Қолыма қалам алдым хат жазғалы,
Бірталай заман болды басталғалы.
Еститін ерінбестен ерлер болсаң,
Дейтұғын «Шәкім – Шәкірт» сөз қозғалды.

Болыпты Әшім атты бір патша,
Айқын-ды ел-жұртына салтанатты.
Дейтұғын Шәкім, Шәкірт екі ұлы бар,
Бек әйбат балалары балдан тәтті.

Әкесін кәрісініп әлгі талақ,
Шәкімге ең кішісі ғашық болған.
Болғанын мұның ғашық бала білмес,
Әкесі Әшім патша және білмес.

Әлгі талақ балаға ғашық болып,
Құса боп жүреді екен ертеңді-кеш.
Ағасы Шәкірт бір күн аң аулайды,
Қасына бес жүз әскер ертіп алып.

Әкесі ол күні аңнан келе алмады,
Ағасының хабарын біле алмады.
Шәкірт бала тамаққа тойып алып,
Мамық төсек үстінде ұйықтап қалды.

Сұм шешесі орнынан тұрып келді,
Ойына жамандықты құрып келді.
Шәкірт бала ұйқыда жатыр еді,
Қойнына жап-жалаңаш кіріп келді.

Өз шешесі екенін білгеннен соң,
Шәкірт бала бұлқынды асып-сасып.

Мен болдым, айналайын, саған ғашық.
Іші-бауырым елжіреп бара жатыр,
Қарағым, бір жатсаңшы мауқым басып.
У беріп кәрі әкеңді өлтірейін,

Не қылсаң да сүйгенің тұрмын дайын.
Шәкірт бала бұл сөзге шыдай алмай,

Жап-жалаңаш сытылып тұра қашты,
Ал, шешесі тыпырлап, ойбай салды.
Шәкіртжан жап-жалаңаш қашып кетті,
Ол шешесін Құдайым тентіретті.

Аң аулап он күні дүзге қонып,
Әкесі ертеңінде келіп жетті.
Келсе қатын жылауда шашын жайған,
Екі беті жыртулы ойбай салған.

Патша айтты: – Не болды қатын саған?
Басыңа не іс болды айтшы маған?
Патшаны көргеннен соң өршеленіп,
Өксігін баса алмастан ойбай салған.

Ханым айтты: – Басыма болды қиын,
Қойныма қолын салды Шәкірт ұлың.
Алмайсың деп шиедей қылып кетті,
Кәріге тиген менің қандай сорым?!

Өз шешесі мен болсам бүйтер ме еді,
Өгейлігін білдірді Құдай ұрған.
Балаң айтты «сен де жас, мен де жаспын,
Саған ғашық боп жүрген мен бір маспын.

Әкемізді өлтіріп, сені алайын,
Кәріге сені қор ғып не қылайын».
Сүйтті де үстіме мінді қарғып,
Бұлт етіп тақымынан кеттім сырғып.

Дауыстап ойбай салдым, түсім қашып,
Кінәнің бәрін де қалдым басып.
Ей, патшам, мені қылсаң өзің қатын,
Ұлыңның естімеймін айтқан дәтін!

Бек арамнан туған ол ұлыңды
Өлтірмесең, кетпейді тоқал атым.
Ей, патша, балаң сөйтіп қылды мазақ,
Басыма қорлық қылып салды азап.

Патша бұл сөзге қаһарланды,
Жендеттерін шақырып жинап алды.

Бауыздап өлтір! – деп жарлық салды.
Жендеттер басын кесіп өлтіріңдер!
Көйлегін қанға бояп келтіріңдер!
Шаһардан бір шақырым сыртқа апарып,

Жендеттер ап жөнелді арқан салып.
Зар жылап бара жатыр байғұс бала,
Патша бір ауыз сөз сұрамастан
Қатынының тіліне ерді, бар ма шара?!

Жендеттер иен далаға алып кетті,
Жендеттің өлтірерін бала білді.

Жаныма қаза келтірме,
Еш жазығым жоқ еді,
Шағым тілмен өлтірме.
Бұл дүниеден өтермін,

Өлтірме мені, жендеттер,
Арманда болып кетермін.
Өлтірсеңдер өтермін,
Аң аулап кеткен ағама

Ағам кетті аң аулап,
Бес жүз ермен жау жаулап.
Сұм шешемнің ішіне
Сайтан жақты от қаулап.

Шешем өлген жетім ем,
Шерлі болып кетіп ем.
Өгей шеше тілін ап,
Әкеме не етіп ем?!

Жаны ашымай сұм шешем
Өлтіртті-ау мені жаламен.
Қатынның сөзін шын көрді,
Бір ауыз сөз сұрамай,

Әкем мені өлтіртті-ау!
Арманым қатты, дертім сол,
Өгей шешем қылды қор.
Өз шешемнің жоқтығы –

Аң аулап кеткен ағаны
Бір көруге болдым зар.
Бәріңнің мендей балаң бар,
Өлтірме мені, жендеттер.

Жазықсыз мені өлтірсең,
Балаларың болар зар.
Тілімді менің алыңдар,
Мені жолға салыңдар.

Әкемнің көзі ашылсын,
Дүниесі шашылсын!
Қаныма ортақ болмаңдар,
Қанымды қапа қылмаңдар.

Жазықсыз едім, жендеттер,
Бұл зарымды тыңдасаң,
Көзімнің жасын көріңдер.
Маған тілек беріңдер,

Құдайы үшін кешіңдер!
Мойнымнан арқан шешіңдер,
Жақсылық жолға түсіңдер?!
Тіленді деп сөкпеңдер,

Обалыма ортақ болмаңдар,
Қанымды жерге төкпеңдер?!
«Өлтірдік» деп әкеме
Өтірік айтып барыңдар.

Көйлекті көріп қуанып,
Көңілі өсіп орғысын.
Жендеттер, мені қоя бер,
Қиямет жолға айдаңдар?!

Жалғанда сендер өлтірсең,
Алды-артың қазған көр,
Бұл сөзімді тыңдасаң,
Жанымды қапа қылмаңдар?!

Мен бір жаққа кетейін,
Обалымды көтерме,
Тентіреп ұзақ кетейін.
Бейшара осылайша көп зарлады,

«Жендеттер, өлтірме?!» деп көп жылады.
Жендеттер өлтіруге көзі қимай,
Бәрі бірдей жабылып, бек зарлады.

Тәңір алдында болармын риза саған,
Тірі жүрсем, жалғанда қайтарамын,
Өліп қалсам, Аллаға бар ма шарам.
Бір жендет жұдырықтай алтын берді,

Бәрі бірдей жаны ашып, есіркеді.
Қойын сойып, көйлегін қанға бояп,
Шәкіртті жап-жалаңаш қоя берді.

Патша көйлектегі қанды көріп,
Қайғы отын шығарып «үһ» дейді.
Шәкірт бала жүгірді жап-жалаңаш,
Бұл сөзді естіп отыр дін қарындас.

Үш күн, үш түн жүгіріп келе жатыр,
Көзінен аққан жасы қан аралас.
Ағасы Шәкім аңнан келе жатса,
Бір дауыс құлағына естіледі.

Біреуі жалбақ қағып шауып кетті,
Өзгесі тамашалап қарап тұрды.
Ол адам қатты шауып жетіп барды,
Шәкіртпен аз сөйлесіп хабар алды.

Шәкірттен өзге сөзді сұрамайды,
Таныған соң, далбақтап қайта шапты.
Ол адам атой беріп айғай салды,

Шауып барса, Шәкімнің өз інісі.
Атынан қарғып түсіп, бек зарланды,
Жас кетті екі көзден ырғып-ырғып.
Көрген соң інісіне жаны ашып,

Сұм жүрегім жем болды?
«Аһ» деген лебізің
Жүрегімді сөндірді.

Бұл дүнием тарылды.
Айтсаңшы, қарағым, зарыңды,
Ішіңдегі барыңды?
Ішім оттай қайнайды,

Көңіліме қайғы байланды.
Болған екен зор пәле,
Сорым менің қайнады.
Қайғы түсті басыма,

Көзіңнен аққан жасыңа.
Қарағым, қалқам, бауырым,
Мұңлы туған бауырым,
Не болды саған, айтсаңшы?

Жылжымас жерден ауырым?!
Жапанда жүрсің зар қылып,
Киімнен мүлде айрылып.
Қанатыңнан қайырылып,

Екі көзден ағып жас,
Не зор пәле іс болды?
Жыламай, бауырым, мауқың бас,
Анадан жетім қалдық жас.

Зарлансаң ана табылмас,
Жөніңді, қалқам, айтсаңшы,
Естісін мынау қарындас.
Әкең сені ұрды ма,

Сағың жаман сынды ма?
Кім сындырды сағыңды
Қандай адам бүлдірді?
Сені қуған қай дұшпан,

Ішімді оттай күйгізді.
Көңіліме салды түйінді,
Айтпаса жауап қиын-ды.
Ұры тонап алды ма

Маңдайыңды күнге күйгізіп,
Сені қуған қай дұшпан,
Айтсаңшы маған білгізіп?!
Сен өлген жерде өлейін,

Сенсіз не күн көрейін.
Зарыңды, қалқам, айтсаңшы,
Әбден естіп білейін.
Ағасы осылай деп зар еңірейді,

Өлшеулі күнім бар екен.
Тірі сені көрсеткен
Аллаға ісім ақ екен.
Көремін сені деп пе едім,

Көкейімнен кетпедің,
Кетеріңде біреуге
Тапсырып неге кетпедің.

Қасиетім бойда жоқ.
Мен сорлы не көрмедім,
Күйіп-жанып болдым шоқ.
Сен кеттің, аға, аң аулап,

Бес жүз ермен жау жаулап.
Сұм шешемнің ішіне
Сайтан жақты от қаулап.
Әкем кетті бір жаққа,

Қалдым мұндай азапқа.
Шешемді Құдай ұрыпты,
Маған ғашық болыпты.
Көңілін маған аударып,

Шайтандық жолға түсіпті.
Жатыр едім ұйықтап,
Текеметім тұйықтап.
Біреу келді қасыма,

Шешем екен қаңғырған.
«Жаным, қалқам, сен едің,
Ғашық болдым мен саған,
Құса болып жүр едім.

Кәрі әкеңе тимеймін,
Өлтірейін у беріп.
Саған тисем өлмеймін,
Шыдамай тұрмын дертіңнен,

Отым шықты бетімнен.
Тұра қаштым төсектен,
Қашайын деп өсектен.
Тұра сала бір қойдым

Жұдырықтай кесекпен.
Тұра қуды жалаңбас,
Тұра қаштым жалаңаш.
Екі бетім шиедей,

Бір үйге келдім жалаңаш,
Жатып алдым жан сақтап.
Шашын жайып жылаған,
Көзінің жасын бұлаған.

Ертең түсте әкем кеп,
«Не болды?» деп сұраған.
«Не болғаны құрысын,
Балаң екен қырысың.

Далада қаңғып жүресің,
Мен қаламын күйікте,
Балаңнан сен өлесің.
Ғашық боп маған жүр екен,

Сені өлтірем дейді екен.
Іші толған кір екен,
Жеті жаудың бірі екен.
Балаң маған қол салды,

Бұл не деген заң салды.
Тұра қаштым төсектен,
Қашайын деп өсектен.
«Көнбейсің» деп бір қойды,

Жұдырықтай кесекпен.
Аузы-мұрным қан болды,
Бұл не деген заң болды.
Үсті-басым дал болды,

Тұра қудым айқайлап,
Бетім жыртып, ойбайлап.
Даусымды естіп біреулер
Келе ме деп ой ойлап.

Балаң қашты жалаңаш,
Тұра қудым жалаң бас.
Даусымды естіп айналып,
Келе ме деп мұңдар жас».

Ашуланып жүгірген
Қоспаған жасқа Құдай деп.
Қатынның тілін шын көріп,
Мені үлкен мін көріп,

Бір ауыз сөз сұрамай,
Әкем мені «өлтір» деп,
Бұйрық берді жендетке.
Дүзі қара қатыны

Білектерін түрініп.
Қамқорыңа ал мені,
Бойымнан кетті дәрменім.
Жарлық берді жендетке,

«Өлсін, сойып таста» деп,
«Көшеден тірі шығарып,
Адамға әсте қоспа» деп.
Шешем мәз боп кенелді,

Жендеттер алып жөнелді.
Жендеттерге жалындым,
Көп жалынып, зарландым.
Бір көре алмай кетем деп,

Аға-екем, сені сағынып.
Өмірімді аңғардым,
Жендеттерге жалындым.
Жендеттер, мені өлтірме,

Жаным менің кенелді.
Ғаріп болып жөнелдім,
Жендеттерге зарланып.
Үйтіп-бүйтіп тіленіп,

Алтын берді бір жендет,
«Мұны да қылған Құдай» деп.
Үш күн, үш түн жүгіріп,
Аға-еке, көрдім бейнетті.

Бастан-аяқ, ағаеке-ау,
Осы менің көргенім.
Шәкіртжан бәрін айтып зар еңірейді,
Ағасы бәрін естіп білді дейді.

«Бұл не деген зор пәле іс болды» деп,
Шәкімжан жолдастарға ақыл салды:

Жең ішінде сырластар,
Жаны жанға қосылған,

Бері таман келіңдер,
Бұл сөзді естіп біліңдер.
Шешеміз өлген жетім ек,
Жалған айтпас Шәкіртім.

Бұл сөзге енді сеніңдер,
Панасыз пақыр жетім ек.
Шерлі болып кетіп ек,
Өгей шеше тілін ап,

Ажалға тұрған оқ екен.
Әкелі бала азар ма,
Шешелі бала тозар ма.
Өз шешеміз бар болса,

Қаласын бүйтіп бұзар ма.
Құдай алған анасын,
Әкенің алған санасын.
Алмаса Құдай санасын,

Көңіліңе панасың.
Өгейлігін білдіріп,
Балаға жапты жаласын.
Қатынның тілін ақыл деп,

Өлтіртті әкем баласын.
Жолдастар, бұған амал не,
Табыңдар, сендер, шарасын.
Баяғыдай болар ма,

Енді жұрт боп оңар ма.
Әкемізге барармыз,
Ақ едік деп жылармыз.
Қатын талақ ерген соң,

Қайтіп адам болармыз.
Қатын айтпас жалған деп,
Мен едім өзім барған деп.
Күнде шағып өлтірер,

Ажалдан бұрын өлерміз.
Сүтке тиген күшіктей
Қайтіп қор боп жүреміз.
Мен де бірге кетейін,

Інімнен қалып не етейін.
Жалбыз теріп жесем де,
Ініммен бірге кетейін.
Рұқсат бер, жолдастар,

Жаннан тәтті мұңдастар.
Ат-тонымды алыңдар,
Көйлегімді қан қылып,
Әкеме алып барыңдар.

