(1938—1968)
Баспасы «Servіce Press»
Алматы 2012

Қара бұлттардың көз жасындай қара жаңбыр құйып тұрған
күз таңында дүниеге келіппін. Əкем өлең кұмар, өз бетінше
ескіше хат танитын адам еді. Сол мен туған күнді «1922 жыл, 17
сентябрь» деп көкірегіне түйіпті.

Сол жылы жоқшылық айдап, біздің үй Торғайдан толқындай
төңкеріліп, Қызылжыңғыл құлаған екен. Атымды: Сыр бойында
туды деп Сырбай қойыпты.
Шілдеханамда Торғайдан Сарысу өзеніне жекжаттарын

сағалап келген Тосынбайдың Əлиі деген ауыл ақыны батырлар
жырын толғапты. Сөйтіп, менің кұлағым өлеңнің азанымен
ашылыпты.
Келесі жылы жазғытұрым біздің үй қайтадан Торғайға

көшіп кетіпті. Мені жұрттың біресе Сырдікі, біресе Қырдікі деп
айтуына осындай жағдайлардың салдары себеп болса керек.
Сократ айтқандай, адамға қайда туса да бүкіл əлемнің азаматы
болу мұрат.

Менің кіндік қаным тамып, кең дүниеге көзімді ашып, қараған
жерім Қызылжыңғыл да, нəресте ойымды, бала қиялымды
тербеген бесігім, табиғаттың таза ауасын, жазық даласын, өзен
суын алдыма тосқан, алғаш маған өмір есігін ашқан, білім

босағасын аттатқан, бүкіл жаратылысымен қаныма құйылып,
жанымда ойнаған касиетті шаңырағым — Торғай бойы, Тосын
тоғайы. Осы ортада мен табиғаттың сан түрлі құстарынан бастап
жергілікті ақын əншілердің жырларын тыңдап өстім. Жасымнан

дастандарды жаттадым. Біздің үйге менің дастан оқығанымды
қызық көріп, жанымыздағы ағайын-туғандар, көрші-көлемдер
жиі жиналатын. Солардың қошеметі мені қолтығымнан демеп,
қиял аспанына шырқатып, сонау бұлттардың арғы жағына алып

кететіндей көрінетін.
1932 жылы Торғайдан тағы да Сырға келдім. Балалық балғын
кезім, жасөспірім өрімтал шағым Қызылорда құшағында өтті.
Алғашқы өлең жолдары да Сыр бойында пайда бола бастады.

Қызылорда педагогтік институтында окып жүрген кезімде жас
жырларым облыстық газет беттерінде жарияланды. Бірақ мен
жорық жолдарында, майдан үстінде ақындық дүниесінің есігін
аштым деп есептеймін. Соғыста ұзақ жазуға уақыт жоқ. Оқтың

тілі қысқа деп Бауыржан Момышұлы айтқандай, майдан алаңында
туған өлеңдер де барынша қысқа, жинақы еді.

Мен он сегіз жасымда армияға алынып, Дондағы Ростовта
болдым да, көп ұзамай аурулығыма байланысты əскери
қызметтен босатылдым. Соғыс басталғаннан кейін бір жыл
өткен соң, денсаулығым түзелгесін өз өтінішіммен майданға

аттандым. Əскери өмір менің өлеңімнің де мектебі болды. Соғыс
мені күйретті де, көп нəрсеге үйретті. Тəніме мəңгі өшпейтін
таңбасын түсірді. Əкемнің жақын інілерін де жалмап, жаныма
жазылуы қиын жара да салды. Соғыс тақырыбына менің айналып

соға беретінім де сондықтан.
Соғыс тақырыбы маған əр кезде, əр түрлі жағдайда оралып
отырады. Соның бір мысалы, «Соғыстан қайтқан солдаттар»
деген өлең. Мен 1943 жылдың жазында ауыр жарадар болып,

Жаркөл станциясына қайтып оралдым. Осы станциядан көп
жігіт майданға бірге аттанған еді. Мені майданнан келді деп
естіп төңіректегі ауыл-аймақ түгел жиналыпты. Біреу менімен
бір кеткен ағасын, біреу баласын, біреу сүйген жарын сұрап

жатыр. Сірə, олар армияға алынған барлық адам бір жерде
соғысады деп ойлайтын болуы керек. Мен оларға не деп жауап
бере аламын. Міне, бұл өлеңнің тақырыбы сол кезде менің ойыма
түскен болатын. Он бес жылдан кейін қиял дүкенінде соғылып,

өлең болып өрілді. «Құлын» деген өлең де өмірдің өзінен туған
еді. Волхов майданында қалың орманның ішінде бір буаз бие
толғатып жатқанда жанына пугас бомбасы түсіп, жарылды.
Айнала қыпқызыл өрт. Орман отқа оранды. Қасымда қазір Есіл

станциясында тұратын Сабыр Сарықожаев деген солдат бар
еді. Оның ар жағында дала госпиталінде істейтін Эла деген
санитар қыз тұрған. Құлақ тұндырған бомба даусынан бəріміз де
есеңгіріп қалғандаймыз. Шартылдап жанған орман үстінде көк

ала түтін көлбейді. Сол бір сұрапылдың ішінен кісінеген кішкене
құлын дауысы естіледі. Со бір дауыс өлімнің арасынан арпалыса
айқайлаған өмір дауысындай естілді маған. Мен Қаскелеңде
Бағман деген ақсақалдың үйінде осы өлеңімді оқығанымда

көрінгенімен іші сұлу секілді ме қалай? – деп жылы жүзбен
жымиып қойды.
Тегінде шындықтың өзі бояусыз қарапайым болады екен-ау,
деген ой келді маған сонда.

«Түбірлер» деген өлеңімнің тууы да кызық. Бұл бас-аяғы он
бес жолға жетер-жетпес өлең. Мұның жазылуына да бір уақиға
себеп болды. Мен көп жылдан соң, үй-ішіммен, бір кезде қан
төккен Волхов орманына бардым. Назия өзенінің мөлдір суына

бетімді жуып, жар жағасында ойға шомып, көп тұрдым. Өткен
күндер есіме түсіп, көз алдым тұманданып кетті. Айнала баяғы
батпақ, сол батпақты бір кезде белуардан кештік, сол батпақты
терең етіп қазып, сол батпақтың ішіне түнедік. Сол батпақты

жау оғына қалқан ғып тосып, қорған еттік. Енді сол батпақтан
соғыс кезіндегі соқпағымды іздеп, ерсілі-қарсылы біраз жүрдім.
Əр жерде бір кесіліп қалған түбірлер кездеседі. Маған олар қол-
аяқтан айрылып, мүгедек болып қалған солдаттар секілді елестеді.

Осыдан барып «Түбірлер» деген өлең кеудемде күбірледі.Міне,
осылардың барлығы өмірдің өзінен туған өлеңдер еді. Ал өмірдің
өзінен туған өлеңдер барлық болмыс шындығы. Мен ұзақ уақыт
жасайтын сияқты. Асылы ақынға өмірдің өткелдерін көп кешіп,

оның құбылыстарын көп зерттеп, біраз жайларды басынан кешіру
ауадай қажет. Отызыншы жылдардың ауыртпалығы қаршадай
мені қаңбақтай үйіріп, бір қырдан бір қырға, бір сайдан бір
сайға көшірді. Бірақ ол да мені шымыр аязымен шынықтырып

өткендей. Бірде тоқ, бірде аш, жаяу-жалпы жүрген кездердің
өзі ерте бастан еңбекке жаттықтырып, күреске үйреткендей.
Қырқыншы жылдар мені майдан шебіне алып барып, сұрапыл
соғыстың сынына салды. Менің жүрегіме көп уақиғаның ізін

қалдырды. Көп ойлардың теңізіне жүзгізді. Енді сол ойлардың
толқынымен ағып, өткен күндерді өлең тілімен сөйлетуге тиісті
болдым. Өткен жолдарды қайта шарлап, ішкі дүниемнің ой-
қырына, иірім толқындарына оқырмандарды да ортақтастырып,

солармен жан қозғалысынан туған жүрек сырларын жақынымдай
бөлісуге бой ұрып, құштарлық құндағына бөлендім. Сол өткен
үлкен асулы қия кезеңдер көкіректі қайтадан тебірентіп, сезім
пернелерін қайта басып, қайтадан қалың ойдың тұңғиығында

толқытып, жырға шақырады. Əрине, көрінгеннің бəрі өлең
бола бермейді. Солардың ішінде ерекше бір жанды қозғайтын,
сезімді шертетін жайлар болады. Ол əзі ақын көңілін алаңдатып,
əр уақытта ойда болып, іштей түлеп, түрленіп, пісіп-толып,

сыртқы бір жарық нұрлы дүниеге шығуға талпынады. Жазбасқа
болмайтын жағдайға алып барады. Ақын əбден кемеліне келгенде
барып, «шиыршықатып» қағазға төнеді. Іштей өсіп жетілмеген
өлең, ақын қанша қара тер болып қиналып жазғанымен қансыз,

соғып кетіп, көп ойлардан кейін қағаз бетіне түсті.
Үшінші бір өлең суретші туралы жазылды. Менің үйімнің
қасында республикаға белгілі үш-төрт суретші тұратын. Соның
бірі үнемі «ағалап» маған əрқашан жақын тартып жүретін.

Бір күні ол Алатау суретін салып жатты. Шебер суретшіге көз
алдындағы тауды салу, орманды түсіру онша қиын нəрсе емес.
Ол бірақ осыған көп уақыт жұмсады. Күнде ой үстінде, күнде бір
нəрсесі жетпегендей күйгелектеніп жүрді.

бар секілді. Соны таба алмай тұрмын. Қиял жетпей жатқан
секілді, – деді ол.
Мен бұл сөздерден ұшқыр қиял араласпай, сұлулық
жасалмайтынын сезіндім. Осы көрініс менің көңілімде біраз

уақыт жүрді. Əуелде оны жазамын деп те ойлаған жоқпын. Қейін
келе-келе осы көрініс қара сөз болып ойда жүрді де бір күндері
өзінен-өзі туып, өлең жолдары болып құрала кетті.
Ақындық компоненттердің ең күшті құралы – ұшқыр қиял

екеніне сонда менің көзім айқын жеткендей болды. Қиялы жарлы
ақын сырсыз гүл, үнсіз бұлбұл секілді. Жай көзге жадағай жалаң
көрінетін жұпыны ғана нəрселерді шын ақынның алғыр қиялы
сұлулық тұғырына алып барып қондырып, əлгіге жұртты қайран

қалдырады. Жалпы өмірде адам айтпаған сөздер, адам салмаған
суреттер, адам шырқамаған əндер жоқ. Барлығын адам шарлап
өткен, барлығына ой жіберген, барлығын бізден бұрын талай
рет шиырлап айтып өткен. Бірақ шын өнердің қасиеті соның

бəрін жаңа ғана айтылғандай, бұрын көзге шалынбағандай етіп,
жаңғырықтырып, жасартып бере білуінде. Осыдан көп жылдар
бұрын ақындарымыз күнді сөйлетсе, жердің жеті қабат астында
қалалар жатыр деп қиялданса, жұрт тосырқай қарап қалушы еді.

Бірақ солардың бəрі бүгін жүзеге асып отырғанын көріп отырмыз.
Əрине, мұның бəрі шындық топырағынан күнге көтерілген
өмірлі қиялдар. Қиялдың өзін өмірдің шындығы тудырады да,
оны келешек күндерге қанаттандырып ұшырады. Енді бүгін

ракета заманында одан да ұшқыр, одан да жылдам қиял керек
болып отыр. Егер бүгінгі күннің қарқынынан болашақ күннің
босағасына аттап түспеген қиялдың қиял болып атануының
қажеті қанша? Ақын өмір шындығын қиял бояуымен сырлап

Ақынды əр уақыт ой теңізіне шомылдырып, жүрегіне жыр,
жанына нұр құйып отыратын дүниелердің бірі – табиғат. Сұлу
да сырлы табиғат қанша адам жырласа да қазынасы ортаймай,
əрбір жан иесі жаңа көргендей қартаймай жас қалпында жасап

келеді. Қай ақын-жазушы болмасын өзін табиғаттың перзентімін
деп санаған. Табиғаттың бояуларынан нəр алған, күркіреген
күнінен үн алған, сылдырап аққан өзендерінен сыр алған.
Табиғат ақынның жүрегін оятатын, сұлу сезімге бөлейтін, қиял

құсын қияға ұшыратын шабыттың шақпак оттарының бірі. Бірақ
адамсыз жалаң табиғат жансыз дене секілді. Жақында біздің
үйге өлеңді жаңа жаза бастаған бір ақын келді. Сəл дамылдап
отырғаннан кейін демалыс алып ауылында болып келгенін, жарты

айдай ағасына болысып, жапан түзде жалғыз өзі қой бағып, құм
бұйраттарының шоқысында отырып, жиырма өлең жазғанын
айтты.

ауада жүріп, маған не бопты? – деп ренжіп қалғандай болды.
Содан кейін ол маған:

Əуелі бір-екеуін оқып қызынып алған ақын жыр дəптерін
түгелдей оқып шықты. Ақынның адымы алымды екен. Көз
алдымнан бейтаныс даланың жусанды, шалғынды қырлары,
алуан түсті бояулармен сырланған, шашырап шығып келе жатқан

күннің шапағымен сəулеленген таңғы аспаны, жағасында жиде-
тал жайқалған жасыл өзендері өтіп жатты.
Ақын əр өлеңін оқыған сайын менің жүзімде қандай құбылыс
болар екен дегендей қадала бір қарап отырды. Мен келесісін оқы

дегендей иек қағамын. Ол бір ұйытқыған дауылдай дауысымен
өлең жолдарын созып күңіреніп, дəптерінің үстіне құлап
түсетіндей қомданып қояды. Барлығын оқып болғаннан кейін ол
солығын басқан тұлпардай сəл ентігіп, менен жауап күтті.

екен. Жаның бір жаңаланып, жырың бір жаңғырып қалғандай.
Сонау сен өскен қырларды, сенің өлеңіңе еріп, бірге кезіп
шыққандай əсер алдым. Бірақ осы табиғаттың аясында адамдар
көрініп отырса, табиғат бұдан да гөрі тамаша көрікке бөленіп,

Бірінші бөлім
Жалын кешкен жастық
(1938–1958)

Мұз боп қатқан алты ай қыс
Көл құшағын қазға ашқан.
Шағаладай шаңқай түс
Жатыр еріп жазғы аспан.

Көзге əсте шалынбай
Сиқырлы бір жаңбыр боп,
Қыстың қалған қарындай
Ериді аспан ақ нұр боп.

