Жер айналып кеткендей жын-ойнаққа.

Табиғаттың көрген сан ақпан, қарын,

Еш күдіксіз жинайтын ақпарларын.

Ойламаған сол жігіт мұнда өзіне

Тағдырынан құрылған қақпан барын.

Жолдар бейне ажалдың нақ торабы,

Қайда барса алдынан тап болады.

Қыспағына алыпты, енді, міне,

Маңғыстаудың азулы ақ бораны.

Отша қарып бет-жүзін, тұла бойын,

Мазақ етіп алдында құрады ойын.

Жігер беріп өзіне, жұлқынғанмен,

Билеп алған қорқыныш.

Сезбеген тек асықты қалай қарап.

Бірінші ұңғы,

Қай тұста бірінші ұңғы?

Ұқпады: күн ұмтылды, түн ұмтылды...

Әйтеуір қан жылаған жүрек тұсын

"Біттім-ау! Біттім!" деген ұғым тілді.

Жанары енді ажыраған жарқылынан,

Үңілгендей анталап халқы бұған.

"Ә, түстің бе қолға!" - деп, әлдебіреу

Алатындай асыға алқымынан.

Аласұрды дәрменсіз жанұшырып.

Дүние бара жатты шыр айналып.

Бәрібір...

Енді бұған бәрі бір-ді...

Кеудесін тек өкініш жалыны ұрды.

Бір кезде...

Бір сүрініп кеткен кезде

Ақ боран бірақ жерге алып ұрды.

Күресер таусылғандай жанында ұшқын,

Бергендей ақ түлейге бәрін күшін.

Тек сол сәт аяғандай боран оны:

"Байғұс-ай, болмады-ау, - деп,

Баяулап, бәсеңдетіп дүлей күшін,

Демімен іркіп қалған шірейді ішін.

Әзірлеп енді жұртқа жеткізуге

Хабардың ең қайғылы, үрейлісін.

"Шалғайыма жабысқан ошағандай,

Алмадым сені-дағы қоса қорғай",

Боранның құшағынан босана алмай.

Ленинград қоршауын бұзып-жарып...

Аштық болып, дұшпан боп ала алмаған.

Жылдар өтті...

Жылдар өтті, сан жылдар...

Әр жылында жүз-жүздеген сан күн бар

Көтеруге бар күндердің салмағын

Тағат жетпей таусылды тағдырлар...

Көтеруге бар қуаныш, қайғыны

Талайларда төзім жоғы әйгілі.

Қомағай жан қарбытқанда асыға

Қақалтты әлде Маңғыстаудың байлығы.

Бастады ма әлді әдейі жол мұнда,

Жас жігітті дүлей боран қор қылды, ә?

Арман оймен келгенінде, Кетікте

Мола қалды Лопатиннің орнында.

Үміт, сенім көңілінің үнінде,

Белгісіз тек сыйлар арғы күнің не.

Белгісіз тек жоқ боласың қай сәт деп,

Ұлы дала күрсінеді бүгін де.

Көп әуені ұмытылды бұл әннің,

Шағы өтті уралаған ұранның.

Бірақ кейде көрінеді екен ол

Арасынан теңіздегі тұманның.

Мұнаралар құттықтасып бір-бірін,

Тұман тарап, шыққан сәттен нұрлы Күн.

Жүреді екен аппақ ұлпа бір бейне

Маңайында сол бірінші ұңғының...

Гулжаухар СЕЙТЖАН

Из постановления правительства РК "О проведении юбилейной даты - 100 летя нефтяной промышленности Казахстана" известно, что готовится к выпуску двухтомная энциклопедия по нефти. В состав ее издательского совета включен наш земляк, известный среди нефтеразведчиков области как один из первопроходцев, ветеран труда Камысбай Мырзагалиев. Он стоял у истоков открытия десятков месторождений, внес не последнюю лепту, в то, чтобы на месторождениях Жетыбай и Узень появились первые поселки.

Сегодня Камысбай Мырзагалиев живет в городе Актау. Ему скоро исполнится семьдесят пять, но столько лет дать ему трудно. Это загорелый, подвижный человек с острым и живым взглядом. Лишь огромный жизненный опыт и спокойная мудрость суждений о тех или иных событиях говорят о большом пути за его плечами. Его заслуги в освоении богатств полуострова трудно переоценить. Только вот наград он не удостоился. Остался просто первопроходцем...