Көйлегімді қан қылып,
Сұм шешемнің алдына
Апарып жайып салыңдар.
Көйлекті көріп қуансын,

Тағынан түсіп қуарсың.
Шәкімді де өлтірдік,
Жанына қаза келтірдік.
Шешесін мұндай қылған соң,

Тұқымын да бітірдік, –
Деңдер, – деп, Шәкім бала зар еңірейді.
Ағасы осылай деп зар еңірейді,
Достары қасындағы бірге еңірейді.

Аш жүрді, неше күндей нәр көрмеді,
Тау басына шыға алмай құр сандалып.
Әрең шықты еңіреп тау басына,
Тас балқыды пақырдың көз жасына.

Аяңдап таудан асып енді жүрді,
Бір жартастың түбінен су көрінді.
«Ана судан су ішіп жатайық» деп,
Екеуі қол ұстасып жетіп келді.

Әбжылан дейтұғын жылан арбап,
Шәкірттің жатқан жерде қанын тартты.
Шәкім бала оянды енді тұрып,
Інісіне қарайды мойнын бұрып.

Шәкірт бала қаны қашып, түсі кетіп,
Бейне өлген кісідей жатыр ұсынып.
Шәкірт бала жалғаннан өтпесін бе,
Алла қаза берген соң кетпесін бе.

Қол салса, інісі өтіп кеткен екен,
Ыстық жан кеудесінен кеткен екен.
Жылан арбап алғанын біле алмайды,
Бейшара нала болып зар еңірейді:

Пендеңді құтқармадың бейнетіңнен.
Жалғыз жолдас бауырымнан және айрылдым,
Қу жартастың түбінде зар еңіредім.

Жалғыз бауырым өтіпті,
Тағдыры бұған жетіпті.
Арыздаспай, қоштаспай,
Жым-жырт болып кетіпті.

Өтерін мұның білмедім,
Ұйықтамай неге жүрмедім.
Арманда болып айрылып,
Елдегі сорлы мен болдым.

Қарағым, жалғыз бауырым,
Сеннен не қып айрылдым?!
Ары-бері ойлансам,
Өлімге мен де байлансам,

Тұрар ма екен бауырым.
Ақыл таппай сандалдым,
Жалғыз тастап кеттің бе,
Күні біткен күнде өлер.

Жалғыз қайда барайын,
Жас қалып едік анадан,
Қашып едік жаладан.
Құдіретіңнен бір Құдай,

Құтқармадың пәледен.
Анадан жас айрылдым,
Бауырдан және айрылдым.
Жалғыз қалып қаңғырдым,

Бұл дүниеден түңілдім.
Ел іздеп табар елім жоқ,
Құдайдан басқа сөзім жоқ.
Кебінсіз қалды бауырым,

Бір шылғаулық бөзің жоқ.
Кебінің жоқ қоярға,
Әз бойыңды орарға.
Амалым бар ма қайтейін,

Мен сорлыда тыным жоқ.
Қасыма ерген інім жоқ,
Інімсіз менің күнім жоқ.
Мен сорлы не көрмедім,

Күйіп-жанып болдым шоқ.
Енді маған жүру жоқ,
Жапанда қурап қалдың ба,
Кебінің жоқ, көрің жоқ.

Сен өлмедің, мен өлдім,
Жалғыз қаңғып не болдым.
Арыздаспай, қоштаспай,
Жым-жырт болып жөнелдің.

Кебінің жоқ, көрің жоқ,
Жаны ашып іздер елің жоқ.
Ақыл таппай сорлаған,
Күйіп-жанып болдым шоқ.

Ит пен құсқа жем болып,
Қалғаның ба, шырағым!
Көп жылаудан пайда жоқ,
Мұны осы жерге тастайын,

Алтынын басқа жастайын.
Алтынын қойсам басына,
Жазу жазсам қасына,
Сауап үшін көмер ме,

«Шәкірт» деген ат жаздым.
«Адам пенде кез болсаң,
Көміңдер» деп хат жаздым.
Алтынын олжа көріңдер,

Бір шұлғаулық бөзіңді
Қарыз қылмай беріңдер.
Арманда кеткен асылзат,
Енді бұған сеніңдер.

Алтынын алып көмбесең,
Бір шұлғаулық бөзіңді
Құдай үшін бермесең,
Басындағы алтынды,

Бір шұлғаудай көрмесең,
Япырым-ай, Алла, қайтейін?!
Айналып мұнда тұрарға
Құдайыңа тапсырдым,

Жата тұр інім саламат.
Басқа салды шарам жоқ,
Көрсетті Құдай ғаламат.
Ағасы осылай деп зар еңірейді,

Бейшара ешбір ақыл таба алмайды.
Өлгеннің артынан өлген бар ма,
Өз күнін өзі көргелі аяңдайды.
Інісін тастап кетті бір жартасқа,

Анадан бір туса да жаны басқа.
Әуелі күйді-жанды өлейін деп,
Алланың аманатын берейін деп.
Артынан көңіл суып, бой тоқтатты,

«Өз күнімді енді өзім көрейін» деп.
Інісін көмбей тастап кетті жүріп,
Дамыл алмай жылайды іші күйіп.
Ес кетті тыным көрмей неше күндей,

Кірістен салқын соқса самал болар.
Жапанда шөлдеп-шаршап зар еңірейді,
Өгейлікке қылатын не амал бар.
Әке менен шешенің жауыздығы

Өгейліктен қаңғыртты, не амал бар.
Тіріде бейнет шеккен бұл ғарібің,
Енді қайда барады, пәруардигар.
Шөлдеп-шаршап бұл ғаріп дүние кезіп,

Бір байға жалшылыққа жараймын» деп.
Сол жерде бір адамға кездесіпті,
Шәрінің жөнін сұрап сөйлесіпті:

Ей, достым, бұл қаланың не жайы бар?
Ол айтты: – Бұл шәріде бір айдаһар
Көзіне көрінгеннің бәрін жалмар.
Сабылып айдаһардан қашып жүрген

Адасып ақылынан сасып жүрген.
Қайламен айдаһарды мен тоқтатсам,
Патшаңыз қандай қайран қылар екен?
Ол адам қуанышпен қайта шапты,

Келді де патша сізге сәлем деді.
«Қайламен айдаһарды мен тоқтатсам,
Патшаңыз қандай жәрдем қылар?» деді.

Қолымнан айдаһарға мен берейін.
Қайла қып айдаһарды ол тоқтатса,
Астымдағы тағымды һәм берейін.
Шәкім ер ерлік қылды қайрат күшке,

Жаны күйіп жүргенде інісіне,
Ақырып айдаһарға жетіп барды.
Белгісіз бір дұғаны оқып еді,
Ысқырған айдаһардың тілін буды.

Жылында бір қой, бір қыз алман берсем,
Осыны ауқат қылып тұрамысың?
Айдаһар осы сөзді мақұл көрді,
«Көнем» деп айтқанына сенім берді.

Жиылған көп жамағат тамашаға,
Қайратын Шәкімжанның көзі көрді.
Падиша әскеріне дабыл қағып,
Ел-жұртын сол арада жиып алды.

Бастағы қара түнек бұлт серпіліп,
Ақырда Шәкім бала патша болды.
Мұны осылай тастайық,
Дүние салған Шәкірттен

Аз әңгіме бастайық.
Қаңғырып жаһан кезген бір кемпір мен шал
Шәкіртті өліп жатқан көзі көрді.
«Құдіретіңмен осыған жан келтір?!» деп,

Жан салған соң Шәкірт те түрегелді.
Екеуі көп тілекпен дұға қылды,
Құдайым дұғаларын қабыл қылды.
Шәкірт бала тұрған соң қалды қайран,

Ағам жоқ, мені тастап кетіп қалған.
Ағаммен бірге жүріп күнелтер ем,
Енді қайда барайын дүние жалған!
Кемпір-шалды көрген соң бала еңірейді,

Сіздер кім, өз жөніңді айтшы маған?!
Тірілген өліп қалып мен бір ғаріп,
Сөз сұрамақ кәріден, айтпақ сізден.
Әй, ата, Шәкірт – атым, әкем – Әшім,

Бар еді толған қайғы, көзде жасым.
Адамға өгей шеше дұшпан екен,
Қор болдым шағым тілмен ғаріп басым.

Шешеміз жас күнімізде өліп қапты.
Әкеміз өгей шеше тіліне еріп,
Ағайынды екеуімізді тентіретті.
Шығарды екеуімізді жаяу айдап,

Өлімге жүруші едік басты байлап.
Екеуіміз қол ұстасып жаяу жүрдік,
Бұл жерде өліппін ғой сорым қайнап.
Кетіпті мені тастап жалғыз ағам,

Тағдырыма жазған екен Хақ Тағалам.
Таусылмас ойымдағы арыз-арман,
Ағам жоқ, мені тастап кетіп қалған.
Ағаммен бірге жүріп күнелтер ем,

Барамын енді қайда дүние жалған?!
Шәкіртжан осылай деп зар еңірейді,
Шал айтады: – Жылама, балам, – дейді.
Жаның тірі болғанға шүкірлік ет,

Тірі жүрсең көрерсің бір ғанибет.
Ер басына не келіп, не кетпейді,
Қазаға риза, пәлеге сабырлық ет.

Сіздің айтқан ақылың маған пайда.
Жер жүйесін білмейтін жас адаммын,
Жауап бер маған ақыл осындайда!

Енді маған разы сіз болыңыз.
Өлген әмір Құдайдан, сауап сізден,
Бұл жалғанда тілеулес дос болыңыз.

Өлген саған қараңғы, бізге жарық.
Сауап іздеп қаңғырған кемпір-шалмыз,
Борыш қып ақыретте не қыламыз.

Ауыр қылып бойыма не қылайын.
Алтынды кемпір менен шалға берді,
Бата алып екеуінен жүре берді.
Қоштасып қариямен жүріп кетті,

Ақыры Шам қалаға барып жетті.
Бектерге қаладағы жалшы болып,
Өзінше Шәкірт бала кәсіп етті.
Патша болған ағасы білмей тіпті,

«Арзан жан бар ма екен?» деп жар салыпты.
Шәкіртті үш матаға бектер сатты,
Сатылып Шәкірт бала кетіп қапты.
Керуенші «сатып алған малайым» деп,

Шәкіртті жалшылыққа мықтап сапты.
Керуен бір қаладан, бір қалаға,
Көпестер өз еркімен аралапты.
Саудамыз сәтті болды не қылса да,

Аралап Шәкірт бала келе жатса,
Ит шанада бір сандық келе қапты.
Сандықтың аузын ашып қарамастан,
Сандықты алып түйе жүкті бере сапты.

Керуеншіге сандығын артып алып,
Сол қаладан керуен қайтпақ бопты.
Дүние кезген керуенші жүре-жүре,
Бір үлкен дарияға кез келіпті.

«Бұл сандық неткен ауыр, не бар екен»,
Шәкіртжан сандығының аузын ашты.
Ішінде жатыр екен бір сұлу қыз,
Көрген соң бұл қалай деп қайран қапты.

Қыз айтты: – Жан екенсің сорың қалың,
Шырағым, мұнша сорлап мені алғаның.
Бір-бірден көргеніңді қалдырмастан,
Ей, достым, қане, маған айтшы бәрін.

Ертемен керуенші жүгін тиеп,
Дарияның өткеліне аяңдайды.
Дариядан өткеннен кейінгі Шәкірттің сандығы туралы:
«Адам емес, бұл бала ақымақ екен,

Бір түйе жүк сандықты сатқан екен.
Мұнша ауыр қып сандықты бұл айуан
Терлетіп көлігіме артқан екен».

Дәнеңе жоқ болса да, көңілім тоқ.
Өзің бердің хақыма бір түйе жүк,
Қарайтын сандықты ашып хақыңыз жоқ!
«Қарай көр мына құлды, қалай» десті,

Кілтін алып, сандықтың аузын ашты.
Түбінде сұлу қызды көргеннен соң,
«Мен алам, мен алам» деп ерегесті.
Біреуіне-біреуі есе бермей,

Осы қызды алмаңдар ешқайсыңда,
Патшаға тартайық тарту қылып.
Бұл қызға таласудан сол лайық,
Үлкен олжа, жолдастар, сонда болмақ.

Бұл сөзің бізге айтқан болсын мақұл,
Патшаға тартайық қызды апарып.

Кебежеге сал дағы, суға лақтыр!
Шәкіртжанның азабы көп болды ақыр,
Қыз орнына тас қылып жапты дағы,
Дарияға жіберді баланы ақыр.

Қаласына керуенші келісімен,
Патшаға қызды сыйлап беріп жатыр.
Патша да көтеріңкі сыйлық беріп,
Керуен ұлан-асыр болып жатыр.

Патша сарайына оңашалап,
Сұлудың жайын сұрап хабар алмақ,
Мәжіліс сол сарайда болып жатыр.
Қызы қарап падишаға толғанады,

Шәкірттің өмір жайын қолға алады.
Сұлу қыз бастан-аяқ баяндайды,
Падиша жылай-жылай естен танды.
Інісінің хабарын естіген соң,

Шылбырлап жон терісін сылып алды.
Сатылған, сатып алған мырзаларды
«Шәкіртті тауып бер» деп қырып жатыр.
Ақыры сансыз әскер жиып алды,

Шәкірттің тірі екенін біліп алды.
Қасына қалың әскер ертіп алып,
Жағалап дарияны сұрау салды.