Жер мен көкке жағалай
Шұғыласын құйып тең,
Мархабатты анадай
Күн қарайды биіктен.

Балқытып от сезімге
Бұл дүниенің ой-қырын,
Шаңқай түстің кезінде
Сөйлейді үнсіз ойлы күн.

* * *
Он сегізде əскермін,
Ростовта келемін.
Күздің желі ұшырған

Жаздың жасыл желегін.
Көзден ұшты кешегі,
Аққу-сынды айқай жаз.
Донда толқын көшеді,

Сол толқынға айтам наз.
Дабыл жиі қағылып,
Оятады ұйқымнан.
Тек түсіме енеді,

Аптада бір келеміз,
Қазармаға қонақтай.
Шығармақшы бізді Отан,
Шынықтырып болаттай.

* * *
Жақында жайылып жүр
Дон казагының аты.
Алыста Сыр қазағының аты,

Алыста махаббаты.
Қасымда Дон толқиды,
Алыста Сыр толқиды,
Жүректе күй əрқилы.

Жүректе жыр толқиды.
Жүземін Донға барып,
Қол созам жұлдызына.
Қазақтың сұлулары

Ұқсайды Сыр қызына.
* * *
Окоп қазып жүрдім талай,
Тынық Донның боз дөңінде.

Таңғы шапақ – нұрлы арай,
Ойнады жас көздерімде.
Алыстым жел құйынымен,
Бойда əскер бес қаруы,

Ауладым ой иірімнен,
Қөңілде Дон көшті ағыны.
Қалған сонау жайлауында,
Жас шалғынды жасыл қырдың.

Жаз желі ескен айдарынан
Түсті есіме асыл құрбым.

* * *
Жауынгермін құшағымда
Керілген көк, кең дала.
Дауылды ермін, құшағымда,

Еркін ескен жел ғана.
Жайнаған от, шарлаған оқ,
Қаулаған өрт айналам.
Көкірегімде лаулаған кек,

Бұрқ-сарқ етіп қайнаған.
Жерге болмас шек десе де,
Жерге сыймас бұл кегім.
Аспанда шек жоқ десе де,

Жазық дала жасыл нулы,
Белдеріңді сағындым.
Жəрменкедей жазғытұрғы,
Көлдеріңді сағындым.

Аралайтын емін-еркін
Үйлерімді сағындым.
Қазақ шалы, тартқан сенің
Күйлеріңді сағындым.

* * *
Соғыста бір-ақ заң бар мен білетін,
Я өліп, я болмаса өлтіретін.
Жүректе жұлдызыңды жанып тұрған,

Соғыста бір-ақ заң бар мен білетін,
Кеудеңмен қорғап қалу жердің бетін.
Жас қаның туған жерде босқа ақпасын,
Онсыз сен көре алмайсың елдің бетін.

Жапырағын күн сүйіп,
Бұтағын жел тербеткен.
Даласында Волховтың,
Дарқан өсіп ер жеткен.

Туған жерде тербелген,
Көк желекті ақ қайың,
Көк теңселген майданда,
Көз нұрындай сақтайын.

Жүре бердік түк үнсіз,
Үзіліссіз, тынымсыз.
Кірпік ілмей ұйқысыз,
Жүре бердік шылымсыз.

Жүре берді ормандар
Танкілерді бүркеген.
Байқамады жау оны,
Тіміскілеп тінтіген.

Самолеттің барлаған
Аспанда тек гүрілі.
Жоқ болады жарқ етіп,
Алыста оттың дірілі.

Көп түн жаяу жүреміз,
Жатыр алда жол қанша.
Шіркін соғыс, соғыс па,
Жаяу əскер болмаса!

Жаздың түні жас жарыммен,
Келіп қайың қасына,
Бұтақтарға тұрушы едік
Шынтақ қойып, асыла.

Жапырақтың арасынан,
Ай сəулесі қалтырап,
Ақ бетіне аруымның,
Түсуші еді жарқырап.

Түніменен түс көремін,
Тербеледі көк терек.
Жарым өзен жағасында
Тіл қатады еркелеп.

Түніменен түс көремін,
Ұзақ жатыр жол əлі.
Түсіңде емес, өңіңде сен
Есіңе алсаң болғаны.

Долы ағын иіріліп, шұбатылып,
Толқыны тоқсан тоғыз бұратылып.
Шашылған зеңбіректің оттарындай,
Ақ көбік айдынында тұр атылып.

Орыстың қарт өзені көпті көрген,
Қол беріп қоса аттанған кектілермен.
Майданда жапырағын жалын шалып,
Солдатша киініп ап өтті өрден.

Шұбалаң көш тəрізді шұбатылған,
Жыл өтер жылжып ылғи жыл артынан.
Достардың қабірлері тұрар сонда,
Жас торқа топырақпен тыңайтылған.

Арқырап өр толқыны жарын ұра,
Бой бермес жаудың Волхов арынына.
Ертең күн қызғалдақты гүл өсірер,
Қалаулы ұлдарының қабырына.

Қөк аспанға көз тігіп,
Ай нұрына малынып.
Жапырағын қайыңның
Жатырмын мен жамылып.

Жарқырайды жұлдыздар,
Жамырайды жас орман.
Күрсінеді көк өзен
Жанарынан жас тамған.

Жарығында жанған от,
Көзін алмай бір хаттан,
Отыр жалғыз оңаша,
Ойға шомып солдат жан.

Туған елдің сəлемін
Кім жіберген хатқа орап.
Солдат ойы алыста,
Солдат ойы шартарап.

Көк аспанға көз тігіп,
Жапырақты жамылып.
Сол солдатқа қараймын,
Мен де сəлем сағынып.

Қайратты күш шыдатпас,
Шығар жаудың талқаны.
Қайтармыз Қазақстанға,
Аралармыз Арқаны.

Құдіретті күшімен,
Құрар жеңіс салтанат.
Қалған бірге жабырқап
Күлер қайта махаббат.

Топырағында туған жер,
Аунап-қунап жатармыз.
Көкорайлы көлдерден,
Кегер үйрек атармыз.

Астымызда жүйрік ат,
Шапқылармыз зымырап.
Асқар тауға шығармыз,
Бұлтымен бір бұлдырап.

Қайратты күш шыдатпас,
Шығар жаудың талқаны,
Қайтармыз
Қазақстанға,

Аралармыз
Арқаны.

Отырғанда мен орманда оңаша,
Нева жақтан жел еседі тамаша.
Жұмсақ леппен маңдайымнан сипайды,
Жас жанымды аялаған анаша.

Ол айтады: аярым жоқ сенен, – деп,
Жер айтады: саған жəрдем берем, – деп.
Күн күркіреп,
найзағайы ойнайды:

Отырғанда мен орманда оңаша,
Нева жақтан жел еседі тамаша.
Сол бір желдің жұпар лебін жұтамын,
Мəз болам да бейне сəби балаша.

Орман үшін ұрыста,
Жауған оққа ұшты ер.
Айбарлы ұлын айналып,
Қойнына алып құшты жер.

Орман қоршап айнала,
Орап нуға құндақтап.
Жауыннан да дауылдан,
Сол қабірді тұр сақтап.

Адамдық ізгі жүрек ары үшін,
Қорғасам қан майданда ел намысын.
Сарғайып атқан таңдай сəуле беріп,
Сақтаған сары алтындай сағынышың.

Сөнер өрт, түсер əлем қалыбына,
Жарыңның жадырарсың жанын ұға.
Соғыстың ызғарынан арылармын,
Жылынып жүрегіңнің жалынына.

Аспаны күн батыстың қызыл шатыр,
Аңғарып от ұялап алып жатыр.
Жан-жақтан ракета жарқылдайды,
Дегендей окобыңда қалма қапыл.

Күрілдеп көкірегі оққа тұнып,
Аспанда алаулаған ай тұтылып,
Өрт шашып, ұшқын атып өтіп жатыр
Үстіңнен доп зуылдап, ажал ұлып.

Ойға батып, сарылып,
Жігеріңді жасытпа.
Ауыр мұңнан арылып,
Ақырын күт, асықпа.

Қайғы-мұңнан тазарған
Сергіп көңіл серпілер.
Ақ ниетің ажалдан
Сақтап оны, келтірер.

Қош бол, сəулем, қан майданға жөнелдім,
Жаным барда жаудың жолын бөгермін.
Я болмаса омырауымнан оқ тиіп,
Жүрегімнің қанын жерге төгермін.

Кейде аспанның аясынан жалт беріп,
Сорғалаған жұлдыздай боп сөнермін.
Жазғы гүлдей жас өмірдің үмітін,
Қойны суық қара жерге көмермін.

Қара түнге көп қадалып тесіле,
Алып мені, қалқатайым, есіңе
Батар күндей бір өртеніп, басарсың
Торқа болған топырағымды төсіңе.

Жылағанмен өлген адам оралмас,
Бұлбұл қайтып бақшасына қона алмас.
Сүйіп-ақ қой басқа жанды, сонда да,
Нақ өзімдей бір сен үшін бола алмас.

Қош бол, сəулем, қан майданға жөнелдім,
Жаным барда жаудың жолын бөгермін.
Бұлт астынан шыққан күндей жарқырап,
Күте бер сен, мен оралып келермін.

Жар едің жұмбақ жанды ашып,
Ант беріп қол ұстасқан.
Жүрегіміз жалғасып,
Тілегіміз ұштасқан.

Сол ұштасқан тілегің
Бермес мені өлімге.
Жалғасқан жас жүрегің
Жазбас жұбын өмірде.

Қоңырау қағылып,
Жылжыды эшелон.
Сағымды жамылып,
Қалды артта неше жон.

Қалды артта туған үй,
Қара түн жасырып.
Дауыл боп тула, күй,
Жарқыра, жас үміт.

Мен енді жауынгер,
Қатерге буған бел.
Батысқа жол тарттым,
Сен үшін, туған ел.

Тоқталатын кезі жетті жаңбырдың,
Ашық күнді енді саған қалдырдым.
Эшелондар, эшелондар зулайды,
Күйін шертіп тартыстағы тағдырдың.

Желмен ұшып қайыңдардың көйлегі,
Күркіреген күн мен аспан сөйледі.
Свердловск артта қалып барасың,
Үлкен қала, үлкен аға бейнелі.

Пилоткама қадап бірін жұлдыздың,
Ала таңнан айқай салып тұрғыздың.
Шырт ұйқыдан дабыл қағып ояттың,
Кəсібіміз болып кетті бұл біздің.

Талай ауыр жорықтарды шеккіздің,
Орманыңда айларымды өткіздім.
Исетіңді Тобылымдай көрдім мен,
Айдыныңда құлаш ұрып, көп жүздім.

Солдаттайсың, сенде бүгін жоқ тыныс,
Қөкірегіңнен жалын атқан отты күш.
Орал, Орал, жеделдетіп жеңісті
Құясың сен құдіретті көк құрыш.

Бұйырасың сол құрыштай болуға,
Сол құрыштай жауды жайпап соғуға.
Бүкіл елдің ашуындай айбарлы
От жалындар ойнап жатыр жоныңда.

Қан майданға шеру тартты батырлар,
Алыстасақ жеңіс сонша жақындар.
Қалды ізіміз қарағайлар түбінде
Қойыныңда қалды біздің шатырлар.

Жерге күннің күміс нұры шашылып,
Келе жатыр көк аспаны ашылып.
Орал, енді тілеулес бол балаңа,
Кегіңді іздеп кетіп барам асығып.

Қып-қызыл боп тұтылып,
Бұлтқа кірді азалы ай.
Қара аспанда қанжардай
Жарқылдады нажағай.

Дұшпанды жерден құртқанша
Кегімде менің жоқ арзу.
Көгімде жалғыз сен тұрсаң,
Көңілде болмас қобалжу.

Шіркін, жеңіс жетті бір шақ,
Көптен күткен жыл құсындай.
Төктік жауға отты бұршақ,
Жүрекке кек тұрды сыймай.

Алдымызда жатыр село,
Сиқы кеткен күлге айналып.
Ыза буып көкіректі,
Сөйлеуге тіл тұр байланып.

Ұшырасты бір қарт ана,
Қар жауғандай қабағынан.
Бастады сөз күңіреніп,
Тақсіреттің тарауынан.

Қалжыратты қара түнек.
Көз алдымда сұрқиялар,
Сойды жалғыз баламды іреп.

Жазықсызға жайдың торды.
Босат менің жалғызымды,–
Деп жауызға салдым қолды.
Көміп кетті жұдырықтар,

Жауып кетті қан жүзімді.
Кетті алып, көре алмадым,
Ақтық рет жалғызымды.
Аңғара алмай арғы жағын,

Естен танып ауытқыдым.
Содан бері жоғалттым мен,
Бұл дүниенің жарық күнін.

Бірде батып, бір шығып,
Келем көкте желкемдей.
Көк жалынға тұншығып,
Оттан қалған өртеңдей.

Орайды бұлт тұмандай,
Қамайды бұлт жыландай.
Көтерілем тағы да
Қанат жайып қырандай.

Күннен күшті жоқ деген,
Ел үмітін ақтармын,
Бүркей алмас оқпенен
Жарығымды сақтармын.

Аясынан аспанның
Неге, жұлдыз, ағасың?
Жүрегі ме ең жас жанның,
Қайда кетіп барасың?

Зурə сұлу сен болсаң,
Жымыңдамай жерге түс.
Күміс қанат құс болсаң,
Суылдамай көлге түс.

Болсаң үміт қазығы
Орыныңда тұр ақпай.
Қара түннің үстінде
Жан алаулап шырақтай.

Кешкенімде соғыстың
Аласапыран дүлейін,
Сен жарқырат жол үстін
Саған қарап жүрейін.

Тұрады бұлттар тұлданып,
Бір туғандай соғыспен,
Сол бұлттай түсі сұрланып,
Зулайды тынбай оқ үстен.

Жинаған жұртты намазға
Қаралы сол бір қағазға?
Түсе ме əлде ажал боп
Маңдайы күндей сабазға?

Жерді қойып көктің де,
Қойыны-қонышын толтырған.
Қорғасын ба жердегі,
Қораланып сол тұрған.

Қап бəлем, енді тұра тұр,
Қақ тіліп сені найзадай,—
Соғар бір дауыл сұрапыл,
Ойнар бір жасыл найзағай!

Жалпақ жер – жалғыз ауыл
боп,
Күнімді туған тойлап ең.
Сақ-сақ күліп дауыл боп,

Сахараңда ойнап ем.
Самалды өлке, сайран көл,
Аңсаймын енді жарымдай,
Алыс қалған, қайран ел,

Бұлдырайсың сағымдай.
Қайда жүйрік тұлпарым,
Тартып мінген айылын,
Қашағанды қайырған

Жылап қалған кетерде
Қарақат көзді қайда қыз...
Бəрін соның ұрлаған
Айтшы, маған, қай жауыз?!