ГОДЫ СКИТАНИИ

Возможно, многие обстоятельства жизнеустройства Камысбая определились еще в старину. Когда-то предки его были состоятельными людьми. Дед Камысбая Курык старательно приумножал благополучие семьи. Был он сапожником, занимался еще и знахарством... Послухам, немало оставил он своим детям. Во всяком случае, подошли времена, и нажитое стало причиной нескончаемых гонений и преследований со стороны властей. Дети Курыка, в том числе и Мырзагали - отец нашего героя были объявлены "кулацким 114 отродьем", всему большому семейству грозило полное разорение. Братья решили, как и многие в те годы, бежать, но не с тем, чтобы обосноваться далеко от родных мест. Они стали кочевать между Атырау и Мангыстау. Мырзагали, кочуя с место на место, нажил десять детей. Они появлялись на свет, как говорится, "Кто на гриве коня, кто на горбу верблюда..." Одного из сыновей Мырзагали Курыкулы назвал Кошбай - от слова "кош", караван. Камысбай получил имя по названию местечка, куда занесло отца ко времени прибавления в семействе. Где в степных просторах затерялось это местечко Камысакты, к какой области относится, к Атырауской или к Мангистауской, сегодня и сам Камысбай не знает...

Из десяти малышей лишь четверым суждено было жить. Лишения кочевой жизни, скудное питание, болезни делали свое дело. Дорогой ценой платили кочевники за свободу, даже самых простых радостей были лишены их дети, подрастающие вопреки обстоятельствам. Ни одной беззаботной, радостной картинки не припомнит Камысбай из своего детства, словно и не было ласкового весеннего солнышка, резвых ягнят на лугах джайляу, волшебного вкуса кумыса и шубата на губах. Вспоминается больше другое. Какой драгоценной, например, была вода. Зимой они рыли глубокие канавы, наполняли их снегом и закапывали, а летом открывали эти запасники и пили талую воду...

Запомнились тогда еще малому ребенку и тридцатые годы. Все четверо сыновей деда Курыка были арестованы. Закончилась их кочевая вольница, имущество было конфисковано, сами они репрессированы, а семьи стали, как тогда говорилось, поселенцами. Дяди Камысбая - Есенбай и Тугелбай - так и не вернулись назад, где и как они пропали, почему бесследно, до сих пор не известно. Но и вернувшимся из ссылки судьба не улыбнулась...

Отрывочны, неясные воспоминания приносят картины тех лет. На холме возле ауыла группа взрослых расположилась для беседы. Возле них играет шестилетний Камысбай. С холма видны два-три ауыла. Поселение...

А вот еще: однажды мать собралась навестить замужную сестру, живущую в стороне Атырау. Ясно помнится, как он уезжал вместе с ней, взобравшись на горб верблюда. Дальше - ничего, сразу возвращение. Это неожиданная картина перебила все впечатления от поездки: поселение было заброшено, опустело, ауыл откочевал. По знакам, известным кочевникам, они определили направление, узнали о том, что не по своей воле поднялся ауыл с места. Пожаловали к переселенцам представители власти, объявили всех бандитами и насильно заставили откочевать. С теми, кто вздумал сопротивляться разговаривали нагайками и оружием. Был ранен и остался на всю жизнь инвалидом внучатый брат Камысбая - Дарыбай...

Место "бандитам" определили соответствующее - в тюрьму. Да только содержать всех жителей ауыла в тюрьме было накладно, и вскорости всех освободили. Но отец Камысбая - Мырзагали остался в заключении, и главой семьи стал первенец юнец еще Нургали. Между тем настоящие трудности для них еще только начались. Скот, имущество - все подчистую конфисковано, отец - добытчик и хозяин - в тюрьме... Семья попыталась заниматься рыболовством, но не задалось непривычное дело. Безуспешным оказалось и земледелие, хотя спаслась семья в те годы травой. Есть в казахской долине растение кумаршык - говорят проросло оно там, где капало на землю молоко верблюдицы, у которой отобрали новорожденного верблюженка. Многим в те голодные годы спасло жизнь это удивительное растение. Из травы кумаршыка варили суп, из семян пекли хлеб...