Дүниеде көріп пе едің мұндай жанды.
Өлмеген жан өмірден ажыраспас,
Неше күнде жеткенін кім біледі.
Балық аулап күнелткен бір шаһарда

Ауына балықшының ілінеді.
Балықшы да бұл жайға қайран қалған,
«Жасымнан көріп едім бірталай жан,
Суға салса батпайды екен өзі».

Би мен бектер «бұл тегін бала емес» деп,
Әскеріне қолбасшы етіп алған.
Шәкірт бала ойлайды мына жайды,
«Жалғыз ағам қайда екен, тірі ме екен?

Көретін күн болар ма, уа, дариға!»
Шәкім де сол бетімен іздеп жүріп,
Ақыры арып-талып келді мұнда,
Қисапсыз қалың әскер қолыменен.

Әлқисса, мұны жау деп, Шәкірт қалың қолмен соғысуға шығады.
Соғысам деп аттанды соныменен,
Екі жақтың әскері майдандаспақ.
Бірін-бірі жеңіспей ерікке қоймас,

Ол заманның ерлері жеке бармақ,
Бірін-бірі жекелеп жекеге алмақ.
Екі жақтың екі ері шыға келді,
Бірі – Шәкім, біреуі – Шәкірт болып!..

«Бісімілдә» деп қаламды ұстайын да,
Жаман сөз күнә болар тастайын да.
Әуелі бір Құдайды ауызға алып,
Әлден соң бұ қиссаны бастайын да.

Өтіпті Қатыран деген бір патша,
Жазайын бұл қиссаны жұрт ұнатса.
Бұл қиссаға құлағың құрышы қанар,
Естіген ғашық болар дәмін татса.

Бек балуан сұлулығы жаннан асқан
Бар еді Дариға атты жалғыз қызы.
Жаратқан балуандықпен тірі жанды,
Бұл қыздың қайратына жұрт таң қалды.

«Ерге тиер көңілі бар ма екен» деп,
Әкесі Қатыран патша кісі салды.

Осылай жауап берді ол Дариға,
Атасы оны естіді Қатыран да.
Бір күні қаза жетіп әкесі өліп,
Дариға таққа мініп болды патша.

Таудай боп зәңгі келді пілге мініп,
Піл үстінен аяғы сүйретіліп.
Дариға қаһарланып лақтырғанда,
Сүйегі күлдей болды күйретіліп.

Дариға күзеттірді майдан жерді.
Күресіп кім пар келер мұндай ерге,
Айбатлы жұрт билеген кемеңгерге.
Кімде-кім күресем деп іздеп келсе,

Көрген жан бір тамаша қылсын, – дейді.
Кімде-кім күресем деп іздеп келсе,

Сейіл қып қыр жерлерде жүрем, – дейді,
Басынан мұнараның көрем, – дейді.
Алтын діңгек түбіне барып тұрса,
Күрескелі келгенін білем, – дейді.

Бұл хабар естіледі әр тарапқа,
Дариға жатушы еді алтын тақта.
Осындай Дариғаның балуандығы
Естілді Мәдине мен Мекке жаққа.

Есітіп бұл жауапты Қазірет Қали,
Рұқсат сұрап барды пайғамбарға.

Мен естіп Дариғаны білдім, – дейді.
Мен барып сол қызбенен күресейін,
Жан баба, маған бата бергіл, – дейді.
Пайғамбар: – Барма, – дейді, – тілімді алсаң,

Қор боларсың, өзі келмей, іздеп барсаң.
Ойлаған тәкаппарлық жарамайды,

Әдейі іздеп барған соң жықсаң жақсы,
Ойлаңыз, жыға алмасаң, бұл намысты.
Барма деп жауап берді Хақ пайғамбар,
«Барам» деп Қазірет Қали қылады зар.

Күресіп барып көрмей қыздың күшін,
Құр бекер даңқын естіп қорқамыз ба.
Күресіп барып көрмей қыздың күшін,
Өртенді естіген соң іші-тысым.

Иә, бабам, сабыр сағат қыла алмадым,
Бата бер, мен барайын Құдай үшін.
Ер Қали «бата бер» деп зар жылайды,
«Барма» деп бабалары көп жылайды.

Отырды Хақ пайғамбар мойнын салып,
Қалидың бұл сапарын ойына алып.
«Қыз жықса балаларым не болады?!» деп,
Тұрады сол себептен қайғыланып.

Сескенді естіген жан жалғыз қыздан,
Әрине болса махдәузда Тәңірім жазған.
Қалидың тоқтамасын білгеннен соң,
Пайғамбар бата берді амалсыздан.

Тапсырып бір Құдайға зарлық қылып,
«Иә, Алла, өзің бол, – деп, – шын мәдеткер.
Иә, Алла, жәрдем бергіл рахымыңмен,
Пәндеңді жарылғарсың қуатыңмен».

Мойнына сәлде салды Хақ пайғамбар,
Қол жайды қойдай шулап сахабалар.
Қасейін мен Құсайын «әмин» деп,
Бәтима бір Құдайға қылады зар.

Баршасы «әмин» деп қолын жайып,
Мүбарак дұға қылды пайғамбары.
Қол жайды отыз үш мың сахабасы,
Әбубаһір, Құмар мен Құсман басы.

«Қалидың халі нешік болады» деп,
Мүбарак көздерінен төкті жасты.
Пайғамбар қолын жайып дұға қылды:
«Тапсырдым бір өзіңе Жаппар Құдай».

Дүлдүлге сонда Қали мініп алды,
Ел-жұрты амандасып кейін қалды.
Көргенше Дариғаны құмар болып,
Самарқан шәрінен шыға салды.

Ер Қали Самарқанға келіп қалды,
Мінәжат қып бір Құдайға сыйынады.
Жол екен екі арасы алты айшылық,
Дүлдүлмен алты күнде жетіп барды.

Ер Қали Самарқанға келіп тұрса,
Бір кемпір сиыр сауған кез келеді.
Кемпірге сөйлескелі Қали келді,
Келді де ол кемпірге жауап берді.

Білдің бе осы күні қайда? – дейді.
Тиді ме Дариға қыз байға? – дейді,
Көрді ме палуандықпен пайда? – дейді.
Мен дағы күрескелі келіп едім,

Түрін көрсең, есіңнен жаңыласың.
Күресем деп келгеннің әлі келмей,
Артына тастап кеткен мал мен басын.

Күшімді көріп пе едің бұрын менің?
Өлгенше Дариғаны сен мақтайсың,
Құдай білер кімнің артық, кімнің кемін.

Күресіп адамзаттың әлі келмей,
Қайратын Дариғаның көзім көрген.

Ер емес бір айтқан соң сөзден тайған.
Өлгенше Дариғаны сен мақтайсың,
Менің қандай екенімді білдің қайдан?

Қанша жан күресем деп болған сарсаң.
Сен де сондай боларсың, жарықтығым,

Ашулансам боларсың иттен жаман.
Әуелі Дариғаның жөні қайсы,
Ертерек өлмей тұрып айтшы маған.

Өз обалың өзіңе айтайын сыр.
Шаһардың ортасында үлкен майдан
Алтын діңгек түбіне бар дағы тұр.
Дариға тамашаға күнде келер,

Алтын діңгек түбіне барып тұрсаң,
Күрескелі келгеніңді айтпай білер.
Кемпірден Қали сұрап білді сырды,
Дүниеде көріп пе едің мұндай ерді.

Дүлдүлін бір ағашқа байлай салып,
Алтын діңгек түбіне барып тұрды.
Күресуге жан келмей қойып еді,
Бұл кім деп Дариға қыз көзін салды.

Менімен күреспеген Қали қалды,
Палуанның бәрін жықтым одан басқа.
Бар дейді Мәдинеде Қали балуан,
Менімен күреспеген сол-ақ қалған.

Күресіп сол Қалидың өзін жығып,
Шаһарын ойран қылсам жоқ дүр арман».
Осылай деп тұрғанда Қали келді,
Діңгегінің түбінен көзі көрді.

Дариға жұмсаған соң біреу келді,
Патшасы айтқан соң дереу келді.
Қалидың айбат түсін көргеннен соң,
Қалтырап қол-аяғы дірілдейді.

Жөнелді сөйлеспестен қайта қашып,
Білмейді не айтарын қатты сасып.
Алдына Дариғаның кіріп барды,
Кете жаздап патшаның өзін басып.

Қалтырап, дірілдейсің жын ұрғандай,
Кетті ме бұл шіркінді қара басып.

Оған әлі келмес кімде-кімнің.
Бек айбатлы жан екен түсі суық,
Сұрауға мен қорықтым кім екенін.

Ұялмай не деп айттың маған, – дейді.
Ол өзі дию ма екен, пері ме екен,

Ендеше ол кісіге мен барайын,
Күресіп палуан болса дем алайын.
Дию болса, пері болса сөз сенікі,
Адам болса табармын оның жайын.

Дариға ашуланып өзі келді,
Түбінде алтын діңгек көзі көрді.
Айтқандай кісі екен түсі суық,
Келді де ер Қалиға сөз безеді:

Бұл елден түсі суық Қалимысың?
Көргем жоқ түсі суық сендей адам.

Жан жолдасым – дұғакөй төрт шаһарияр.
Туған жерім Мәдине мұнарасы,
Сұрасаң менің атым – Қали Қайдар.

Қали болсаң тілегім берді, – дейді.
Өзім іздеп барғалы жатыр едім,

Пысықсып сен қырыпсың тамам елді,
Мен жығыппын өзіңдей талай ерді.
Не қып жүрсің, жайыңды айтшы маған?
Өз қылғаның өзіңе келер енді.

Мен жығылсам, тиемін енді саған,
Сен жығылсаң дініме кіремісің?
Жаратқан Құдай артық Қали ерді,
Қыздың айтқан бұл сөзін мақұл көрді.

Оларда қашатұғын мінез бар ма,
«Құп болады» деді де, жауап берді.
Сонда қыз тамам жұртын жидырады,
Қару-жарақ сайманын киіп алды.

Келеді жабдықтанып Дариға қыз,
Ер Қали «тәуекел» деп тұрды жалғыз.
Күресін екеуінің көреміз деп,
Жиылды шаһар халқы неше мың жүз.

Қали айтты: – Бола көр, Тәңірім, пана,
Жаратқан құдіретіңіз мен Жаппар Алла.
«Қашыр, – деп, – Дариғаның хал шамасын,
Ақырды айбатланып үш мәрте.

Зіл-зала жердің жүзі зәлмет болып,
Шайқалып тамам дария бара жатыр.
Бір түгі Дариғаның қимылдамай,
Қауіпсіз еш нәрседен келе жатыр.

Кәпірдің тамы құлап қырылды ері,
Сонда да босанбады қыздың белі.
Қали мінді дүлдүлге, қыз керікке,
Ұстасты ат үстінен екі шері.

Екеуінің күш-қуаты бірдей болып,
Ер Қали жад қылады бір Құдайды.
Кетпейді бұрынғы айтқан сөз есінен,
Қысылып жаңылмайды қыз есінен.

Шіреніп екі шері тартқанында,
Аттары жерге кірді дізесінен.
Ақырып бірін-бірі тартады енді,
Көңілі күштерінен қайтады енді.

Осылай бір-біріне ақыл салды,
Бұл сөзді екеуі де қабыл алды.
«Ал күрес аттан түсіп салайық» деп,
Сол жерде екі балуан түсе қалды.

Болған жоқ біреуінен біреуі артық,
Тұрған жоқ бірінен-бірі қорқып.
Аттарынан екі балуан түсе қалып,
Ұстасты екеуі де қоян-қолтық.

Алысқан екі шердің зардабымен
Қара жер ой боп жанды терең өзек.
Жиылды тамашаға тамам халық,
«Қайсысы жығады» деп қайран қалып.

Тірі жан қызығына тамақ ішпей,
Шам жағып қарап тұрды бәрі барып.
Алысты тыным алмай күндіз-түні,
Қыз айтады: – Қайтсем жығам, Қали сені,

Бұрын Қали көрген жоқ мұндай істі,
Адамзаттан шығар деп қыздан күшті.
«Намазым он бес күнгі бәрі қаза»,
Ойына ер Қалидың сонда түсті.

Намазы қаза болғанын Қали білді,
«Намазым қаза болды он бес күнгі».

Ер Қали Дариғадан сұрады енді.
Қыз айтты: – Қали, саған құмар едім,

Арманда қаларсың деп жіберейін,
Әйтпесе қоя бермей жығар едім.
Келейін мен де барып тамақтанып,
Неше күн ұйықтамадым мейірім қанып.

Оқы да намазыңды, шапшаң келгіл,
Қорқып қашып кетпегіл сөзден танып.
Осылай деп Қалиды қоя берді,
Қали жалғыз бір үлкен тауға келді.

Ақырда өзің сүйіп шерім дедің.
Үстем қыл Дариғаға енді мені,
Әр жерде тілегімді беріп едің.
Деп едің арыстаным әуел бастан,

Бұл қызға не себепті келмеді әлім.
Құдай-а Қасыл ғажат тілегім бар,
Жар болып құдіретіңмен қолтықтай гөр.
Бермесең өзің мәдет, иә, Аллаһым,

Жардамшы барша мүрет – Қаби, Расол,
Қор қылма мен пәндеңді жылаймын құл.
Жылаймын құдіретіңе мен жалынып,
Мәдет бер, Нұр Мұхаммед, тақсыр Уәли?!

Екі дүниеде Мұхаммед бабам едің,
Жар болып қысылғанда панам едің.
Иә, тақсыр, Әбубәкір, Құмар, Құсман,
Жәрдем бер, жаннан ғазез ағаларым.

Жардамшы енді маған болмасаңдар,
Келмеді балуан қызға шамаларым.
Сахаба отыз үш мың жолдастарым,
Жасымда бірге жүрген мұңдастарым.

Бұ күнде жалғызшылық түсті маған,
Біреуің осындайда жолғаспадың.
Әбубәкір, Құмар, Құсман мұңдастарым,
Біреуің мың кісілік жолдастарым.

«Барма» деп пайғамбарым айтып еді,
Барғанда Мәдинеге не деп айтам.
Тілеулес болды жылап жер менен көк,
Қол жайды қойдай шулап періштелер.

Айтады мінәжат қып баршалары,
Құдай-ау, ер Қалидың тілегін бер.
Қалидың қысылғанын Расол білді,
Қол жайып тақсыр сонда дұға қылды.