* * *
Уақыт жоқ, кеш, ару,
Күт бізді əнменен.
Саусылдап бес қару

Аттандық таңменен.
Қараңғы түндерде,
Ойнанды от лаулап,
Аяулы гүлдерге,

Түседі оқ саулап.
Майданның алаңы –
Батысқа ағамыз.
Күннен-күн барады

Алшақтап арамыз.
Қарай бер, қара көз,
Күте бер, хат-хабар.
Жазылып жара тез,

Кездесер шақ болар.
Қайғымен егілме,
Өзіңді нық ұста.
Жаздың бір күнінде

Қайтармыз шығысқа.
Нұр жауып ала бұлт,
Гүл өсер жолдарда.
Жасарып, жаңарып,

* * *
Тұрды таулар көлденең,
Тұрды ормандар көлденең.
Жүрдік ауыр жүк артып,

Жан баспаған жолменен.
Оның несін айтамыз,
Бөгелмедік абыржып,
Мақтанамыз қайта біз

Көтергенге ауыр жүк.
Жеңіс оңай келген жоқ,
Тұтқиылдан тым жедел.
Не пəлені көрген жоқ,

Жұлдыз-бөрік, сұр шинель.
Автоматты асынып,
Құрыш сауыт киді жұрт.
Көк жадырап ашылып,

Көздің жасын тыйды бұлт.
Көкіректей күй шұбап,
Жөнелді мың тармаққа.
Жел гүлдердің исін ап,

Самолеттермен гурілдеп,
Алдымнан тағы шықты ұрыс.
Жөнелді жанып дүрілдеп,
Жататын орман тып-тыңыш.

Дұшпан тұр өлім себелеп,
Жаралы жанмын қарусыз,
Өзімдей жатыр мүгедек,
Арыс жігіт, ару қыз.

Кереге көзді ақ оттар,
Аспанға жатыр ау құрып.
Қорғайды бізді солдаттар,
Зениткамен жауды ұрып.

Аяқ-қолым таңулы,
Жатырмын жерде қарусыз.
Қорғайды достар жанымды,
Аттары маған мəлімсіз.

Менімен бір кірпік қақпай,
Түндер бойы көз ілмедің.
Кіп-кішкентай болсаң да өзің,
Шіркін, қандай төзімді едің.

Өрт ішінен алып шықтың,
Қансырап мен жатыр едім.
Кіп-кішкентай болсаң да өзің
Шіркін, қандай батыр едің.

Сен болмасаң жолда қалып,
Жастанар ем бір төбені.
Кіп-кішкентай болсаң да өзің,
Жаның қандай үлкен еді.

Ерке өзенін шолып түнде елімнің,
Тұрмын жалғыз жағасында Еділдің.
Сылдыр қағып, ағып жатыр ағын су
Толқынындай лепірген жас көңілдің.

Кей кездерде көкке шапшып жоғары,
Күміс көбік биік жарға соғады.
Еділ түннің құшағында күрсініп
Əлденендей қалың ойға шомады.

Жараланған жанымнан қан тыйылар,
Құдіретті күш кеудеме кеп құйылар.
Аттанармын жағасынан Еділдің
Айқастарда жау желкесі қиылар.

Бірге өткізіп майданның ауырлығын,
Жүрдің үсте көл-нөсер жауынды күн.
Əрі жастық, əрі сен болдың төсек,
Қарасуық, ызғарлы дауылды түн.

Көктен түскен қарамай бомбаларға,
Бірге екеуміз күмп еттік омбы қарға.
Жылынарлық, жанымды ұғынарлық,
Сенен артық серігім болды ма онда.

Жаудың оғы кезінде жаралаған,
Астарыңды қан кеулей аралаған.
Онда да сен менімен болдың бірге,
Ауру жанды арудай аялаған.

Сол кездері жеңіне қаным сіңген,
Қанға қоса ақ ниет арым сіңген.
Сол себепті мен үшін жүзің ыстық,
Жақынымсың мəңгілік жаным сүйген.

Жақын түскен снаряд
Үй ішіне қалды өтпей.
Тұр күмбезі жарқырап,
Секілді жан бір беткей.

Қалаған тасын алыптың,
Талай күндер жалықпай.
Қасиеті халықтың
Қалыпты оқты дарытпай.

Жаймашуақ жазғы күн,
Жасыл гүлге бөленген.
Жардай күліп көз тартып,
Алма бағы көгерген.

Алма бағын аялап,
Есті ақырын жұпар жел.
Билеп кетті көлеңдеп,
Бұтақтары бұраңбел.

Толқы торғын алма бақ,
Сүй аялап жұпар жел.
Жастық əнін шырқайық,
Жас сұлулар, бері кел.

Толқынды сұлу жалы бар,
Желден жүйрік жұлын көк
Жайылып жүр жануар,
Көк шалғынды жұлып жеп.

Кекілін өрген айырып,
Мүшесі сұлу киіктен.
Қос құлағын қайырып,
Секіретіндей биіктен.

Сарыарқаны сайранда,
Жайыла бер, жұлын көк.
Тачанкада майданда,
Сендей өрен құлын көп.

Сұрапыл күш соқты боран,
Қар ұйтқыта жолды көміп.
Болашақтың өр қиялы,
Сол боранда болды серік.

Оқ борандай түтесе де,
Қар астына көмілмедім,
Болашаққа сенгендіктен,
Мен майданда жеңілмедім.

Жаралы жанды жұтуға,
Аранын ашып жалаңдап.
Қаптады қара бұлттай,
Қарсы алдымнан жау аңдап.

Жараланған сол қолым,
Сүйемелге келмеді.
Найзасы намыс қадалып,
Көкіректі ыза кернеді.

Қонақжай екен дүние,
Төрінде шалқып күн күлген.
Күресте күнің өтпесе,
Қадірін оның кім білген.

Жанталасты жалғыз қол,
Жағаға ажал таянып,
Қалқан етіп қайыңды,
Жаттым бір кез сая ғып.

Тірідей көміп топырақ,
Толқыны ауа соқты кеп.
Темір қарып тəнімді
Өзекке тиді отты леп.

Иілмедім емендей,
Долдана қызып кетті ұрыс.
Жəрдемге жетті достарым,
Торлады жауды кекті күш.

Жау ығысты қайтадан,
Жан сауғалап жалтарып.
Əлсіредім жарамнан,
Қара қошқыл қан тамып.

Сиқы кетіп сұрланып,
Қансыз қатып қалды өң.
Туған жерде тыныстап,
Көзімді аштым, алып дем.

Көк теңіздің шетінде,
Кəрі жартас тік өскен.
Қаны жатыр бетінде,
Тамған ұлы күрестен.

Жағалай соғып жартасты,
Туласа да көк теңіз.
Өшер емес бетінен,
Қанмен салып кеткен із.

Кезімде əлім кетіп қансыраған,
Сенбісің қасыма кеп хал сұраған.
Мен үшін қайғы шегіп өңің қашып,
Көзіңнен ыстық жастар тамшылаған.

Сенбісің қолыңды сап маңдайыма,
Бір жұтым су тамызған таңдайыма,
Басыма жастық қойып, бəйек болып
Қараған күндіз-түні хал-жайыма.

Сенбісің ұзақ түнде серік болған,
Жүрегің мейірбанды нұрға толған.
Өзіңе он есе етіп қайтарар ем,
Дариға, жақсылығым келсе, қолдан.

Айналамыз асқар тау,
Қарайды төніп көктен күз,
Алқаракөк бір асау
Алдымызда Көк теңіз.

Ортада оқшау шың жартас,
Шық моншақтап тер жапқан.
Асуынан жол бермей,
Аспанның бұлтын кері атқан.

Алысып көк толқынмен,
Астымызда кемеміз.
Сол шыңдай қарап əлемге,
Теңізді жарып келеміз.

Болдың ба сен Волховта,
Көрдің бе оның орманын.
Сол орманның əр талын
Өз жанымдай қорғадым.

Январьда, майданда
Ақ денемнен тамды қан.
Алып соқтым ажалды
Алдымды орап аңдыған.

Қара елтірі бөріктей
Қалың нулы орманда.
Есіңе ал мені, уа достым,
Жолың түсіп қонғанда.

Ажал төніп анталап,
Аспанды бұлт торлады.
Аттандық біз батысқа
Қалды Орал орманы.

Қалды орыстың жас қызы
Орамалы желпілдеп.
Өзеніндей Исеттің
Көзде жасы мөлтілдеп.

Аттандық біз батысқа
Аялдамай аптығып.
Қас қарайып, күн батып
Айналаны жапты ымырт.

Буырқана түйілдік
Бұзылды жау қорғаны.
Болды солдат сапында
Байтақ Орал орманы.

Қарайлап менің жолыма
Қамқоршым болдың бір менің.
Қисетті беріп қолыма
Есіңе алып жүр, дедің.

Білмеймін сенің арқаң ба,
Жүргенім əлі оққа ұшпай,
Кисетің жүрді қалтамда
Көк жібек баулы ақ құстай.

Кеудеден отым бір сөнбей
Келемін əлі түтіндеп.
Болмаса досым бір сендей
Қояр еді оқтар түтіп жеп.

* * *
Қан майданнан хат салып ем,
Қайта келді оралып.
Жаным үсіп, жапырағым түсіп,

Қалды жүрек тоналып.
Ешкім ашып оқымапты,
Жазып ем сыр он бетке.
«Жоқ» деп сені əлде біреу

Қол қойыпты конвертке.
Бар шығарсың бұл дүниеде
Жоқ шығарсың мен үшін.
Олай болса құтты болсын

Жаңа тапқан өрісің.
Келем майдан қақ терінде
Кеуде тосып мың оққа.
Мың бірінші оқ аттың сен

Көп ай бойы дағдыланған,
Қан жорыққа тұлпарым.
Кесе келген қарғып жалдан,
Шықты үстіне қырқаның.

Қара жолға қан төгіліп,
Күреңденіп қалды із.
Жалт бұрылып, жау шегініп,
Жатты ашық алдымыз.

Шіркін, тұлпар көсіле алман,
Тұрып еді байлауда.
Бүгін тұңғыш ерік тиіп,
Шыққандай бір сайранға.

Туды еркін шат күндері,
Қонды жеңіс құсы кеп.
Құйындатып тартты ілгері,
Желге қарап кісінеп.

Отан үшін өлімге
Белді байлап бас тігіп,
Жапанда жанын тапсырды
Жалындап жанып жас жігіт.

Толқын шашын от шалып,
Ақша беттен нұр кетті.
Жас шағының жазынан
Айрылатын күн жетті.

Қимай байтақ əлемді,
Көктің шолып көлемін.
Жер қойнына кірерде
Айтты ақтық өлеңін.

Қабырғасы сөгіліп.
Көре алмай жалғыз баласын
Артымда қалды-ау егіліп.
Деді де өксіп жас жігіт

Талықсып кетті есі ауып,
Алмадай бетін бүркеді
Шапағымен кеш жауып.

Аймалатып төсімді
Айдынына Тобылдың,
Аунап түсіп ағынға
Аққу құстай шомылдым.

Өзенін, елін қорғаған
Қарасындай көзінің.
Арқадан қағып ардақтап
Сүйді Тобыл өз ұлын.

Станция, Назия,
Кішкене өзен Назия,
Қырық екінші жылдың біз
Болдық онда жазында.

Ізі де жоқ үйлердің,
Белгісі жоқ тіршілік,
Кішкене өзен Назия
Үһілейді күрсініп.

Көрген кезде жиылды,
Тұла бойға бар ашу.
Станция Назия, –
Тұрды алда қанды асу.

Қайта кеуде көтерді,
Бүгілген бел жазыла.
Станция Назия,
Кішкене өзен Назия.

Құмдарының шоқысы,
Көк торғынды жамылған.
Келіншектей сəн түзеп,
Сəукеле бұлттан салынған.

Қаршыға ұшып шыңында,
Қарсақ жортқан қалыңнан
Таулар көкке төркіндеп,
Оранған жібек сағымнан.

Аш қойныңды, Тосыным,
Келді ұлың сағынған.
Шыққан жоқсың, Тосыным,
Жалын күні жадымнан.

Көк аспанға өрлеген,
Шыңдарыңды сағындым.
Көлеңкесі көлбеген,
Нуларыңды сағындым.

Көктемде ұшқан деміңдей,
Буларыңды сағындым.
Бұлағыңмен суарып,
Қандыр шөлін жанымның.

* * *
Сар дала сан ғасырдан келе жатқан,
Аялап алақанға алдың мені.
Жазында жаңа дүние қанат қаққан,

Көгінде ұшсыншы бір жанның лебі.
Қойныңда қоңыраулы өзендерің,
Ақкөңіл адал жанның пейіліндей.
Асқар тау – ақсақалды əкем менің,

Алтын күн – ардақты ана мейіріміндей.
Бал күнім, сенде өтті балалығым,
Əлемнің рақатты көктеміндей.
Құшақтап қызыл барқыт дала гүлін,

Өмірде жүзіп барам көкте күндей.
Туған жер сіңіп кеткен тоғайыңа,
Балалық күндерімді алыс қалған
Естіп мен шаттанамын əрдайым да,

Ақсақалды қария
Оқышы деп берді хат.
Қандай қызыл сиямен
Жазылыпты жаманат.

Оқталсам да неше рет
Өлдіге аузым бармады,
Қара көзім жасаурап
Қайғы оты лаулады.

Нарттай жүзім құбылып,
Жүрегім кетті дірілдеп.
Үн шығармай ішімнен
Оқи бердім күбірлеп.

Хатта нендей хабар бар
Қояды төзбей шал сұрап.
«Ұлың аман, ақсақал!» –
Дедім даусым қалтырап.

Жалғыз өзім жүргенде
Қиял болып серігім.
Айтатындай бір сөзді
Күбірлейді ерінім.

Жердің жүзі дірілдеп
Жел дауылды сапырса.
Төсін бұлттың тілімдеп,
Қөк жалындар атылса.

Көкте жасақ құрғандай
Кемпірқосақ тартылар.
Жақсылық күн туғандай,
Жайнап аспан жарқырар.

Менмін адал ар ұлы,
Қазғаным жоқ саған ор.
Қош бол, Тобыл аруы,
Қош бол енді, аман бол!

Сөніп қалған жалыны
Саған деген күз ішім.
Қош бол, Тобыл аруы,
Ай да тумас біз үшін.

Кірлеп босқа жанымды
Таға алмассың маған мін.
Таптағам жоқ арыңды
Алдағам жоқ, адалмын.

