Оқулық

«Білім беруді дамытудың Федералдық институты »

») Федералдық мемлекеттік автономды мекемесімен «Технологиялық үрдістерді және өндірісті (салалар бойынша) автоматтандыру», «Машина жасау технологисы» мамандықтары бойынша кәсіби орта білім беру бағдарламаларын жүзеге асырушы білім беру мекемелеріндегі оқу

10- басылым, стереотиптік

ӘОЖ 81.5(075.32) КБЖ 32.965я723

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес ««ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19,

; ААҚ МНПК«Авионика» технологиялық бөлімінің бас маманы, техника ғылымдарының кандидаты

білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / В.   Ю.   Шишмарёв.   —   10-   басылым.,   стер.   —   М.   :

«Академия» баспа орталығы, 2016. — 352 б.

Оқулық «Технологиялық үрдістерді және өндірісті (салалар бойынша) автоматтандыру», «Машина жасау технологисы» мамандықтары үшін ФГОС СПО сәйкес кәсіби модульдерді игеру барысында қолданылуы мүмкін. Өнімділікті арттыру мен өндірісті тиімді ету жолдары сипатталған. Жүк тиеуді автоматтандыру сұрақтары және дайындық қондырғылары, дайындау-мөрлеу жұмыстары, темір кесу құрылғыларында бұйымдарды өңдеу, СЕЖ жүйелері, автоматтық желілер, жинау және бақылауды автоматтандыру. Автоматтандырудың маңызды/перспективті бағыттары қарастырылған: өнеркәсіптік жұмыстар, робототехнологиялық кешендер және икемді өндірістік жүйелер. Орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттері үшін. Автоматтандыру бойынша тәжірибелік тапсырмалар орындаумен айналысушы мамандарға пайдалы болуы мүмкін.

ӘОЖ 681.5(075.32) КБЖ 32.965я723

Технологиялық үрдістерді автоматтандыру да, кез-келген басқа ғылымдар сияқты қарастырылатын құбылыстар, шешілетін мәселе және туындайтын сұрақтардың бірегей талқылануын қамтамасыз ету үшін нақты және дәл негізгі түсініктерді иеленуі тиіс.

«Автоматтандыру» сөзі гректің «автоматос» сөзінен шыққан, бұл «өздігінен қозғалатын» деген ұғымды білдіреді. Біз «автоматтандыру» терминін гректің «автоматос» сөзінің сөзбе-сөз аударылуындағыдай емес, оны адам қатысуынсыз өндірістік үрдіс операциясының орындалуы тиіс әрекетінен, оның бақылануын қоса алғандағы барлық әрекеттердің үздіксіз жүзеге асырылуы деп білеміз. Адам тек құрылғыны қосып және оның жұмыс істеуін ғана бақылайды. Автоматтандыру үрдістері белгілі бір іс-әрекетті орындаумен қатар, көңіл көтеру мақсатында қолдануға арналған түрлі автоматтар жасаушы ғалымдар мен тәжірибе жасаушылар жұмыстарын. б.э.д. І ғасырдың басында Герон Александрийский «Пневматика» және «Ме- ханика» жұмыстарында онымен және оның ұстазы Ктесибимен жасалған автоматтардың сипаттамасын келтірді: онда шіркеу есіктерін ашуға және құрбандық шырағын жағуға арналған пневматикалық автоматты; таксометрді еске салатын жолдың ұзақтығын автоматты өлшеуге арналған сулы ағзаны; «қасиетті» суды сатуға арналған автоматты — сусындар сатуға арналған автоматтың бір үлгісі; механикалық қуыршақтар сахнасын сипаттады. Геронның ойлары өз заманында кеңінен қолданыс таппады. І ғасырдың орталарында әрекет етулері адам іс-әрекеттеріне ұқсас автоматтар шығарыла бастаған. XІІІ ғасырда неміс философ-схоласты және алхимигі Альберт фон Больштадт есіктерді ашып және жауып тұруға арналған «темір адам» құрастырған болатын. VІІІ ғасырда швейцар сағат жөндеушілері Пьер Дро мен оның ұлы Анри қаздың қауырсынынан қағазға жазу жазатын механикалық жазғышты жасап шығарды: механикалық суретші адамның басы мен мүсіндерн сала бастаған; сол сияқты музыкалық пьесаны орындаушы механикалық пианистті жасаған. Дролар сиқыр жасады деген айып тағылып, жасауылдармен түрмеге жабылды. XVІІІ ғасырда орыстың өздігінен үйренуші механигі И.П. Кулибин жұмыртқа көлеміндегі сағатқа таңылған «автоматтар сахнасын» жасады. Әр сағат сайын сағат жабынының есігі айқара ашылып және әуенге айнала билеген мүсіндерді көруге мүмкіндік болатын. Бұл «Театр» Петербургтегі Мемлекеттік Эрмитажда сақталған. XVІІІ соңы — XІX ғасырдың бас кезінде Еуропада өнеркәсіптік төңкеріс кезеңінде автоматтандыруды өндіріске енгізе бастайды.  1765

жылы И. И. Ползуновтың бу машинасының қазандығындағы  су деңгейін автоматты реттеушісі, 1784 жылы — Д. Уаттың бу машинасы жылдамдығын автоматты реттеушісі, 1804— 1808 жылдары — Жаккард перфотаспасынан тігін станоктарын бағдарламалық басқару жүйесі пайда болады. Автоматтандырудың жүз елу жылға созылған бұл кезеңі ғылым мен техникада зор рөль атқарып және машина жасауда өндірістік үрдістерді жоғары қарқынмен автоматтандыруға мүмкіндік беретін автоматтандырудың негізгі қағидаттарын анықтауға алып келді.

Технологиялық үрдістерді автоматтандыру деп технологиялық үрдістердегі немесе оның құраушы бөліктеріндегі еңбек шығындарын қысқарту, өндіріс жағдайын жақсарту, өндіріс көлемін және өнім сапасын арттыру мақсатында адам қатысуынсыз іс- әрекеттердің орындалуы және бақылануының жүзеге асырылуында өлі табиғат энергиясын қолдануды айтады. Бұл жердегі адамның қызметі –  машина  жұмысын бақылау, берілген (салынған) үрдістерден ауытқудың алдын-алу, автоматты машинаны басқа бұйым жасауға ауыстыру. Оған қоса, адам әрбір бұйым жасалу барысына қатысуы міндетті емес, ал бос уақытында бірқатар автоматтарға қызмет көрсету жүктеледі. Жұмысшы жоғары біліктілікке қол жеткізіп және үйлестіруші атанады, жұмысшы мен инженерлік-техникалық қызметкер арасындағы алшақтық жойылады. Автоматты түрде жұмыс істейтін машинада жүрістерді жұмыс жүрісі және бос жүрістер деп қарастырады. Соңғысы көмекші өткізілім және көмекші жүрістерден құралады. Жұмыс жүрісі барысында машина бөліктерінің қозғалысы тікелей өңдеуге әкеледі, мысалы, жаңқаны шешіп алу, үстін жабу және т.б. Қосалқы ауысулар барысында көлік бөлшектерінің қозғалысы  дайын бөлшектерді беру, орнату және бекіту, дайын бөлшектерді ағыту және шешу, жылдамдық пен қарқынды ауыстырып отыруға, станокты қосу және өшіруге және тағы басқалары үшін қызмет етеді. Қосалқы ауысулар барысында көлік бөлшектерінің қозғалысы өңделуші құралды жақындатып және ағытып алуға қызмет етеді. Көлік жасауда автоматтар және жартылай автоматтар кеңінен қолданылады. Жартылай автоматтарда көліктің жұмысы атқару айналымы автоматты түрде жүргізіледі, яғни, станокта қарқынды түрде құрылғыларды беру, жеделдетілген беру түрінен жұмыс атқару түріне ауысу, құрылғының шығуына дейінгі жұмысшы беруінің жұмысы (қайта жүгіртіп өту), жұмысшы берілісінен кері қарқынды түрге қайта ауыстырылу, кері айналым барысында құралкүймешегінің (үстелдің) тоқтауы автоматтандырылған. Айналым тек жұмысшының араласуы барысында қайта жүзеге асырылуы  мүмкін  (дайын  бұйымды  ағытып  алу,  жаңа  дайын

бөлшектерді тиеу және бекіту, станоктың берілісін тоқтату). Автоматтарда барлық қозғалыстар мен ауысулар жұмысшының қатысуынсыз жүзеге асырылады. Оларда бақылау, автоматтарды қосу және қайта қосу бойынша қосымша ауысулар автоматтандырылмаған. Кәсіпорынның инженерлік-техникалық қызметкерлеріне бақылау, автоматтарды қосу және қайта қосу бойынша қосымша ауысуларды автоматтандыру бойынша жұмыстар жүргізу қажеттілігі туындайды. Өндірісті технологиялық дайындаудың бірегей жүйесінің мемлекеттік стандарттарында технологиялық үрдістердің автоматтандырылу жағдайының сапалық және сандық бағалануы қарастырылады. Сапалық бағалауды үш көрсеткіш арқылы жүзеге асырады: түріне, деңгейіне, санатына байланысты. Түріне қарай жартылай және толық, жекелеген және кешенді, алғашқы және екінші ретті автоматтандырылу деп бөледі.

Жекелеген автоматтандыру деп , басқаруды қоса  алғандағы адам энергиясы шығындарының қандай да бір бөлігін өлі табиғат энергиясының шығындарымен ауыстырылуын айтады.

Толық автаматтандыру деп, технологиялық үрдістер және олардың жүйелерінің барлық адами энергия шығындарының механикалық түрде  басқару және автоматтандырылған түрдегі қосудан басқа кезеңінің өлі табиғат энергиясымен ауыстырыла отырып автоматтандырылуын айтады.

Бірегей автоматтандырылу деп, технологиялық үрдістердің немесе технологиялық үрдістер жүйесінің алғашқы құрамдас бөліктерінің бірінің автоматтандырылу барысында басқаруды қоса алғандағы, жартылай немесе толығымен автоматтандырылуын айтады. Мысалы, токарлық операцияларда бұйымдарды бұрау немесе ағыту автоматтандырылған: бұйымдарды өңдеу операциялардың бесеуінің бірі автоматтандырылған және тағы басқа. Кешенді автоматтандыру деп, технологиялық үрдістердің немесе технологиялық үрдістер жүйесінің екі немесе одан да көп құрамдас бөліктерінің бірінің автоматтандырылу барысында басқаруды қоса алғандағы, жартылай немесе толығымен автоматтандырылуын айтады. Құрамдас бөліктерінің толығымен автоматтандырылған жағдайында толық кешенді автоматтандырылуға қол жеткізуге болады. Мысалы, технологиялық үрдістің барлық бес операциясы автоматтандырылған.

жүйелерінің автоматтандырылуына дейін оны автоматтандыруда адам энергиясы пайдаланылған автоматтандырылуды айтады. Екінші ретті автоматтандырылу деп, технологиялық үрдістер мен олардың жүйелерінің автоматтандырылуына дейін оны автоматтандыруда адам энергиясы, сонымен қатар, өлі табиғат энергиясы қатар қолданылған автоматтандырылуды айтады. Мысалы,     станоктарда     орнатылған     автоматты        бақылау құрылғыларының орнына, құрылғыны ұзақ мерзім пайдалану барысында, одан әрі жақсартылған, жоғары дәлдік пен өнімділікті қамтамасыз ететін құрылғылардың орнатылуы. Техникалық үрдіс тек алғашқы автоматтандыруға негізделіп қана қоймай, сонымен қатар, автоматты жүйелерді пайдалану тәжірибелерін біріктіру нәтижесіндегі ғалымдар мен тәжірибе жасаушылар ойларының іс жүзінде екінші ретті жүзеге асырылуына негізделген. Автоматтандырудың бір операциядан мемлекеттік стандарт бойынша барлық өнеркәсіпте қолданылуына дейінгі енгізу деңгейі 1 ден 10 ға дейінгі сандармен белгіленеді: 1 — бірегей технологиялық операция; 2 — аяқталған технологиялық үрдіс; 3 — өндірістік аумақта (бөлімде) орындалатын технологиялық үрдістер жүйесі; 4 Үрдістерді автоматтандыру барысында, үрдісті орындауға жұмсалатын уақыттың бір бөлшегі

шт

м жұмысшының қатысуынсыз машина көмегімен жүзеге асырылса, және уақыттың бір бөлшегі

р

жұмысшының қатысуымен жұмсалады .

Машина уақытының

м

жалпы үрдіс операциясының орындалу

м

К= Tм/(T м

р

) – Tм /

шт . оған жұмысшы уақыты, кейде қолмен жұмыс істеу уақытын жаппайтын бос жүрістер уақыты да кіреді, мысалы, автоматтағы бұйымға құралды жылдам беру (қосалқы жүріс) немесе бұранданы жұмыс аумағына беру және бұрау автоматында оны бекіту (қосалқы ауысулар). Қосалқы ауысуларға қаншалықты аз уақыт жұмсалса, станоктың өнімділігі соншалықты жоғары болады.

Автоматтандыру коэффициентін арттыру үшін егеу, ауыстыру, құралдарды орнату және реттеуге, көлік механизмін жөндеу және реттеу, материал толтыру немесе дайындау, қалдықтарды жинау, дайын бұйымдарды тапсыру, станоктың баптаулары бұзылу нәтижесіндегі алынған ақаулы бұйымдарды жою, ауысым аяқталуы кезіне станокты дайындау және тапсыру және тағы сол сияқты жұмыстарға кететін уақытты азайту қажет. Автоматтандыру коэффициенті неғұрлым жоғары болған сайын, операцияға адамның қатысуы соғұрлым азаяды.

«Үрдіс» термині табиғат өнімі мен еңбек арасындағы қажетті нәтижеге қол жеткізуге бағытталған өзара реттелген әрекет деп түсіндіріледі.

Өндіріс екі түрлі мағынаға ие. Алғашқысы «кәсіпорын», «зауыт», «фабрика», «телім» және басқалармен байланысты болса, ал екіншісі — «үрдіс» терминімен байланысты, мысалы, өндірістік үрдіс немесе өндіріс үрдісі. Алғашқы түсінік мағынасын қарастырайық.

Өндіріс

Өндіріс сипаттамасы ол туралы келесідей ақпараттарды қамтиды: Одан басқа, қызмет ету ортасы, автоматтандырылу деңгейі, үзіліссіздігі және басқа да ортасы туралы ақпараттың маңыздылығы зор. Әдетте өндіріс онда өндіріліетін негізгі өнім түрі бойынша сипатталады: көлік жаску зауыты, жабын/корпус бұйымдар цехы, тісті дөңгелек аумағы, гальваникалық жабын бөлімі және басқалар.

Өндірістік үрдіс

Осылайша, тұтастай зауыт немесе цехтың, бөлімнің, телімнің, қызметтің, станоктың, қондырғының технологиялық жүйесі түріндегі кіші құрылымдарына дейін өндірістік үрдісі туралы айтуға болады. Өндірістік үрдістің негізгі кезеңдеріне келесілер жатуы мүмкін: дайын өнімдерді алу және қоймаға сақтау, оларды жұмысшы аумағына (орындарына) жеткізу, өңдеудің алуан түрлері, жартылай өнімдерді жұмысшы аумақтары (орындары) арасында тасымалдау, сапа бақылауы, қоймада сақтау, бөлшектерді жинау, сынау, реттеу, бояу, әрлеу, қаптау және жөнелту. Көлік жасау зауытындағы өндірістік үрдістің түрлі кезеңдері бөлек цехтарда немесе бір цехта орындалуы мүмкін. Алғашқы жағдайда, өнім жасаудың өндірістік үрдісін бөліктерге бөліп және сәйкесінше орындалатын өндірістік үрдіс деп атайды, мысалы, дайындау, жинау, механикалық цехтарда және т. б. Екінші жағдайда, үрдісті кешенді өндіріс деп атайды.

Технологиялық үрдіс

Технологиялық үрдіс өндірістік үрдістің негізгі бір бөлігі болып табылады, сондықтан да, өндірістік негізгі өнімге қатысты негізгі немесе көмекші қызмет атқаратындығына байланыссыз аталған өндірістік жүйенің кез-келген бөлімшесінде технологиялық үрдістің орын алуы туралы айтуға болады. Шындығында, кез-келген өндіріс қызметтік бөлімшелер түріндегі өзінің ұйымдық құрылымына ие: цехтар, бөлімдер, қызметтер, телімдер және басқалары. Технологиялық үрдіс сонымен қатар, белгілі бір элементтер құрылымына ие болады. Бастапқыда бұл элементтер механикалық өңдеу саласына қатысты болатын. Қазіргі таңда оларға технологиялық әсер ету әдістері жан-жақты қамтылған жалпы ұғым беру қажет: термикалық өңдеу, химиялық өңдеу, жинақтау, сонымен қатар, тасымалдау және қоймада сақтау және тағы басқалар.

(еңбек құралы қасиетін өзгертетін әсер етудің технологиялық әдістері үшін) — аталған бұйымның талап етілетін параметрлерін қалыптастыратын бір ретті технологиялық үзіліссіз әрекет ету (кеңауқымдылық, қаттылық, үстіңгі беткей сапалығы және басқалар.). Жалпы жағдайда бұл белгілі бір (тұрақты немесе өзгермелі) құрал параметрлерімен, технологиялық орта (қыздыру, салқындату, химиялық өңдеу және басқалар) параметрлерімен, үстіңгі беткей немесе байланыстыру кинематикасымен кейбір қарпайым түрдегі аяқталған технологиялық айналым. Жинақтау үрдісінің балама элементі болып байланыстыру – екі бұйымды байланыстыруды қалыптастырудың технологиялық үздіксіз айналымы табылады.

Технологиялық ауысу

бірдей технологиялық жарақтандыру құралдарымен орындалады.

Жұмысшы жүрістері бір ауысу ішінде технологиялық реттелген. Мысалы, ойықтағы бұранданы кесу тек сол бұрандаға қол жеткізілгеннен кейін мүмкін болады.

Қабылдау

Төсемелеу

Технологиялық операция

Бағыт

Қарастырылып отырған технологиялық және өндірістік үрдіс элементтері уақытқа қарай ретімен, қатар немесе қатарынан ретімен орындалуы мүмкін. Көрсетілген элементтердің бірігуі үрдістің созылуын қысқарту әдістерінің бірі болып табылады. «Элементтердің қызметтік бірігуі» ұғымын және ұйымдастыру негізінде олардың бірігуін араластыруға болмайды. Сонымен, дәстүрлі жинақталған бір жұмысшы айналдырық көпмақсатта қолданылатын станок құрастыру негізінде технологиялық өзара әрекет етудің (егеу, ою және басқа.) түрлі әдістерін біріктіреді, алайда оларды уақытқа қарай біріктірмейді және құрылымына қарай реттілікте жұмыс істейтін станок болып қала береді.

Үрдіс        элементтерін        технологиялық үздіксіз                жүзеге                асыру                шарттары бұзылған жағдайда, аталған үрдістің топтастыру        деңгейінің                құрылымы бұзылуына жататын олардың бөлікке бөлініп                кетуі        орын                алады.                Бұл жағдайды бұйымды өңдеу барысында қарастырайық                (1.1-сурет).        Талап етіліп отырған А беткейіне қол жеткізу үшін үш жұмысшы жүрісін жасауымыз қажет (1. 2. 3), ал

беткейі үшін  - екі жұмысшы   жүріс і (1, 2).

Алғашқысы сәйкесінше орындалған бір (1) және (1, 2) екі жұмысшы жүрісін біріктіру арқала жүзеге асырылған, ал екіншісі — бір жұмысшы жүрісі кезінде екі жұмысшы жүрісін (2. 3) жасау арқылы жүзеге асырылған. Технологиялық үрдістің техникалық-ұйымдық құрылымының барлық жан-жақтылығын көрсету үшін 1.2. суретке назар аударайық. Көріп отырғандай, ұйым бойынша ең қарапайым технологиялық үрдіс өз кезегінде бір жұмысшы жүрісі барысында бір ауысудан тұратын бір қондырғыдан құралады.

1.2 Сурет. Технологиялық үрдістер құрылымы

Сәйкесінше ұйымдастырылуы жағынан күрделі технологиялық үрдісте жоғары деңгейдің әрбір құрылымдық элементі төменгі деңгейдің бірнеше элементтерінен құралады. Әрбір үрдісті орындаған сайын жұмысшы белгілі бір еңбек көлемін жұмсайды. Қалыпты сапалық жағдайдағы еңбек шығындарын оның ұзақтылығымен, яғни, ол шығындалатын уақыт көлемімен өлшейді.

Үрдістің еңбек сыйымдылығы

Станоктардың жұмыспен қамтылуын есептеу үшін және олардың аталған жұмысты орындаулары үшін «станок сыйымдылығы» ұғымы қолданылады.

Станок сыйымдылығы

Еңбекті қалыпты ету және өндірістік үрдісті жоспарлау үшін уақыт нормасы/қалпы қолданылады — бұл қалыпты қарқынды өндірістік жағдайда қандай да бір үрдіс немесе толық орындалуы қажетті технологиялық үрдіске талап етілетін біліктегі жұмысшы немесе жұмысшылар тобына бекітілген уақыт. Ол жұмыс біліктілігін көрсетумен уақыт бірлігінде өлшенеді, мысалы, 4- разрядтық жұмысшының 7 сағаты. Аз еңбек шығңындары орын алатын үрдістерді қалыпты ету барысында уақыт шығындары туралы түсінікті жасалатын өнім нормасы/қалпы береді – бұл уақыт нормасына кері шама болып табылады.

Өндіру нормасы

Өндірістік айналым/цикл

Шығару бағдарламасы

Шығару көлемі

Босату топтамасы

Шығару жылдамдығы — көліктің, оны құраушы бірліктерінің, белгілі бір атаудағы бұйым және өнімдердің, көлемдері мен орындалуының өндірісте кезекті орындалуы орын алатын уақыт аралығы. Егер көлікті 3 минуттық тактіде жасайды десе, яғни зауыт әрбір үш минутта көлік шығарады деген сөз.

Шығару ырғағы

Зауыт бөлімшесінің (цехтың, өндірістік аумақтың) өндірістік қызметінің тиімділік көрсеткіштерінің бірі болып олармен жүзеге асырылатын өндірістік үрдіс өнімділігі табылады. Бұл көрсеткіштің мәні тек құрылғы және жұмысшы еңбегі өнімділігіне ғана байланысты болмайды, сонымен қатар, ұйым деңгейіне, өндірістік үрдістің жоспарлануына және оны басқаруға да байланысты болады. Шындығында, егер өз уақытында дайындалатын өнім, кесуші құрылғылар мен қажетті техникалық құжаттар жеткізілмесе, егер өндірістік жүйенің барлық топтарының жұмыстары үйлесімді жүзеге асырылмаса, жоғары өнімділікті станоктар мен жұмысшы күші мүмкінділігі толыққанды пайдаланылмайды.

Өндірістік үрдіс өнімділігі — бұл бұйымның бекітілген номенклатурасында тікелей қатысушы барлық жұмысшылар тобының интегралдық көрсеткіші. Бұл көрсеткішті жұмысты орындауға негізгі жұмысшы күші қатысуы азайып, өнім жасаудың технологиялық үрдісі қызметін қамтамасыз ететін көмекші персонал рөлінің артуы орын алатын автоматтандырылған өндіріс үрдісінің тиімділігін бағалау барысында қолдануға ыңғайлы. Өндірістік үрдістің өнімділігі уақыт бірлігінде дана, тонна, рубльде өлшенетін өнім көлемімен бағаланады.

Өндірістік үрдістің өнімділігін арттыруға үш тәсілмен қол жеткізуге болады. А л ғ а ш қ ы т ә с і л қарқындылыққа келіп тіреледі, яғни, технологиялық үрдістер режимін арттыру және оларды орындау уақытымен біріктіру. Мысалы, дайын өнімді өңдеу барысында станокта құралды ауыстыру, жаңа өнімдер әкелу және басқа жұмыстар жасалады. Е к і н ш і т ә с і л өндірістік жүйенің жұмыс ұзақтылығын арттырудан құралады, табиғи шегі — тәулігіне 24 сағат, бұл 3 ауысымды жұмысқа сай келеді. Бұл бағыт өндірістік құрылғының

күрделенуі және қымбаттауымен маңыздылығы артып келеді.