Отца освободили, но в 1955 году он умер. Было тогда ему далеко за семьдесят, а похоронить его довелось нам недалеко от Кульсаров, на территории мавзолея святого Басшы, - 116 вспоминает Камага. - Судьба дяди Дарибая, который был ранен при сопротивлении властям увела его еще дальше от родного Мангыстау. Он бежал от преследований в Россию, жил там и умер под чужим именем...

В девять лет Камысбай начал ходить в школу, а жил он тогда у сестры, в местечке Толгансай. Шесть классов были закончены с похвальной грамотой, и решил Камысбай продолжить учебу в Гурьеве. Пора было подумать о профессии, о работе. Сегодняшним шестиклассникам это, наверное, удивительно, но тогда он уже должен был выбрать свою дорогу, шесть классов считались серьезной базой и ко многому обязывали. Поступил он на курсы подготовки учителей, но проучившись год, понял, что это не его призвание и перевелся в нефтяной техникум.

Годы его учебы в техникуме совпали с еще горшей бедой - началась Великая Отечественная война. В 1943 году ему довелось отогнать триста голов крупного рогатого скота, собранного населением для нужд фронта. Более пяти месяцев длился этот долгий и трудный путь к месту назначения - Курской дуге, где шли тогда героические сражения. Почти до самой линии фронта прошел он тогда по всей России - через Ульяновск, Пензу, Тамбов, Рязань, Москву, Орел. По возвращении его поджидало новое направление. В 1944 году группу учащихся техникума отправили в Грозный для подготовки по специальности геолога-геофизика. Очень скоро стало понятно, что для такой "дислокации" были и другие причины. Вследствие массового насильственного переселения чеченцев и ингушей в опустевшем Грозном, на его промыслах срочно нужны были рабочие руки, специалисты... Конечно ни обсуждать, ни комментировать этот "обмен кадрами" не стоило, но 15 молодых казахстанцев старались вернуться домой. И им удалось это. За исключением двух девушек, все вернулись в Атырау. Примечательно, что единственным казахом в этой группе был Камысбай Мырзагалиев...

СТАНОВЛЕНИЕ

Свой трудовой путь Камысбай начал на известном месторождении Косшагыл техником-оператором. В то время во всем Эмбинском районе действовала единственная каротажная партия, которая вела работы во всех разведочных точках на территории района. В партии работало 10-15 человек под руководством С. Н. Иванова. Среди специалистов казахов в те годы было мало. Первые, трудные шаги делал Камысбай в интернациональной бригаде, и со многими его связывала верная дружба на долгие годы. Начальник отряда Е.Мясников, рабочие А.Будуров, К.Тутаев сегодня помнятся Камысбаю их участием, готовностью подставить плечо, случалось, что было это просто необходимо.

Немало километров исколесил он тогда по разведочным площадям нефтяной Эмбы, по бездорожью в зимнюю стужу, в дождь и буран, через пыльные бури все торопился, торопился куда-то. Самое трудное было в том, что никто не мог сказать когда начинается работа и когда она закончится. Едва определялся объект и задача, другим становился отчет времени: день, ночь, обед, отдых - ничто не существовало, кроме оперативной рабочей программы. Им не довелось участвовать в военных сражениях, но что такой трудовой фронт испытать пришлось сполна. С тех самых лет Камысбай понял, что работа до упора, до самозабвения тем легче удается, чем дружнее люди, занятые на ней. Сплоченность и дружба помогла бригаде пережить те годы.

Конечно, Эмбинский период в рабочей биографии Камысбая Мырзагалиева это не только проба сил и становление профессионала, жизнь становилась многогранной, сюжеты ее, к счастью, менее трагичные, отметинами важных событий вписывались в летопись судьбы в чем-то обычной для своего времени, в чем-то неповторимой. Подошло время - Камысбай женился, стал отцом. А вот еще отдельная история - в составе делегации от Гурьевской области К.Мырзагалиев был делегирован на Всесоюзное совещание молодежи СССР. И не просто так, а с особым поручением от С.Отебаева, который в то время возглавлял нефтяной мир Казахстанского Прикаспия.