Қалдым аман жалыннан
Жауынсыз жаз өртенбей.
Қалдым аман ағыннан
Құшағында ерте өлмей.

Сен кездестің болып у,
Қайдан табам дəріні...
Қиын енді жолығу
Қош бол, Тобыл аруы.

Гитарыңның шектерінен
Ғажайыпты үн келер.
Жастық шақтың көктемінен
Жазғы тасқын жыр келер.

Гитарыңның шектерінен
Сиқырлы үндер сыңғырлар.
Көзін қадап, өткен күннен,
Күлімдер бір сүйген жар.

Гитарыңның шектерінде,
Жатыр алыс өткен күн.
Көңіліме ұялаған
Көлеңкесі кептердің.

Туған елге келдік міне,
Бізбен бірге тойлашы.
Қонды əнің көкірегіме,
Гитарыңды ойнашы!

* * *
Жорықтан қайтқан жас жігіт
Қақты ақырын қақпаны.
Сұрап еді келіншек,

Кім екенін айтпады.
Жиі соқты жүрегі,
Əлденеге лүпілдеп.
Əлі сырттан жауап жоқ,

Сұрап еді: «бұл кім?» – деп.
Жалындады махаббат,
Жаршы болды жас жүрек.
Қақпа ашылып, айқасты

Жалтырап көзге түседі,
Ай астында ақ тақыр.
Ақ тақырдың үстінде,
Ақ алтындай дəн жатыр.

Қанды майдан шебінде,
Күзеткендей өмірді.
Тұр күзетші бүгін де,
Қарауылдап егінді.

Көк аспанның кеудесіне,
Кім орнатқан алып келіп,
Тұр əлемнің төбесінде,
Жалғыз өзі жарық төгіп.

Төңкерілген алтын көзден,
Себілгендей нұр сəулесі,
Жаңа туған жас жүзінен,
Көрінеді жар елесі.

Күндей боп қара нөсер төккен күзде,
Саңқылдап ақын үні жеткен бізге.
Жарқылдап толқынмен бір көтерілген,
Жалтылдап жалғыз желкен көк теңізде.

Даусынан алай-дүлей дауыл борап,
Жиһанды от қиялы алған орап.
Жіберіп ойлы көзін дүниеге,
Басынан Казбектің тұрған қарап.

Шарқ ұрып шалқар ойы шалқып аққан,
Күмбірлеп көкірегі толқын атқан.
Жыршысы махаббаттың жаны жұмбақ,
Жұлдыздан жоғары ұшып қанат қаққан.

Тəңірден дауыл сұрап дарқан өскен,
Өр ақын өртпен ойнап майдан кешкен.
Аспанда бір күн туып, күндей батып,
Ерлікпен бір күн туып, бір күн өшкен.

Тəкаппар аспаннан да бойы биік,
Қасарған қара түнде қабақ түйіп.
Дауыл мен нажағайдан тыныстаған,
Бар əлем құшағына кеткен сыйып.

* * *
Өтер күндер, кетер жылдар,
Бірақ ойдан шықпас еш.
Қараңғы окоп, қалың орман,

Сұрғылт аспан, күзгі кеш.
Енді бүгін біржола
Күрсілдеген тынды атыс.
Күрсінді де, демін алды,

Күркіреген күнбатыс.
Жаңа жылда еліміздің
Еске алып ерлігін.
Бокалдарды көтерейік,

Торғай бойы, Тосын жері
Бұйра құмның бөктері.
Жаз самалы жан тербетті
Қандай əсем көктемі.

Биік шыңның бауырында
Бұйра толқын бал бұлақ.
Бүгін мені қарсы алғандай
Ағып жатыр сылдырап.

Құрбылармен əзілдесіп,
Ойнап-күліп күн ұзын.
Көк шалғында көтеремін
Сырлы аяқтың қымызын.

О, достарым, туған жердің
Жүзі ыстық керемет.
Тұр ма əлде тас төбемнен
Ғажайып нұр себелеп.

Жар басында жайқалып,
Бүршік жарып терегі.
Қанат жайып ну орман
Қайта қаулап келеді.

Сескенбей қыс бораннан
Жаз дауылдан жеңілмей.
Өсер гүлдеп сол орман
Біздің жастық өмірдей.

* * *
Майданға тудай шақырған,
Жанымен жаққан жалынды,
Аманкелді батырдан

Үйренгем атқа шабуды.
Жауына жайдай атылған
Қаны күндей қызулы,
Аманкелді батырдан

Үйренгем қамал бұзуды.
Қөсемдікті үйренгем
Көпті көрген қарттардан.
Шешендікті үйренгем

Мен еліме оралдым,
Толып жатыр көргенім,
Жаны сірі адаммын,
Өлмедім мен, өлмедім.

Қара құлып күзетті,
Күн жарығын көрмедім.
Қабырғадан сыз өтті,
Өлмедім мен, өлмедім.

Қуқыл тартты ақ жүзім,
Ішінде тас бөлменің,
Таусылмапты дəм-тұзым,
Өлмедім мен, өлмедім.

Атымды да ұмыттым,
Болдым иттей қарғылы.
Оты əлсіреп үміттің
Ажал мені аңдыды.

Ниеті ме ақ пейіл,
Көп тілеген анамның,
Өлмедім мен əйтеуір,
Қайта еліме оралдым.

Сонау соғыс күндері,
Салып кетті таңбасын,
Созып келем ілгері,
Сынық өмір жалғасын.

Ай өзені Оралдың солтүстігі,
Ай секілді жалтырайды қыс күні.
Жай бұрқанып жазда ұрады жағаны
Ақ көбіктер – ақ найзағай ұшқыны.

Кімдер екен өзенге Ай деп ат қойған,
Əлде біреу бақыт күтіп жатты айдан?
Ай секілді Ай өзені сап-салқын,
Жағалауы жалпақ құмайт – ақ қайраң.

Екі ғашық қашқанда ата қоныстан,
Ай ма сонда жол көрсетіп болысқан,
Аясында қосылды ма махаббат
Толқындардай арналарда тоғысқан?

Ел аңызы өзен жайлы көп терсе,
Қиял ұшқан қанат қағып кептерше,
Ай өзені жанымда ағып келеді
Серік болып Челябіге жеткенше.

* * *
Қай жерде гүл боп жайқалдың
Аспанның жұтып жауынын.
Төсінен шықтың қай таудың

Ақ толқын ерке аруым.
Асыр сап таңның нұрында
Ерке жел болып естің бе!
Өзіме ғана сыбырла,

Арада өткен күнді есепте,
Көп жыл бойы біз көрмедік.
Көп жыл бойы көрмесек те,
Бұрынғыдан өзгермедік.

Қайта, өткен бұл жылдары
Арта түсті жалынымыз.
Аша алмады арамызды
Боранды қыс, жауынды күз.

Аша алмады арамызды
Жау бомбасы күркіреген;
Қанды дауыл қара үзді,
Қайта оралдым күлкіменен.

Бұл жылдары шамалады
Сын үстінде əркім өзін.
Қатал едім майдандарда,
Қайта оралды бал мінезім.

Аңсадың ғой, білем мені,
Алыс жүрген кездерімде.
Жасырсаңда, сағынышың
Жазулы тұр көздеріңде.

Біз ол кезде жас едік
Білмейтұғын майданды.
Сырдария үстінде
Салушы едік сайранды.

Көк буалдыр, жер тұман,
Майдан жолы шартарап.
Шеру тартып жөнелдік
Халық кегін арқалап.

Жеңіс оңай түскен жоқ,
Құрбан болды талай жан.
Талай қимас құрбыны
Қалды алып қан майдан.

Түгел емес тобымыз
Ортамызда жоқ достар.
Құрметі үшін солардың
Тұрыңыздар, жолдастар.

* * *
Қызыл жыңғыл бойында
Күзді гүні туыппын.
Буырқана бұрыпты

Қара жаңбыр құйып күн.
Киіз үйдің ішінде
Желпілдепті жөргегім.
Жел үрлепті даланың

Бетегелі белдерін.
Бал көмейлі əншілер
Ағызыпты əн бұлағын.
Азанымен өлеңнің

Көлдерін көкалалы жылқы қаптап,
Төсінде асыр салған төл ойнақтап.
Табиғат құм Тосынды көкірегінде
Келгендей төрт түлікке бола сақтап.

Түн болса малшылардың салған əні,
Күндізгі тіршілікке жалғанады.
Көтерген қырмызы ту қызыл отау,
Тұрғандай күйге малып айналаны.

Ойнаған асау тайға құлдыраңдап,
Келіншек кермиықты жүр «құраулап».
Үніне күңгірлеген үйлессін деп,
Қойыпты құлындарын қоңыраулап.

Қой өрді таң сəріден үдеріле,
Қара отты, түйе мойнақ түбегіне.
Келеді қой соңында Қыстаубай шал,
Ақырын қамшы сипап күреңіне.

Қойнауын отыз мың мал отар алып,
Құм жатыр жолбарыстай жоталанып.
Қарайды келешекке сұлу Тосын,
Алтын таң шапағымен оқаланып.

Көшелері көп емес,
Көлемі онша кең емес.
Бірақ та сол Қостанай
Еш қалаңнан кем емес.

Көк ну орап көлемін,
Болмаса да безенген.
Үлкен өмір бөлегін,
Бұл қаладан сезем мен.

Жеті орасаң жершарын,
Жете тұғын жібегі;
Завод жатыр қаланың
Секілді от жүрегі.

Жерінің кен қатпары –
Көмір, темір, тас түбі.
Республика мақтаны –
Қостанайдың астығы.

Жаны жайсаң досқа бай
Жібек желі тұр есіп;
Өзімізбен Қостанай
Келе жатыр бір өсіп.

Тұнып жатқан көкке атып толқындарын,
Дауыл бұрқап дарияның соқты жарын.
Нажағайдың жарқ еткен сəулесінен,
Айдынында ойнайды отты жалын.

Көбік қайнап сапырып дарияны,
Салып қиқу сақылдап жарға ұрады.
Шұлғи тартқан сулығын шу асаудай,
Арындайды толқынның арғымағы.

Туған жердің толқынын толтыра ішіп,
Құшағыма дауылын кеттім қысып.
Арпалыста атуға дұшпанымды,
Аспанынан нажағай алдым құшып.

Асып толқын жатқанда иегінен,
Тұрмын қарап дарияның жиегінен.
Туған елдің күшіндей толқын атқан,
Дауыл күнгі дарияны сүйемін мен.

Туған ел, өскен жер,
Ыстықсың жаныма.
Күн нұры, жаз лебі
Тараған қаныма.

Кетіп барад Гүлханым
Бойлап өзен кемерін.
Тотықұстай толқыта
Шырқап өзбек өлеңін.

Жасыл кілем жер беті.
Шарапаты көсемнің
Зеравшанның шербеті.
Кетіп барад Гүлханым

Осылайша жыр шырқап.
Зеравшаннан су ішіп,
Кеттім мен де бір шырқап.

Тереземнің алдында
Тербетілген қос терек.
Өсіргем жаз айында,
Өзіме тұр еркелеп.

Жас сұлудай жапырақ,
Көз тартады көркімен.
Жел соқса егер қалтырап,
Бетімді үрлеп желпіген...

Ұрпағыма сая боп,
Қалса артта еккенім.
Дермін сонда өмірге,
Босқа келіп, кетпедім.

* * *
Уылжып бесігінде тілсіз бөбек,
Былдырлап үн қатады əлде не деп.
Жырлайды басында оның бесік жырын,

Жүзінен бір майда леп нұр төгіліп,
Көзінен күнəсіз жан тұр көрініп.
Дүниенің жаңа келген жас қонағы,
Он төртте туған айдай төңкеріліп.

Айтарын айтпады-ау деп тілі шығып,
Сөзіне ынтығасың сонда тұрып:
Бірақ та жүрегіңмен қуанасың,
Көзінен жаудыраған жанын ұғып.

* * *
Ояныңдар, махаббат, тəтті армандар,
Ояныңдар, оба боп жатқан жандар,
Жайылыңдар қайтадан дос құшақтар,

Жалындаңдар қайтадан жастық шақтар!
Ашылыңдар қайтадан қара көздер,
Соғыста өшкен тұр сапқа дана сөздер!
Өшкен өмір аштықта, шөл тамызда,

Жиырма бес жанып тұрған жалындайсың,
Теңізде алып қашқан ағындайсың.
Жас өмір жарқыраған жақсы күні,
Жалт етіп өтер болсаң табылмайсың.

Көрінген бір қиырдан Теке діңі,
Шаншылған бұлтқа бойлап асқар шыңы.
Айналған ұшар басын шаңқай түсте,
Қалықтап дүниенің алтын күні.

Жүзі ыстық ерте кезден таныс жандай,
Далада шөгіп жатқан арыстандай.
Қалмайды қапталыннан қатарласып,
Сенімен бəске түсіп жарысқандай.

Аспанға биік екен бойлаған шың,
Бір жүріп осылай деп ойлаған кім.
Қызығып келбетіне қарай бердім,
Басында бала кезде ойнағансын.

Жатырсың сен қарайып,
Жер бетінде бір меңдей.
Тағып маған тау айып,
Тау деп айтсам күлгендей.

Тау шығарсың жасыңда
Бойың көкпен таласқан.
Қар ұялап басыңда
Бұлт шыңында адасқан.

Бір кездегі алып шың
Жаңбыр ойып, жел күреп,
Шөге-шөге қалыпсың
Шынтағыңмен жер тіреп.

Жасап кейде шет-пұшпақ
Күліп саған басқа тау.
Жастық шағын бетке ұстап,
Айта берсін босқа дау.

Құр бекерге қамығып,
Сен мұңайып жасыма.
Келер əлі кəрілік
Олардың да басына.

О, сүйікті көз жеткісіз кең өлкем,
Сенсің күнім, сенсің айым, сен еркем.
Артымда сен аман қалсаң болғаны,
Бұл өмірден кеткенімде мен ертең.

Шайы орамал шайқалады нуларың,
Бал шараптай бұйра толқын суларың.
Боз топыраққа боз торғайдай шыр етіп,
Түскенімде тербеді от жырларың.

Бойды жазып талай жылдар құрысқан,
Жаңа шыққан қас батырдай ұрыстан.
Тауларыңды қалқан етіп кеудеңе,
Тұрсың қарап таң нұрындай шығыстан.

Сандық таулы, самал желді құба бел
Мəңгілікке мызғымастан тұра бер.
Ерлікпенен елдігіңді көтерер
Ұлдарың бар, қыздарың бар мұрагер.

Жұлдыздарға тіреп қойып асқарын,
Бұлақтармен жазып өмір дастанын,
Бүкіл қазақ кеудесіндей Алатау –
Күншығыстың көтеріп тұр аспанын.