Оған қоса, адамдардың көп ауысымды жұмыс режимінің жағымсыз жақтарына жататын күрделі әлеуметтік мәселелерді ескеру қажет. Бұл мәселелердің табысты шешімі барлық өндіріс үрдістерін автоматтандырумен көзделеді. Анығында, бұл автоматтық режимдегі өндірістік жүйенің жекелеген жұмысымен және өндірістік жүйенің сенімділігі және істен шықпайтындығымен байланысты күрделі ғылыми және техникалық міндеттерді шешуді алға тартады. Ү ш і н ш і т ә с і л ішкі қор есебінен өндірістік жүйенің өндіру қабілетін арттыруға негізделеді: оның жұмыс істеуін ұйымдастыруды жақсарту және құрылғының технологиялық мүмкіндіктерін кеңейту. Бұл қолда бар құрылғыны қайта жарақтандыру немесе жаңа құрылғы алу, жақсартылған әдістер пайдалану есебінен өндірістік персоналдың еңбек өнімділігін арттыру және бұйым жасау циклын қысқарту әдісімен жүзеге асырылады. Мысалы, беттік материалмен бұйымды жабындаудың тиімділігі, өңдеу дәлдігін арттыру әдістерін ойлап табу жұмысшы жүрісі санының қысқаруына және тіптен бұйымды басқа станокта одан әрі өңдеуді болдырмауға әкеледі.

1.3.        Өндіріс типтері және түрлері Бұйым жасап шығару бағдарламасының түрлілігі өндірісті шартты түрде үш типке бөлінуіне әкеп соқтырды: біртекті, топтамалы және жаппай.

Біртекті өндіріс

Топтамалы өндіріс

Жаппай өндіріс

үрдіс орын алған кезде ұзақ уақыт ішінде өзгеріссіз сызба бойынша көптеген көлемде аз өнім түрінің технологиялық және ұйымдық үзіліссіз өндірісі. Жаппай өндіріс өнімдері болып көліктер, тракторлар, электр қозғалтқыштар және сол сияқтылар саналады. Өндірістің қандай да бір типке жатқызылуы тек өнім көлеміне ған байланысты емес, сонымен қатар, өнімнің ерекшеліктеріне де байланысты. Мысалы, жылына қол сағаттардың сынамалы түрінің мыңдаған данасын жасап шығару біртекті өндірісті білдіреді. Өндірісті үш типке бөлудің шарттары бір зауытта, бір цехта бір бұйым бір данада шығарылса, басқалары – кезеңімен қайталанып топтама түрінде, үшіншілері – үзіліссіз шығарылады.

Өндіріс типін анықтау үшін үрдісті бекіту коэффициентін қолдануға болады. k з.о _ п оп

Мұндағы, п оп

МЕСТ өндіріс типтеріне байланысты үрдістерді бекіту коэффициенттерінің келесідей мәндерін ұсынады: бірегей өндіріс үшін — 40 жоғары; майда топтамалық өндіріс үшін — 20 дан 40 дейінгі; топтамалық өндіріс үшін — 10 нан 20 дейінгі; ірі оптамалы өндіріс үшін — 1 ден жоғары 10 қоса алғанда; жаппай өндіріс үшін

Мысалы, өндіріс орындарында темір кесетін құрылғының 20 бірлігі болатын болса, ал аталған орындағы орындалуы тиіс түрлі технологиялық үрдістің саны 60 тең болса, онда бекіту коэффициенті:

k з . о =

Осылайша, ұйымдастырылу тұрғысынан өндіріс типтері бір жұмыс орнында орындалатын үрдістер санымен сипатталады, ал бұл өз кезегінде, қолданылатын құрылғынынң ерекшеліктері мен мамандану деңгейін анықтайды Осыған байланысты өндіріс типтерін өнім көлемі және өндірілетін өнім көлемінің  салмағын 1.1.  кестеде  келтірілген деректерге байланысты анықтауға болады.

Қолдану саласына қарай өндіріс екі түрге бөлінеді: ағынды және ағынсыз.

Өндіріс типін анықтауға арналған бейіндік деректер

Ағынды өндіріс оның үздіксіз және тегістілігімен сипатталады. Ағынды өндірісте бұйым бірінші үрдіс аяқталғаннан кейін кедергісіз екінші үрдіске беріледі, одан кейін үшіншіге және тағы басқаларға, дайындалған бұйым бірден жинауға келіп түседі. Осылайша, бұйым жасау мен оны жинау үздіксіз қозғалыста болады, оған қоса, бұл қозғалыстың жылдамдығы белгілі бір уақыт аралығындағы өнім шығару тактысына бағынышты болады.

Ағынсыз өндіріс бұйым жасау үрдісінде жартылай шикізаттың бір тегіс емес қозғалысымен сипатталады, яғни, бұйым жасаудың технологиялық үрдісі үрдісті орындаудың түрлі ұзақтығы нәтижесінде үзіліске ұшырайды, ал жартылай шикізаттар жұмыс орындары мен қоймаларда жиналып қалады. Бұйымдар жинауды тек қоймада олардың толық топтамасы болған жағдайда ғана бастайды. Ағынсыз өндірісте өндіріс тактысы болмайды, ал өндірістік үрдіс бұйым жасаудың еңбек сыйымдылығы және жоспарлы мерзімдерді есепке алумен жасалған кесте бойынша реттеледі. Өндірістің әрбір түрінің өз қолдану аясы бар. Өндірістің ағындық түрде ұйымдастырылуы жаппай өндірісте, ал ағынсыз түрі біртекті және топтамалы өндірісте кездеседі.

1.4. Өндірісті автоматтандырудың негізгі артықшылықтары Өндірістік үрдістерді автоматтандыру ( Ө Ү А ) деп жаңа үдемелі технологиялық үрдістерді жасап шығару бойынша техникалық шаралар кешенін және олардың негізінде адамның тікелей қатысуынсыз бұйым жасау бойынша барлық негізгі және көмекші үрдістерді орындайтын жоғары өнімділікті құрылғы жасауды айтады. ӨҮА жаңа техника жасаудың кешенді- технологиялық және экономикалық міндеті болып табылады.

Автоматтандыруға әркез механикаландыру балама болатын — бұл оператор басқаратын технологиялық құрылғы негізінде өндірістік үрдістердің жартылай (алғашқы ретті) автоматтандырылуы. Одан басқа, ол бұйымды бақылау, құрылғыны реттеу және қосу, бұйымды тиеу-түсіруді, яғни қосымша үрдістерді жүзеге асырады. Механикаландыру нақты өндірістің автоматтандырылуымен жеткілікті түрде тиімді үйлесім  таба алады, бірақ ӨҮА ғана өнімнің жоғары өнімділігі барысында жоғары сапаны қамтамасыз ете алады. Өндірістік үрдістердің механикаландырылу және автоматтандырылу жағдайының сапалық және сандық бағалануы қарастырылады. Маңызды сапалық көрсеткіш — α. Автоматтандырылу деңгейі. Ол автоматта, желіде, аумақта орындалатын автоматтандырылған үрдістердің (ауысулар) п авт

жалпы үрдістер (ауысулар) п общ

санына қатынасымен анықталады: α = п авт / п

обш ’ α шамасы өндіріс типіне байланыс  болады. Егер біртекті өндірісте α шамасы 0.1 ...

шамаларынан аспайтын болса, онда жаппай өндірісте ол 0.8...0.9 шамаларын құрайды.

Автомат (гректің automatos — өздігінен әрекет етуші) — қабылдау, өзгерту, энергия, материал, ақпарат беру және пайдалану үрдістерін адамның қатысуынсыз белгіленген бағдарлама бойынша орындайтын өз бетінше әрекет етуші құрылғы немесе құрылғылар жиынтығы.

Егер жұмыс айналымын қайта жаңартуға адам қатысуы қажет етілсе, бұл құрылғы жартылай автомат деп аталады. Белгілі бір уақыт аралығында қайталанатын жұмыс айналымдарын орындауда адам қатысуын қажет етпейтін үрдіс, құрылғы немесе өндіріс

Егер үрдістің жартысы автоматты түрде жүзеге асырылып, ал екінші бір бөлігі оператор қатысуын қажет етсе, онда бұндай үрдіс

Өндірістік үрдістің автоматтандырылу деңгейі бұл үрдісті басқарулда опператор қатысуының қажетті үлесімен анықталады. Толық автоматтандырылу барысында белгілі бір уақыт ішінде адам қатысуы тіптен қажет етілмейді. Бұл уақыт қаншалықты ұзақ болса, соншылықты автоматтандырылу деңгейі жоғары болады.

Адамсыз режим жұмысы деп адам қатысуынсыз кем дегенде бір өндірістік ауысым (8 сағат) бойы станок, өндірістік аумақ, цех, тұтастай бір зауыттың автоматты жұмыс істеуі барысындағы автоматтандырылу деңгейін атайды. Қолмен басқарылатын балама жүйелермен салыстырғанда өндірістік жүйелерді автоматты басқарудың техникалық ерекшеліктері  келесідей:  үрдістің  жалғасуының  жылдамдығын,

сәйкесінше, өндірістік құрылғының өнімділігін арттыруға мүмкіндік беретін өте жоғары жылдам әрекет ету: материалдар мен энергияны үнемді шығындау барысында өнімнің жоғары спалығын қамтамасыз ететін үрдістерді өте жоғары және сапалы түрде тұрақты басқару; адамға ауыр, зиянды және қауіпті жағдайларда автоматтардың жұмыс істеу мүмкіндігі; жұмыс қарқынының тұрақтылығы, адамға тән шаршаңқылықтың болмауы есебінен үзіліссіз ұзақ мерзімді жұмыс жасау мүмкіндігі. Өндірісте автоматты жүйелерді пайдалану барысында қолжетімді экономикалық артықшылықтар техникалық артықшылықтар нәтижесі болып табылады. Оларға еңбек өнімділігін айтарлықтай арттыру мүмкіндігін жатқызуға болады; ресурстардың (еңбек, материал, энергиялар) үнемшілікпен пайдаланылуы; өнім сапасының жоғары және тұрақты сапасының артуы; бұйымды жобалау мен оған қол жеткізуге дейінгі уақыт кезеңінің үнемделуі; еңбек ресурстарын арттырусыз өндірісті кеңейту мүмкіндігі. Өндірісті автоматтандыру еңбек, материал, энергияны үнемдірек қолдануға мүмкіндік береді. Өндірісті автоматты жоспарлау және жедел басқару тиімді ұйымдастыру шешімдерін қамтамасыз етеді, аяқталмаған өндіріс қорларын азайтады. Үрдістің автоматты реттелуі құралдардың сынуы және мәжбүрлі тоқтап қалуы нәтижесінде туындайтын жоғалтулардың алдын алады. ЭЕМ қолданумен жобалау және өнімді дайындаудың автоматтандырылуы автоматтандырылмаған өндірістегі жасалып және сақталып, берілуі мен пайдаланылуына ұзақ уақыт жұмсалатын қағаз жүзіндегі құжаттар (сызбалар, сызулар, кестелер, сипаттамалар және басқалары) қатарын азайтуға мүмкіндік береді. Автоматтандырылған өндіріс жоғары білікті, техникалық сауатты қызмет көрсетуді талап етеді. Оған қоса, автоматты өндірісте жұмысты ұйымдастыру және  қосу, жөндеу, бағдарламалаумен байланысты еңбек сипаты да айтарлықтай өзгеріске ұшырайды. Бұл жұмыс өте терең және жан-жақты білімді талап етеді, ол өз кезегінде алуан түрлі және қызық болып келеді. Өндірістің даму деңгейіне өнеркәсіптің барлық салаларының дамуы байланысты болады. Сондықтан да, өндірістің тиімділігін және өндірістің автоматтандырылу деңгейін арттыру басым рөль атқаруы тиіс.

ӨНДІРІС ӨНІМДІЛІГІН ЖӘНЕ ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУ ЖОЛДАРЫ

Көлік   және   жұмысшы   күші   өнімділігі   теориясының   негізіне келесідей негізгі жағдайлар жатады: дамуының        бағалануының        және        басқаларда        жалпылануында көрінеді. Еңбек өнімділігінің маңызды факторлары болып жұмысшы машинаны жасауға, қызмет көрсетуге және пайдалануға беруге кеткен еңбек шығындары табылады. Бұл шығындарды үш құрамдас бөліктерден құралады деп айтуға болады: Уақытқа (жылдарға), пропорционал түрде өткен еңбектің ағымдағы шығындардың артуы орын алған кезде, яғни өндірілген өнім санына бір ретті өткен кездегі еңбек шығындары көліктің қызмет ету мерзіміне бір ретті N жылына деп есептеліп, тұрақты сипатқа ие болады;

Осылайша, өндірістік үрдіс жұмысшы күші және өндіріс құралдарының — тірі жұмысшы күшінің жылдық шығыны

ж ,

жылға есептелген бір мезеттегі еңбек құралдарының шығындары

п

,  және  еңбек  ету  затының   жылдық  шығыны

v

п

v ).

Қоғамдық еңбектің өнімділігі еңбек үрдісі нәтижелерін салыстыру жолымен бағаланады: өндірілген өнім көлемінің оның шығарылуына қажетті көліктің

жыл қызмет ету мерзімі ішіндегі белгілі бір уақыт аралағында жиынтық еңбек шығындарымен салыстырыла бағаланады:

т

мұндағы

т

Құрылғыға, ғимаратқа және құқрылысқа кететін бір мезеттегі еңбек шығындары қызмет ету мерзімі ішінде біртіндеп жүзеге асырылатындықтан еңбек өнімділігі уақыт факторын есепке алумен, ең алдымен, қызмет ету мерзімін ескерумен анықталады.

Қызмет етудің барлық мерзіміндегі жиынтық шығынды

және

өнім  өндіруді  анықтай  отырып,  тәжірибеде  кеңінен  қолданыс табатын орташа жылдық шығындарды анықтау оңайға түседі.

Жалпылама түрдегі еңбек өнімділігінің:

т =

[ өнім/еңбек].

Тәжірибелік есептерде еңбек өнімділігінің көлемі шығарылған өнімнің және еңбек шығындарының қандай шамада есептелетініне байланысты. Жылдық өндірілген өнім не физикалық шамада (дана, бірлік, салмақ, көлем және басқа), не құнмен өлшенеді (теңге). Жиынтық еңбек шығындары не абстрактылы еңбек бірлігімен (адам сағат, адам күн және сол сияқты), не ақшалай түрде (теңге). Осыған сәйкес еңбек өнімділігін есептеу барысында түрлі шамаға ие болуы мүмкін,мысалы: [дана./адам.-сағ.]. Өндірілген өнім саны оны жасайтын құрылғының қанша жыл жұмыс істейтініне байланысты.

Құрылғының тұрақты өнімділігі жағдайында

ж

где

ж

Жоғарыда келтірілген формулаға

мәндерін қоя отырып, мынаны аламыз

Алынған тәуелділікті сызбада

машинаны ағымдағы пайдалану уақыты емес, ол жобалау үрдісі барысындағы мүмкін болатын қызмет ету мерзімі ретінде өзгермелі шама болып табылады.

қызмет ету функцияларында Л т еңбек өнімділігін талдау тіптен өзгермейтін техникалық-экономикалық сипаттамалар бола тұра оның өзгермелі сипатын білдіреді (машинаның өнімділігі, оның сенімділігі, автоматтандырылу деңгейі және пайдалану шығындары). Қызмет етудің аз уақытына қатысты еңбек өнімділігі деңгейі жоғары емес, себебі салыстырмалы түрде, осы аз уақыт ішінде шығарылған өнімге қатысты өндіріс құралдарына кеткен шығындар көлемі біршама жоғары деңгейді құрайды. Қызмет ету мерзімі артқан сайын, еңбек өнімділігіде арта түседі, себебі, бір мезетте жасалған еңбек шығындары

п

бұл жағдайда көп мөлшерде шығарылған өнім көлеміне бөлінеді.

2.1-сурет. Өзгермейтін пайдалану сипаттамасында қызмет ету мерзіміне байланысты өндірілген

өнімнің ,

пайдалану    шығындары

т

қатысты анықталуы

2.1-суретте        келтірілген        сызбалар        көліктің        пайдалану көрсеткіштері   –

ж

өндірілген   өнім   көлемі   және   пайдалану шығындары   (

v

ж ) жағдайында   дұрыс   —   және   уақыт   пен пайдалану мерзіміне байланысты емес. Жалпы жағдайда бұл дұрыс емес, себебі пайдалану кезінде өзгермейтін кей факторлар қатысы орын алады: бір жағынан, технологияны игеру, қолдану, қызмет көрсететін жұмысшылар біліктілігін арттыру, екінші жағынан — тозу, қаттылығын және ойықтың геометриялық дәлдігін жоғалту, шаршаңқылыққа күш түсірудің жинақталуынан машинаның ескіруі. Мысал  ретінде  2.2-суретте  токарлық-револьверлік  автоматтар үшін жылдық пайдалану ұзақтығына және жылдық өнім шығаруға байланысты  тәуелділік  келтірілген.  Көріп  отырғандай,  өнімділік тұрақты деңгейде тек 7-9 жылға дейін сақталған, одан кейін оның біртіндеп  азаюы  орын  алуда.  Жылдық  пайдалану  шығындары керісінше, артып отырады, ең бастысы, жөндеу жұмыстары және жөндеу аралығындағы қызмет көрсетуге кеткен шығындар есебінен

және жиынтық шығынға

қатысты сызық тіксызықты болмай, ол күрделі сипатта келтіріледі (2.3 -суретте). Суретте алғашқы пайдалану жылдардағы көрсеткіштердің сақталуы жағдайында

сызбалары келтірілген, яғни,

ж

п

vl

ж1 ).

Үзік сызықтар аумағы токарлық автоматтар үшін пайдалану көрсеткіштері өзгермеген жағдайда

және

жиынтық мәндерінің қатесін көрсетеді.

жылдар 2.2.-сурет. Түрлі пайдалану кезеңдеріндегі бір сүмбілі токарлық автоматтардың пайдалану сипаты: а —

өнімнің жылдық шығарылымы б —

жылдық еңбек шығындары (санаттарға бөлу бойынша)

2.4.-суретте өзгермелі пайдалану көрсеткіштері болған жағдайдағы токарлық автоматтарды пайдалану барысындағы қызмет   ету   мерзіміне   байланысты   еңбекөнімділігінің тәуелділігі келтірілген. Өндірістік үрдістерді автоматтандыру еңбек өнімділігін арттыру міндетін шешудің құрал болып табылады.

2.3.-сурет.Өнімнің жиынтық шығарылымының өзгеруі

және өзгермелі пайдалану көрсеткіштері жағдайындағы жиынтық пайдалану шығындары

Жаңа техниканың дамуын, оның ішінде автоматтар мен автоматты желілерді бағалау үшін еңбек өнімділігі деңгейлері бойынша бірнеше жолдарын салыстыру қажет. Одан кейін енгізілетін жолын өндірісте

(базалық жолымен) салыстыру қажет және оның енгізілуінің маңыздылығы туралы қорытынды берілуі қажет. 2.4.-сурет.  токарлық-револьверлік автоматтардың қызмет ету мерзіміне байланысты еңбек өнімділігінің өзгеруі:

Басымдылықты неғұрлым жоғары еңбек өнімділігін беретін және машинаның қызмет етуінің толық мерзіміне жоспарланатын өсу қарқынын кепілдендіретін жолына беру қажет: λ =

т1 /

т

мұндағы λ

т1

т

бастапқы  техникамен  салыстырылатын  екінші  техника жағдайындағы еңбек өнімділігі . Түрлі техникаларды салыстыру олардың үдемелілігін анықтауға мүмкіндік беріп, оны талдаулық түрде бағалауға мүмкіндік береді. Мысалы, егер қолда бар техника

т

= 25 дана./адам.-сағ. еңбек өнімділігін қамтамасыз етсе, ал жаңа техника

т1 -

100 дана./адам.- сағ. еңбек өнімділігін қамтамасыз етеді λ =

т1 /

т

Яғни,  жаңа  техниканы  енгізу  еңбек  өнімділігінің  4  есеге  өсуін қамтамасыз етеді. 2.5 суретте уақытқа байланысты жобаланып отырған екі жаңа техникаға қатысты еңбек өнімділігі келтірілген, мысалы, ағынды және автоматты желілердің екеуі бір мезетте және бірдей қызмет ету мерзімі бойынша өндіріске енгізіледі. Автоматтық желі ағынды желіге қарағанда қымбатырақ болғандықтан (σ > 1), аз қызмет ету мерзімі ішіндегі еңбек өнімділігі автоматты желіге

т

қарағанда, ағынды желіде

т1

жоғары болады .

Сондықтан да еңбек өнімділігінің коэффициенті де 1 ден төмен болып келеді. Алайда автоматты желі жоғары өнімділігімен (φ > 1) және қызмет көрсетуші жұмысшылар санының аздығына байланысты (ε > 1) өнім шығару барысында пайдалану шығындары төмен болып келеді, сондықтан, ұзақ қызмет ету мерзімдерінде еңбек өнімділігінің деңгейі автоматты желіде жоғары (λ

> 1) болып табылады. Сәйкесінше,

2.5.-сурет. Қызмет ету мерзімдері бірдей және өндіріске бір уақытта енгізілетін ағынды (Ил) және автоматты

т2 )

желілер қолданылуы барысныдағы еңбек өнімділігінің өзгерісі

егер автоматты желінің қызмет ету мерзімі кей  минималды шамадан аз болатын болса

(N < N

), онда ағынды желіні құрған дұрысырақ болады, себебі пайдалану шығындарының жоғары болуына қарамастан арзанға түседі. Және керісінше, автоматты желі қызмет көрсету мерзімі жоғары болған жағдайда тиімді болып саналады

(N> N

Техниканың заманауи даму кезеңі үшін тән сипаттама, ең біріншіден, өндірістік үрдістердің автоматтандырылуына қатысты ондағы өндіріс құралдарының өнімділігі, олардың құнының артуы және машинаға қызмет көрсететін адамдар санының қысқаруы. Өткен еңбектің ағымдағы шығңындарының өнімнің бір бірлігіне

қатысты өзгеруі өндірістік үрдіс сипатына байланысты болып және кең қолданысқа ие.

2.6- суретте

15) жыл бұрын өндіріске қосылды деген шартты жағдай орын алғанда машинаның пайдалануы  барысынан еңбек өнімділігінің тәуелділігі көрсетілген. Есепті күнтізбелік уақыт басындағы қабылданған кезінде

0), ол

т

уақытта пайдаланылатын болса, онда

т

еңбек өнімділігі біршама жоғары болады.

уақытқа қатысты еңбек өнімділігінің өзгеруі

Есептеулер мен талдаулар жасау мақсаты қолда бар құрылғыны ауыстыруды анықтау болағандықтан, яғни, мүмкін болатын жаңа

техниканы енгізуде қызмет ету мерзімі

шамаға, қоғамдық еңбек өнімділігі қолжеткізілген

т

шамамен салысытырылады, осыдан барып еңбек өнімділігінің жоспарлы өсу қарқыны есептеледі. 2.7-суретте барлық өзара ауыстырылған жаңа және қолда бар түрлі өндіріс үшін олардың қызмет ету мерзімі

жылды құрайды деген шартпен бір уақыттағы еңбек өнімділігінің өсуі көрсетілген.

қисығы, қазіргі уақыттағы өндірістің оорташа деңгейімен салыстырғандағы ең жақсы техниканың еңбек өнімділігінің артуын көрсетеді. Көрсетілгендей, ең жақсы техника жоғары еңбек өнімділігін қамтамасыз етеді, алайда, қызмет көрсету мерзімінің ұзаруымен байланысты өнімділік деңгейі біртіндеп азая бастайды. Егер бұл құрылғы тағы да

жылға қосымша

жыл қызмет ететін болса, өндірістің орташа өнімділігіні қамтамасыз  ететін техниканың

т

еңбек өнімділігі өзгеріссіз қалады ( λ

қисығы).