Тамаша құдіретімді көрсін, – дейді.
Енді барса жығады Дариғаны,
Өлтірмей неке қылып алсын, – дейді.
Ол Дариғаны алған соң, ұғыл табар,

Баланың атын қойсын Шаһизада.
Жәбірейіл пайғамбарға хабар берді,
Пайғамбар қуанғаннан түсе келді.
Құдайдың бұл хабарын естіген соң,

Ер Қали жатыр еді зарлық қылып,
Аз ғана тыным алып, көзі ілініп.
Жарлығын бір Алланың бастан-аяқ
Пайғамбар мағлұм қылды түсіне еніп.

Қуанып Қазіреті Қали түрегелді,
Майдан жерге қарата жүре берді.
Ішіп-жеп, екі көзі оттай жайнап,
Майданға қыз да келіп отыр еді.

Ойыңда арман кетер, керегіңді айт,
Берейін қарның ашса мал сойғызып.

Дүниеге қуатыланған ақымақ сен.
Дінімнің шын хақтылығын сонан байқа,
Тамақты жемесе де жегенмен тең.
Дегенде сен ақымақ ашуланды,

Беліне бір-бірінің қолын салды,
Мықтасып екеуі де ұстап алды.
Екі айдаһар жұлқысқандай шаң боп кетті,
Жер қозғалып, жұрттың бәрі аң-таң қалды.

Екі палуан бір-біріне қаһарланып,
Ер Қали «иә ханнан, иә мәнан» деп айқай салды.
Қуанды періштелер зікір айтып,
Доптай қып Дариғаны жұлып алды.

Аспаннан қыз аяғы бұлаңдады,
Дариға басы айналып зар жылады.
«Сүйегі жерге түссе, күл болар» деп,
Қолымен Қали палуан қағып алды.

Болысқан саған бүгін бар Құдай-ды.
Басады қыз аяғын кердең-кердең,
Құтылмас тірі пәнде Қали ерден.

Мен болдым енді сіздің халал жарың,
Жығылды деп айтпасын көрген дұшпан.
Қалимат түшжаһадат жары қылды,
Исламның шын хақтығын сонан білді.

«Құдай бір, құран шын, пайғамбар хақ», –
Деді де Дариға қыз дінге кірді.
Үйретіп Ислам дінге Қазірет қали,

Дариға иман айтып жар шақырды,
Онан соң иман айтты барша жаны.
Тамам кәпір мұсылман болып қалды,
Ер Қали неке қиып Дариғаны алды.

Құрметтеп жанның бәрі арыстанды,
Үйіне патшаның алып барды.
Адамын Самарқанның жидырады,
Елінің бұт, бурханын сындырады.

Көп жандар иман айтып, тәуіп қылды,
Үйреніп кәлимадан сабақ алды.
Дариға бір уәзірін патша қойып,
Көндірді хүкіміне тамам елді.

Ер Қали алты ай тұрды Самарқанда,
Үйретіп иман-ислам барша жанға.
Алты айда Дариға жүкті болып,
Бір күні мағұлым болды арыстанға.

Арыстан бір күні ұйықтап жатыр еді,
Түсінде пайғамбарым хабар берді:

Көңіліңді Бәтимадан суыттың ба?
Келмесін, Дариға қыз сонда тұрсын,
Ей, балам, көп кешікпей қайтқыл мұнда.
Алланың әмірі сол, мұны тыңда,

Дариға келмей тұрсын енді сонда.
Алты айлық құрсағында ұғыл бала,

Ұйқыдан Қазірет Қали түрегелді,
Көргенін бастан-аяқ айтады енді.
Пайғамбарды түсінде көргеннен соң,
Сағынып балаларын зар еңіреді.

Мен кетем, сіз қаласыз дегеннен соң,
Дариға күйіп-жанып қылады зар.
Көргенін Қали айтты бастан-аяқ,

«Бұйрықсыз амалым жоқ ап кетерге»,
Тұрады Дариғаны қатты аяп.
Құдайдың бұйрығы деп Қали батыр
Тоқтау қып Дариғаға айтты ақыл.

Жылағанмен пайда жоқ, ей, Дариға,
Құдайдың әмірі сол әуел баста.

Қасен менен Құсайын нұрлы жүзін,
Халал жарың Расол қызын
Шапағат мақшар күні бола көр деп,
Тәуіп қып келейін басқан ізін.

Барайын Мәдине мен Меккесіне,
Мешіт пенен кірейін медіресесіне.
Жүрегім сіз кеткен соң болар пара,
Келейін мүбарак пайғамбардың ізін көре.

Әмірін бір Алланың бұзғаннан соң,
Күнәһар боларсың онда барсаң.
Құдайдан пайғамбарға хабар келген,
Сол үшін бізге бабам хабар берген.

Қасында сіз солардың тұрғандайсың,
Онда барсаң қарсылық қылғандайсың.
Бұйрығын бір Алланың бекем тұтсаң,
Пайғамбар шапағатынан құр қалмайсың.

Алты айлық құрсағыңда ұғыл бала,
Туған соң атын қой Шаһизада.
Дариға сабырлық қып тұрсын онда,
Разылық бір-біріне берсін сонда.

Махшар күні болғанда жолығайық, – деп,
Осылай деп Қали Қайдар түсті жолға.
Разылық Дариғаға Қали берді,
Насихат жиып алды тамам елді.

Көп халық амандасып зарлық қылып,
Жөнелді Мәдинеге Қали қайтып.
Шариғат жолын Дариғаға тамам айтып,
Ер Қали Мәдинеге келді жетіп.

Мүбарак амандасты пайғамбарға,
Бәтима қарсы шықты халал жары.
Сахаба отыз үш мың, төрт шәһияры,
Көрісті қойдай шулап баршалары.

Самарқан базарынан алтын әкеп,
Мәдине үлестірді кәрібіне.
Халайық жиылысып үйге толды,
Қали айтты қиындық алыс жолды.

Есітіп Дариғаның күш-қуатын,
Ел-жұрты тойға келген қайран қалды.
Дариға Самарқанда жалғыз жатты,
Көз жасы Қалиды ойлап көл боп ақты.

Той қылып хабар салды Самарқанға,
Хабар салды «жиыл» деп тірі жанға.
Қуанғаннан жиылды барша халық,
Баланың атын қойды Шаһизада.

Тірі жан жас баланы құрметтейді,
«Қалидан бізге қалған белгі» дейді.
Жеті жасқа келгенде Шаһизада,
Молдаға оқытсын деп әкеп берді.

Отыз жастағы жігіттен артық болды,
Қай жерде ойын болса іздеп барды.
Асық ойнап балаларға күпәй салар.
Ашуланып Шаһизада жалғыз шертсе,

Балалар қолы тиген өліп қалды.
Көздері балалардың жәудірейді,
Шаһизада кез болса зар жылайды.
Бір қойып маңдайынан жалғыз шертсе,

Көшеге шығармайды ойбай салып.
Сыйлайды ер Қалидың құрметі үшін,
Ешбіреуі сөйлемейді ашуланып.
Айтады әркім келіп анасына,

Анасы ақыл айтар баласына.
Баласын жанның бәрі бағып алды,
Шығармай Самарқанның қаласына.
Шаһизада баланың палуандығы

Жанына жоламайды бала қорқып.
Көшеде Шаһизада келе жатса,
Бір кемпір отыр екен өрмек тоқып.
Кемпірдің тағы болды тамашасы,

Қасында отыр екен бір баласы.
Шаһизада келгенін көргеннен соң,
Бала қорқып көзінен төкті жасты.
«Сен неге жылайсың» деп ашуланды,

Баласы өліп, ол кемпір ойбай салды.
Кемпір жылап шығарады қайғы-дертін:

Сен бүйтіп жас баланы өлтіргенше,
Әкеңді іздеп тапсаңшы, тірі жетім.
Осыны кемпір айтып жылайды енді,
Шаһизада құлақ салып тыңдайды енді.

Сен болдың жас басыңнан пиғылың тар.
Туған жері Мәдине мұнарасы,
Сенің әкең, сұрасаң, Қали Қайдар.
Есітіп Шаһизада қайран қалды,

Барды да анасынан жауап алды.
Дариға қайғыланды сонда тұрып,
Айтты екен қандай адам Құдай ұрып.

Көп елге айтқан еді жарлық қылып.
Айтады «балам іздеп кетеді деп,
Тағы қайғы түбіне жетеді» деп.
Әкең жоқ деп жасырды баласына,

«Іздеп кетіп түбіме жетеді» деп.
Жылауда екі көзі баласының,
Біледі бұзылғанын санасының.

Тірі жүрсең көрерсің ер жеткен соң,
Не болар мұңылық басым сен кеткен соң.
Құсайын арыстаны тақсыр Қали,
Мәдине мұнарасы туған жері.

Қасында төрт шәһияр мен асқаптары,
Пайғамбар Құдай дыл Хақ Расол.
Есітіп анасынан білді хабар,

Атамды іздемесем кетер жайым.
Атамды іздеп кетсем тез келермін,
Деніме саулық берсе бар Құдайым.

Ізденбей мен де атамды тұра алмаймын,
Тоқтарға қайрат сабыр қыла алмаймын.

Қайтейін, Тәңірім енді неден жазған.
Баланың тоқтамасын білгеннен соң,
Анасы бата берді амалсыздан.

Шапағат мағлұм қылсын енді сізге.
Атаңа айт, мен ғаріпті ұмытпасын,
Не болар сен кеткен соң мұңлық басым.
«Қарасат майданында кезіктір» деп,

Жылап жерге көзінен төкті жасты.
Сен енді аман-есен бар, ұғылым,
Айырып сенен тағы қор қылдың.
Тірі барсаң, кешікпей қайтқыл, балам,

Сенсіз маған қан болар ішкен асым.
Қарасат майданында жолықтырсын.
Әуелі атаң кетті мені тастап,
Ақырда мені оған Құдай қоспақ.

Сен туған соң шүкірлік қылып едім,
Айрылып сенен тағы қалдым қақсап.
Сен едің айым-күнім, көрер көзім,
Сарғаяр сен кеткен соң қызыл жүзім.

Бір дұға қыла көр мен балаңа,
Өлеміз мұнда-онда келсе ажал.
Арманым көп болар өлсем көрмей,
Ей, ана, мен келгенше сабырлық қыл,

Сарғайып зағыпырандай жылай бермей.
Жас бала амандасып түсті жолға,
Анасы амалсыздан қалды зорға.

Жылайды, ей, бабам, деп бір Құдайға.
Жас бала жолдасы жоқ қысылады,
Тәуекел мойнын Хаққа ұсынады.
Бет алдында бір жолмен келе жатса,

Бір адам ақ сақалды ұшырады.
Келді де ақсақалға сәлем берді,

Ей, баба, жол көрсетші маған, – дейді.
Көрсетті жол төтесін Қызыр бабаң,

Тартқызып қара жерді табанынан,
Жеткізді Мәдинеге есен-аман.
Баланы Қызыр бабаң жолға салды,
Жас баланың көз алдынан ғайып болды.

Шаһизада жетіп барды Мәдинеге,
Жетіп барып жүреді Мәдинеге.
Жауаптасқан адамның тілін білмей,
Қаңғырды Мәдиненің көшесінде.

Баланы қарап тұрған көзі көрді,
Пайғамбар мойнын бұрып қарайды да,

Осылай деп пайғамбар кетті жүріп,
Қарапты жас балаға мойнын бұрып.
Аз жүгіріп артынан пайғамбардың,
Шаһизада жүгіріп көшеменен,

«Атама жолықтыр, – деп, – мен ғаріпті».
Балаларын жиып ап Қали Қайдар,

Қасына жетіп келді көңіл бөліп,
Байқамай ата менен ағаларын.

Баланың күресейін біріменен,
Ей, ата, маған рұқсат бергіл, – дейді.

Айтпаймын күреспе деп саған, – дейді.
Ренжіп сен кетерсің маған, – дейді
Күрессең, кел бері, – деп жетіп келді.

Белінен көтеріп ер Қасенді жерге салды.
Құсайын күресуге тұрды барып,
Жығылды менің ағам сенен нағып?!
Көтеріп Шаһизада тағы жықты,

Қали тұрып сол жерде қайран қалды.
Құнапия қарап тұрып ашуланды,
«Екі ағам жығылды» деп намыс қылды.
Екеуі алысып жүрді тағы,

Бұлардың кім екенін білесің бе?
Осы жерде балалардың бәрін жықтың,
Менімен күресуге келесің бе?

Жығылсам ұяты жоқ, ата, сізден.
Ер Қали мына сөзге ашуланды,
Қайтсем де күшім саған жетет, – дейді.
Арыстан үйіріп тастап еді,

Табанын қара жерден қозғамады.
Бұрын Қали көрмеген мұндай істі,
«Неткен жан, – деп ойлайды, – сондай күшті».
Кезекпен Шаһизада тастағанда,

Мұндайлық көрген емес тірі жанды.
Ашуы арыстанның қатты келді,
Бала айтады ұстарында «иә қанан, иә манан»,
«Мәдет берсін Қасен мен Құсайын ағаларым,

Мәдет бер Нұрмұхамет аталарым.
Сыйындым атам Қали, шәһиярлар,
Сүйікті пайғамбардың перзенті едім.

Мұхаммед Тәңір қосты бабам едің,
Жар болып қысылғанда панам едің.
Он бес күн арыстанмен күресіп ең,
Қолдай гөр, ер Дариға анам, – дейді.

Ер Қали мұны естіп қайран қалды,
Баланың келбетіне көзін салды.
Шаһизада екенін білгеннен соң,

Аллаға мың шүкірлік қылдым енді,
Тіріде көрдім сені есен-аман.
Өз әкесі екенін бала білді,
Ұстаған қолын жазып қоя берді.

Сол жерде Шаһизада зар еңіреді.
Зарланып Шаһизада қатты күйді,
Бетінен, – қой, балам, – деп Қали сүйді.

Тұрмады шақырса да Шаһизада,
Артынан Қали батыр қуды сонда,
Қуса дағы Қалиға жеткізбестен,
Бір үлкен тауға қарай түсті жолға.