Күркіреген күні оның ұраны,
Үкілеген қызы оның шынары.
Алатау бір атақты ақын қария
Ғасырларға таусылмайтын жыр əні.

(Еске алу)
Жарақат ауыр, жан тəтті,
«Жалтарам, – деді, – жастық шақ».
Айнала орап жан-жақты,

Қарайлап едім қасыма,
Қан жауыпты қар үстін.
Қауіп бір төнді басыма,
Қайтадан жерге жабыстым.

Жолдасым келді қайрылып,
Бір жұтым су тамызды.
Көңілді сол су жай қылып,
Көз шырымын алғызды.

Қайта тұрдым əлденіп,
Қасқая кірдім қамалға.
Тамшы судан нəрленіп,
Тайынбай тарттым тағы алға.

Жалауым қолдан түскен жоқ,
Жанымды жүрдім сынға сап.
Сол судай тəтті ішкем жоқ,
Келсем де талай жыл жасап.

* * *
Күнбатыста бар еді бір көк орман,
Ұқсайтұғын алыстан көк күмбезге.
Ақ денемнен сорғалап қаным тамған,

Өр дауылдың ішінде со бір кезде.
Көрдім былтыр, келіпті қалыбына,
Жасыл гүлдер жауыпты атырабын.
Менің қаным сусын боп тамырына

Сарша тамыз ішінде,
Ыстық еді күн неткен.
Жасыл барқыт пішінде,
Жайқалып тұр ну біткен.

Тосын үстін тұр жауып,
Құба талды құлақұм.
Көрдім сонда, көз тауып
Құлай аққан бұлағын.

Құмға төсеп кеудемді,
Еңкейе қап, су іштім.
Көкірегіме дем берді,
Ойнап көзде бір ұшқын.

Тамырыма таралды,
Сол бұлақтан нəр алдым.
Суы шөлді қандырды,
Ақ сүтіндей анамның.

Кім сүртіп ед тамшы қанды,
Жаны ауырып өзіммен.
Елжіреп кім жасы тамды,
Қарақаттай көзінен.

Кім арқалап алып шыққан,
Қалың өлік ішінен.
Білмеймін мен əлдекімді,
Есіме тек түсірем.

Білмеймін мен оның атын,
Таныс емес жүзі де.
Бірақ сонда махаббатым,
Өмірімнің өзі де.

Ортасынан оқ тескен,
Қанды дəптер көргенмін.
Жолдасымдай от кешкен,
Соған қарай бергенмін.

Ажал уын жайғанда,
Көкірегін қан жапқан.
Қаза тапқан майданда,
Қалыпты ер солдаттан.

Əрбір бетін қаңдапты,
Кеудеден қан төгіліп.
Əр жолынан солдаттың,
Жүрегі тұр көрініп.

Қайран Қара теңіздің
Көп кешіп ем толқынын.
Теңіздей терең тебіренем
Есіме түссе сол күнім.

Терістіктен төнген бұлт,
Теңіз беті көк ала.
Қарауылдай мұнартып,
Қалатын жартас жағада.

Тулаған теңіз үстінде
Тітіркенбей денеміз.
Тартатынбыз қасқайып,
Қалтылдамай кемеміз.

Желкемі ойнап желменен
Қан майданға тартқан жол.
Көк болатты крейсер
Үйіміздей еді сол.

Жеңіс туы желпілдеп,
Жорықпен талай өтті күн.
Бурыл ала бұлтпенен
Ұласатын көк түтін.

Асау толқын, ағын су
Анамдай еді емізген.
Он жылдай ойнап төсінде,
Қоштастым Қара теңізбен.

Сұрапыл соғыс, сұр аспан
Сол күндер əлі ойымда.
Қаруымды алып інім тұр
Қара теңіз бойында.

* * *
Күлге айналған көк ормандар,
Оққа ұшып өлген жандар,
Жау бомбасы көмген жолдар,

Бейуақытта сөнген шамдар.
Жанған отта жас сəбилер,
Тұтқын болған сұлу қыздар,
Қалған тұнып əн мен күйлер,

Ерте сынған сыбызғылар.
Бəрін білем, бəрін білем,
Бəрі де айқын тұр есімде.
Жалау еттім жанымды мен

Соғыспенен күресуге.
* * *
Бұлтсыз күндей жайып тастап жанымды,
Ту ғып ұстап адамшылық арымды,

Арманым жоқ көкірегімді кең ашып,
Туған елге тарту етсем барымды.
Кең даланың кезіп еспе құмдарын,
Қыран болып қанат қақса жырларым.

Асқар таудың, айдын шалқар көлдердің
Жүрегіме сыйғыза алсам сырларын.
Сахараның сайран салып желіндей,
Жанартаудың жалын атып лебіндей,

Ұшса жырым жазғытұры будақтап
Туған жердің алып жатқан деміндей.

Армансыз боп онда өмірден өтер ем,
Үмітімнің жұлдызына жетер ем.
Туған жердің топырағын шөлдетпес
Өлеңімнен өзен жасап кетер ем.

* * *
Тулар теңіз, көшер толқын
Керуен жыл шұбалар,
Өрши берер өмір заңы,

Соны жерден су ағар.
Жел айдаған бұлт секілді
Кетер талай көш келіп,
Келешек жас жырымызды

Оқыр ма екен ескеріп.
* * *
Көп болды күннің көзін көрмегелі,
Көп болды қаталап мен шөлдегелі.

Көп болды еркін желмен асыр салып,
Көңілдің ұшпағалы көк дөнені.
Қадалған қозғалтпайды ілкіде оқ,
Еріннің ебі кеткен, күлкі де жоқ,

Кеудені көп жыл бойы суытпаған,
Сөнді ме, кім біледі бір күнде от.
Бір кезде болды уақыт жарқылдаған,
Қанды асу, қазған ордан тартынбаған.

Бұл кезде ауыр жара жанға батып,
Бүріп ап бүлк еткізбей алқымдаған.
Білмеймін осы арада жоғалам ба,
Кездесіп доспен енді қол алам ба,

Жүрегім жалын атып, қайрат жиып,
Айқастың алаңына оралам ба.

Талай бел, талай құба жонды басып,
Келемін алыс жерден мойны қашық.
Қарсы алды қалың орман қарт əжедей,
Елпілдеп дəті қалмай қойнын ашып.

Біз кезде қаным тамған жағдайым бар,
Қараймын бұл өлкеге қанбай құмар.
Елжіреп ескі достай бас шұлғиды,
Қан күрең қарағайлар, сал қайыңдар.

Тұрғанда тағдыр қатып қара тастай,
Мұңымды көп тыңдаған бала жастай,
Ағады арынды өзен аласұрып,
Майданда жарқылдаған ақ алмастай.

О, менің жиырма жасым, шық алдымнан,
Мен сені іздеп келдім шыған қырдан.
О, менің сұр шинельді жиырма жасым,
Жоқсың сен жорықтарда сыр алдырған.

О, менің жиырма жасым, жалын кешкен,
Қасқиып қара емендей дауыл кешкен.
Алдымнан шық қайтадан, шинель киіп,
Алып кел сонау алыс таңымды өшкен.

Күңірентіп соғыс бейбіт жатқан қырды,
Майданға анам мені аттандырды,
Үстімде дел-сал болып аспан тұрды,
Жамылып қызыл өрттей батқан күнді.

Қол бұлғап эшелонға дала қалды,
Даладай қарауытып ана қалды.
Алғашқы айырылысу жанды қинап,
Жүрегім алғаш рет жараланды.

Жасық деп айтпасын деп өз басымды,
Көрсетпей алып кеттім көз жасымды.
Елжіреп ет жүрегім тұрса-дағы,
Қайрадым «осалсың» деп жолдасымды.

Шығарып салды мені дала желі,
Даланың қара орманы, ала көлі.
Бұлғаған орамалын қарындас боп,
Қиылып барлығы да қала берді.

Күте бер жасыл тоғай, жазық дала,
Бауырымды көтеріп ем жазып жаңа,
Оралар соқтауылдай жігіт болып,
Əлжуаз сен жөнелткен нəзік бала.

Қарайлап тоқтай-тоқтай неше жолға,
Ерте күн жегтік келіп кеш Оралға,
Секілді қайран анам қалың орман,
Қарайды қайта-қайта эшелонға.

Дүние жатқанында ғарық болып,
Соғады ер қаруын халық болып.
Майданға кетіп жатыр бүкіл Орал
Зеңбірек, истребитель, танк болып.

Қорғауға өмір көзі – көкте күнді,
Құрсанып кете бардым көк темірді.
Кеш Волхов, көзімнен жас тамып кетсе
Күңірене есіме алдым өткен күнді.

Сонау алыс Карелия
Ну ормандар бұйра бұлттай,
Талай жылдар тербеп жанды
Қоймадыңдар күйді ағытпай.

Құлап сызды топыраққа,
Жатыр сонда ағай біздің,
Жапты талай жапырақтар,
Тамды жасы талай күздің.

Қос қанатын жайып теріс,
Жүгірді жел жағалай жар.
Көмді жуып, шайып теңіз,
Шулады жас қарағайлар.

Тартты жылап мұнарлы көк,
Жанып өлген жан азасын.
Шағалалар шығарды тек
Көкте шулап жаназасын.

Төрімде тұр оның өзі,
Көңілімде ескірген жоқ.
Өкініші – соңғы сөзі
Еш адамға естілген жоқ.

Ауа, күнге жаппай құмар,
Болатын-ды ол өмірде.
Айтыңдаршы, ақ қайыңдар,
Не деді ол өлерінде.

Сонау алыс Карелия,
Ну ормандар, көк толқындар,
Не деп ағай кетті, айтыңдар,
Ну ормандар, көк толқындар.

Үш танкінің көзін жалғыз жоғалтып,
Өлді солдат зеңбірекке қол артып.
Батыс жаққа жүре берді достары,
Ол атпаған жауға оқты боратып.

Қайрат тапты ол, темірге де төзерлік,
Оның жолын əлі талай кезер жұрт.
Ол ерлікті іздеген жоқ ешқашан,
Оны қайта іздеп тапты өзі ерлік.

Уж враг отступает пред вашим полком,
Какое блаженство быть храбрым бойцом!..
Гете.

Құшағында жанып жатқан орманның,
Жаралы боп жарты жолда мен қалдым.
Бұлт астынан сығалайды күміс күн
Бейнесіндей төсімдегі медальдың.

Қорғаныста көңілдері жабығып,
Шабуылды күткен аңсап сағынып,
Қайран достар, қайда кетіп қалдыңдар,
Сан жорықта бірге жүрген сабылып.

Сеңді бұзып, атып жатыр жел күреп,
Күркіреген күн емес ол зеңбірек.
Оқ тессе де барады тік жығылмай
Қызыл тулар шашақтары желбіреп.

Сапер жол сап миналардың ішінен,
Байланысшы сымды жалғап тісімен.
Батареялар от шашады бұрқанып,
Күй айналып түсетіндей күшінен.

Қапта, топан, селебе, сел, қарқындап,
Тұншықтырып, үйір жауды алқымға ап,
Көтерілсін шырақ болып боранда
Винтовканың найзалары жарқылдап.

Күркіре ауыр зеңбірегі Балтықтың,
Жұлдыздарын салют етсін сарқып түн.
Смольныйдың тұрсын туы бүркелмей,
Ленинградта тұрсын ашық шалқып күн.

Жаралымын, менде ұйқы жоқ бұл түні,
Сытырлаған сыртта жаңбыр сіркірі,
Шабуылға шақырады қайтадан,
Катюшаның күндей күшті күркірі.

Қішкентай ғана көгершін
Далада жатыр далиып.
Қара дақ етіп кеудесін,
Қалыпты қою қан ұйып.

Жұртта қалған кемпірге,
Болатын жалғыз ермек сол.
Жазықсыз құсты өлтірген,
Қатыгез неміс – жендет қол.

О, жауыз, неткен қатал ең,
Не жазды бұл құс сен үшін.
Қолыма түссең атар ем,
Сұрамай соттан келісім.

Япыр-ай, қайта ұшпай ма,
Өмірге еді бұл ынтық.
Дариға, менде күш қайда
Жіберер қайта тірілтіп?!

Көкте бұлттар қансырап тұр,
Оқтар жыртып қорғасындай.
Тағы жаңбыр тамшылап тұр,
Сорғалаған көз жасындай.

Жатыр ұйықтап барлаушылар,
Разведкадан жаңа оралған.
Тағы да олар жауға шығар,
Тағы ұзатар жаралы орман.

Өтті өмірден байланысшы...
Жалғап сымды тістеп өліп.
Жатыр ма олар сол туралы,
Тірілтердей түстер көріп.

Түсті жайдың оғы келіп,
Балапандай тал шыбыққа.
Өртенеді екен өзен
Кім біліпті жайшылықта.

Кім көріпті судың жанып,
Қып-қызыл боп өртенгенін.
Кім көріпті шуыл қағып,
Емендердің ерте өлгенін.

Көкте бұлттар қансырап тұр,
Оқтар жыртып қорғасындай.
Тағы жаңбыр тамшылап тұр,
Сорғалаған көз жасындай.

Айта аламын əрқашан,
Орал сені мықты деп,
Жүгін, көкке нанбасаң
Тауларың тұр бұлт тіреп.

Айта аламын əрқашан
Жаралған деп сені оттан.
Сұра барып нанбасаң
Өзің қорытқан болаттан.

Айта аламын əрқашан,
Ер деп қорқу білмеген.
Жүгін, желге нанбасаң
Жалыныңды үрлеген.

Айта аламын əрқашан
Деп өзіңді күн ыссы.
Жүгін, маған нанбасаң
Солай дейді жұмысшы.

Ауыр күні соғыстың
Болатыңмен болыстың.
Көк темірді құрсандың
Қалқаны боп орыстың.

Сыбыр-сыбыр жел мынау,
Сылдыр-сылдыр су мынау.
Дала тоқсан күйімен,
Қағып жатыр қоңырау.

Шық үйіңнен асыға,
Кел бұлақтың қасына,
Қалқалайды қарағай
Жапырақпен жасыра.

* * *
Қанатын қағып қомданып,
Алды да біраз желпініп.
Түстен кейін жайланып,

Қалды кенет жел тынып.
Ашылды аспан бұлтынан
Қөрінді жайнап көк зеңгір.
Қар борамай, жел тынған

Баяу аққан Байғабыл,
Бір кішкентай өзенсің.
Ашуыңа кез келсе
Асу бермес кезеңсің.

Қыздың қара көзіндей
Мөлдіреген тұнықсың.
Толқыныңа сүңгімей
Сырларыңды кім ұқсын.