Речь шла вот о чем. На совещании с докладом должен был выступить К.Байбаков. Камысбай в соответствии с планом Отебаева, должен найти способ договориться с ним о личном приеме и донести до сведения, да так, чтобы решились положительно, три важных вопроса: во-первых поселку Кулсары нужен клуб молодежи, деваться некуда, во-вторых, узкоколейку Макат - Кулсары необходимо продлить до Каратона, в третьих, срочно надо решить вопрос водоснабжения поселка Мунайшы. Короче говоря, смысл дипломатической миссии можно было выразить так: позарез нужны деньги.

И сегодня Камага прекрасно помнит, что воспринял поручение как личное испытание, в котором нельзя не преодолеть все преграды к намеченному. Довольно неожиданно он почувствовал, что для себя самого задачу определил буквально: быть или не быть. И самое интересное, что и решение уже как бы знал - быть, конечно. Все у него получилось. Правда, сложилось не по обдуманному сценарию, а как импровизация...

Сценарий детально продуманного и уже в душе пережитого плана неожиданно рассыпался - министр К.Байбаков на форуме не появился. Вместо него с докладом выступил другой представитель, Евсеенко, и его первых слов Камысбай даже не слышал, сидел и лихорадочно соображал: Что делать? "Но скоро вместе с огромным залом он с волнением внимал всему происходящему: вопросы поднимались и обсуждались самые животрепещущие. Как только представилась возможность, Камысбай уже, уверенно подошел к Евсеенко и доложил все что было намечено. По всем пунктам он получил полную поддержку и вдохновленный этим в продолжение некоторых положений выступления Евсеенко выпалил свое наболевшее:

...В те годы скорый суд вершился, случалось и по некомпетентности некоторых чиновников, рьяно изображавших борьбу за чистоту рядов строителей, светлого будущего. В разряд подобных дел входила целая серия обвинений нефтяников в приписках. Состряпать такое было нетрудно, через определенное время фонтанная нефть упускает газ и уменьшается в объем. Резервуары оказываются неполными...

Камысбай назвал троих своих земляков, недавно осужденных за приписки. Лесорубом на Амуре стал Орынбай Бердыгожин, начальник промысла Байшонас, где-то на шахтах Ухты пропадал главный инженер Байзак Махамбетов и начальник цеха Аккуан Кемелов.

Какие-то первые распоряжения и запросы были сделаны тут же. А вскоре Камысбай, несмотря на выговор от 120 руководителя делегации, первого секретаря райкома комсомола Хайруллиной, почувствовал себя именинником. Все трое были освобождены и вернулись из мест заключения на Родину. Сколько лет уже прошло, но до сих пор его радует, что сумел тогда помочь землякам. И клуб в поселке Кульсары по сей день стоит. Как увидит его Камысбай так теплеет на его сердце. Памятником молодости кажется это здание ему и еще многим кульсаринцам...

ГЛУБИНА - ПЯТЬ ТЫСЯЧ МЕТРОВ

В энциклопедии "Мангистау" исследование недр Мангыстау на нефть и газ разделяется на четыре периода. Третий период охватывает 1957-1961 годы. Именно с 1957 года начинается "мангистауские" годы и в трудовой биографии Камысбая Мырзагалиева.

Работал он в то время на одном из эмбинских промыслов. Однажды его срочно вызвали в центр - в Гурьев. А там уж, как говорится, с порога сразу о главном:

Последний аргумент возымел действие. Договоренность скрепили рукопожатием. Но самое интересное, что в приказе о назначении сюрпризом для Камысбая должность значилась другая - поехал он на Мангышлак начальником экспедиции.

И простору, и самостоятельности получил он на новом месте сполна. На всем полуострове, кроме Форт-Шевченко, ничего не было. Надо было думать о жилье, о пропитании, о необходимом оборудовании. Еще раз подтвердился сделанный когда-то в шутку вывод: до чего бы ты ни дослужился, дорогой Камага, останешься всегда безотказным, чернорабочим производственником. Так говорил он себе и принимался вместе с бурильщиками за любую работу на скважине, ибо любая работа здесь требует и ума, и опыта, и чего-то еще такого, что позволило ему справиться с самой заковыристой ситуацией без особого труда.