қисығы

2 жылдан кейін өндіріске енгізілетін жаңа техниканың еңбек өнімділігінің артуын көрсетеді. Аз қызмет ету мерзімі ішінде бұл еңбек өнімділігі жаңа техниканың және қазыіргі уақытта қолданыстағы техниканың орташа еңбек өнімділігі деңгейіне қарағанда төмен, алайда ұзақ мерзім қолдану барысында жаңа техника өз мүмкіндіктерін жүзеге асырып және еңбек өнімділігі көрсеткішіні біршама жоғарылатады. Көріп отырғанымыздай, қызмет ету мерзімін көбейту барысындағы еңбек өнімділігінің барлық енгізілетін техникаларда бастапқы кезде біртіндеп жоғарылауынан белгілі бір λ мах

. шекке ұмтылады. λ мах шамасы жаңа техниканың техникалық-экономикалық көрсеткіштерімен анықталады: өнімділіктің артуы, қызмет көрсету адамдар санының қысқаруы, пайдалануға берілген машиналардың үнемділігі. Егер жаңа техника еңбек өнімділігі артуының төмен әлеуетіне ие болса, онда ол үдемелі болып табылмайды.

Машина және еңбек өнімділік теориясы экономикалық критерийлерді сандық тұрғыда қосуға мүмкіндік береді: қоғамдық еңбек өнімділігінің өсуі, өтелімдік мерзімі және машинаның басқа да нақты техникалық-экономикалық көрсеткіштері бар көрсеткіштер: жұмыстағы өнімділігі және  сенімділігі, пайдалану барысындағы құны және үнемшілдігі, қызмет ету және жобалану мерзімдері және тағы басқалар. Бұл еңбек өнімділігіне әсер ететін түрлі факторларды талдауға мүмкіндік береді және тек нақты техникалық шешімдерін бағалап қана қоймай, сонымен қатар, еңбек өнімділігін арттырудың ең тиімдірек жолын анықтауға, сәйкесінше, автоматтау  жолы, техникалық ілгерілеудің тиімді бағыттарын анықтауға да мүмкіндік береді. Автоматтандыру техникалық ілгерілеудің негізгі бағыттарының бірі     ретінде     техникалық     сипаттамалардың     жақсаруымен

байланысты болып табылады, бұл еңбек өнімділігінің артуымен қосарланады. Алайда түрлі техникалы-экономикалық көрсеткіштердің жақсартылуы еңбек өнімділігіне бірдей әсер етпейді. Еңбек өнімділігін анықтайтын факторлардың сандық талдауы өндірістік үдерістердің автоматтандырылуы жағдайында еңбек өнімділігін арттырудың келесідей негізгі бағыттарын анықтауға мүмкіндік береді.

Б і р і н ш і   ж о л ы   өндірісте қамтылған тірі жұмысшы күшін

ж қысқарту есебінен шығындарды азайтумен қол жеткізіледі (е жолы). Бұл үнемділік өндіріс құралдарының жақсаруы және басқарылуымен, еңбекті ұйымдастырудың өзгеруімен, бұған дейін машинаға қызмет көрсету үшін жұмыс істеген 2 адам орындайтын жұмысты орындау үшін өндіске есептеуіш машиналар және басқа да заманауи құрылғыларды енгізу арқылы қолжетімді болып табылады. ε жолын келесідей жүзеге асыруға болады: базаға операторлармен        қызмет        көрсетілетін        станоктармен жарақтандырылған ағынды желі қабылданды (2.8 а сурет). Автоматтандырылудың бастапқы сатысында ағынды желісі автоматты түрде тиеу-түсіру жабдықтарымен (автооператорами) жарақтандырылады, сол арқылы жағдай жартылай автоаттық күйден толық автоматтандырылған күйге ауыстырылады. Одан кейінгі автоматтандыру желідегі станоктар байланысы үшін автоматты тасымалдау механизмдерін қондырумен байланысты. Циклограммаға сай желінің барлық механизмдері мен түйіндері арасындағы кешендердің барлығын басқару басқару жүйесімен жүзеге асырылады. Осылайша, ағынды желі станоктарының операторлармен жарақтануы, автоматты тасымалдау құрылғылары және басқару жүйесінің енгізілуі автоматты желі жасауға мүмкіндік береді (2.8- сурет, б). бұндай автоматтандыру жолы кеңінен таралған жолдардың бірі болып табылады, себебі ол қолжетімді машиналар паркін қолдануға, станоктарға қызмет көрсету барысында жұмысшылар санын қысқартуға мүмкіндік бере отырып, автоматтандыру ауқымын  кеңейтеді.  Бірінші жолының  жүзеге асырылуының мысалы болып типтік (әмбебап) құрылығыдан құрылған автоматты желілер табылады. Онымен қоса, бұндай автоматтандыру жолы еңбек өнімділігін арттыруда шектеулі болып келеді, себебі аталғанқұрылғының еңбек өнімділігін сақтап қалу жағдайында тірі жұмысшы күші қатысуы азаю тенденциясына ие болады, оны келесідей есептеулермен елестетуге болады . Белгілі болғандай, автоматтандырылмаған машинаға қызмет көрсету барысында жұмысшы өңдеу тәртібіне сәйкес өңдеу жұмыстарын жүргізеді және барлық көмекші операцияларды орындайды: дайын өнімді қондыру және оны орымдау, оларды сүмбімен қысу және ағыту, құралдарды жақындатып жеткізу және ағытып алу, жасала-

2.8 -сурет. Сызбалар: a

б —

автоматты желілер;

тын бұйымның көлемін бақылау, сонымен қатар, дайын өнімді станоктан станокка беру, жоңқаларды жинау, өңдеу режимдерін ауыстыру және тағы басқалар. Автоматтандырылмаған станокта жұмысшы бір ғана станокқа қызмет көрсетуі заңды жағдай (Z = 1). 100 жұмысшы қызмет көрсететін 100 станок бар деп айтайық. Тірі жұмысшы күшін автоматтандыру барысында өңдеу барысы көліктің автоматтандырылу жүйесінің деңгейі қаншалықты жоғары болған сайын, соншалықты төмендей береді, себебі бір жұмысшы бір станокты емес көптеген станоктарға қызмет көрсетеді

> 1). Егер ағынды желіде тірі жұмысшы күші

= 1жағдайында,

ж

құраса, онда бір жұмысшы оператормен

стантарға қызмет көрсету кезінде және бір жұмысшы жалақысы өзгермеген жағдайда олар

ж

ж = 1 –

Машинаның жұмыс істеу айналымын автоматтандыру, жұмысшылар және бос жүріс арқылы басқарылатын автоматтық жүйелермен жарақтандырылған автоматтар мен жартылай автоматтар жасау жұмысшы –операторлар міндеттерін дайын өнімдер жасау, механизмдерге материалдарды салу, станок аралық тасымалдауларды алмастыра отырып (жартылай автоматтарда) олардың міндеттерін шектейді. Бұл бір жұмысшыға бір емес екі-үш

станокқа қызмет көрсетуге мүмкіндік береді, сәйкесінше, қызмет көрсетуші жұмысшылар санын азайтып және жалақыны үнемдеуге мүмкіндік береді. Сонымен, бір жұмысшымен екі станокқа қызмет көрсету

2) қызмет көрсетуші персонал жалақысын 50% дейін үнемдеуге мүмкіндік береді (Э/Г ж1

Одан әрі жақсарту жолымен (жартылай автоматтарды автоматты тиеу, бақылау, пайдалануға беру жүйесін жақсарту және тағы басқадай механизмдерімен жарақтандыру) бір жұмысшы ағынды желіде

4...5 станоктарға қызмет көрсетуі және еңбек шығындарын үнемдеу мен жалақыны үнемдеу одан сайын арта түседі. Алайда, 2.9.суретте көрсетілгендей, бұл үнемдеушілік бір жұмысшымен қызмет көрсетілетін станоктар санына пропорционал бола алмайды.

екі есеге (1 ден 2) артуы жалақы қорын 50 %, ал Z 2,5 есеге (2 ден 5) артуы, тек 40% үнемдеуге мүмкіндік береді.

Тірі жұмысшы күшінің одан әрі үнемделуі тек автоматты желілер құрумен ғана мүмкін болып саналады, яғни, дайын өнімдерді станок арасында тасымалдауды және бітемелерді жинауды автоматтандыру, басқарудың жаңа жүйесін құру, дабыл бергіш және оқшаулауды, автоматты бақылау және берілісті, жоңқаларды жинауды және тағы басқаларын автоматтандырумен қолжетімді. Егер осы жағдайда технологиялық үрдіс сол қалпында сақталып қалатын болса, онда машиналардың өнімділігі де қол жеткізілген деңгейде қала береді, ал автоматтандыру бір жұмысшымен қызмет көрсетілетін станоктар санын көбейтуді ғана қамтамасыз етеді. Егер бір машинаға қызметкөрсетуден екі машинаға қызмет көрсетуге ауысқан қарапайым жағдайда жалақыны 50 % үнемдеу мүмкін болса, онда 50 станокқа қызмет көрсетуден 100 станокқа қызмет көрсетуге ауысу барысында тек 1 %

үнемдеу мүмкін болады.

Қол еңбегі шығындарын азайту мақсатында автоматтандыру ең алдымен, тірі жұмысшы күші шығындары жоғары болып келетін төмен техникалық жарақтандырылған салаларда тиімді болуы мүмкін,     сәйкесінше, бұл шығындар қорын үнемдеу де жоғары

2        20        40        60        80

болуы мүмкін. Бір жұмысшы

автоматсыз екі-үш станокқа қызмет

көрсететін ағынды өндіріс базасындаавтоматты желі құру бұл желілерді

тек         технологиялық         үрдіске о

қызметкерлер        санын        азайту мақсатында тиімділігі аз болып табылады.

Е к і н ш і        ж о л ы        өндіріс        құралдарының        құныны        азайту

есебінен өткен еңбек шығындарын қысқартуға бағытталған ( σ < 1). Бұл жол өндіріс құралдарының, технологиясының жақсартылуымен, механизмдерінің, машина құралдары және түйіндерінің олардың өзіндік құныны азайтатын стандартталуы және сәйкестендірілуімен байланысты. Бұл жолға агрегаттық станок жасау, жаңа көлік жасаудағы өндірістің ағынды әдістері, сонымен қатар, автоматтандырылу құралдарының сәйкестігі тән. Маңызды міндет болып өз бетінше пайдалануға жарамды және автоматты желіге қосуға болатын әмбебап станоктар жасау табылады. Бұндай станоктар түрлі технологиялық мақсаттағы автоматты желілерді қолданылуы мүмкін, бұл өндірістің ағынды әдістерін қолдана отырып, пайдалануға сенімді тұрақты құрастырулар жасай отырып, оларды кең ауқымда шығаруға мүмкіндік береді. Егер автоматтандырылудың бастапқы кезеңінде әмбебапталған элементтері болып түрлі технологиялық мақсаттағы станоктар құрайтын механизмдер және түйіндер табылса, енді құраушы элемент болып қатар орналастырылған станоктар және әмбебап көлік құралдары табылады, олар қысқа уақыт ішінде аз шығынмен автоматты желі жасауға мүмкіндік береді. Құрылығының әмбебапталуы және стандартталуы құрылғының құнын азайтып қана қоймай, сонымен бірге оны жобалау және енгізу мерзімін біршама ақысқартуға да мүмкіндік жасайды және сонысымен қоғамдық еңбек өнімділігін арттырады. = 0 енгізу мерзімінде еңбек өнімділігін біршама арттырады. Егер желі қайта жобаланып және пайдалануға беру мерзімі құн артуы орын алуымен (σ > σ

= 1) созылатын болса, онда автоматтандырылу тиімділігі біршама төмен болады. Еңбек өнімділігін арттырудың екінші жолының келешегі бар екендігін бағалай отырып, ε және σ сипаттамаларының жақсартылуларында нақты мүмкіндіктері бірдей емес екендіктерін ескеру қажет. Станок жасаушы зауыттар деректеріне сүйене отырып,        қалыптандырылған        түйіндерді        қолдану, қалыптандырылған элементтерден агрегатты станоктар жасау станоктар құнын кем дегенде 30 %, яғни σ = 0,7 азайтуға мүмкіндік береді. Ү ш і н ш і ж о л ы өндіріс құралдарының өнімділігін арттыру есебінен тірі жұмысшы күші және жасалған жұмыс шығындарын қысқартуға бағытталған, сәйкесінше, бұйымның бір бірлігіне шаққандағы еңбек шығындарын қысқарту көзделген (бағыт φ > 1). Бұл жаңа үдемелі технологиялық үрдістер және өндірістік жоғары

өнімділікті құрылғыларын жасау жолымен қолжетімді бола алады. Өндірістің өз мүмкіншіліктерін тауысып және бұл өндірісте жаңа әдістер, жаңа технология және өндірістің жоғары өнімділікті құрылғыларын жасауға алып келген көптеген мысалдар бар.

2.10- сурет. Арнайы және әмбебап құралдар жасау жолымен өндірісті автоматтандыру барысында еңбек өнімділігі артуының сұлбасы

Өндірістің ескірген, үйреншікті әдістерінің түпкілікті жойылуы, жаңа технологиялық үрдістердің және өндірістің жоғары өнімділікті құрылғыларының пайда болуы және дамуы — еңбек өнімділігін арттырудың оқшауланған жолы.

және 2'

қисықтары

және 1' қисықтарға балама бола алады, бірақ автоматтандырылу жағдайында машиналардың сәйкестендірілген өнімділіктері (φ > 1) және тірі жұмысшы күші шығындарын қысқарту (ε > 1) орын алады. Көріп отырғандай, мұнда да еңбек өнімділігін жоғалту себептері бірдей, алайда еңбек

өнімділігін арттыру потенциалы жоғары болғандықтан, автоматтандыру тиімді болып саналады. Жаңа техниканың маңызды сипаттарының біріжаңа техниканы пайдалануға беру кезінде саламен қолжетімді еңбек өнімділігі көрсеткішімен салыстырғандағы максималды деңгейі болып табылады.

2.11-сурет. Еңбек өнімділігінің өндіріс құралдары өнімділігінің артуы мен тірі жұмысшы күшін қысқартуға тәуелділігінің сұлбасы:

Егер жаңа техника көрсеткіштері төмен болса, онда ол үдемелі бола алмайды. 2.12 -суретте λ мах шамасының өндіріс құралдарының өнімділігіне тәуелділігі φ келтірілген, мұнда жаңа техниканың еңбек өнімділігінің жоғары деңгейін тек қолжетімді техника өнімділігі деңгейінен көрсеткіші жоғары болған жағдайда қамтамасыз етуге болады. Осылайша, автоматтандырудың басты бағыты болып жаңа, үдемелі технологиялық үрдістер жасау және жоғары өнімділікті өндіріс құралдарын құру табылады, бұл әзірге адамзаттың технологиялық үрдіске тікелей қатынасуы қажет жағдайында мүмкін болмай отыр.

үдемелігі Жобаланатын көліктер, автоматты желілер, цехтар және зауыттар, оның ішінде автоматтандыру деңгейі ойға қонымды негізделген ең жақсы жолдары түрлі инженерлік шешімдер қабылдау жолымен анықталады. Заманауи техникалық ғылымдар көліктерді жобалауда және олардың параметрлерін кинематикалық, төзімділік, динамикалық, дірілге шыдамдылық, төзімділік, сенімділік көрсеткіштерін есептеулер негізінде анықтауда негіз бола алады. Алайда, аталған таңдаулы немесе жобаланатын көліктің экономикалық жағынан тиімді болатындығы әлі белгісіз. Барлық техникалық талаптарға сай келетін көлік тиімсіз және үдемелі емес болуы мүмкін, себебі оны құруға кеткен құрастырылым күрделілігі және шығындар тіптен ең төмен пайдалану шығындары болған жағдайда да қолжетімді техникаға қарағанда қызмет ету мерзімі ішінде талап етілетін еңбекті үнемдеу деңгейін қамтамасыз ете алмайды.

2.12. сурет. Еңбек өнімділігінің максималды коэффициентінің λ тлх өндіріс құралдарының өнімділігі φжәне олардың пайдалануға берілуінен тәуелділігі

Техникалық ілгерілеу және өндірістің экономикалық тиімділігі Капитал салымының экономикалық тиімділігінің маңызды критерийі болып жаңа техника енгізілуі нәтижесіндегі еңбек өнімділігінің артуы табылады. Капитал салымының экономикалық тиімділігінің салыстырмалы есептеулері түрлі шаруашылық және техникалық шешімдерді салыстыру, кәсіпорындар және олардың кешендерін орналастыру, өзара алмастырғыш өнімдер таңдауды шешуде, техниканың жаңа түрін енгізу және тағы басқа жағдайлар барысында қолданылады. Капитал салымының экономикалық тиімділігін және жаңа техниканы салыстырмалы бағалаудың инженерлік әдістерінің мақсаты тек таза экономикалық есептеулер жасау ғана емес, жобаланатын көліктердің экономикалық тиімді болып табылатын параметрлерін және жаңа техниканы енгізудің неғұрлым жоғары экономикалық тиімділігін қамтамасыз ету. Капитал салымының және жаңа техниканың экономикалық тиімділігінің негізіне күрделі шығындар К і

көлемінің, жылдық пайдалану И і

шығындарының, немесе өндірілетін өнімнің С і

өзіндік құнының ақшалай түрдегі техникалық мүмкін болатын шамасы жатады. Оған қоса, жылдық пайдалану шығындары жылдық өнімнің өзіндік құнынан жылдық амортизациялық аударымдар көлеміне қатысты айырмашылықтарға ие,

і

і

+ αК і ,

мұндағы С і

і

і

Базалық және ағымдағы балама жолдар түрлерінің экономикалық   тиімділігі   критерийлері   бойынша   техникалық

шешімдер баламаларын қабылдау барысында әдетте ең арзан және техникалық жағынан жақсартылмаған жолы таңдалады, осы баламалар қалыпқа сай деп алынып, қалған бәсекеге қабілеттілері олармен салыстырылады. Сондықтан да автоматтандырылу деңгейін бағалауда станоктарды, ағынды желіні, жұмысқа жарамды құрылғыны таңдап, ал бәсекелестер түрінде – жартылай автоматтар, автоматтар, автоматты желілер таңдалуы қажет. Әдетте мұндай базалық балама жолы салымсыз технологиялық қажетті минималды шығындармен сипатталады (К і

mіn ), ондайда өндіріс (мысалы, мойынтірек, автокөлік, радио қабылдағыштар өндірісі және тағы басқалар.) мүмкін емес, не болмаса мәнсіз болып (мысалы, автокөлікті қолдан жасау) табылады. Бұған дейін айтылғандай, автоматтандырудың типтік шарттары болып күрделі және қымбат құрылғы жасау табылады (К

> K mіn

), бұл базалық баламамен (И

)салыстырғанда пайдалану шығындары немесе өнімнің өзіндік құнын азайту үшін жасалады. Екі салыстырылатын қосынды шығындардың

і ,

типтік диаграммасы 2.13. суретте келтірілген:

Дәл осы диаграммада екі бірдей балама үшін қосынды мәндер шамасы көрсетілген Кі +

NCі(

және

желілер ):

сызылған аумақ екі бірдей балама үшін

жыл ішіндегі әрбір пайдалану кезіндегі пайдалану шығындарына жатпайтын амортизациялық аударымдардың жалпы сомасын білдіреді (мұндағы

N жыл S

сәйкес келеді ).

Оған қоса барлық салыстырылатын баламалар өнімділіктің бір теңдеуіне келтіріледі (өнімнің бір бірлігіне шаққандағы шығындардың бірегей ауқымы). Егер К

< К

және И

< И

жағдайында, яғни талап етілетін аз

және күрделі, және пайдалану шығындарын талап етеді, баламаларды мақсатты таңдау барысында мәселе орын алмайды – екінші балама жолы барлық критерийлер бойынша тиімді болып табылады, бұл есептеулер жасамай- ақ анық байқалады.Сәйкесінше,                жаңа,                одан        да қымбатырақ        баламаны                енгізетін болса        (К

>                К]),        бұл                пайдалану

шығындарының артуына әкеледі (И

> И

),  онда  бұл  қандай  да  бір  арнайы есептеулер        жасауды        талап        етпейді, онсызда мақсатты емес екендігі анық. Ойға        қонымды        баламаны        таңдауға

Сурет 2.13. Ағынды (

(2)

желіге арналған

қосынды шығынының типтік диаграммасы

типтік  автоматтандырылу  кездейсоқ  болып  табылады,  ол  кезде

мүмкін болатын минималды шығындар К орнына, мысалы ағынды желі жасау үшін, үлкен шығын көлемі шығарылады К

> К

, бұл пайдалану шығындарын (И

< И

) азайту есебінен автоматты желіні пайдалануға беру кезінде өтеледі, осылайша, қызмет көрсету мерзімінің соңына қосынды шығындарды тиімді жұмсау мынаны құрайды:

> 0.

Бұл жағдайда техникалық баламаны таңдау арнай есептеулер жүргізу көмегімен жүзеге асырылады. Қаржы салымының және жаңа техниканың салыстырмалы тиімділігінің барлық ресми критерийлері К

және К

және И

және С

шамаларын өзара салыстыруға негізделген.

Барлық салыстырылатын баламалар ішінен ең тиімді деп шығындары ең азайтылатыны таңдалады. Жаңа техниканың экономикалық тиімділік критерийі болып қоғамдық еңбек өнімділігі табылады. Егер екі баламаны біртұтас өндіріс ауқымына (ср = 1) келтіретін болсақ және қызмет көрсету мерзімі ішіндегі еңбек шығындарын ақшалай түрде көрсететін болсақ, онда еңбек өнімділігінің коэффициенті мынаған тең болады:

λ = (K

Орташа  жылдық  еңбек  өнімділігінің өсуі  қызмет ету  мерзімі ретінде е =

Δλ /N =

) Жаңа техниканың экономикалық тиімділігі түсінігімен оның үдемелілігі тығыз байланысты. Жаңа техниканың үдемелілігі оның басты мақсатталуына сай анықталады.

Сурет 2.14. өндіріс құралдарының қызмет ету уақыта байланысты еңбек өнімділігінің орташа жылдық өсімі

Жаңа техниканың басты мақсатталуы болып өнімділіктің артуы, сонымен қатар, еңбек жағдайының оңтайландырылуы табылады. Сонымен   қатар,   үдемелі   техника   деп,   тек   еңбек   өнімділігін

қамтамасыз етіп қана қоймай, адам еңбегін жеңілдетіп және өнімділік қарқынын арттыруда ғылыми негізге сай техникаларды айтады. Жаңа техниканың қалыптастырылған үдемелілігі критерийлері негізінде келесідей көрсеткіштер анықталады: Жаңа техниканың үдемелілігі критерийі болып нақты еңбек өнімділігінің жоспарлы еңбек өнімділігімен сәйкестігі табылады, бұл ғылыми негізделіп, болжауды талап етеді. Уақытқа қатысты есептеудердің бастамасын иелене отырып, қолжетімді деңгейді бірегей негізге ала отырып, бір сызбада нақты және жоспарлы еңбек өнімділіктерінің көрсеткіштерінің артуын салыстыруға болады.

Егер көліктің қызмет ету мерзімі N max .мерзімнен аспаса, бастапқы қабылданған уақыттан екі жылдан кейін пайдалануға берілсе, ол үдемелі болып саналады. Егер көлік пайдалануға 5 жылдан кейін берілсе

= 5), онда ол үдемелі бола алмайды.

Осылайша, жобалау мен игерудің кедергіге  ұшырауына қарамастан, қаржы салымының критерийлері бойынша көлік экономикалық      тиімді       болыпсаналады. Дегенмен, осы мерзім аралығында ол жобалау барысында моралдық ескіруге ұшырайды. Қаржы салымының жоғары тиімділігі қажетті  болып табылады, бірақ жаңа техника үшін бұл жеткілікті шартты болып табылмайды.        Үдемелік критерийін уақыт факторы есепке

алады және ережеге сай, жаңа техникаға қатысты талаптардың жоғары деңгейін көрсетеді, бұл жерде   тиімділік   критерийі   оны 2.15. -сурет. Жаңа техниканың үдемелілігінің көліктің қызмет ету мерзіміне тәуелділігі

толықтырушы болып табылады.

