Қазақстан Республикасы
Мəдениет жəне ақпарат министрлігі
Ақпарат жəне мұрағат комитеті
«Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»

Əнуарбек ƏУЕЛБЕК.
Ə 62 Болашағына қол созған Қазақстан. / Əнуарбек Əуелбек. –
Алматы: «Қазы ғұрт» бас пасы, 2012. – 304 бет.

Қолдарыңыздағы кітапқа ел үшін еңбек еткен абзал ұл-қыздары-
мыздың бейнесін көрсететін оқылымды мақалалар мен болашақ үшін
баспалдақ бола алатын шешімін күткен ауқымды мəселелер көтерілген
толғаныстар енгізіліп отыр.

Кітап зерттеуші ғалымдар мен студенттерге, жалпы кітапсүйер көп-
шілік қауымға арналған.

© Ə. Əуелбек, 2012
© «Қазығұрт» баспасы», 2012

Сырда туған сырласым,
Айналайын Оңалбай!
Бір ауыз өлең жазайын
Тұрғанда тілім жоғалмай.

Зорлығына мықтының
Жүрген жан едім көне алмай.
Қырыққа жасым келгенше
Тірлігім қойды-ау оңалмай.

Арқада өтті көп жылдар
Сыр бойына соға алмай.
Отыз жыл жүрдім шахтада,
Жыршылық өнер қона алмай.

Дүбірлі топқа қосылдым,
Жер астында жоғалмай.
Əлі де жүрмін өлеңнің
Күмбезін əсем соға алмай.

Солай да солай, Оңалбай,
Ер жігітте арман жоқ
Пайдасы тисе қоғамға-ай.
«Қазағым» деп сен жүрсің,

Баяғы заман болар ма-ай!
Бірінші белес

Шəмілдің күйі төгілсе,
Ертістің суы толар ма-ай!
Омбыда өткен көп жақсы,
Арман не болсаң солардай!

Шынболат ДІЛДЕБАЕВ,
Омбы қаласы.
20-шілде, 1991 жыл

Өліара шақ.
Қазақтың мұндай сөздеріне түсініктеме берудің өзі қиын.
Не ары емес, не бері емес, екі дүниенің ортасында қыл
көпірдің үстінде қылпылдап тұрғандай сəт көз алдыңа келе

қалғандай бола ма, қалай...
Бейнелі сөзді күнде айтып жүрген соң қарадүрсіндеу естілер,
бəлкім. Десек те, мəн-мағынасына барлай қарасаңыз, не ол бо-
ларын, не бұл боларын білмей дағдарған немесе бір кезеңнен

екінші кезеңге аяқ басар сəттегі аз-кем іркіліс уақыт көңілде
көрініс бергендей болады.
Өткен ғасырдың 90-жылдарының басында біздің Қазақ-
стандағы ел-жұрттың ішкі дүниесінде осындай бір тылсым

үнсіздік пен беймəлімдеу алаңдаушылық сезімнің болғаны рас
еді. Жетпіс жыл бойы жалынан жел сипап көрмеген кеңестік
дəуірдің бауырына құрт түсіп, іріп-шіри бастаған болатын.
Оны кеңестік дəуірдің ыдырауы деп атап, 90-жылдарды өтпелі

кезеңге баладық. Өзі де солай еді.
Осынау өліара шақта жұрт көрші елдерге қарай мойын созғы-
лап, кімнің қандай қаракет жасап жатқанына да қызығушылық
білдіре бастады. Оңалбайдың Омбыға барғаны да осы кез бо-

латын.
1990 жылдың қараша-желтоқсан айларында Оңалбай Сады-
қов Омбыдағы Жоғары милиция мектебіне білімін жетілдіру
курсына барды. Өзгелер сияқты оқып-тоқып, білімін жетілдіріп

қана қоймай, айналадағы жəйттерге ежелден елеңдей құлақ тү-
ріп өскен жігіт ағасы Омбы қазақтарымен жүздесіп, тілдесуді
мұрат тұтқан еді.
Екі ай уақытын босқа өткізбеу үшін əр облыстан барған қа-

сындағы жігіттерді ұйымдастырып, қызу іске кірісіп кетеді.
Осының алдында ғана белгілі журналист Қайнар Олжайдың
Омбы қазақтары туралы жазған жарияланымдарын зерттей
оқығаны үлкен көмек болды. Дегенмен, 1986 жылғы Желтоқ-

сан оқиғасының əсері кете қоймаған уақыт қой, үстіне ми-
лиция киімін киген қазақтарға Омбыдағы халықтың ерекше
көзқараспен қарағаны рас.
Омбыға бірге барған жігіттердің ішінде, əрине, пагон тағып

жүрген соң, қорқып аяқ тартқандары да, сақтанғандары да
болмай қалмады. Алайда, ішіндегі еті тірі, жүрегінің түгі бар,
ұлтжанды бірнешеуінің басы қосылып, жергілікті қазақтарды
іздестіре бастайды.

Ол кезде Омбы қазақтарының жастары, негізінен, би алаң-
дарында ғана бас қосып тұратын еді. Осыны біліп алған олар
іздегендерін би алаңынан табады. Бар əңгіменің басы осыдан
басталған болатын.

Оңалбайдың қазақ тілінде таза сөйлейтіні, іскерлігі, ұйым-
дастырушылық қабілеті осы тұста көп септігін тигізді.
Сабақтан гөрі жергілікті жұрттың өміріне үлкен қызығушы-
лық танытқан жігіттер демалыс күндерінде қаладан шығып,

ауылдағы қазақтардың өмірімен танысты. Бір қызығы – жер-
жердің атаулары орыс тілінде жазылып тұрса да, жергілікті ел
олардың атауларын қазақ тілінде атайды екен.
Ауылдағы жұрттың тілі де, салт-дəстүрлері де аса көп бұ-

зыла қоймаған, барынша ұмытпауға талпынып жүргендері
байқалады. Омбы жастары ғана емес, үлкендер жағы да Қазақ-
станнан келген жігіттерге ерекше сеніммен қарап, əлі белгі-
сіздеу болса да, үлкен бір қолдау күткендей көрінді.

Мұның аяғы Омбы қазақтарының «Атамекен» қоғамдық
ұйымының құрылуына алып келді. Оның төрағасы етіп Бауыр-
жан Ахметов деген қазақты сайлайды. Бүгінде елге белгілі Ал-
тынай Жүнісованың ол кезде енді ғана мектеп бітіріп, үлбіреп

тұрған уақыты. Соның өзінде, қоғамдық істерге белсене қаты-
сып, ортақ шаруаға етене араласқанды қалайтыны белгілі бо-
лып тұрды.

Оңалбай бауырым!
Омбыдағы оң сапар – шуақты күндер мен тылсым түндер
еске түскен сайын Өзіңді еске ала бермеске лаж бар ма?!
Оңалбай, ылғи да амандықта, жол үстінде жақсылық сəт-

терде қауыша берейік.
Сағат ƏШІМБАЕВ,
22.07.1991
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің əлі тарай қой-

маған кезі. Оңалбай əрі ойланып, бері ойланып, Омбы қазақ-
тарына қолдау көрсету қажет деп шешті. Қалай? Бар мəселе
осында. Өзі Омбыда жүріп ештеңе шеше алмасын тағы білді.
Білімін жетілдіру курсындағы сабағы аяқталған соң, «Əйда, шу!»

деп, Қызылордасына тартып кетуге де болар еді, олай жасағысы
келмеді. Бастаған істі орта жолда аяқсыз қалдырса, соңы қалай
боларын ойлады. Сөйтіп, Орталық Комитетте жауапты қызметте
жүрген курстасы, ғалым, ақын Асқар Егеубаевқа телефон шал-

ды. Бар мəн-жайды білген Асқар Егеубаев «Қоғамның төрағасын
алып, осында кел!» деп қысқа қайырды.
Алматыға келген соң, Омбыдағы «Атамекен» қоғамының
төрағасы Бауыржан Ахметовты таныстырып, табыстап, еліне

оралады.
Содан, ойландырған Омбы да қалды жайына, сағындарған
сырластарының бейнелері де күңгірт тарта бастаған еді. Ішкі
істердің қызметі қолды босатар емес. Күн күнге, түн түнге

ұласып кеткендей, сапырылысқан асығыс уақыт зымырап өтіп
жатты.

Арада бес-алты айдай уақыт өткенде барып, ойда-жоқта
Алматыдан қуанышты хабар сарт ете қалды. Алматыдағы
телевидениеде Музыкалық хабарлар Бас редакциясының бас
редакторы, ақын Жүрсін Ерман қоңырау шалды. Ақын курс-

тасы хабарлағандай, Оңалбай Омбыға тағы да баратын болды.
Алайда, бұл жолы білімін жетілдіруге емес, Қазақстан деле-
гациясының құрамында арнайы қонақ болып барады.
Ол кезде айдаладағы Қызылорданың Шиелісінде милиция

қатарында жүрген жігітке бұл деген үлкен абырой, ерекше
көрсетілген құрмет болатын. Бірақ, Омбыға оны кім жіберіп
жатыр дейсіз, ол кезде де тəртіп – қатаң, жауапкерішілік –
мықты. Оңалбай сасайын деді. Кезекті еңбек демалысына əлі

ерте. Қайта бағы бар екен... Осы тұста бұл іске Алматыдағы
сол кездегі Мемлекеттік Теле-радио кешенінің жетекшісі,
атақты Сағат Əшімбаевтың өзі араласты.
Сағат Əшімбаевтың «Болды, əсті саспаңыз, бəрін реттейміз»

деген бір ауыз сөзі оны бірден марқайтып тастайды. Артын-
ша, сөйтіп, келісілген уақытта Омбыға тағы да жол түсті. Бұл
сапардың жөні бөлек еді...

Оңалбай туысқаныма жақындық, азаматтық ізетпен.
Жерлесіңіз – Құдайбергеннен деп білерсіз!
1991 ж. Омбы
Оңалбай деген құрдасқа,

Жасымыз қатар сырласқа
Арнадым осы жырымды,
Замандас жөні бір басқа!...
(Əрі қарай əзіл өлеңі жазылған).

Сəлеммен, замандасың – Тоқсын.
Омбы қаласы. 22-шілде, 1991 жыл

Қолтаңба.
Бір ауыз сөз.
Бір ауыз сөз болғанмен, оның ар жағында қаншама сыр жа-
татынын қайтерсіз. Өз уақытында, сол кезде бұл жазбалардың

ешбір келіп-кетер əсері болмаған да шығар, кім білсін. Ал қазір
қарап тұрсаңыз, осыдан 20 жыл бұрын жазылған жазбалардың
жөні бөлек болып тұр.
Өткен тарихи кезеңдердегі əрқилы саяси оқиғалардың əсері-

нен ішкі шекараның арғы бетінде қалып қойған қандастарымыз-
дың жай-күйіне алаңдаған жұрт оларға көмек қолын созуға əзір
еді. Əсіресе, оған ұлтымыздың зиялы қауым өкілдері ерекше ден
қойып жүретін. Омбыдағы жұрттан Оңалбай əкелген жақсы ха-

бар осы ойға түрткі бола кетті.
1991 жылдың шілдесінде мəдениет жəне өнер саласының
бір топ қайраткерлерінен жасақталған Қазақстан делегациясы
Омбыдағы қандастарымызбен жүздесуге барды. Ондағы ел-

жұрттың қуана қызықтағаны «Тамаша» ойын-сауық отауының
қойылымдары еді.
Омбы қазақтарының алдында сөз сөйлеген Сағат Əшімбаев
«Қазақ болып қалуды біз сіздерге үйретеміз деп келсек, қателес-

кен екенбіз. Керісінше, сіздерден үйренетін нəрсеміз көп екен!»
деп үлкен сүйіспеншілігін білдірген болатын. Осы жақсы шара-
ның өтуіне мұрындық болған Оңалбайға да өзінің ризашылық
сезімін білдіріп, үлкен ықыласпен қолтаңба жазып береді.

Оңалбай Садықовтың қолында жүрген дəптерге сол уақыт-
та, сондай-ақ, Лұқпан Есенов, Уайс Сұлтанғазин, Мəдина Ерə-
лиева, Қапаш Құлышева жəне тағы басқа өнер иелері өздерінің
ыстық ықыластары мен қолтаңбаларын қалдырған болатын.

Бүгінде мұның бəрі тарихқа айналып бара жатқанымен,
Оңалбай үшін тірі дүние. Қолтаңбалардың ыстық лебі білініп,
əлі де жан-жүрегіне жылу беріп тұр. Сол кездегі қырықтың
қырқасындағы жігіт қазір алпыстың асқарына қол салып тұр.

Алайда, осыдан жиырма жыл бұрынғы жазбалар оны əлі де сол
қылшылдаған қырықтағы көңіл-күйге бөлеп тұрғандай болады
да тұрады...
«Алматы ақшамы» газеті, 26 сəуір, 2011 жыл

Тарихқа тереңдеп бармай-ақ қояйық, Бірінші дүниежүзілік
соғыс жайында сіздің жадыңызда не қалды? Оған қазақтар
қатысқан жоқ деп айта алмайсыз, оны тарихшы-ғалымдар
жақсы біледі. Білмейтін біз ғана. Неге? Мұның жауабы ары-

беріден соң, тіпті саясиланып та кетеді. Ұлтты жоқ қылудың
басты амалының бірі – атын тарихта қалдырмау.
Бұл біздің басымыздан сан мəрте өтіп келеді. Оның да
өзіндік амалдары мен жолдары бар. Соның бірі ұлттың атын

əрқилы айту, əдейі шатастыру. Содан кеше кім болғаныңды,
қайда болғаныңды білмей де қаласың. Оның үстіне, жазу-сы-
зуы уақытша «өшіп қалған» халқымыздың артында із жоқ, тап-
таза, аспаннан түсе салған сияқты көрінеді. Кеңестік жүйе де

біздің тарихымызға «қызыға» қоймады. Өйткені, оның саяса-
тына да томпақ келетін жері көп болды. Қолдан «бала» жасап
алып тəрбиелеген оларға оңай түсті. Сөйтіп, тарих сахнасына
қазақ деген «жаңадан ғана пайда болған ұлт» дүниеге келді...

Оны «адам қылған» кеңестік жүйе болып шықты. Ал, адам-
дықтан «айырған» кім екені айтылған емес... айтылмайды да.
Сондықтан, өз жыртығымызды үнемі өзіміз жамап жүрме-
сек, тарих деген үлкен көмбенің астында ұмыт қалып кетуіміз

де мүмкін. Мəңгілікке! Екінші дүниежүзілік соғыс тақырыбына,
Ұлы Жеңіс мерекесіне ерекше ден қоюдың қажеттілігі де сон-
дықтан. Біз соғыста қан төккен, ажал құшқан аталарымыз бен
əкелерімізді ешқашан ұмытпауымыз қажет. Олар біздің тари-

хи тірегіміз. Бірінші Дүниежүзілік соғыстан əлемдік саясат
бізге мұндай тарихты бұйыртпады. Сондықтан, Ұлы Отан со-
ғысының əр сəті, əр ардагері, барлық оқиғасы біздер үшін аса
қажет. Жалпы, бұл соғыс жайында еленбейтін тақырып бол-

мауы керек. Ұлы Отан соғысы – Ұлы масштабта Ұлы достықтың
аясында өткен Ұлы тарихи оқиға. Біз оны ұмыта да алмаймыз.
Өйткені, біз əлі күнге дейін соның зардабын тартып келеміз.

Екеуі де өмір бойы ұстаздық еткен еңбек ардагерлері. Қазір
бірі сексеннің сеңгірінен асып, екіншісі сексенге таяп келеді.
Құдай бере салған, туабітті ұлағатты жандар. Зейнеттік өмірдің
құшағында, бала-шағаның алдында жүріп жатыр. Екеуі үшін

Ұлы Жеңіс мерекесінің орны бір бөлек.
Жоқ, бұл кісілер соғыс ардагері емес. Алайда, жыл сай-
ын Жеңіс күнін елден ерекше əспеттеп күтіп, айрықша атап
өтеді. Таяуда бір қызықты жəйт болды. Ұстаздардың үйінде

географиялық картаның болмай қалуы сирек кездесетін нəрсе.
Бұл кісілердің де аракідік картаға көз салып, ойға шоматын
кездері бар.
Бір күні осылайша географиялық картаға қарап ойланып

отырған зайыбы Қабижамал апай көзіне жас алып, кəдімгідей
жыламсырамасы бар ма. Үйде отырған қонақтар не болғанын
түсінбей, абыржып қалды.

Апайдың асты-үстіне түсіп бəйек болып жатқан құда-құда-
ғилары шынымен таңданып қалған еді.

лаша бұртиды.
Сұқ саусағын карта жаққа қарай сілтегенде барып, жұрт
істің мəн-жайына қаныға бастаған еді. Бірақ, не күлерін, не
қоярын білмей əбден састы.

Иемберген аға Ұлы Отан соғысында əкесінің қаза тапқан
жерін картадан белгілеп, атын жазып, Кеңес Одағы Батырының
екі бірдей «Алтын Жұлдызының» суретін салып қойыпты. Ал,
Қабижамал апайдың соғыста қаза тапқан əкесінің жатқан же-

рін белгілеп, атын жазып, бір ғана «Алтын Жұлдыздың» суре-
тін салған екен.
Иə, əкелері соғыста қаза тапқан балалар үшін Ұлы Жеңіс
мерекесінің орны қашанда бір бөлек болып тұрады. Түсінесің.

Түс қайта қарбалас жұмыстың басталып кететіні бар. Бір
қолымды екі ете алмай отырғанда, телефон безектей жөнел-
ді. Газетшінің қоңырауды қалт жібергені – қадамын шалыс
басқаны. Телефон шылдырын күтіп отырғандай болып тұ-

ратынымыз бар. Ықыластана көтереміз. Тосын жаңалық, қы-
зықты оқиға, ел күткен хабар – бəріне құлағымыз түрік. Жұртты
бірінші болып қуанта білгенге не жетсін!
Телефон шалған Жұмагелді ағай болып шықты. «Шаңы-

рақта» тұрады. 90-жылдардың басында Қарақалпақстаннан
көшіп келген бір қауым елдің бетке ұстар абзал азаматтарының
бірі. Өзі əдебиет пəнінің мұғалімі. Білмейтіні кемде-кем. Қазір
«Ақбұлақтағы» №154 мектепте жұмыс істеп жүр деп естіген-

мін. Бір ауылда тұрсақ та, өзін көрмегелі оншақты жылдай уа-
қыт өткен еді. 1992 жылы «Шаңырақ» балаларына арналған
мектеп ашылып, тұңғыш қызым бірінші сыныпқа барғанда,
солардың сынып жетекшісі болған-тұғын. Одан кейінгі алты

баламның да бірінші сыныпқа бару рəсімдерінде мектепте
үлкен басымен зыр жүгіріп жүріп қызмет еткенін қалай ұмы-
тайын. Ол баспасөзге деген құрметі болатын. Қазақ басылым-
дарын құрандай аялайтын адам.

Он жылдан астам уақыт көрмеген кісінің телефон шалып
тұрғаны да қызық қой, «Мені ұмытып қалған жоқсың ба?» дей-
ді. Шын жақсы адамдардың көбіне əпенділеу келетіні бар. Мен
жақсы мағынасында айтып тұрмын. Əйтпесе, бір ауылдың ада-

мы, ауылды бірге тұрғызған кісілер – əсте ұмытыла ма? Оның
үстіне, өзі балаларымды оқытса.

Мен де қызықпын, айта салатын əңгіме болса, үйге соғаты-
нын айтпас еді. Жə, жарайды... Сонымен, кешке үйге келді. Жүр
де жүр. «Біздің үйдегі апаң шəй-тамағын əзірлеп күтіп отырға»

басты. Барып, апайдың (ол кісі де мұғалім) шəй-тамағын ішіп-
жеп болған соң, «Ал, аға, не мазалап жүр? Əңгіме айтыңыз»
деп шаруаға көштім.

ле жатыр, мен бір аздап еңбектеніп едім, соны өзіңе көрсетсем
бе дегенім ғой,– деді ағай. – Алатау ауданы бойынша өткен
көрмеде бірінші орын алып еді...

«Жə, жай нəрсе ғой» деді де, келесі бөлмеге бастады.
Бұл бөлменің бір бұрышын көрмеге айналдырып қойыпты.
Үстел үсті бейне бір от пен оқтың арасы, жан алып-жан беріскен
шайқас жүріп жатыр. Фашистің танкісі жанып, қанішерлердің

бір-екеуі жер жастанып құлап жатыр... Біздің жауынгерлер жа-
ралы болса да, жанталасып соғысып барады. Окоптың ішінде
бір-екі жауынгер бүгежектеп жүр.
Жұмагелді ағай көрсетуін көрсетсе де, өзі ыңғайсызданып

қалды. Оқушыға түсіндіріп жатқандай болғанын бір сəт əбестік
көріп қалды ма екен, қайдам. Мен іліп əкеттім. Баяғыда Вьет-
намда болғанда көргендерімді айттым.
Кеңес Одағының дүрілдеп тұрған кезі. Вьетнамның на-

рықтық экономикаға бет бұрған шағы. Өтпелі кезеңіндегі көрі-
ністердің бəрі бізге таңсық нəрселер еді (кейін бізде де дəл со-
лай болды).
Ханойдан Ньячангке бағыт алған бетте Сайгонға (Хоши-

минге) барып біраз күн аялдадық. Кеңес Одағының азаматта-
рын қатты сыйлайтын ел ғой, күтіп-бағып, бар жақсысын көр-
сетіп жүрді. Сонда, үлкен бір орталық музейге барғанымыз
есімде. Вьетнам соғысына арналған залға кіргенде, шайқастың

ортасына тап болғандай күй кешкенмін. Айналасы атшапты-
рымдай көрінген бөлмеде үлкен үстелдің үстіне шайқас алаңын
жасаған. Бəрі, тіпті адамына дейін қыбырлап қозғалып, қанды
шайқасты басынан аяғына дейін көрсетіп береді. Тоқты қосса-

ңыз болды, вьетнамдық əскерлердің американдық басқыншы-
ларға қарсы жүргізген шешуші шайқасын бастан-аяқ қайталап
береді. Қай техника қандай үлес қосты, кім кімді атты, қандай
тактика ойластырылды – бəрін оқымай-ақ біліп аласыз. Көз

алдыңызда болып жатқан жанды кино! Кино да дəл мұндай
көрсете алмайды. Жекелеген эпизодтар болмаса, бастан-аяқ жал-
пы планда (көріністе) шайқастың барысын қай кинодан көріп
едіңіз? Жалпы (общий план), ірі, орта көрініс араласып отырған

соң, шайқастың «қызығы» дəл берілмей жатады. Ал, мұнда Вьет-
нам соғысындағы қанды шайқас дəлме-дəл көрсетілген. «Сіздің
макетіңізде ғана айырмашылық бар екен. Кішілеу... сосын бə-
рін ермексаздан (пластилин) жасапсыз. Ал, вьетнамдықтар кіш-

кентай, айнымайтын ойыншықтардан жасаған. Оның үстіне,
бəрінің жаны бар, қозғалып жүріп, кəдімгідей соғысады» дедім
Жұмагелді ағайға. «О-о, ондай мүмкіндік қайда бізге!» деді
ол. Өзім де ойланып қалдым. Шындығында, бізде мүмкіндік

емес, құлық жоқ. Əйтпесе, Бауыржан Момышұлының ерлігін
бейнелейтін осындай көріністі – Мəскеу түбіндегі шайқасты,
əйтпесе, Сталинград шайқасын əрбір балаға қайталап көрсетіп
отыруға шама жетеді ғой... Жеңіс күніне жасаған тартуын

«Əйгерімдегі» №149 мектепте өткен көрмеден кейін тас-
тай салмай, үйінде сақтап отырған Жұмагелді ағайға іштей
риза болдым. Ол жасаған шайқас көрінісінің бір шетінде сол
аяғының сан етін снаряд жарықшағы жұлып кеткен менің əкем

қансырап жатқандай сезілді. «Санитар неге көрінбейді? Көкем
қансырап өліп қалмаса екен!» Берлинге жақындап қалғанда
жарақат алып, шайқас алаңында қиналып жатқан əкем көз ал-
дыма елестеп кетті...

Редакциямызға екі əйел, бір ер кісі кіріп келді. Өздерін та-
ныстырды. Алдында, екі əйелдің бірі – зейнеткер, Оқу ісінің
үздігі Несіпхан Батырханова телефон арқылы хабарласқан
еді. Ұлы Жеңістің 65 жылдығына орай жақсы əңгіме айтып

беретін кісіні алып келетін болған. Сол келістері – осы. Ішім
сезіп тұр. Бірақ, мына кісі соғыста болған адамға ұқсамайды.
«Бүкіл балалық шағын соғыс ұрлаған, қиындықты көп көрген,

əкесі соғыста жоқ болып кеткен кісі. Əкесін қайдан іздерін де
білмейді, ешқандай дерегі жоқ». Несіпхан апайдың айтуымен
мəн-жайға аздап болса да қаныға бастағандай болдым. Келген
кісіде үн жоқ. Маған бір, қолындағы кітаптарға бір қарайды.

Сөйлеп отырған Несіпхан апай. «Бұ кісі – Молдаш Əміребай-
ұлы. Мамандығы – экономист. Өзі ақын, төрт-бес кітаптың ав-
торы. Ұзақ жылдар бойы Түсті металлургия министрлігінде,
кейін Қазақстан Республикасының Салық комитетінде жауап-

ты қызметтер атқарды. Өзін түсінетін, сырын ұғып, сырласа-
тын адамға ғана айтатын соғыс туралы, Жеңіс жайында əңгімеле-
рі бар». Не айтпақ сонда? Көзімдегі сұрақты оқып қойғандай
болған Молдекең: «Жеңіс туралы мен не айта аламын. Əкем

де есімде қалмаған. Тек мына жазып əкелгенімді оқып берейін,
оған қосарым да, аларым да жоқ» деді, ақыры, тіл қатып.
«Əке, бүкіл əлем Жеңіс күнін тойлап жатыр. Бұл күнді менің
де ерекше атап өткім келеді. Алайда, жыл сайын Жеңіс күні

келе жатқанда, мені тұңғиық ой түбіне тартып, мөлдір де таза
көңілімді мұң шала бастайтынын қалай жасырайын. Өйткені,
сен соғысқа аттанғанда мен небəрі екі жастағы сəби екенмін.
Сенің бейнеңді көз алдыма елестете алмаймын. Мен сізді көрген

жоқпын, əке! Өзім көрмеген əкемді сағынамын. Соғыста хабар-
ошарсыз кеткен адам жалғыз сен ғана сияқты болады да тұрады
маған. Не өлі, не тірі екеніңді осы күнге дейін білмеймін. Қазір
менің жасым сіздің жасыңыздан үлкен. 70-тен астым. Солай бола

тұра, əлі күнге дейін бозбаладай күйіңде соғысқа аттанғаннан
кейін бе, сен солай жас қалпыңда елестейсің. Өзіңді 70 жыл бойы
іздеп келдім. Міне, бүкіл ел бүгін Жеңістің 65 жылдығын тойлап
жатыр. Сен бұл қуанышты көре алмағаныңа өкінемін. Қанша-

ма биіктерге жетіп, қаншама табыстарға қол жеткізсем де, кеу-
демде бір өкініш қалып қойды. Сені көргім келеді, əке! Жетпісте-
гі адам да əкесін іздейтінін мына жұрт қайдан білсін...»
Соғыс, Жеңіс жəне біз. Бірінен бірі ажырағысыз дүниеге

айналғандай. Бəрі қосылып Бейбітшілік ұғымын асқақтатып
тұрады. Бейбітшіліктің қадірін түсіну үшін де біз соғысты
ұмытпауымыз керек-ау.
«Алматы ақшамы» газеті

Мəскеудің ортақ астанамыз болып дүрілдеп тұрған уақы-
тының бірінде, 80-жылдардың ортасына таяу Батумиде авто-
көлік саласы қызметкерлерінің Бүкілодақтық кеңесі өтетін
болды. Жұмыс ортақ, мүдде ортақ болған соң, оған Кеңес

одағына қарайтын он бес одақтас республиканың бəрінен ар-
найы делегаттар шақырылған болатын. Олардың қатарында
Қазақстаннан баратын да бір қауым жұрт бар. Алматыдан
Тбилисиге ұшып келген ұшақтан түскен екі-үш делегат, алай-

да, Бүкілодақтық кеңес өтетін Батумиге емес, Гори қаласына
қарай бет түзеді.