Ол таудан қарап еді Қазірет Қали,
Ішінен таба алмады тірі жанды.
«Бір көріп перзентімнен айрылдым» деп,
Қайтып кеп пайғамбарға зар еңіреді.

Тірі жан іздегелі жатыр еді,
Расолға хабар берді Жаппар Кәрім.
Ер Қали баласы үшін зар жылайды,
Бұл істі өзі қылған бар Құдай-ды.

Бір қарда мекен қылып тұрады енді,
Болғанда заман ақыр шығар, – дейді.
Оған шейін оқ жонар қар ішінде,

Ол қарда іздеп барса көзі көрер,
Көрген соң көзіменен өзі білер.
Адамдар шын көңілімен барған жанға,
Жонған оқ даусы естілер.

Жәбірейіл пайғамбарға хабар берді,
«Тоқтатшы, пайғамбар, Қали ерді.
Шаһизада сол тауға кірген жерін
Қали менен көп халық барып көрді.

Бұл жақтан хат беріпті Самарқанға,
Көк тасқа сәлде қылар барған жан да.
Көктен Қайса түседі, жерден Мәді,
Шығады сол мезгілде Шаһизаң да.

Жамағат қол көтеріп бір дұға қыл,
Жаман менен жақсының орны қайда.
Күресін арыстанның жазып едім,

Жаранлар, сал құлағың, тыңла бізді,
Сөйлейін бір қиссаны, келді кезі.
Кешегі Орманбеттің заманында,
Өтіпті Құбақан бай жапан дүзде.

Дүние ойлап тұрсам әуре-сарсаң,
Жігіттер тауарих қыл тілімді алсаң.
Сөйлейін бұрынғыны Құбақаннан,
Жаранлар, біразырақ құлақ салсаң.

Өтіпті жапан дүзде Құбақан бай,
Өзінің Құдай берген дәулеті мол.
Өзінің Құдай берген дәулеті көп,
Қырық қыз, қырық ұлы бар, көңілі тоқ.

Алыпты жалғыз өзі тоғыз қатын,
Елсізде жатады екен уайым жоқ.
Жапанда өскен екен ел көрмей-ақ,
Елсізде жалғыз ауыл жатты саяқ.

Бір өзі ұлға да бай, малға да бай,
Өзінің дәулеті көп, көңілі жай.
Құдайым әр не берсе бірдей берген,
Іздеген төрт түліктің бәрі де сай.

Бар еді артық қылған Хақ Тағала,
Мекені елсіз, күнсіз жапан дала.
Құдайым мол дәулетті берсе дағы,
Түспепті есігіне келін бала.

Қырық ұлы, қырық қызы бір күні ақылдасты,
Қиссаның айтатұғын келді кезі.
Сексені ақылдасты болып қапа,
Жарамас жүргеніміз үлкен аға.

«Жақын ел бар болса, баралық» деп,
Салады тұлпарларға алтын таға.
Сексені ақылдасты болып мұндай,
Іші пысып кеңесіп жылады енді.

Балалар әрбір ойды ойлады енді,
Еркіне шал байғұсты қоймады енді.

Әй, ата, білгеніңді сөйле, – деді.
Дүние екі айналмас, бір келеді,
Балалар байғұс шалды көп тергеді.
Балалар көп жалынып сұраса да,

Шешіліп байғұс шалың үндемеді.
Балалар қоймайды енді сөйлемеске,

Білген елің бар болса, айтшы бізге,
Білгеніңді айтқаның еп емес пе.
Сонда шалың сөйледі байпаң қағып,
Балаларға барады сөзі жағып.

Онан жақын нәрсе жоқ жүрмін бағып.
Ешқайда онан әрі барғаным жоқ,
Аралап жердің жүзін алғаным жоқ.
Білгенімді айтайын, шырақтарым,

Оңтүстікте бір тоғай бар деп айтты,
Миуалы қалың тоғай тал деп айтты.
Егерде ол тоғайға барар болсаң,
Бәрің де қару-жарақ ал деп айтты.

Әр жолға өзі бастар Алла Тағалам,
Сізлердің мен сөзіңе қайран қалам.
Жалмауыз аю, арслан жау бар шығар,
Тұлпар мініп жүргейсің бәрің, балам.

Құбақанның қырық ұлының арасында,
Бар еді тоқалының бір баласы.
Құдайым бақ бермейгейде пәндесіне,
Пақырды патша Құдай жөндесін де.

Кенжесі ер Дотанға сөз айтады,
Айтпады басқа сөз өңгесіне.
Сөз айтты ер Дотанға байғұс шалың:

Қолыңа мылтық алғын соны мініп,
Жетерсің айшылықта күн-түн жүріп.
Тілеулес мен мүсәпір ғарібің, – деп,
Жөнелтті ер Дотанға бата беріп.

Әр алуан сөз айтты жас балаға,
Ақылды мұсылманға бас балаға.
Қаракөк тайға мініп мылтық алып,
Ер Дотан жүрмек болды қыр далаға.

Анасынан рұқсат, бата алып,
Саулатып балаларын жолға салды.
Неғылса қадір Алла өзі білер,
Балалар неше күндер жүріп келер.

Он күн жүріп, отыз күн болған шақта,
Қалың тоғай, бір өзен су көрінер.
Ол тоғайға көрді де, келді жетіп,
Аттарын қамшы басты екпіндетіп.

Жағалай келіп түсті ол ағашқа,
Жұпар жағып аңқытып қара шашқа.
Миуа жеп баршалары жатып қалды,
Аттарын байлап-байлап қойды тасқа.

Бәрі бірдей паңдықпен ұйықтап жатыр,
Бастарына тіккені алып шатыр.
Иісін адамзаттың алғаннан соң,
Бұларға бір жалмауыз келе жатыр.

Өзгесін бір ұртына тыға салып,
Ер Дотанның қасына жетіп барды.
Баланы ұйықтап жатқан көрді сонда,
Қайран боп нұсқасына тұрды сонда.

Жұтайын деп Дотанды келгенінде,
Тай теуіп жалмауызды қалды сонда.
Ол тайдың кемпір көрді қасиетін,
Шалдың Дотан ұғыпты өсиетін.

Баланы тістеп теуіп оятады,
Тай тепкен соң ер Дотан көзін ашты.
Дотан бала оянып көзін ашып,
«Кімсің?» деп жалмауызға сөз қатады.

Түріне жалмауыздың қарай қалды,
Мылтықпен атайын деп қолына алды.
Қараса, қасындағы жолдасы жоқ,
Мылтықпен атайын деп оңтайланды.

«Ұлсызға ұл, қызсызға қызбын» дейді,
Қу жалмауыз мылтығын көре сала.
Кемпір сонда «атпа» деп жалынады,

Шырағым, мені атпай, сөз сұрасаң,
Жоғыңның бәрі менен табылады.
Бала сонда кемпірдің сөзін тосты,
Құдайым есіркесін көңілі босты.

Қызмет қып бересің бе маған, – деді.
Жолдасыңның бәрін де мен тастайын,
Қызмет қылсаң, болайын анаң, – деді.
Сөйлейін бір хикаят саған, – деді,

Жолдасың бәрі де тұр тамам, – деді.
Жұмсайын сені, балам, бір жұмысқа,
Жері жеті жылда жетесің оған, – деді.
Сөйлейді сонда бала он бір жасар,

Қылайын қызметіңізге, ана, сіздің,
Құдайым қандай кезді нәсіп шашар.
Қылайын қызметіңді, білсем бәрін,
Көңілім осы күнде болды жарым.

Шамам келсе қылайын қызметіңе,
Әуелі тастасаңшы, бауырларым.
Сөзіме менің айтқан құлағыңды сал,
Жаратқан бәрімізді пәруардигар.

Көңіліңе ауыр алсаң жай тасыңдай.
Келейін үлкенірек атқа мініп,
Атым нашар астымда, қайтесің-ай!

Басыңды патшаларға теңгерейін.
Үйіңде саған жарар атың жоқ қой,
Тәуекел деп тайыңменен жіберейін.
Ағаларын қояды бәрін құсып,

Інісін аман-есен көргеннен соң,
Отырысты баршасы қуанысып.
Кемпір сонда сөйледі Дотан ерге:

Менен сен енді, сірә, құтылмайсың,
Қанеки, ағаларың жүрсін бірге.
Жеті жылда жетесің тынбай жүрсең,
Құданың құдіреті дүр нені көрсең.

Қызы бар Шынтемірдің Күнікей деген,
Сол қызға ана балам ғашық боп жүдеген.
Қараңғы үйді нұрымен жарық қылар,
Ол қызға еш адамзат тең келмеген.

Менен сен, соны әкелсең, құтыласың,
Болмаса тағы қайта жұтыласың.
Күнікейдің сұлулығы артық, – деді,
Соны апкелсең, батамды сен аласың.

«Кемпірдің жұмысына барайын» деп,
Барды да ағаларға ақыл салды.

Бар Құдай жардам бергіл тынысыма.
Ағалар, жолдас болғын енді маған,
Сізлерді берді Құдай ырысыма.
Балаға ағалары сөз айтады,

Бар Құдай, өз панаңды өзің оңда,
Мұхаммед шапағаты Расул Алла.
Ағалардан еш қадір болмаған соң,
Бір өзі тәуекел деп түсті жолға.

Әлқисса, ағалары ермеген соң жылағаны:
Сонда бала жылайды,
Көзінің жасын бұлайды.
«Рақым қыл» деп жылайды,

Жеті жылдық жол екен,
Жалмауызға кез болдым.
Қорлық деген сол екен,
Аман сақта Құдай-ау.

Арасы суыз шөл екен,
Он бірге келген жасым бар,
Әуре-сарсаң басым бар.
Құдайдың жазған тағдыры,

Жолдасым жоқ қасымда,
Қабырғалы ат емес,
Мінгенім тай астымда.
Аман болғыл, ағалар,

Салды Алла бір істі
Он бірге келген жасымда.
Ата-анама сәлем де,
Ағаларым, аман бол,

Пәнденің болмас шарасы.
Қырық ұл едік, ағалар,
Құба ағамның баласы,
Аман болғыл, ағалар,

Жүрегімнің парасы.
Қақысын кешсін ата-анам,
Тілінде болып сәнасы.
Ғаріптік, михнат көргенде,

Көп сәлем де атама,
Батасын маған берсін-ай.
«Мұратына жеткіз» деп,
Дұғада болып тұрсын-ай.

Төрт-бес уақыт намазда-ай,
Көңілін маған бұрсын-ай.
Ғаріп ата-анама
Үш қайтара сәлем де,

Алысқа мені айдады,
Тілеуі мұның құрсын-ай.
Айналайын, ағалар,
Аман-есен болыңдар.

Үйге қайтып барыңдар,
Қартайған мұңлық атама
Жақсы қызмет қылыңдар.
Құба ағаңның ұл-қызы –

Аман қайтып келгенше,
Тастамаңдар батадан.
Жолыңда Алла оңғарсын,
Құтқарсын өзі қападан.

Қызыр Ілияс жар болып,
Құтқар өзің жападан.
Жау кемпірдің жұмысы
Маған болды асқар бел.

Түстеніп қонып баратын
Арада жоқ ешбір ел.
Жүгірген аң, ұшқан құс,
Жолдасым болды соққан жел.

Аман болғыл, ағалар,
Бізден бұрын неше хан,
Неше сұлтан баласы
Қыз іздеп жүріп далада,

Жете алмадым он беске,
Ағалар, қалып барасыз,
Біреуің ермей жолдасқа.
Маған да, сірә, болмады,

Бұған да, сірә, бармасқа.
Дотан бала мұны айтып жолға түсті,
Не қылса да Тәңірім қылар әрбір істі.
Көк тайға екі қоржын алтын артып,

Жіберді Дотан бала сәлем айтып,
Жалғыз өзі елсізге шыққаннан соң,
Жылайды ғаріп бала қайғы тартып.
Көк таймен Дотан ерді жолға салды,

Жер жөнін қу кемпірден сұрап алды.
Жүріп бара жатқанда кемпір келіп,
Баланың оң бетінен сүйіп алды.
Дотанның тайының жүрісі:

Ал жөнелді, бала жөнелді
Алланың салған ісіне.

Жалтаң менен жалтаңдап,
Тайға мініп талтаңдап,
Жолға түсіп келеді.
Майдан-майдан жол майдан,

Майдалай басып келеді.
Алтыншы таудан әрі асып,
Жетінші тауға жанасып,
Қарсақ жортпас қалыңнан

Түнде кетіп барады.
Белең-белең жерлерден
Бұлдырап кетіп барады.
Асқар-асқар таулардан

Асып кетіп барады.
Ауызынан көбігін
Шашып кетіп барады.
Жас баланы Құдайым

Жайнап кетіп барады.
Мінәжат қылып Құдайға,
Жағы тынбай бұлбұлдай,
Сайрап кетіп барады.

Бір заманда қыс болды,
Қары жауып мұз қатып,
Бір заманда жаз болды,
Ұйықтаған жоқ бір жатып.

Астындағы көк тайы
Құнан шығып, жүн тастап,
Жорға болды тайпалып.
Иісіп алды бөксесін

Төрт бұты талтайып,
Құрықтай мойны ұзарып,
Дүзеп алды мүшесін,
Сауыры шықты томпайып.

«Шуу» десе тұлпар ағады.
Ауыздықпен алысып,
Шалқая тартып шіреніп,
Ұшқан құспен жарысып,

Аққудай мойынын иеді.
Тарта-тарта Дотанның
Алақаны тозады.
Еті қызып желіксе,

Жалғыз бала зерікті.
Арада неше қоныпты,
Талма түстің шағында,
Мидай жапан далада,

Құланның ішкен қағында
Сұлап жатқан бір жерде
Бір адамға жолықты.
Сұлап жатқан адамды

Қасына жетіп келеді.
Сипатына қараса,
Жасы үлкен кісі екен,
Иіліп сәлем береді.