бойынша шаралар Еңбек өнімділігі өндірісте зор рөль атқарады. Жұмысшылардың еңбек өнімділіктері көптеген факторларға тәуелді болып табылады, себебі кәсіпорынның түрлі инженерлік-техникалық қызметтерімен, саланың ұйымдастырылуымен және тұтастай халық шаруашылығымен байланысты. Кәсіпорын шегінде еңбек өнімділігін арттыруға мүмкіндік беретін шаралардың үш негізгі түрін атап көрсетуге болады:

Құрастырмалық шаралар.

Құрастырмалық  шаралар бұйымның және оның бөлек құраушы элементтерін технологиялық құрастырылымын жасаумен байланысты . Бұйым құрастырылымы технологиясын қолдану аясына қарай өндірістік және пайдаланылатын деп бөледі. Құрастырылымның өндірістік  технологиясы/әдістемесі өндірістің құрастырылымдық және технологиялық дайындығына және бұйым жасау үрдісі барысында уақыт шығынын азайтуда білінеді. Уақыт шығынын қысқарту, сәйкесінше, барлық сатыдағы еңбек өнімділігі шығынын қысқарту – еңбек өнімділігіні арттырудың маңызды факторы болып табылады. Бұйымның құрастырмалылығының пайдалану технологиясы бұйымға техникалық қызмет көрсету және жөндеу кезіндегі уақыт пен қаржы шығындарын қысқартуда көрінеді. Бұйым дайындалуындағы еңбек сыйымдылығының төмендеуіне бұдан әрі келтірілетін құрастырылымның технологиялық көрсеткіштері әсер етеді. Бұйымның стандарттық және сәйкестендірілген бөліктерін қолдану жобалауға арналған уақытты қысқартып, бұйымның бұған дейінгі құрастырылымын игеру барысындағы тәжірибені пайдалануға, сонымен қатар, бұл бөлшектердің орталықтандырылған өндірісінің алғышарттарын құрайды. Мамандандырылған кәсіпорын жаппай немесе ірі топтамалы өндіріс арқасында жоғары экономикалық тиімділікпен үдемелі экономикалық үрдістерді, автоматтандырылған құрылғыларды және оғары өнімділікті жабдықтауды қолдануға мүмкіндік береді, бұл еңбек шығындарын ғана төмендетіп қоймай, сонымен қатар, өнімнің өзіндік құнынының біршама азаюына әкеледі.

Стандарт

кешені. Стандарттар мемлекеттік (МЕСТ), салалық (СС) стандарттар және кәсіпорын стандарттары (КС) деп бөлінеді. Стандарттар қолдануға міндетті болып табылады.

Сәйкестендіру

Бұйым бөлшектерін стандарттау және сәйкестендіру өзара толығымен немесе ішінара алмастыруларға алып келеді, бұл бұйымға техникалық қызмет көрсету және жөндеу жұмыстарын жеңілдетеді. Бұйымдағы стандартталған бөліктер саны бұйымның стандартталу коэффициентімен сипатталады к ст

ст

мұндағы, Е ст

ст

ст (стандартты бекітетін бұйымдар есептелмейді) құрамына кірмейтін стандартты бұйымдар саны; Е — бұйымдағы жинақталатын бірліктер саны; Д — жинақталатын бірліктер құрамына кірмейтін бұйымның құраушы бөліктері болып табылатын бұйымдар саны.

ст

және Д ст құрамына өзара алмастырылатын, сатып алынған және қайта стандартталған жинақталушы бірліктер мен бұйымдар кіреді. Бұйымдағы сәйкестендірілген бөлшектер саны бұйымның сәйкестендірілу коэффициентімен сипатталады

у

у

мұндағы, Е у

у

у (стандартты бекітетін бұйымдар есептелмейді) құрамына кірмейтін және бұйымның құраушы бөліктері болып табылатын сәйкестендірілген бұйым саны; Е және Д —сәйкестендірілген және түпнұсқалы жинақталатын бұйымдар мен бірліктердің сәйкесінше саны.

у

және Д у стандартталған, өзара сәйкестендірілген сәйкестендіріле сатып алынған жинақталушы бірліктер мен бұйымдардан құралады.

Сәйкестендіру коэффициенті құрастырманың жарамдылығын сипаттайды. К у неғұрлым жоғары болса, соғұрлым құрастырылым технологиялы болады. Бұйымның қосалқы бөліктерінің стандартталуы және сәйкестендірілуі саланың бір немесе бірнеше кәсіпорындары шегінде жоғарыда көрсетілген артықшылықтарын құрайды. Жинақталушы бірліктер мен бұйымдардың жаслаған бұйымда қайталануы осы бұйымды құраушы бөліктердің сәйкестендірілуі мен стандартталуын сипаттайды.

Қайталану коэффициенті

пов

мұндағы

атауларының саны.

пов

неғұрлым жоғары болса, соғұрлым құрастырылым технологиялы болады. Түрлі материалдардың шектеулі санын қолдану материалдық- техникалық жабдықтау, қоймалау, бұйымдарды тасымалдау және дайындау үрдістерін оңайлатады. Бір материалдан бұйым жасау барысында, түрлі материалдан бұйым жасау барысындағыдай, жасау режимдерін ауыстыру талап етілмейді. Мүмкіндігінше тапшылығы жоқ, жеңіл өңделетін, арзан, нақты және жоғары сапалы дайын өнім жасауға мүмкіндік беретін материалдар болуы шарт.

Материралдың қолдану коэффициенті к пм

аталған материалдың т ы

бұйымдағы т бұйымын құрастырудағы жалпы шамасына қатынасымен қолдану деңгейін сипаттайды: к п . м = m іm

/ m.

Айналмалы және жазық түрдегі бұйымның құрастырмалы элементтері темір кесуші станоктарда оңай өңделеді. Жазық беткейлердің басқа түрлерін өңдеу қиынға соғады. Өңделетін құралға қатысты жазық беткейлер тік немесе көлденең орналасуы қажет. Бұйым беткейінің көлемдері, дәлдік дәрежесі және кедір- бұдырлығының бірдей болуы, бірдей бұрандалы, оймакілтекті және тісті болуы, түйіндесі радиустары және басқа да элементтерінің сәйкес келуі оларды бірдей құралмен, бірдей станокта, бір үйлестіруші-реттеуші көмегімен және өңдеу режимінде өңдеуге мүмкіндік береді. Осылайша, құралдарды ауыстыруға және станоктан станокка ауысуға уақыт шығындалмайды, яғни еңбек өнімділігі артады. Сәйкестендірілген құрастырмалық элементтер саны үлкен шама болуы тиіс. Ол құрастырмалы элементтердің сәйкестендірілу коэффициенті арқылы сипатталады

у. э —

у.э

у.э

бұйымдағы (дайын өнім) құрастырмалы элементтердің сәйкестендірілген типтік көлемдерінің саны. Бұйымның біртипті қосалқы бөліктері оларды бірдей үрдіспен өңдеуге мүмкіндік береді; оған қоса, үдемелі технологиялық үрдістерді енгізу, М және А деңгейін арттыру, бұйым дайындау мерзімін қысқарту, бұйымға техникалық қызмет көрсету және жөндеу, дайындау мерзімдерін қысқарту үшін жағдай жасайтын өндірістің топтамалылығы арта түседі. Үрдістер сәйкестігінің техникалық көрсеткіші болып дайындау (жөндеу, техникалық қызмет көрсету) барысындағы типтік технологиялық  үрдістер  санының  к тп

пайдаланылған  үрдістердің

жалпы санына

n қатынасымен анықталатын типтік технологиялық үрдістерді қолдану коэффициенті к тп

табылады: к тп

т.п

n Бұйымның құрастырылу технологиялығын тұтастай бағалау үшін қолданылатын негізгі көрсеткіштер болып мыналар табылады: т и

= Σт і ,

мұндағы, т і

және сынау барысындағы еңбек сыйымдылығы, көлем сағат;

у.т

и

б.п

мұндағы, Т б.п

с т =с м

п.р ,

мұндағы, С м

п.р

у.с

и

б. т ,

мұндағы, С и

бт

Бұйым құрастырудың түрлі жасалу жолдарын салыстыра отырып, негізгі көрсеткіштері ең төмен өзіндік құннан жоғары болатын құрастырылым жолы түрін таңдайды.

Уақытты тікелей жоғалтудың алдын-алуға бағытталған шаралар.

Өндірістік үрдістерді ұтымды ұйымдастыру және жоспарлау әрбір жұмыс орнында өндірістік үрдістерді орындауды еш құралдар тоқтап қалуы болмастан және жұмысшыларды аз қамти отырып, еңбек өнімділігінің артуына әсер етумен жүзеге асыруға мүмкіндік береді . Еңбек өнімділігін арттыруға жағдай жасайтын ұйымдастыру түріндегі басты факторларға келесілер жатады: жабдықтармен қажетті мөлшерде және белгілі бір уақытта қамтамасыз ету қажет. Жинау операция үшін бұл барлық жиналатын бұйымдар топтамасының механикалық цехтан берілуін білдіреді. Механикалық цехтарда аз көлемдегі бұйым жасау бұйымдарды алмастырумен байланысты станоктарды жиі ауыстырумен байланысты. Станоктан станокқа қайта ауыстырылуы кезінде бұйым ағытылып алынбайды, оған қоса, құрылғы мен жұмысшының еңбек өнімділігі азаяды. Дұрыс жоспарлау өңделетін бұйымдар топтамасының тиімді көлемін анықтауға  мүмкіндік береді, бұл станоктар ауыстыру санын азайтуға және бұйым жасауға қажетті бөліктерді үздіксіз бұйымды жинауға беріп отыруға мүмкіндік береді. Өндірісті автоматты түрде басқару жүйесі (ӨАБЖ) бірқатар жұмысшыны машинамен ауыстыру нәтижесінде еңбек өнімділігіні біршама арттыруға мүмкіндік береді. Әрбір станок немесе машинадан келіп түсетін ақпарат дереу электронды есептеуіш машиналарды (ЭЕМ) есептеліп және басшалық үшін ақпарат ретінде   ауысым,   цех   және   тұтастай   кәсіпорын   басшыларына

ұсынылады. 8.Өндірісті даярлау бойынша инженерлік-техникалық жұмыстарды механикаландыру және автоматтандыру кәсіпорындағы инженерлік-техникалық жұмысшылар санын қысқартып қана қоймай, сонымен қатар, әрбір жұмыс орны бойынша қажетті ақпарат (технологиялық карталар, сызбалар және басқа.) алуға мүмкіндік жасайды.

Технологиялық үрдісті оңтайландыру/тиімділеумен байланысты шаралар. Өнімділік П үрдіске жұмсалатын уақытқа Т кері пропорционалды шама, оны арттыру үшін үрдіске жұмсалатын уақыт мөлшерін азайту қажет: П = 1/Т . Технологиялық үрдістің бір жұмыс орнында жасалатын немесе жөнделетін бұйым санына қатынасымен анықталатын уақыт аралығы

Шт

вс

обсл +

о.л.п. +

пер ,

мұндағы,

және

вс

сәйкесінше негізгі және қосымша уақыт, с (мин);

обсл

олп

пер

щ.к

шт +

п . з

п . з

п —

вс

pх

px

п Өңдеудің жаңа үдемелі әдістерін енгізген жағдайда машина уақыты азаяды (радиалды қысу, жоғары жылдамдықтағы түрпітаспен кесу және с.с.); жоғары өнімділікті құралдар (мысалы, эльбор, қатты қорытпа, алмас) қолданылады, көпбағдарлы станоктар, жартылай автоматтар және автоматтар қолданылып, қара жұмыстың көлемін қысқартатын өңдеу жылдамдығын, бұйымның дәлдігін және сапасын арттырады; үдемелі майлау-салқындату құралдары қолданылады; бірнеше технологиялық ауыстырулар біріктіріледі. Қ о с ы м ш а / к ө м е к ш і у а қ ы т . Қосымша уақыттың қысқаруы станокты бақылау және басқарудағы түрлі ауысулар орындау барысында өңделетін өнімнің тиеу, орнату, бекіту, ағыту және ажыратып алынуына,

құралдарды ауыстыруға кеткен уақыттың қысқаруымен байланысты. Өңделетін өнімнің тиеу, орнату, бекіту, ағыту және ажыратып алынуына кететін уақытты келесі жолдармен қысқартуға болады: бөліктерді қолдану арқылы үрдісте қамтылған қондырғылар саны азаяды (мысалы, толқынды орта білікшенің барлық цилиндрлік сыртқы беткейін өңдеуге немесе орталықта орнату барысында токарлық станок өзекшесінде өңдеуге мүмкіндік береді); бөлігі көлік уақытымен біріктіріледі, себебі дайын бұйымды қысып алу және оны станоктың жұмыс аумағына тасымалдау алдыңғы бөлшекті өңдеу барысында жүзеге асырылады:

береді); Құралдарды ауыстырумен байланысты уақытты станокты тоқтатпастан жұмыс істемей қалған құралды ауыстыруға мүмкіндік беретін жылдам ағытылатын қалыпты, үлгі құралдарды және алдын-ала қондырылған құралдар мен револьвер қалпақшасын қолдану есебінен қысқартады. Бақылауға қатысты уақытты «бапталған» станоктарда жұмыс істеу арқасында әмбебап өлшеуіш құралдар орнына калибр қолдану есебінен қысқартылады, нәтижесінде 100%-қ толық бақылауды ішінара бақылауға ауыстыруға болады; бақылаудың статистикалық әдісін және автоматты бақылауды енгізу. Станоктарды басқарумен байланысты уақытты баспалапр мен тұтқалар санын азайту, баспа мен тұтқаны бір орынға – пульттік баспаға біріктіру есебінен қысқартуға болады; басқаруды автоматтандыру әдістерін қолдану. Т е х н и к а л ы қ    ж ә н е    ұ й ы м д а с т ы р у ш ы л ы қ    қ ы з м е т к ө р с е т у г е ж ұ м с а л а т ы н у а қ ы т . Оның қысқаруына негізінен цех, аумақ және жұмыс орнындағы жұмыстың ұйымдастырылуын жақсарту арқылы қол жеткізеді. Бұл үшін жоғары сенімділікке ие құралдарды қолданады, бұл осы құралдардың ұзақ мерзім жұмыс істеуі мақсатында жасалады; өзара алмастыра алатын құралдарды станоктан тыс сәйкестендіре қосады; құралдардың белгілі бір тозуы кезінде олардың қозғалуы үшін автоматты үйлестірушілерді қолданады; станоктың орталықтандырылған автоматты майлануын, дайын бұйым есептегіштерін, ақауларды және тағы басқаларын қолданады. Ж ұ м ы с ш ы н ы ң       д е а м л у ы н а       ж ә н е       ж е к е       б а с қ а ж е т т і л і к т е р і н е         ж ұ м с а л а т ы н         у а қ ы т .         Оның

қысқартылуы үшін жұмысшы шаршауына әкелетін біртекті жұмыс түрін алуан түрлі ету қажет; мүмкіндігінше жұмысшыны ауыстыра алатын жартылай немесе толығымен автоматтандырылған қондырғыларды орнатқөан жөн. Жұмыстың қарқындылығын, сапалығын техникалық әдептерді, дене шынықтыру үзілістерін және басқаларды жасаумен қол жеткізуге болады.

Аталған факторлардан басқа даналық уақытты

шт

машиналық уақыт

м

пен қосымша уақыт

вс біріктірілетін станоктарды қолдану арқылы жүзеге асыруға болады. Мысалы, көпбілікті, көп бағдарлы жартылай автоматты, толық автоматты және агрегатты станоктарда машина уақыты әрбір жұмыс жағдайында біріктіріледі. Құралдарды жақындату және алыстату және білікті оқшаудың айналымы немесе үстелдің бір жағдайдан екінші жағдайға ауысуы барысындағы қосымша уақыттар, сонымен қатар, бұйымның станоктан шешіліп алынуына кететін уақыт біріктіріледі. Д а н а л ы қ – к а л ь к у л я ц и я л ы қ у а қ ы т . Даналық– калькуляциялық уақыт

ш к

өңделетін бұйым топтамасын п

көбейту және дайындалу-аяқтау Т п 3 уақытын қысқарту есебінен азайтады. Бұл топтық өңдеу жасау арқылы станоктар арасында ауысуды қысқарту, әмбебап- үйлестіру жабдығын қолдану, үйлестіруші-реттеуші біліктілігін арттыру арқылы қамтамасыз етіледі.

+ t x . x ,

мұндағы t p

хх

Айналымдық өнімділік, дана./с.

ц

= 1 /T= 1/(t р + t хх ).

Егер көліктің бос жүрісі болмаған жағдайда (t хх = 0), онда автоматтың өнімділігі неғұрлым жоғары болар еді, себебі бұндай автоматта үрдіс тоқтап қалмастан және бос жүрістерсіз үздіксіз жүзеге асыралады. Бұндай автомат жүрісін  к – 1|t р

аламыз.

=1/ t р + t хх

t

х

) = к1 / K + t

х.

1/(1 + к t

х ) = η деп белгілей отырып және жоғарыда келтірілген формуланы қоя отырып, мынаны аламыз:

ц

коэффициенті, технологиялық немесе айналым кезеңіне жасалатын жұмысшы жүрістерінің орындалу уақытына қатынасымен сипатталады, η =

= t р

Өнімділік коэффициенті η өңдеу үрдісінің үздіксіздік деңгейі және уақытқа қарай автоматтың қолданылуын сипаттайды. Мысалы, t р

= 0.4 с, t хх

= 0.1с, болсын, онда к = 1/t р

= 1/0.4 = 2,5 дана/с;

ц =

1/(0.4 + 0,1) = 2 дана/с: η =

2/2.5 = 0,8, яғни, автоматта уақыттың 80 %

бұйымды өңдеуге жұмсалып, ал қалған 20 % —

бос жүрістерге жұмсалады.

Автоматтар да басқа да машиналар сияқты алмастыруды және құралдарын үйлестіруді, бөлек механизмдерін жөндеу және реттеуді, кезеңді түрде дайын өнімді тиеу, қалдықтарды жинау, дайын бұйымдарды тапсыруды талап етеді, осының өзіне айналымды емес жоғалтулар болып табылатын t n , уақытты, сонымен қатар, оны автоматтың нақты өнімділігін анықтауда белгілі бір көлемде ескепке алынады:

ф =

1/(t р + t хх + t п ).

Автоматтандыруды талап ететін жағдайлар.

Автоматтандыру барысында жұмысшы үрдісті орындаумен байланысты жиі қайталанатын, біртекті қозғалыстар қатарынан босайды, алайда оның міндетіне құрылығыны қосу және оның жұмыс істеу барысын бақылау кіреді. Босаған уақытта жұмысшыға қосымша құрылғыға қызмет көрсету жүктеледі. Автоматтандыру жұмысшылар мен құрылғылардың еңбек өнімділігін арттырудың, бұйым сапасын жақсартудың, олардың сенімділі және төзімділігінің, еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етудің алғышарттарын құрайды. Алайда оларды енгізу үшін қосымша қаржы салымы қажет етіледі. Сондықтан автоматты құрылғыларды құраудың автоматтандыру үрдістері олармен жұмысшы күшін алмастырудың экономикалық мақсаттылығын қатамасыз ете алмайды.

Автоматтандыруды өндірісте келесі жағдайларда енгізеді.

Автоматтандыруды енгізуден бұрын, техникалық-экономикалық есептеулер жүргізіп және белгілі бір реттілікке алып келетін олардың мақсаттылығына негіздеме беру қажет. Т а л а п    е т і л е т і н    б ұ й ы м    д ә л д і г і н    а в т о м а т т ы қ а м т а м а с ы з        е т у        м ү м к і н д і г і н        р а с т а й т ы н е с е п т е у л е р . Топтамалы шығаратын автоматта берілген баптауларда бұйымдар топтамасын өңделеді, бұл өңделген бұйымдардың өлшену нәтижесі бойынша  өлшемдерінің ауытқулары және бұйым өлшемдерінің қисық түсуін талқылау үшін жасалады. Қол жеткізілген өлшемдердегі ауытқулар арқылы өлшемдерді топтастыру орталығын х ср

, өлшемдердің шекті ауытқуларын Z max

және Z mіn , s-ші өлшемнің орташа шаршылық ауытқуын табады. Егер шекті Δ және орташа шаршылық ауытқу арасында Δ/Т= 6s байланыс орнайтын болса, онда өңделуші бұйымдар 100% жарамды деп есептелінеді. А в т о м а т т а н д ы р у д ы         е н г і з у д е н         а л ы н ғ а н ү н е м д і л і к е с е п т е у л е р і . Бұл есептеулер барысында әмбебап

у

және автоматтандырылған С а құрылғыда жұмыс істеу барысында алынған бұйымның технологиялық өзіндік құны салыстырылады, яғни

у

a .

Сәйкесінше, сапа артуы, сұрыптың артқандығы және ақаулар азаюы есебінен қол жеткізілген үнемділік анықталады. Үнемділік орын алған жағдайда соңғы есептеулер жасауға болады.

Қ а р ж ы        с а л ы м ы н ы ң қ а й т а р ы м д ы л ы ғ ы / ө т е л і м д і л і г і . Автоматтандырылуға жұмсалған қаржы ең қысқа мерзім ішінде өтелуі тиіс. Қалыпқа сай, біртекті үрдістер үшін бұл мерзімдер 1-2 жыл ішін және кешенді түрде автоматтандырылуда (автоматтық желі және цехтар) 6 жылға дейінгі мерзімді құрайды. Бұдан ұзақ мерзімдерді қабылдауға болмайды, себебі үрдістің өзі, бұйым, құрылығы шамамен 2-8 жылда ауыстыруды талап етеді. Өтелімдік: τ= ( к

к

мұндағы, к

ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ҮРДІСТЕР - АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН ӨНДІРІС НЕГІЗІ

өндірістің негізі

Автоматтандырылған өндіріс жағдайларда технологиялық үдерістерді жобалау ерекшеліктері Автоматтандырылған өндірістің негізі ретінде бұйымдарды жасау кезінде оның жоғары өнімділігін, сенміділігін, сапалығы мен нәтижелілігін қамтамасыз ететін технологиялық үдерістерді айтады. Бұл жағынан автоматтандырылған ТҮ жобалау кезінде қолданылатын өңдеу мен құрастырудың үдемелі, жоғары өндірмелі әдістер үлкен маңыздылыққа иеленеді. Автоматтандырылған өндірістің (АӨ) ТҮ-ні әзірлеу кезінде оның барлық элементтері кешенді түрде қарастырылады: бұйымдарды жүктеу-түсіру, оларды орналастыру және бекіту, бақылау, операцияаралық кезеңдегі тасымалдау, қаттау және т.б. Сондықтан автоматтандырудың мүмкіндіктері мен нәтижелілігін бағалау үшін ТҮ-ні салалау маңызды. ТҮ өңдеу мен құрастырудың тән ерекшеліктері жұмыс үрдісінде бөлшектер мен құрал саймандардың бір біріне қарасты дәл бағыты болып табылады. Бөлшектердің дәл бағытын талап етпейтін өңдеу мен құрастыруға қарағанда, термоөңдеу, кептіру, бояу және басқа үрдістер екінші топқа жатады. Сонымен қатар ТҮ дискретті және үзіліссіз болып бөлінеді. Дискретті үрдістерге жұмыстық және бос қозғалыстардың кідірмелілігі мен дәл реттілігі тән. Үзіліссіз үдерістер бірқалыпты, кенет өзгермейді (мәселен, орталықсыз тегістеу, тарту). Осындай бөлімдеу шартты мінездемеге ие, өйткені үдерістердің көбін дискреттілік пен үзіліссіздікті үйлестіреді. Автоматтандырылған өндірістің ТҮ автоматтандырылмаған өндірістердің технологияларымен салыстырғанда келесі объективті

факторлармен шартталған өзгешеліктері бар:

Өндірістің технологиялық дайындалуының мерзімдерін қысқарту мен жетілдіру қажеттілігі ТҮ жобалауда түбегейлі жаңа тәсілдің қажеттілігін туғызды - автоматтандырылған жобалау жүйе (АЖЖ) арқылы. ТҮ автоматтандырылған әзірлеу нәтижелілігі жобалаудың барлық сатыларында типтік және жеке технологиялық шешімдердің ұтымды үйлесіммен, сонымен қатар шығарылатын бұйымдардың, жабдықтардың және ТҮ өздерінің стандарттау және біріздендіруінің жоғары деңгейімен анықталады. Икемді технологияларды енгізуі, есептеу техника құралдары мен роботтардың кең қолдануы жаңа бұйымдарды әзірлеу кезінде технологиялық үдерістерді тез және тиімді қайта құруына мүмкіндік береді, бұл машина жасау саласында басым ұсақ сериялы және сериялы өндіріс жағдайларында аса маңызды. Автоматтандырылған өндірістік жүйелердің (АӨЖ) потенциалды мүмкіндіктерін ашу және барынша нәтижелілігін қамтамасыз ету оларды жобалау кезінде тек қана терең технологиялық әзірлеулер алдын алған жағдайында және сонымен бірге технологиялардың негізгі қағидаларының орындалуы жағдайында мүмкін. Олардың кейбіреулерін қар

астырайық. технологиялық мүмкіндіктерімен АӨЖ жабдығының түрін кеңейту және негіздеу жөн. Оңтайлылық қағидасы барлық деңгей мен кезеңдерде технологиялық міндеттерді шешу үшін бірыңғай әдістемелік негіздемені жасайды, аталған тапсырмалардың айрықша тиімді, бірмәнді және өзара байланыстырылған шешімдерін әзірлеуге мүмкіндік       береді.       Қарастырылғандардан       басқа       АӨЖ

технологиялары үшін басқа да қағидалар тән: компьютерлік технология, ақпараттық қамтамасыз етуі, бірігу, қағазсыз құжаттама, топтық технология. Олардың барлығы ӨТД бірыңғай жүйесіне біріктірілген, бұл ең тиімді техникалық шешімдерді іске асыратын және АӨЖ әлеуетті техникалық және технологиялық мүмкіндіктерін ашатын АӨЖ айрықша жаңа технологияны әзірлеу мәселесін көтеруге мүмкіндік береді. Топтық технология қағидасы барлық АӨЖ үшін іргелі болып табылады, өйткені өндірістің икемділігін қамтамасыз етеді.