Бүкіл ел көлемінде өтетін үлкен іс-шараға ол кезде де ерек-
ше мəн берілетін. Мұндай істер, тіпті, сол сала қызметкерлері-
нің жеке мерекесі ретінде де көрініс беретін еді. Оған барын-
ша күш салынып, алдын-ала дайындық жұмыстары жүргізіліп

жататын. Əрбір қатысушының келіп-кетуінен бастап, жолдағы
күтімі, қарсы алып, шығарып салу, қаланы аралатып қыдырту,
естелікке суреттерге түсу, тіпті, кейбір ішінара болып жата-
тын жеке өтініштер бойынша қызмет көрсету – бəрі алдын-ала

ескеріледі. Кеңес одағы бойынша өтетін мұндай шаралардағы
кісі күтудің өзі қонағының асты-үстіне түсіп, бəйек болып жа-
татын қонақжай қазақтың кейбір жақсы қасиеттерін ойға орал-
татын еді. Келімді-кетімді жұрт та осыған сəйкес өздерін маңғаз

ұстап, сыр алдырмас сырбазға айнала қалатын. Мұндайда бəрі
өзара жарасым тауып, бұдан адамдар арасындағы айрықша
бір сыйластықтың, көңіл қимастық пен бір-біріне деген ыстық
ықыластың лебі есіп тұрады. Бəрінен бұрын, əр елден келетін

қатысушылардың бір-біріне деген ақжүрек адалдықтары мен
адами сенімдері, түсіністік пен сүйіспеншіліктері сезілетін.
Жақсылы-жаманды бір шаңырақтың туын бірге көтерісіп жүр-
ген соң, ой да ортақ, ниет те ортақ болып көрінетін.

Он бес одақтас республикадан келген əрбір адам өз елінің
мəртебесін көтеруге, өз отанының бет-бейнесін көрсетуге, өз-
гелердің көңілінде өз жері туралы жақсы пікір қалыптасты-
руға барын салатын. Басқа жақтан келген қатысушылардан да

дəл сондай ойды көре біліп, олардың əрбір қадамына ықылас-
пен зер сала көңіл бөлуші еді.

касынан шыққан əлемге белгілі өнер қайраткерлері мен атақ-
ты жазушыларын, ержүрек батырларын айтып, соның елінен
келіп отырғанын зор мақтаныш көретін. Ал, ондай танымал адам-
дар өз ұлтыңнан шыққан болса, тіпті, төбең көкке жеткен-

дей болып, өзгелердің алдында өзіңді асқақ ұстауға болатын.
Құдайға шүкір, біздің қазақтан шыққан мұндай тұлғалардың
есімін ол кезде бір сəтте айтып тауыса алмайтын да едік қой, –
дейді Батумиде өткен автокөлік саласы қызметкерлерінің

жиынына барған сол кездегі ҚазКСР Автокөлік министрлігінің
өкілі Медетқазы Бадамбаев.

Қай кезде болсын, əр адам өз заманының ағымына сай өмір
сүруге талпынады. Сол кездегі саяси идеология, айналадағы
қоғамдық өмір əр адамның өз заманына сай көзқарасын қалып-
тастырып, ғұмыр кешіп отырған ортасына бейімдейді.

Адамдардың қанымен, жанымен жаңа қоғам орнатып, жар-
ты əлемді басқа арнаға бұра тартып, өркениет пен мəдениеттің
басқа бір биігіне ұмтылған кеңестік кезде туып-өскендер өз
елінің нағыз азаматы болуды ең бірінші орынға қоятын. Бұл

қазіргі көп адам жеңіл-желпі, ойланбай айта салатын жалаң па-
триотизм емес еді. «Ел болайық, жұрт болайық. Дұшпанға дес
бермейік!» деген рухта өз отаны, өз халқы үшін жанын пида ет-
кендер бойындағы алаулаған жалынды қалай жоққа шығаруға

болады? Ал, мүдделес қана емес, қаншама жылдардан бері
дос, бауырға айналып кеткен жұрт бірі үшін бірі өлуге бар еді.
Бұл ешқандай да асыра айту немесе өткенді көксеу емес, адам

тəрбиесінде ұрығын сеуіп, негізін қалыптастыруға болатын
жарқын үлгінің бірі.
Осындай ақ жүрек, адал ниетті адамдардың басын қосып
отыратын сол замандағы Бүкілодақтық жиындарда бұл айтып

отырғандарымыздың бəрі айқын аңғарылып тұратын. Олар-
дың бір-біріне деген ыстық ықыласының өмірде көрініс бере-
тіндігі сонша, сол азаматтардың елінен шыққан əлемге əйгілі
адамдарды да өз елінен шыққан азаматтай жақын көріп, олар-

ды да мақтаныш тұтатын.
Бір сөзбен айтқанда, мұхиттың арғы жағындағы дұшпан ортақ
болған соң, басқасының бəрі өздерін бір адамдай дос көрді. Ал,
Абай айтқандай, «Адамзаттың бəрін сүй бауырым деп» өскен

біздің жұрт əрі-беріден соң, кеудесінде жаны бар, құдай жаратқан
дүниенің бəріне үлкен ықыласпен қарайтыны белгілі. Қазақ –
жатырқауды білмейтін халық, намысты алға қоятын жұрт.
Жаралғаннан тəубешіл елдің көңілінің төрінде де алдымен

құдай тұрады. Жетпіс жыл бойы атейстік тəрбиенің жетегінде
жүрсе де, құдай деген сөз ұмытылған жоқ. Соның өзінде үлкен
мəн жатыр.

темірдей тəртібімен, қаталдығымен, соғыстағы жеңісімен та-
бындыра білген Сталин дүниеге келген жерді көрмей кету үл-
кен өкініш болар еді. Бізді бастап барған Марат Бекмағамбетов
Грузия КСР Автокөлік министрінің орынбасары күтіп алғанда

бірден осы ойын айтты. Біздің қасымызда тағы Владимир Пав-
лович Антонников деген автокомбинаттың директоры да бар
еді. Күтіп алушылар бағытты өзгертуге болмайтындығын ай-
тып, аздап күмілжіп еді, онысына қоймадық. Сөйтіп, Гори қа-

ласына қарай бет алдық, – дейді əңгімесін қызықтыра сабақ-
таған Медетқазы.

Иосиф Виссарионович Сталин туралы қазір əр елде əртүрлі
көзқарас қалыптасқан. Сталин бұрын да, қазір де бірде ақталып,

бірде қараланып жатады. Ол, тіпті, əртүрлі елдерде орын алып
жатқан кейінгі саяси көзқарастарға байланысты да қайта сөз
болып жүр.
Мысалы, 2008 жылдың тамыз айында Грузия мен Ресей ара-

сында болған қысқа ғана соғыс кезінде Ресейдің бомбалағыш
ұшақтары алғашқы сəттен нысанаға алған жердің бірі Оңтүстік
Осетиямен екі арадағы шекараға жақын жатқан осы Гори қала-
сы еді. Мұнда Ресей бомбасы мүлдем түспеген екі жер бар екен,

ол – Сталиннің мұражайы мен оның Орталық алаңда тұрған
алты метрлік қоладан құйылған ескерткіші.
Бұл жəйтті қала тұрғындары бұрынғы кеңестік диктаторға
деген Ресейдің айнымас құрметінің белгісі деп қабылдаған.

Ал, бұл елдегі ресми билік Сталиннің мұражайын басқаша
ұйымдастырып, қайта құруды, оны бар болғаны тарихи мұра-
жайға айналдыруды көздеп отырған сыңайлы. Алаңдағы ал-
ты метрлік оның ескерткішін де орнынан көтеріп алып, сол

мұражайлар қатарындағы экспонаттардың қасына қосты.
Мұның бəрін кейінгі саяси ойындардың себеп-салдары
деуге болады. Шындығын айтқанда, бұл – əр елдің өздерінің
қалыптасқан жағдайларға байланысты атқарып отырған ішкі

піс жылдай достық көпірі байланыстырып тұрған елдердің аза-
маттарымыз ғой, оның үстіне соғыс жылдарында үлкен ерлік
пен өрлік көрсеткен елденбіз. Ұлы Отан соғысына қатысқан
біздің аға буын Сталинді ерекше құрмет тұтады. Осының бəрі

адамға əсер етпей қоя ма, Гори қаласындағы Сталин дүниеге
келген үйге барғанда отырып құран оқыдық. Қасымыздағы
орыстар да үнсіз-түнсіз күтіп тұрды. Біздің үлкен ықыласпен
ізет білдіріп жатқанымызды олар да түсінді, – дейді əңгіменің

қызығына түскен Медетқазы Бадамбаев.
Кеңестік кезеңнің соңына қарай Грузияға барған бауырла-
рымыз сол кездің өзінде де Сталинге қатысты кейбір адамдар-
дың ішкі ой-пікірлерінде түрлі қайшылықтардың бар екенін

Құрметті редакция! Кейінгі кездері астанамыздағы Қыздар
педагогика институтының жабылатындығы жайлы сөздерді
жиі естіп қалып жүрміз. Мұның қаншалықты дəрежеде рас-
өтірігін, əрине, біз білмейміз. Сондықтан да қолыма қалам

алып, өздеріңізге хат жолдауды орынды санадым. «Жел тұр-
маса, шөптің басы қимылдамайды» ғой, сонда ендігі жерде,
шынымен-ақ, қыздар институтының қажеті болмағаны ма?
Алмагүл КЕНЖЕБЕКОВА,

Жаңақорған ауданы,
Қызылорда облысы
* * *
Қыз Жібек, Баян, Еңлік, Гүлбаршын, Құртқа, Қарашаш си-

яқты қазағымыздың кешегі өткен ару қыздары біздер үшін
мақтаныш қана емес, үлгі-өнеге. Сұлулыққа құштар адам өмірге
де құштар болып өседі. Алайда, қазақтың асыл қыздары əңгіме
бола қалса, көбіне өткен ғасырлардан мысал іздеп əуреге түсіп

жатамыз. Бəлкім, дұрыс та шығар, дегенмен, ол қазіргі қазақ
қыздарының ішінде ауызға алуға тұрарлығы жоқ деген сөзді
меңземесе керек. Бұл орайда тек қазақ қызының шын бейнесін
таныта алмай жүрген ақын-жазушы ағаларымызға өкпе айтуға

тура келетін сияқты. Бірақ, менің айтпағым ол емес. Негізінен,
қазақ қыздары ғана оқитын бірден-бір жоғары оқу орнын
«ЖенПИ» деп сүп-сүйкімсіз етіп атап жүрміз. Неге? Асыл ару-
ларымыздың бірінің атын осы оқу орнына беруге болмас па

еді? Аты аңызға айналар болашақ аруларымызды түлетер орын
тек осы ғана болуға тиіс деп ойлаймын. Сондықтан, бұл оқу
орны да өз атына лайық болуы керек. Осы тұрғыда ой өрбітіп
көрсек қайтеді?.

Тіліміздің, салт-дəстүріміздің, жалпы мəдениетіміздің – қазіргі
таңдағы хал-жайы, қоғамдағы орны жайында ой өрбіткен ма-
қалаларды республика баспасөзінің бетінен жиі көруге бола-
ды. Бұл, əрине, халқымыз үшін үлкен тарихи қажеттіліктен

туындап отыр. Мұның бəрі де, түптеп келгенде, ұрпақ қамы.
Ал, ұрпақ қамын, оның тəлім-тəрбиесін тілге тиек еткен тұста
болашақ аналар жайында əңгімелей кету мүмкін емес. Себебі,
халық, көпшілік жекелеген адамдардан құралады. Ендеше əр-

бір адам өзін халықпын, ұлтпын деп есептеуге жəне сол атқа
титтей де көлеңке түсірмеуге, кір келтірмеуге тиіс. Əсіресе,
əрбір жасөспірімнің бойында ұлтымызға тəн барлық қасиет
болуы керек. Міне, сонда ғана біз өзіміздің елдігімізді өз

дəрежесінде сақтап қала алмақпыз. Жасөспірімнің халықтық
атқа лайық болып бой түзеуі қоршаған қоғамнан гөрі семья
тəрбиесіне көп байланысты. Ал, семьядағы ананың рөлін дə-
лелдеп жатқанымыз басы артық əңгіме. Сонау патшалық Ре-

сейдің қазақ жеріне үстемдік құрып тұрған кезеңінің өзінде,
орыс миссионерлерінің бұратана халықты шоқындыруға ба-
тыл бет алған уағында да патша ағзамның адал қызметшілері
бала тəрбиесіндегі, жалпы қоғамдағы əйел орнын дəл көре біл-

ген. Тəрбие басының, яғни кең даланы шоқындырудың шаңы-
рақ астынан бастау алатындығын ашып айтпаса да, осы мақ-
сатта жұмыс жүргізуге бел байлаған. Тарихшыларымыз айтып
жүргендей, олардың қазақ қыздарына «жаны ашығандықтан»

қыздар мектебін де ашқандығын сол мақсаттағы бір ғана жұ-
мыс десек, қателеспегендігіміз.
Болашақ ана тəрбиесіне біздің халқымыз да салғырттық-
пен қараған емес. Қыздарының болашақ шаңырақтарының

берік болуына, семьядағы негізгі тұлғаның біріне айнала бі-
луіне қаршадай кезінен-ақ көңіл бөлген. Өткен дəуірлердегі
мұндай міндеттердің, көбіне, жеңгелерге жүктелгендігі аян.
Бұл мəселе қазіргі таңда қалай болып отыр? Қазақ зиялыла-

рын ғана емес, барша халықты толғандыратын мəселенің бірі
де осы. Оның шығар күндей шындық, айдай анық екендігіне,
жоғарыда келтірілген екі хаттың өзін айтсақ та, жеткілікті де-
ген ойдамыз.

Қыздарымыздың қазіргі тəрбиесіне мұқият көңіл бөліп,
байыппен қараған адамға оның ұлдар тəрбиесінен титтей де
өзгешелігі жоқтығы байқалады. Шындығы да солай. Ұлдар
мен қыздар тəрбиесінің айырмашылықтарын санамалап ай-

тып шығуға кім де болса кібіртіктеп қалады. Əрине, мұны
еліміздегі етек жайған тең құқылықпен шатастыруға болмай-
ды. Негізі, «Қазақ қыздарына Совет өкіметі тұсында ғана тең-
дік тиді» деп айтылып қалып жататын пікірлерге қосыла кету

де қиын. Ел ішінде кездесіп қалатын бірлі-жарым ғана оқиғалар
болмаса, қазақ қыз-келіншектері əуел бастан-ақ еркіндікті
еншілеген. Тіпті, ерлермен қатар қадам басып, ел билігіне де
араласқандары жоқ емес. Алайда, ондай жандардың қайсыбірі

де, бүкіл қыздарымыз да өз орнын біле білген. Ибалықтан,
əдептен аттамаған. Қыздарымыздың қазіргі еркіндігі де ерек-
ше. Тəрбие беру де ұлдарға қарағанда көптеу болмаса, кем
емес. Алайда, соңғы уақытта əдептілік, ибалық, нəзіктіктен

аздап ажыратып алғандаймыз. Оның себептері қандай? Қазір-
гі заманымызда, шынымен-ақ, ұл мен қыз тəрбиелерінің айыр-
машылығы болмағаны ма? Өкінішке орай, солай болып отыр.
Иə, негізгі айтар əңгімемізге де енді келгендейміз. «Қазақтың

қыздар педагогикалық институты қоғам алдындағы өз міндетін
атқарды. Оқимын деген қыздарға өзге педагогика институт-
тары да жетеді. Оның үстіне, бұл оқу орны қыздардың əдептен
аттап, суық жүрістерге салынудың ордасына айналып бара-

ды. Қысқасы, институттың жабылатын уақыты жетті», – деген
сөздер, расында да, айтылмай жүрген жоқ. Мұндай пікірдің
шығуының да өзіндік себептері бар. Түкпір-түкпірдегі, алыс
аудандар мен шалғай шаруашылықтардағы қазақ қыздарының

көзін ашу, халықты оқу-ағартуға араластыру мақсаттарымен
қиын-қыстау күндерде ашылған оқу орны, бір қараған адамға,
шынында да, өз мақсат-міндеттерін, орындап үлгерген секілді.
Оның үстіне, республикамыздағы мектептер мен мектепке

дейінгі тəрбие беретін мекемелердегі 258024 педагог кадрдың
204 мың 368-і, яғни 79,2 пайызы əйелдер екен. Мұның белгілі
бір дəрежеде ұрпақ тəрбиесіне көлеңкесін түсіретіні де құпия
емес. Соңғы уақытта ұлдар тəрбиесі əңгімеге айнала қалса, осы

айтылған деректер келтірілуде. Орынды айтылып жататын ой-
лардан аттап кету де қиын. Өйткені, балалар бақшасынан бас-
тап ұл-қыздарымыз бірдей, негізінен, əйелдер қолында тəрбие-
ленеді. Таусылмас тірліктерден мойын бұруға мұршасы бола

бермейтін əкелердің бала тəрбиесімен айналысуға уақыт-
тары жете қоймайды. Мұны əкелер ісін ақтағандықтан емес,
өмірдегі шындықты жақтағандықтан айтып отырмыз. Қысқасы,
тек қана əйел тəрбиесін көріп өскен ұлдардың қыз мінездес,

жасқаншақтау болып келетіні, олардың бойында ерлерге тəн
мінез-құлықтың кемшіндеу соғып жататыны дəлелдену үстін-
де. Еліміздің ертеңгі қорғаны болатын ұлдар тəрбиесі жайлы
əңгіменің жөні бөлек...

Енді «қыздардың əдептен аттап, суық жүрістерге салынар
ордасы» дегенге келейік. Бұл орайда, көбінесе, астанамыздағы
балалар үйі (жетімхана) тілге тиек етіліп жүр. «Қасқырдың
аузы жесе де қан, жемесе де қан» дегендей, некесіз бала

тапқандар ішінде институт қыздарының үлесі қомақтылана
көрсетілуде. Бұл айтылғандардың кімді болса да бей-жай
қалдырмасы белгілі. «Қыздар педагогика институтын жабу
керек» дегендер де, кім біледі, күйінгендіктен айтатын шы-

ғар. Алайда, жоғарыда айтылған көлеңкелі көріністер мен
күйдіргі кемшіліктердің шығу себептері неде? Одан қайт-
сек арыламыз? Институтты жабудан өзге жолдың болмаға-
ны ма? Міне, осы тақылеттес сауалдардың жауапсыз қала бе-

ретіні қиын-ақ.
Қисыны келсін-келмесін, алыпқашпа сөздердің түрліше құ-
былып, қаулап сала берері белгілі. Онан-мұнан деректер жинап,
институтты жабу туралы əңгімелеу де қазақ қыздарына жаны

ашығандық емес. Педагог кадрларының арасында əйелдер үле-
сі басым болып бара жатса, немесе республикамыздағы педа-
гогика институттары көптік етіп жатса, Қыздар педагогика инс-
титутына біршама өзгерістер енгізу қажет сияқты. Ол үшін, ең

алдымен, институттағы «педагогика» деген сөзді алып тастау
керек. Жай ғана «Қыздар институты» деп атап, онда тек қана
педагогтарды емес, қазіргі таңда қажетті болып отырған сала
мамандарын дайындап шығаратын факультеттерді де ашқан

жөн. Бұл процесс, əрине, «қажетсіз» саналған факультеттерді
жабу арқылы ғана жүзеге аспақ. Енді институттың қазіргі
оқу-тəрбие мəселесіне келейік. Қазіргі кезде бұл оқу орнының
күндізгі бөлімінде 3142 студент оқып, білім алуда. Биыл

бітірушілер саны – 583. Оларды алда не күтіп тұр? «Келінім –
жоғары оқу орнын бітірген маман. Бірақ қолынан дұрыстап тамақ
пісіру де келмейді. Осы оқуларыңда не оқытып-үйретеді?» деп
сыр ақтарғаны бар бірде ауылдас үлкен əжейдің. Əлгі айтылған

583-тің ішінде осындай болашақ келіндердің жоқ еместігіне
күмəнім бар. Өйткені, институт студенттеріне асханалық талон
беріледі. Мəз болмаса да (күніне 1 сом 58 тиын-ақ!..), əзір ас-
қа – тік қасық. Əйтеуір, жан қиналып жатқан жоқ. Қысқартып

айтар болсақ, институт тек жақсы маман даярлап шығаруды
ғана қанағат тұтатын сияқты. Ал, біздіңше, қыздарға арналған
жалғыз жоғары оқу орны тек маман емес, əйел, ана тəрбиелеп
шығаруға тиіс. Салт-дəстүріміздің, тіліміздің өркен жаюы,

міне, осы шаңырақтан бастау алып жатса, құба-құп. Өйткені,
маман кадрлар қатарын ұлдар есебінен де толықтыра алуымыз
мүмкін, ал берік шаңыраққа негіз болатын əйелдер қатарын
солардың өздерінен басқа ешнəрсемен де алмастыра алмаймыз.

Сондықтан да, оқу орны тек білім беріп қоймай, өзінің негізгі
мақсаты ретінде нəзіктік, сезімталдық, адалдық, əдептілік бой-
ына сіңген қазақ қызын, болашақ ананы тəрбиелеп шығарғаны
жөн. Əйтпесе, білім ғана бойына сіңген қыздардың жолы ауыр-

лау болып қала бермек. Бұл орайда ас пісіру, киім тігу жəне тоқу,
ұлттық дəстүр деген сияқты тағы басқа əйелдер үшін қажетті
дəрістерді үйірме негізінде емес, оқу бағдарламасына ендіру
арқылы қыздар көкейіне қондыра білсе. Түсінікті тілмен айтар

болсақ, бұл оқу орны білім алушыларды ғана емес, тұрмысқа
шығушыларды да əзірлеуі керек.
Ұлттық əн-күй, өлең жырларымыз төңірегіндегі айтары-
мыз да осыған саяды. Қыздар институтында оқитын əрбір

қыз кəдуілгі «Бесік жырынан» бастап той-томалақта айтыла-
тын жəне өздері тұрмысқа шығарда айтуға тиісті ұлттық салт-
дəстүрімізге лайық əн-жырды бес саусақтарындай біліп шығып
жатса, ұтыла қоймаған болар едік.

Ару қыздарымыз жайлы сыр шерткен кезде көмейге келіп
тірелетін ұлттық киім төңірегінде де айта кетсек, қисынсыз
болмас еді. Қыздар институтының барлық студентінің өздеріне
сүп-сүйкімді болып қона кететін ұлттық киіммен жүрген кезін

бір сəт көз алдыңызға елестетіп көріңізші. Жарасымды-ақ емес
пе. Көз үйреніп, көңіл орныққанша оғаштау көрінер ... дəнеңе
жоқ. Қайта, əрі ұлттық киім ретінде əрі осы институттың жеке
бір киім үлгісі (ұлттық киіміміздің аясын тарылта айтқандық

емес) ретінде қыздар институтын ерекшелер еді. Сонда ғана
республикамыздағы бірден-бір ұлттық жоғары оқу орны екен-
дігін танытып қоймай, ұлттық киімдеріміздің күнделікті өмір-
ге оралуына да ықпалын тигізеді. Айтылған жəйттердің іс жү-

зіне оп-оңай аса салмасы белгілі. Алайда, оңтайлы сəтті, қолай-
лы кезеңді күтіп жүріп онсыз да талай асыл мұраларымыздан
қол үздік емес пе?
Əңгімеміз тікелей Қыздар институтына қатысты болып

отырғандықтан, оның қазіргі хал-жайына да қысқаша тоқталып
өткеніміз орынды сияқты. «Институт ректорының да, менің де
осында қызметке келгенімізге көп бола қойған жоқ, – дейді оқу
ісі жөніндегі проректор Дина Жүсіпəлиева. – Шамамыздың

келгенінше оқу-тəрбие жұмыстарын қайта жаңғыртып жатыр-
мыз. Институттың оқу бағдарламасына еніп жатқан біршама
оң өзгерістер бар». Оқу ісіндегі атқарылуға тиісті жұмыстар
тікелей өз міндеті болғандықтан да, Д.Жүсіпəлиева көп əңгіме

айтты. Оқытушылар арасында өтіп жатқан аттестация, олар-
дың еңбек тəртібі, студенттер қауымына жасаланып жатқан
жағдайлар төңірегіндегі жүзеге асып отырған игі шараларға
қуанбасқа болмайды. Дегенмен, сол айтылған іс-жұмыстармен

қатар жоғарыда əңгіме болған жайлар да қолға алына бастаса,
институт алдағы уақытта тойлайтын 50 жылдық мерейтойын
лайықты қарсы алған болар еді.
Енді еліміздің оңтүстігінен сəлем жолдаған Қалампыр Сұл-

танованың жоғарыда келтірілген хатына тоқталайық. Халқы-
мыздың өткен тарихында есімін құрмет тұтарлық ардақты да аяу-
лы қыздарымыздың аз еместігіне тоқтала отырып: ол – Қыз-
дар институтына солардың бірінің есімін беруді ұсынады. Не-

Халифа Алтай есімі жанашыр оқырмандарымызға жақсы
таныс деген ойдамыз. Туған ата-мекеніне табаны үшінші рет
тиіп отырған белгілі түркиялық ғалым таяуда ғана редакция-
мызда қонақта болған еді. Кездесуде өрбіген əңгіменің негізгі

шіліктің тəлімгері – тарих» деген екен. Түйенің қомында,
аттың жалында жүріп, тарихымыздың тулаққа айнала
жаздағанын өзіңіз де жақсы білесіз. Ұлы тəлімгерге деген
қазіргі көзқарас көңіліңізден шығып жүр ме?

Тарихты танып-білудің болашаққа бастар сара жолды ай-
қындауға тигізер пайдасы ұшан-теңіз. Цицерон қағидасына
сүйенер болсақ, біздің тарихымыз ұлы орыстық-шовинистік
саясатқа ғана тəлімгерлік қызмет атқарып келгенге ұқсайды.

Себебі қазақ тарихын сол момын халықтың өзі сияқты саясат
жетегіне ілдік те жібердік. Ал, шынтуайтына келгенде, мем-
лекеттің ішкі, сыртқы саясаттарының қаншама құбылмалы
күйге ұшырағанына қарамастан тарихтың таза қалпында тұр-

ғаны жөн. Қазақстанның Ресейге өз еркімен қосылуының
250 жылдық «торқалы тойын» тойлағандарыңыз есіме түсіп
тұрғаны... Біздегі қазақтар бұл күнді басқаша қабылдады. Соңғы
уақыттарда ғана қазақ баспасөзі бұл мəселені таза қалпында

жеткізуге тырысып келеді. Əсіресе, сіздердің газеттеріңізге
ризамыз. «Қазақстан Россияға өз еркімен қосылды ма?» де-
ген мақала мен осыдан кейін жариялана бастаған тарихи
құжаттар шетелдік бауырларыңыздың көңілінен шықты.

Қазақ халқы бодан болуға өз еркімен мойынсұнса, еркімен
қосылған болса, олардың бір бөлігі шет елдерге не себептен
үдере көшіп, іргесін аулақ салды дейсіз... Негізі, «Бет – пер-
де ғана, адам оны аржағында» деген сөз орынды айтылған-

ау. Жылдар бойы жүргізілген саясаттың пердесін батыл аша
алмағандарыңыз өкіндірген-ақ еді. Қазіргі таңда да сіздер

нағыз тарихтың бетпердесінен сығалап қана жүргендей бола-
сыздар. Оның арғы жағына зеректілік таныта, байыппен қарап,
көрген-білгендіріңізді барша қауымға жеткізе білген жөн. Бұл
орайда, əрине, халықтар достығына мысқалдай да сызат түсір-

меу – құптарлық. Қарапайым халықтар қатынасы мен жоғары-
дан жүргізіліп келген саясатты республика жұртшылығы ша-
тастырмас деген сенімдемін.

ған «Кəлам Шариф» таяуда қолымызға тиді. Шындығын
айту керек, əркім əрқилы пікір айтып жүр. Олардың ішін-
де «Құран түпнұсқадан ғана оқылуы керек, аударма оның
қасиетін кемітеді» деген əңгіме де бар. Құранды қазақша

сөйлетуге бел буғандар бізде де табылмай жатқан жоқ.
Оның көпнұсқалылыққа ұшырайтындығын айтып, дабыл
қаққандарға, жалпы осы төңіректе не дер едіңіз?

ды. Пікірлер таласының көптігі де тікелей осының салдары
деп білемін. Біріншіден, жаратқан иемізге оның өзі берген
туған тілімізде табынудың ешбір сөкеттігі жоқ. Екіншіден,
«соқыр тауыққа – бəрі бидай» дегенді еске алыңыздар. Дінге

көрсоқырлықпен емес, саналылықпен, таза көңілмен сен-
ген орынды. Ендеше, қасиетті Құранды түсінбей құр жат-
тап алғаннан гөрі, онда не айтылғандығын барша мұсылман
қауымы біліп отырса, оның ұрпақ тəрбиесіне де əсері мол бо-

лар еді. Меніңше, көпнұсқалылықтың да зияны тие қоймас.
Құдайға шүкір, халқымыз сауатсыз емес қой, ертеңгі күні өз-
дері-ақ саралай білетін болады. Біздің Түркияда Құранның
қырық шақты тəржімасы бар. Дінге ежелден берік болып келе

жатқан бауырларымыздан үлгі алғанымыздың артықтығы
болмас.