Так повелось и на Мангыстау: не разделял Мырзагалиев дела на свой, начальственные, и чужие, для исполнителей.

Однажды на пути из Кызана в Форт-Шевченко он поймал себя на том, что никак из головы не выходит "молчащая" скважина предназначенная для выкачивания воды. Мысли так захватили его, что он даже остановился на время. Уже подъезжая к городу, он наконец понял, что надо делать. Проблема была яснее ясного и он тут же по рации сообщил, что необходимо предпринять. Когда на следующий день вернулся и увидел, что происходит на буровой, возликовал: емкости наполнены водой, люди купаются, настроение у всех самое праздничное. Зрелище было незабываемое...

Экспедиция под его руководством тогда вела поисковые работы силами Кошакской картировочной, а также Тюбеджикской и Кызанской крелуисных партий. Техническое обеспечение было из рук вон плохим, условия такими, что 122 привлечь рабочих было трудно. К его приезду пробурено было лишь 2 тысячи метров горных пород, что составляло чуть более трех процентов от плана. Далеко не сразу удалось форсировать работы, а цена ускорения обычная - трудовой подвиг, возведенный до нормы.

Вспоминает К.Мырзагалиев:

Работали в экспедиции в основном выпускники школ Форт-Шевченко и Таушыка да практиканты из Доссорского ремесленного училища. Среди них были известные сегодня всей области С.Кырымкулов, Т.Кудайбергенов, Ш.Аккенжиев, М.Кожахметов, А.Жунибеков и другие. Жили в палатках. Не каждый сегодня может представить, что это такое. Но мы жили открытые ветрам, зною летом и холоду зимой, и переживали лишь об одном - буровой агрегат не имеет защитного укрытия. Было очень трудно. Но важнее всего была одна задача - выполнить план, и мы с ней справились лишь в последние дни года. И это была победа! 30-декабря поздно ночью, после трехкратного подтверждения выполнения годового плана главным геологом партии, все поехали домой в Форт-Шевченко: встретили новый, 1959 год...

ПЕРВЫЕ ЖИТЕЛИ УЗЕНИ

Но вот прибыла на месторождение Узень картировочная партия, и в глаза бросилась только голая степь. Люди отказывались ехать сюда. Большим событием стал приезда на первую базу нефтеразведчиков местных жителей из Акшымырау и Таушыка. Вместе со своими юртами и большими семьями поселились и стали открывателями нового месторождения Бисембаевы, Дангаловы, Кожахметовы. Уже следом несколько семей прибавилось из Эмбы и Баутино. Камага вспоминает, что среди этих первоселенцев были джигиты удивительной физической мощи, богатырьского телосложения. Подковы руками гнули, а эмбинец Асканбай Шолтанов мог для забавы полуторатонный грузовик остановить...

Никто еще тогда не знал, каким станет этот край. О признаках нефти говорила лишь насыщенность вод Кызылсая сероводородом. Даже когда с крелиусных скважин К-16 и К-36 впервые забили газовые фонтаны, ученые Москвы и Ленинграда говорили, что Узень -это крупное газовое месторождение. Только изучение каротажных материалов разреза скважины 1-Г позволило сделать вывод о том, что Узень - гигант нефти, сравнимый с Ромашинским месторождением в Татарии. А раз так, потребуются рабочие руки! Постепенно Узень стала заселяться, и хлопот неизмеримо 124 прибавилось. Проблем было столько, что и сегодня Камага удивляется, как с ними удавалось управиться. Первыми домами узеньцев были землянки. Их строили сначала "по плану", заселили в порядке очереди, но скоро "строительство" стало массовым - каждый торопился позаботиться о семье. Стройматериалов не хватало. И как всегда, остро не доставало воды - ее делили, а в особо напряженные дни занимался этим сам Камага. Почти десять лет жили люди в землянках, пока их не разрушили осенние проливные дожди.