Сәлемін алып ол адам,
Мұсылманша сөйлесіп,
Жөнін сұрай береді.
Сонда бала сөйлейді,

Әуре-сарсаң басым бар,
Басындағы уақиғасын айтып,
Сөйлей қалды болып зар.
Жалмауыз кемпір қорқытып,

Қылды маған қатты кәр.
Күн батарда бір шаһар
Шынтемір деген ханы бар,
Күнікей сұлу дейтұғын

Жеті жылдық жолы бар.
Алла, өзің оңла деп,
Мен мүсәпір талапкер.
Әлқисса, енді ол адам айтты:

Екеуі жолдас болып бірге жүрді,
Сапарда бірнеше күн ойнап-күлді.
Екеуі тағы бір жыл бірге жүріп,
Бір үлкен өзен суға кез келді.

Жағалап ол өзенді келе жатыр,
Серік боп бір-біріне екеуі барды.

Бір адам мылтық ұстап қарап отыр.
Қасына іркілместен жетіп келді,
«Бұл кім мекен қылған елсіз көлді?
Әуелі кім екенін білелік», – деп,

Қасына жақын келіп сәлем берді.
Ол адам сәлем алды түрегеліп,
Тұрады не сұраса жауап беріп.
Мұсылманша тіл біліп сөйлескен соң,

Қай жұрттан, қай рудан, нәсілің кімсің?
Қолыңда мылтығың бар, жолдасың жоқ,
Жөніңді айт, балалар-ау естіп білсін.

Көңілім қуанып тұр саған, – деді.
Далада аңдып жүріп білмей қалдым,
Ел үркіп, кетіп қапты тамам, – деді.
Кеткенін елдің қайда біле алмадым,

Кетуге мұны тастап қия алмадым.
Кетіпті менің елім жерден босып,
Сізлерге кез боп тұрмын Құдай қосып.
Кеше түсте атып ем бір аққуды,

Осы жерде отырмын соны тосып.
Әрқашан құс әуеге ұшушы еді,
Қайратым сонда менің қылушы еді.
Әуеде ұшқан құсты бүгін атсам,

Сізлер де енді маған айт жөніңді.
Бұлар да бастан-аяқ сырын айтты,
Сол уақта аспаннан аққу келді.
Аққуды алып, бұлар кетті бірге,

Бір Құдай жолдас қылды Дотан ерге.
Екі жаяу, біреуі атты жолдас болып,
Боп келеді неше күндік алыс жерге.
Үшеуі жолдас болып бірге жүрді,

Аң қуған бір жаяуды көзі көрді.
Өзінің тоты құстай басы бар-ды,
Мөлшері жиырмада жасы бар-ды.
Ол адамның қасына жақын келсе,

Екі аяқта қазандай тасы бар-ды.
Үшеуі аяңдасып жетіп келді,
Сөйлесуге көңілі кетіп келді.
«Тас байлап, зор жүгірген неткен жан» деп,

Бұлар жақын келген соң тұра қалды.
Аяқтағы қазандай екі таспен
Киік ұстап алғанға қайран қалды.
Киікті ұстап, бұларға қарап тұрды,

Көрді де үшеуіне сәлем берді.
Сәлем алып үшеуі жауап сұрады:

Тоқтамай ғайып болып кетер-ақпын.
Қазіреттің маған тиген дұғасы бар,
Құдайдың өзі берген қуаты бар.
Мен өзім тірі ғайып түзде жүрген,

Айтайын мен жайымды сұрасаңдар.
Мен өзім тірі ғайып түзде жүрген,
Әркімді жолдастыққа іздеп жүрген.
Ұшқан құстан басқаны құтқармаймын,

Сізлер де айт жөніңді енді маған.
Бұл жермен еш адамзат жүрмеуші еді,
Айдаған не себептен Алла Тағалам.
Бұлар да Желаяққа сырын айтты,

Сол үшін барамыз, – деп расын айтты.
Бұлардың айтқан сөзін білді енді,
Аз күн пәрман Алладан тіледі енді.

Желаяқ бірге лесіп жүреді енді.
Қосылып бұл төртеуі жол жүреді,
Күні-түні есепсіз мол жүреді.
Бір жыл сапар жүрген соң тағы бұлар,

Бір үлкен асқар тауға кез келеді.
Аралап таудың ішін келе жатыр,
Бір-біріне серік боп өңшең батыр.
Бір-біріне серік боп келе жатса,

Басында жалғыз еді, бесеу болды,
Оңдады патша Құдай енді жолды.
Аз да болса, жолдасы бәрі мықты,
Бөгейтін әрқайсысы мың-мың қолды.

Ат болды алты жасар Қаракөк тай,
Жолдан жолдас қосылып көңілі жай.
Қазірет Қызырының жәрдемімен,
Бұларға берген екен патша Құдай.

Қаракөк тұлпарының жүрісіне,
Дотанның жылдан-жылға көңілі толды.
Келеді неше қабат таудан асып,
Құдайым жапан түзден нәсіп шашып.

Келе жатса, үш биік зімбіл шоқы
Алдында тиісетін тұр қатарласып.
Ол тауға жетейік деп аяңдады,
Жүруден асыл жанын аямады.

Дотанды жібереді жалғыз өзін,
Айтқан соң қайтармады жолдас сөзін.
Үш тауға жалғыз барып жақындады,
Жолдастарын қол бұлғап шақырады.

Ол тауларға ер Дотан жақындады,
Алдына жетіп барып жөн сұрады.
Сәлемін жақсы құптап алды енді,
Ағалары қасына барды енді.

Басында бесеу еді, алтау болды,
Қайғымен күндіз-түні жалқау болды.
«Шынтемір ханға көктемде жетеміз» деп,
Алтауы ақылдасып келеді енді.

Мұнымен осы әңгіме тұра тұрсын,
Алтауы аяңдасып жүре тұрсын.
Хан жағынан айтайын біраз енді,
Жамағат, қандырайын құлақ құрышын.

Мекені мұхит, теңіз жағасы екен,
Жалғыз қызы бар екен, бес баласы.
Өзінің Құдай берген дәулеті асқан,
Нелер қиын патшамен жағаласқан.

Қара қылды қақ жарған ғаділ екен,
Еш патша жоқ уақытында мұнан асқан.
Уақытында патша болған салтанатты,
Халқына жағымды екен ғаділетті.

Күнбатыс уалаятқа патша болған,
Қазынасы тоқсан екі сарай толған.
Зәбіржат, асыл гауһар тас орнатып,
Қызына алтындатып сарай салған.

Оңаша жатады екен Күнікей қыз,
Қасында нөкері бар жиырма қыз.
«Алтын сүйек, ақ тамақ Күнікей» деп,
Жаранлар, аз әңгіме айтайық біз.

Бау-шарбағы сом асыл, иақұт қақпа,
Баршасын тамам қылып айтып болмас.
Күнікей бір күн жатып түс көріпті,
Түсінде көп тамаша іс көріпті.

Шаһарына алты адам келген екен,
Тамам жұрт алтауынан күш көріпті.
Түсінде алты адамды көреді енді,
Күнікей қыз да болса зерек еді.

Күнікей ағасына жетіп келді,
Қорқып өңі-түсі де кетіп келді.
Жүзіне қарай салып Күнікейдің:

Шырағым, неге келдің, Күнікейжан,
Көңілің қапа тартқан, түсің жаман.
Шырағым, жүзің солғын болды неге,
Жаман сөз естідің бе бір адамнан?

Ішіме симай барады.
Сізге айтпай қайтейін,
Құлақ салып тыңдағыл,
Түнде көрген түсім бар.

Айтқалы келдім, ағаеке-ау,
Көңілде қайғы ісім бар.
Қатты қорқып бір түстен,
Зағыпырандай сарғайған,

Арсылан туған, ағалар,
Құс ұшырмадың басымнан.
Қайғы түсті көңіліме,
Бір түс көрдім түсімде.

Келе жатыр алты адам
Ақбөкендей жосылтқан.
Түсі суық алты адам
Күн шығыстан келіпті,

Осы келген Күнікей
Қарындасың көріпті.
Ішінде бар бір бала,
Мінген аты сұр жайдақ.

Тайраңдап басқан қу тайлақ,
Жеті жыл болды шыққалы.
Дамыл таппай келеді,
Атқан оқтай бұлдырлап.

Түскен мұздай сылдырлап,
Мойны құлаш Қаракөк
Кісінеген дауысы
Төбемді жарды шыңғырлап.

Асқар таудың қиясын
Тексілеп бірдей басады.
Әруағы баланың
Күннен-күнге асады.

Бота тірсек, бос мойын,
Аузынан көбік шашады.
Астындағы Қаракөк
Арандай аузын ашады.

Мен білсем, аға, алтауы
Ерегескен дұшпанның
Қанын судай шашады.
Келе жатыр бір бала

Жолбарыстай білекті,
Он сегіз жасар қу бала.
Жауырыны қақпақтай
Қайғыменен ауырған,

Көзінің жасы көл бала.
Көргенімді айтайын,
Тыңдағын мені, жан аға.
Шаһарыңа келеді,

Қарсыласқан дұшпаны
Қор болып бәрі өледі.
Ертең түсте келеді,
Өзіңе сәлем береді.

Ағасы сонда сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

Тыңдап мұны тұр, – деді.
Көңіліңді бұзбай, шырағым,

Келе қалса, шырағым,
Қайратын оның көрерміз,
Сөйлесіп жауап берерміз.
Қарағым, мұнда келсе олар,

Іске оны салармыз.
Жарар болса егерде,
Тұрпатын сынап қарармыз.
Денең сүйсе баланы,

Ішіңдегі сырыңды.
Күлкі болып жүрмейік
Көрмей көңіл тынар ма?!
Мына жақта бар еді

Қалмақ деген бір дұшпан,
Шамасы оған келе ме?!
Көп жылама зарланып,
Көрген түске қорланып.

Бір-ақ күнде қамданып.
Үйіне қайтып келеді,
Ғаріпларын жияды.
Ер басына бір алтын

Құдайы қылып береді.
Мүскін, пақырын жиып ап,
Садақа-нәзір салады.
Патша қызы Күнікей

Алтауы тынбай жүріп келе жатыр,
Бес жаяу, бір атты, өңшең батыр.
Арада жеті жылдай сапар жүріп,
Еліне Шынтемір хан келе жатыр.

Құдайым бұлай айдап нәсіп етті,
Қорқытып о жалмауыз тентіретті.
Арада талай бейнет көрген байғұс
Бұралып Шынтемірге жаңа жетті.

Ел қарасын көрген соң шүкір қылып,
Бір жерде тамақтанып алды олар.
Сол жерде тамақланып дем алысты,
Енді елге баралық деп жолға түсті.

Бір өзенді жағалап келе жатса,
Бір жалғыз қараша үйге кез келісті.
Бір ұрғашы, бір еркек ол үйдегі,
Үстінде лыпасы бар, жоқ көйлегі.

Михнат, бәрі қиын көрген күнім.
Жеті жылдай сапар қып жүріп келдік,
Қызына ғашық боп ханыңыздың.
Айтайық жайымызды енді саған,

Көңілім жеті жылдай жаңа тынған.
Алыстан даңқыменен іздеп келдім,
Ауылы қайсы ханыңның, айтшы маған.
Бұл елдің жақсы адамы кім болады,

Сұраймыз, әй, мүсәпір, тағы сізден,
Бұл еліңнің епті адамы кім болады?
Ол адам сөз сөйледі бұларға енді:

Сөйлейін білгенімді енді саған,
Ханымның бес баласы бұлар, – деді.
Көңілің артық туған бала екенсің,
Сен өзің әрбір іске дана екенсің.

Сөйлейін енді, балам, саған жауап,
Мекенің күші жеткен қылар тәуап.
Күнікейдің дидарына ғашық болып,
Он мың қалмақ шаһарын алған қамап.

Өзіңнің артық екен салтанатың,
Жақсы адам шығармайды жаман атын.
Он мың қалмақ шаһарға келіп кетті,
«Жазира» деп қойыпты оның атын.

Күнікейді алам деп хүкім қылған,
Еш қайрат қыла алмады жиылған көп.
Қорықты жұрт оны көргеннен соң,
Арыстандай ақырып тұрғаннан соң.

Алдынан қыз Күнікей қарсы шықты,
Қорыққанын ел-жұртының білгеннен соң.
Көрген соң Күнікейді болған ғашық,
Көңілі қуанғаннан кетті тасып.

Ханымыз бес ұғлымен қойдай ықты,
Ол қалмақ Жазира атты өзі мықты.
Күнікейді береміз дегеннен соң,
Уағда қып шаһарына қайтып кетті.

Жолы бар Жазираның тоғыз күндік,
Бермесек Күнікейді, ақыр өлдік.
Ханымыздың бір баласы бар ақын Шорман,
Беліне буынғаны алтын белдік.

Ала алмайсың Күнікейді, айтқын, балам,
Тілімді менің айтқан аламысың.
Өзің жалғыз баласың, жолдасың аз,
Шырағым, жаным ашып қыламын наз.

Өлтірер бәрімізді қалмақ білсе,
Несіне, әй, шырағым, боласың мәз?
Ол бала сөз айтады онан кейін:

Жеті жыл Сарықудан шыққаныма,
Жеті жаста үлгі сөз ұққаныма.
Күнікейді еліме алып қайтпай,
Көрмей-ақ қу қалмақты қорқайын ба?!

Мүсәпір, сен өзің сөз білмейсің,
Жазира бір ақырса, үндемейсің.
«Қаңғырған өңшең жаяу не қылар» деп,
Бойыңа біз пақырды теңгермейсің.

Шаһары қайсы ханыңның? Маған көрсет,
Шаһарына ханыңның мен барайын.
Жас бала осылайша жауап айтты,
Қалмақтай көрдің бе деп хүкім айтты.

Шаһарын патшасының көрсеткен соң,
Алтауы жолға түсіп жүріп кетті.
Атты-жаяу жолменен келе жатыр,
Не көрмес тіршілікте пәнде пақыр.

Алыстан бұлар келді сапар жүріп,
Қайғысын басады енді көңілі тынып.
Сымбатын қыздың айтқан таныған соң,
Алдына қызмет қылды зыр жүгіріп.

Баланың түсін көрді баяғыдай,
Ер жігіт айтқан сөзден таяды ма-ай.
Жеті жыл сапар жүріп екі арада,
Елді көрді тірлікпен аяғында-ай.