жақсарта түскеннен ұтыла қоймаймыз. Мəселен, Мюнхен-
дегі қазақтар Қазақ орталығын құрып, біздің елмен,
сондай-ақ біздің елдегі Неміс орталығымен тығыз байла-
ныс жасап тұрмаққа ниет қылып жатыр. Осындай баста-

олардың туған атамекенімен арадағы қатынасы жақсара
түсер еді-ау...

бізде Түркі тектес халықтардың мəдениетін зерттеуге жəне
Ислам дінін насихаттауға орай құрылған ошақтар бар. Мəдени
достық дəнекерлігін əзірге осы ошақтар атқарар деген ойда-
мын. Ол үшін Қазақстан тарапынан да ниет білдіріліп, өкілдер

жіберіліп, нақты келісімге тұрғаны жөн секілді. Тікелей
Қазақ орталығын ұйымдастыру мəселесін елге оралған соң,
іскер жастарымызға жеткізермін. Қазіргі таңда шетелдік
қазақтардың барлығы туған атамекенінде болып жатқан сая-

си қозғалыстың ақырын бағуда. «Қазақ елі егемендігін ала
ма, жоқ əлде көзбояушылықтың соңынан тағы ере жөнеле
ме?» деген сынды сан сауалдар ой иіріміне батырып, атаме-
кенге деген ыстық ықыластарын онан сайын маздатып отыр.

Көпшілігі жақсы бастаманың жүзеге асып, республика саяси
өрісінің кеңейе түсетініне сеніммен қарайтын сияқты. Ай-
тарым – елдеріңіз егемендікті алып жатса, мəдени, достық,
экономикалық байланыстың төте жолы салынып, ағайын

адамдардың бір-бірімен қауышуы жиілей түсер еді. Ол үшін
Қазақстан тарапынан да əзірлік істерінің жүргізіле бастағаны
дұрыс. Мына өздеріңізбен көрші орналасқан Шыңжаңда жас-
тарға түрік тілін оқыту жұмыстары жақсы қолға алынған. Рес-

публикаларыңыздағы жоғары оқу орындарында осы тақылет-
тес қажетті шаралар көрініс беріп жатса, ертеңгі күн еншісінен
көп нəрсе күтуге болар.
Қазақ тілінде шығатын газет-журналдарды əзірге мезгілінде

алып тұрамыз. Алайда, кейбір жекелеген адамдар болмаса,
жастарымыздың көпшілігі сіздер пайдаланып жүрген (ки-
риллица) қаріпті оқи алмайды. Сондықтан да, мүмкіндік бо-
лып жатса, газеттеріңіз араб қарпімен де басылса. Тіпті, түрік

тілінде жарық көріп жатса, тек қазақтар емес, түркиялық өзге
де бауырларымыздың өз қажетіне жаратуы сөзсіз. Əлгі айтып
отырған сан-салалы байланыстардың, қарым-қатынастардың
басы алғаш осындай мəселелерден өрбісе, нұр үстіне нұр бо-

деген көзқарасы, дəнекерлік байланыстарға деген ниеті
қандай?

зақ баспасөздерінде де азды-көпті жазылып жүр ғой. Түркіс-
тандағы Қожа Ахмет Яссауи мавзолейін қайта қалпына
келтіру жұмыстарын Түркиядағы Мəдениет министрлігі мой-
нына алып отыр. Осы іс-шараларға қажетті жұмыс күшін де,

барлық еңбек шығынын өтеуді де олардың өз жауапкершілігі-
не алатындығын оқырмандарыңыз оқып-біліп үлгерген шығар
деген ойдамын. Қазақстанға мешіт, медресе салып беру мақса-
тында да жоспарланып жатқан əрекеттер жоқ емес. Бұл орай-

да сіздердің республикаларыңызда түрік мектебін ашып, бала
оқыта бастаудың да назардан тыс қалып жатпағандығын ай-
тып кеткеніміз дұрыс болар. Шынымды айтсам, біздің ел бас-
шылары мен түрлі кооперативтік ұйымдардың Қазақстанмен

орнатқысы келетін байланыстарының көпшілігінен хабар-
сыз болуым да мүмкін. Дегенмен, көңілдердегі күй пернесін
дөп баса білген жақсы нышанды мақсаттардың талай-талайы
Түркияда туындап жатқандығын жаныммен сезінемін. Мен

үшін бүгін санауға саусақ жетпейтін, тіршілік болған соң сол
түгесіліп бітпейтін, талайдан бері қатталып қалған, ешқайда
бастамайтын себептер мен салдарлардың сіздердің елдеріңіз-
ден тағы бір төбе көрсетіп қалмауын тілегеннен өзге ешнəрсе

қалмағандай. Сол тілекті жаратқан құдірет қабыл алып жатса,
айтар əңгіменің бəрі алда деген сенімдемін.

гіз мың ғаламның киесі – періштелердің құлағына ша-
лынсын дейміз. Əңгімеңізге көп-көп рахмет! Түркиялық
бауырларға дұғай-дұғай сəлемімізді жеткізерсіз.
«Қазақ əдебиеті» газеті, 9 қараша, 1990 жыл

Республикамыздың мемлекеттік егемендігі туралы Декла-
рацияның қабылданғанына көп уақыт өте қойған жоқ. Енді-
гі жерде еліміздің жұртшылығы осы қымбат құжатта
айтылған игі шаралардың жүзеге асуын күтіп отыр. Алай-

да, жетпіс жылдан астам уақыттағы Орталыққа деген
тəуелділік республика өмірінің бүкіл саласын қамтығандығы
соншама, олардың дербестікте дамып-жетілуі үлкен қиын-
дық туғызуда. Өсіп-өркендеуіне тəуелсіздік талап ететін

сондай саланың бірі – мəдениетіміз. Ендеше, бұл мəселе респу-
бликамызда қай деңгейде шешім таппақ, бүгінгі əңгімеміз осы
жайында.
Естеріңізде болар, осыдан оншақты жыл бұрын Азия, Аф-

рика құрлықтарындағы отаршылдық құрсауын үзген шап-
шағын мемлекеттер жайында «Өз тəуелсіздігіне ие болды» деп
жар сала жазып жаттық. Тіпті, күні кешеге дейін шет елдер
жайлы айтқанда, «тəуелсіздік» сөзін батыл қолданып келдік.

Ал кезек өзімізге келгенде, «Отар ел едік» деп айтуға аузымыз
бармағандықтан ба (белгілі бір дəрежеде солай болғаны рас
болса да), аяқ астынан «егемендік» сөзіне жармастық. Дəл осы
тұста мəселенің атында емес, затында екендігін ұға білгендер

үнсіздік танытты. Үнсіздік, қашанда, келісім белгісі. Жоқ
жерден талас тудырудың, шынында да, қажеті шамалы еді.
Əйтеуір, тілейтініміз – егеменді ел болып тұрып, тəуелділіктің
құшағында қалып қоймау.

Соңғы уақытта егемендік төңірегінде əңгіме айтыла бастаса,
ең алдымен, экономикалық дербестік, яғни экономикамыздың
егеменділігі тілге тиек. «Сананы тұрмыс билейді» деп мате-
риалистік тұрғыдан келгенде, мұның өте орынды екендігі

кəміл. Республика басшыларының қазіргі жүргізіп отырған сая-
саты нақты іске асар болса, еліміздің экономикасы Қазақстан
халықтарына «қызмет» көрсете бастайды. Біз оған сенеміз.
Алайда, экономикалық, əлеуметтік мəселелердің шешілуі бар

дей сөздерге де имандай сенеміз. Неге?! Өйткені, бəріміз де көз
ашқаннан-ақ солай тəрбиелендік.
Ендігі жерде не істеген жөн? Ойлап қарасақ, бəрі де жеке
адамның ой-санасына, психологиясына байланысты екен. Ал

оны өз биігіне жетелейтін, дамытатын – белгілі бір дəрежедегі
халықтық педагогика мен білім, ғылым, мəдениет. Сол себепті
де бұл салалардың егеменділігі ауадай қажет, ауызсудай зəру,
күннің нұрындай керек болып отыр. Халықтың ұлттық сана-

сезімінің жетіліп ұйыған елге айналуы аталған жəйттерге
тікелей байланысты. Бұл орайдағы ең алғаш ауызға алаты-
нымыз – бала тəрбиесі. Балабақшадан бастап жоғары оқу
орнына дейінгі үзіліссіз білім беру концепциясын əлі күнге

дейін қабылдай алмай жүргеніміз өкінішті жəйт. Ұлттық
мектептеріміз үшін дербес жасалған оқу бағдарламасы, өз ға-
лымдарымыз жазған оқулықтар – бəрі-бəрі халықтық педаго-
гикамен қойындасып, қауышып жатса ғана іздегеніміздің ал-

дымыздан шығары кəдік.
Жас жеткіншек алдымен өз елінің тарихын, қоршаған орта-
сының жер-су жағдайын танып-біліп барып, содан кейін ғана
өзге ел, құрылықтардың тарихын, географиясын оқуы керек.

Бұл мəселелер төңірегінде баспасөз бетінде аз айтылып жүр-
мегендіктен, көп созбаламай, екінші айтарымызға көшейік.
Ол – қазіргі таңда ерекше рөл атқаратын ғылым мəселесі.
Республикамызды жеке мемлекет, егеменді ел ретінде алып,

тек социалистік емес, капиталистік елдермен салыстыра қараса,
ғылыми-техникалық прогресс көшінің соңында ілбіп қана келе
жатқандығымызды байқаймыз. Жер-су, тау-тасымыздағы қазба
байлықтарының көптігі бізді алысқа апара қоймаса керек. Рес-

публика ғылымы өз дербестігінде дами алмаса, еліміз өзінен
əлденеше есе кішкентай, шағын мемлекеттер үшін шикізат дай-
ындап беруші ретінде қала бермек. Ал ғылым мен техникасы
дамыған елдерден дайын өнімді сатып алып, оларға белгілі бір

дəрежеде тəуелді болып қоймасы, қайсымызға болсын, қазірдің
өзінде белгілі мəселе. Бұл жəйттер, əрине, ғылымның қай са-
ласына болса да қатысты. Республикамыздың жаңашылдары,

өнертапқыштары ойлап тапқан жаңаша машина-техникаларды,
жаңалықтарды республикамыздың өзінде бекітіп, өндірісте
пайдалана алатындай дəрежеге жету – кезең күтпейтін іс.
Ол үшін, біздіңше, республика Ғылым академиясының түрлі

ғылыми салаларын дамытып, оның өз егеменділігіне қол жет-
кізгені жөн.
Соңғы уақытта біз əбден орталықшыл болып алған сияқ-
тымыз. Тіпті, ойлау жүйемізге дейін солай. Қайсыбіріміз

болсын, не Мəскеуде, не Батыс Еуропа елдерінде тұрып
жатқандаймыз. Осы жерде «Лениншіл жас» газетінің өткен
сандарының бірінде жарияланған «Парсы шығанағындай
шырғалаң» атты мақаладағы айтылған бір ойды еске сала

кеткен жөн деп ойлаймын. Ол мақалада Таяу Шығыстың
біздер үшін Шығыс емес, Оңтүстік – Батыс екендігі тілге тиек
етілген болатын. Біздіңше, бұл жайлар көпшілік хабарлама
құралдарының алып отырған орнына да байланысты секілді.

Бүкілодақтық басылымдар, радио-телехабарлары, тіпті орыс
тілінде шығатын республикамыздың газет-журналдары сана-
мызды байлап-матап тастаған дерсің. Енді ше?.. Негізі, біздің
елдегі қалыптасқан жағдай бойынша, газет-журнал қай тілде

шығатын болса, көбінесе сол тілде сөйлейтін ұлттың ғана мұң-
мүддесін қорғап, əдебиет, мəдениет, өнерін насихаттап жатады.
Бұл қырынан алғанда, қазақ тіліндегі басылымдар аз еңбекте-
ніп жатпағанымен, жалпы жұмысымыз əлі де мардымсыз

сияқты. Өйткені, қазақша жарияланып жататын толғақты про-
блемалар, мардымды мақалалар орыс тілді оқырмандарға жет-
пей қалады (ол қатарға 40 пайыз ана тілін білмейтін қазақтар-
ды қосыңыз). Бұл мəселенің дəл қазіргідей жағдайда шешім

таба қоюы екіталай нəрсе. Өз оқырмандарын жергілікті
халықтың тарихымен, мұң-мұқтажымен, өнер, білім, мə-
дениетімен таныстырып отыратын аталған салаларда
жоспарлы түрде үздіксіз жұмыс жүргізетін орыс тіліндегі

күнделікті газет қажет секілді. Оның редакциясына, қазақ
тілінде шығатын басылымдардағыдай, орыс тіліне жетік
жергілікті халықтың журналистерін ғана жұмысқа тарту
керек. Қысқаша, түсінікті тілмен айтқанда, ол орыс тілінде

шығып тұратын қазақ газеті болуы тиіс. Ал оның оқырмансыз
қалмасы белгілі. Республика халқын айтпағанның өзінде, Ре-
сейде тұратын, ана тілін ұмытқан қазақтар қаншама. Осы орай-
да республика телеарнасы туралы да айта кеткен принципке

арқа сүйер болсақ, теледидар редакциясы мен берілімдеріне
де бірталай өзгеріс енгізген жөн. Қазіргі «Алатау» арна-
сын қоспағанда, Алматыдан берілетін республикалық екі
бірдей арна қажет. Бірінші арна бастан-аяқ қазақ тілінде

хабар жүргізсе, екінші бағдарлама қазіргідей қазақ, орыс
редакцияларының берілімдерін көрсетуі тиіс. Бұл орайда
орыс тілінде сөйлейтін республика халықтары реніш тудырма-
са керек. Өйткені, орыс тілінде Орталықтан берілетін бір емес,

екі бірдей арна бар ғой. Толық дербестікте, егеменділікте өмір
сүруіміз үшін көпшілік хабарлама құралдарына айтылғандай
өзгерістер енгізуді аса қажет санаймыз. Тек сол арқылы ғана
біз қоғамдық пікір қалыптастыра аламыз, мəдениетіміздің

өркендеуіне үлес қосамыз.
Ендігі əңгімені осы мəдениетіміз төңірегінде өрбітсек дей-
міз... Шүкір, республикамыздың мəдениетін өркендетуге үлес
қосатын ошақтар – Қазақстан театр қайраткерлерінің одағы,

Қазақстан Композиторларының одағы, Қазақстан Суретшіле-
рінің одағы, Қазақстан Кинематографистерінің одағы, тағы
басқалар қолдан келгенінше өз салаларында айтарлықтай-ақ
жұмыс жүргізіп келеді. Дегенмен, осы аталған ошақтардың

əрбірінің шешім таппай келе жатқан өзіндік проблемалары да
жоқ емес. Əрине, шағын əңгімемізде ол проблемалардың бəрін
түп-түгелімен санамалап айтып шығуға мүмкіндік жетпейді.
Біз солардың ішінен Орталыққа тəуелділік мəселесін, яғни

творчестволық ұйымдардың дербестікте жұмыс істеуіне кедер-
гі болып отырған жəйттерді ғана айтайық.
Қазақстан театр қайраткерлерінің одағы – толық дербес-
тікке ие болған мекеменің бірі. Репертуарды да өздері қабыл-

дайды. Тіпті, қаражат жағынан да Орталыққа тəуелсіз, ақша
республикалық бюджеттен бөлініп тұрады. Бұл ұйымды алаң-
датып отырған тек бір ғана мəселе. Ол маман кадрлардың
жетіспеушілігі. Міне, осы тұрғыдан алғанда, аталмыш

қорға көз сүзетін кезі болмай тұрмайды. Орталық қор
ілуде бір мəрттік танытқаны болмаса, көп жағдайда «Шық
бермес Шығайбайдың» туысындай, жақсы нышанды іс-
шаралардың жүзеге асуына бөгет үйіп жатады. Алдағы

уақытта композиторлар одағының жеке музыкалық қоры
шаңырақ көтермесе, оның да жартылай дербестіктің шы-
лауынан шыға алмасы анық.
Енді өнердің биік шыңының бірінен саналатын кино мə-

селесіне келейік. Бұл саладағы қызметкерлердің де толық дер-
бестікте жұмыс істеуге талпыныс жасап отырғандығын жасыр-
маймыз. Бұл орайда қазірдің өзінде айтарлықтай нəтижелерге
қол жетіп келеді. Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» кино-

студиясы бұрынғы жылдары тек Орталық бөлген қаржыға ғана
кино түсіріп, оны өздері қайта сатып алып көрсететін еді. Яғни,
бұл творчестволық ұжым өздері түсірген киноға өздері ие-
лік жасай алмайтын. «Отырардың ойраны» атты фильмді ғана

ең алғаш өз иелігіне ала алды десек, қателеспейміз. Мұның сыры
неде? Біріншіден, киношыларымызға қажетті техника-
лық құрал-жабдықтың барлығы да Мəскеу арқылы келіп
отырады. Екіншіден, осы сала жұмысына қажетті қаржы

да түп-түгелімен Орталықтан бөлінеді. Ең қиыны да осы.
Кино түсірушілеріміз бір жұмысты екі жұмыс етіп, Алматы
мен Мəскеудің екі арасын шаңдатып, əрі де, бері де шапқылап
жатады. Қаражат сол Орталықтан бөлінетін болған соң, ки-

ноңыз қай тақырыпта, қай жанрда түсірілмек, уақыты
қанша, тағы басқа мəселелер бойынша, ең алдымен, Ор-
талықтың алдынан өтіп, бекітіп алуыңыз қажет. Біле-
білген адамға мұның өзі аз шаруа емес. Оған кино түсіріліп

болғаннан кейінгі екі аралықтағы дүрбелеңді қосыңыз. Дайын,
көркемдігі жоғары фильмдерді көбейту мəселесі де, оларды
шет елдерге шығару жəйі де Мəскеусіз шешім тауып көрген
жоқ. Бəрінен бұрын жанға бататыны – көркем туындыны

өзге ұлт өкілінің кесіп-пішіп отыратындығы. Жүйке тоз-
дырар мұншалықты шырғалаңнан кейін тəуір дүние шығара
қоймадың деп сала қызметкерлерімен салғыласып жатудың
өзі оңай емес. Кино өнерін дамытамыз десек, өнер шыңына

қол созамыз десек аталған мəселелердің бəрін де республика
көлемінде шешуге, яғни дербестік алуға жұмылуымыз қажет.
Қазақ киносы кадр мəселесіне келгенде де Мəскеу, Ленин-
град қалаларына қарағыштайды. Əсіресе, оператор, дыбыс

операторларын əзірлеу қиындық тудырып отыр. Бүгінгі
күні Ленинградтағы оқу орнында қазақстандық үш адам
дыбыс операторы мамандығын оқып-үйренуде. Алайда,
үшеуінің де ұлты орыс. Ұлттық кадрларымыздың тапшылығы

қатты батып отырғанымен, Қазақстанда операторлық фа-
культет ашу мəселесі əлі қолға алынар емес. Негізі, мұндай
факультеттің ашылуы елімізге пайдасыз да емес. Көршілес
Орта Азия республикаларының жастары сонау Киевке, не бол-

маса, Мəскеу, Ленинградқа сабылмай, біздің республикамызға
келіп оқыған болар еді. Ал, маман əзірлеп беру үшін қаражат
төленетіні белгілі...
Иə, ғылым, білім, мəдениет егеменділігінің өте зəру екенді-

гін толып жатқан дəйектермен əлі де жалғастыра беруге бо-
лады. Алайда, мəселе, оған тіреліп тұрмаса керек-ті. Қорыта
келгендегі айтарымыз – егеменді ел өзінің мəдениетімен,
əдебиет-өнерімен, ғылым-білімімен ғана толыққанды еге-

менділікке ие болмақ. Ендеше, бұл мəселелердің шешілуі –
кезек күтпейтін іс деп білеміз.
«Қазақ əдебиеті» газеті, 4 қаңтар, 1991 жыл

Мейлі, қалада болсын, мейлі далада болсын, осы күні айла-
шарғысыз, қулық-сұмдықсыз, таза еңбегімен ғана қара-
жат жиып, қағанасы қарық, сағанасы сарық боп отырған
адам аз. Қайда барсаң да, жалақыны жалақымен əрең

жалғастырып, қалт-құлт етіп, іллəлəп жүрген жан ие-
сін көресің (ас сайын «қарыз» атты сөзге айналсоқтап
соға беретіндер жайы тіпті бөлек). Олай тартсаң – өгіз
өледі, былай тартсаң – арба сынадының керін киіп, сол

баяғы қу кедейдің қымтауға келмейтін көне көрпесінің
астында жатқандайын, біресе оң жағыңды, біресе сол
жағыңды жылытқан боласың... Сөйтіп жүргенде, тілдік
қорымыздың қақ төрінен «нарық экономикасы» деген сөз

тіркесі жып-жылы орын тапты да алды. Нарық эконо-
микасы, елдің түсінігінше, базарлық бағамен өмір сүру,
яғни қымбатшылыққа қол ұсыну. Қарға адым жердегі қара
заттың қолға іліккенімен, көзге көрінбес қою тұманның

боп-боз пердесін саналылықпен өзіміз ашқалы тұрмыз
ба, қалай?! Əңгіме бісміллəсінде бейнесін көрсете кетуге
бел буған қайыршылық өмірдің «кандидаттары» қайтіп
күнелтпек? Еліміз тарихында болғалы тұрған жаңа дəуірде

ұтарымыз қайсы, ұтыларымыз қайсы? Иə, сұрау белгісіне
əкеліп, тізеңді бүктіре беретін сан қырлы сауалдар рес-
публикалық Кəсіподақтар советінің үйіне қарай жетелей
жөнелді. Қазақ ССР Кəсіподақтар советі, жаңаша айтқан-

да, Қазақ ССР Кəсіподақтар федерациясы советінің төр-
ағасының орынбасары Сиязбек Өнербекұлы МҰҚАШЕВ
оқырман қауымды мазалаған əрбір сұраққа шын ықыласпен
жауап беруге əрқашанда əзір екендігін білдірді. Сонымен...

кішкене қиястық таныта, «атына қарап затын біл» дегіміз
келіп отыр. өздеріңіз басшылық етіп отырған ұйымның
«федерация» деген сөзге ие болуын қалай түсіндірер еді-
ңіз?

жайында əңгіме өрбісе, ең алдымен, бұрынғы атқарылған іс-
шараларды жоққа шығарып алу əдетке айналып бара жатқан
сияқты. Менің бұл ізге түскім келмей отыр. Себебі, кəсіподақ
ұйымы бұрын да қарапайым еңбеккерлер мүддесін қорғап

келген, əлі де сол мақсатынан айнымақ емес. Бұл, əрине,
жалпылама айтқандағы жағдайымыз ғой. Əйтпесе, барлық
аппараттық жүйедегідей, біздің саламызда да тоңмойын
бюрократтар мен кабинеттік құрсаудан шыға алмай кел-

ген нантабарлар болған жоқ деп кесіп айту қиын. Өз кезінде
кəсіподақтардың мемлекеттік структура ықпалынан шыға
алмай, партия ұйымдарының аузына қарап отырып жұмыс
істегендігін де жасыра алмаймыз. Кəсіподақтардың «феде-

рация» сөзіне мойынсұнуын да осындай орын алып келген
кемшіліктер мен түрлі жетіспеушілік атаулыдан құлан таза
айығу жолында тапқан жаңаша жолы деп түсінген абзал. Фе-
дерация, ең алдымен, бұрыннан бері қалыптасып қалған бір

орталықтан басқару, яғни əкімшілік басқару жүйесіне қарсы
жасалған алғашқы қадам, жұмысты жаңаша жолмен жүргізудің
тиімді түрі. Бұл мəселе Қазақстан кəсіподақтарының ХІV
съезінде кеңінен сөз болды. Мінберге шыққан съезд делегат-

тары таңдаған жолымыздың дұрыс екендігін айтып, көтеріліп
отырған бастаманың бұрынғыша қағаз бетінде қалмай, іс
жүзінде жүзеге асуына жұмылу қажеттігін атап өтті. Ендігі
жерде республикамыздың түкпір-түкпіріндегі бастауыш ұйым-

дарымыз толық еркіндікке ие болмақ. Еңбекші қауымнан
жиналған мүшелік жарнаны да өздерінің қалауы бойынша
аудандық, облыстық, республикалық, одақтық ұйымдардың
мақсатты жұмыс істеуіне керекті мөлшерде бөліп, сол ұйыммен

тығыз байланыста болып, түрлі іс-шаралар атқарады. «Атына
заты сай» болуы үшін федерация мүшелеріне де, оның басшы-
лары бізге де көп еңбек ету керек екендігін түсінеміз.

дықтардан нарық экономикасына көшу ғана құтқара
алады деген қорытынды жасалды. Дұрыс делік, бірақ
күнделікті тіршілігімізге қажетті тұтыну заттарының

қымбаттатылуы халық наразылығын тудырмай отырған
жоқ. Тікелей еңбекші халық мүддесін қорғайтын бірден-
бір ұйым ретінде федерация қандай мəселелермен айналы-
суда?

жеттіліктен кейін туындап жатқандығын түсіну керек7 Рас,
тұрмыстық тұтыну заттары бағасының қымбаттауын кім
болса да қолдай қоймайды. Сондықтан да, еңбекші халық-
тың қымбатшылық құрбаны болмауы үшін республика кəсіп-

одақтарының федерациясы мынадай мəселелерді жүзеге асы-
руға күш салып отыр:
Біріншіден, бағаның өсуі халықтың əлеуметтік-тұрмыс-
тық жағдайын нашарлата түседі. Оны қазір көріп те отырмыз.

Бұл жүйеге дəл қазіргі күйімізбен барар болсақ, қайыршылық
өмірге саналылықпен қадам басқанымыз дей беріңіз. Міне,
мынаған назар аударып көрейік. Еліміздегі ең төменгі жалақы
мөлшері орта есеппен алғанда 70 – 80 сом деңгейінде деп жүр-

міз. Бағаның көтерілуі, əсіресе, сол мөлшерден төмен алатын-
дарға қиынға соққалы тұр. Біздің есебіміз бойынша, қазірде
республикада əрбір адамға азық-мүлік, бір қабат киім сияқты
күнделікті тұтыну заттарын алуы үшін ең кем дегенде 125 сом

(ай сайын) ақша қажет екен. Қайталап айтайын: күнелту үшін
125 сом қажет! Одан төмен алатындар, егер ұры-қары болма-
са, қайыршы болуға мəжбүр. Оны халыққа ашып айтқанымыз
жөн. Федерациямыз осыған орай ең қажетті тұтыну заттарының

бағасын заң арқылы ретке келтіру керектігін ұсынып отыр. Бұл
мəселе Жоғарғы Советте шешімін таппаса, оның арты жақ-
сылыққа соға қоймайды.
Екіншіден, бағаның өсуі мен соған сəйкес төлем (ком-

пенсация) мəселесі мемлекет тарапынан жылына екі мəрте
қаралып отыруы, баға көтерілген жағдайда шығынды сатып
алушыларға қайтарып беруі керек. Осыған орай біздің соңғы
съезіміз «Жаңа экономикалық жүйеге көшуге байланысты

барлық қиындық пен ауыртпашылық еңбек адамдарының, бұ-
қара халықтың емес, мемлекеттің мойнына түсуі керек» деп
мəлімдеме жасады.

Үшіншіден, салық пен бюджет саясатын ретке келтірмесе
болмайды. Халықтың тұрмыстық қажетіне өте зəру өнімдерді
өндіретін кəсіпорындарға салық салуда едəуір мөлшерде жеңіл-
діктер жасалуы тиіс. Жоғарыда əңгімелеп кеткен, күнелту мөл-

шерінен төмен ақы алатындарды салық төлеуден босату керек.
Оның есесіне, қазіргі беріліп отырған мүмкіндіктерді пайда-
ланып, шамадан тыс баюға бет алғандарды үдемелі салық салу
арқылы шектен шығармаған жөн.

Төртіншіден, еліміз нарық экономикасына көшкенде ең-
бекке деген көзқарас та белгілі бір дəрежеде өзгеріске ұшы-
рамақ. Əсіресе, меншік мəселесіне де байыптылық таныта
қараған абзал. Шет елдермен, атап айтқанда, капиталистік ел-

дермен тəжірибе алмасып, тығыз байланыс орнату құптарлық
десек те, еліміздегі түрлі кəсіпорындар мен шаруашылықтардың
адам еңбегін қанаушы капиталистік мекемелерге айналмау-
ын қадағаламасқа болмайды. Оған, сондай-ақ, жерді, кəсіп-

орындарды жекеменшікке сатуға кəсіподақ ұйымы үзілді-
кесілді қарсылық білдіріп отыр. Бүгінгі мемлекеттік меншік
совет адамдарының бірнеше ұрпағының маңдай терімен (тіпті,
қанымен деп те айтуымызға болады) қол жеткен табысы.