ПЕРВЕНЕЦ ПОЛУОСТРОВА

В 1955-50 годах разведочная партия треста "Казахстан-геофизика" вела сейсмосъемки на Жетыбае. Отсутствие воды, теперь технической, очень осложнило работу. Долго, целый год бурилась крелиусная скважина по добыче воды, поэтому возить ее для разведчиков приходилось из Куйылыса. Первые нефтеразведчики жили и работали в экстремальных обстоятельствах и несчастье не замедлило явиться. Совсем еще молодой техник-геолог Николай Лопатин погиб зимой, заблудившись в снежном буране.

Продолжить работу должен был Камысбай Мырзагалиев и в 1958 году он прибыл в эту определенно перспективную, приоткрывающую завесу Жетыбая, местность. В его задачу входило подготовить скважину для добычи воды - установить глубинный насос и станок-качалку. Другой кандидатуры для таких работ искать не надо было: Камага сталкивался с подобной ситуацией еще в Кызане, он сумел привести скважину в нормальное рабочее состояние.

В 1958-1962 годах Жетыбай изучался методом структурного бурения. Работы велись Мангышлакской геологопоисковой экспедицией под руководством Камысбая Мырзагалиева. Им удалось установить геологическое строение обширной территории -будущего крупного Жетыбайского месторождения. Это была первая заявка на нефть. Жетыбайская зона оказалась богатым ожерельем, в котором такие жемчужины, как Карамандыбас, Асар, Восточный Жетыбай впервые были открыты крелиусным бурением и стали впоследствии известными нефтяными месторождениями. Изучение этого района вела Жетыбайская крелиусная партия Койлыбая Жанузака. Именно здесь были установлены первые рекорды бурения, отсюда впервые мастер буровой бригады Кошкинбай Калиев избран депутатом Парламента Республики Казахстан, сюда пришли первые награды нефтяникам. И, конечно, важнее всех официальных званий и наград, был результат общего труда всех первопроходцев - рождение первенца большой нефти Мангыстау, месторождении Жетыбай.

ТРУДНЫЙ ГАЗ ТЕНГЕ

Разведка и разработка газовых месторождений отличаются от нефтяных обилием сюрпризов. Особенно опасны при этом газовые выбросы. Порой внезапный прорыв газа сопровождается проседанием земной поверхности - грифоном, а это уже авария. Случилось такое в начале 1965 года в Тенге. Авария была допущена на пятой скважине и фонтан газа бушевал несколько месяцев...

Рассказывает Камага:

В конце этого столь бурно начавшегося года работами на Тенге была создана Южно-Мангистауская нефтеразведочная экспедиция. Возглавил ее К.Мырзагалиев. Базой и жильем для вновь созданного предприятия служили несколько убогих вагончиков. В таких же устраивались целыми семьями - чтоб "увеличить жилплощадь" вагончики составляли под углом, вызывали и штукатурили. Так появлялись в пустыне своеобразные "дворцы" нефтеразведчиков. Тонкий слой степного грунта разбитый колесами тяжелого транспорта быстро превращался в пыльную пудру, и она лежала на всем зыбкой периной, висела маревом в воздухе - все тонуло под этой пеленой: и краски и звуки. Лунный, фантастический ландшафт, жить в котором казалось невозможной задачей.

Жили, однако, работали, хотя кадровый вопрос стоял очень остро. Люди не успев как следует устроиться, увольнялись. Удержать их было нечем: ни условиями, ни заработком, ни хорошей перспективой. Лучшие уезжали. Оставались те, кому больше ехать некуда. Процветало пьянство, не редкостью были шумные шальные ночи. Здесь, в поселке, без милиции и ОМОНа с дружиной установить порядок и тишину было не менее важным и сложным делом, чем бурение скважин. Это не удалось бы без самодисциплины, справедливости, кристальной честности. Конечно, были рядом с Мырзагалиевым и достойные люди, они помогали ему во всем.

В Тенге тогда работали пять-шесть буровых бригад. Подобные службы были самыми примитивными. Глиноузел, мастерская с двумя металлорежущими станками - вот и все. Но о большем и не мечтали, это было обычное оснащение кочующих нефтеразведчиков. Здесь умели находить выход из безвыходных ситуации, умели ценить дело, а не обстоятельства, а люди были неотделимы от работы, ею славились. Душой всех поисковых работ на Тенге были геологи. Героями трудовых вахтбуровики. Настоящим гонцом праздника прибывала в поселок "автолавка" и снабженец, конечно, был значительной личностью...