Технологиялық үрдістер типтеуінің конфигурациясы мен технологиялық ерекшеліктері жағынан ұқсас бөлшектердің топтары үшін өңдеудің ең жетілген әдістерін қолдануына негізделген және ең жоғары өнімділікке, үнемділік пен сапаға қол жеткізетін біркелкі ТҮ бойынша дайындауды көздейді. Типтеудің негізі – жеке қарапайым тегістіктерді өңдеу ережелері және бұл беттерді өңдеу кезектілігін тағайындау ережелері. Топтық технология қағидасы өндірістің қайта орнату технологиясының негізінде жатыр: ұсақ- және ортасериялық. ТҮ типтеуге қарағанда топтық технология кезінде бөлшектерді топқа біріктірудің жалпы белгісі ретінде өңделетін беттердің жалпылығы мен олардың үйлестіруі болып табылады, яғни бөлшекті немесе оның жеке беттерін өңдеу үшін қажет жабдықтың жалпылығы. Әлбетте, топтың құрамына түрлі конфигурациялардың дайындамалары енуі мүмкін. ТҮ типтеуі және топтық технология әдісі өндірістің нәтижелілігін жоғарылататын  технологиялық  шешімдердің сәйкестендірудің негізгі бағыттары болып табылады. Оларды жүзеге асыру үшін бөлшектерді жіктеу, сонымен бірге бұл бөлшектердің элементтерін бір уақытта біріздендірумен олардың құрастырылымдарын технологиялылығына өңдеу қажет. АӨ        жағдайлары        үшін        бұйымдар құрастырылымдарының технологиялылығы. Бұйымдар құрастырылымдарының технологиялылығына бағалау және пысықтау – өндірістің технологиялық дайындығында маңызды кезеңдердің бірі, әсіресе автоматтандырылған үшін. Егер бұйымды жасау, пайдалану үшін материалдың, уақыттың және қаражаттың ең

Технологиялылығының бағалауы дайындамаларға, өңделетін бөлшектерге, құрастырылатын бірліктерге жеке  сапалық және сандық өлшемдер бойынша  жүргізіледі. Технологиялылық тақырыбы толығырақ 6-тарауда баяндалған.

ТҮ типтеу және бөлшектердің топтық өңдеу әдісі.

Конфигурация және технологиялық ерекшеліктері бойынша ұқсас бөлшектер үшін ТҮ типтеуінің іске асырылуы олардың талап етілетін өнімділікті, үнемділікті және сапаны қамтамасыз ететін өңдеудің ең жетілген әдістерін қолдануда негізделген біркелкі ТҮ бойынша әзірлеуін көздейді. Типтік үдерістер жалпы конструктивті-технологиялық белгілерге ие бұйымдар топтарының өкілдерінің нақты өндірістік жағдайларда жасалынады. Типтік өкілдері деп қарастырылатын топтардың  бұйымдары  үшін  тән  операциялардың  ең  көп  санын

талап ететін өңдеулерге жататын бұйымдарды айтады. Типтік ТҮ, әсіресе, ірісериалық және жаппай өндірістерде қолданылады. ТҮ типтеуі бөлшектерді өңдеудің топтық әдісімен қатар технологиялық біріздендірудің негізгі бағыттарының бірі болып табылады. Топтық ТҮ жеке, ұсақ сериялық және сериялық өндірістер жағдайында таратылды. Ішінара оларды қысқа өндірістік кезеңі бар бұйымдары үшін ірісериялық және жаппай өндірістерде қолданады. Бөлшектердің жіктелу белгілеріне конфигурация (форма), мөлшер, өңделген тегістіктердің дәлдігі мен сапасы, материал жатады. Жіктелу класс - кіші класс —топ —түр сұлбасы бойынша құрастырылған. 3.1- суретте төрткілдеш жіктеуі ұсынылған. Бөлшектерді жіктеудің түпкі мақсаты бөлшектердің типтерін, яғни аталаған өндірістік жағдайларда жалпы технологиялық үдеріске ие ұқсас бөлшектердің жиынтығын анықтау болып табылады. Типтік технологиялық үдерістерді әзірлеу мақсаты біртиптік бөлшектерді өңдеу үшін ТҮ жүйелеуі болып табылады. Типтік ТҮ нақты өндірістік жағдайлар үшін (жедел типтік үдеріс), сондай-ақ өндірістің болашақтағы дамуы үшін – технология саласында ғылым және технологияның дамуын ескере отырып өндірістің одан әрі жетілдіруін көздейтін болашақтағы типтік ТҮ әзірленеді. Типтік ТҮ әзірлеуі жұмыс ТҮ жобалау кезінде қайталанған және жаңа әзірлемелерді айналып өтуге мүмкіндік береді, өз кезегінде бұл өндірістің технологиялық дайындығына қажет етілетін уақыттың қысқартуына әкеледі және технологиялық әзірлемелер сатысында ЭЕМ қолдану кезінде нәтижелі болып табылады. ретінде топтарды қалыптастыруымен аяқталатын бөлшектердің технологиялық жіктелуін атайды. Бірақ топтық өңдеу үшін бөлшектердің жіктеуінің құрылуы ТҮ типтеу кезіндегі бөлшектердің жіктеуінен айтарлықтай ерекшеленеді. Мәселен, типтік үдеріс кезінде жалпы классқа бөлшектер мен дайындамаларды олардың конфигурация, технологиялық бағыттар мен жекелеген операциялар принциптері бойынша біріктіреді, ал

топтық өңдеуде бөлшектерді топтарға жеке технологиялық операциялар бойынша біріктірудің негізгі белгісі өңделетін тегістіктердің жалпылығы болып табылады, яғни бөлшектерді немесе оның жеке тегістіктерін өңдеу үшін қажет етілетін жабдықтардың жалпылығы. Әлбетте топтың құрамына түрлі конфигурациялардың дайындамаларын енгізеді (3.2- сурет). Бұл мағынада топ түсінігі типтік үдерісті құруының негізі болып табылатын бөлшектер типтері түсінігінен едәуір кең. Сонықтан өңдеудің топтық әдістері жеке және ұсақ сериялы өндіріске әдеттегідей кеңноменклатуралы бөлшектерді өңдеуге тән. дайындамалар материалдарының біртектілігі, бұйымдарды бір жабдықта бір типті құралдарда өңдеуге мүмкіндік беретін олардың көлемінің жақындығы, бұйымдар өңдеуінің еңбек сыйымдылығы және шығару сериясы. Жеке және ұсақ сериялы өндіріс жағдайында бір топқа 60-80 бұйымдарға дейін біріктіреді. Басқа дайындамаларда кездесетін барлық тегістіктерді қамтитын топтың ең күрделі дайындамаларға топ көлемінің экономикалық есебі және әр білдектің топтық жөндеуінің үлгісі жүргізіледі. Егер басқаларға ең қарапайым дайындамаларға тән тегістіктер күрделі дайындамаларда болмаса, онда бұл тегістіктер сызбаларға жасанды қосылады. Ондай қиындатылған бөлшек кешенді деп аталады. Қазіргі таңда барлық топтық үдерістер бөлшектерді токарлық автоматтарда, револьверлік, агрегаттық және көпоперациялық білдектерде («өңдейтін орталықтарда») әзірленеді. ТҮ типтеуі, бөлшектерді топтық өңдеу әдістері өндірістің технологиялық дайындауының еңбек сыйымдылығын, жабдық пен жарақтыға шығындарды едәуір қысқартуға ғана емес, сонымен бірге білдектердің барынша жүктеуін қамтамасыз етеді (СББ бар білдектердің жүктелуі 2,4 есеге көбейеді), бөлшектердің сериялылығы жоғарылады.

жобалаудың ерекшеліктері.

Автоматты желі (АЛ) - өзара байланысқан жабдықтар және басқару жүйесінің үздіксіз әрекеттегі кешен, операциялар мен ауысулардың толық уақытша синхрондауды талап етеді. Синхрондаудың ең нәтижелі әдісі ТҮ шоғырландыруы және саралауы болып табылады. Технологиялық үдерістің саралауы, ауысулардың жеңілдетуі және үндестіруі - сенімділік пен өнімділіктің қажетті шарттары. Бірақ ТҮ жіктелуі мен ауысымдарды жеңілдетілуінің өзіндің рационалды шектері бар. Шамадан тыс саралау қызмет көрсететін жабдықтың күрделенуіне, қызмет көрсетудің ауданы мен көлемінің кеңеюйіне әкеліп соғады. Операциялар мен ауысымдардың мақсатты шоғырлануы агрегаттау, көпқұралды жөндеулерді қолдану арқылы жүзеге асыруға мүмкін.

Автоматты желіде жұмысты синхронизациялау үшін лимиттеуші құралу, лимиттеуші білдек және лимиттеуші аумақ анықталады, олар арқылы нақты такт AЛ белгіленеді. мин,

онда  Ф  —  жабдықтың  нақты  жұмыс  фонды,  N  —  шығарудың бағдарламасы, дана. Сандық бағдарламамен басқарылатын (СББ) білдектер автоматтандырудың жоғары деңгейі мен және жан-жақтылықты қамтамасыз етеді, жеке де, сериалық та өндіріс жағдайында сызбадан дайын бөлшекке дейін жолды қысқартады. СББ бар білдектер бұйымның жоғары дәлдігін мен сапасын береді, дәл сатылы немесе қисық сызықты пішінді күрделі бөлшектерді өңдеу кезінде қолдануға мүмкін. Бұл ретте өңдеудің өзіндік құны, қызмет көрсетуші персоналдың біліктілігі мен саны төмендейді.  Басқарушы бағдарламаларды дайындаудың автоматтандыруы бүкіл жұмыс кешенін автоматтандыруға мүмкіндік береді: жобалаудан бастап дайындау және бақылау дейін. Бұйымдарды СББ бар білдектерде өңдеудің ерешеліктері білдектердің өзіндің ерекшеліктерімен, бірінші кезекте, олардың СББ жүйелерімен анықталады. Өз кезегінде олар қамтамасыз етед: сәйкестендіру мүмкіндігі, мәселен, өнеркәсіптік роботтарды (ӨР), транспортерлерді, жинағыштарды, автоматтандырылған қоймаларды, бұл СББ бар білдектерді АӨЖ құрамында қолдануға және осы автоматтандырылған өндірістік жүйелерде робтталған ТҮ іске асыруға мүмкіндік береді. мүмкіндігі, бұл бүкіл АӨЖ технологиялық мүмкіндіктерін кеңейтуге, АӨЖ өңделетін бөлшектердің күрделілігі мен номенклатурасын ұлғайтуға, бағдарлы, операциялық технологиялардың әзірлеуін және роботталған үрдістердің көліктік-технологиялық сызбаларын автоматтандыруға, оңтайландыруға жол ашады.

АӨЖ  технологиясын  әзірлеуіне  кешенді тәсіл  тән  –  егжей-тегжейлі

пысықтау тек қана негізгі емес, сонымен бірге қосалқы операциялар мен ауысымдарда, оған бұйымдардың тасымалдауы, бақылауы, жинауы, сынауы, қаптауы жатады. Қажеттілікке және тез жөндеудің мүмкіндігіне байланысты АӨЖ-дағы сериялық, көпсериялық өндіріс жағдайларында әр бөлшек (бұйым) немесе типтік өлшем үшін ықтимал ауытқуларымен дайындаудың осындай егжей-тегжейлі технологиясы әзірленуі тиіс, арнайы және әмбебап айлабұйымдар, сонымен қоса, жерсеріктер жасау қажет. Тасымалдау, бақылау, сынау, қаптау жағдайлары тиісті түрде анықталуы және бағдарламалануы тиіс. Бұл бір бұйымнан екінші бұйымға тезарада – дәлме-дәл бір тәулік немесе ауысым ішінде - өтуін қамтамасыз ету үшін қажет. Барлық ТҮ егжей-тегжейлі пысықтауы операциялар мен жабдықтардың аралас агрегаттау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін өңделетін бөлшектердің конструктивті-технологиялық элементтердің кең біріздендіруін көздейді. Өңдеудің тұрақтандыруын және сенімділігін арттыру үшн ТҮ құрудың екі негізгі әдісі қолданылады: АӨЖ-дағы икемділік пен нәтижелілікті жоғарылату үшн топтық технология тәсілі қолданылады, қайта жөндеуге аз шығын жұмсап бір жабдықта түрлітипті бөлшектерді өңдеуге мүмкіндік береді. Аталған әдістер негзігі типтік бөлшектерді өңдеу технологиясын құрғанда іске асырылады. Корпустық бөлшектерді өңдегенде «өңдейтін орталық» типтегі СББ бар көпқұралды білдектерге басымдық беріледі. Бөлшектерді айналу дене формасында өңдеу көбінесе СББ бар токарлық станоктарда және олардың негізіндегі жұмсақ модульдерінде жүргізіледі. Өңдеудің сапалылығын жақсарту үшін нақты өндірістік жағдайларда типтелген операциялық технологияны (ТОТ) қолданады. ТОТ жасау үшін да дайындаманың бүкіл тегістігін негізгі және қосымша тегістік түрінде ұсынады. Негізгі тегістіктер: цилиндрлік, қисық сызықты жасайтын конустық тегістіктер, терең емес арналар. Қосымша тегістіктер: ішкі және сыртқы тегістіктердегі арналар, бұранды тегістіктер. Токарлық білдектерде бұйымдарды айналу дене формасында ірі сериямен жасағанда келесі өзгешеліктер орын алады: 3.5  Автоматталған және роботталған құрастырудың технологиялық урдістерді әзірлеудің ерекшеліктері Автоматталған құрастыру автоматтарда және AJ1 орындалады. Оңтайлы ТҮ әзірлеудің маңызды шарты қосылыстардың біріздендіруі және қалыпқа келтіруі болып келеді, яғни түр мен дәлдіктің белгілі бір номенклатурасына келтіру. Қосылыстардың біріздендіруі және қалыпқа келтіруі негізінде құрылыс бірліктерінде және бұйымдарында типтік жинақтау үдерістер әзірленеді, олар үлгілік аспаптар мен айлабұйымдарды қолдану арқылы үлгілік құрастыру жабдықтарда іске асырылады. Роботталған өндірістің басты айырмашылығы құрастырушылардың құрастырушы роботтарға ауыстыру және бақылауды бақылау роботтармен немесе автоматты бақылау құрылғыларымен орындалуы болып келеді. Егер де автоматтандырылған өндіріс жағдайында бұйым жинақтауы толық немесе жартылай өзара алмастыру әдісімен және бақылау-сұрыптау автоматтарды, сондай-ақ келтіру және реттеу әдісін шектеулі қолдану арқылы жүзеге асыруға мүмкін болса, роботталған құрастыру толық немесе топтық өзара ауыстырымдылық принципі бойынша орындалуы тиіс. Келтіру және реттеу мүмкіндігі мүлдем жойылады. Құрастыру роботталған технологиялық кешендер (РТК) жұмысының сенміділігін және құрастырылатын бұйымдардың сапасын айқындайтын таңдау және тұрақтылық принциптері қатаң сақталуы тиіс. Құрастыру операциялардың орындалуы қарапайымнан күрделіге қарай өтуі тиіс: бөлшектер – тораптарға, тораптар – түйіндерге, түйіндер – агрегаттарға және агрегаттар – бұйымдарға. Бұйымның күрделілігі мен габариттік көлеміне қарай құрылысты ұйымдастырудың түрін таңдайды: стационарлық немесе конвейерлік. Стационарлық құрастыру бұйымның тасымалдауынсыз, құрастыру тұйінділері мен бөлшектердің базалық құрастыру бірлігіне (бөлшектер, түйіндер және т.б.) жеткізіп салу арқылы мүмкін. Конвейерлік әдіспен құрастыру роботтар бөлшектер мен түйіндердің түрлі позициялар мен бағыттама арқылы жұмыс орындарда қызмет көрсеткен кезде мүмкін. РТК-да ТҮ құрастыруын әзірлегенде роботтардың модельдерін, олардың функцияларын, нақтылығын, жеделдігін, шапшаңдығын анықтайтын операциялардың жоғары концентрациясы жақсы. Әсіресе РТК элементтерінің уақытша байланыстарын нақтылауға маңызды, өйтені олар құрасырылатын өнеркісптік роботтардың (ӨР) операциялық мүмкіндіктерін, модельдерін және санын анықтай алады. Бұл  мақсатқа жету үшін ӨР және жеке роботталған жұмыс орындарының және бүкіл РТК циклограммасын жасауға мүмкін. Операциялық  технология  және РТК циклограммасы негізінде СББ бар құрастырылған роботтар және бүкіл РТК үшін басқару бағдарламаларды дайындауға мүмкіндік бар. Роботтандырудың перспективалық бағыты - блокты-модульдік принципі бойынша құрастырылған және ӨР үйрететін ӨР қолдануы.

3.6.  Автоматты өндіріс үшін технологиялық жабдық пен өндірістік роботттар үшін технологиялық жабдықтың

таңдауы АӨ үшін технологиялық құралды таңдау - құрылымдық-тұтастыру шешімдерді, ұйымдастырушылық және технологиялық мүмкіндіктерді, пайдалану шығыстарды және өндірістің басқа көрсеткіштерін анықтайтын маңызды кезеңдердің бірі. Жабдықты және өндірістік роботтарды таңдау үшін бастапқы ақпарат әзірленетін бұйымдар туралы мәліметтер және оларды дайындаған кезде ұйымдастыру-технологиялық шарттар болып келеді. Автоматталған аймақта бұйымдарды таңдау және топтастыру мынадай сипаттамаларды ескере отыра іске асырылады: элементтері сипаттамасының, өңделетін беттердің өңдеу мен сапасының дәлдігіне деген талаптарының, өңделетін беттер санының ұқастығы жағынан; Бөлшектердің таңдалған тобы негізінде өңдеу және еңбек сыйымдылығын ескере отырып қажетті жабдықтардың, құрылғылардың, өнеркәсіптік роботтардың, тасымалданатын бөлшектердің сипатьамасы мен бағыты түрінің таңдауы жүргізіледі. Бұл кезеңде автоматтандырылған өндірістік бөлікшесінің үйлестіруі анықталады, автоматтандырылған қоймадағы сыйымдылығының, жерсерік санының есептеуі жүргізіледі, жабдықтың        кеңістікте        орналасуы        оңтайландырылады. Автоматтандырылған қайта жөнделетін жүйеге кіретін жаьдықтың құрамын анықтау үшін жүйеде өңделетін барлық бөлшектердің ТҮ үлгілік сынау жүргізу қажет. Бірінші кезекте, ТҮ ең көп өңделетін тегістіктерге ие бөлшек өңделеді; бұл ретте жабдықтың бастапқы мамандандыруын анықтайды және СББ бар жабдықтарға қажетті технологиялық сипаттамаларды айқындайды. Топтың қалған бөлшектерге технологиялық үдерістерді қабылданған типтік маршрутына сәйкес және жабдықтың белгіленген мамандануын ескере отырып құрайды.

тердің технологиялық сипаттарын   анықтайды,   оның   негізінде   қолда   бар   паркінен   іріктеу

тер каталогына сәйкес) немесе СББ бар арнайы мамандандырылған жабдықты әзірлейді және қолданады.

Білдек теді таңдаған кезде олардың АӨЖ-ге қосарлай салудың ескеру қажет. Бұл үшін жерсерікті жүктеу және бекіту үшін олар біртипті автоматталған құрылғыларға, СББ бірдей құрылғыларға, құралдар дүкенінің жеткілікті сыйымдылыққа ие болуы қажет. Жобаланып отырған учаскедегі негізгі жабдықтардың қажетті санын ТҮ жеке операциялыр бойынша Т шт дара уақытқа деген шығындарын ескере отырып әр номенклатуры және типтік көлем бойынша есептейді.

Негізгі технологиялық жабдықты таңдау.

Автоматтық өңдеуге жататын және белгілі автоматтандырылған бөлікшелердің бөлшектері алуандығының талдауы жабдықтармен, автоматтық тасымалдаудың құралдарымен, құрылымдық-үйлесімдік шешімдерімен ерекшеленетін өндірістік бөлікшелердің екі негізгі түрге бөлуге болады: айналу  дене және корпустық бөлшектер түріндегі бөлшектерді дайындау үшін автоматтандырылған бөлікшелер (мәселен, білік). Айналу дене түріндегі бөлшектерді дайындаудың  технологиялық бағдар алдын ала немесе түпкілікті токарлық өңдеуден, бұрғылау- фрезерлік операциялардан, термоөңдеуден және тегістеуден тұрады. Бұндай бөлшектерді автоматты дайындау үшін оларды жерсерік құрылғыларда бекіту әдісі қолайлы емес. Бұл айналу дене тәрізді бөлшектер өңдеу кезінде патрондарда бекітумен және ось бойынша айналымды алатынымен байланысты. Сондықтан айналу дене түріндегі бөлшектерді дайындаудың процессін автоматталаудың негізгі жолы – СББ және ӨР бар білдектерді қолдану. Дайындамалар қатаң бекітусіз жинақтауыштарда призмалар немесе ойықтарда орналасады. СББ бар токарлық білдектердің таңдауы габаритті көлемдер мен жабдықтың дәл мүмкіндіктерін түзетумен дайындамалардың массасына қарай жүргізіледі (3.1, 3.2 -кесте). Фрезерлік, бұрғылайтын, тіс өңдейтін, ажарлағыш білдектер токалықтарды толықтырады және топ бөлшектерін әзірлеудің технологиялық маршруттарына байланысты таңдалады. Корпустық бөлшектерді өңдеу үшін арналған автоматталған бөлікшелер негізінен көпоперациялық білдектерден тұрады.