Сондықтан, ол – қоғамның барлық мүшелерінің меншігі.
Халыққа өзінің меншігін сату деген (əсіресе жерді) не сұмдық?!
Бұл мəселені халықтың өзі шешуі керек.
Бесіншіден, республикамыздағы əрбір алтыншы адам тұр-

мыстық деңгейге қажетті қаржыдан төмен ақы алады. Осыған
жаңаша жағдайда орын алатын жұмыссыздық проблемасын
қосыңыз. Жаңа еңбек орындарын ұйымдастыру, еңбекке ор-
наластыру сияқты қажетті шараларды күн ілгері орайласты-

рып алмаса, ел ішіндегі жағдай шиеленіскен үстіне шиеленісе
түседі.
Алтыншыдан, Еңбекті қорғау туралы заң бүгінгі өмір
талабына сай емес. Кəсіподақ ұйымы еңбеккерлер мүддесін

қорғайды дейміз, алайда ұйым сүйенерлік заңда күш болмай
отыр. Мəселен, еңбек адамы жарақат алғанда, не болмаса,
бетін аулақ қылсын, қайғылы қазаға ұшырағанда, оның үй-
ішіне көрсетілетін көмек көңілден шықпайды. Осы мəселеге

жаңаша бағыт беріп, республика көлемінде ретке келтіру –
кезегін күтпес істің бірі.
Жетіншіден, халықтың əлеуметтік жəне рухани жағдай-
ларын ретке келтіруде де ойланарлық тұстар жетерлік. Соңғы

уақыттарда жиі айтылып жүрген мемлекет қаражатына тұр-
ғын үй салуды азайту керек деген пікірге қосылмаймыз. Құры-
ғанда, бұрынғы қалыпты сақтап қалу аса қажет. Əрине, со-
нымен бірге жеке үй, саяжай салуға мүмкіндік тудырып оған

керекті құрылыс материалдарымен жабдықтап отырса, тұрғын
үй мəселесі аз да болса, шешімін тапқан болар еді. Рухани са-
лада да атқарар шаруа жоқ емес. Спорт, музыка мектептері,
басқа да мəдени-көпшілік орындар жабылып, орнына пайда

табуды көздеген коммерциялық орталықтар келіп жатыр. Бұл
шындығын айтсақ, рухани өлімге апаратын жол, сондықтан
одан айығудың батыл шараларын жүзеге асыруымыз керек.
Бүгінгі өміріміздің өзі де рухани мүгедектіктің өмірі емес пе,

дай өзгеріс-жаңалықтар болмақ? Оның қаржысы қайда, не
үшін жұмсалмақ?

қойғым келіп отыр. Декларация қабылданды ғой. Республика
көлеміндегі жер-суға, ондағы бүкіл байлық көздеріне Қазақстан
халықтарының өзі иелік етуі керек. Кəсіподақ федерациясының
ұстанар бағыты осы. Кəсіподақтардың бүкілодақтық ХІХ съе-

зінде бұрынғыдай талап ету керек, орындату керек деген сөздер
көп естіліп жатты. Одақ бойынша жаңарған федерацияның
əкімшілік басқарудан айығып, кеңесуші, үйлестірушілік жүйе-
мен жұмыс жүргізгені мақұл деп табылып, Бүкілодақтық

кəсіподақ конфедерациясы құрылды. Қаржы мəселесін жоға-
рыда айтып өттік. Республикалық кəсіподақ федерациясына
бастауыш ұйымдар жарнадан түскен қаржының 2,5 пайызын
бөліп отырса болғаны, қалған қаржыны өздері қалаған ұйымға

аударуға қақылы. Съезд барысында кəсіподақ ұйымдарының
біріккен жеке қорын ашу туралы келісімге келдік. Бұл қаржы
жекелеген ешбір ұйымға тиесілі емес, оны барлығымыз келісе

отырып, біріге жұмсайтын боламыз. Қалай болған күнде
де, кəсіподақ қаржысы желге ұшып, далаға кетпек емес. Ол
еңбеккерлердің мəдени өркендеуіне, жарасымды демалысы-
на, қысқасы, сол қаржыны жинаушы халықтың өз мүддесіне

көрсетудегі кəсіподақ ұйымының қазіргі рөлін көпшілік
қауым жақсы сезінуде. Ендігі жерде, егемендікке көшкен-
де, біздің бай өлкеміздегі ана мен балаға қамқорлық жасау-
да басқа республикалардан өзгешелік болуы мүмкін бе?

жеке мəселе етіп, кеңінен талқыға салып барып шешкен жөн
сияқты. Ол үшін республикамыз шын мəніндегі егемендікте
ес жиып, аяғынан тік тұрып кеткені дұрыс. Бұл орайдағы
федерациямыздың жүзеге асыруға ниет етіп жүрген жоспары

орындалып жатса. Ана мен бала жағдайы қазіргіден көш ілгері
жақсара түсері еді. Қазіргі ана мен бала мүддесін қорғау ту-
ралы заңның көңілден шықпай жүрген тұстары да жоқ емес.
Мəселен, жас ана босанған сəттегі жəрдем ақша егер еңбек ста-

жы жоқ болса (алғаш босанғандағыны айтамын), басқаларға
қарағанда аз мөлшерде төленіп жүр. Бұрын бала тəрбиелеп
көрмеген жас анаға, біздіңше, керісінше көбірек жəрдем көр-
сетілуі керек сияқты. Алайда, бір ғана осы мəселе шешімін

табу үшін кемінде 40 – 50 миллиондай қаржы қажет екен. Де-
генмен, кəсіподақ ұйымы бұл мəселені республика Жоғарғы
Советінің қарауына ұсынып отыр. Бұл істің нəтижелі болуына
əлі де күш саламыз.

Биылғы жылы Арал төңірегіндегі 7 мыңдай бала экология-
лық апат аймағынан алыс жерлерде тынығып қайтты. Шығыс-
қазақстандық балаларға да қолдан келгенінше жəрдем көрсе-
тіп отырмыз. Негізі, балалардың демалуы мен денсаулығына

қажетті қаржыны тек қана біздің ұйым əлеуметтік қамсыз-
дандыру қаражатынан бөліп отырады. Оған үкімет қаржысы
жұмсалған емес.

ұйымдарға қарағанда, кенжелеп қалып отыр. Алайда, қазіргі
таңда беріліп отырған мүмкіндікті пайдалана отырып, көп
ұзатпай бұл маңызды мəселені жүйеге түсіруіміз керек. Қазір-
дің өзінде атқарыла бастаған іс-шаралар қатары жоқ емес.

Мəселен, Франциядағы еңбеккерлер мүддесін қорғаушы
ұйыммен байланыс орнады. Үндістан мекемелерімен туризм
төңірегінде келісім жүргізілуде. Бір қызметкеріміз таяуда
ғана Монғолияға, Баян-Өлгийге барып келді. Мəдени байла-

ныс орнату мақсатында Қытаймен де қарым-қатынас жасауды
жоспарлап отырмыз. Мұндай істердің бəрі де Мəскеу арқылы
емес, тіке байланыс түрінде жүргізіліп келеді. Мұны əдейі
ерекшелей айтып отырмын. Себебі, осының өзі республика

кəсіподағының, азғантай болса да, еркіндік сипатын аңғартары
белгілі. Алдағы уақытта одақ мүддесіне қайшы келмейтін осы
тектес еркіндігіміз молая түсер деген сенімдеміз.

рып, ондағы отандастырымыз жайлы ауыз ашпай кетке-
німіз орынсыз болар. Кезінде түрлі себептермен көшіп
кетуге мəжбүр болған бауырларымыздың ішінде туған
атамекеніне қайта оралғысы келетіндері баршылық.

Оларды Қазақстан жеріне қоныстандыру мəселесін ше-
шуге өздерінше үлес қосып отырған жерлер де жоқ емес.
Мəселен, Қостанай облысының Ленин ауданы мен Ақтөбе
облысының Ырғыз ауданындағы əзірлік істері атап айтуға

тұрарлықтай. Кəсіподақ Федерациясы бұл төңіректе қан-
дай істер атқара алады?

құшағымыз əркезде де ашық болуы керек, бұл халықтық қа-
сиетіміз емес пе. Ердің туған жеріне тартатындығы кімге
болса да аян ғой. Бұл – бүгінгі таңда болмағанымен, ертеңгі
күні, түптің-түбінде жүзеге асуы тиіс мəселе. Сондықтан,

оны күн тəртібінен ешуақытта да түсіруге болмайды. Алайда,
республикамыздағы кейбір қоғамдар мен ұйымдардың, түрлі
партиялардың ұраншылдық көзқарастарына өз басым қар-
сымын. «Бостандық», «бостандық» деп құр бекерге айқайлай

бергенше, соған қалай қол жеткізуге болатынын ойлаған
дұрыс шығар. Онан да жастар жағы ұйымдасып алып, елімізді
көркейтуге өз үлестерін қосып жатса, өте орынды болар еді.
Баян-Өлгий аймағына барып келген бір жолдасымыз ондағы

отандастарымыздың сендер еріншексіңдер» деген сөзін айтып
келді. Мəні бар ескерту... Ең алдымен, ел мүмкіндігін ретке
келтіріп алмай, бекерге байбалам салу – өрісті елдің өрендеріне
сын. Бауырларымыздың шет мемлекеттерге өз еріктерімен

кетпегендігін елдің бəрі біледі. Сонау аштық пен сталиндік
қаралы күндерде басына қауіп төніп, сырт жерлерден пана
іздеген бауырларымызға «босқындар» статусын беріп барып,
елге қабылдауымыз қажет. Ал, оған дəл қазір біздің еліміз əзір

болмай отыр. Бұл орайда жан-жақты ойластырылған кешенді
істер жүзеге асуы керек. Өткен уақыт пен бүгінгі кезеңнің ара-
жігін аша білген дұрыс. Сіз əлгінде Қостанай мен Ақтөбе об-
лыстарын тілге тиек еттіңіз. Ол облыстардағы азаматтардың

жақсы бастамаларын қолдаған орынды болар. Дегенмен, өзіңіз
ойлап көріңізші, шет елдердің астаналарында немесе ірі-ірі
қалаларында тұрып жатқан қазақтар сіз айтып отырған мал-
ды ауылға бара қояр ма екен?! Олар өз кəсіптері бойынша

еңбек еткісі келсе қайтер екенбіз? Сол сияқты шет елде жүріп,
іргесі сөгілмей бірге тұрып жатқан ағайынды-туысқанды
жарандардың екі-үш семьядан түрлі шаруашылықтарымызға
бөлініп кетпей, біздің елімізде де қоңсы тұрғысы келетін

шығар. Оған шаруашылықтарымыз дайын ба екен? Бұл мəсе-
лелерді, кейбіреулер айтып жүргендей, жоқтан бар жасап, бо-
лар іске кедергі келтіру деп есептеймін. Оны дамыған елдің
əрбір азаматы түсінуі тиіс. Шет елдердегі бауырларымыз-

ды атамекеніне қоныстандыруда неміс халқының тəжірибесін
пайдалана білгеніміз жөн. Яғни, оларды біз белгілеген төңірек-
ке емес, өздері қалаған жерге қоныстандырып, қажетті жағдай-
дың бəрін жасау керек. Ол үшін, меніңше, уақыт оздырмай,

келген еңбек адамдарының күтіп қалғанынан өзімді кінəлі
санап отырмын. Əңгімеміздің əдемі сəтінде үзіліп қалғаны,

əрине, өкінішті. Бұйырса, алдағы уақытта талай рет шын
жүректен ақтарыла əңгімелесерміз. Өз басым газетіміздің
жанашыр оқырмандарының бірімен жақын танысқаныма
қуаныштымын. Сізге көп-көп рахмет!.

«Қазақ əдебиеті» газеті, 11 қаңтар, 1991 жыл
Роллан СЕЙСЕНБАЕВ:

«Ақ табан шұбырынды...» деп басталатын сөз тіркесі тіл
ұшына оралған сəтте сонау бір алмағайып алапат заманда ай-
дай аспанына орнаған қара түнектен, басына төнген қатерлі
қасіреттен құтылу үшін үдере көшкен ел бейнесі көз алдыңа

елестей кетеді. Тым-тым алыстан қалықтай көтерілген қай-
ғылы əуен де құлағыңа талып естілгендей болады.
«Қаратаудың басынан көш келеді,
Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді.

Қарындастан айрылған жаман екен,
Екі көзден мөлтілдеп жас келеді...»
...Иə, халқымыз көрмеген азап, соқтықпаған сойқан қалма-
ған да шығар, сірə. Заманның зарын, қоғамның қайғысын арқа-

лаған мұңды əнді қазір де бастай жөнелгің келеді. Себебі,
«ақ табан шұбырынды...» кезеңінен ауыр соқпаса, кем түсе
қоймас бүгінгі күніміз де кең сахараның ашық аспанына қайғы
бұлтын орап, жарық Күннің көзін көлегейлеп отыр. Жауының

жағасына жармасып өлген ата-бабаларымыздың күніне
зар болу деген, бəлкім, осы болар. Өйткені, қарсы алдында
қасқайып, көзіңе көрініп тұрған жау да жоқ. «Экологиялық
апат» деген сөзбен ғана өз-өзімізді жұбатқымыз келе ме,

қайдам. Тек мына дерекке ғана назар салып көрейікші: Арал
апаты меңдеген облыс тұрғындарының əр мыңына шаққанда

348-і өкпе, 267-сі қылтамақ, асқазан, бауыр ауыруымен,
ал аналардың 70 пайызы анемиямен зардап шексе, балалар
арасындағы шетіну Нагасаки мен Хиросима тауқыметін
тартқан Жапониямен салыстырғанда 20 есе көп екен. Бұл

қатарға ядролық сынақтардың алаңына айналған Семей,
Орал, Ақтөбе, Гурьев облыстарын қоссаңыз, өңсіз-тілсіз
жегір жаудың жеңіс тұғырына табан тірегелі тұрғанын
байқайсыз. Шарасыздық танытып: «Бұл заман қай-қай за-

ман, бағы заман, Баяғыдай болар ма тағы заман...» деп, кең
дүниенің құлын мүшесі бұзылмаған ертедегі табиғи қалпын
аңсайсың. Санаңда сарпылған сан мың сауалға тобықтай
түйін боларлық жалғыз жауап таба алмай дал боласың...

КСРО жазушылар одағы басқармасының қазақ əдебиеті
жөніндегі советінің жауапты хатшысы, Қазақстан Ленин
комсомолы сыйлығының лауреаты, «Ядролық сынақтардың
зардабына ұшыраған балалар» Қорының президенті, жазу-

шы Роллан СЕЙСЕНБАЕВҚА қояр алғашқы сауалымыз да осы
тұрғыда өрбіді.

дағы ядролық сынақтардан шегіп отырған халық қасі-
ретінің жаныңызға бататындығын түсінеміз. Алайда,
бүкіл əлемге аян «Семей – Невада» қозғалысы іргелі
жұмыстар жүргізіп келе жатқанда өз бастамаңызбен,

тікелей ұйымдастыруыңызбен құрылған «Ядролық сы-
нақтардың зардабына ұшыраған балалар» Қоры ортақ
күшті бөлектеудің бір көрінісіне айналып жүрмей ме? Осы
Қордың мақсат-мүддесі, атқарып отырған іс-шаралары

Қорын ашу туралы ой ертеректе туындағандықтан əңгімемді
мен де əріден бастағым келіп отыр.
Шыңғыс тауларындағы тұңғыш сутегі бомбасының жары-
лысын мен жеті жасар бала күнімде көргенмін. Сондағы атам-

ның қасіретті жүзі есімнен əлі күнге дейін кетер емес. Өзімнің
де сұрапыл жарылыстан үрейлене, қасиетті Құран сөздерін

қайталай бергендігімді ұмытқам жоқ. Менің бала кезімдегі
аяқталмай қалған өлеңім «Дүние тас-талқан болған күн» деп
басталатын. Сутегі бомбасының көз қарықтырар жарқылы...
Мұндай сұмдық бояуларды сол сəттен кейін мен табиғатта

кездестірген емеспін. Адамдардың қайғы-қасіреті, азабы, жа-
қын-жуық, ағайын-туыстардың жадап-жүдеген қиналысты
өлімі, ел шарасыздығы – осының бəрі көкейімде түсініксіз бір
шиеленісті түйінге айналды. Енді, міне, ердің жасына келіп, аза-

мат атанған шақта тумай жатып өмір азабын тартып отырған
шарасыз балаларға қол ұшын беруді адамгершілік парызым деп
түсінемін. «Өмір азабы» деппін-ау, Хиросима мен Нагасакидің
қаралы түні, айдындай Аралымыздың азып-тозуы, менің Ота-

нымдағы қырықжылдық ядролық сынаулар тіршілік атаулы-
ны жою мақсатында жүргізіліп келген Орталықтың саясаты
деп батылырақ əрі нақтырақ айтқанымыз жөн, шығар. «Се-
мей – Невада» қозғалысы бүкіл жер жүзіндегі ядролық сынақты

болдырмау мақсатында іргелі де үлкен істермен айналысады,
Орталықтың əлгіндей саясаттарымен күреседі. Біздің мақсат –
осы үлкен қозғалысқа нақтырақ қол ұшын беру, яғни ядролық
сынақтардан зардап шегіп отырған ауру, мүгедек балаларға

нақты көмек көрсету. Олардың, сондай-ақ, жетім балалардың,
көп балалы семьялар мүшелерінің емделуіне жағдай жасау, ру-
хани көмек беру – қозғалысымыздың бірден-бір негізгі концеп-
циясы. Бұл бастамамызды қолдап, əртүрлі ұйымдар мен жеке-

леген адамдар қаржы бөлуде. Қазірдің өзінде 500 мың сомнан
астам қор жиналып үлгерді. Өз басым 30 мың сом ақша ау-
дардым. Алдағы уақытта Семей мен Невада азаматтарына ар-
нап жазылған «Əлем тас-талқан болған күн» атты кітабымның

қаламақысын түп-түгелімен осы қорға бөлмекпін. Сондай-ақ
Отанымызда жəне шет елдерде басылатын жаңа кітаптарым-
ның қаламақысы, жазушы ретінде ел алдында сөйлеген сөзде-
рімнен түсетін қаржы Қорымызға қосылып отыратын болады.

Тікелей балаларға арналған қайырымдылық акциямызды Жа-
понияда, Финляндияда, ГФР-де жəне басқа шет елдерде тұра-
тын достарым – жазушылар, қоғам қайраткерлері, коммер-
санттар қолдап отыр. Біздің Қормен байланыста болуға, бірігіп

жұмыс атқаруға дайын. Мəселен, Жапонияның «Асахи» кино-
фирмасы біздің балалар Қорымызға аса қымбат сəуле өлшегіш
құрал (дозиметр) сыйлады.
Қазіргі таңда қолға алынып отырған іс-шаралар қатары да

аз емес. Семей іргесіндегі Ертіс өзенінің жанынан балалар үйін
тұрғызуды көздеудеміз. Бұл үйдің ерекшелігі сол – бұрынғы
үлгідегі балалар үйі балалар түрмесінен аумайтын болса, біз
жеке үйлердегідей, кəдімгі өмірдегідей етіп тұрғызбақпыз.

«Күнəсін түсінген күнəһар – періштеден де артық» деп қа-
сиетті Құранда да жазылған емес пе? Біз, жалпы адамзат, өз
қолымызбен жасаған қасіретті түсіне біліп, күнəмізден ары-
луға күш салуымыз керек. Болашақ ұрпақ алдында біз қарыз-

дармыз. Себебі, табиғат зардаптарынан екі-үш есе асып түсетін
ядролық жарылыс атты алып аждаһа үлкендердің қолымен жа-
салды. Сондықтан да, жалпы тіршілік экологиясы жолында көп
нəрсені қолға алуымызға тура келеді. Атап айтқанда, балалар-

ды емдеу, дəрі-дəрмекпен қамтамасыз ету, өз дəрежесінде де-
малдыру – бəрі-бəрі кезек күттірмес шаралар. Əзірге атқары-
луға тиісті істер жетіп-артылады, алайда қимылымыздың ша-
бандау болып жатқанын жасырғымыз келмейді. Оның біздің

келсе» атты романдарыңызды оқығаннан бері жақсы та-
нимын. Арманшыл жастың көңілін қиял көкжиегіне же-
телеген туындылардың бірі болған соң ба, романдардағы
оқиғалар санамда жатталып қалыпты.

ті жасымда жазғанмын. Жастығым болар. Бұл шығармалар-
дың бойында əлсіз түсіп жатқан тұстар мол. Заман шындығы,
тағдыр тауқыметі дəл көрсетілгенімен, көркемдік кестесінде
асығыстық ұшырасып отырады. Бұл романдардың жалғасын,

үшінші, төртінші кітаптарын жазғанда, алғашқы екеуін қайта
қарап, толықтырып шығамын. Əдебиетте етек алып кеткен
публицистикалық сарыннан көркем образға қайта бет бұруды
ұмытпауымыз керек. Советтік жүйенің аса ауыр зардабының

дігін айтар кезең туғанына қуанамын. Негізі, өнер кəсіпке ай-
налған сəтте өркен жайып көгертпейді.

хан Бөкейдің, Қалдарбек Найманбаевтың шығармаларын
орыс тіліне аударғандығыңызды жақсы білеміз. Қазіргі ау-
дарма сапасы көңілізден шығып жүр ме?

ешбір халық, ұлт тілінен кем түспейді. Ол тілдік əдеби нор-
ма талаптарының барлығын да қанағаттандыра алады. Алайда,
осындай қасиетке ие тілімізді, жалпы халқымызды əлемге та-
ныта алмай келеміз. Аударманың сəтті шығуы үшін аударма-

шы, ең алдымен, жазушының танымдық тереңдігін меңгеріп
алғаны жөн. Сонда ғана жақсы аударманың дүниеге келуі
мүмкін. Кезінде Мұқағали Дантені қазақшаға аударғанда орыс
тіліндегі нұсқаны пайдаланғанын білеміз. Алайда, Мұқағалидың

осы аудармасы орыс тіліндегі нұсқадан гөрі Дантенің өз тілін-
дегі түпнұсқасына өте жақын. Біз – итальян тілін жақсы біле-
тін В.Лоцкан, аудармашы Михаил Курганцев – бəріміз осыған
көз жеткіздік. Менің сонда Мəскеуде, жат жұрттың білгір орта-

сында отырып Мұқағали үшін, Мұқағалидай ұл тудырған қа-
зақ халқы үшін қуанғанымды көрсеңіз. Үлкен Ақынды, Үлкен
Ақын ғана айнытпай түсініп, халыққа айнытпай жеткізе алады.
Абай мен Шəкəрім қажы аудармаларын алып қараңыз. Пуш-

кин мен Лермонтов қазақ халқымен өз ойы, өз тілі, өз үнімен
тілдесіп тұрған жоқ па?! Арнайы айта кететін жəй, қазақтың
ақын-жазушылары өзге елдің туындыларын өте тамаша ау-
дарған. Əттеген-айы – бұл жемісіміз, бұл еңбегіміз елеусіз,

ескерусіз қалып жатыр. Салғырттығымыз, салақтығымыз бұл
тұста да белең алып барады.
Осы уақытқа дейін қазақ əдебиеті шет тілдерге орыс тілі
арқылы аударылады. Солай болғандықтан да, əр жазушы өз

шығармасының орыс тіліне аударылуы тұсында аудармашы-
мен бірге отырып жұмыс істеуі керек. Басты мəселе жақсы
аудармашы табуға келіп тіреледі. Орыстың жақсы жазушы-
аудармашысын табу қиын. Тапқанымызды қадірлемейтін туа

лары жақсы аудармашыны таппақ түгілі, тапқандарынан ай-
рылып болды. Орыс тіліне бүкіл бояуымен, үнімен, терімен,
қанымен, жанымен жақсы аударылған – жалғыз «Қан мен тер»
романы.

Қазақ халқының адал перзенттері, ұлы жазушыларымыз,
қадірлі Мұхаң мен Ғабекең – М.Əуезов пен Ғ.Мүсірепов, орыс
тіліне өз дəрежесінде аударылған жоқ.
Мұхтар Əуезовтің тілі мен жаны, Ғабит Мүсіреповтің сыр-

шыл жыр-прозасы орыс тілінде бар байлығымен, қанық боя-
уымен, халықтық тіл-дінімен көрінбегеніне өз басым қатты
өкінемін. Намыс көремін. Мен кезінде баспа мен Одаққа
Əуезовтің «Абай жолын» қайта аударсам деп тілек айтқан

едім, жауап болмады. Талант – халық қазынасы, олай болса,
талантты қасиеттерімізді өзге тілге аударуды халық болып
қолға алуымыз керек-ақ. Негізі, озық аудармаға қаламақыны
да көп төлеу керек, ол салықтан босатылуы қажет. «Малым

жанымның садағасы» деген емес пе? Өнер халықтың жаны,
ар-намысы екенін ұғатын уақыт бұл қазаққа қашан жетпек?..
Үкіметіміздің осыны ұқпағанына қайран қаламын.

өткенде Декларация қабылданды ғой. Сіз, қанша деген-
мен, басқа ортада жүресіз, ондағы халықтың біздің елге де-
ген көзқарасы қандай?

жүрген бір ойды айта кетейін. Өз басым «егемендік» сөзінің
ең алғаш естіген сəтте түсіне қоймадым. Жұмыс бабымен Гер-
манияда жүрген болатынмын, «Азаттық» радиостанциясының
хабарынан естідім. Мəскеуге қайта оралған соң, орысшасын

оқып барып білдім оның не деген сөз екендігін. Қазақтың
кəдімгі тілге жатық, ұғынықты, «дербестік», «тəуелсіздік» де-
ген сөздері тұрғанда, қолдан термин жасап, əуреге түсіп қажеті
жоқ еді-ау. Негізі, бұл болашақта қатаң ескеріліп отыруы ке-

рек. Өз ұғымымызға, ұлттық таным-түсінігімізге тəн сөздерді
пайдаланудың артықтығы жоқ. Кезінде «Алаш» партиясының
Уставында «құрдас мемлекеттер» деген сөз тіркесі бар бо-
латын. Қандай тамаша сөз! Аға емес, іні емес, құрдас... Жа-

райды, сауалыңа келейін. Ресейдің өзі тəуелсіздікке ұмтылып
жатқанда, өзге республикалардағы осы мақсаттағы қозғалыс
та заңды. Оны түсінгісі келмейтін адамдар болмаса, көңілінде
көзі бар, санасы ояу азаматтар қолдап-ақ жүр.

ға орталық баспасөз беттерінде қисынсыз баға беріліп
жатады. Сондай-ақ, орталық басылымдар жергілікті ұлт
мүддесіне қайшы келерлік ой-пікір айтуды да жиілетіп
кеткен сияқты. Мəселен, Солженицынның өткендегі мақа-

ласын алайық. Сіздер орталықта жүрсіздер, орталық басы-
лымдарда осы тақылеттес мақалаларға неге қарсы пікір
жазбайсыздар?

шасында халқы үшін қапаланған кемеңгер жазушы ойы жоқ
деп айту дұрыс болмас. Ол – орыс адамы, сондықтан орыс
халқы үшін жаны күйеді. Қайсымыз халқымызды азапқа қия-
мыз. Туған халықтың намысы үшін өлімге бас тікпейміз бе!

Солженицынның Қазақстан жəне басқа ұлттар жөнінде жазған
пікірлері əрине, ұлы жазушының кісілігіне нұқсан келтіреді.
Мен ол кісі айтқан империялық мүддені қолдамаймын, оған
жан-жүрегіммен қарсымын. Біздің жазушылар Солженицын-

ның пікіріне қарсылық білдіріп, білікті ойларын жазып жа-
тыр. Ендігі жерде, пікірмен қоса, қазақтың елі мен жері тура-
лы сабақтастыра ой айтуға көшу керек. Жазушының негізгі
мақсаты да осы тұста кеңінен ашылғаны дұрыс. Кешегі Кол-

биннің халқымызға көрсеткен зəбірі бүгінде кеңінен ашылып,
əшкере болып жатқан жоқ па? «Халқымыз ит үреді, керуен
көшеді?» деп дұрыс-ақ айтқан.

«Знамя», «Новый мир» басылымдарының бөлініп кетуін
қалай түсінесіз?

мықты өз төбесінен зер салып, ортақ шыңның мəн-мағынасы-
нан айырылады. Халықтың жаны үшін болып жатқан игі ру-
хани күрестің амбициялық дөрекі айқаспен айырбасталып ке-
тетіні жанға батады.