В конце 1967 года завершился подсчет нефти и газа на месторождении Тенге и Южно-Мангышлакская экспедиция должна была перебазироваться в новый базовый поселок Аксу. Большого желания к этому не имел никто, худо-бедно, обжились, привыкли...

Но работа не ждала. В Аксу, на берегу Каспийского моря, предстояло достроить поселок и начать бурение первой разведочной скважины. К.Мырзагалиев сумел убедить многих, все ведущие специалисты прибыли на новое месторождение. Но не прошло и года пришлось покинуть сослуживцев самому К.Мырзагалиеву. Его отозвали из треста "Мангышлакнефтеразведка", в котором проработал он к тому времени уже одиннадцать лет. К сожалению и поселок Аксу недолго жил после этого. После ухода нефтеразведчиков другого хозяина не нашлось, база первопроходцев опустела и стала постепенно разрушаться.

В ОБЪЕДИНЕНИИ "ММГ"

Камысбая Мырзагалиева перевели в объединение "Мангышлакнефть" главным инженером Узеньской экспедиции. Дело предстояло прежнее - бурение поисковых скважин, но впечатлял размах, огромное поле деятельности. В ведении объединения были площади до самых южных границ Мангыстау до Туркмении - Узень, Кокымбай, Шукырой, Куланды, Темир-Баба, Западное Тенге, Тамды, Жанаорпа, Асар. Новое месторождение было открыто в Асаре, в юрских отложениях.

К семидесятому году объединением добыча нефти на полуострове была доведена до 15 миллионов тонн. Несмотря на это, случился период, когда интерес к Мангыстау 128 значительно ослаб. Кому-то из высшего руководства регион показался неперспективным. Капиталовложение на поисковоразведочные работы были резко сокращены, но именно в это время нефтеразведчики открыли Бузачинское месторождение и все вернулись на круги своя.

В середине восьмидесятых годов объемы эксплуатационного бурения и поисково-разведочных работ достигли наивысшего уровня. Восемьсот пятьдесят тысяч метров горных пород было пробурено по объединению в 1985 году. За год заказчикам было сдано 804 законченных - строительством нефтяных и газовых скважин. Кроме того 22 поисково-разведочных. Задействовано на этих объемах было 73 буровых, вышкомонтажных и испытательских бригад. Массированное разбуривание шло тогда на месторождениях Узень, Жетыбай, Каламкас, Каражанбас, Карамандыбас, Тасболат, Южный Жетыбай, Асар, Бурмаша, Северный Каракия, Ала-Тобе, развертывались буровые работы и на вновь открытом месторождении Кумкол, в Кызылординской области.

Особенно быстро набирал темпы Кумкол. В институте "КазНИПИнефть" был разработан проект освоения и благоустройства промысла. Объединение обеспечило техникой, оборудованием, материалами и кадрами. Так появился еще один крупный нефтедобывающий регион Казахстана, и немалую роль в этом сыграли М.Саламатов, руководивший всем на Кумколе и К.Мырзагалиев - начальник отдела бурения объединения "ММГ".

Нелегко даются человеку богатства природы. Проникнуть в ее тайны без испытаний, без риска, без потерь не всегда удается. Множество бессонных ночей, холод и зной, голод и неустроенность - всего с лихвой выпало на долю первопроходцев, тех, кто боролся за звездное будущее Мангыстау. Был среди них и К.Мырзагалиев, но идут годы и сегодня главными стали другие дела и заботы. Только сказать по правде, как от себя, так и от главного дела жизни не уйдешь. По-прежнему Камага занят нефтью.