К е с т е   3 . 1 Білік типті бұйымдарды автоматты өңдеуге арналған СББ мен ұсынылатын станоктар үлгісі

мм

салмағы, кг

К е с т е   3 . 2 Диск типті бұйымдарды автоматты өңдеуге арналған СББ мен ұсынылатын станоктар үлгісі

Дайындалатын бұйымның максималды параметрлері

Диаметрі, мм

200        40        16

250        80        1

320        160

Станок үлгісі

К е с т е 3 . 3 Корпустік бұйым типті бұйымдарды автоматты өңдеуге арналған СББ мен ұсынылатын көпмақсатты пайдалануға арналған станоктар үлгісі

Дайындалатын бұйымның максималды параметрлері

салмағы, кг

Корпустік бұйымды өңдеуге арналған автоматты аумақтар негізінен бұйымдарды автоатты тасымалдау жүйесімен біріктірілген автоматтандырылған қоймасы бар «өңдеуші орталық» түріндегі ЧПУ лы көпоперациялы станоктардан құралады. Автоматтандырылған аумақта сонымен қатар, координатты- өлшеуші, жуушы машиналар және де басқа құрылғылар пайдаланылады. Корпустік бұйымдардың құрастырмалы-технологиялық сипаттамалары және топтамалы шығарылатын ЧПУ лы көпоперациялы станоктардың ұсынылатын үлгілері 3.3.кестеде келтірілген. Корпустік бұйымдарды негізінен бірорынды немесе көпорынды қосымша – спутниктерге бекітіп және станоктар және қоймалар арасында рольганг немесе конвейерлер көмегімен тасымалдайды. Корпустік бұйымды тасымалдау үшін өнеркәсіптік жұмыстар сирек қолданылады, тек жабынды бұйымдардың көлемі біршама үлкен көлемді және базасы дамыған түрде болған жағдайда ғана тасымалданады. Қосалқы –спутниктер тікбұрышты төсеме түрінде болады, оның жоғарғы жағына өңделетін бұйым бекітілсе, төменгі жағындажинақтаушыға, көлікке немесе станоктың жұмысшы үстеліне бекітуге арналған арнайы ойық пен ойықтар орнатылған. Осылайша, спутниктер тек станокқа ғана ыңғайлы болып қана қоймай, сонымен қатар, тасымалдау және бұйымды қоймада сақтауға да ыңғайлы болып табылады.

Технологиялық құрылғыға қызмет көрсету үшін өнеркәсіптік роботтар таңдау . Өнеркәсіптік роботтар көбінесе бұйымдарды технологиялық құрылығыға тиеу одан түсіру кезінде жиі қолданылады, олар сонымен қатар, құрылғыда құралдың ауыстырылуы мен құрылғыдағы бұйымды бақылауды да орындай алады. ӨР қолдану құрылғының жұмысын біртекті және тұрақты етіп, құрылығының жүктелімін арттырады, бұйым ауыстыру барысында икемділікті (жылдам қайта ауыстыруды) қамтамасыз етеді, автоматтандырылған өндірістегі еңбек жағдайын жақсартады. Онысен қоса, ӨР мыналарды қамтуы тиіс:

Автоматтандырылған аумақ үшін бір типтік ӨР қолдану мақсатты болып табылады, себебі олардың қызмет көрсетілуі және үйлестірулері жеңілдетіледі. ӨР таңдау барысында 3.4.- кестеде келтірілген ұсыныстарды басшылыққа алған жөн.

3.4-кесте Айналым денелерін механикалық өңдеудің роботталған ұяшықтары үшін ұсынылатын өнеркәсіптік роботтар және технологиялық құрылғылар тізімі

ӨР үлгісі

Топтамалық өндіріс бастауы

Қызмет көрсетілетін технологиялық құрылғы

Тігінен жасалатын жүріс, мм

Көлденең жасалатын жүріс , мм

0,2

0,5

0,0

0,2/0,2

0,8

0,1

0,5/0,5

0,7

0,5

«Циклон-5,01»

5/5

1,5

0,1

ЛФ-220ПФЗ, ЛФ-320ПФЗ, 6520МФЗ, МР-71, ЗМ151ФЗ

5/5

0,7

0,5

0,7

0,5

0,5

0,7

0,8

0,8

0,5

0,5

Бұнде да сол

16 000

0,5

0,5

0,5

0,5

6304ВМФ4, 16КЗОПФЗ, ПИ-611ПФЗ, ИР500МФ4, ИР800МФ4, 16Б16Т1

Дайын бұйымдарды станоктарға, сығымдау аппараттарына, жинаушы және басқа да машиналарға тиеу — бұйымды өңдеу және жинау операцияларының бір бөлігі. Қосымша көмекші уақыттың талдауы әмбебап станоктардағы дайын өнімді тиеу және түсіру шығындары ең маңызды болып және барлық қосымша уақыттың 20 дан 70 % дейінгісін қамтиды. Түрлі дайын өнімдерді тиеуді автоматтаудың міндеті — технологиялық үрдістерді автоматтау бойынша жұмыстың жалпы кешеніндегі күрделілерінің бірі. Күрделілік бұйымдарды өңдеу және жинау, қалыпқа және мөлшеріне келтіруге байланысты. Өндіріске қатты қорытпалы кесуші және өлшеуші құралдарды, металды қысыммен өңдейтін штамптың үстіңгі дөңестеу бөлігін және ұқалып, алмас кесуші құралдарды енгізу жылдам қозғалатын станоктар, сығымдаушы және басқа да машиналар жасауға алып келді. Бұндай машиналарда бұйымды негізгі (машиналық) өңдеу уақыты бірнеше есеге дейін азаяды, алайда, егер қосымша көмекші уақыт азаймаған жағдайда бұл еңбек өнімділігін біршама арттыруға жол ашады. Мысалы, жоғары өнімді құралдарды қолдануға дейінгі уақыт Т м =

120 с; қосымша уақыт Т вс

= 120 + 120 = 240 с; қатты қорытпалы құралды енгізгеннен кейінгі машина уақыты Т м

= = 30 + 120 = 150 с, яғни, 240 - 100:150 = 1б0% азайған. Мысалдардан байқағанымыз, еңбек өнімділігін арттыру үшін қосымша уақытты да азайту қажет. Дайын бұйымдарды тиеу және түсіру есебінен қосымша уақытты қысқартуға қол жеткізу тек автоматтандырылған тиеу және түсіру құрылғысын өндіріске енгізгеннен кейін мүмкін болады. Одан басқа, тиеу және түсіруді автоматтандыру жұмысшыны біркелкі және шаршататын әрекетті жұмыстардан босатады, сәйкесінше, оның еңбек жағдайын жақсартады, арнайы құрылғылармен жүзеге асырылатын тиеу және түсіру қозғалыстарының жылдамдатылуынан, сонымен қатар, бір жұмысшының бірнеше станоктарға қызмет көрсетуі есебінен уақыт үнемделіп, еңбек өнімділігі артады.

Машина жасауда дайын бұйымдардың төрт түрі болады: додалы (дода орамаға оралған сым немесе таспа), шыбықты (шыбықтар және тілкемдер), даралық (құйма, штампталғанн, шыбықтан кесіп алынғаннан кейін әрі қарай өңдеуге түсетін жартылай фабрикат ж.т.б.) және пластмасса, метал керамикалық және керамикалық бұйымдар алуға арналған ұнтақ тәрізді (сығымды ұнтақтар, түйіршіктер және т.б.). Үлкен көлемдегі додалы материалдан бұйымдардың  көптеген көлемі алынуы мүмкін, аз көлемдегілері — шыбықтылардан және тек бір бұйым —даналы дайындамадан жасалуы мүмкін. Сондықтан көлемі жағынан кішігірім бұйымдарды додалы және шыбықты материалдардан жасаған дұрыс болады. Материалдың пайдаланылуының коэффициентін оңтайлы қолдану үшін дайын бұйымға көлемі  және мөлшері жағынан сай  келетін  даналап жасалған бұйымдарды пайдаланған жөн. Додалы және шыбықты материалдарды металлургиялық кәсіпорындар жеткізеді. Ұнтақ тәріздісінен көбінесе өңдеуді қажет етпейтін даналық дайын бұйымдар алады. Автоматтандырылған тиеуші қосалқы бөліктер жартылай автоматтарды автоматты етіп, станоктар мен басқа да машиналар жұмыс режимін олардың қарқындылығын арттыру мақсатында қайта қарастыруға мүмкіндік береді, автоматты ағынды желі үшін ұтымды құрастырулар жасауға жағдай жасайды, өндіріс мәдениетін арттырып және жұмысшы еңбек жағдайын жақсартады. Жаппай және ірі көлемдегі өндірісте дайын бұйымға көлемі және мөлшері жағынан сай келетін арнайы тиеуші және түсіруші қосалқы бөліктер жасайды. Жаппай және ірі  көлемдегі өндірісте бір  ауысым  бойы  түрлі дайын бұйымдардан мүмкін болатын бөлшектер жасауға тура келеді. Сондықтан, әр дайын бұйымға сай келетін түрлі тиеу-түсіру қосалқы бөліктерін қолдану бұндай құрылғыларды қондыруға және орнатуға ұзақ уақытты талап етер еді. Топтамалы өндірісте әмбебап-үйлестіруші құрылғыны қолдану қажет болып табылады, бұл дайын бұйымдардың түрлі көлемі мен мөлшеріне сай қондырғыны жылдам ауыстырып үйлестіруге мүмкіндік береді. Осылайша, тиеу-түсіру құрылғылары жаппай және ірі көлемде, сондай-ақ, топтамалы және аз көлемде бұйымдар шығаруда да ұсынылады.

Додаға оралған сымды қолмен немесе тиеу-тасымалдау қондырғысының көмегімен А қосалық бөлікке тиейді (4.1-сурет, а).

сымның бір шетін Б дұрыс қондырғысы, В сымды беруге арналған

В қондырғысы, Г қосалық бөлігі арқылы түсіреді және Д автомат ауағына қосады. Дұрыс шығыршықтарды бұранда көмегімен олардың арасында түрлі диаметрдегі сымдарды өткізу үшін реттеп отырады. Кейде сымды жақсылап түзету үшін (мысалы, серіппе жасау автоматтарында) өзара көлбеу бағытта екі дұрыс қондырғыны орнатады. В сымын беруге арналған құрылғы қисық бүртабанды, ықтырмалы немесе жұдырықты механизмдер көмегімен қайтарымды-келіп түсу қозғалыстарын жасайды. Жұмысшы аумағындағы қозғалыс Г  қосалық  бөлігі  қысыңқы және сым кедергісіз жұмыс аумағына өтіп тұрған жағдайда жүзеге асады. Одан кейін Г қосалық бөлігі сымды қысып және В сымын беруші қондырғы қозғалып бастапқы қалпына келеді. Осы уақыт ішінде бұйым жасалып және додалы құймадан кесіп алынады, бұл одан әрі сымның қосалық бөлігінің қысу барысында қайта жұмыс аумағына келуі үшін жасалады.

4.1.-сурет. Станоктың додалы материалмен қуатталу сұлбасы: а

б

4.1, б

суретте материалды қысатын шарлы механизм келтірілген. Үш шар

конус тәрізді төлкеде орналасқан 16.

Арбаның шардан бұрын жылжуы барысындасым 19 мен конустық жабынды ойық арасында қысылу арқалы материалды арба аузына дейінгі көлемге дейін апарады. Арба жылжыған кезде шар ұнтақтар сығылып және сым бойымен жылжи бастайды. Сымды қысу серіппелі және қысқышты патронда жүзеге асырылады. Сымды беруші қондырғы

мен патронның үйлесімді жұмыс жасауы жұдырықты білтемен таралатын түрдегі басқару жүйесімен қамтамасыз етіледі.

қуаттау

Шыбықтар, таспалар,  қаңылтырлар 1-3 м деңгейде станоктар мен престерге тиеледі. Тиеу алдында кәсіпорынға келіп түскен шыбықтарды олардың белгеленген уқымынан ауытқып қисаймаулары үшін түзетіп, тікірейтіп, себебі олар жасалатын бұйымның дәлдігіне әсер етеді және сондықтан мүмкіндігінше қалдықтарын аз мөлшерде қалдыра отырып, шыбықты қолдануды қамтамасыз етеді. Шыбықты айналдырық арқалы станокка тиейді. Оны көбінесе жұмыс аумағында орналасқан цангылы патронда бекітеді. Беру механизмін патронның қарсы жағына орнатады, бұл жұмысшыларға өңдеу барысында кедергі келтірмес үшін жасалады. Шыбықты патрон қысылмай ашық тұрған кезде ғана жұмыс аумағына береді. Беруді түрлі әдістермен жүзеге асырады: өз салмағымен, шыбық ұшына бекітілген темір арқанды және шыбықты төмен қарай тартатын жүк, шығыршық  пен шыбық арасында туындайтын үйкеліс күші арқасында шығыршықтардың айналуы есебінен беріледі.

машинаның үзіліссіз жұмыс істеуі дайын өнім ағытылып алынғаннан кейін бірден жұмыс аумағына берілуін талап етеді. Осылайша, машинаның жұмыс аумағындағы құрылғыларға қатысты кеңістікке бейінделген дайын бұйымның қорымен қондырғы орнатылуы қажет. Магазинды тиеуші құрылғылар (МТҚ) деп дайындалатын бұйымдар бір қатар бейінделе орналасқан бөліктерді айтады. Дайын бұйымдарды магазинге жұмысшы тиейді. Жұмысшы бірнеше станоктарға қызмет көрсетіп үлгеруі үшін дайын бұйымдар орны станок 20-25 минут үзіліссіз жұмыс жасауына жеткілікті болуы қажет. МТҚ дайындалатын бұйымдарды механикаландырады, себебі жұмысшы әрбір бұйымды бағдарлап және дүкенге орнатады.

Магазиндік тиеу қондырғысының сұлбасы 4.2.-суретте келтірілген. Магазин

магазин бойынша өз салмағының әсерінен шығаберіске дейін қозғала жылжиды (кем  дегенде көлбеу

бұрышы 45°) немесе мәжбүрлі итеруші көмегімен жылжытылады (көлбеу немесе еңкею бұрышы 15° дейінгі магазиндер).

Дайындалатын бұйымдарды бір даналап шығаратын механизм— айырғыш

айырғыш жетегімен

7,

піспектен

және серіппеден

құралған. Серіппелген тақтайша

дайындалатын бұйымды қуаттау ұяшығында ұстап тұрады.

Серіппелген тақтайшасы оны жұмысшы аумағына 11 жеткізеді, ол жерде ол тетікке 12 орнатылып және бекітіледі, одан соң нәрлендіргіш 5 қозғалуын кері қарай жалғастырады (магазинге

). Серіппелген тақтайша

қайырылады, бұл дайын бұйымды 12 қосалқы бөлікте жылжытып және өзі сынып кетпеу үшін жасалады. Тақтайшаның бастапқы қалпына 10 қайта келуі серіппе 9 көмегімен жүзеге асырылады . Бұйымды жұдырықты немесе тетіктің басқа да қысқыш түрлерімен, көбінесе серіппе арқылы ағытып алғаннан кейін итеруші

(лақтырушы) дайын бұйымды тетіктен 12 алып тастайды.

МТҚ-ға күрделі қалыптағы дайындалатын бұйымдарды жұмысшының қатысуы қиындаған немесе олардың автоматты түрде бейінделген беткей тұстары бүлінуі мүмкін жағдайда тиеледі,

Сур . 4.2. Магазинды тиеу құрылғысының сұлбасы:

жетегі;

сонымен қатар, бұйымдар қатарын көптеп тиеу қажет болған жағдайда және көлемі жағынан үлкен автоматты бункерлі тетіктерді орналастыру (БТҚ) жинаушы автомат көлеміне сай келмеген жағдайда тиеледі. Одан басқа, шығарылған өнімнің көлемі тым аз болған жағдайда, БТҚ қымбатқа түсіп және күрделенген жағдайда оларды қолдану тиімді болмай, МТҚ қолданылады.

Бункерлі тиеуші құрылғы . Бункерды тиеуші құрылғы (БТҚ) бейінделмеген  дайындалатын  бұйымдарды  тиейтін  шанап  ыдыс

бекітілген дүкендік тиеу қосалқы бөлігінен және нәрлендіру автоматы – дайын өнімдерді бағдарланған у және қысып алуға арналған механизмдерден тұрады. Әрбір дайындалатын бұйымды бір қатарға тізіп, қолмен магазинге тиеп орналастыратын МТҚ-ға қарағанда мұнда жұмысшы оларға қолын тигізбестен тек ыдыстан шанап ыдысқа төге салады, яғни, осылайша, БТҚ тиеуді автоматтандырады. Автоматты нәрлендіру арқылы дайындалатын бұйымды бағдарлау және қысып ұстау кері келіп түсу, шайқалу және қысқыш қондырғының шайқала қозғалуы барысында жүзеге асырылады. Дайындалатын бұйымды қысып ұстау бұл қондырғының әрбір қозғалысында жүзеге асырылмауы мүмкін, бірақ та орташа уақытқа (сағат, ауысым) шаққандағы қысып алуының саны бір бірлікке шаққанда бірдей шаманы құрайды, яғни, рәрлендіру автоматының Q ор өнімділігі тұрақты болып отыр. Нәрлендіру автоматынан дұрыс бейінделген дайын өнімдер науа арқылы дүкенге немесе қуаттаушыға келіп түседі. Құрылғының үзіліссіз жұмыс істеуі үшін Q ор 10-15 % станок өнімділігіен жоғары болуы керек. Нәрлендіру автоматының құрастырылымы науа немесе магазин дайын бұйымдармен болып кеткен жағдайда олар бункерге өздігінен келіп түсетіндей болуы шарт. Мысалы, ілмекті айналым дискісі түріндегі бағдарлау және қысып алу механизмі (4.3- сурет) биіктігі l

диаметрінен d жоғары, болатын төлке, құбыр және қақпақшаға арналған. Төлкеге 1 төгілген дайын бұйымдар еңкулі түпке қарай жылжи отырып, тұрқыға 6 жылжып келеді, жолдарында айналым дискіде 4 орнатылған ілмектерге 2 кезігеді .

Ілмектер ілініп алынған дайын бұйымдар қабылдауышқа 3 келіп түседі , ал одан кейін магазин-құбырға 5 түседі. Егер магазин-құбыр 5 мейлінше толған немесе дайын бұйым ілмекте дұрыс ілінбеген жағдайдың нәтижесінде қабылдауышқа 3 түсе алмаса, онда айналмалы дискі жұмысы автоматты түрде шекті кезең жалғастырушысының 4 көмегімен тоқтатылады. Сұқпажапқыш БТҚ-ң типтік құрастырылымы 4.4.- суретте келтірілген бұранданың автоматты тиелуіне арналған. Салалық БТҚ-ға қарағанда бұл тетікте бұйымдар тегершік 10, қос иін 3 және бұлғақ 8 арқылы кері – қайтарымды қозғалысқа түсетін сұқпажапқыш 2 арқылы алынады.

4.3.-сурет. Ілмекті нәрлендіру автоматты бункерлы тиеу құрылғысы:

Сұқпажапқышты көтеру кезінде бұйымдар шабынды қабырға бойымен саңылаулы науаға 4 қарай жылжи бастайды, онда олар бастарымен ілініп тұрады. Тақтайша 1 және қалқан науадан түсіп қалуларына кедергі жасайды. Бункерге 4 келіп түскен бұйымдар онымен төмен қарай сырғи отырып және станоктың жұмысшы аумағына келіп түседі. Бункерде дұрыс орналастырылмаған бұйымдарды алып тастау үшін тегершіктен 9 жебе бағытында айнала қозғалатын жұлдызша 6 қызмет етеді. Жұлдызша бункерден 4 басымен ілініп тұрған бұйымдар одан емін- еркін түрде жылжып өтетіндей аралықта орналасқан, ал дұрыс орналастырылмаған бұйымдар оның тістеріне іліге отырып, кері қарай бункерге лақтырылады. Бейінделген бұйымдардың бункерден құлап кетуінің алдын-алу үшін олардың бункерден шығуынан кейін науаны 4 жауып тұрған тақтайша 5 қызмет етеді.

4.4.-сурет. Сұқпажапқышты ШҚБ құрастырылуы:

тақтайша;

Нәрлендіру автоматының өнімділігі қысқыштың жұмысшы органының қозғалу жылдамдығына, санына, бұйымды қысу ықтималдық коэффициентіне байланысты және ол келесі түрде анықталады:

ор =

Vη/m;

ор =

т

п

к

Майда және орташа бұйымдар үшін дірілді бункерлер жиі қолданылады (4.5, а

сурет ).

Конус түпті ыдысқа (бункерге)

толғанша дайын бұйымдар келіп түседі. Ыдысқа 2 бекітілген Бұрандалы науамен 4  дайын  бұйымдар  төменнен  жоғары қозғалады.

Діріл бункерге жабында орнатылған дірілдеткіш 1 арқылы беріледі. Дірілдеткіш біп біріне айқаса ілініп қалған бұйымдарды ажыратады. Дірілдеткіш бункердің жұмыс істеу сұлбасы 4.5, б. суретте келтірілген. Науада 4 көтеру бұрышымен бұйым 6 орналасады. Тігінен α бұрышы астында орналасқан электрмагниттік және тығыз рессор 5 әсер етуімен  дайын бұйымдар тиелген бункер күрделі шайқалуларға ие болады: тігінен және айналмалы. Электрмагнитты тарту барысында рессорлар майысып, көлденең жағдайда орналасды (α = 0). Оған қоса, бұйымдар 6 толған бункер 2 α -

β бұрышында бағытталған

жылдамдықтағы импульстік қозғалысқа ие болады.

4.5. Дірілдеткіш бункер: а

б

в е

8, 9, 12

Электрмагниттің бастапқы қалпына келуі барысында бункер қозғалысы тоқтайды және рессордың әсер етуімен науа жылдам кері қозғалыс жасайды. Бұйымдар қозғалыс күші әсерінен алға қозғала береді және тігінен түсірілген күш әсерінен науадан ажырайды. Бұйым бункерге өзінің бастапқы кезінен әлдеқайда өзгерген қалпында келіп түседі. Белгілі бір түрде бағдарланған бұйымдарды беру үшін науа мен ыдыс  бұйым  шыға  берісі  жанында  орнатылатын  түрлі  бейінді құрылғылардан                3                құралады        (4.5-        сурет а) .        бейінделетін құрылғыларды        науада        талап                етілген        жағдайда                орналасқан бұйымдарды  одан  әрі  жылжи  алатындай,  ал  басқа  да  жағдайда орналасқандары   науа   түбіне   түсіп   жалпы   бұйымдар   санына қосылатындай есеппен құрастыру қажет. Мысалы, басымен төмен орналасқан   бұранда   бұйымдарын   беру   үшін   4.5.   в   суретте келтірілген  бейінделген  құрылғыны  қолдануға  болады . Қисық ажыратқыш 7 оның астымен жылжи қозғалатын бұйымдар еркін өтуі        үшін        және        науада        жиналуы        үшін        науадан                басының қалыңдығындай   арақашықтықта   орналасады.   Басымен   жоғары қалыпта жылжып келген бұйымдар ажыратқышпен 7 лақтырылады. Егер бункерден басымен жоғары қарай орналасқан бұйымды алу қажетболған жағдайда 4.5. -суретте көрсетілген ажыратқыш 8 қолданылады. Ажыратқыш бұйым және науаның жіңішке жағына қарсы орналастырылып және басыментөмен қарай орналастырылған бұйымдар науадан лақтырылады, себебі олардың ауырлықтары науадын тыс түсіріледі. Ажыратқыш саңылауына басы жоғары орналасқандары кіреді, сондықтан да бұндай бұйымдар дүкенге немесе станоктың жұмысшы аумағына түсіп отырады. Қысқа біліктерге арналған ұшында кетпені бар бағдарлаушы құрылғыны қарастырайық. Егер кетпенін жоғары қарата білікті тігінен беру қажет болса (4.5 -сурет д), онда бейіндеуші қондырғы екі ажыратқыштан тұратын болады. Науада жатқан бұйымдар ажыратқыш 9 астынан өте отырып, тар науадан тұратын екінші ажыратқышқа 10 және ұстап қалғышқа 11 келіп түседі . Кетпені жоғары қарай орналасқан бұйымдар науада күнқағарлы жағымен орналасады және станоктың жұмысшы аумағына келіп түседі. Егер кетпені төменде болу қажет болса (4.5 сурет, е), онда ажыратқыштан 12 науаны кетпенінің ені, биіктігі және диаметрі бойынша біршама үлкен түрде кетпені төмен қараған күйде жасалған бұйымдармен толтырады.