мын. Өйткені, менің өз басым, бүгінгі орыс əдебиетінен нəр
алғам жоқ. Бірақ мұным бүгінгі орыс əдебиетін оқымаймын,
білмеймін деген пікірге жатпайды. Өнерде де, өмірде де,
тəлім-тəрбие алғаным – шығыс, батыс, орыстың классикалық

əдебиеті. Орыс тіліне машықтанып, кітаптарымды орыс тілінде
жазғаннан бері, үстелімнен түспейтін кітаптар – Толстой, До-
стоевский, Гоголь, Чехов кітаптары. Менің адам, азамат, жа-
зушы болып қалыптасуыма, өнерді терең сезіну, оны ұғыну,

қастерлеу қасиеттеріне олардың берген пайдасы өлшеусіз.
Əлемде мен пір тұтар жазушылар да аз емес. Өзге жұрт
та қазақтың бір жазушысын пір тұтса, халқымыздың бағы
ашылғандығы емес пе?! Біз халық болып сол жазушыны кү-

теміз.
Бірде маған орыстың үлкен жазушысы, «біз сендерді орыс
тіліне баулыдық» деп мақтанды. Орыс тіліне баулығандары
рас, бірақ сонымен бірге, бізді тілімізден, дінімізден де арыл-

тып, мəдениетімізге нұқсан келтіргендерін сезінбегені жаныма
ауыр тигенін əлі күнге дейін ұмытпаймын. Араб, парсы, түрік
мəдениетінен нəр алған қазақ мəдениеті барынан айырылып
қалып қапа шектік емес пе?

қайрат жұмсадыңыз. Неліктен Сіздің атыңыз ортамызда
мүлдем аталмайды?

даңқ қашанда адамға қырсық болып тиген. Нағыз жазушының
өмірі, қызмет-еңбегі жалғыздықта өтуі керек. Адамға тəуелді
болған жазушы биік бола алмайды. Толстойдың Ясная Поляна-
дан безінуі, Шəкəрімнің ел ортасынан алыстап, Шыңғыстауды

тағыдай жеке мекендеуі тегін емес. Қалың Тобықтының
ортасында Абайдың жалғыз қалуы қандай қиямет. Туған
еліне, əдебиетіне тірі емес өлі қалпында керек болуы жан
түршіктірмей ме? Бұндай жəй надан елдердің қай-қайсысынан

ортасында өнімсіз іске бола алысып-жұлысқанша ұлылардың
кітабымен оңаша қалғанға не жетсін! Бұл үлкен шындыққа
мен ертеде келдім. Сол үшін де өзімді бақытты санаймын.
Біздің бəріміз да туған тарихымыз бен əдебиетіміздің алдын-

жазушының дағдарыс кезеңдері болады. «Не үшін жазам? Кім
үшін жазам?! деп сауал көлденең тұрып алып, ұзақ уақыт жа-
нымды қинады. Бірақ бұл жылдар оқу, білім жинау, шет елдерді
аралаумен өтті. Осы кездері мені Мəскеудің Горький атындағы

əдебиет институты прозалық шеберхана ашуға шақырды.
Қалам тартудан қашып жүрген адамға бұл да керек болды.
Сол институтта мен Тува, Қарақалпақ əдебиетшілерін əдеби
шеберлікке оқытамын. Шеберханамда тəрбиеленіп жатқан

Тува əдебиетшілерінің алды орталық басылымдарда көріне
бастады. Тува үкіметінің тікелей көмегімен, Қызыл баспасына
«Бүгінгі Тува əңгімелері» атты жас, талантты жазушылардың
жинақ кітабын орыс тілінде əзірлеп бердім. Аудармашылар –

менің оқушыларым. Қазір бұл кітапты Мəскеудің «Советский
писатель» баспасына, менің жанашыр достарым бар шетелдік
баспаларға қатар ұсынып жатырмын.
Қаламға қайта салмақ салған кезім – өткен жылдың басы.

Биылғы жылы «Советский писатель» баспасынан «Жанта-
лас немесе құс кезген өліктер» атты үлкен романым жарық
көреді. Бұл романды «Жазушы» баспасы да шығармақ. Ро-
манды шет елдерге сатқан кезде, «Жазушы» баспасына иелік

жасатамын. Мұны туған халқыма деген көмегім деп білемін.
Бұл роман сонау аштық жылдарынан, қаза болған қасиетті
Арал балықшыларының тағдырынан, Семей полигонының қа-
сіретінен сыр шертеді.

ман жазып жатыр деп естиміз. «Простор» журналы да жыл
сайын анонс беріп жатады...

жатыр. Кей тұстарын қайта өңдемекпін. Жаңадан табылып
жатқан деректерді роман желісіне ықшамдап енгізу де қол
бөгейді. Шəкəрім қажының тəні қырық жыл бойы құдықта
жатты емес пе? Сонан ба, романды жазу үстінде менің жаным

өліммен күнде тілдеседі. Бұл романның қияметі де осында.
Жазуға кіріскен тағы бір шығармам – «Будущий хлеб взай-
дет на трупах» атты роман. Бұл романды мен Жапонияның
орталық баспасының тілегімен жазып жатырмын. Əлемдегі

ядролық сынақтардың қасіретіне арналған романда Семей,
Тынық мұхиты аралдары, Невада, Австралия мекендері сөз
болады. Бір ауылдың тағдыры арқылы жұмыр жердің зарын
көрсетпек ойым бар. Бұл орайда Американың, Жапонияның,

əдебиетінің» есебіне бес мың сом қаржы бөлгелі жатыр де-
ген сөз рас па?

ше, халықтың басына күн түсті деу керек. Ертеде Третьяков,
Морозов сияқтылар болмаса, бүгінгі Третьяков галереясы бо-
лар ма еді. Пушкин музейін тамашалар ма едік? Орыс өнері
орыс меценаттарына қарыздар. Ертедегі Рим, Византия, Гре-

ция мəдениеті де осыған куə емес пе?
Совет Одағы орнағаннан бері өнерді өрге жылжыту үкімет-
тің ісіне айналды. Өнердің тоқырауы, бүгінгі жадағай күйге
түсуі – соның салдары.

Біздің Қордың 10 мың сомы «Жұлдыз» журналы мен «Қа-
зақ əдебиетінің» көсегесін көгерте алмас, бірақ мұны балалар-
дың туған əдебиетке деген жанашырлығы деп түсінулеріңізді
сұраймын. «Ядролық сынақтардың зардабына ұшыраған бала-

лар» Қорының бəйгесін жариялап отырған «Қазақ əдебиеті» осы
Қорға лайықты айдармен конкурстың таңдаулы шығармала-
рын беріп тұрады деп сенеміз. Ол сіздер үшін де, біз үшін

де сабақ. Тіресер емес, түсінісер кез келді. Біздің таза ниет-
пиғылымыз соны меңзейді.
Сөз орайы келгенде біздің Қорға жанашырлықпен қараған
«Жазушы», «Өнер», «Жалын» баспаларына, «Социалистік

Қазақстан», «Казахстанская правда», «Ұлан», «Горизонт»,
«Избиратель» газеттеріне рахмет айтқым келіп отыр.

келген «Əлем тас-талқан болған күн» кітабының жапон-
ша аудармасына тиесілі ақшаны Қорға құюға рұхсат
сұраған жапон баспасының телеграммасын көрдік. Сол
қаламақыңызды Қорға құямысыз?..

қорға құюға келісім бердім. Алматыда ашуды ойлаған «Внеш-
экономбанктің» есебіне сол ақша осы айда түсуге тиіс.

он алты жылдан асыпты. Үйдегі балаларыңыздың ұлттық
ортадан тыс өсіп жатқандығы белгілі. Олар қазақ тілін
біле ме?

істе семьяның берген тəрбиесі де үлкен рөл атқарады ғой.
Мысалы, ұлым Дархан да, қызым Мархаба да ана тілінде
жақсы сөйлейді, кітап оқиды, тамаша жаза да алады. Əскер
қатарынан оралған ұлым П.Лумумба атындағы университет-

тің халықаралық заң (юристика) факультетінде оқиды. Мар-
хаба Мəскеудегі педагогика университетінде сырттай оқып
жатыр. Олар ағылшын, испан, француз тілдерін де жетік бі-
леді.

«Ядролық сынақтардың зардабына ұшыраған балалар»
Қорына да алдағы уақытта, табыс тілейміз. Уақыт бөліп,
əңгімелескеніңізге көп-көп рахмет.
«Қазақ əдебиеті» газеті, 18 қаңтар, 1991 жыл

Ол да өзіміз секілді ет пен сүйектен жаралған. Ерекшелі-
гі – мекені Жерде болғанымен, көңілі – Көкте. Түсінікті
тілмен айтсақ, алтын сəулелі Күнмен, күміс нұрлы Аймен,
сондай-ақ, түн баласына көрік бере жымың қаққан жақұт

жұлдыздармен «тілдесе» білетін жан.
«Не? Қайда? Қашан?..! Осы адамзат баласының тіл байлы-
ғында қанша сұрақ бар екен? Санамалап шығу, бəлкім, аса
қиындық та тудыра қоймас. Дегенмен, сол санаулы сауалдар-

дың тіршілігіміздің түбі көрінгенше жетіп артылатындығы
рас-ау. Қазіргі қол жеткен табыстарымыздың барлығы да
əуел баста сұрақтардан туындаған (əңгіме табиғат пен ғылым
төңірегінде болып отыр). Оны қысқаша ғана «Сұрақ – Ең-

бек – Нəтиже» формуласына түсіруге болатын сияқты. Сұрақ-
тың көбейіп, Еңбектің өркен жая беруі мүмкін, ал, нəтиженің
жолы ауырлау. Жылдар бойы ізденумен жеткен жеміс өзіміз-
ге жапа шектіріп жататын заманда Нəтижеге сүлесоқ қарау

да мүмкін емес. Табиғат тізгінін тартып, қалаған жолға салу
адамзат баласы үшін мүмкін болмайтындығы мойындалып
жатқанда, əрбір жаңалық тіршілік атаулыға қазылған орға
ұқсаңқырайтын сықылды. Қазақстанның түкпір-түкпіріндегі,

жалпы Жер бетіндегі барлық экологиялық апаттарды осыған
жатқызбасқа болмайды. Иə, біз Жер тəніне жазылмас жара
түсірдік. Соңғы уақыттарда оның «мінезіндегі» өзгерістердің
көбейе бастағанын да түсінуге болады.

Бүкіл əлемдік тартылыс заңының ашылғанына аз уақыт өт-
кен жоқ, планеталардың өзара «тілдесетіндігі» де көптен бері
айтылып келеді. Яғни, Жер өзінің денесіндегі сыздаған жара-
дан құтылу үшін көрші орналасқан аспан «тұрғындарынан»

көмек сұрап тұрады екен...
Осы əңгіменің өрбуіне тікелей себепкер болған кейіпкеріміз
Назарбек Қожамсейтовтің айтуынша, Жер планетасы əрбір
23 сағат 56 минут сайын өзге əлемді өзінің хал-жайымен

Жердің басқа аспан денелерімен байланысқа шығып тұра-
тынын ғалымдар да жоққа шығармайды. Мəселен, «Ай мен
Жердің тектоникалық процестері арасында аса тығыз
байланыстың бар екені соншалық, тіпті Ай өз алдына

бөлек аспан денесі емес, Жер материктерінің бірі сияқ-
ты», – деп жазады Айдың «мінез-құлқын» бақылаушы,
зерттеуші профессор Н.М.Козырев. Ал, Күн бетіндегі дақтар
санының күрт көбейе түскен сəттерінде Жер қойнауында бо-

латын тектоникалық процестердің күшейе түсетіндігін ар-
найы зерттеген американ ғалымы Д.Симпсон: «Егер Күн
дақтарының саны 150-ге жететін болса, онда жер сілкіну-
дің пайда болу мүмкіндігі Күн дағының саны 50 болған-

дағыдан шамаман 31 пайыз», – деп сендіреді.
Зерттеуші ғалымдар Айдың əмірі тек Жерге ғана емес,
сондай-ақ осы планетаны мекендеген тіршілік иелеріне, əсіре-
се адамдардың өздеріне де жүретіндігін дəлелдейді. Мысалы,

француз зерттеушілері А.Либер мен К.Шерин мұхит толқында-
рының жағаға келіп кетуіне Айдың жерге гравитациялық əсер
етуі себепкер болатындығын айтқан. Яғни, бұл Ай Жер бетіндегі
суға үлкен əсерін тигізеді деген қорытындыға тірейтін сияқты.

Адам организмінде де судың басым екендігі белгілі (мидың
өзіндегі су 85 пайыздай). Мұхит суына əсер еткені секілді
Ай адам бойындағы суға да біршама өзгерістер əкеледі екен.
Денсаулығымыздағы, мінез-құлқымыздағы ерекшеліктердің

осындай əсер кезінде жиі байқалып қалып отыратындығы да
құпия болмай тұр. Өзінің «Табиғат тарихы» атты еңбегінде:
«Айдың құдіретті күшін өсімдіктер де, жануарлар да, адам
да күнбе-күн сезіп отырады», – деп жазған екен Үлкен Пли-

ний.
Əңгімеміз ауа-райын алдын-ала анықтап айтып беріп оты-
ратын, алдағы уақыттарда болатын жер сілкіністерін бол-
жай білетін, тіпті, адамдар бойындағы əлгіндей өзгешеліктер

мен олардың түрлі толқуларын мезгілінен бұрын хабарлауға
асығатын Назарбек туралы болғандықтан, ал оның бар құпиясы,
негізінен Күн мен Ай байланысты болған соң, зерттеуші ға-
лымдарымыз ертеректе-ақ айтып кеткен, көбімізге белгілі жо-

ғарыдағы мəселелерді қайталап тағы бір еске сала кеткенді
жөн көрдік.
Шындығына келсек, Назарбек зерттеуші де, ғалым да емес,
бар болғаны – агроном. Алайда, оның əлгіндей табиғат апатта-

рын алдын-ала болжай білетіндігіне бұл күнде күмəн тудырар
адам аз. Сонда оның кім болғаны? Жұлдызшы ма, əлде көріпкел
сəуегей ме?.. Бұлайша ат қоюды, бəлкім, оқырман қауым мен
көпшіліктің өзіне қалдырғанымыз жөн болар. Ал, біз Назар-

бек бойындағы табиғи дарын мен құпияның сырын түсіндіруге
тырысайық. Өзіміз сенгендей, оқырманның да көзін жеткізіп,
көңілдеріндегі күдіктің ізін өшіру үшін бірнеше дəлелдер мен
дəйектерге тоқтала кеткен дұрыс болар. Ендеше Назарбекке

келген хаттарға көз жүгіртіп көрейік.
* * *
«Қорған облысының Альменево аудандық партия коми-
теті алдағы кезең ауа-райымен үнемі таныстырып отыруға

мүмкіндік табуыңызды сұрайды. Биылғы көкек-қараша
айлары бойынша берген мəліметтеріңіз аудан аумағында-
ғы ауа-райына дəл келді. Келесі айлардың мəліметтерін
мына адреске жолдауыңызды сұраймыз: 641130, Қорған об-

лысы, Альменево селосы, аудандық партия комитетінің хат-
шысы Ю.Пережогин».
* * *
«Назарбек Серəліұлы, сіз жіберген өткен жылдың мəлі-

меттері шындыққа өте жақын болды. Сондықтан, біз өткен
хаттың өзінде-ақ келісімге тұрудың шарттарын анықтап
алғымыз келген болатын. Бізге өтінішіңізді айтыңыз. Ас-
тықты ысырапқа ұшыратпай жинап алуда əлі де бірге

еңбек ете береміз деген сенімдеміз.
Құрметпен, совхоз директоры Б.К.Григорьев.
Қостанай облысы, Боровской ауданы, Буденный атындағыц
совхоз».

* * *
«Маусым айындағы жауын-шашын уақыты жағынан
100 пайызға дəл келді».
(Колхоз төрағасы И.Я.Энистің хатынан).

* * *
Ауа-райы болжамыңыз дəл келді. Рахмет».
(Октябрьдің 40 жылдығы атындағы колхоздың төрағасы,
екі мəрте Социалистік Еңбек Ері Н.Н.Головацкийдің хаты-

нан).
* * *
Назарбек болжаған ауа-райының дəл келіп жататындығын
айғақтаған мұндай хаттар аз емес. Біле білген адамға бұл

əңгіменің астарында үлкен мағына бар. Егін, мал, құс шаруа-
шылықтары ауа райының ықпалына қарай табысты, табыс-
сыз болып жатады. Ал, Назарбекпен бірлесе жұмыс істеген
шаруашылық басшылары өз территориясындағы ауа-райын

алдын-ала біліп отырады жəне бүкіл жұмысты соған орай
ұйымдастыра алады. Мұндай кезде шығынның азайып, нəти-
желі істің, түптеп келгенде, өнімнің мол болатындығын дəлел-
деп жатқанымыз артықтау болар. Ендеше онымен тығыз бір-

лестікте болу шаруашылық үшін аса пайдалы демекпіз.
Назарбектің тек қана ауа-райын бақылаушы еместігін
əлгінде айтып кеткенбіз. Ол, сондай-ақ жер сілкіністері бо-
латын аймақты алдын-ала айтып отыратын жан. Оның бұл

көріпкелдігіне сенетін де, сенбейтін де адамдар жеткілікті.
Алайда, Тəжікстан, Өзбекстан, Армения жерлеріндегі, тіпті
ұзамай-ақ қояйық, өзіміздің Шығыс Қазақстан облысындағы
жер сілкінулерін алдын-ала хабарлағанда, шындығы керек,

құлақ аса қойғандар болмады. Оның үстіне, бұндай апаттың
нақтылығы тек бір күн қалғанда ғана анықталатын болған соң,
көп жерге хабарлап үлгеру де мүмкін емес. Дегенмен, Назар-

бек алдын-ала, ертерек-ақ хабарлап жүр. Мысалға, жер сілкіні-
сі болатындығын айтқан Назарбекке Өзбек ССР Ғылым ака-
демиясы Сейсмология институтының директоры, Өзбек ССР
Ғылым академиясының мүше-корреспонденті О.М.Борисов:

«Сіздің болмажымыңыздың дəл уақытында келетіндігі
қызықтырады, алайда дəл қай жерде болатындығын айт-
пауыңыз оның құндылығын кемітіп тұр», – жауап жаза-
ды. Ал, Назарбектің айтуынша, жер сілкінісінің дəл қай жер-

де болатындығын айна-қатесіз айтып беруге уақыты өте аз.
Ендеше өзіңіз ойлап көріңізші, сонау республикамыздың бір
түкпірі – Солтүстік Қазақстан облысындағы селолық жерде
тұрып жатқан адам бар-жоғы бір күннің ішінде қайда, кімге,

қалай хабар беріп үлгермек? Бұл – Назарбектің қазіргі тұрмыс-
тіршілігіне, əлеуметтік жағдайына орай өрбитін өз алдына
бөлек бір əңгіме.
Алматыдағы ауыл шаруашылығы институтын тəмамдап,

елде жұмыс істей бастағанына алты-жеті жыл болғанда ғана
Назарбек əдеттен тыс осындай іспен айналыса бастады. Алға-
шында қызық үшін өз жобасымен оның нəтижесін салысты-
рып қана жүрді, ешкімге сыр ашқан жоқ. Тек болжағандары

мен айтқандарының дəл келе беретіндігіне əбден көзі жеткен
соң ғана кең көлемге тарата бастады. Бұл 1980 жылдардың бас
кезі болатын. Содан бері оншақты жылдай уақыт өтті. Назар-
бек Күн мен Айдың қас-қабағын бақылаудан жалығар емес.

Қалай жалықсын, əрі қызықты, əрі өте қажетті іс.
Жер сілкінісі болатынын қалайша болжауға болады? На-
зарбектің айтуынша, жер сілкінісі басталардың алдында
жер қойнауында тектоникалық процестер жүзеге асады.

Жер сілкінісінің мұндай «жасырын» формасын алыстағы
Ай ə дегеннен сезіп қояды екен. Яғни, Жердің жіберген «ха-
бары» бойынша оның бетінде жарқыл пайда болады. Міне,
Ай бетіндегі осындай үлкен өзгерістер жердегі процестерге

күш қоса түседі де, нəтижесінде жердің діріл қағуы орын
алады.
Мұндай түсінік бұрын да айтылған. Ай мен Жерде бо-
латын кейбір құбылыстарды талдау жер асты дүмпулерінің

тікелей кінəгері Ай екенін көрсеткен. Ғалымдардың есебінше,
Закавказьедегі ең күшті жəне бүліншілігі көп жер сілкінулері
ай толысқан кездері болыпты. Бұл қорытындыға олар тоғыз
жүз жылға тарта уақыттан бергі табиғат құбылыстарының та-

рихи жазбаларын зерттеп барып келген.
Табиғаттағы тосын апаттардың болатындығын зерттеп біліп
отыру оның жұмыстарының бір бөлігі ғана десек, қателес-
пейміз. Назарбек мұнымен қоса, адамдар арасындағы түрлі

толқулардың (көтеріліс, т.б.) да болу мүмкіндігін шама-
лап отырады. Мұндай жағдайлардың себептері тек жер
бетіндегі пісіп-жетілген əлеуметік-экономикалық мəселе-
лер ғана емес, табиғаттың тылсым күші екендігіне өзімен

қоса, өзгелерді де сендіре білуде. Кавказ жеріндегі, Балтық
бойындағы елдердегі орын алып отырған түрлі жағдайларды
осындай күштің əсер етуінен деп түсіндіреді. Бұл мəселеде
оған «оттапсың» деп əңгіме нүктесін қоя салғысы келетіндер

де жоқ емес. Ол – ең оңайы. Ал, түсінуге тырысқан адам бұл
сөзде де шындықтың шырыны барын байқай алады. Ай мен
адам арасындағы байланысқа жоғарыда аздап қана тоқталып
өткен болатынбыз. Осы мəселеге ендігі жерде кішкене кеңірек

орын бере кеткеніміз жөн-ау. Айдың адам баласына қатты
əсер ететіндігін біздің халқымыз жақсы білген. «Айдың сəу-
лесі түспесін, пердені жауып жат», – деген сияқты сөздерді
естімеген адам аз болар. Айшалық ауруының да тікелей кінə-

гері жердің серігі екендігін халық білген жоқ дей алмаймыз.
Ғалымдардың зерттеуінше, жер бетіндегі адам қолымен жа-
салар қылмыстың көпшілігі Айдың толысқан кездерінде
жүзеге асып жатады екен. Мұндай ауыр қылмыстардың

екінші бір кезеңі жаңа Айдың тууына сəйкес келеді. Мұндай
жағдайлар, əсіресе, психикалық жағынан əлсіз адамдар ара-
сында жиі ұшырасады. Бұл Айға ғана қатысты жай. Енді
жалпы алып көрейік. Айдың толысуы, Күннің толқуы, басқа

жұлдыз, планеталардағы ерекше өзгерістер кей кездері бір
мезгілде болады. Осындай сəттері жер бетінде, адамдар ара-
сында үлкен-үлкен оқиғалар болып жатады екен. Назарбектің
зерттеуінше, жердегі үлкен өзгерістер 50 жəне 25,5 жыл

сайын қайталанып тұрады. Мысалы, 1812 жылғы Отан
соғысын алайық. Ендігі жерде оған 51 жылдан қосып көрі-
ңіз, 1863 жылғы Крепостнойлық правоның жойылуы, 1914
жылғы Дүниежүзілік соғыстың басталуы. Енді 25, тура-

сы 25,5 жылдан қосып көріңіз, 1939 жылғы екінші дүние
жүзілік соғыс... Міне, осылай жалғаса береді. 1990 жыл да
осындай өзгеріс-толқулар жылы болып отырғанын, шы-
нында да көрмей қалғамыз жоқ. Табиғат анамыздың адам

баласына осындай əсері əлі де 1 жыл бойына созылады деген
оның қорытындысын, тірі болсақ, көре жатармыз. Ал, Парсы
шығанағындағы соғыстың болу-болмауы екіталай болып
тұрған кездің өзінде, оның бізге «Соғыс міндетті түрде бо-

лады» деп кесіп айтуында да бір сыр бар шығар. Оның ай-
туынша, бұл соғыс Саддам Хусейіннің пайдасына шешілуі
мүмкін...

парақ қағазға түскен таблица тəрізді жазбасын ұсынғанды.
Бұл – менің бір жылға жасаған темірқазығым. Əзірге мұны
өзімнен басқа жан баласы түсінбейді.
Өз сызбаларының мəн-жайын ұғындырмақ болғанымен,

түкке түсіне алмағанымды оның өзіне де жасырмай айттым.
Əңгімеміз жер бетіндегі экологиялық апаттарға тірелгенде де,
ол қисынсыз сөз айтқан жоқ.

тердің де экологияның тууына үлкен əсері бар. Бір өзен-көл
суының тартылып, бірінің кемерінен ықпалы мол. Мəселен, өт-
кен жылдардағы Ереван, Спитак, Ашхабад, Астрахан, Волго-
градтағы, Иранның территориясындағы жер сілкіністерінің

əсерінен Каспий теңізі 5 метрге дейін көтерілді. Бұл процесс
əлі де тоқтауға тиіс емес. Аралға Каспийден канал жүргізу осы
есеппен алғанда орынды сияқты. Осыдан жиырма жыл бұрын
да Каспий дəл осылайша 20 метрге дейін көтерілген.

...Табиғаттың сырын біле түскен сайын, оның құпиясы
да еселене түседі ме, қалай? Ай мен Күнді бақылап отырып,
екінің бірі неге көріпкел бола бермейді? Демек, бұл жер-
де де құпия сыр жоқ емес. Бəлкім, аспан денелерін бақылай

білу ғана емес, олармен «тілдесе» білу де керек шығар. Осы-
ны өзім де түсінбедім. Назарбек те ұқтыра алмады. Бірақ
оған деген көңілімде иненің жасуындай да күмəнім қалмады.
«Құбылыстың себебін білген адам – бақытты адам» деген

екен Вергилий...
«Қазақ əдебиеті» газеті, 22 ақпан, 1991 жыл

қыздың қымсына айтқан сөзі көңілде жүрген ойдың ауыз-
ға алынуына себеп болды.
* * *
Бəлкім, сəл-пəл қиыса қоймас, сонда да болса, тіл ұшына

оралып тұрған жіп-сөздің басы ретінде «Бидайдың барар жері –
диірмен» дегенді айтып алғымыз келіп тұр. Адам да бір бидай,
жайқалып өсіп, бойындағы бар жемісін береді. Ақыр соңында,
диірмен өлімге мойынсұнады. Мұнымен не айтпақ дерсіздер,

заңды сұрақ. Ендеше, негізгі мəселемізге біз де көшейік.
Кеудеміздегі жұдырықтай ғана ет-жүрегіміз соғысын тоқ-
татпай, тұла бойымызды қыздыра, бүкіл тəнімізге нəр беріп,
ып-ыстық қанымыз қалыпты ырғағымен ытқып тұрғанда,

көпшілігіміз дін төңірегінде терең ойланып, бас қатырып
жатпаймыз. Алда-жалда ойлана қалсақ, шындығы керек,
мойындағымыз келмейді. Мойындағымыз да. Пікірталас атты
барлығымызға да жетіп-артылатын үлкен етекке жабыла жар-

масып, бүтін дүниенің дал-далын шығарамыз. Ақырында,
əрбіріміздің қолымызда кеткен бір-бір жапырақ шүберекті
ешбір қажетімізге жарата алмай, тиімді пайдаланбақ болған
күннің өзінде, өмір бойы тізеден, тіпті, тобықтан асып көрме-

ген аяқ киімімізді сүртіп тұру қызметіне жегеміз. Сонда шық-
қан нəтиже қайсы? Арғы ата-бабаларымыз тəңірлік дінге сен-

ді ме, христиан дініне кірді ме, ислам дінін қабылдады ма,
ол жағы тарихымызды білуіміз үшін, бəлкім қажет шығар...
Пікірталас алаңында қаншама ойнақтасақ та, бір нəрсенің басы
ашық та анық. Ол – əйтеуір бір дүниеге деген наным-сенім

жоқ халықтың болмайтындығы. Ерте қабылдадық па, кеш пе,
біздің халқымыздың ислам дінін мойындайтындығы жəне рас.
Ол айтылды да, айтыла алмай да келді, айтылып та жүр. Біздің
білетініміз – мың-миллиондаған үлгілі атеистеріміздің өздері

жарық дүниеден баз кешерде, тіпті кейбірі кəрілік атты үлкен
тұзаққа мойындары ілінген сəттен-ақ, жаратқан иені есіне ала-
ды, жалбарынады. Олай болмай қалған күннің өзінде, артында
қалған ұрпағы жаназасын шығарып, арулап, шариғат жолымен

жер қойнына жөнелтеді. Олай болса, бəріміздің көзімізге ап-
анық көрініп тұрған дүниенің бетін көлейгейлеп, перде тұтып
қайтеміз?!. Қайсыбірі демейік, дін болған, əзірге жойылмайды.
Дінсіздіктің неге апарып соқтырып жататындығы төңірегіне

аз айтылып жүрмегендіктен де, біз қазіргі таңда орын алып
отырған кейбір мəселелерге ат басын тірейік.
Соңғы жылдары «Жастарымыз бұзылып кетті, жасамай-
тын қылықтары қалмады. Осының бəрі де дінсіздіктен» де-

ген сияқты сөздерді екінің бірінің аузынан естуге болады де-
сек, асылық айтқанымыз емес. Қит етсе болды, əйтеуір, жас
ұрпағымызды, өзіміздің болашағымызды кінəлап, жағаларына
шап беруге əзірміз. Жəне де сол айтқандарымызға өзіміз сеніп,

иланамыз. Ал, «Жастарымыз неліктен солай болып кетті?» де-
ген сауалға келгенде, ұяты барлар төмен қарар, басқаларымыз
«суға кеткен тал қармайдыға» басып, түрлі себептерді судай
сапырып, қымыздай қылғытамыз...