Еще ребенком он знал о ней. О его свойствах казахи говорили с почтением, ибо "кара май" заживляла раны животных, могла гореть, а значить согреть степняков в ночи, отогнать хищников. Если попадалась на пути кочевья черное пятно нефти, старшие считали это событием, говорили о нем и в детском воображении "кара май" стала чем-то значительным, таинственным, таким, о чем непременно надо узнать как можно больше. Когда стал учиться, собирал он сведения из книг, учебников и поразило его как много в жизни человечества зависит от нефти. Просто существовать без нее нельзя! Господствует везде - и на воздухе и на суше. Нефть - бензин, удобрение, масла, красители, взрывчатые вещества, синтетические материалы. Но узнал он и то, что далеко не все о нефти знает этот человек, но спроси его сегодня тика. И вот, наконец, все знания и опыт можно обдумать, классифицировать, есть время посидеть за книгами ученых и есть время написать свои труды. До 1992 года с его участием издается множество специальной справочной литературы, практически, по всем вопросам связанным с добычей нефти. Вместе со специалистами института он создает учебники по теории и практике бурения. Плодом долголетних поисков стала интересная книга "Сведения о нефти", то же написанная в соавторстве двумя специалистами "КазНИПИнефть" ...Казалось бы, все о нефти знает этот человек, но спросили его сегодня, что занимает мысли? Ответит: Нефть -это тайна! До сих пор неизвестно происхождение этой "кара май", не определен полностью ее химический состав...

Между тем и у самого Камысбая выросли дети. Вместе с женой Таным Байдалиевой воспитали они достойных продолжателей отцовского дела всей жизни. Старший сын Алтай - выпускник Грозненского нефтяного института, 130 экономист. Дочь Кама -закончила КазПТИ, работает в Казахском научно-исследовательском институте нефти и газа. Нурлан и Аскар - выпускники Московского института энергетики и электроники. Один из них работает на месторождении Каракудык, второй - на предприятии "Тенгиз-Шеврон". Все пошли по стопам отца, увлек и детей, как увлекал на поиск экспедиции в необжитых степях, на поиск такой знакомой и такой таинственной, капризной НЕФТИ...

Несмотря на тяжелый труд и все выпавшие на его долю лишения, Камага, такой же бодрый и энергичный как много лет назад. Пусть же этот его оптимизм сохранится еще на долгие, долгие годы...

ӘДЕБИЕТ

Панова В.Ф., Вахтин Ж.Б. Пророк Мухаммед. М. Ростовна Дону "Феникс", 1999.

Назарбаев Н.А. Тарих толқынында. А., "Атамұра". 1999.

Есенберлин И. Кочевники. Алматы. 1998.

Зотов О.В. Китай и Восточный Туркестан. М., "Наука". 1996.

Ғабдуллин Ә., Ғабешұлы Қ. Нарынға Бөкей бастап өтіп

еді. Алматы, "Әл-Фараби". 1995.

Ғабдуллин Ә. Саржала. Атырау. 1995.

Ғабдуллин Ә. Шынияз. Атырау. 1996.

Отарұлы. Мұрат Мөңкеұлы. Алматы, "Крамус-Пресс". 1993.

Жұмашұлы Ғ. Қазақ шежірелері. Атырау. 1998.

Алқаласа әлеумет. Алматы, "Жазушы". 1991.

Шалабаев С., Өмірбаев Е., Сыдықов Қ. Маңғыстау. Есенов редакциясымен. Алматы, "Атамұра". 1973. Маңғыстау, энциклопедия. Алматы, "Атамұра". 1997. Сейітжан Г. Маңғыстау мұнайшылары. Ақтау. 1999. "Маңғыстау" және "Местное время" газеттерінде 1990- 1996 жылдары жарияланған мақалалар. Ел арасындағы аңыздар (1957-2000 жыл естеліктері). Мырзағалиев Қ., Оразбаев Қ., Медіханов Қ. Мұнай жөніндегі мағлұматтар. "Жолдас және К°" баспасы, Алматы. 1999. Мурзагалиев К. Люди нашего времени. "Джулдас и К°",1999. Махамбет. Б.Аманшин редакциясынан. А.,"Жазушы". 1974. Можейко И.В. Әлемнің 7 және 37 кереметі. Аударған Әбдіхалықов Ж., Сейдімбеков А. Алматы, "Өнер". 1988. Бес ғасыр жырлайды. Қазақ әдебиет және өнер институт еңбегі (2 томдық). Алматы, "Жазушы". 1989. Атырау. Фотоальбом. Алматы, Дидар. 1999. Шешендік сөздер. Алматы, "Жазушы". 1954. Каспий қайраңы, тарих тағылымы. Алматы, "Жолдас және К°" баспасы. 2000.