Қең далада көсіле,
Күркіреген Есілім.
Қонған жырдай төсіме
Есіл сенің есімің.

Есіңдеме еді жер балқып,
Ойнаған дауыл сол біршақ.
Теңіздер көктен бұлт тартып,
Төгілген күннен от бұршақ.

Толқыныңнан бір жұтып, –
Толғана сенен жол тарттым.
Саған да сонда тіл бітіп,
Тілеп ең жолын солдаттың.

Талма түстің шағында,
Төсіңнен соққан майда леп.
Бұрқанған от жалында
Мені іздеген қайда, деп.

Айналып саған келдім мен,
Анамдай болып сен Есіл.
Аймалап қоңыр желіңмен
Қойныңды аштың көл-көсір.

Гəусарыңды сапырып,
Жайдары жаздың кешінде,
Ойнайын жардан атылып,
Толқының болып төсіңде.

Əлдекімге төнгендей,
Бетіне шығып ашуы.
Жататұғын жол бермей
Арыстанбай асуы.

Тұйықталып бір жола
Адырын жан баспаған.
Сусыз, нусыз, қу дала
Ұйқыдан көз ашпаған.

Асуы алпыс шақырым
Жоталы адыр, жолы ұзақ.
Жалап жалаң тақырын
Соғатұғын аңызақ.

Жаңа өмір – жаңа адам,
Қолқасына қол салды,
Қан тамырдай тараған,
Тұс-тұсынан жол салды.

Бұлтқа ұласып адырда,
Будақтаған шаң қалды.
Арыстандай арынға –
Арыстанбай таң қалды.

Ақырын күліп таң атқанда,
Көк атылас жамылып.
Кең даланы оятқанда,
Таң дабылы қағылып.

Көрем сонда өз елімнің
Асқар таудай табысын.
Көрем сонда өзенімнің
Алып қашқан ағысын.

Көрем сонда мұнар тартқан
Туған жердің шыңдарын.
Жапырағын жайып жатқан,
Қалың орман нуларын.

Көрем сонда колхоз қызын,
Тал құрығын қолға алған.
Көрем оның нұрлы жүзін,
Ел бақытын ойланған.

Көрем сонда диқан қартты,
Баптап жүрген егінін.
Көрем сонда мархабатты
Бүкіл елдің өмірін.

Ақырын күліп таң атқанда,
Көз жіберем ертеңмен.
Тамашалап таң кете алмай,
Тұрады екен өлкеден.

* * *
Өлеңім сырласатын серігімсің,
Өзіммен бірге жасар өмірімсің.
Адамзат жүрегіме үңілгенде,

Шалқыды зəулім залда қазақ əні,
Көшіріп əкелгендей жазираны.
Үнінде сыбызғының келе жатты
Сызылып атып сұлу жаздың таңы.

«Сарыарқа» көкке самғап қақты қанат,
Көсіліп кез алдында жатты алап.
Жанында күй жалыны лап еткендей,
Шабытты Чайковский тұрды қарап.

Не деген нəзік еді шіркін жүрек,
Күйменен қоса толқып тұр дірілдеп,
Қазақтың əндеріне бойы балқып,
Қояды Буденный да күлімсіреп.

Айналып астананың омырауын,
Барады толқып, шалқып қоңыраулы үн.
Сазына симфония араласты,
Құйқылжып Қоян-бүркіт, Балбырауын.

Қазақтың алып келген мол мұрасын,
Бір күйден бір күй артып болды басым.
Тоқтатты Топан күйдің басын тартып,
Қарт қазақ қатты серпіп домбырасын.

Асқақты көңілім басылмай,
Өтеді шалқып уақытым.
Қанатын қағып лашындай,
Қасымда жүр бақытым.

Өмірдің алуан сырларын
Жүргенім жоқ аз ұғып,
Тумаған əлі жырларым,
Жанымда жатыр жазылып.

Қилы-қилы жыр жолы,
Бірте-бірте өтермін.
Жетпегенмен біржолы
Шыңына өрлеп жетермін.

Жатыр жерді жамбастай
Күздің күңгірт тұманы,
Тілген соны алмастай
Чусовойдың бұлағы.

Жерде, аспанда қалғыған
Басылған жел құмары,
Шығады тек алдыңнан
Чусовойдың бұлағы.

Бітеймін деп біржола
Боран да оны сынады,
Келе жатыр сонда да
Чусовойдың бұлағы.

Ақ көбігі шырағы,
Жанары оның қырағы.
Күзеттегі сақшыдай
Чусовойдың бұлағы.

* * *
Дала бір толы қарамық,
Дала бір толы қымыздық.
Даладан əр кез табар жұрт

Суырып құмның көсігін,
Сүйріктер тартып түбектен.
Даладан теріп несібін
Балалық шағым күнелткен.

Саңлаудан жұлдыз санаған,
Бұл күнде сарай – қостарым.
Теңіздей ойлы дана адам –
Бір кезгі бала достарым.

Шілдеде шарлап аңызақ,
Жонына күзде сыз өтіп,
Қысында боран азынап,
Ала алмай бойын түзетіп.

Жаңбырды бұлттан тіленіп,
Сағымды көзі жаудырап,
Жататын дала түнеріп,
Қаусаған шалдай қаудырап.

Тырнадай көшкен тізіліп,
Талай жаз, талай күз өтті.
Жаңадан карта сызылып,
Жас орман жонды күзетті...

Даланың дастарқанына
Бауырсақтай төгілген.
Күн шымылдық ашқанда
Жер гулейді егінмен.

* * *
Жауып ескі аңызды
Қөрсетпейді қар көміп.
Түсіп жатқан тəрізді

Қойны-қоншын толтырып,
Қарық болып қалды дүз.
Жер астында қорытылып,
Шығар жазда дəн-жұлдыз.

Куəсі сан күндердің,
Байқал сыры тым ұзақ.
Миллион жылдар дүниенің
Өткізген көшін тұнжырап.

Оның мөлдір ағынын,
Тек аспаннан бұлт емген.
Оранып тау сағымын
Басқалардан бүркенген.

Асқаралы шыңдары
Асыға алға қараған.
Кəрі Байқал туралы
Талай аңыз тараған.

Күмбезді тау шайқалып,
Көл қалыпты орнында.
Басқа аңызын айталық,
Қызығы оның соңында.

Байқал деген шал екен,
Құдіреттей қаһарлы.
Үш жүз ұлы бар екен
Қазған терең каналды.

Анкара атты ақ маңдай
Болыпты онда жалғыз қыз.
Секілді екен туған ай
Ортасында көп жұлдыз.

Кең дүниені балқытып,
Күн жатқандай көзінде.
Қара тас та жан бітіп,
Қарағандай жүзіне.

Көк теңіздің төсінде
Толқындай шашы бұралған.
Тұрғандай соның үстінде
Толықсып қана бұл жалған.

Қарақат көз қадалса
Қара қасы қиылып.
Қалдырар таң-тамаша
Кеудеңе нұр құйылып.

Бірақ сұлу жанында,
Бір ауыр дерт жатқандай.
Демі ұқсайды жалынға,
Көгінде күн батқандай.

Əлденелер ойлайды,
Қыз арманы тым алыс.
Көл суымен ойнайды
Іздегендей жұбаныш.

Шың үстінде бүркіттей
Шарықтайды қыз қиял.
Жатыр қашық Енисей
Жан шербеті сұлу жар.

Асау жүрек алқынып,
Баса алмай жан толқынын.
Соған қарай талпынып,
Тартады қыз көл суын.

Қашты ма əлде күш жиып,
Болды бір күн қыз ғайып.
Кəрі Байқал түксиіп
Қалды бұған ғажайып.

Тəңірідей күшім бар.
Əлемді орап жатырмын
Маған қандай қысым бар.

Көк ала толқын оранып,
Бұлттан қамшы үйіріп.
Аттанды шал долданып,
Көк болатты киініп.

Жыртылғандай жағасы
Көл ағызды көбік жас.
Көрінді шал қарасы
Жан ұшырды толқын шаш.

Таудай тасты қолына,
Жерден алып жіберді.
Бірақ қыздың жолына,
Бола алмады кедергі.

Кім сөндіріп, кім басар
Жас жүректің ұшқынын.
Өмірменен бір жасар
Махаббаттан күшті кім!

Қарсы шығып Енисей
Жарымен қол алысты.
Анкара сұлу күлімдей
Сүйгенімен табысты.

Содан бері қарт Байқал
Қабақ ашпай көп жатқан.
Қөк ала толқын бұйра жал
Жартасқа күй тыңдатқан.

Тұңғиық көл пердесін
Түрді көктен күн ашып,
Біз өмірге келгесін,
Байқал жатыр сырласып.

* * *
Жалғыз бұлақ – мөлдір көз,
Дəуітбай сайы астында.
Сол арада болдың кез

Аңызақ соғып талдырып,
Су іздеп келдің қаңғырып.
Тимедік біз де, сусынын
Алсын деп əбден қандырып.

Сен қалдың алғаш кезінде
Жасқанып, бізді жатқа ойлап.
Үшырдық көктің жүзіне
Қанатыңа хат байлап.

Жазылған еді сол хатта
Сол жылдың шуақ күн, айы.
Біздердей жанға əр шақта
Кездессең болар ұдайы.

Көкке бойы өрлеген,
Көк шатырлы мектебім.
Өткізіп ем сенде мен
Өмірімнің көктемін.

Бойды билеп қуаныш
Саған алғаш барып ем.
Дүниеге тым алыс
Жас кезімді салып ем.

Толқыны ойнап сезімнің
Толғана сенен шыққанмын,
Өмірімдей өзімнің
Əліппеңді ұққанмын.

Жылдар озып кетсе де
Жылы көрем жүзіңді.
Отырғанда кеңседе
Ұмытпан сол кезімді.

Дүрілдеп жатты Днепр,
Дірілдеп жары толқыннан.
Айдыныңда ақ көбік,
Қорғасындай қортылған.

Айқасқа шыққан бұл уақыт,
Оранып ажал темірмен.
Жасырын жатып шалуға,
Жағалай мина көмілген.

Көргеміз сонда саперді,
Ажалдың жолын бөгеген.
Жазылып еді сол шақта,
Ол туралы көп өлең.

Білетінбіз тынымсыз,
Түн жамылып жүргенін.
Қара мұртын ширатып,
Көретінбіз күлгенін.

Сүйгенбіз сонда саперді,
Ажалдың жолын бөгеген.
Барлығын айтып қайтейін,
Жазылған сонда көп өлең.

Днепрдің бойында
Кездестік қайта біз бүгін.
Көрсетіп жатыр құрылыстың
Қағазға түскен сызығын.

Болса да үсте сұр шинель,
Сапер емес ол бірақ.
Құрылыстың мықты маманы,
Енді казір прораб.

Отырдық жайлап жағада,
Кеңесіп доспен сол бір түн.
Қолымен жолын сілтеді,
Жұлдыз боп аққан толқынның.

Естітіп жайсыз хабарды,
Ауылдағы əкем де,
Елемепті боранды,
Қарамапты қатерге.

Қызметтен сұранып,
Күнде суыт жүріпті.
Боран арсыз жынданып,
Құтырынып тұрыпты.

Маған көрші селодан
Анюта қыз келіпті.
Жалт қараппын мен оған,
Бір дəріні беріпті.

Жайнап жүзім сазарған,
Ауру бұлты ауыпты.
Анюта қыз ажалдан
Арашалап қалыпты.

Бейнесі оның бір бөлек,
Көптен сақтап келем мен.
Əттең, шіркін, не керек,
Бере алмаймын өлеңмен.

Ақша жүзі қоңырқай,
Күйдіргендей күн ептеп.
Арбасына ақ бидай,
Атып жатыр күректеп.

Еңбегімен жүлдені ап,
Ел аузында жүр аты.
Сезілгендей бірден-ақ,
Қимылынан қуаты.

Қоңыраулы қос күрең,
Қояр емес жер тарпып.
Керіледі Қызыл Ту,
Жиектерін жел тартып.

Жазда баптап даланы,
Жүргенін біз көруші ек,
Керуен тартып барады,
Күзде сол бір келіншек.

Жас баладай жаңа ашқан əліппені,
Оқисың сен ежелеп əріптерді.
Саусағыңның отымен сəулеленіп,
Кітаптарым теріліп, жарық көрді.

Менен бетер мүлт кетсе мазаланып,
Мен үшін сен жүрдің жазаланып,
Қайта-қайта жөнделіп қалыпқа кеп,
Өз жаныңдай шықты өлең тазаланып.

Болсын дедің ой – айқын, сөз – ұғымды,
Елегіңнен өткіздім өз жырымды.
Жанардың да жарығы өлшеулі ғой,
Қалай сақтап қаламын көз нұрыңды.

* * *
Ойлашы тау биік пе, жан биік пе,
Деп едің көз жетпестей əр биікке.
Тау дейтін сол тауыңды тауып берші,

Тап қазір бірге болып Магнитте.
Мен тұрмын мұнараның төбесінде,
Тау бізден төмен қалды, сенесің бе?
Күші, түсі – бəрі де өзгеріпті,

Жайықта ақын күбірлеп,
Құпия ойға берілді.
Тасыған өзен дүрілдеп,
Днепр боп көрінді.

Көрінді сонда қайран ел,
Өзендей жатқан еңіреп.
Қайысты сонда қара жер,
Қалғыды ауыр төңірек.

Көзіне сонда ұқсады,
Екі өзен бірге аққандай,
Украин, қазақ құшағы
Айқасып бір жатқандай.

Жырлапты ақын ер ісін,
Жортып жалғыз сабылған.
Жолақ-жолақ терісін,
Жолбарыстың жамылған.

Жолбарысты мен бүгін,
Жыр етейін несіне.
Шын батырды көр бүгін,
Бар да магнит пешіне.

Алай-дүлей айнала,
Лапылдаған от-жалын,
Домнаның пеші долдана
Шашады қызыл шоқтарын.

Омырауы толы орденге,
Магнитпен бірге өскен.
Көрдім батыр сол жерде
Темірменен тілдескен.

Атақты сұлу Ақ Жайық,
Аташ таудың етегі.
Жағаға суын мол жайып,
Жарқылдап ойнап өтеді.

Болаты берік қалқаны.
Магниттен шығып Никельге,
Жайдары Жайық тартады.
Жалаңаш еді алабы,

Жайнатып өмір берді күш.
Жайраңдап Жайық ағады,
Өн бойы толы өндіріс.

Түн күндіздей жап-жарық,
Жерді жуған қызыл қан.
Аспанның ішін ақтарып,
От қанжары сызылған.

Жанып орман өртеніп,
Жатыр өліп жолда аттар.
Дүниені тұр көтеріп
Иығымен солдаттар.