Сонымен дінсіздікке жол берген кім? Əрине, уақыт, заман
дерміз, оған дауымыз жоқ. Ал, қайта құру басталғаннан бері не
бітіріппіз? Мешіттер салынуда. Құран тəржімаланып, жарыққа
шықты дерсіз, ол да жөн. Дегенмен, солардан жастарымызға

келіп кетіп жатқан пайда қане? Біздің де айтпағымыз осы төңі-
ректегі мəселелер болатын.
Айтыңыздаршы, қазіргі таңда дінді «таратушы насихатшы-
ларымыз» кімдер? Қып-қызыл саудагерлер! Сонау қиыр шетте-

гі Түркияда тұрып жатқан бауырымыз Халифа Алтайдың қазақ
тіліне аударған «Иманшартты» дап-дайын күйінде көшіріп ба-
сып, əр данасын 25 сомнан сатып жүрген жандарды басқаша
қалай айтуға болады? Мұны дінді сыйлаған имандылардың

ісі деп кім айтады? Уақыт ағымын, замана қажеттілігін бағып
отырған, елден бұрын əрекет етіп, пайдаға белшесінен батып
қалуды ғана армандаған адамдар осылай жасайды. Əлгі, са-
тып жүрген «Иманшартты» көрдік. Кітаптың сапасы төмен,

мұқабасы да жұп-жұқа. Бір-екі жылға шыдаса шыдар, онан ары
айту қиын.
Шүкір, бұл күнде үлкеннің де, кішінің де көзі ашық, көкірегі
ояу. Дінді насихаттайсыз ба, əлде кері үгіт жүргізесіз бе –

бəрібір, ертегідей елпең қағып, жорға жүріспен ілесе кетпей-
ді. Иə, соқыр сенімнің заманы өткелі қашан, не айтсаңыз да,
көңіл төрінен түсіп көрмеген кішкене таразысына салып бай-
қайды. Мəселен, мектептерді айтпай-ақ қоялық, жоғары оқу

орындарында ертеден-ақ атеизм пəні өтіледі. Алайда, оқу орнын
бітірген елдің бəрі діннен безіп жатқан жоқ. Ендеше, бұл пəн
біржақты мақсатта оқытылмай, ислам ілімін тану тұрғысында
да лекциялық курстар ұйымдастырылса. Сондай-ақ, оқушылар

мен студенттерді мешіт жұмысымен таныстырудың да, апа-
рып көрсетудің де зияндығы бола қоймас деген ойдамыз.
Мешіт демекші, дін атаулыдан мемлекеттік құрылысымызға,
жалпы қоғамға пайда түссе түсер-ау, ешқандай да залалдың

тие қоймайтындығын білеміз. Солай бола тұрып, дініміздің
қасиетті орындарының бірі саналатын мешіттеріміздің қыз-
метін қарыштап дамып бара жатқан қазіргі заманымызда
күнделікті қоғамдық өмірімізден бөліп, белгілі бір шеңбер

көлемінде тұйықтап тастағанбыз. Ертеден қалыптасып қалған
соң ба, қалың көптің түсінігінше, мешіт тек құран, намаз оқы-
латын орын. Көп жағдайда солай болып жүргендігі, ара-тұра
ғана өлім-жітімнің, тағы да басқа аз көлемдегі істердің айна-

ласынан ұзай қоймайтындығы рас та. Өйткені, қасиетті орын-
ды қоғамдық өмірімізге, күнделікті тұрмыс-тіршілігімізге
араластырғымыз келмей, ат-тонымызды ала қашамыз. Ашып
айтсақ, қанша түсіністікке қол жетті дегенмен, мемлекетіміз

мешіттен, мешітіміз мемлекеттен іргесін аулағырақ ұстағысы
келетін секілді. Сонда осы екеуінің қажет жерінде жұптаса,
қажет емес жерінде жеке-дара жұмыс жүргізуіне болмас па
екен? Біздіңше, болатын секілді, қисынға келер тұстары аз емес.

Тек, мұндай күрделілірек мəселелерді жүзеге асыруда (біздің
еліміздің ешбір жерінде əзірге орын алып отырмағандығы-
нан) батылымыздың жете қоймайтындығы ғана аяққа орал-
ғы болары шындық.

Біле білген адамға əрбір ұлттың ұлттық қасиетін жоймай, өз
өзгешелігін, ұйыған айрандай бірлік, ұйымшылдығын сақтап
отыруы олардың наным-сеніміне, дəл айтсақ, дініне ерекше
байланысты. Бұл мəселені, əсіресе, қазіргідей коммунизмнің

болашағы көмескілене, сағымға айналған, капитализмнің ауы-
лына ат шаптыруға батылдығымыз жетіңкіремей жатқан уақыт-
ша идеологиялық тоқырау кезінде, халықтың басын біріктіру
шаруасы аса зəрулікке ұшыраған шақта қолға алғанның ар-

тықтығы жоқ сияқты. Бұл əңгімемізде тек мұсылман діні
төңірегінде сөз қозғағанымызбен, көтеріліп отырған мəселе-
лер барысында христиан дініне сенушілер үшін де түрлі іс-
шаралар атқаруға болады.

Сонымен, мешіттердің жұмысын қазіргі өмірімізбен астас-
тырудың қандай жолдары бар деген нақты мəселеге көшейік.
Ол үшін астанамыздағы жалғыз мешітті мысал ретінде алайық.
Біздіңше, жобасы жасалынып, енді салына бастауын күтіп

отырған жаңа мешітті шартты түрде үш үйге бөлуге бола-
тындай. Оның бірінші, негізгі үйі осы күнге дейінгі мешіттің
атқарып келген ісін атқарады (медресе де соның құрамында).
Екінші үйіне қазіргі таңдағы азаматтардың хал актілерін

(ЗАГС) тіркеп отыратын мекеменің қызметі жүктеледі (əрине,
мұсылмандар үшін). Үшінші үйі шақыру бойынша қайтыс
болған адамдарды жерлеу рəсімі мен балаларды сүндетке
отырғызу, тағы басқа ірілі-ұсақты шаруалармен айналысады.

Мешіттегі бүкіл қызметке кім көрінген емес, дін жолында жүр-
ген азаматтар мен қыз-келіншектер алынуға тиіс. Ендігі жерде
болашақ мешіттің осы екінші жəне үшінші үйлеріне орай өз
пікірімізді түсіндіре кеткенді жөн санап отырмыз. Яғни, біздің

осы күнгі хал-жағдайымызға байыппен қайта бір назар салып,
ой елегінен өткізейік.
Қазіргі таңда дүниеге іңгəлаған баламен бірге құжат атты
бір жапырақ қағаздың да ере келетіні баршаңызға аян. Араға

екі-үш күн салып, əлгі қағазбен АХАТ-қа (ЗАГС-ке) қарай
шапқылаймыз. Сол АХАТ-ымыз мешіттің екінші үйінен орын
алар болса, жарық дүниеге келіп жатқан мұсылман балалары-
ның жеке тізімі дап-дайын болып шыға келер еді. Баланы туу

туралы куəлігін əкесіне салтанатпен табыс ету – мешіттің
беделін түсіре қоймас деген ойдамыз.
Əдетте, жас бала, не жеті, не тоғыз жасқа толғанда, сүндетке
отырғызылады. Мойындауымыз керек, қала жұртшылығы үшін

бұл да оп-оңай жүзеге аса салар шаруа емес. Бұл орайда əркім
əрқандай жолмен түрлі іс-əрекет жасауға мəжбүр болып жата-
ды. Оның үстіне, сүндетке отырғызылған балалардың тізімін
бір орталыққа жинап жатқан да ешкім жоқ. Ал, бұл тізімнің

əлеуметтік зерттеу мəселелеріне де тигізер пайдасы аз болмасы
белгілі. Негізі, халқымыздың үрдісі бойынша, ер бала сүндетке
отырғызылған күннен бастап мұсылман қатарына өткен бо-
лып саналады. Ендеше, бұл мəселеге атүсті қарағанша, қала

жұртшылығын əрі-сəрі күйге түсірмей, мешіттің жанындағы
үшінші үй қызметкерлерін талапкерлердің шаңырағына жібе-
ріп, жас бала аяғынан тұрып, шауып кеткенше жауапкер етіп
қойған орынсыз емес сияқты. Əрине, мұндай істердің барлығы

да белгілі бір мөлшерде ақы алу арқылы жүзеге асырылады.
Негізгі мəселе – мешіттегі мұндай жауапты жұмыстарға тек
діндəр болып қоймай, арнайы мамандықты меңгерген (өзінің
атқарар ісіне орай) жандар орналастырылуы қажет.

Тағы бір үлкен мəселе – жастардың үйлену тойы. Қазіргі
үрдіс қандай? Жас жұбайлар, ең алдымен, некеге тіркелу той-
ын өткізеді. Қызыл-жасылды гүлге оранған жұбайлар Неке са-
райына бір ай бұрын өтініш беріп жүріп, азды-көпті шығынмен

(аз дегеніміз артықтау-ау), қолдарына «Ендігі жерде ерлі-
зайыптысыңдар» деген қатырма қағаз алып шығады. Ортақ
шаңырақтың отын тұтатып, өле-өлгенше бірге тұрып өтсең

де, қолыңдағы əлгіндей қатырма қағазсыз ерлі-зайыпты де-
ген атқа ие бола алмағандықтан да, қазірде қосылмай тұрып,
қағазды əзірлеп алуға машықтанып алғанбыз. Бірақта, біздің
айтпағымыз бұл емес. Екі жастың басын қосқан қатырма қағаз

алу рəсімі біткен соң, ауылдағы той өтеді. Мейлі, ауылда, мейлі
қалада болсын – бəрібір, қайтадан неке қию (мұсылманша)
тойы болады. Жасырып керегі не, жас жұбайлар бұл арада
да шығындалмай қалмайды. Жарайды, үлкен бақыт тойында

ақша есептемей-ақ қояйық. Дегенмен, екі рет неке қидырып
жүріп алғаның жалғыз əйел... бір түрлі ыңғайсыз секілді.
Оның орнына, екі жастың əрі неке қидыруы, əрі қатырма қағаз
алуы бір ғана орында – мешітте жүзеге асса, қабырғасы құлап

қалар дейсіз бе? Алғашында ыңғайсыздау көрінгенмен, түптің
түбінде барлығымыз да үйреніп кетеміз. Көп болса, арақ пен
шарап мешіттен шыққан соң-ақ ішілер... Бұл айтқандарымыз
жер-жердегі Неке сарайын жауып тастау керек деген сөз емес.

«Современный» үйленгісі келгендерге ешқандай да тосқауыл
жоқ. Тек, мешітте де ресми түрде неке қию ісі жүргізіліп жат-
са, ол заңды деп табылса болғаны.
Мешіт жанындағы үшінші үйдің атқарар бір ісі – жас ба-

ланы сүндетке отырғызу жайында жоғарыда айтып кеттік.
Жарық əлемнің қызығын артқа тастап, дүниеден озған жандар-
дың жаназасын шығарып, арулап қою, оның жетісінде, қыр-
қында, жүзінде, жылында қатынасып, құран оқу жəйлері де

сол үй қызметіне жатса, қалалықтарға тигізген үлкен пайдамыз
болмақ.
Иə, оң мен солына байыппен қарап, бүгінгі өміріміздің
күнгейі мен көлеңкелі көріністерін қатар сарапқа салған

адам өз жемісіміз – жастарымыздың мінез-құлық, жүріс-
тұрысын кінəлай кетуге асықпайды. Өйткені, дін төңірегінде
сөзіміз бен ісіміздің қабыспай жататындығы оларға да əсер
етеді. Жоғарыдағы бір сөзімізде наным-сенім жоқ халықтың

болмайтындығын айтқан едік. Сол пікірімізді бір жоққа шы-
ғарса, өзіміз тəрбиелеп, наным-сенімін жоғалтқан жастары-

мыз ғана шығара алады. Сондықтан да, мешіт жұмысын жаңа
бір қырынан ұйымдастыру, оның беделін көтеріп, бүгінгі сан-
салалы тіршілігімізге араластыру – қажет-ақ нəрсе. Дінді заман-
ға бейімдейміз бе, əлде заманымызды дінге бұрамыз ба, ол ара-

сын ашып айту қиын. Білетініміз – діни идеология мемлекеттік
құрылысты, оның басқару аппаратын жоққа шығаруға тырыс-
пайды, қайта сол ел бірлігінің, тыныштығының сақталуына
үлес қосады. Кім қайда жүрсін, қандай қызмет атқарсын – бəрі-

бір, бұл жалғанның қызығы таусылмай тұрмайды. Əңімені ба-
сында айтып кеткен диірмен-өлімге, əйтеуір бір табан тіреуге
мəжбүрміз...
Егеменді ел ретінде, республика жұртшылығының наным-

сеніміне, құрметпен қарап, қолдау көрсету үкімет тарапынан іс
жүзіне асып жатса, нұр үстіне нұр болар еді.
* * *

жатса, мешітке əлі та-ла-ай барасың...
«Қазақ əдебиеті» газеті, 19 көкек, 1991 жыл

Тарих та – бір үлкен сахна, айқара ашылған перделерінен
гөрі, қымтала жабылғандары не көз ұшында көрінбей қал-
ғандары тым көп. Үлкенді-кішілі əрбір пердені батыл ашып,
арғы бетіндегі «қойылымнан қалған» оқиғалар мен тұйыққа

тірелген тағдырларды халыққа таныстырып отыру – əрбір
зиялы азаматтың борышы. Осындай бір кіші перденің арғы
жағына қазақ халқынан шыққан тұңғыш право магистрі, ірі заң
қызметкері, алаштың ардақты азаматының бірі Жақып мыр-

кейбір қырлары «жасырынған» болатын. «Ақталған аза-
маттар жайында жазып, оқырманды таңдандыра алмай-
сың», – деген бір əріптесімнің ақылы аз ғана кібіртіктен-
діргенмен, халқымызға опа бере қоймаған қос бірдей қоғамдық

құрылыста да өзінің басын өлімге байлап, бойындағы барлық
күш-қуатын, зерделеп жинаған шапағаты мол ілім-білімін
туған елі үшін арнап өткен арыстай азамат жайында бар
білгенімізбен оқырман қауымды таныстыра кетуді де пары-

зымыз санадық.
Соңғы жылдарымыздың мақтаныш кітабында қалдыратын
кіп-кішкентай ғана оқиғасының бірі болар – Қазақстанның
Ресейге өз еркімен қосылғаны-қосылмағаны төңірегінде алты

алаштың баласы болып «шу» көтеріп жатырмыз. Бұл – ерте ме,
кеш пе – нақты ақиқатын, соңғы түйінін қажет етер мəселенің
бірі болып əлі де қалып отыр. Кейде біз тарихи деректер
дейміз де, кезінде кейбір жағдайларға байланысты (бірінші –

саяси, екінші – экономикалық) лажсыздан жасалған, іске асуға
мəжбүр еткен, ат төбеліндей аз ғана топтың ақыл-ойымен
жүзеге асқан шараларды тілге тиек етуден жалықпаймыз.
Жарайды, тарихи деректің аты, тарихи дерек делік, дегенмен

қулығы мен сұмдығы көп, қылт еткен қуанышының астын-
да ғасырларға жетерлік қайғысы, жылт еткен жұбанышының
астарында жүз жылдық жамандығы бой көрсетпей, бұғып
жатқан сол бір оңы мен солының, ақ пен қарасының ара-жігін

ажырата алмас тайғанақ тағдырлы қысылтаяң кезеңде əліпті
таяқ деп білмейтін жалпы халықтың, кең даланың құнарлы да
шүйгінді жерлерінен байқап көшіп, талғап қонатын халықтың,
өмір бойы ата-тегі мекен қылған атажұрты мен кіндікжұртын

өзге елдің құзырына өзінің еркімен бере қойған кезі бұрын-
соңды мұра боп қалған, тарихи құжаттардың ешбірінде кез-
десе қоймапты. Қаншама жерден нешетүрлі дəйектер мен дə-
лелдер келтіруге тырысайық, бəрібір – бос сөз. Қара жердің

ғана қайырымын көріп өскен қазақ халқы үшін жер дауы
өзге талас-тартыстың ішіндегі ең ірі мəселесінің бірі болған.
Қарамағында қаймағы бұзылмаған, құнарлы жер-суы болған

жақұт жағалы, жал-жаялы жалқы жұртты қоспағанның өзінде,
еншісіне тиген титімдей жерді тəлтіректей басқан, тайғақ та-
банды тақырлардың өзі қасық қаны қалғанша қорғап өткен.
Ендеше, ғасырымыздың басынан бастап қалыптасып қалған

құрғақ та жалған сөздермен өз-өзімізді шатастырудың реті
жоқ...
Əу бастан-ақ түлкімінез танытқан патшалы Ресейдің мы-
сық-мақсат саясаты қазақ жерінде дүрілдеп жүзеге асқан сай-

ын тұрғылықты қалың бұқараның мойнына ілінген қыл шыл-
быр кең сахарада серілік құрып, еркін өскен елдің тынысын
тарылта түсті. Өткен ғасырдың соңы мен үстіміздегі ғасырдың
басында екі бірдей билеуші тапқа қатар жем болған қара

халықтың ашу-ызасы мен наразылығы орыс пролетриатының
революциялық қозғалысына тұспа-тұс келді. Шындығында,
тұспа-тұс келіп қана қойған жоқ, таудай-таудай толқындары
тулай аққан екі бірдей екпінді өзен бір арнада түйіскен бола-

тын. Осы кезеңдегі халықтың ауыр халі мен ақ патша жүргізіп
отырған құйтырқылы саясаты көкірек-көзді қаншама адамға
ой салып, қиын да жауапты ізденіс жолына түсірді. Дəл осы
тұста қазақ аспанында жан-жағына жарық-нəрін сепкен шағын

ғана шоқжұлдыз жарқырай көрінген болатын. Бұл шоқжұлдыз
Əлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мұхаметжан Ты-
нышпаев, Халел мен Жанша Досмұхамбетовтер сияқты халық-
тың абзал перзенттерінің тізбегі еді. Осынау шағын көштің

бел ортасынан Əлихан Бөкейханов пен Ахмет Байтұрсынов-
тың сенімді серігі, мақсаттас досы, тұлғалы заң қызметкері
Жақып мырза Ақбаев орын тапты.
Қалыптасып қалған дағдымыз бойынша біз, мейлі кім жай-

ында айтпайық, «Ресей жеріндегі революциялық қозғалыс
көзін ашты» деген тіркесті жиі қолдануға тырысамыз. Мұны,
əрине, жоққа шығарғалы отырған да ешкім жоқ делік. Деген-
мен, осы тұрғыда өрбіген əрбір əңгімеде бір абзал болар еді.

Оны түсініктірек етіп жеткізу үшін «Ресей пролетариаты мен
қазақтың жалаңаш кедейлері арасындағы ара-салмақ қандай

еді?» деген сауалдың айналасында толғанып көрелік. Орыс
пролетариатына сол кезеңде не керек еді? Оларды, əрине,
жұмыстың ауырлығы, алым-салықтың көптігі, еңбекақының
аздығы сияқты негізінен, барша жұртқа тəн келетін қиын-

дықтар толқытты. Олар сол себепті де үкімет билігін өз
қолдарына алып, өздерінің тұрмыс-тіршілігін түзегісі келді.
Сыртқы сипатында ғана өзгешеліктер болмаса, бұл мақсат
барлық халықтың жалаңаштарына тəн болатын тіпті, таптық

айырмашылығымыз жойылды деген догмалық пікірге та-
бан тірегенімізге жетпіс жылдан асқан қазіргі қайта құру за-
манымызда да сол біз айтқан мақсат жетегінде жүргендер
жетерлік секілді. Дүкен сөрелерінде ешнəрсе жоқ, бар болған

күннің өзінде қолы жете қоймайтын, тұрмыс-күйі нашар,
ақысы аз, азабы көп еңбектен жүрегі айнитын халықтың қа-
зіргі халі революцияға дейінгі кезеңдегіден əлдеқайда алда
дегенді айтудың өзі ыңғайсыз. Қоғам дамуының арасындағы

арасалмақты ескеретін болсақ бəлкім, екі замандағы хал-
жай теңесіп те қалар). Ал, қазақ жұртына не керек болды?
Тұрмыс-тіршіліктің қиындауы, жалпы жағдайдың нашарлауы,
еселенген алым-салық жəйі, т.б. мəселелердің бəрі де бір ға-

на – əлеуметтік-экономикалық мақсаттың аясына сыйып кетті.
Осы жайлардың орыс пролетариатымен тізе қостырғанын,
ешбір пенде жоққа шығармаса керекті. Ал, қазақ үшін бұл
бір ғана қайғы болатын. Патшалы Ресей қазақ халқының ба-

сына əлеуметтік-экономикалық ауыртпалықтар əкеліп қана
қоймады, сонымен бірге психологиялық жағынан да үлкен
соққы берген-ді. «Өзге жұртта сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан
болып жүру» құқынан да айырылып қалды. Ұлтарақтай жер

үшін қанға қан, жанға жан алатын елдің өрісі тарылып, жердің
ең шұрайлы мекендеріне келімсек крестьяндар орналаса баста-
ды. Өзінің кіндік қаны тамған туған жерін сырттан келгендер
тартып алып жатса, шындығын айтыңыздаршы, оны кім дос,

тамыр санамақ?! Қолдарынан келер қайран жоқ, амалсыздан
дос атады, тату тұруға тырысты. Қарапайым халқымыздың
ел билеушілеріне ғана емес, патша ағзам басқарған аппаратқа
деген ашу-ызасы, қанында қайнаған наразылығы орыс про-

летариатына қарағанда екі есе көп болғандығын осыдан-ақ
байқауға болады. Осындай қиын-қыстау жағдайдың негізгі бір
орталығына айналған қазіргі Қарағанды облысының Қарқаралы
ауданында туып-өскен (1876 ж. туған) бүгінгі əңгімеміздің

кейіпкері жасынан-ақ өнер-білімге құштар, əділдіктің ақ жібін
кесе аттап өтпейтін болып ер жетеді. Туған халқы басынан
өткеріп отырған үлкен-үлкен ауыртпалықтарды, сол кезеңдегі
саяси əлеуметтік қозғалыстың мəн-мағынасын 1903 жылы

Санкт-Петербург университетінің заң факультетін алтын ме-
дальмен тəмамдаған зерделі жас Жақып мырза Ақбаевтың
сезіп білмеуі, түсіне алмауы мүмкін емес те еді. 1905 жылғы
революция да көкірегі ояу, көзі ашық Ақбаевтың халық үшін

күрес жүргізу талабын ұштай түсті. Үлкен мақсат жолын-
да қол ұстаса бірге жүретін пікірлес серіктерін тапты. Қазақ
еңбекшілерінің
саяси-экономикалық

талап-тілектері
бай,
феодал, билерінің патшаға қойған талаптарынан əлдеқайда
кең мағыналы болатын. Еңбекші бұқараның мұң-мұқтажын

жоқтаған алдыңғы қатарлы зиялы қауым өздерінің петицияла-
ры мен көпшілік алдында сөйлеген сөздерінде алым-салықтың
көбеюіне, билеуші тап өкілдерінің озбырлық іс-əрекеттеріне,
ал негізінен жаппай қоныстандыру саясатына батыл да

ашық қарсылық білдірді. Осындай прогрессивті қозғалысты
ұйымдастырушылардың бірі Жақып мырза болды. Ол уни-
верситет қабырғасында жүрген сəттен бастап-ақ өзінің саяси
көзқарасын қалыптастыра бастаған еді. Патшалық самодержа-

виеге қарсы үгіт-насихат жүргізген түрлі астыртын ұйымдар
мен топтардың іс-əрекетіне араласа жүріп, Ж.Ақбаев өзінің
ой-пікір мен жеке көзқарасын баспасөз беттерінде де жария-
лап жүрді. Осындай публицистикалық мақалаларының бірінде

ол халықтың əлі де ескі тəртіп жолымен жүруін қалайтын
жүгенсіз күштердің əділдік атаулының үнін шығармай келе
жатқандығын айтып:
«Менің бағы жанбаған сорлы халқымның бірге бастан

кешірген жазғы тұрмысын бақылауым салық төлеудің
жаңа, прогресті түрлерін кіргізген жағдайда ғана жеке

бас бостандығына жəне тікелей қаналған қырғыздардың
(қазақтардың – Ə.Ə.) тұрмыс-күйін аз да болса жақсартуға
қызмет еткен болар еді», – деп жазады.
Санкт-Петербург университетін тəмамдаған соң, Жақып

мырза 1905 жылдың күзіне дейін Омбы сот палатасында
жұмыс істеді. Алайда, ол патшалық сот палатасына емес, бұл
кезеңдерінің бəрінде де ел теңдігі, бостандығы үшін қызмет
етті. 1905 жылдың маусымында Қарқаралы уезіндегі Қоянды

жəрмеңкесінде жазылып, соңына 14,5 мың адам қол қойған
əйгілі петицияны ұйымдастырып, патшаға жолдаған Ақбаев
деген пікір айтылып жүр (қараңыз: «Орталық Қазақстан»
газеті, 1990 жыл, №13 – 15). Бұл, шынында да шындыққа жа-

насатын сияқты. Бұрыннан-ақ қазақ жерін отарлап, халқын
орыстандыру секілді патшалық Ресейдің өктемдік саясатын
əшкерелеп, оған қарсы үгіт-насихат жүргізіп жүрген, сондай-
ақ Əлихан Бөкейханов пен Ахмет Байтұрсыновтай абзал аза-

маттармен пікірлес дос болып, бір мақсатта күрескен адамның
мұндай ірі оқиғадан қалыс қалуы қисынға келмесе керек-ті.
Кезінде патша өкіметіне үлкен үрей тудырған петицияны заң
тəртібіне түсіріп, нақты да дəл сөздермен түсінікті етіп жазу-

да қазақтың ең алғашқы сауатты да беделді заң қызметкерінің
ой-пікірі, ұсынысының қажет екендігін дəлелдеп жатудың өзі
артықтық ететін секілді. 1905 жылдың 29 қазанындағы Ом-
бы сот палатасының жалпы жиналысының шешімі бойынша

Ақбаевтың жұмыстан кетуі де, кім біледі, бəлкім, осындай оқи-
ғалардан соң жүзеге асқан болар. Мұны: «саяси көзқарасыма
байланысты юстиция органдарынан жұмыстан шығарылдым»
деп «Степной край» газетінде оның өзі де жазған болатын (1905 ж.,

9 қараша, №235). Əрине, біз бұл жерде Ж.Ақбаевтың өзге де
революциялық толқуларға, демонстрациялар мен митингілерге
қатысқандығын ұмытып отырғанымыз жоқ. Мəселен, ол 1905
жылдың 17 қазанында шыққан патша манифесінің хабарла-

нуына орай 19 – 20 қазан күндері Омбыда өткен демонстрация-
ға қатысып, сөз сөйлеген болатын. Қара халықтың казактар-
мен қақтығыста бекер қырылып қалатындығын түсінгендіктен

де, бұл жердегі оның сөзінде бейбіт демонстрацияға шығуға
шақырған пікірі басымдау болды. Сондықтан да, тек осы ми-
тингіде сөз сөйлегені үшін ғана оны аяқ астынан Омбы сот
палатасындағы қызметінен қуылды дегеніміз негізсіз сияқты.