Электрмагнитті жетегі бар дірілдеткіш бункерды жобалау ыдыстың геометриялық параметрлерін анықтауға, бункердің ауытқу жиілігін және науа бойынша дайын бұйымның жылжи қозғалуының максималды жылдамдығын есептеуге негізделеді. Цилиндрлі ыдыстың диаметрін

және оның биіктігін

қуатталушы технологиялық агрегаттың үздіксіз жұмысына кепіл беретін ыдыспен қамтамасыз етілу жағдайына қарай анықтайды, және құрылғының былайша орналасуы қойманы максималды толтыру деңгейінен жоғары болар еді.

Әдетте ыдыстың диаметрі

(10-12)l д

(мұндағы, l д

Көп жағдайда ыдысты алюминийден жасайтын болғандықтан, дүкеннің бұрандалы жолының бұрышы b = 3.5°. Жолдың көтеру бұрышы және оның орташа диаметрі D op

бағыттаушы бұранда қадамын анықтайды: l = π D op

tgβ.

Бұранда айналымдары арасында бұйымдардың қысылып қалуы болмас үшін бұрандалы жолдың қадамы тасымалданатын бұйымдар биіктігіне шамамен тең келетіндей биіктіктен b 1,5-2 есе үлкен болуы қажет. Онда бұрандалы бағыттаушының орташа диаметрі

op

п

п ),

мұндағы

п

п

топтастырылуы Бункерлы тиеу құрылғыларының алуан түрлілігі арнайы қалыптағы бұйымдарды тиеуге арналған. Даналық бұйымдар заманауи жаппай өндірілетін кең таралған бұйым түрі болып табылады. Станоктардың нәрлендіруін автоматтандыру әдістерінің дамуы үшін даналық бұйымдар топтастырылуының маңызы зор. Әдетте даналық бұйымдар топтастырылуын бір ғана белгісі – пішініне қарай жасайды. Алайда пішін нәрлендірудің автоматтандырылу әдісіне   әсер   ететін   бұйымның   ерекшеліктерін   барлық   кезде

сипаттай алмайды. Пішіннен басқа, нәрлендірудің автоматтандырылу әдісіне  көлемнің ірілігі, салмағы, әдіптері, жарамдылығы, беткейінің кедір-бұдырлығы, өңделу ұзақтығы, сонымен қатар, оның физикалық жағдайы: қатты, жұмсақ, қыздырылған түрі әсер етеді. Даналық бұйымдар топтастырылуын жоғарыда көрсетілген қасиеттерін есепке ала отырып жүзеге асыру қажет. Ол аталған даналық бұйымдар типіне қандай нәрлендіру жүйесін қолдану қажеттігін анықтауға мүмкіндік береді: бункерлық, магазинды немесе  қолмен шығарылатын. Бункерлық нәрлендіруу жүйесі жағдайында бағдарлануы автоматты түрде жүзеге асырылады, магазинды нәрлендіру жағдайында бейіндеу және бұйымдарды орналастыру қол еңбегі арқылы жүзеге асырылады. Станоктарды автоматтандыру деңгейі бойынша барлық даналап шығарылатын бұйымдарды үш топқа бөлуге болады. Бірінші топқа кішігірім көлемде жаппай даналық бұйымдарды жатқызуға болады. Олардың өңделуінің қысқалығы, пішіні және төзімділігі автоматты бейінделуді жүзеге асырады. Екінші топқа көп көлемде топтамалы өндірістен шығарылатын даналық ірі бұйымдарды жатқызуға болады. Бұл бұйымдар автоматты бейіндеуді жүзеге асыруға жол бермейтін ұзақ технологиялық өңдеуді қажет етулері мүмкін, және пішіндерінің көлемді жағына байланысты станоктың үзіліссіз жұмыс істеуін қамтамасыз ететін науада қажетті дайындалатын бұйым қорын толық ұстау мүмкін болмайды. Магазинді бір рет толтыру барысындағы станоктың үзіліссіз жұмыс істеу ұзақтығын 8-10 минут деп алуға болады, бұл бірқатар зауыттардағы магазинды тиеуші қондырғыларды пайдалануға беру тәжірибесінің нәтижесінде расталған. Үшінші топқа көлемі ірі және салмағы ауыр бұйымдар жатады, мысалы, қозғалтқыштың оқшаулағышы, сонымен қатар, даналап шығарылатын және аз топтамалы шығарылатын бұйымдарды жатқызуға болады. Бұндай бұйымдарды тиеуді қолдың көмегімен немесе арнайы механикалық құрылғылар көмегімен жүзеге асырады. Даналық бұйымдар пішіні көбінесе станоктың қуатталу автоматылығының деңгейін шектейді. Мысалы, орамалы серіппелер бункерлық нәрлендіруге қолданылмайтын пішінде болып табылады. Науаға түскен серіппелер бір-бірімен айқасып қалап, оларды жекелеп науадан алу қиындай түседі, сондықтан да, серіппелерді науадан алу серіппе астына лайық ойығы бар касеталы дүкендік

тиеуші құрылғылар  көмегімен  жүзеге  асырылады.  Аталған жағдайда бұйымның пішіні станоктың қуатталуын автоматтандыру деңгейін шектеуші себеп болып табылып отыр. Бұйымдардың ірі көлемде жасалуы да станоктың қуатталуын автоматтандыру деңгейіне әсер етеді. Егер бұйымдар көлемі жағынан ірі болып келсе, онда қарапайым мөлшердегі науадағы олардың қорын қамтамасыз ету қиынға соғады және және жиі толтырып тұру қажет болғандықтан, жұмыс механизмі мен станоктың тұтастай жұмыс істеу тиімділігі төмендейді. Мұндай жағдайларда автоматтандыру деңгейі азаяды, яғни ол дүкендік тиеуші құрылғымен шектеледі. Кіші көлемді бұйымдар тиеудің автоматтандырылуы да өздігінен қиындыққа ұшырауды. Бұйымдардың көлемдерінің кішігірімдігі олардың өздігінен науаға келіп түсуін және бейінделу механизмдерде жылжуын қамтамасыз етпейді, сондықтан магазинды түрден қолмен атқару жұмысына беру барысында қиындықтар туындайды. Жылжудың сенімділігі үшін дайын бұйымдарды жүкпен, серіппемен және т.б. қысу қажет. Бұйымның диаметрі немесе ұзындығы жағынан ауытқулар жіберу науадағы өтімділігіне әсер етеді. Үлкен алшақтықтаржағдайында бейінделу үрдісі және қысқыштағы бұйымдардың бекітілуі қиындайды. Бұйымдардың беткейлік тазалығына қатаң  талап жағдайында бункерлы тиеу қондырғысын кей кездері қолдануға болмайды, себебі бункерден бұйымды алып беру барысында қысқыш органдар бұйымды қарқынды айналдыра ұстап, нәтижесінде сырылу, сызаттану, жапырылулар орын алады. Бункерлер мен науалардағы бұйым қорының көлемі бұйым мөлшеріне ғана емес, сонымен қатар, олардың өңделу ұзақтығына да байланысты болады.

Мысалы, егер өңдеу 0,4  с. созылса, онда бір минут ішіндегі шығарылым

60: 0,4 = 150 шт./мин.

Бұйымдарды былайша беру қарқыны тек  бункерлық тиеу қондырғысы арқылы жүзеге асырылуы мүмкін, себебі адам жоғары қарқындылықпен жұмыс істеді дегнінің өзінде минутына 60 бұйымды беруі мүмкін. Станоктың үзіліссіз 8 минут жұмыс істеуі үшін және қысып алу ықтималдық коэффициентін ескере отырып 1600 бұйымға арналған бункер қажет деп айтуға болады.

Егер үзіліссіз бұйымды өңдеу ұзақтығы 1 минут болса, онда 8

минут үзіліссіз жұмыс істеу барысында 8 бұйым қажет болады. Бұндай бұйым қорын дүкен қамтамасыз ете алады, және бункерлық тиеу қондырғысын қолданудың қажеттілігі болмайды. Көрсетілген мысалдар, бұйым қасиеттерінің нәрлендіру жүйесін таңдауға тікелей әсер ететіндігін көрсетеді. Бұйымдарды тиеудің бұзылу себептерінің сипаттамалары болып бұйымды жасау барысында технолгиялық талаптардың сақталмауы табылады: пішіні мен көлемінің өзгеруі, нәтижесінде бұйымның науада және тасымалдаушы қондырғыларда бейінделуі мен өткізілуінің қамтамасыз етілмеуі туындайды; қысқыш және бейіндеуші құралдардың, науаның, жылжытпаның және де басқа элементтердің тозуы; өнімділіктің біркелкі болмауынан туындаған тиеуші қондырғының және станоктың жұмыс үйлесімдігінің болмауы; жоңқалардың бұйымнан автоматты бөлінуінің қиындығы және оның станоктың жұмыс істеу аумағында жиналып қалуы; бұйымдар мен науаның ластануы. Сондықтан да бұйым жасаудың технологиялық талаптарын сақтау науадан сапасыз бұйымдарды оңай алып тастауға және басқа да қызметтерді атқаруға мүмкіндік беретін бұйымдардың тиеуші құралдарда сенімді өтуінің және бұндай құрастырылымдар жасаудың маңызды шарты болып табылады. Үш негізгі белгі бойынша топтастыру (4.6- сурет): симметриялы өзектер саны, көлемі мен пішінің күрделілігінің қатынасы сызбасын жасай отырып, топтастырылған санаттардың салыстырмалы кішігірім және нақты белгілі санына қол жеткіземіз, себебі әрбір топтастырылған белгілер үшін оңтайлы сан шектеулі. Мысалы, симметрия өзектері саны бойынша сатылану саны үшке тең болады. Негізгі көлемдер қатынасы бойынша әр жұп үшін сатылау саны бестен аспайды, ал егер бұйымның пішініне қарамастан оның ірі көлемдерін қарастыратын болсақ, онда бұл сатылар саны үшке тең болар еді. Өлшемдеріне қатысты барылқ бұйымдар үш негізгі разрядқа бөлінуі мүмкін:

Арқаулы бұйымдарды өз кезегінде, әдетте автоматты бейінделуге көнбейтін ұзын арқаулар, және қарапайым арқауларға: орташа және қысқа деп бөледі. Пластиналық бұйымдарды сәйкесінгше қарапайым пластиналы және автоматты бейіндеу барысында ерекше өңдеуді қажет етеін жіңішке пластиналы бұйымдар деп бөледі.

Геометриялық пішінінің күрделілігіне байланысты бұйымдардың сатылы саны тежеуіштік коэффициентімен, және бірінші кезекте, сызықтық тежеумен өрнектелетін олардың ілінуі санымен анықталады. Бұл коэффициенттер неғұрлым нөлге жақын болса, соғұрлым бұйымдардың науалы бейінделуші қондырғыларда ажыратылуы мен қысып алынуы оңай жүзеге асырылады, ал коэффициенттер неғұрлым бірге жақын болса, соғұрлым бұйымдардың науалы бейінделуші қондырғыларда ажыратылуы мен қысып алынуы қиындай түседі. Әрбір тежеуіштік коэффициентінің әсерін және мүмкін болатын олардың өзара үйлесімділігін ескере отыра, геометриялық пішіндерінің күрделілігіне қарай бұйымдарды төрт топқа бөлуге болады: Жалпы топтастыру сұлбасы (4.7-сурет) тек автоматты бейіндеу оңай немесе жеңіл түрде міндетті жүргізілетін бұйымдарды құрайды. Сондықтан сұлбада өте ұзын және өте күрделі пішіндегі бұйымдар қамтылмаған. Бұйымдардың абсолютті көлемдері  200 мм, ал салмағы 200 г аспайды деп болжануда.

Арқаулы бұйымдардың автоматты бейінделуі . Қарапайым жеңіл түрде жәй және  күрделілігі орташа және  өзектері симметриялы арқаулы бұйымдардың автоматты бейінделуі оңай іске асады. Бұл бұйымдардың барлығы, ережеге сай, айқын байқалатындықтан және жақсы себіліп шашырайтындығымен (ілініп қалуы төмен) ерекшеленетіндіктен, оларға автоматты бейінділікті бүгінгі күні қолданыстағы барлық кез-келген бейіндеуші механизмдер таба алады. Симметриялы бір өзекті арқаулы бұйымдардың автоматты бейінделуі пішінің ерекшелігіне қарай күрделі міндеттерді алға тартуы мүмкін, мысалы, симметрия өзегінің немесе бұйым ауырлығының ортасының орналасуы. Бұл санаттағы бұйымдардың көбісі көптеген автоматты бейіндеуші құрылғылар көмегімен

бейінделуі мүмкін. Мысалы, білік тектес бұйымның бейінделуі қалташалы, дірілдеткішті бейіндеуші автомат құрылғы көмегімен жүзеге асырылуы мүмкін. Екі мүмкін болатын жағдайда диск қалташасына келіп  түскен бұйымдар, дискінің  жоғары қарай айналуы кезінде науа құрсауына бекітілген калибр астымен өтіп көтеріледі. Құрсауға бұйымның қай жағы бағытталуына байланысты бұйым калибр астымен еркін, не оған сүйкене, көтеріліп, қалташадан қайта науаға құлайды. Калибр астымен еркін өткен бұйымдар терезе арқылы жылан тәрізді науаға түсіп, одан сәйкесінше қуаттаушы арқылы станоктың жұмыс аумағына бағытталады.

4.7 -сурет. Бұйымдардың жалпы топтастырылу сұлбасы

Бір өлшемді бұйымдарды автоматты бағдарлау.

Бірдей өлшемдегі және сол сияқты бұйымдарды автоматты бағдарлау арқаулы және пластинкалық бұйымдарға қарағанада біршама күрделі болып келеді, себебі бұйымдардың негізгі өлшемдері олардың болмысын анықтауда қолданылмайды. Сондықтан бірдей өлшемді бұйымдарда автоматты бағдарлау жасау барысында параметр ретінде жүріп өту жолы және ауырлық түсіру орталығының жағдайы қолданылады. Әдетте, бұл параметрлер бір жағдайды екіншісінен ажыратуға, тек негізгі жүріп өту жолдары

арасындағы бұйымдардың басқа да жағджайлары қиын ажыратылатын кзді есепке алмағанда ғана жеткілікті болып саналады. Болмысы қиын ажыратылатын дайындалатын бұйымдар үшін арнайы бақылаушы және сынаушы органдарға жүгінуге тура келеді.

Пластиналық бұйымдарды автоматты бағдарлау.

Пластиналық бұйымдарды ерекшелікті сипаттамалары болып автоматты бағдарлануы барысында олардың қаңылтыр кесінді арқылы тігінен және көлбеу оңай ытқып өтуі табылады. Осыған байланысты симметриялық қана емес, ассимметриялық дайындалатын бұйымдарды да бағыттауға болады. Екі не одан да көп симметрия өзегімен  пластиналық бұйымдардың автоматты бағдарлануы жүзеге асырылады. Бұл дайындалатын бұйымдар үшін түрлі типтегі  науалық автоматты бағдарланған қондырғылар қолдануға  болады, мысалы, қалталы, саңылаулы, шыбықты, салалық, және ең бастысы, дірілдеткішті.

4.7.        Бункерлы тиеуші қондырғылардың топтастырылуы

Автоматты бағдарлаушы қондырғылардың бөлек мақсаттағы органдарының түрлі әрекет ету қағидалары және құрастырмалық шешімдері бұл қондырғылардың алуан түрлерінің көптеген санын құрай отырып, бір-бірімен түрліше үйлесуі мүмкін. Сондықтан, автоматты бағдарлаушы қондығыларды топтастыра  отырып, топтастырылу сұлбасын бір мақсатты орган бойынша ғана емес, көптеген, кем дегенде үш негізгі органдары бойынша: қысқыштығына, тасымалдаушылығына және бағдарлануына қарай жасаған жөн. Айта кететін жайт, келтіріліген топтастырылу онда көптеген топтастыру белгілерінің қамтылуына қарамастан жеңілдетілген түрі ретінде қарастырылуы мүмкін, себебі мүмкін болатын барлық топтастыру белгілері оған қамтылмаған. Алайда осындай жаппай топтастырудың өзі ешқандай қысқартылған атаудың автоматты бағдарланған қондырғыны сипаттай алмайтыны туралы қорытындыға келді. Сондықтан да, әдеттегі қолданылатын қысқартылған атауларға ББҚ қосымша сипаттамалар беру қажет (кесте 4.1). сонымен, қалталы диск немесе қалталы сақиналы ББҚ туралы айта отырып, біз бұл бункердің қысқыш ұстауыш органы бұйымдарды сырттай қысып ұстайтын айналмалы бағдарлы қондырғы екендігін, науаның цилиндрлі екендігі және бұйымдардың    бастапқы    бағдарлануы    науа    ішінде    жүзеге

асырылады деп айта аламыз.

Алайда, бұл ББҚ-ның бір немесе екі ұстанымды жағдайлы екендігін, екіншісінің әрекет ету қағидаты қандай екенін анықтау мүмкін емес.

мақсатты органдары

Топтастырылу белгілері

ББҚ түрлері

Бағдарланат ындар

Бағдарлану жағдайының саны (сатылары)

Бағдарлану органдарының әрекет ету қағидаттары

Механикалық. Пневматикалық. Электрлік. Фотоэлектрлік

Бұйымдарды ауырлық түсу ортасына қарай бақылаушы. Бұйымдарды түсіне немесе беткейінің кедір- бұдырлығына қарай бақылаушы.

Бағдарланат ындар

мақсатты органдары

Топтастырылу белгілері

Механикалық қысылумен гравитациялық. Сыртқы күшпен гравитациялық. Инерциялы:

Вакумдық қысқыш, магниттік қысқыш

Қысып ұстаушы органның дайындамаларды беру тәсілдері

Тасымалдаушы органның әрекет ету қағидаттары (қозғаушы күш сипаты) Механикалық тасымалдаушымен. Гравитациялық тасымалдаушымен. Инерциялы тасымалдаушымен. Фрикционды тасымалдаушымен

мақсатты

Бункер алдынан бұйымдарды беру тәсілі

Бункер пішіні Цилиндрлі бункермен. Конустық бункермен. Призмалық бункермен. Аралас жүйелі бункермен

Арқаудың сипаты

Қозғалыс беру тәсілі

4.8.-сурет. Бункерлік бағдарлануға қондырғылардың топтастырылу сұлбасы

Ұқсас қосымша сипаттамалар ББҚ құрастырылымдарының басқа да түрлері үшін қажетті болып табылады. Жалпы алғанда ББҚ құрастырылымдарының басқа да түрлері үшін қосымша сипаттамалардың саны топтастырылу белгілерінің арасындағы тәуелділікпен ажырап және негізделеді, олар түрлі ББҚ үшін түрлішіе сипатта болады. Сонымен қысқыш орган үшін қозғалыс сипаты кей деңгейге және бункер пішініне дейін анықталып және бағдарлаушы органның қозғалыс қағидасы бұйымның бақылаушы параметрлерімен байланысты болады. Сұлба (4.8 -сурет) үш негізгі және бір көмекші (реттеуші- сақтандырғыш) мақсатты органдардың ең басты саналатын топтастыру белгілері бойынша құрастырылған. Бұлайша құрастырылған топтастыру сызбасының маңызды қасиеті деп, онда қазіргі кздегі мәлім болған науалық бағдарлаушы қондырғылардың типтері, сонымен қатар, болашақта  жасалуы мүмкіндері де қамтылған.

ҚОНДЫРҒЫЛАРДЫҢ АВТОМАТТАНДЫРЫЛУЫ ЖӘНЕ ДАЙЫНДАЛАТЫН БҮЙЫМДАР ЖӘНЕ ҚҰРАЛДАРДЫҢ БЕКІТІЛУІ

Білдектерде дайындамалардың орнатуы мен бекітуі, білдектерден дайын бөлшектердің босатуы және шешіп алуы елеулі қосымша уақыт алады. Осы уақытты өндірістің нақты жағдайлары үшін рационалды жылдам әсер етуші жетектері бар құрылғыларды пайдалану арқылы азайтуға болады. Тез істейтін құрылғылардың автоматтандыруы тек қана бөлшекті бекіту және алу үшін пайдаланатын көмекші уақытты азайтпай, оны қол емес, машиналық етіп аударуға мүмкіндік береді. Білдектің  жұмыс аймағына берілетін дайындаманы айлабұйымда орналастырып, сенімді бекітеді. Әмбебап құрал-жабдықтарда дайындаманы орнатқан кезде жоғары білікті жұмыскер дайындаманың және құралдың білдекке қарай дұрыс орналастыруын (мәселен, айналдырғы осінің дайындама өсімен сәйкестендіру үшін) тексеруге көп уақыт жұмсайды. Осы уақытты азайту үшін бұйымды орнату қателігі ең төмен болғандай орнатылатын қайтаорнатылатын арнайы, әмбебап- баптау, жиналмалы және әмбебап-құрастырмалы құрылғыларды қолданады. Бұған өлшеу және технологиялық базаларды қийыстыру, анықтамалық элементтерге қарсы орналасқан тетіктегі қысу элементтерін қолдану немесе есептік мәндерді қысқыштың бірқалыпты-таралған күшті (мысалы, цанг патрондарында) қолдану арқылы қол жеткізеді. Жұмыскердің қатысун жою үшін автоматты түрде басқарылатын тетіктердегі қысу элементтерінің пневматикалық, гидравликалық, электрлік, магниттік, вакуумды жетектерін қолдануға ұсыныс жасалынады. Білдектерде, автоматтарда және автоматты желілерде белгілі бір білдектер арқылы бөлшектерді өңдеу үшін ыңғайлы және экономикалық тұрғыдан неғұрлым мақсатты тетіктерді қолданады, яғни өңдеудің ең арзан құны және қондырғының берілген дәлдігі жағдайында берілген өнімділікті қамтамасыз ету.

Кейбір кезде көп позициялы білдектерде, автоматтар мен автомат желілерінде бөлшектердің орнатуы, бекітуі, босатуы және алуына қажет уақытты басқа жайғасымдағы бөлшектерді өңдеуге берілген уақытпен қиыстырады. Тетікті орнатқан кезде өңделетін дайындаманы белгілі бір орында және кесетін құралға қарай белгілі бір қашықтықта орналастырады. Кейінгі дайындамаларды орнатқан кезде бірінші дайындаманы орнатқан кездегі күйге келтіруі бұзылуы мүмкін. Бұзылыс дайындаманың рұқсаты шегіндегі дайындамалардың мөлшерлері бір-бірінен ерекшеленетініне, ал өлшеу және технологиялық базалар қиыстырылмағандықтан (орнықтандыру қателіктері) орын алады. Сонымен қатар, қысқыш күш-жігерімен болып қалатын сиықсыздану (бекіту қателігі) үлкен әсер етеді. Орнықтандыру қателігі+ бекіту қателігі = орнату қателігі. Дайындамаларды орнатқан кезде технологиялық және өлшеу базаларын қиыстыру, қысымның есептік күшін асырмау және дайындаманың иілулері ең аз болатын қысымның сызбасы қажет.

бағдарлануы

Бағдарламалық басқаруы бар білдіктерде дайындалатын бұйымдардың бағдарлануы деп олардың координаттар жүйесінің басталуына қатысты орналастыруын айтады. Орнату кезінде дайындаманың бекітіп тұратын базалар мен координаттар басталуымен байланыс қажет. Демек әмбебап білдектерде дәстүрлі әдіспен өңделетін дайындалатын бұйымдардың орнатылуына қарағанда бағдарламалы басқарылатын білдектерде өңдеген кезде барлық жағдайларда білдектің нөлдік нүктеге қатысты босатудың барлық деңгейдегі (алты нүкте ережесіне сәйкес) дайындалатын бұйымдарды айыру қажет (5.1- сурет). Дайындалатын бұйымдардың орнатылуы барлық беттер мен шұңқырларды, орналасқан жеріне талап етілетін дәлдікпен, өңдеген кезде дайындаманың білдекте деген бірмәнді орналасуын қамтамасыз ету керек. Базалық беттердің таңдауы базаларды қиыстыру принципін ұстану арқылы іске асырылуы қажет. Таңдалған базалар білдектің жұмыс аймағында дайындаманың ыңғайлылығын қамтамасыз ету керек. Айналу дене түріндегі дайындамалардың орнату базалық беттер ретінде бағдарлануы кезінде сыртқы немесе ішкі цилиндрлік беттерге, сондай-ақ орталық ұялардың беттеріне айналады. Өңделген базалық беттері бар жазық және корпустық бөлшектердің дайындамалардың бағдарлануы кезінде базалық беттер ретінде негізінде үш жазықты, жазықты пен екі шұңқыр немесе жазықтық пен шұңқыр қолданылады.