Бұларды мейман қылып күте берді,
Ешбірі сұрамады жауап қатып.
Әлқисса, сонда Шорманның бұлардан жауап сұрағаны:

Көңіліңе немене еді алғандарың?
Қай жақтан келесіздер, айт жөніңді,
Бір тұқымдас елмісіз осы бәрің.
Әрқайсың мың кісідей бар ғой күшің,

Айтпаса да біледі менің ішім.
Қайғылы қал-қапалықпен жүр екенсің,

Жас бала, артық екен сәулетіңіз,
Сөз айтар бізге бар ма нәубетіңіз.
Жасың бар он жетіге жаңа келген,
Қарасам, жаннан артық сымбатыңыз.

Сұрасаң, ақын Шорман – менің атым,
Бәріңнің жұрттан бөлек салтанатың.
Жол болсын деп сұрайтын меймандарым,
Қай рудан боласыз, азаматым?

Айтайын, сен сұрасаң, жаным аға!
Жерім атын сұрасаң – Сарықу-ды,
Қайғымен көзім жасы бетім жуды.
Басымызға іс түсіп сапар жүрдік,

Шыққалы елімізден жеті жыл-ды.
Әкем атын сұрасаң Құбақанбай,
Тілегін артық берген патша Құдай.
Қырық қатын әкеміз алған екен,

Әкеміз бай болыпты жасынан-ақ,
Құдайым дәулет берген басынан-ақ.
Әкеміз сегіз сарай үй салдырып,
Астына мінген екен алтыннан тақ.

Бір күні тақта жатып түс көріпті,
Түсінде сұлу көркем қыз көріпті.
Сипаты жаннан асқан бір қыз көріп,
Мұны қайдан табам деп күш көріпті.

Шынтемір хан кенжесі жалғыз қызы
Күнікей деп айтады оның өзін.
Әкеміз түсін көрген бізге айтты,
Түсін бізге айтқан соң, қайта жатты.

Соны іздеп табыңдар деді бізге,
Әкеме қайғы дерті жаман батты.
Сонан соң талап қылдық ізілеуге,
Аралап жер шарысын кезілеуге.

Жеті жыл мен шыққалы болған екен,
Көңіліме қапа-қайғы толған екен.
Даңқын қыздың [біз] сырттан естіп алып,
Үйіңе мейманлары келген екен.

Жасым бар он жетіге келген,
Тар жолда ғайып берен мәует берген.
Тай еді мінгенімде Қаракөгім,
Ішінен он мың жылқы таңдап мінген.

Шаһарына аман-есен келгеннен соң,
Отырмын қуаныштан көңілім тасып.
Нелер қиын таулардан асып келдім,
Адам баспас жерлерді басып келдім.

Он жасымнан көргенім жол бейнеті,
Азып-тозып, қуатым қашып келдім.
Бүгін мен келіп түстім үйіңізге,
Хабар айт патша мен биіңізге.

Айдаған бізді бұлай Құдай ісі,
Арада тынбай жүріп жазы-қысы.
Жеті жылдық жолыңды іздегенім,
Қайғы болды әкемнің іші-тысы.

Осы еді жұмысымыз, Шорман аға,
Тайынан Қаракөкке салдым таға.
Жеті жыл азып-тозып жүргеннен соң,
Қалмады ініңізде біттей баға.

Көңілге қатты тиді айтқан сөзің,
Шырағым, Күнікей деген сөзің қалай?!
Сөзіңнің артық көрдім затын, сірә,
Қолыңда бар ма жазған хатың, сірә.

Ұшып келген Сарықудан тоты құстай,
Күнікейде бар ма еді ақың, сірә.
Арада жеті жылдай жол жүріпсің,

Неде болса Күнікеймен өзің сөйлес,
Сөйлесіп армансыз боп көңілің тынсын.
Ой ойлар неше түрлі ақын Шорман,
Болмайды бәрі тегіс көңілге алған.

«Тез келіп мейманларға көрінсін» деп,
Ағасы Күнікейге кісі салған.
Күнікей шақырған соң келе жатыр,
Күйме мініп, қолына ап алтын шатыр.

Сәулетпен келе жатыр нөкерімен,
Дүниенің өкінерсің бекерінен.
Қырық қызы қасында Күнікейдің
Маңдайынан жалтырап күн көрінген.

Күнікей жүдеп жүрген ала жаздай,
Сол елде жалғыз жастар, көптен аздай.
Күймеден түсті дағы үйге кірді,
Қойқаңдап Күнікей қыз қуанғандай.

Топқа еш мені, сірә, шақырмаушы ең,
Састың ба бір нәрседен, арыстаным?
Қырғи құс торғай ілер көкте жүріп,
Жақсы адам іс бітірер ептеп жүріп.

Жақсы мейман келгендей шақырыпсыз,
Алдымнан шыға келдің зыр жүгіріп.
Басқамен менің, сірә, ісім бар ма,
Қараңғы үйде жарық қылар түсім бар ма?!

Жағалай өзен суға бітер құрақ,
Кімдікі мынау тұрған қару-жарақ.
Бұрын өзім көрмеген ісің көріп,
Соның үшін, жан аға, тұрмын сұрап.

Қыз едім, еркек емес менім өзім,
Сәнаменен сарғайған қызыл жүзім.
Осынша топ ішіне шақырыпсыз,
Бар еді маған айтар қандай сөзің.

Не қыларын мұнан соң Алла білер,
Мұнда тұр тілегеніңді Құдай беріп.
Бір түсті маған келіп айтып едің,
Асығып айта салып қайтып едің.

Шырағым, көрген түсің келер ме деп,
Сонан бері ескеріп байқап едім.
Жалтырап сауытымен келген екен,
Бір саған ынтызар боп жүрген екен.

Қарағым, Күнікейжан, ақылың артық,
Жүруші ем қу қалмақтан ішім қорқып.
Ер Дотан өзің айтқан іздеп келді,
Біле бер ендігісін ақыл тоқып.

Келтірді аман-есен жалғыз Алла,
Жүрген соң мұрат беріп шыбын жанға.
Шырағым, көргеннен соң үйіңе қайт,
Күлкі болып жүрмелік көп дұшпанға.

Данышпан ақылы артық адам екен,
Ұнатсаң, мен беруге қылдым ақыл.
Күнікей мына сөзге қуанады,
Ағасы айтқан сөзін құп алады.

Баланы көргеннен соң тамаша қып,
Тез қайтып үйіне жөнеледі.
Үйіне келіп кірді Күнікей қыз,
«Жазира, енді менен үмітіңді үз».

Құдайы қып бір арғымақ бауыздады,
Баланың дидарына көңілі толды.
Алтын сарай, қазына есіктерін
Қуанғаннан бәрін де ашып қойды.

Көрінді тіпті жақсы қыз көзіне,
Күнікей енді алмады бір дем-тыныс.
«Құдай-а, қоса көр, – деп, – бұл балаға»
Ғаріпларға үлестірді алтын-күміс.

Қызды көріп бұлар да қуанады,
«Құдай-а, мәдет бер, – деп, – біздің белге».
Қызды көріп жөнелді ханға қарай,
Дотанның табылған соң тегі-пары-ай.

Хан үйіне сөйлескелі жетіп барды,
Көңілінде Күнікей боп ынтызары.
Сөйлес қылып қақпада тұра қалды,
Бұларды көрген кісі қайран қалды.

«Қонсын» деп мейман үйге кіргізеді,
Алдына қызметкерлер жүргізеді.
Астына кілем жайып, көрпе төсеп,
Неше түрлі тағамдер бергізеді.

Жатады мейман болып ол үйіне,
Бұлар да түсіп жүрген зар күйіне.
«Бұл алтауы қай жұрттың адамы екен?»
Біліп кел деп жібереді бір биіне.

Тыңдаңыз, асыл жерін болжасаңыз.
Бар екен Құбақанбай күншығыста,
Айтайын бізге ашу қылмасаңыз.
Жолы бар жеті жылдық, жері шалғай,

Аталы қыз-ұлының Құбақанбай.
Қырық қатын бар, өзі алған екен,

Өзінің Құдай берген дәулеті мол,
Жан-жағы елсіз болар жеті айлық шөл.
Әммасын, мән-жайын білгеннен соң,
Баян қып алдыңызға айтқаным сол.

Ұйықтапты бір күні тақта жатып,
Құдайым түс көрсеткен таңырқатып.
Түсінде бір сарайға кіріп барып,
Аралап көп қызыққа қалған батып.

Түсінде қызыңызға ғашық болып,
Құдайым қатты қайғы берген екен.
Құбақан сол түсінен оянады,
«Бұл түсім қалай түс» деп ойға алады.

Түсінде Күнікейге ғашық болып,
Ішіне жаман қатты қайғы алады.
Түсінде қыздың жайын айтып берген,
Түсінде мұның бәрін қайтып көрген?

Арада жеті жылдай жүрген екен,
Атасы хатқа жазып берген екен.
Тақсыр-ау, кесіп алсаң, міне, басым,
Алмаққа қызыңызға келген екен.

Мұны естіп Шынтемір хан тұра келді,
Меймандарын көрмекке жүреді енді.
Қандай жандар екенін білейін деп,
Меймандардың үстіне кіріп келді.

Келіппе едің қылғалы қайын? – деді.
Жазира атты қалмақтың ханы шығып,
Жау болды бізге осы дәйын, – деді.
Аттанып мың сан қолмен келді бізге,

Оған біздің халіміз келмес болды,
Қанша айтсақ [та] өзге іске көнбес болды.
«Күнікейді бермесең, шабамын» деп,
Айнала қамап алды оң мен солды.

Қорыққан соң Күнікейді бермек болдық,
Жұрты үшін бір баланы құрбан қылдық.
Берелік Күнікейді, қайтыңыз деп,
Қайтып келіп алғыл деп уағда қылдық.

Жазираны өлтірсең, қызын аласың,
Мінеки, естісеңіз біздің кепті.
Халіміз біздің, сірә, келмейді оаған,
Жазира атты жау өзі тіпті жаман.

Жазираны өлтіріп ала алмассың,
Айтатұғын сөзім жоқ енді саған.
Бұл сөзін құп тыңдады Дотан бала,
Көңілін һәр нәрсеге қылмайды ала.

Жазира өлгеннен соң қам қылмағыл.
Жазира өлгеннен соң өзің бермей,
Қаланы бекер-босқа шаң қылмағыл.
Қалмаққа жүрмек болды, «иә, Алла» деп,

«Оңдаса Жаппар Алла алайын» деп.
Патшаның Телқоңыр деген атын жетекке алды,
Алдына басын әкеп салайын деп.
Алмады жалғыз жолдас осы бала,

Ер Дотан «иә, Алла» деп түсті жолға,
Айдады Жаппар Алла, бар ма шара.
Сауыт киіп, садағын қолына алды,
Аллаға мінәжат қып көңіліне алды.

Жалғыз барып қалмақпен соғыспаққа,
Қос тұлпардың бастарын жолға салды.
Әлқисса, Дотан батырдың Жазираға жөнелгені:
Жалғыз кетті жас бала,

Құдайына жалбарынып.
Қылады күнде көп нала,

Дұшпанның көңілін басқыл, – деп,
Айтады күнде көп нала.
Талап қылдым қалмаққа,
Шаһарын бұзып алмаққа,

Жаратқан Тәңірім, бол пана.
Жөнелді бала, жөнелді,
Шеңбер беріп келеді.
Құдайға пәнда болған соң,

Аз ғана емес, мол жүріп,
Қалмақтың шаһарын көреді.
Құбыладан соққан борандай
Қос тұлпардың тозаңын

Бұрқыратып келеді.
Шаһардың күндік жерінде
Тоғыз кісі аң аулап,
Қарауылдап жүр еді.

Бірін-бірі көреді,
Жөнін сұрай береді.
Сонда Дотан сөйледі,
Сөйлегенде бүй деді:

Оттай қаулап жанамын.
Жасымнан қайғы көргенім,
Ішім толған сәнамын.
Ханыңа барып сәлем айт,

Басын кесіп аламын.
Мұсылманға панамын,
Жұртыңа бүлік саламын.
Сонда бұлар сөйледі:

Баралық елге біз, – деді.
Бекер бала емес қой,
Жапа-жалғыз жас бала
Майданды неге іздеді?!

Олар шауып, жалбырап,
Ханға жетіп барады.
Кіріп барып ханына,
Енді сөйлей береді.

Тоғызының ішінен
Бірі жауап береді:

Он сегізде жасы бар.
Мен байқасам, баланың

Қол астыңдағы еліңнен
Бір кісі шықпас оған пар.
Қаңтарда жауған бұлттай
Заһары суық түсі бар.

Іздеп келді өзіңді,
Соғысатын ісі бар.
Бұл жұрттан бөлек тұрпаты,
Сан кісілік күші бар.

Батырларын жиып ап,
Қайраттарын сынады.

Үлкен соққы сал, – деді.
Жалғыз жүрген жан болса,
Басын кесіп ал, – деді.
Бес жүз кісі аттанды,

Хан Жазира шатланды.
«Алып кел, – деп, – дұшпанды»

«Ажал айдап бұл жүрген
Не қылған жалғыз адам?!» деп,
Жазира қалмақ саптанды.
Бес жүз кісі барады,

Барып қалмақ көреді.
Жалғыз тұрған баланың
Бара салып қалмақтар
Жан-жағын қоршап алады.

Тұлпарға қамшы салады.
Ақырды күндей күркіреп,
Қабағынан қар жауып,
Кірпігіне мұз қатып,

Жауған күндей күркіреп,
«Алла» деп атты салады.
Ол шетінен кіреді,
Бұл шетінен шығады.

Бір баланың кәрінен
Шыдай алмай көп қалмақ,
Қашты қойдай дүркіреп.
Тұлпарға қамшы басады,

Қайраты судай тасады.
Кез келгенін қырады,
Қамшыменен ұрады,
Қалмақтар жаман сасады.