Дəрежелі қызметтен қудалануы Жақып мырзаны алған бетінен
қайтара алмады, ол өзінің ұстанған мақсатына жету жолында
қайсыбір қиындық болса да, көріп алуға бел буған болатын.
Белгілі бір аралықта берілген баспасөз бостандығын пайдала-

нып, патша үкіметінің отаршылдық саясатын, басқару аппа-
ратын өткір сынға алған мақалалар жазды. Сондай-ақ туған
халқы арасында үкіметке қарсы үгіт-насихат жұмыстарын
үзбей жүргізіп отырды. Қарапайым халықтың арқасында күн

көріп келе жатқан үстем тап өкілдерін сынай келе: «Азамат-
тар! Мұндай жағдай тек Қарақарлы уезінде ғана орын алып
отырған жоқ, онан асып түсетін де уездердің бар екендігіне
айғақ бола аламын», – деп жазды «Қарқаралыдан хат» атты

мақаласында («Степной край» газеті, 15 желтоқсан, 1905 жыл).
Қазақ еңбекшілерін тонап-қанаудағы уез əкімшілігінің қазақ
бай-болыстармен арадағы өзара байланысы мен өзара бағы-
ныштылығын, бірге жүргізіп отырған іс-əрекеттерін түсіндіре

біледі. Отаршылдық жүйенің реакциялық сипатын қанық
түсінген ол бар күшін «саяси бостандық» сөзінің мəн-мағы-
насын еңбекшілерге ұғындыруға жұмсайды. Бұл орайда
Жақып мырза баспасөз беттерін ғана пайдаланып қоймай, со-

нымен бірге, елдегі саяси жағдайды түсіндіруде, көпшілік ара-
сына барып, ауызекі үгіт жұмыстарымен айналысуды да ұмыт
қалдырмайды.
1905 жылғы 15 қарашада Қарқаралы қаласында патша мани-

фесімен танысуға арналған үлкен демонстрация өтеді. Ж.Ақ-
баев осы демонстрацияны ұйымдастырушылардың белді бірі
болып, патша манифесін қазақ тіліне аударып берді. Митингіге
тек қана қазақтар емес, татарлар мен орыстар да қатысқан бо-

латын. Жергілікті уез бастығының генерал-губернаторға жаз-
ғанындай, бұл демонстрацияға қатысушылар «Полиция жой-
ылсын!», «Крестьян басшылары жойылсын!» деген талап-
тілектермен қала көшелерінде кеш түскенше жүрді (Қазақ

ССР Орталық Мемлекеттік архиві, 64-қор, І-тіркеме, 1144-
іс). Омбы қаласында өткен демонстрациядағыдай емес, бұл
жолы Жақып мырза нақты да батыл сөйлеп, патша манифесін-
де айтылған бостандықты халықтың өзі іске асыруы қажеттігін

айтады. Демонстрацияны ұйымдастырушылар (ішінде, əрине,
Ақбаев та бар) осы митингіге қатысушылар атынан Минис-
трлер Советі төрағасына Витте-телеграмма жолдайды (бұл да
сонда). Онда олар патша үкіметінен саяси бостандықты жүзеге

асырып, жексұрын чиновниктерді алып кетуді талап етеді. Бұл
телеграммаға жауап ретінде Ішкі істер министрлігі Семей гу-
бернаторына ешбір талапқа бағынбау керектігін айтып хабар-
лайды. Осының өзі халыққа патша манифесінің тек қана алдау,

көзбояушылық екендігін ұғындырды.
Ел арасында, баспасөз беттерінде халықтың сана-сезімін
ояту мақсатында жиі бой көрсете бастаған Ж.Ақбаевқа да патша
өкіметінің құрығы жетпей қоймады. Патшаға қарсы көтеріліс

ұйымдастырушы ретінде өтірік-шыны аралас бірнеше жала
жабылып, 1906 жылдың тамызында Омбы сот палатасының
көшпелі сессиясында оның ісі қаралады. Алайда, юридикалық
білімі мол Жақып мырза өзіне тағылған əрбір айыпқа орнықты

да нақты дəлелдермен жауап беріп, сот палатасының мүшелерін
амалсыздан өзін ақтауға мəжбүр етеді. Патша əкімдерін
қоқан-лоққысы оның күресін үдетпесе, қажыта алмайды. 1907
жылдың маусымында Қоянды жəрмеңкесінде Жақып мырза

келімсектерге жер бөлу комиссиясына Мемлекеттік Думаның
рұқсатынсыз бір қарыс та жер бермейтіндіктерін, бұл жолда,
өлу қажет болса да, барыншы қарсыласатындықтарын айтады.
Қырағы көзді патшалық үкімет бұл жолы да мүлт жібермеді.

Патша үкіметі мен Уақытша үкімет кезінде қудаланып
қана қоймай, Жақып мырза Кеңес өкіметі орнаған соң да
түрлі жаланың құрбаны болды. 1919 жылы Кеңес өкіметін
жақтағаны үшін колчактық əскери дала соты оған ату жазасы-

на үкім шығарады. Алайда, дала сотының бұл үкімі не себеп,
болғаны нақты белгісіз, əйтеуір күшіне енбей қалады. Кейіні-
рек, ақ гвардияшылар талқандалып, Кеңес үкіметі толық билік-
ке ие болғанда Ж.Ақбаев мемлекеттік деңгейдегі түрлі жауап-

ты қызметтерде жұмыс істейді. Мəселен, 1919-27 жылдар
аралығында Семей губревкомының құрамында заң бөлімін бас-
қарса, 1927-28 жылдары Сырдария округтік адвокаттар кол-
легиясының мүшесі болады. Қуғын-сүргінді күндердің бəрі де

артта қалғандай болып, халқы үшін енді ғана бар күш-жігерін
жұмсап, еңбек ете бастағанда, ел ішін өрттей жайлаған репрес-
сия науқанының жалынына күйді. 1929 жылы жалған айып-
тар тағы да жағадан алып, Воронежге жер аударылады. Алай-

да, 1934 жылы ауруының асқынып, еңбекке жарамсыз болып
қалуына байланысты түрмеден босатылады. Алаштың асыл
азаматы Алматыға оралған сол жылы əділдік таппаған күйде
науқастың салдарынан көз жұмды. Тек соңынан ғана, жекебас-

қа табынушылық айыпталып жатқан кезеңде, 1958 жылдың
28 ақпанында Қазақ ССР Жоғарғы Сотының Қылмыстық
істер жөніндегі сот коллегиясы оны толық ақтап шықты.
Жақып мырзаның революциялық еңбегі жөнінде жазылған

еңбектер қазірде бірен-саран ғана болып отыр. Ең алғаш ол
туралы Б.Сүлейменов пікір білдірсе, онан кейін Ақбаевтың
қызы, доцент, марқұм А.Жақыпова мен Ғ.Сапарғалиев (қазіргі
Қазақ ССР Ғылым академиясының мүше-корреспонденті)

бірлесе отырып, адал азамат жайында зерттеу еңбектерін
жазды. Былтырғы жылы «Орталық Қазақстан» газетінде та-
рих ғылымдарының кандидаты Рамазан Сағымбеков көлемді
мақала жариялады. Ж.Ақбаевтың аты-жөні, өмірбаяны 1989

жылы шыққан Қазақ ССР-інің қысқаша энциклопедиясында,
1990 жылы шыққан «Қарағанды жəне Қарағанды облысы» де-
ген энциклопедиядан орын алған. Қазірге осы болып тұр.
Ж.Ақбаев қазақтың əдет-ғұрып заңдарын, соның ішінде семья-не-

ке правосын зерттеп, баспасөз бетінде көптеген публицистика-
лық материалдар жариялады. Бұл орайда оның Орыс геогра-
фиялық қоғамының Семей бөлімшесінің жазбаларында 1907
жылы жарық көрген «Қазақтардың қатардағы правосы, оның

ішінде семьялық-неке правосы» деп аталатын еңбегін де айта
кеткен жөн. Оның бұдан басқа да əдет-ғұрып, салт-дəстүр жай-
ында жазған еңбектері баршылық. Осылардың бəрін жинақтап,
жеке кітап етіп шығару кезек күтпес игі істің бірі болар еді.

Өмірінің соңына дейін өзінің туған халқы, ата-мекені үшін
жан аямай күресіп өткен қоғам қайраткері, үлкен публицист,
ұлтымыздан шыққан тұңғыш право магистрі Жақып мыр-
за Ақбаевты мəңгілікке еске қалдыру – кейінгі ұрпақтың па-

рызы.
«Қазақ əдебиеті» газеті, 2 тамыз, 1991 жыл

Жетпіс жыл бойына жат жетекке ерген тарихымыздың
доңғалағы өз жолын тапқалы бері де, шүкір, аз жұмыстар
жасалып жатқан жоқ. Ұлы даланың шаң астында қалған
ұланғайыр тарихы ептеп болса да ел назарына ұсынылуда.

Еліміздің үлкенді-кішілі барлық баспасөз орындары бұл
орайда, əрқашандағыдай, алдыңғы лектен көрініп келеді.
Өткен тарихымызды қайта тірілту мəселесімен бүгінде
тек зерттеуші-тарихшыларымыз ғана емес, сондай-ақ əр-

түрлі саланың мамандыр да, жекелеген адамдар да қы-
зыға айналысып отыр. Таяуда Торғай облысы тұрғын-
дарының сұрауы, сондай-ақ, Жанкелді ауданының əкімі
Жақан ҚОСАБАЕВТЫҢ жеке өтініші бойынша Қазақ-

стан Суретшілер одағының мүшесі, мүсінші Тілеуберді
БИНАШЕВ Абылай хан мен Шақшақ Жəнібектің мүсін-
дерін жасап шықты. Осыған орай газет тілшісінің мүсін-
ші жайлы, жалпы, өнер... өмір жайлы ой-толғауын назар-

ларыңызға ұсынамыз.
Қазағымның кең даласында үлкенді-кішілі тау-тас де-
геніңіз жетіп артылатын шығар. Олар не көрмеді дейсің?
Сон-а-ау, ел басына күн туған небір алмағайып заманда

ерлеріміздің қан-жоса болып төгілген қызыл қаны мен ару-
ларымыздың қара көзінен тамған ыстық жасынан қалған
қыр басындағы белгі де, тарих соқпағында сан тарапқа ат
сабылтқан халқымыздың тағдыр, тіршілігінің куəгері де –

солар. Əттең-ай, десеңші!.. Тілсіз қара тас не айтып жары-
тар! Менің ойыма мүсінші Тілеуберді Бинашевтің əңгімесі
оралды. Жə... бəрін де басынан бастайыншы.
Тілеуберді БИНАШЕВ. Талайларға таныс есім. Оның өзіне

де, өмір жолына да сырттай қанық болатынмын. Оңтүстік Қа-
зақстанның Арыс ауданында Байырқұм атты елді мекен бар.
Шаруашылығы шалқып, тасы өрге домалап, өзге өңірге аты
əйгілі бола қоймағанымен, қазақтың талай қараторысын туып-

өсіріп жатқан қарапайым ғана кəдімгі ауыл. Осында «Мелдеш-
тің қыстауы», «Мелдештің қорасы», «Мелдеш құдық» деген
жерлер бар. Тілеуберді, міне, дəл осы ортада оң-солын танып
өсті. Мелдеш – оның əкесінің аты. Кішкенеден қой соңын кү-

зетіп, жападан-жалғыз табиғатпен тілдесе өскен баланың сыр-
шыл да сезімтал болып келетіні белгілі. Ол да солай болды.
Табиғатқа деген ынтықтық пен одан сыр түюге ұмтылу, ақыры,
өнер деп аталатын үлкен жолдың бастауына айналды.

Шынында да, мəн бере қараған адамға табиғаттың өзі – тұнып
тұрған өнер. Сенбесеңіз, кең далаға, айналадағы тау-тасқа
зер сала көз тігіңізші. Бүктүсе, қайғырып отырған адамның
кескінін де, шұбатылған көштің суретін де, жаралы жолбарыс,

ауырған арыстанның сұлап жатқан бейнесін де сезімтал жүрек,
көреген көзіңіз болса, қиналмай-ақ тауып аласыз. Ал, олардың
ішінде еліміздің өткен-кеткеніне байланысты аңыз-əңгімеге
айналып кеткендері қаншама! Балаң көңілі көк тіреген арман-

шыл адамға осы табиғаттың өзі – үлкен ұстаз.
Сөзді тудыратын сөз ғой, ұстаз ретінде өзімен бірге басы-
қасында жүріп, тəжірибе бөлісе қойғаны жоқ. Шəкіртсіз ұс-
таздың тұл екендігі əмбеге аян-ау, сонда ұстазсыз шəкірттің

болғандығы ма?.. Кімнің қалай ойлайтындығын қайдам, олай
да болады екен! Оған дəлел іздеп əуреге түсудің қажеті де жоқ.
Өйткені, бүкіл адамзат атаулыға ортақ ұлы ұстаз бар. Ол – жер
жаһандағы тіршілік тізгінін қолына ұстаған табиғат, яғни құ-

дай. Қазақ айтпақшы, «құдайдың берген өнері» əрқашан да
өлмейді. Осылай деп батыл айтуымызға негіз де жоқ емес. Əйт-
песе, кеше ғана қой соңында жүрген, əлі ешбір арнаулы оқу-

шоқуды көре қоймаған жап-жас Тілеуберді қазақ халқының
ұлы перзентінің бірі, күш атасы Қажымұқанның мүсінін талай
ел тамсанатындай етіп қалай жасады дейсің. Онжылдық мек-
тепті тəмамдап, Алматыдағы көркемсурет училищесіне енді

ғана бас сұққан ол, сөйтіп, əйгілі Қажымұқанның мүсінін тұң-
ғыш рет сомдаған адам болып шыға келді. Ол мүсіні қазір-
де көпшілікке мəлім – Темірлан селосындағы Қажымұқан му-
зейінде тұр. Негізі, талантты жасты тани білудің өзі де өнер. Сол

кездегі аудан басшысы Рашид Нұғымановтың есімін Тілеубер-
ді өле-өлгенше ұмытпайтын шығар. Қажымұқанның аталмыш
мүсінін жасауға түрткі болып, қол ұшын берген көреген кісіні
ол қалай есінен шығарсын. Атағы əлемге мəшһүр болған күш

иесінің мүсінін жасай алатындығына сеніп, күнделікті күйбең
тірліктен босаттырып, материалдық жағынан көмек көрсеткен
аудан басшысынікі де, өрімдей Тілеубердінікі де ерлік деуге
болады. Мұнан кейін адамға оң тəрбие берудің бір тəсілі – се-

нім дегенге сенбей көріңіз.
Сөйтіп, үлкен өнердегі Тілеубердінің тұсауын кескен,
болашағына сеніммен қарап, батасын берген Рашид Нұғыма-
нов болып қала берді. Ол мұнан кейін де, көркемсурет учи-

лищесін бітірген соң да, өзінің алғашқы биігінен бір сəт төмен-
деген жоқ. Саусағынан бал тамызған мүсінші қолынан шыққан
Əл-Фарабидің, Абай, Ыбырай, Шоқандардың, жыр алыбы
Жамбыл мен сыршыл суреткер Мұхтардың, тағы да басқа

өнер, мəдениет саласында тер төккен ғұламаларымыздың жан-
сыз бейнелері оның табиғи, дарынды талант иесі екендігін
көрсетті. Аталған мүсіндерді Орталық Өнер музейінен бастап,
Мұхтардың, Ыбырайдың музей-үйлері, халыққа білім беру ми-

нистрлігі, сондай-ақ түрлі жергілікті жерлер қолға тигізбей
алды да кетті. Тіпті, Түркия, Алмания секілді шет елдік мемле-
кеттерге сатылған еңбектері де аз емес.
* * *

Тілеуберді БИНАШЕВ. Талайларға таныс есім. Маған
да. Оның атын біреулердің қызыға, біреулердің қызғана

бірдей көз салып тұратын бір зат бар. Ол – бұ дүниеден баз
кешкен жандардың ескерткіші (мүсіні). Ендеше айтып отырған
жарығымыз бен қараңғылығымыздың арасында арпалысып
жүрген мүсіншілерді кім демекпіз?! Олар тек ескерткіш қойып

жүргендер емес, жанталаса жүгірген құмырсқа-тірліктегі мына
біздерге ескерту жасап келе жатқан жандар! Тірі пенденің
мүсінші талантына бас иетіндігінің бір сырын, бəлкім, осыдан
да іздеу керек шығар...

* * *
Тілеуберді БИНАШЕВ. Талайларға таныс адам. Біреу
ұнатып, біреу ұнатпас. Пенде емеспіз бе. Толықтау келген
десең де, жуандау келген десең де, жуандау келген десең де,

жұмырлау келген десең де жараса беретін сияқты (əркім өз
тұрғысынан айтады емес пе). Əйтеуір, мен секілді қатқан қара
емес. Салыңқы қабағына қою мұртын əдейі іздеп тапқандай.
Азды-көпті кездесетін күйкі тірліктің күйінішінен туған маң-

дай сызаттарын да орынсыздыққа жатқыза алмайсың. Бір қа-
раған адамға ішімдегіні тап дегеннің нағыз өзі.

кін. Біздікі тек соны таңдап тауып, өңдеп, жалпақ елге жағымды
да ұғымды етіп жасап беру, – дейді сөз арасында кішіпейілділік
танытып. Неге екенін қайдам, жеке отырып жұмыс істейтін
шеберханасының жоқтығын, қажетті материалдардың табы-

ла бермейтіндігін, көпшілік мүсіншіге ортақ тағы да басқа
шешімін күткен мəселелерді əңгімелеп, кейбіреулер сияқты
жылай кеткен жоқ. Қоғамымыздың қазіргі кезеңінде мұндай
«ұсақ-түйек» мəселелердің шешіле қоймайтындығын ескерді

ме, əлді өзінің кебін киіп жүрген журналист ағайындарының
«мə» деп ұстата салар шамасы жоқтығын ойлады ма, жоқ əлде
газет сөзін белден басып жүре берер саңырау орындардың көп-
тігі көңілін басты ма, əйтеуір, бұл төңіректе лəм-мим деп ауыз

ашпады. Қазірде не көп – проблема көп, о жайында біздің де
сөз қозғауға зауқымыз соқпаған.

* * *
Өнер. Бұл жайында не айтуға болады? Қарап тұрсақ өнер
төңірегіндегі орынды сөздердің бəрі айтылып қойған сияқты.
Мен тек ойда жүрген бір қыры туралы аз-маз ой қозғасам

деймін.
Өнер нағыз еркіндікте ғана дамиды. Кеңес дəуіріндегі
идеологиялық саясатқа байлап берген өнеріміздің қазіргі
нəтижесі бəрімізге де белгілі. Күні кеше омақаса жер сүзген

Ф.Дзержинскийдің ескерткіші бұ дүниедегі көрер «жарығы»
екінші рет таусылып отырған басқа да ескерткіш-мүсіндер
ешкімді бей-жай қалдырмаса керек. Қаншама еңбек, қаншама
шығын уақыт желіне жем болды» Тəйір-ай, кеткен шығын

мен жекелеген еңбекті сөз етпей-ақ қояйықшы. Ит пен құс-
тың мүсінін жасауға душар еткен жетпіс жылдан астамғы,
қайран, уақытты қайтеміз! Өнерге сол кезден бастап еркіндік
берілгенде қазақ мүсіншілері Маркс, Энгельс, Ленин жəне

оның зайыбының түр-бейнесін емес, өз халқымыздың ішінен
шыққан ірі тұлғаларды сомдаған болар еді. Бұл күндері, кім
білген, астанамыздағы орталық алаңда еңсесін көтере, сон-а-
ау асқар Алатаудың заңғар ұшына көз тігіп отырған Абылай

ханның ескерткіші тұрар ма еді...
Қайтеміз... ірі мафияның күшімен тарих доңғалағы сағым-
соқпаққа түсіп кетті, алдағы уақытта кіріссек те кеш емес деп,
өз-өзімізді жұбатармыз. Қазақ өнері ұлттық пəрмен байи түсер

деп болашаққа сенім артамыз да.
* * *
Тілеуберді БИНАШЕВ. Сан адамның ойын сан-саққа жүгір-
тіп жүрген жан. Дұрыс не бұрыс ойлау, əрине, əр адамның өзіне

байланысты. Менің де ойымды онға бөлген шығар. Қай ойдың
жетегіне жармасарымды білмей, Абылай хан мен Шақшақ
Жəнібектің мүсіндеріне қарап дағдарып қалдым.

Тілеубердінің зайыбы – Нұржамалдың жағымды дауысы
жанарымды өзіне аудартып, ойымды бөлді. Бəріміз дастарқан

басына жайғастық. Келесі бөлмеден бір-бірімен шамалас екі
қыз бала келді.

реуі бірінші класта. Маған тартқан ба, екеуі де сурет салуға
құмар. Осы бетінен қайтпаса, сурет өнерінің соңына түсуге
бейімдейтін шығармын.
Тілеуберді бұл сөздерді үлкен ризашылықпен айтты. «Өнер-

дің болашағы, міне, осылардың қолында ғой. Осылар біз секіл-
ді адаспаса екен» деген сөз көмейден шықпай қалса да, көкейден
орын тауып үлгерді.
Сəкең «Ана жылы анау...», «мына жылы мынау...» деп əңгіме

легін ағытып отыр. Менің ойымнан бір ғана нəрсе шығар емес.
«Тілеуберді жайында қалай жазсам екен?»
Шынында да, өзің айналыспайтын сала жайында жарытып
не жазуға болады?!

* * *
Үңгіртас, Тесіктас, Келіншектау, Түйешөккен... қа-
зақ даласында не көп тау-тасқа байланысты ат көп, хал-
қымыздың бүкіл тарихын құшағына қысып, қымтана

бүркеніп жатқан қара тас көп. Кезі келгенде оларға да
тіл бітер. Ол үшін, əрине, о жалған мен бұ жалғанның
арасындағы нəзік көпірдей көрінетін елеусіз ғана дəнекер –
мүсіншілер керек-ақ.

Иə, бүкіл тарихымызды көз алдымызға елестету үшін
қазаққа қанша жыл, қанша Тілеуберді қажет екен?!.
«Қазақ əдебиеті» газеті, 28 тамыз, 1992 жыл

Он сегіз жасында заманынан оздыра ой айтқан саяси
қуғын-сүргіннің құрбаны, əйгілі актер Қасым Жəкібаевтың
ұлы Азамат Қасымұлы ЖƏКІБАЕВ туралы бір үзік сыр.
Ол өзіне-өзі сыймады... 1978 жылдың қаңтары. Заман ты-

ныш, ел тыныш. Өмір ағыны өзінің ырғақты қалпын бұзбай
ағып жатыр. Ашусыз қыс Алматыны ақ көрпесімен тұмшалап
тастаған. Азаматқа Алматы, Алматы ғана емес, бүкіл дүние
əрең демалып жатқандай көрінді. Көзіне аяқ-қолы буылған

бесіктегі нəресте елестеп кетті. «Ол күнəсіз періште ғой, не-
ге байлап тастаған? Ең болмаса, неге жыламайды?!». Оның
көңілінде сұрақтар легі тізбектеле берді. Ешбірінің жауабы
жоқ. Олардың жауабын қайдан табуға болады?..

Көше бойлап жүріп күнұзақ ой құшағына батқан Азамат
ызғарлы суықтан денесі тоңазыды ма, əлде сұрықсыз да көңілсіз
тас үйлер жерітті ме, адымдай басып, үйіне жетуге асықты.
Түс мезгілі болып қалса да, үйде ешкім жоқ екен. Аққұ-

мандағы суық шəйден бір-екі жұтып, үстел үстіндегі қолына
іліккен газеттің бірін алды да іргедегі диван-кереуетке жан-
тая кетті. Өзіне кішкене алданыш іздегендей газет беті-
не үңілді. Шағын мақаланың соңғы жағындағы «Коммунистік

идеялардан нəр алған ол барлық күш-жігерін төгіп, аянбай
еңбек етіп келеді» деген жолдарды оқып мырс етті. Кеудесіндегі
белгісіз ыза қайта бой көтергендей. «Жалған! Бəрі жалған.
Кімді алдап жүрміз?». Қолындағы газетін бір бүктеп, немкетті

тастай салды. Қос қолын желкесінің астына салып, шалқасы-
нан жатып ұзақ ойға кетті.
Неге екені белгісіз, көз алдына Иннаның бейнесі келе қал-
ды. Өзі сондай сүйкімді. Назды күлкісі жүрегін қытықтайтын.

Қазір қайда жүр екен? Осыдан екі жыл бұрын, соңғы көргенінде,
мүсінделіп бойжетіп қалған еді. Сол жолы қойын дəптеріне
«Инна Володаровская» деп, аты-жөнін жазып қойып, оқта-тек-
те қарап жүретінді шығарған-ды. Бүгін ол ойына қайдан түсе

алтыншы сыныпта Иннамен бірге оқыды. Қатты ұнататын.
«Əттең, – деді ішінен Азамат, – ол мен сияқты ойламайды-
ау!..».
Азамат ерте есейді. «Ерте есейген бала өмірден көп опық

жейді» деген сөз рас болғандай. Еңбек дəмін татып үлгерген
он сегіздегі бала өзін ержетіп толысқан жігіт санады. Өткені
ойға оралған. Сегізді бітірген соң, нашар оқушы ретінде мек-
теппен қоштасты. Еш жер жұмысқа алмады. Жапанда жалғыз

қалғандай күй кешті. Шешесі Нұртай болмағанда, не істерін
білмеген де болар ма еді. Соның арқасында қаладағы № 4 кеш-
кі жұмысшы-жастар орта мектебін жақсы бағалармен оқып
бітірді. Достық ілтипат қоршаған орта қызықты болды. Соның

да əсері болар сабақтарына тыңғылықты даярланып, оқымаған
кітабы қалмады. Көп оқыған адам көп ойланады. Азамат та
талай ойлардың құшағына берілген. Мына өмірге таңырқаған
да жиіркенген, кең дүниені ұнатқан да жек көрген кездері аз

болған жоқ.
Ол кең дүниеге сыймады... Кейбіреулерге деген жеккөрі-
нішті сезім ұлғая түсті. Тіпті, айналаның бəрі жалған көлгір-
сумен өмір сүріп жатқандай. Бəрі де рөлде ойнап жүр, бəрі –

өтірік. Жалған!
Шындықты қайдан табуға болады? Шындық жоқ! Оны ешкім
мойындамайды... Көшеге қарашы, сана-сезімі өте төмен адам-
дардан аяқ алып жүре алмайсың. Ішкен-жегеніне мəз, ештеңе

ойлағысы да келмейді. Бірақ, жүргенде-тұрғанда кеудесіне нан
піседі, көкіректері қара қазандай. Қайта. Былтырлары бір жыл-
дай осындағы үшінші қоғамдық тамақтандыру комбинатын-
да жұмыс істеген кезінде көңіл-күйі көтеріңкілеу болатын Азамат-

тың. Еңбек көрігін қыздырып жүрген нағыз кітап кейіпкерін-
дей өз-өзіне риза еді. Жаны таза жігіт жақсылық жасауға құмар-
тып тұратын. Бəрі де өтті. Олар да алдамшы екен...
Азамат орнынан тұрып, бөлме ішінде ерсілі-қарсылы жүре

біраз ойланды. Пердесі ашық тұрған терезе алдына барып сырт-
қа көз тастады. Кино сияқты. Қап-қара болған арам ойды əппақ
сырмен күштеп сырлағандай. Ең болмаса, аққа қара жағып
емес, қараға ақ жағып алдайтынын қайтерсің. Бұлай бола беруі

мүмкін емес. Азамат терезеден, жо-жоқ сыртқы жалғандықты
іштен бөліп тұрған экраннан шегініп кетті.
Ұйқыны қашырып, түнде де ой маза бермеді. Ақыры, жаз-
басам болмас деп шешті. Дəптерден он үш парақ жыртып алды

Коммунистердің ешбір сөзіне сенбеңіз, олар мəңгіге жой-
ылсын!».
* * *

Ерікті капитализм жасасын!
Мен өз өмір жолымды таңдап алдым, сіздерге де жол
болсын! Коммунистердің ешбір сөзіне сенбеңіз. Олар
оңбағандар мен екіжүзділер! Мағыналы ерікті қоғам – капи-

тализм үшін күресіңдер! Коммунизм қоғамын тұрғызамыз
деген КСРО-да маскүнемдік, азғындық көбейді, коммунис-
тер жойылсын!».
* * *

үшін почта жəшіктері өртелді.
Егер жұмысқа шықсаңыздар ертең есіктеріңіз өртеніп,
өздеріңіз өлім-жітімді боласыз!
КСРО жойылсын, жасасын Америка!».

өтірікті оқымас үшін почта жəшіктерін өртедім. Жұмысқа
шықсаңыздар есіктеріңіз өртеніп, өздеріңіз өлесіздер!
Кеңес Одағы жойылсын! Жасасын Америка жəне ерікті
капитализм!».

Əспеттеп, əдемілеп жазуға тырысқан жоқ. Тек, айтар ойы-
ның анық, түсінікті болғанын қалады. Қайта-қайта көшіремін

деп қолы əбден талып қалыпты. Біріне-бірін ысқылап, уқа-
лап, кішкене жандандырғандай болды. «Əзірге осы да же-
тер. Қалғанын кейін көрермін». Ауыр жүктен бір жеңілдеп
қалғандай, екі иығын қомдап-қомдап алды да, түн жарымында

төсегіне барып қисайды.
Таңертең тұрып, алдымен, асықпай шəй-пəй ішті. Сағат
ондар шамасында түнде жазған қағаздарының бəрін алып,
бірінші ықшам аудандағы үйлерді жағалап шықты. Ала шық-

қан қағаздарын біреулеп үйлердің почта жəйшіктеріне сал-
ды. «Адамдардың алмауы, оқымауы мүмкін емес. Тезірек
көзімді құртайын». Азамат бұлай ойлағанмен, қашқан жоқ.
Алысырақтан жүріп, сырттай бақылау жасады. Арада бір күн,

екі күн... өтті. Іс-əрекетінен ешбір қимыл-нəтиже болмаған
соң, сəл-пəл басқашалау жасауға көшті.
Үйдегі бұрынғы дəптерлерін ақтарып көріп еді, қолына хи-
мия пəніне арналған арба жол дəптері ілінді. Соңғы жағында

жазылмаған таза беттері бар екен, төрт парағын жыртып
алып, тағы да үнпарақ жазып шықты. Бірнеше ескі газетті үн-
парақтармен бірге қоңыр папкасына салып алды да, сыртқа
беттеді. Не істерін ойлап, кеш бойы автобуспен сенделіп, əрлі-

берлі жүріп алды. Қайтсе де, бұл жолы адамдардың назарын
аударатындай етіп жасауға тырысты.
Азамат көп оқып-білген сайын Кеңес Одағындағы қоғам-
дық құрылысқа деген наразылығы күшейе түскен болатын.