Əдемі қыздар – ақ гүлдер
Алыстап кетті қияға.
Жұлдызды түндер, шат күндер
Жып-жылы қалды ұяда.

Тотықұс болып тағы ұшып,
Түсіме кірді таң алды.
Ұйықтаған арман талықсып,
Қайтадан күліп оянды.

Жалынын оқтар жайды да,
Бүркеді түтін ай төсін.
Қызғанды менен айды да,
Амалың бар ма қайтесің.

Түнді көзбен жөнелтіп,
Таңды көзбен атырып,
Сен келесің мені ертіп,
Шаңқай түске шақырып.

Қанды майдан асуда
Келем оққа ілінбей.
Жебеп мені қасымда
Бірге жүрсің білінбей.

Ел айықты дертінен,
Жер айықты өртінен.
Көл толқыды көркімен,
Жел шалқыды еркімен.

Жеңіп шықтық біз ақыр,
Бұраң-бұраң жол жатыр.
Көңіл – сергек, көз –
батыр,

Қимылдады қол батыл.
Төсінде айы тұтылып,
Аппақ жүзін қан басқан.
Кіреукесін сыпырып,

Бір сілкініп алды аспан.
Соғыс жайпап таптаған
Келді дала күйіне.
Өзің өрттен сақтаған,

Өзіңе ыстық дүние.
Соғыс бір сұмдық өрт,
Тас жанды, жер күйіп.
Кек топан – құдірет,

Солдат тұр шинельді
Арқалап жетімді.
Келешек күндерді
Көтерген секілді.

* * *
Шытымыр аяз шырқын ап,
Бұйығып қатқан мұз дала.
Бу болып демі бұрқырап,

Су алып қайтты қыз бала.
Аспанды жапты қайта бұлт,
Бұрқырап боран келе ме?
Қос шелек қолда шайқалып,

Əрең деп шықты төбеге.
Жаутаңдап қарап жолына,
Жайылып жатыр қой ықта.
Қос шелек алып қолына,

Барады-ау тағы ойыққа.
Асылып əке мойнына
Жүретін кезі еркелеп.
Еркіне соғыс қойды ма,

Есігін қағып ентелеп.
Сол ойлар түнде ұрланып,
Түске енді қыстың бұлтындай.
Ұйтқыды боран жынданып

Ысқырық тартып бір тынбай.
Жүніндей қаздың түтіліп,
Бұрқырап жатты қар ұшып.
Əкесі жүрді түтігіп,

Майданда жаумен алысып.
Талықсып таңның кезінде
Ышқынып боран қашты аулақ.
Мөлтілдеп жасы көзінде

Аспанда бұлттар жөңкіліп,
Боран мен соғыс бір қашты.
Дүниеге жаңа өң кіріп,
Күмістей нұрын күн шашты.

Түрлентіп түсін əрлі етіп,
Əркімге айтып қуанып.
Мəз болып түске əндетіп,
Қыз бала қайтты су алып.

* * *
Білмеймін аты-жөніңді,
Көрдім сені бір рет.
Толқытып жас көңілді,

Өттің жайнап күлімдеп.
Содан бері сенімен
Кездесуге асығам.
Қиялданып өтемін

Күнде үйіңнің қасынан.
Шалынады көлеңкең,
Түскен жібек пердеге.
Қақпа алдынан жарқ етіп,

Қарсы алмайсың сен неге?
* * *
Жайықтың арғы жағында
Жағалай жанған электр.

Жарығын құйып бағына,
Жайнатып нұрға бөлеп тұр.
Күңгірт тартты бір кезде
Кетті ме бір сым қиылып.

Жарқ етті жарық лезде,
Қайтадан сəуле құйылып.

Саусағынан сан сəуле
Самаладай таралған.
Келеді түсіп жас жігіт
Мұнара бойлы бағаннан.

Бақыт үшін қиып жан,
Жығылғанда партизан.
Осы жерге кетіпті,
Жүрегінен тамыпқан.

От жалынды өтті жыл,
Қақ айырып түнекті.
Қан орнында завод тұр,
Жасайтұғын жібекті.

Күй көңілді Венаға
Кімдер келіп кетпеген.
Штраус, Моцартпен
Болған мұнда Бетховен.

Австрия азабын,
Сыйғызып бар күйіне.
Көріп өмір тозағын,
Кеткен олар күйіне.

Сол Венада дəл бүгін,
Аңдап басып аяғын.
Келе жатыр əлдекім,
Безілдетіп баянын.

Тынды асқақ жыр неге
Не боп қалды əн-күйге?
Салды апарып түрмеге
Жақпағасын янкиге.

Халыққа сол түрмеден
Келе берді аяулы үн.
Есті жел де мұңменен
Ащы үніндей баянның.

Кейде ұрып жарына,
Кейде баяу сыбырлап.
Халықтың күй қанына
Сіңе берді шымырлап.

Халқының барлық арманын
Күйімен Шопен толғапты.
Қара түн салып қармағын,
Қаумалап қаза торлапты.

Жұмарда көзін айтыпты,
Польшаға қой деп жүрегін.
Аптығып кейін қайтыпты,
Арқалап алып сұм өлім.

Жеріне қоймай шетелдің,
Аманатын ақтапты.
Жүрегін алып Шопеннің
Варшава да сақтапты.

Қасиетті қорымда,
Тұрыпты ұзақ шыны ыдыс.
Жатыпты сол бір орында,
Жалынды жүрек бір уыс.

Халқына тілеп бақытты,
Күнді күтіп көгінен.
Жұптасып жүрек жатыпты,
Өзінің туған елімен.

Польшаны Гитлер шаң қылып,
Бояды қанға білегін.
Молаларды жандырып,
Іздеді Шопен жүрегін.

Жүректі халық сақтады,
Қарақшының жолынан.
Қаза болса қарттары,
Жастары алды қолынан.

Жүрек бейне жалаудай
Қолдан қолға ауысты.
Іші күйіп алаудай,
Айласын жау тауысты.

Серпілді Польша түнегі,
Гитлер сұм жойылды.
Ұлы Шопен жүрегі
Қайта орнына қойылды.

Қан толқып, Нева, Волхов суларында,
Қоршауда Ленинград тұрғанында.
Окопта бірге болып жүретұғын,
Біздермен сенің солдат жырларың да.

Назия жататұғын сылдыр қағып,
Келгендей қарт Невадан бір жыр алып
Тұрғандай болушы еді тыңдап соны,
Волховтың көк орманы бұйраланып.

Орыстың кең пейілді байтақ жанын,
Қалайша тіл жеткізіп айта алармын.
Алдында шабуылдың жадыма алып,
Өзіңнің жырларыңды қайталадым.

Батырлық қанып ішкен бұлағынан,
Қайратың көк құрыштай суарылған.
Жай күнде жас баладай жан екенсің,
Көргенде шықтым сені құмарымнан.

Кең далаға күз келген
Күрең тартқан дүз тегіс.
Ерек шығып өзгеден,
Көгереді күзгі егіс.

Күздігүні өзгерген,
Көгін көріп даланың.
Бейне адамдай сөз берген,
Жолдасыма қарадым.

Жауап осы сұраққа.
Өзі қолдан еккенін
Айтпады ол бірақ-та.
Білем оның мінезін,

Айтпаса да түсінем.
Көргендеймін мен ізін,
Күзгі егістің ішінен.

Будақтайды көкте бұлттар,
Жерде теңіз шудаланған.
Қалтылдайды жағада жар,
Толқын ұрып бұйраланған.

Ар жағында Стамбул тұр,
Кірбің тартқан күңгірттеніп.
Үсті-басы бір буалдыр,
Жатқан жандай бұлт бүркеніп.

Туған елдің тұлғасына,
Қарап теңіз кемерінен.
Ақын тұр таң шұғыласында,
От ұшқынды өлеңімен.

Желқайықтар долы ағында,
Келе жатыр сеңдей шұбап.
Балықшылар қолдарында
Лапылдаған бір-бір шырақ.

Балықшылар келе жатыр,
Барлығы да бір тілекте.
Əрі ақын, əрі батыр
Қол созады Хикметке.

Тұрды ақын сол оттардай,
Қолына ұстап ел намысын.
Түріктер тұр солдаттардай,
Тыңдап оның өр дауысын.

Көтеріңдер өмір отын,
Ең биікке бір де іркілмей.
Көтеріңдер, – дейді ақын,
Бостандықтың бүркітіндей.

Балалықтың бірге өтті
Жақсы күні, жақсы айы,
Болдың бізге құрметті
Бал мінезді Батсайы.

Қолға алдық қуанып,
Тұңғыш рет əліппе.
Бірге есеп шығарып,
Бірге үйрендік əріпке.

Ой-санамыз тез өсіп,
Арада өтті күн жылдам.
Тұрмыз қайта кездесіп,
Асқанында он жылдан.

Бірге оқыған мектептің
Қайта ашыпсың есігін.
Оқушы емес, бұл жолы –
Оқытушы есімің.

Балалықтың бірге өтті
Жақсы күні, жақсы айы.
Жаздым саған бұл бетті
Бал мінезді Батсайы.

* * *
Ай қарады, ай қарады,
Терезеден телміріп.
Сүюші ең ғой таңғы ауаны,

Біразырақ кел жүріп.
Айдың нұры, таңның нұры
Жас жаныңа тарасын.
Табиғат та лəззат алып,

Өзіңе бір қарасын.
* * *
Жасыл туы көктемнің
Далада тұр желбіреп.

Қалған қарын бөктердің
Лақтырады жел күреп.
Қөзін ашты көк көлдер
Оянғандай түс көріп.

Жаңғырығып көк пен жер
Қиқулайды құс болып.

Біз келеміз көз ілмей,
Көрінбейді жол шеті.
Жарық айдың көзіндей
Жарқырайды көл беті.

Сары ала тон, салқын күз
Гуілдейді жел есіп.
Машинада отырмыз
Жолаушылар кеңесіп.

Таң арайы бұқтырды,
Түн жөнелді дөң асып.
Орман бізге тік тұрды
Ортасынан жол ашып.

Жас келіншек жыл жүріп
Келе жатқан оқудан,
Қозғалды алға ұмтылып
Орынынан отырған.

Тұр екен ғой жамырап. –
Деді де жас келіншек
Күлді жүзі жадырап.

Талай жастық жазың – деп,
Қойды біздің жігіттер
Келіншекті əзілдеп.
Жас келіншек кідірді,

Сырыңды ұғып сұлу терек,
Қалды ізің тас, құзда да.
Сенің бейнең тұр күлімдеп,
Жас жігіт пен жас қыздарда.

Кештің бəрін майдандардың,
Барып түстің сен окопқа.
Жалынменен бір ойнадың
Сонау жылдар Перокопта.

Жағаласта Отаныңның
Жауларына тасқын аттың.
Дауыл менен от жалынын
Көрдім сенен жас қуаттың.

Саған арнап жайып құлаш,
Жұпар исін шашты гүлдер.
Табиғатпен мəңгі құрдас
Жастық сенсің - жақсы күндер.

Жусап жатқан шоқыдан
Жарқырайды түнде оттар.
Күндізгідей жақыннан
Көрінеді курорттар.

Қасында шың жалаңаш
Қоңсы қонған көкпенен.
Бауыры жас алма ағаш
Балаусадай көктеген.

Соғады бір таудан леп,
Желпінеді жаның жас.
Сен сұраған қайда, деп
Сонда жатыр қарындас.

Жол жүруге жиналып,
Тұрды біздің факультет...
Көп ішінде ұялып,
Қоштаспадым, ғафу ет...

Кездік талай даланы,
Көрдік талай қаланы.
Талай рет тауда өтті
География сабағы.

Қолда глобус - жер шары,
Араладық жартасты.
Институт кең залы
Табиғатпен жалғасты.

Поезбен де жүрдік біз,
Жер танабын қуырып.
Кемемен де жүздік біз,
Толқындардан сыр ұғып.

Барлық жүрген ізімді
Баяндармын-ай кейін.
Көрмеген соң көзіңді
Қызықтырып қайтейін...

Міне отырмыз сүйікті
Жағасында Волганың.
Тынық Дон кеп құйыпты,
Тұр алысып қолдарын.

Жұлдыз болып түскендей
Жағадағы тастарға.
Атылады күш керней
Толқындары аспанға.

Құшақ жая қуанып,
Екі өзенге көріскен.
Атын қатар суарып,
Тұр бір қазақ орыспен.

Адресім белгісіз,
Айта алмаймын деп хат жаз.
Аттанғалы біз тұрмыз
Алда Қырым, қарт Кавказ.

Күз келді тартып шат күйді
Қалаға, ауыл, қыстаққа.
Шалқиды, егін шалқиды,
Комбайндар — стартта.

Қызыл күрең дидары
Көзге жылы ұшырап.
Күз келді қызыл бидайды
Құшағына қысып ап;

Еңбектің жүрген ізіндей
Егіннің десте - баулары.
Ерлердің жарқын жүзіндей
Қырманның қызыл таулары.

Толқиды егін далада
Алтын жалын жел үрлеп,
Жүзеді ашық ауада
Жарыстың туы желбіреп.

Адымдап бізбен келеді
Бұлтармай бұл күз, бұл дала.
Олар да рапорт береді
Москва, Политбюроға.

Күн сəулесі жүгіріп,
Кезді алқапты қыдырып.
Ойнады орман үстінде
Шұғыла мың құбылып.

Барлап - байтақ даланы
Күннің көзі қарады.
Орман, орман — ну орман
Ортада егін аралы.

Белдеуіндей оралған,
Күзетші боп көк орман,
Қорғапты егін даласын
Аңызақтан, бораннан.

(Дүйсенге)
Майданнан алғаш келдім де,
Көйлекті тастап, жуындым.
Жаралы қолды көрді де,

Неге тыртық соншама?
Састырды мені бұл жолы,
Тым кіштентай болса да.
Үндемей қалдым түйіліп,

Алдымнан өтті ауыр күн;
Далақтап дауыл жүгіріп,
Жалақтап тілі жалынның.

Соғыс бұлты сұрлана.
Қорғағанда өзіңді,
Түскен еді бұл жара.
Əбден ұғып жас жаны,

Тұрғандай: - жоқ дауым, - деп,
Өзі байлай бастады,
Ботинкамның бауын кеп.
Өзі қолдан кигізіп,

Папасының жейдесін.
Бетінен бір сүйгізіп,
Өзі салды түймесін.
Кезек сүйіп көзінен

Қуана қарап мен тұрдым.
Дедім отты сезіммен:

Үзілген көк жиегінен
Жаңбырындай күзгі аспанның,
Домалайды иегіңнен
Мөлдір моншақ көз жастарың.