Толып жатқан қалмақтың
Қанын судай шашады.
Мастанып келген қалмақтың
Қырғыннан аман қалғаны

Қалаға қарай қашады.
Қашып барып ханына,
Зәбір түсіп жанына,
Ханына қарыз қыла алмай,

Алдына басын салады.
Ойран қылып барады, –
Деді шаһар қаланы.
Қанына жаман қарайып,

Хабар салып шаһарына,
Мінді атына қамданып.
Қалмақтар жаман қорқады,

Атына мініп Жазира,
Балаға жетіп келеді,
Іркілмей, саспай паңданып.
Сонда Жазираның Дотанға келіп айтқаны:

Жазира жаман қатты ашуланды,
Қызарып екі көзі оттай жанды.
«Әй, бала, кезек беріп, мықты бол!» деп,
Садағын атайын деп қолына алды.

Садағын тартып қалды кезеп тұрып,
Ер Дотан қарап тұрды кезек беріп.

Қазірет Қызыр тоқтатты қалқан болып.
Оқ түсті тақсыр Қызыр қалқан болып,
Оғы өтпей қалмақ тұрды көңілі солып.
Ер Дотан қол қояды садағына,

Аузыңызға қаратып тамам елді.
Мұны айтып садағын тартып қалды,
Қалмақтан өтіп алып оқ жөнелді.

Оқ кетті қалқан, сауыт бәрін жарып.
Шаһарға қайта салды батыр Дотан,
Басын кесіп, жанына байлап алып.
Қайтадан Дотан жөнелді,

Басын байлап жанына.
Бұрқыратып келеді,
Бір жерлерге келгенде,
Телқоңырға мінеді.

Кезек-кезек мінеді
Үкі тұлпар атына.
Бір таудың келіп демалды,
Намаз оқып шатына.

Онан тағы жөнелді,
Қарамады артына.
Дәл он бес күн болғанда,
Жетіп келді ер Дотан

Ел қарасы көрінді.
Мұнара қорған дейтұғын
Қарауыл пана жер еді.
Күнікей сұлу сол қалда

Сарайының шығып үстіне,
Жолына қарап жүр еді.
Әне-міне дегенше,
Ашып көзді жұмғанша,

Дотанға жетіп келеді,
Келіп сөйлей береді:

Өзіңді аман көрген соң.
Дұшпаным жау қалмақтың
Басын әкеп берген соң.
Басын танып білген соң,

Тамаша тойлар қылайын.
Анық батыр екенсің,
Тағы да бір сынайын.
Тауып келсең сонымды,

Қызымды саған берейін.
Сонда Дотан сөйледі:

Құлақ салғын сөзіме.
Дұшпаныңа жіберіп,

Сіздей ғаділ хандардың
Уағдасы жалған болғаны,
Дұрыс па екен өзіңе.
Шынтемір сонда сөйледі,

Бірден уағда қылған соң,
Еш нәрсеге қызбаймын.
Жүз байтал маған тауып бер,

Онан әрі созбаймын.
Бұл сөзін естіп ер Дотан,
Жолдастарына келеді.
Шынтемір ханның жауабын

Айтып сөйлей береді.
«Жүз байтал сатып алып кел» деп,
Бір қоржын басы алтынды
Қолдарына береді.

Жүз байталды бір жерден
Тауып, сатып алады.
Ханына айдап барады,
Жүз байталды апарып,

Хан алдына салады.
Жылқыны көріп Шынтемір,
Елі-жұртын жияды.
Екеуін де бітірді,

Енді тойын қылады.
Беруге қызын некелеп,
Дотан сынды батырға
Не қылса да қияды.

Жаратқан барша жанды Құдайым-ды,
Жамандар көп ойлайды уайымды.
Той қылып Шынтемір хан гулеп жатыр,
Болады бір бұзықтан сөз дайын-ды.

Бар екен ханның биі Орман деген,
Тойына шақырған соң келе жатыр.
Отырды хан қасында дардай болып,
Шөктірген жота жерге нардай болып.

Азғырмаққа ол ханды ой қылады,
Сөз аңдыған ұрғашы қарыдай боп.
Оңашаға ол ханды шақырады,
Естуге бидің сөзін хан тұрады.

Малыңды неге сойып бекер шаштың?
Алдалық амалменен ол баланы,
Ұят-ты қыз алғаны жалғыз бастың.
Жалғыз басқа қыз берме, тақсыр ханым,

Қызың берсең, бұл жұртқа кетер сәнің.
Жүз байталға қызыңды неге саттың?
Хан емес ата-тегі, білсең, оның.
Патша мына сөзге тоқталады,

Жақсыға жаман кісі жанаспайды.
Аты қалса қызымнан құр қалғаны, –
Деп Шынтемір тағы да сөз бастайды.

Не айтсаң да бәрі аузыңа қарар, – дейді.
Бәрекелді, ат шаппақ жақсы кеп, – деп,

Ханымыз уағдасынан неге тайған?
Қорқытып Жазира хан жүрек шайған.
Уағдасынан патшаның тайғаны сол,
«Аты озған қызды алсын», – деп хабар жайған.

Дотан бала патшаға кісі салды,
Қаракөкті ерттетіп мініп алды.

Шығар, – деп, – бәйге атыңды, айғай алды.
Бұл сөзді хан есітті хабар барып,

«Екі қонып, үшінші күн қайтыңыз» деп,
Айдады үш жүз тұлпар жиып алып.
Тартады үшінші күн аттың басын,
Сөзіме тыңдаған жан таңырқасын.

Ер Дотан Қаракөкке өзі мінді,
Көрінді үш жүз аттың күші басым.
Ат қайтты Сарыжазықтан шұбатылып,
Тұяқтан шыққан шаңы тура атылып.

Әруағы ер Дотанның асады енді,
Қамшыны Қаракөкке басады енді.
Сан қолдан жалғыз келген көк тұлпарды
Көргенсін Шынтемір хан сасады енді.

Көк тұлпар үш жүз аттан жеке келді,
Дотан да осы сәтті күтіп еді.
Құдайға шүкір қылды Дотан бала,
Таңдантып ханы түгіл, бүкіл елді.

Аты озып ер Дотанның алды бәйге,
Аты қалып хан отыр сағы сынып.
Тағы да ханға Дотан кісі салды,
Жіберді тау көтерген батыр шалды.

Қайта-қайта бұзбасын.
Азғырылып әркімге,

Берсін қызын тез енді,
Уағда қылған сөзімен.
Бекер қаңғып қозбасын!
Хан айтты:

Орынсыз, бекер сіздер қылма егес.
Бәйге тігіп бір палуан тұрғызалық,
Ерлерге асығыстық мақұл емес.
Саған бермей қызымды не қыламын,

Қылалық көп тамаша, енді, жаным.
Көрерсіз көп тамаша, ел таңғалар,
Тамашаға келіп тұр көп адамдар.
Палуан күрес басталық, бәйге тігіп,

Жарыссын онан кейін кіл жаяулар.
Күрессін екі жақтан палуандар,
Көрсетсін өнерлерін алуандар.
Көрелік палуандардың тамашасын,

Уағдаңды қайта-қайта бұза беріп,
Күйе жағып жүрмесін хан жүзіңе.
Хан шығарды палуанын батыр Барақ,
Жиылған күллі шаһар тұрды қарап.

Шығыпты Таусал ақтаушы енді бұған,
Келеді күреспекке қылып талап.
Күресті екі күндей екі палуан,
Көрсетті өнерлерін алуан-алуан.

Тау палуан Барақты алып ұрған.
Қылады жаяу жарыс мұнан кейін,
Жеңілсең не боларсың үшке дейін.
Бір кемпірді шығарды Шынтемір хан,

Азырақ жаяулардан сөз сөйлейін.
Шығарды Желаяқты батыр Дотан,
Мәдет тілеп тұрады бір Құдайдан.
Екі етекті беліне түріп алып,

Даярлап қолына алды ол арағын.
Жаяуға жеңіл болар бұл «сусын» деп,
Жан қалтадан шығарды шынаяғын.
Қулығы қу кемпірдің асады енді,

Қу кемпір елге қарап қашады енді.
Бір күн, бір түн жөнелді кемпір қашып,
Желаяқты қалыпты қара басып.
Желаяқ бір күннен соң есін жиып,

Қарады төңірекке көзін ашып.
Қараса, қу кемпір жоқ, кетіп қалған,
Күн көтеріліп сәскеге жетіп қалған.
Екі етегін беліне түріп алып,

Жүрген ізін кемпірдің көріп кетті.
Бір күн, бір түн алдына бұрын кеткен
Кемпірді дәл бесінде қуып жетті.
Бір уыс топырақты қолына алды,

Көзіне топырақты құя салды.
Кемпір қалды көзіне топырақ кіріп,
Желаяқ кетіп қалды зыр жүгіріп.

Отырды демін алып елге келіп.
Сонда хан мұны көріп қайғыланды,
Үшке шейін қалған соң назаланды.
Таң атып, ертең сәске болғанында,

Тырбаңдап сорлы кемпір зорға келді.
Хан тағы жарлық қылды жұртын жиып,
Екі жұрт бір қыз үшін жанын қиып.
Жамбы атты, ру бәйге жасаймын деп,

Құдаға бір қыз үшін көп сыйынып.
Қалтаға ат басындай алтын салып,
Қарағайдың басына қойды іліп.
Алтынды қарағайға асады енді,

Мергендер мылтықтарын басады енді.
«Оқ тиіп біреуіміз өлерміз» деп,
Қорқақтар быт-шыт болып қашады енді.
Атады талай мерген мылтық алып,

Тамам жұрт қарап тұрды көзін салып.
Барады аққу атқан оған таман,

Бәрің де түсіре алмай шаршадыңдар,
Кезекті атуға, енді, берші маған.
Атып болсаң, бәрің де, былай тұрғын,
Сіздер шын өнерімді сынай тұрғын.

Жамбыны бір атқаннан мен түсірсем,
Ыза болып берің де, жылай тұрғын.

Кезек берді баршасы қарай қалып.
Көздеп тұрып мылтықты басып еді,
Оғы кетті жамбыны жұлып алып.
Жаратқан барша жанды Жаппар Алла,

Әрқашан жалғыздарға болған пана.
Жамбыны бүгін түсте атып еді,
Келесі күн түседі сол уағында.
Кешегі атқан жамбысы бүгін келді,

Сандалып Шынтемір хан қайғыланды.
Сонда елін Шынтемір хан жиып алды,
Ұлық-кішік бәріне ақыл салды.
Басындағы азғырып, ақыл айтқан

Қорқытты ғой мені енді осы бала.
Отыз күндей тоқтаттым амалменен,
Бір ақылды тапсаңшы тағы жаңа.

Несіне енді маған тұрсыз келіп?!
Патша, айрылыпсыз дана сөзден,
Осынша сасып тұрмын өзіңізден.
Беремін деп қызыңызды уағда қылмай,

Неге ақыл сұрамадың бұрын бізден?
Айтайын бір ақылды енді сізге,
Бұл бала пәле болды енді бізге.

Таппаған боп қаралық өзіміз де.
Қырық жігіт алып кетсін түнде барып,
Сандығымен арбаға салып алып.
Қайда кетіп қалғанын қайдан білсін,

Таппаған боп қаралық ертіп алып.
Хан сонда мына сөзді мақұл көрді,
Жиылып сарайдағы қызға келді.
Ұйықтап жатқан жерінде оятпастан,

Сандықты әкеп арбаға таңып жатты.
Қашқалы жатқанында, Жертыңдаушы
Сол мезгілде есітіп біліп қапты.
Тыңтыңдаушы бұл саққұлақ бәрін білді,

Білгенсін жай отырып өзі күлді.
Бұлардың істеп жатқан әрекетін
Қасында жолдастарға баян қылды:

Ол сандықты арбаға байлап алды.
Ер Дотан шыдамады мұны біліп,
Хан бұзған соң уәдесін Құдай ұрып.

Дотан тұра жөнелді атқа ұмтылып.
Ер Дотан қаһарланып ақырады,
Қасына жолдастарын шақырады.
Көзбайлаушы алдына жетіп келіп,

Өз сөзінен жалбырап сасқандарға.
Алтауымыз алты мыңдық адамдармыз,
Құтылмас ұшып кетпей аспандарға.
Қашқандарға жетейін түнде барып,

Аттарына арбасын байлап алып.
Мұны айтып Көзбайлаушы жолға түсті,
Не қылмас құдіретті Құдай күшті.
Күнікейді түнде кеп тауып алды,

Еш адам сезбей қалды мынау істі.
Көздерін қашқандардың байлай салды,
Сандықпен Күнікейді ұрлап алды.
Күнікейді сонымен алып қайтты,

Аттарын арба салған айдап кетті.
Күнікейден айрылып қара басып,
Сорлары байғұстардың қайнап кетті.
Пәлені қашқандарға салып кетті,

Бір түнде түлей жерді шауып келді.
Түнде кетіп, тал түсте Көзбайлаушы
Өңгеріп Күнікейді алып келді.
Амалы Көзбайлаушының асады енді,

Сандықтың аузын бұрап ашады енді.
Сандықтан қыз Күнікей тұра келді,
Батырды Дотан сынды көзі көрді.
Күнікей тұра келіп тағзым қылды,

Құдай тілек бергенін енді білді.
Күнікейді мінгізіп Телқоңырға,
Батырлар елге қарай желдей желді.
Жетеуі «я, Алла» деп аяңдады,

Бір жерде үш ай жатып аялдады.
Алтауы сол арада ақылдасты,
Айтқанын бір-бірінің мақұлдасты.
«Кемпірге қандай қайла қыламыз» деп,

Ойланып, енді бұлар жаман састы.
Енді тағы ол жерден бір жыл жүрді,
Құдай оңдап еліне жақын келді.
«Жалмауызға бір қайла қыламыз» деп,

Болды ма енді менің айрыларым?!
Күнікей мұны айтып қылады зар,
Деуші едім Құдай қосып етемін жар.
Жалмауызға қылатын қайла жоқ па?

Әрқайсыңның мың кісілік өнерің бар.
Ер Дотан қайраттанды мына сөзге,

Өлелік ажал жетіп екеуіміз де.
Аққу атқан айтады Дотан ерге:

Жалмауыздың амалын мен табайын,
Жетелік үш күншілік енді жерге.
Желаяқ сұлу екен жаннан асқан,
Баршасы Желаяққа ақылдасқан.

Желаяқты Күнікей деп алып барғыл,
Бұл жерде пайда болмас босқа мұнан.