Дайындалатын бұйымдардың үш жазықтар бойынша бағдарлануы кезінде дайындалатын бұйымдардың бағдарлануы білдектің үстеліндегі немесе екі жазықтык бойынша тексерілген бұрыштықтағы тірек  базалық бет бойынша,  білдектің айналдырғысына орнатылатын бақылау жиектемелері арқылы анықтау базалық беттері бойынша жүзеге асырылады.

Сандық бағдарламамен басқарылатын жону және көпоперациялық білдектердің үстелдерінде дайындамалардың орналастыруы кезінде Х осі бойынша жүйенің санақ басы деп білдек үстелінің жахықтығы алынады. Демек дайындалатын бұйымдардың тірек базалық беті

координаттары басымен тұспа- тұс келеді.

осі бойынша санақ басы деп айналмалы үстелдің осі немесе үстелдің осінен белгілі қашықтықта орналасқан координатаны алады.

осі бойынша координаттар басы білдек үстелінде белгіленбегендіктен,

осі бойынша координаттар басы деп өзгермелі нөл арқылы анықталатын бұл осьтің белгілі бір нүктені алады.

осі бойынша дайындаманың бағдарлануы индикаторды тексере отырып, дайындаманың бүйірлік жазықтық бойынша талап етілетін дәлдікпен іске асырылады. Дайындалатын бұйымдарды білдек үстеліне орнатады, мысалы, көлденең-кеулей жону білдегіне 2А622Ф2 (5.2- сурет, а), қуыс бұрғы арқылы талап етілетін дәлдікті қарап, көрсеткіш бойынша үстел жолымен тексереді. Содан кейін айналдырғы құраушыдан дайындаманың жіберуші базалық бетіне дейін өлшеуіш плиткалар жиынтығымен  өлшейді  және

осі  бойынша  сандық  таблодан

санайды.Талап етілетін өзгермелі нөл s д h е і_ г

і 5_ ы

ғ .c ы d с r

уның а

шамасын сандық

шамасының, плитка жинағының  биіктігінің сомасы ретінде айқындайды.

5.2.- сурет. Білдек үстелінде дайындамалардың орналастыруы сұлбалары (а

3у

Дайындалатын бұйымдарды өлшегіш плиткаға орнатқанда өзгермелі нөлді Х осі бойынша плитка қалыңдығына тең шамаға қоспалайды. Дайындамаларды дәлдеумен орнатуы едәуір уақыт шығыны талап етеді, ол уақыт ішінде білдектер жұмыс істемейді. Білдектердің бос тұрып қалу уақытын қысқарту үшін білдек үстелінде немесе орнату базалық беттерге бағытталған немесе тірелген дайындамалардың орналастыруы 1 және 2 тіреуімен қосылғанға дейін координаталық бұрышқа дайындаманың орнатуымен іске асырылады (5.2- сур., б ). Бағытталған немесе тірелген базалық беттер бойынша білдек үстелінде дайындаманы орналастыратын 1 және 2 элементтерін білдек үстелінің Т-тәрізді ойықтарда орнатады. Оларды орнатқаннан және бекіткеннен кейін білдек үстелін шеткі көлденең орынға ауыстырады, бұл жағдайда есептеу жүйесінің 3у нөл индикаторы нөлдік көрсеткіш береді. Содан кейін білдектің айналдырғысына 4 бақылау түзеткіштерді орнатып, одан  у - d/2  тең  базалық  элементтің  орнатылатын тегістікке дейін қашықтықты өлшейді (5.2-сур., г). Содан кейін үстелді    шеткі    бойлық    орынға    есептеу    жүйесінің    3х    нөл

индикаторының нөлдік көрсеткішіне дейін ауыстырып, түзеткіштен х - d/2 тең базалық элементтің орнатылатын тегістікке дейін қашықтықты өлшейді (5.2 сур., д). Y және X осьтері бойынша қашықтық СББ жүйесінің есептеудің басталу нөлін айқындайды. СББ есептеу жүйесіне х және у тең X және Y осьтері бойынша есептеудің басталу нөлінің жылжуын енгізгеннен кейін нөлдік нүкте есептеуі 1 және 2 элементтерін орналастыратын орнату беттермен қиылыстырылған ось координаталардың басына сәйкес болады (5.2 сур., е). Бұл ретте есептеу нөлі айналдырғы осі арқылы өтеді, ал координаталар есептеуінің басы дайындамалардың негізгі беттерінен таңдалады. Тексерілген дайындамаларды орнатқанда немесе координаттық бұрышқа орналастырғанда таза базалық беттерді қолданады, оларды бірінші операцияларда жай әмбебап білдектерде дайындайды. Үш жазықтар бойынша дайындамаларды орналастыру сұлбасы ең қарапайым және сенімді болып келеді. Бұл сұлбаның кемшілігі – өңдейдің бірқатар жағдайларда бір құрылғыдан бес жақтан дайындаманы өңдеуге мүмкін еместігі. Бұл жағдайларда жазықтар және екі тесік бойына орналастырудың сұлбасы қолданылады. Тірек база – бұл таза өңделген жазықтық, оның тесіктері екінші класстан кем емес дәлдікпен өңделген. Құрылғының негізгі элементтері тақтайлар мен істіктер (цилиндрлік және ромб тәрізді) болып табылады. Дайындалатын бұйымдарды жазықтар және екі тесік бойынша орналастырғанда дайындамалардың технологиялық тесіктерін дәлсіздіктеп орындаған нәтижесінде, орналастыратын саусақтарды жасағанда және саусақтар қосылыстарында кепілді диаметралді саңылау – тесіктер болудың қажеттілігі нәтижесінде орналастырудың кемшіліктері орын алады. Бір құрылғыдан дайындаманың төрт немесе бес бетерін өңдеу үшін дайындалатын бұйымдарда бар тесіктер үстінен арқылы жасырын баспен бекіткіш немесе бұрандалармен дайындаманы бекітеді. Бекіту орнату базалық беттік жағынан дайындамада ондай тесіктер жоқ болғанда құрылғыларға монтаждалған бекіткіш бұрандалар астынан технологиялық бұрандалы тесіктер жасайды. Бекіткіш бұрандалардың тегершіктерімен ілінісетін бұрамдылары кіретін бұралаң біліктердегі бастар ұялары құрылғыларының бөренесінен орналасқан жерге орнатылатын тұқыр кілтпен бұрандалар бұрап кіргізеді де бұрап шығарады.

Бағдарламалық басқарылатын білдектерде орнатқан кезде құрылғылардың бағдарлану ерекшеліктері білдектің координаттар жүйесінің есептеун басталуымен дайындалымды орналастыру үшін мақсатталған құрылғының орнату элементтері байланысының анықтауышы       болып       келеді.       Сондықтан       құрылғылар

дайындамалардың толық орналастыруын ғана емес, білдектің орнату беттеріне қарай құрылғының толық бағдарлануын қамтамасыз ету керек (алты нүкте ережесіне сай). Бағдарламалық басқарылатын білдектер көбінісі ұсақсериялық өндірісте қолданатындықтан, дайындық-қорытынды уақытпен байланысты олардың  тұрып қалу уақытын қысқарту үшін білдектердің тез орнатуын және білдек үстеліне бекітуін алдын көздеу керек. Құрылғылардың толық бағдарлануы үшін кейбір білдектердің үстелдерінде көлденең саңылаулар мен тесіктер көзделген. Құрылғылардың білдек үстелдерінде толық бағдарлануы үшін білдектердің отырғызу орындарына сәйкес болатын және білдек үстеліне қарасты олардың дәл бағдарлануын қамтамасыз ететін орнату элементтері көзделуі тиіс. Тек қана бойлық саңылауларға ие білдек үстеліне құрылғыларды орнатқан кезде құрылғыларды білдек саңылауы бойынша цилиндрі немесе призмалы кілтек арқылы бағдарлайды. Бұл жағдайда құрылғылар толық бағдарланбайды, өйткені бостандықың тек бес дәрежесінен айырылады. Бұл жағдайда құралды бастапқы нүктеге құрылғы корпусына бекітілген қуыс бұрғы және қондырғы арқылы анықтайды. Бұрыштық қондырғыны (5.3-сур. а) қолданғанына білдек координаттарына қарасты құрылғының алдын ала бағдарлануын жоққа шығарады. Құрылғыны бағдарланудың осындай әдісі оның құрылымын қиындатады және құралдың бағдарлануына, сандық бағдарламалық басқару жүйесінде білдектің өзгермелі нөлдің орнатуына қажет етілетін дайындық-қорытынды уақытты арттырады.

Рис. 5.3. Білдек үстеліне құрылғылардың орнатылуы: а

б

Орталық тесік және көлденең саңылауға ие білдек үстелдеріне құрылғыларды орнатқан кезде құрылғыларда екі істік немесе істік

пен кілтекті (тесік және саңылау бойынша құрылғыларды бекіткен кезде); үш істік немесе үш кілтек (бойлық және көлденең саңылау бойынша құрылғыны бекіткенде) көздейді. Саңылаулар және тесіктер бар білдек үстелдерінде құрылғыларды орнатқан кезде құрылғыны білдектің тесіктерінде орнатылатын істік пен кілтек арқылы білдектің саңылауы бойынща немесе білдектің тесігінде орнатылатын үш істік бойынша координаталық бұрышқа бағыттайды, екі істік құрылғыны бағыттайтын базалық бет бойынша қаратады, ал үшіншісі – тірекке дейін. Саңылаудың тозуын төмендету үшін және білдек үстелінің саңылауы бойынша бағдарланған құрылғыларды тез орнату үшін құрылғыларды білдектерге орнататын элементтердің  орнатуын және бекітуін құрылғылардың тұрқысына емес, білдектің үстеліне іске асыру орынды (5.4-сур.). Дөңгелек кілтектерді қолданғанда соңғыларын білдектің Т-тәрізді саңылауында орнатады (5.4 сур., а), ал құрылғыда білдектің үстеліне құрылғының тез орнатуын жеңілдететін үлкен қызарған жүзі бар төлкені орнатады. Призмалық кілтектерді қолданғанда соңғыларды білдек саңылауына орнатады (5.4-сур., б ). Құрылғының тұрқысында осындай жағдайда жүздері бар саңылауларды жасайды. Құрылғыны білдекте тез орнату үшін призмалық кітлектерді кейбір кезде 15° бұрышпен үлкен жүздерді жасайды (5.4-сур., в). Призмалық кілтектерді сондай-ақ білдектің Т- тәрізді саңылауында орнатады (5.4-сур., г). Бұл жағдайда құрылғының тұрқысы координаталық бұрышқа құйылмашықтың өңделген бұйырларынан орналастырады. Білдектің үстеліне құрылғылардың тез орнатуы және бекітуі үшін орнату-қысқыш құрылғыны орнатады (5.4-сур., д), ол білдек саңылауының тозуын азайтып, құрылғыны орнату үшін қажет уақытты қысқартады. Құрылғы болат қыздырылған призмалық 1 кепкендіктен тұрады, білдектің Т-тәрізді саңылауында орнатады. Кепкендіктің төменгі тегістігінде бұрандама басының астында өтпелі саңылау, ал үстінде

Сурет 5.4. Үстел үсті қосалық бөліктерін орнатуға арналған элементтер (а

... д):

Бұл ретте төлкенің көлбеу тегістігі кепкендіктің көлбеу тегістігімен іс-қимыл жасап, төлкенің орнын ауыстырады, демек білдек үстелінің саңылауына қарай бағыттап, төлкенің сол қасқалшаның білдек үстелі саңылауының сол жағына дайын байланыстырып құрылғының орнын ауыстырады. Төлкенің шетжағы мен кепкендіктің жоғарғы шетжағы арасында 1,5 мм кем болмайтын саңылау болу қажет. 6 сомынды бұраудың алдында 3 төлкенің құрылғының тұрқысы сөресінің тесігіне біраз жылжыту үшін 5 сомынды босату қажет. Содан кейін 6 сомынды қолмен ьұрап тастайды, оның нәтижесінде құрылғыны білдек үстелінің саңылауына түпкілікті тіркеп, бекітеді. СББ бар білдектерде, көбінесе көпоперациялық білдектерде, корпус бөлшектердің дайындамаларын өңдеген кезде дайындаманың бір құпылғысынан беттердің көп санын өңдейді, нәтижесінде өңдеу уақыты әмбебап білдектерде дәстүрлі өңдеумен салыстырғанда   күрт   арттады.   Демек   даналық-калькуляциялық

уақыттың жалпы теңгерімінде дайындаманың орнатуы  мен бекітуіне қажет уақыттың үлесі күрт азаяды. Бұл жағдайда дайындамаларды көбінесе білдектердің үстелдерінде орнатады және бұрандалар мен сомындармен немесе қол қысқышы бар ұстағышпен бекітеді. Білдек үстелінің қажетті қашықтықта дайдамларды орнату үшін өлшеуіш астарлардың жиынтығын қолданады. Астарлардың номенклатурасы мен қажетті қалыңдықты таңдауға жұмсалатын уақытты қысқарту үшін қайтаыңғайланатын реттелетін төсемдер мен тіреулерді қолдануға орынды (5.5-сур.).

а

б

1, 2

4, 5

в

тісті астар

1        2

Профиль зуба М 10:1

б

Сурет 5.5. Қатайтылатын реттелетін төсемдер мен тіреулер

5° бұрышпен орындалған екі тақтайшалардың көлбеу беттерде, тістер кесілген (5.5 -сур., а ). Астардың биіктігін сызықты межелікті қолдана отырып, жоғарғы тақтайшаны төменгісінің тістері бойынша орнын ауыстыру арқылы реттейді. Тақтайшаның орнын бір тіске ауыстырғанда астардың биіктігі 0,3 мм өзгереді.

«Қарлығаштың құйрығы» (5.5 -сур., б ) түріндегі 1 тақтайшаның бағыттаушысында 4 бұрандарларда 5 сомын бекітілген, ал 2 тақтайшаның бағыттаушысында тесігінде бұранда орнатылған 7 сына топсалы бекітілген. Тұтқаны бүрлеумен айналдырғанда 6 бұранда 5 сомыннан бұрап кіргізеді немесе бұрап шығарады, нәтижесінде жоғарғы 2 тақтайша төменгі 1 тайқтайша жөнінде орнын ауыстырады. Бұл ретте астардың биіктігі 7 мм дейін өзгеруі мүмкін. Төменгі тақтайшада орындалған межелік бойынша жоғарғы тақтайшаның 1 мм-ге орнын ауыстырылуы астар биіктігінің 0,1 мм өзгергеніне сәйкес. Жоғарғы тақтайшадағы сызықсіз межелік бойынша орындардың ауыстырылуын есептеу үшін арналған. Биіктігі бойынша астардың реттелуі (5.5 -сур., в) 3 табанының көлдеу бағыттаушылар бойыша 2 тірек тің орнын ауыстыратын 1 бұранданың айналуын іске асырады. 5.5 -сур. ұсынылған астардың биіктігін реттеу үшін тірек тістерін табан тістері бойынша қозғайды  және қажетті күйіндік  бұрандалармен бекітеді. Корпустық бөлшектердің дайындамаларын бағдарлануы үшін бұрғылайтын-кеулейжону тобындағы білдектердің үстелдеріне бір- біріне 15° бұрышпен орнатылған және дайындаманы бұрыштық түрінде иә білдектің координаталары жөнінде бағдарлайтын екі шыңдалған тақтайша қолданылады. Өңделетін дайындамаларды ажыратпалы тірек тақтайшаларда орнатады. 5.6- суретте Jіgmaster Gasdo (Жапония) фирмасы шығарған YBM-50N модельдегі СББ бар жону білдегінің айналмалы үстелдегі Т-тәрізді саңылауларға орнатылған негіздейтін (тіректік және тіреулік) элементтер ұсынылған. Білдектің айналмалы үстелі бес Т-тәрізді саңылауларға және оларға перпендикуляр призмалың саңылауға ие.

Үстелдің  шетжақтарында  тіреулік  тақтайшаларды  бұрандалы

тесіктер бар. Таяныштар дөңестер арқылы білдек үстелдерінің        Т-тәрізді саңылауларында орнатылып, бұрандамалармен     бекітілген.Таяныштардың шетжақтарында және тіреулік тақтайшаларда ауыстырылатын орнату тақтайшаларды орнату және   бекіту   үшін   бұранды

5.4.  Қысқыш құрылғылар Білдектердің үстелдерінде дайындамаларды бекіту үшін әмбебап қысқыш құрылғылар қолданады. Қол жетегі бар қысқыш құрылғы көбінесе корпустыө бөлшектердің дайындамаларын бекіту үшін қолданады, оларды өңдеу уақыты өте үлкен, сондықтар дайындамаларды бекітуге және босатуға қолданылатан уақыт даналық-калькуляциялық уақыттың жалпы теңгерімінде көп емес. Бағдарламалық басқарылатын білдектерде әмбебап қайтаыңғайланатын қысқыш құрылғыларда қолдануға орынды, олар көлем ауқымы үлкен бөлшектердің бекітуін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Білдектердің үстелдерінде дайындамаларды тік бекіту үшін бағдарламалық басқарылатын білдектердің үстелдерінде қайтаыңғайлататын қол қысқышы бар қысқыш құрылғыларды қолданады (5.7-сур). Ұстағыш тұрқысында қойғыштың тістерімен өзара әрекеттесетін тістер орындалған. Ұстағыштардың биіктік бойынша реттелуі ұстағыштар тістерінің қойғыш тістері жөнінде қозғату арқылы іске асырылады. 2 ұстағышта (5.7- сур., б ) өтпелі саңылау, ал үстіңгі бетте - сфералық тығырық астына цилиндрлік ұялар жасалған. Ұстағышты биіктік бойынша реттелуі оның 6 бұрандама жөнінде қозғату арқы орындалады. 5.7 в. сур. көрсетілген 3 ұстағыштың реттелуі ұстағыштың жырашықтарымен қатынасатын сақиналы жырашықтар бойынша ұстағышты қозғату арқылы іске асырылады. Ұстағышта өтпелі бойлық саңылаудың болуы оның шығып қалудың реттеуін қамтамасыз етеді. 5.7 г суретте көрсетілген қысқыш құралдағы ұстағыштың биіктігі бойынша реттелуі келесідей іске асырылады. Қасқалша 2 бекіткішке қарсы тұрғанша тіректі бағанаға қарасты бұрайды. Бұл ретте бекіткіштің саңылауы тіректің сақиналы саңылауының дөңесімен іліністен шығады. Тіректің бағанаға қарасты орны толықтай шығарылған  серіппелеген 2 бекіткіш жағдайында шарлы бекіткішпен анықталады. Тіректің бұл күйінде талап етілетін орынға еркін көтереді және түсіреді, содан кейін тіректі шамамен 120° дейін – шарлы 4 бекіткіштің 6 бағанадағы тесіктерінің ұяларына түсетін сәтке дейін бұрайды. Бұл ретте 2 бекіткіштің саңылауы 3 серіппенің  әсерінен  тіректің сақиналы жырашықтың дөңесімен қатынаса бастайды. 5.7 д суретте көрсетілген қысқыш құралдағы  ұстағыштың биіктігі бойынша қайта жөнделуі төлке тұрқысынан бұрандаманы бұрап салу немес бұрап шығару арқылы іске асырылады, ол арқылы білдек үстелінің Т-тәрізді саңылау орнатады. Бұл жағдайда серіппе әсерінен ұстағыштың тірегі автоматты түрде қажетті орында орнатылады.

5.7.-сурет. Дайындамаларды тік бекіту үшін қысқыш құрылғылар: а

б

в

д

е

Тіректің тез бекітілуі кепкендікті тартатын тістері тұрқыда жасалған тістерімен қатынасатын домалатпасы бар сомынмен іске асырылады.

Сәйкестендірілген элементтерден тұратын Lіnd фирмасының әмбебап қайтаыңғайланатын қысқыш құрылғылардың үш типтік өлшемдер (5.7 е сур) білдектердің үстелдеріне биіктігі   10-75, 65180   және   140-280   мм   сәйкес   дайындамаларды   бекіту   үшін көзделген. Сәйкестендірілген        элементтерден        құрастырылған құрастырмалы-жиналмалы қысқыш құрылғылардың жүйесі тіреуден, ұстағыштан, тіректен және қысқыш бұрандамадан тұрады. Тіреуді мойнында бұранда кесілген сатылы цилиндрлі істік болып көрінетін 9 элементтерден құрастырады. Өзекшені білдектің Т- тәрізді саңылауында орнатылатын кілтекке бұрап салады.

Сурет 5.8. Құрастырмалы-жиналмалы қысқыш құрылғылардың жүйесі

Тіреудің бұрандалы тесігіне не қысқыш 4 бұрандама, не ұстағыштың биіктігін жоғарылатуы қажет етілгенде бір немесе бірінің соңынан бірі тіреулер бұрап салынады. Тіректі 2 бұранданың тірегімен қосылатын 5 ұстағыштың шетжақтарында орындалған тістермен қатынасатын төменгі және үстіңгі шежақтарында 3 сұққыштар астына екі тесіктерден тұратын, ал бір жағында тістері жасалған 1 элементтерден құрастырады. Ұстағыштың алдыңғы ұшында тістер және оған цилиндрлі және перпендикулярлі бұрандама тесіктер орындалған. Ұзын ұстағыштарды бірнеше 5 ұстағыштардан құрастырады. Бұл үшін ұстағыштың артыңғы шетжағына үшбұрыш пішіндеге жырашықпен цилиндрлі 7 істік бұрып салынады. Бірнеше ұстағыштарды құрастырғанда бір ұстағыштың істігін екіншісінің тесігіне орналастырады. Түйіндес ұстағыштардың алдыңғы және артыңғы жақтардаға тістер істік жырашыққа әсер ететін ұстағыштардың бірінің бұрандасын бұрап салғанда бір-бірімен қатынасады. 8 қондырманы ұстағыштардың ұзындығын біраз арттыру үшін қолданады. Осындай жүйенің артықшылығы түрлі сәйкестендірілген элементтердің азғантай санынан ұстағыштардың биіктігі мен ұзындығының үлкен диапазоны бар қысқыш құрылғылардың құрастыру мүмкіндігі болып келеді.

Жылдам қайта ыңғайланатын қысқыш құрылғылар . Қысқыш құрылғыларды қайта ыңғайлану кезінде дайындық- қорытынды уақытты жұмсаумен байланысты білдектердің тұрып қалуын қысқарту үшін олардың тез қайтаыңғайлану мүмкіндігін көздеген жөн. Қысқыш құрылғылардың тез қайтаыңғайлануын қамтамасыз ететін сомындардың тезшешілетін конструктивті орындауылар 5.9-сур. көрсетілген.  5.9, а суретте зеңбірек құлып тәрізді орындалған тезқимылдайтын сомынның құрылмасы көрсетілген. Бұрандамаларға  - фасонды қысқалша, ал сомынға – фасонды тесіктер жасалған. Бұрандама мен сомындағы бұранда екі қарама-қарсы секторларда орындалған. Суретте көрсетілген сомынның бұрандамаға қарасты орналасуы кезінде сомынды бұрандамаға жеңіл орнатып, одан жеңіл шешуге болады. Бұрылғанда сомынның бұрандасы бұрандаманың бұрандасымен ілініске түседі. 5.9 б суретте тезшешілетін сомын көрсетілген, онда 10-15° бұрышпен бұрандаманың сыртқы диаметрінен 0,5 мм артық диаметрі бар тесік  тесілген. Тесіктердің бұрандалы  және көлдеу осьтері сомынның ортасында қиылысады. Орнатқанда сомынды 15° бұрышқа иеді және бұрандамаға кигізеді, содан кейін сомынның осіне қатарлас орынға иеді және оны 1-1,5 айналымға бұрап тастайды. Тез шешу үшін сомынды 1-1,5 айналымға бұрап шығарады, содан кейін 15° бұрышқа иеп, бұрандамадан шешеді.

а

қ

имылдайтын сомын; б

қ

ина;

қ

серіппе; в