Жайқалған гүл желегіндей
Ен далада ескен еркін.
Жас бала едің сен ерімдей
Əлі күнге есте сол күн.

Көтеріп көл толқындарын,
Кең жазықта тұрды сағым.
Бұрқыраттың шөл құмдарын
Желмен ойнап тұлымшағың.

Қайта тартып жылдар сыйын,
Жайды əкеліп тағы алдыма.
Елестейді тұрған үйің
Бозшакөлдің табанында.

Қарай, қарай ай бататын
Əкетердей ертіп сені.
Терезеңнен оятатын,
Жаз айының шертіп желі.

Ұқсап байтақ дала туға
Көтергенде қызғалдағын,
Қарлығаштың қанатында
Сенің нəзік жүзді арманың.

Таныс күндер, алыс күндер...
Қайта шолып тұрмын бəрін.
Алма-кезек ауысты үндер -
Дауыстары құрбылардың.

Тəтті үмітті алда тұрған
Қол ұстасып қоса қуған.
Бақытыңа бола туған
Айрылыпсың қосағыңнан.

Жас көңілді шерлі қылып,
Жар қайғысы көпке кетер.
Сонда-дағы белді буып,
Көз жасыңды төкпе бекер.

Суретші екен бұл көктем,
Қойыпты көкті өрнектеп.
Қарсы алды оны құрметпен
Күн шуақтап, жер көктеп.

Құлпырды қырда желкілдеп,
Көктемнің гүлі өрімдей.
Шалқиды желі еркіндеп,
Келешек күннің лебіндей.

Советтік біздің осы елдің
Қуатты жастық шағындай.
Қызғалдақ көктем, қош келдің,
Жарқырап жүзің жалындай.

Керілген көк жібектей көк əлемі,
Тағы да келді көктем - күн əдемі.
Сен маған бұл көктемде кездеспедің,
Айтатын көңілімде сыр бар еді.

Ұлыңның көп ойладың жалғыздығын,
Бірақ та емес ұлың жалғыз бүгін.
Бақытты достарының ортасында
Келеді көріп өмір бар қызығын.

Көз жұмдың былтырғы өткен апрельде,
Табытың түсірілді тақыр жерге.
Жастықтың жалынымен бір жалғасып,
Ұзарған кəрі өмірің жатыр менде.

(Бейбітке)
Ақын көңіл өзендей есіп, тасып,
Қойдым үйге серіппелі бесікті асып.

Жас Мəуленов келеді есікті ашып.
Бар мінезім қалайша ауды бұған,
Дəл өзімнен даусы да айнымаған.
Қызғанбашы, жас ана қызғанбашы,

Солтүстікте бір жер бар
Аты оның Қарталы.
Қайда жүрсем Қарталы
Қиялымды тартады.

Аз ғой онда жазық маң,
Көп қой онда ормандар.
Тастамайды аузынан
Қарталыда болғандар.

Есетұғын қырынан
Қоңыр салқын кеш лебі.
Жүретұғын құрбылар
Көйлектері кестелі.

Жылы жүзді өздері
Жəне сондай бауырмал.
Шақыратын біздерді
Украин бауырлар.

Судыр-судыр қара орман
Сыбырлайтын кеш əнін.
Тыңдайтынбыз олардан
Өлеңдерін Лесяның.

Қалатынбыз біз білмей,
Өткендігін қалай түн.
Жалғасатын үзілмей,
Жыры Тарас, Абайдың.

Қарталыға құмартып,
Соға кеттім былтыр мен.
Құрбыларым гүл тартып,
Құшақ жайды күлкімен.

Көп өмірлер үлесінен құр қалып,
Көп жандарды кетті бізден жыл алып.
Əкем менің түсіме кеп енеді,
Түнде жатсам көлеңкедей ұрланып.

Күндіз күлген жолдастарың жоғалып,
Енді саған келмес ешкім оралып,
Əкем менің түсіме кеп енеді,
Оныменен бір келеді балалық.

Өмірінің соққан ерте сағаты,
Сүйеді əкем қалмай сабыр тағаты.
Орынымнан қозғала алмай отырам,
Инеліктей сынып қалған қанаты.

Дейді ол маған: «Өміріңді тілегем,
Жалғыз қалған өзің едің бір емен.
Жас төккенде жаралы боп майданда,
Жастығыңа мен ұрланып түнегем».

Кең дүниенің көрдім біраз тарлығын.
Бала кезгі ертегіңді сағындым,
Соны естіп келді енді қалғығым.
Кірпігіме тамшы жастар тізіліп,

Маңдайыма түсті əжімдер сызылып.
Жаңбыр жасым қойынына əкемнің
Тама берді талып түсіп, үзіліп.

Көктің күні өрттей сөніп батқанда,
Қара барқыт шапанын түн жапқанда,
Əкем мені əлдилейтін өлеңмен,
Қатты ауырып естен танып жатқанда.

Қөздерінен тамып төске бір бұршақ,
Түнеретін жауатұғын күнге ұсап.
Ысып жатқан маңдайыма тиетін
Қайран əке алақаны жұп-жүмсақ.

Қабағыма суық күннің сызы өтіп,
Жатқанымда жарық таңды күзетіп.
Қайран əкем отыратын басымда,
Ауып қалған жастығымды түзетіп.

Меніменен күтіп таңның арайын,
Айтатұғын əңгіменің талайын.
Соғатұғын қиялымен жаңғыртып,
Ертегінің сұлу, сырлы сарайын.

Топырақтың толқынына шым батып,
Елу жаста өміріңді ұрлатып.
Қайран əкем қалып едің деймін мен,
Сөйлейді əкем былайша деп тіл қатып:

Сенің үшін мен өліп ем біржола.
Менің жырым ескірген соң өмірде,
Мен жатып ем жазсын деп сен жыр жаңа.
Көздерінен тамды сонда бір бұршақ,

Түнерді ол жауатұғын күнге ұсап.
Тиді келіп маңдайыма тірілтіп,
Тіршіліктің алақаны жұп-жұмсақ.

Сенің ұшқан аймағыңда
Талай қиын жай болды.
Алып бардың майданыңа
Албырт ақын Байронды.

Бостандық пен еркін өмір
Болды сенің арманың —
Оған куə Эгей теңіз,
Оған куə тауларың...

Тауларыңа тұман қонды,
Көре алмадың жарық күн.
Белояннис құрбан болды,
Бақыты үшін халықтың.

Греция, арманыңа —
Жетемін деп тұр елің.
Ту ғып көтер, ал қолыңа
Белояннис жүрегін.

Шахтер нұсқап бір үйді
Кетті өзі бастап-ақ.
Көп екен өр, ылдиы,
Шамасы он баспалдақ.

Сатылар да сартылдап,
Өттік асу біз қанша.
Ашты есігін жарқылдап,
Шахтер жары Биғайша.

Алдымыздан ашылды
Бір есіктен бір есік.
Электр шам асулы,
Бөлмеде гүл тұр өсіп.

Батса керек жол қатты
Қалдым бір кез су сұрап.
Салқын суды саулатты
Кранды ағай бір бұрап.

Орнынан тез ол тұрып,
Деді:—«Шырақ, бұл ағаң.
Өз үйінде отырып,
Су ішеді Нұрадан».

Бұлбұл қанат
Көк тоғайда,
Тұрдық қарап
Көктегі айға.

Көздеріңдей мөлдіреген
Қарақаттар төнді төмен.
Тұрдың үнсіз,
Тұрдың тілсіз,

Құшағында қиялдың.
Бала кезім,
Қара көзің
Қадалғанда ұялдым.

Айтылмай-ақ сөз де бітті,
Айрылатын кез де жетті.
Бала кезім,
Қара көзім,

Кінəладың, білемін.
Бірақ сонда,
Тіл орнына,
Сөйлеп еді

Украина майданда
Маған да жігер, күш құйдың,
Көрдім ізін далаңда
Богдан Хмельницкийдің.

Дүбірлеген екпінмен
Тұрды Тарас үні кеп.
Днепрден өттім мен
Көп солдаттың бірі боп.

Қара торқа жеріңді
Жата қалып сүйіп мен,
Іздеп сенің кегіңді
Аттанғанмын Киевтен.

Қызыл тудың астында
Жүрді өзі Щорстың.
Аманкелді басты алға
Қасында ұлы орыстың.

Шақырып елі шаттыққа
Бейбітшілік, бірлікке.
Соңғы снаряд аттық та
Соғысқа қойдық бір нүкте.

Днепрдің жарында
Белгісіндей майданның.
Тұр Тарастың жанында
Ескерткіші Гайдардың.

Қанымыз бір бауырлас
Украина қойныңды аш,
Хуторларың ауылдас,
Құшағымыз айрылмас.

* * *
Жақын қалды барар жерің
Тұр аяулым, тұр ажарлым.
Таң алдында алакеуім

Таулары тұр Мұғаджардың.
Əрине, сен ойламадың,
Мұғаджарды жас шағыңда,
Өйткені сен ойнамадың,

Оның биік асқарында.
Бері келе дүниенің
Қарадың сен картасына.
Асыға бір ой жібердің

Сыры жұмбақ тау-тасына.
Талай қыс, жаз, күзді өткеріп,
Ешбір затқа елеңдемей.
Таулар тұрды тізбектеліп,

Тұрды таулар тас түйіле,
Қымтап, бүркеп құпиясын.
Білем ертең тасқа үңіле
Ойға шомып отырасың.

Поезд келіп жетті енді,
Тұр аяулым, тұр ажарлым!
Сені күтіп көптен бері
Таулары тұр Мұғаджардың.

Болса керек ұнаған
Шурабтың бұл аңғары.
Айналдыра ораған
Қырғызстан таулары.

Қойнындағы көмірін
Таулар қанша сақтады;
Айта алмайды қырғыздың
Көп жасаған қарттары.

Демін тартып ішіне
Талай ғасыр тіл қатпай,
Сыр алдырмай кісіге
Таулар тұрған жұмбақтай.

Қоры қанша көмірдің,
Қойнын қашан ашты құз? -
Иесі бұл өңірдің
Береді айтып жас қырғыз.

Жол салып тау шыңынан,
Өзі бастап Сергоның.
Көрсетіпті тығылған
Тас көмірін елге оның.

Үйір-үйір мың арал
Жағасында көк жартас.
Емес тіпті демалар,
Жарысады көл Балқаш!

Көрсем деп көп ойлаған
Келдім бүгін сені іздеп.
Неге атыңды қоймаған
Түу басында теңіз деп.

Жолаушым тым асықпа,
Көл Балқашқа қарай бер.
Балқаш шеті қашықта,
Балқаш шеті талай жер.

Аттары да əдемі,
Аралдары неткен көп.
Бұлт сияқты мəнері -
Теңіз Балқаш көкпеңбек.

Табиғаттың Балқашы
Бейне ақындай жаны кең,
Сырласады, байқашы,
Дүниенің бəрімен.

Демалыстың бірінде,
Ұмыттым мен ай, күнін,
Отырдық біз үйінде
Жұмағали Саинның.

Балконды ашып тастады,
Көрінді шыңдар ең алыс.
Өлеңдер туа бастады,
Өлеңге жоқ демалыс.

Бар табиғат тұрғандай,
Бір өзіңді əлдилеп.
Көкірегіңе құйғандай,
Құздан құлап əн-күй кеп.

Міне аспан əлемі,
Үстінде жоқ түйір бұлт.
Бəрі қандай əдемі,
Кім жасаған сұлу ғып!

Келіспестей менімен
Жұмағали тіл қатты.
Сұлулықтың жөнінен
Көп оқыпты кітапты.

Байқашы, сен ой тастап
Не артық адам жанынан.
Ол шын сұлу, ол асқақ
Табиғаттың тауынан.

Қалды ол бір кез кідіріп,
Есік кенет ашылды.
Кішкене қыз жүгіріп,
Мойнына кеп асылды.

Отырғызды жанына
Маңдайынан бір сүйіп.
Не боп қалды ақынға,
Неге қалды күрсініп?

Тұңғиық ой бар ма, əлде,
Тұрып қалды ол үнсіз.
Жайдары жан əлгінде
Қазір қалай көңілсіз.

Құшағымда қызы бұл
Украиндық досымның.
Қабырында қызыл гүл,
Қатты ұйқыда осы күн.

...Ауада ауыр доп жүзген
Қатаң айқас, қан майдан.
Жаралы едім... өткізген
Арқалап ол Айдардан.

Былтырғы жыл күзінде
Өмірі оның үзілді.
Соңғы тыныс кезінде:
«Сақта!..» - деді қызымды.

Осы саған өтініш.
Көз жұмды артқа қарайлай
Көңілде арман, өкініш.
Талай сырды қозғаған

Партизанның кезі бұл.
Содан бері өз балам -
Біздің үйдің қызы бұл...»
Жатты майдан сипаты

Əжімінде жүзінің.
Саусағымен сипады
Кекіл шашын қызының.
Тіл қатып, сөз қоспадым,

Енді үнсіз ұғындық...
Достық екен, достарым,
Дүниедегі сұлулық.
* * *

Жас күнімнің серігі
Жамбылдың ақша таулары.
Төсінде бұлақ гүрілі,
Жайқалған бақша-баулары.

Қынатас қия баспалдақ,
Шықтардың таңғы ылғалы.
Əкеткен мені аспанға ап,
Жамбылдың биік шыңдары.

Тауына беріп бір айбын,
Кетпеген жазда қыс қары.
Қиқу салған құстары,
Ойнаған бұлттар ұшпалы.

Қиялым желдей шарлады,
Жолдасым ең жас күнгі.
Жамбылдың биік таулары,
Бұлақтар бұйра тасқынды.

* * *
Бір өмірім жете ме, əлде,
Жетпей ме, əлде, білмеймін.
Түндер бойы тыным алмай,

Ойдың отын үрлеймін.
Бір өмір не, бір өмір не,
Берші маған мың өмір.
Бұл өмірден күндей күлген,

Өтпейінші тым жеңіл.
* * *
Айналғандай тасқынға
Біртіндеп бүкіл жер жүзі.

Жатқандай аспан астында
Жалғыз-ақ Каспий теңізі.
Жөңкіліп толқын тоқтайды,
Жартасқа соғып тебіндеп.

Тағы да тағат таппайды,
Сақылдап жалын жел үрлеп.
Жалпақ жон асау жайындай
Толқындар тулап ойнаған.

Балықшы одан тайынбай,
Қайығын қарсы айдаған.

Сұрапыл кезең өткендей,
Қалғандай қатер артында.
Енді ол көкке жеткендей,
Толқыннан мініп толқынға.

* * *
Аттанарда махаббат,
Көзіңде ыстық жас бар-ды.
Кеткем сонда аркалап,