Оған қарсы қалай күрес жүргізерін білмей дал болды. Көшеге,
алаңға айғайлап шығып ешкімді ілестіре алмасын білді. Оның
үстіне, көкейіндегі сөздерін түгел айтқызбай жатып-ақ қамап
тастарын сезді. Көше тыныштығын бұзған тəртіп бұзушы

ретінде емес, өзіндік салиқалы ой-пікір, жеке көзқарасы бар
сауатты жан ретінде күрескенді дұрыс санады. Шетелге өтіп
кетудің басқалай жолдары жоқ. Алдымен, саяси айыпкер ре-
тінде танылып, содан соң шетелден саяси баспана табудың

қисыны келетіндей көрінді.
Осыдан екі күн бұрын, 23 қаңтарда кештетіп əл-Фараби
даңғылына таман, Весновка көшесінің бойында тұратын ағасы
Баяндының үйіне барған-ды. Өзі ептеп қызып алған. Ағасының

көңілін аудару үшін əдейі солай жасады ма, ол жағы есінде жоқ.
Есінде қалғаны – өзінің үнпарақ таратып жүргенін айтқаны.
Тіпті, аздап өтірік қосыңқырап жіберген.

керек.
Азамат ағасына осылай дегенмен, əке-шешесіне тіс жарып
ештеңе деген емес.
Сағат тілі түнгі он бірден асқанда Абай-Правда даңғыл-

дарының қиылысындағы бір үйдің почта жəшіктеріне алып
шыққан газеттерді салып өртеді. Үнпарақтарды баспалдақтар-
ға жайып тастап, өзі тез кетіп қалды. Түк білмегендей, көшенің
қарсы бетіндегі үйіне келді.

Төсегінде көпке дейін дөңбекшіп жатып алды. Бүгінгі бар-
лап шыққан ісін ертең – 26 қаңтарда жүзеге асырмақ болып
ойша жоспар құрды. Бағана «Сарыарқа» кинотеатрының жа-
нында орналасқан жинақ кассасын тонамақ болып, біраз бар-

лау жұмыстарын жүргізген болатын. Қолына біраз ақша түссе,
алдымен Алматыдан ұзақ шығып, одан əрі есебін тауып шет-
елге өтіп кету ойында бар. Бұл елде жүріп коммунистік қо-
ғамға қарсы күрес жүргізудің мүмкін еместігін іші сезеді. Əр

нəрсені бір ойлап жатып, Азамат ұйқыға қалай кеткенін білмей
де қалды.
Ол ертеңіне тонауға барған жоқ. Ұсталып қалса, ол жай ғана
қылмыс боп есептелетінін білді. Ал оның мақсаты жай ғана

қылмыскер болу емес.
Кеңестік жүйе қанағаттандырмағандықтан, саяси баспана
сұрап Америкаға, Құрама Штаттарға кету. Ол осы ойын жүзеге
асырмақ болып, осыдан бір айдай уақыт бұрын Мемлекеттік

Қауіпсіздік комитетіне де барған болатын. Қауіпсіздік коми-
тетінің қабылдау бөлімі эмиграция мəселесімен Ішкі істер ми-
нистрлігі айналысатынын айтты. «Целинный» кинотеатрының
іргесіндегі милиция ғимаратына да бас сұқты. Қарауылда тұр-

ған милиционер Азаматты №56 бөлмеге жіберді. Ондағы Ра-
химов деген жолдас оның Америкаға кетпек ойын, оған түрткі
болған себептердің бəрін тыңдап болып:

сүру керек, – деп қысқа қайырды.
Азамат мұндай жолдармен еш нəтиже шығара алмайтын-
дығына көз жеткізді. Осыдан екі жылдай бұрынғы өз ойына
күлкісі келеді. «Капиталистік елдегі адамдар тағдыры тура-

лы жинақ» деп ат қойып, арнай бір дəптер арнаған-ды. Оған
буржуазиялық қоғамдағы қылмыстар жайында əңгімелер жа-
зып та көрді. Онда буржуазиялық қоғамдағы адам мінездеріне
жат қасиеттерді сынады. Ойласа – осынысы қателік екен,

күлкісі келетіні сол. Себебін зерттей келе көз жеткізгені – адам
табиғатына толық сəйкес келетін жүйе капиталистік құрылыс
екен. Капиталистік жүйенің социализмнен артықшылығының
өзі осында, оған дау жоқ.

Милиция ғимаратынан жүрегі қан жылап шыққандай бол-
ды. Біреу естен тандыра ұрып-соғып тастағандай. Айналадағы
мəңгүрт тірлік жан күйзелтердей. Оған енді бəрібір, жап-жас
болса да өзінің алдағы өмірін анық көре білді.

Азамат қоршаған əлемнің нəзік тынысын ерекше сезді. Қол-
мен жасалған қоғамдық құрылыс жолдары мен ондағы адам
орны жайында ойына алды. Жан-жақтан анталаған сауалдардың
əрбіріне жауап керек. Бəрін ой елегінен өткізген Азаматтың

көңілінде қоғамға деген сенімсіздік пен жеккөрінішті сезім
пайда болды. «Билік тек коммунистердің ғана қолында бол-
ған КСРО-да адамдардың қойдан айырмашылығы жоқ,
қойшы қайда айдаса сонда жүреді. Сырттай адам кейпінде

болғанымен, таным-түсініктері мен көзқарас, іс-əрекеттері
шектеулі. «Бостандық» дейді, «теңдік» дейді, бəрі өтірік.
Біздің КСРО-да барлық адам бірдей өмір сүре ме екен? Жоқ!
Министрлер, партия қызметкерлері, белгілі өнер адамдары,

ғалымдар сияқты белсенділер ғана тамаша тұрады. Ал бізде
қарапайым жұмысшылар бар емес пе? Олар əлдеқайда төмен
жағдайда өмір сүреді, бұл – өмірлік шындық. Теңдік бар бізде,
бірақ материалдық-техникалық базаның əлі өз деңгейінде

дамымағандығынан дұрыс көрініс бермейді дегенді комму-
нистер дұрыс айтады. Коммунизм заңы бойынша өмір сүруге
болады. Бірақ ол тек материалдық негізге байланысты емес
қой. Коммунизм адамның рухани ішкі əлемінде орнауы керек

алдымен. Əрбір адам періштедей таза болғанда ғана комму-
низм болуы мүмкін. Ал, олай болуы мүмкін емес. Сондықтан
коммунизмге сенуге болмайды. Сондықтан өлу керек болса да
өз дегеніме жетпей қоймаймын».

Қауіпсіздік комитеті мен милициядан шыққаннан кейін
Азамат осындай ойға мықтап табан тіреді.
Ол ойлағандай болды... 1978 жылдың 26 қаңтарында күндізгі
сағат үште оны үйінен ұстап алып кетті. Үйіне тінту жүргізді.

Осыдан кейін Азамат үйіне қайта оралған жоқ. Қамауға алын-
ған Азамат Жəкібаевтың Мемлекеттік Қауіпсіздік комитеті
Алматы облыстық басқармасының қылмысты істер тексеру
бөлімінің тергеушісі В.И.Гаринге берген жауаптарынан (№22-

0900- іс).
...Сұрақ: 170-1 бап бойынша сіз өзіңізді айыптымын деп
мойындайсыз ба?
Жауап: Иə, мен өзімді 170-1 бап бойынша толықтай кінəлі-

мін деп санаймын.
Сұрақ: Ашығырақ айтып түсіндіріңізші, неліктен кінəлімін
деп санайсыз?
Жауап: Кінəлі екенімді ашып айтсам, біздің елдегі социалис-

тік құрылысқа жəне өзімнің жеке өмірімдегі жағдайыма риза
еместігімнен, кеңес мемлекеті мен қоғамдық құрылысты жа-
мандау мақсатымен листовкалар дайындап, соларды тараттым.
Жəне мұның менің жасаған себебім, өзімді «саяси қылмыскер»

ретінде Кеңестер Одағынан кетейін дедім...
(Екінші алынған жауаптан, 1 ақпан, 1978 ж.)
* * *
...СҰРАҚ: Сізден алынған бір дəптерге «Капиталистік ел-

дегі адамдар тағдыры туралы жинақ» деп жазыпсыз. Қашан
жəне неге байланысты жаздыңыз?

ЖАУАП: Шынында, осыдан екі жыл бұрын мен буржуа-
зиялық қоғамның қылмыстары туралы бірнеше əңгімелер жазу-
ға машықтанғанмын. Оларды қолдан келсе, газет-журналдарда
бастырып ақша тапсам деп едім. Бірақ мен оларды редакцияға

ұсынбадым, сондықтан қағаздарымның арасында жата берді.
Дəптерде жазылған əңгімелерімде мен буржуазиялық қоғам-
дағы адам мінездеріне жат қасиеттерді сынаған ойларым бол-
ған, бірақ қазір ол пікірлерімді өзгерттім. Себебі, адам табиға-

тына толықтай сəйкес тек капиталистік құрылыс екен, оған
күмəнім жоқ. Оның социалистік құрылыстан артықшылығы да
осында, менің листовкалар таратуымның себебі де осы.
...СҰРАҚ: Бұдан бұрын айтқандай сіз Кеңестер Одағынан

кеткіңіз келді, ол неге байланысты жəне қайда кетпек ойыңыз
болды?
ЖАУАП: Менде ондай тілек пайда болғаны рас, социа-
листік құрылысқа риза еместігім жəне Кеңестер Одағын-

да өмір сүруге жағдайымның жоқтығынан еді. Меніңше,
мұнда адамдарда теңдік жоқ, тек өтірік пен екіжүзділік
асқынған, адамдарды жат қылық, ішімдік, азғындық, ұрлық
жайлаған қоғам бұл. Сондықтан мен эмиграцияға АҚШ-қа

кеткім келді. КСРО саяси құрылысына қарсы шыққан адам
болып, оны ашық сынап, өзіме «саяси қылмыскер» деген
үкім алсам, меніңше, Кеңестер Одағынан кетуіме мүмкіндік
туады деп ойладым.

СҰРАҚ: АҚШ-та өміріңізді қалай жалғастырмақшысыз,
қандай қаражатпен өмір сүрмек ойыңыз бар?
ЖАУАП: КСРО-дан кету жоспарымды ойластырып жү-
ріп мен Америкаға барғанда қалай өмір сүретінімді тіпті, ес-

кермеппін. Меніңше, онда жан-жақты қамтамасыз етеді деп
ойладым. Баспасөз бен телевидение арқылы антисоветтік үгіт-
насихат жүргіземін, сол үшін мұнда да листовкалар таратқа-
ным сондықтан.

СҰРАҚ: Саяси қатерлі мазмұны бар жазулар орындадыңыз
ба, егер болса, олар қайда?
ЖАУАП: Жоқ, ондайды жасаған да емеспін, жалпы, ешқа-
шан белгілі бір адамға қарсы айтқан да емеспін, менің ойым-

ша, мені қанағаттандырмаған жəне оған кінəлі тек қана біздің
елдегі социалистік құрылыс...
(Үшінші алынған жауаптан. 2 ақпан, 1978 ж.)
Азамат Жəкібаевтың тергеуші Гаринге берген түсініктеме-

сіндегі «...Қорытып айтсам, мен мұның бəрін қате жасап-
пын. Өзім дұрыс деп түсінгенмен, көзқарасым əлі түбегейлі
қалыптаспапты.
Мен бұзылмаған адаммын, тек аяғымды жаңсақ басып-

пын. Мен мəнді өмір сүріп, əке-шешеме, ағама, туыстарыма
қуаныш əкеп, жалпы қоғамға пайдамды тигізе аламын» дегені
ескерілмеген. Бастағы мақсат көзін құрту болған сияқты.
Оның тағдыры түрмеде шешілді. Қазақ КСР Қылмысты іс-

тер кодексінің 170-1 бабымен айыпты Жəкібаев Азамат
Қасымұлы Алматы қалалық сотының үкімімен Ішкі істер
министрлігінің арнайы психиатрия ауруханасына еркінен
тыс, міндетті түрде емдеуліге жіберілді. Азамат бұл жерден

тірідей шығармасын білді. Артынан барған шешесі Нұртайға:
«Мені кешіріңіздер... күтпеңдер. Мені енді бұл жерден тірі
шығармайды», – деуі сондықтан болатын.
1983 жылдың 12 қыркүйегінде өрімдей жастың өмірі үзілді.

«Өзін-өзі асып өлтірді» деген сөз ата-аналарының айтуына
қарағанда қисынға келмейтін сияқты. Əкесі – Қазақстан халық
əртісі Қасым Жəкібаев пен шешесі Нұртай Сартайқызының
бүгінде бар қол жеткізгені – саяси қуғын-сүргін құрбаны болған

ұлдарының қылмысты ісі тоқтатылып, қайта ақталғандығы ға-
на. Əке-шеше үшін бұл қуанышты шешім 1993 жылдың 14
көкегінде шықты.
«Қазақ əдебиеті» газеті, 16. 11. 2001 жыл

Əп-сəтте қойын-қонышымызды орап үлгерген нарықтың
ызғарына да бойымыз үйрене бастаған сияқты. Оның алды-
мызға қойып отырған міндеттері де аз емес. Соның бірі – ел-
жұртымыз жабыла кірісіп жатқан жекешелендіру мəселесі.

Əрбір мал-мүлікке, жер мен суға нақты ие табылып, олардың
жұмыстары талап деңгейінен көрініп жатса, халық та,
қоғам да зиян шеге қоймас деген ойдамыз. Алайда, «шаш ал
десе, бас алатын» мінезіміз осы арада да байқалмай отырған

жоқ. Науқаншылдыққа тым үйір екендігімізді де дəлелдеп
отырғандаймыз. Мəселен, осы күнге дейін алып Ресейде
бағалау құны тоғыз миллиард сомның он мың кəсіпорны
жекешелендірілсе, бізде тоғыз миллиард сомға бағаланған үш

мың кəсіпорын жекеге өтіпті. Екі ел арасындағы потенциалды
ескерер болсақ, республикамыздың Ресейден үш есеге озып
кеткендігін көресіз. Арты жақсылыққа соғып жатса, бұған да
ешкім дау айтпас. Ендеше, ел-жұрт, мал-мүлік өз иелерін тау-

ып жатқанда, мақаламызға «Ел ерсіз, жер иесіз бе?» деп неге
айдар тақтық? Бұл енді бөлектеу əңгіме болғалы тұр. «Даудың
басы – Дайрабайдың көк сиыры» дегендей, қолымызға қалам
алып, ой толғауымызға қызыл мия (солодка) атты шөптің ай-

наласындағы дау себеп болып отыр.
Алматы мен Талдықорған облыстарының шүйгінді де əсем
даласында жиі өсетін бұл шөпке ындыны құрып, көз тігіп
жүрген арам пиғылды, алаяқ жандар аз емес екен. «Аса бағалы

шөптің тамырын жинау үшін бір дəн салып, бірнеше түп өнім
алатын құнарлы жердің астын үстіне төңкеріп, іске жарамсыз
Екінші белес

аймақ қатарына қосып жүргендер кімдер?» дерсіздер. Олар –
атын атау модаға айналып бара жатқан, кəдімгі, бизнесмендер
мен коммерсанттар. Олар өздерін басқаша атауы да мүмкін,
бірақ оның əңгімемізге қатысы шамалы. «Есік» мемлекеттік-

кооперативтік бірлестігі (директоры – Лев Александрович
Щебетнев) аталатын топтың адамдары өз бетімен əй-шəй жоқ,
астаналық облыстың Еңбекші қазақ ауданындағы «Жарсу»
совхозының 3,16 гектар жерін жыртып (35 – 40 сантиметр

тереңдікте), 47100 килограмм қызыл мия тамырын жинап алған.
Бұл – тексеру күнінде ғана анықталған деректер. Еркіндікке
елтіп қалған бірлестік, сөйтіп, қоршаған ортаға 2424520 сом
шығын келтірді. Осы облыстың Балқаш ауданы «Ақкөл» ет

совхозындағы жағдай сəл-пəл өзгешелеу. «Искра» мемлекеттік-
кооперативтік бірлестігіндегі (директоры – Виктор Семенович
Тян) басшылар жоғарыда аталған əріптестерінен гөрі қулау
көрінеді. Виктор Семенович бұл істің алдын да, артын да ба-

рынша ойластырған болуы керек, совхоз еңбеккерлері əзірлеп
қойған дайын тауарды арзан бағамен иеленеді. Сосынғысы
өз шаруалары, кез келген шет ел бұл тамырдың аяғын жер-
ге тигізбей, аса қымбат бағаға доллармен сатып алуға əзір.

Осындай жолмен Ақкөл ауылы бойынша осы жылғы 20-шы
қазанға дейін 5 гектар жер жыртылып, 21 тонна қызыл мия
тамыры алынған. Бұл жерде совхоз директоры Т.Садырбеков
те заңсыздыққа бой алдырған. Халық депутаттары аудандық

Кеңес сессиясының алтынға бағаланып отырған тамырды
жинауға тоқтау салған 1991 жылғы тамыз айындағы шешімін
қаперіне де алмауын басқаша қалай айтпақпыз. В.С.Тяннің
қолында Оңтүстік Кореяға тамыр сатуға рұқсат алған қағазы

бар, алайда уақыты бітіп қалған соң, қосымша мөр басып, осы
жылдың соңына дейін ұзартып алған. Ол қаншалықты заңды-
заңсыз жауабын сот орындары бере жатыр. Өйткені, бұл екі
бірлестіктің ісі қазір тергеу орындарында қаралуда. «Қолда

барда алтынның қадірі жоқ» демекші, жергілікті тұрғындар
бағалай білмей жүрген қызыл мияға сырт көздер неге сонша-
лықты көз салды екен, енді осыған келейік. Женьшеннің екін-
ші түрі ретінде саналатын қызыл мия – дертке шипа, жанға

дауа боларлық емдік қасиеті бар өсімдік. Оның тамырынан
неше түрлі дəрі-дəрмектер жасап,саналуан сырқаттарға қарсы
қолдануға болады. Тіпті, атом саласында пайдалануда да бұл
тамырдың ерекше рөлі бар көрінеді.

Өз алдына отау тігіп, шаңырақ көтерген тəуелсіз Қазақ-
станда бүгінде халыққа дəрігерлік қызмет көрсетуді барын-
ша дамыта түсу шаралары қолға алынып отырғаны белгілі.
Елімізде өсетін емдік қасиеті бар өсімдіктерден дəрі-дəрмек

жасау мəселесі де əңгіме арқауына айналып, тіпті, Қазақстан
Республикасының Министрлер кабинеті өткен жылдың 12
желтоқсанында арнайы қаулы қабылдаған болатын. Онда
түрлі дəрі-дəрмек, биоөнімдер дайындаумен айналысатын

(«Қазфармбиопром»), еліміз мүмкіндігіне сай өз дəрілерімізді
өндіре бастау жайында жан-жақты ашық айтылған еді. Осын-
дай абыройлы да қажетті іс-шараларға қол ұшын берудің орны-
на көптеген шаруашылық басшылары алдамшы дүниеге елтіп,

келте ойдың құрсауынан босай алмай келеді. Əйтпесе, əлемдік
базарда суы сорғалаған күйінде-ақ өтіп кетерлік қасиетті
өсімдік тамырын кім көрінгеннің қолына ұстата сала ма? Елі-
міздің ерсіз, жеріміздің иесіз еместігін осындайда көрсете

білгеніміз жөн сияқты. Республикамыздың түкпір-түкпіріндегі
шаруашылық басшыларының осы тақылеттес мəселелер төңі-
регінде ойлана түскендерін қажеттілікке санар едік.
«Егемен Қазақстан» газеті, 24.12.1992 жыл

Алматы темір жол бөлімшесі жолсеріктері резервінің
бастығы Қазыбек ТАРПАНОВПЕН ашық əңгіме.

шын сүйреткен қыспен де қауышып жатырмыз. Суық құ-
шақтың қайсымызға болсын, жайлы тие қоюы қиын. Есік-
терезесі аңғал-саңғал көгілдір вагон, əбіржіген жолаушы,

жанұшырған жолсерік... Сізге жолығар сəтте көз алдыма
келген осы бір көрініс ешкімді де бейжай қалдырмаса ке-
рек. Жолаушы мен жолсерік арасындағы кикілжіңнің бас-
тауына айналар осындай келеңсіз көріністің төңірегінде не

ғанымызбен шындығын айту керек, өз бетімізше күн көріп
кетудің қиындығы əлі де біраз уақытқа созылар түрі бар. Сіз
əңгіме етіп отырған əлгіндей көңілсіз көріністер біздегі ірі-ірі
үш мəселемен тікелей байланысты болып отыр. Біріншіден,

жөндеуді қажет ететін вагондарға керекті құрал-жабдық, қосал-
қы бөлшектер табу күн сайын қиындай түсуде. Вагондарға
арналған есік, əйнек, тіпті, лампа, шеге дегендеріңіздің өзі
қат болып тұр. Осы орайда, басқаны айтпағанның өзінде, жол

бойында жүріп-тұрған жолаушылар пойызының терезесін та-
спен атқылайтын жасөспірімдер мен балалардың іс-əрекетінің
өзі арқамызға аяздай батуда. Екіншіден, вагондарды көмірмен
қамтамасыз ету мəселесі шешім таппай тұр. Жол бойындағы

ірі қалаларда да тиісінше көмір беріліп отыруы керек. Алай-
да, ол аз ғана мөлшерде бөлінеді де, нəтижесінде вагон іші
жылымай, жолаушылар да, жолсеріктер де қиналып қалады.
Осындай келеңсіздікті болдырмау үшін кейбір жолсеріктер өз

ақшаларына қосымша көмір сатып алып та жатады. Бірақ, бұл
жағдайдан шығудың жолы емес. Үшіншіден, жолаушылар-
ды бір-екі мезгіл ыстық шаймен қамтамасыз етіп отыру үшін
титанға арналған арнайы брекет деген ағаш берілуі тиіс. Мұны

мүлдем жоқ десек те болады. Шай қайнату үшін титанға көмір
салса, титан тез арада істен шығып қалады. Сондықтан, пысық
жолсеріктер жол бойы кəдімгі ағаш жинаумен болады.
Міне, осындай мəселелер жоғары орындар тарапынан тез

арада шешімін тауып жатса, жолаушылардың да жолының
болғаны.

тіпті, жиілеп кеткен сияқты. Жол-жөнекей олардың арақ-
шарап сататындығы жайында да дабыл қағып жүргендер
жетерлік. Орын алып отырған осындай олқылықтар төңі-

регінде ой-пікір айтатын оқырман хаттар да бізге жиі келіп
жатады.

мəселе көп. Талай рет сөз болған, əлі бола да берер тақырып-
тың бірі – осы. Жаңа айтып кеткендей, жолсерік ағаш, көмір із-
деп сандалып жүріп, шыны керек, билет тексеріп те үлгермейді.
Бұл – бір. Екінші бір түсініп аларлық мəселе – жолсерік билетсіз

алып кетуге адам іздемейді. Талай рет дəлелденгендей, билет-
сіз жолаушылар өздері келеді. Келіп қана қоймай, амалын тау-
ып, вагонға отырады. Оның үстіне «іздегенге – сұраған» деген-
дей, жолсерік те пенде, келісімін береді. Ал, осындай іс-əрекет

үстінде ұсталып қалса, жолсеріктің сот алдында жауап беруіне
тура келеді. Осы жерде бір үлкен түсінбестік бар сияқты. Сот
алдында ақшаны алушы ғана емес, беруші-жолаушы неге
қоса жауап бермеске. Бізде тек жолсерік қана кінəлі болып

шыға келеді. Жетер жеріне жетіп алған жолаушының оның
кейінгі тағдырымен ісі де болмайды. Қылмыс істеуге итерме-
леген адамның елеусіз қалып жататыны қалай? Бұл мəселеде
біздің басшыларымыздың да, заңгерлер қауымының де ойлана

түскендері орынды сияқты.
Арақ-шарап, темекі, шай сату төңірегінде де ойланбасқа бол-
майды. Қазірде не көп, коммерсант, бизнесмен көп. Олардың
көшенің кез-келген бұрышында сауда жасап жататындығы да

құпия емес. Ал, біздің жолсеріктеріміз үшін бұған да тыйым
салынған. Неге?..

тердің билетсіз адам отырғызғанына да, жол бойы сауда-
саттық жасағанына да қарсы емес сияқтысыз. Нарық
жағдайында бəріміздің ой-өрісімізде, жалпы, психология-
мызда əрқилы өзгерістер болып отырғандығы мақұл дейік.

Алайда, осының бəрін белгілі бір тəртіп бойынша келісіп,
заңдастырып барып қолға алуға болмағаны ма? Осыдан
екі-үш айдай уақыт бұрын пойызға сатылатын билеттердің
барлығын жолсеріктердің өздері сата бастайтындығы

лист ағайындардың құлағына да жеткен екен ғой. Билетті
жолсеріктердің өздері сататындығы жайында əңгіме болғаны
шындық, бірақ бұл шешімін таппады.
Менің ойымшща, жолсеріктерді ретті-ретсіз қыспаққа ала

бергенше, еркіндік беріп, тексерушіні қайта-қайта шапқылата
бергенше, өзін-өзі бақылау (самоконтроль) жүйесіне көшір-
геніміз орынды секілді. Қазірде қала ішінде қатынайтын барлық
автобус, троллейбус жүргізушілеріне сенім құжаты тапсыры-

лып, олар билетті, билетсіз жүйелер бойынша жолкіре алып жүр
емес пе? Осындай іс-шараны жолаушылар пойызында да қолға
алса, қоғамымызға жат көрініс бола қоймас. Бұл жерде, əрине,
билетпен отырған, ұзақ жолға шыққан өзге жолаушылардың

тығынып-демалуына кедергі болмайтындай, белгілі бір тəртіп
орнатқан дұрыс. Ақыры, билетсіз адам алады екен, жол бойы
сауда жасайды екен, ендеше, əрбір рейстен оралған соң, пой-
ыз бастығы əкімшілік алдында есеп беріп, өзіміздің ортақ кас-

самызға белгіленген мөлшерде қаржы құйып отырсын. Бұл
біздің бюджетімізге қосылар бір үлес болар еді.
Бұл айтқан ұсыныстардың жүзеге асуы аса қиындық туды-
рып, ел-жұрттың наразылығына ұшыраса, тағы бір жол бар

сияқты. Ол – Қазақстан көлеміндегі бүкіл темір жол бекет-
терінен аэропорттағыдай жүйеге көшіру. Яғни, пойызға отыру
үшін бекеттен артық адамды өткізбеу керек. Шығарып салу-
шылар бергі бетте қалып, билеті барлар ғана отыру алаңына

шығар болса, жолсерік Қытайға барып келгенімізде, адамды
қайдан алмақ? Өткенде осындай тəжірибеге куəгер болдық.
Ал, біздер не ана жүйеге, не мына жүйеге көше алмай, айналып
келіп, жолсеріктерге салмақ түсіріп жатамыз. Шынын айтсақ,

темір жолдың бүкіл ауыртпалығын осы жолсеріктер көтеруде.
Кадр тұрақтамауының да бар себебі осыдан келіп шығады.
Мəселен, бізде жылына 900-дей адам жұмысқа қабылданып,
800-дей адам жұмыстан шығып жатады. Жыл сайын осынша-

ма еңбеккердің алмасып отыруы бізге де оңайға түсіп отырған
жоқ, қаншама қосымша шығынның шығуына себеп болуда.

ғына олардың билетсіз адам алуы мен сауда жасағандары
ғана себеп болмайтын шығар?

бұл жұмыстың өз ауыртпалықтары да аз емес. Сөз барысында,
шамам келгенше, оны да айта кетейін.
Бізге, көбіне, жоғары жақтан шама-шарқымызбен санаспай-
тын бұйрықтар легі ағыла келіп жатады. Мəселен, 17 қазанда

Алматы мен Мəскеу аралығына қатынайтын пойыздың бір
бригадасына егін жинау науқанынан қайтатын еңбеккерлерді
алып келуге Тың теміржолына аяқ астынан аттандыруға тура
келді. Бұл бригада сол күні он бес күндік өз сапарларын аяқтап,

демалысқа шығуы керек-тін. Амал жоқ, аш-жалаңаш деген-
дей, жолға əзір болып үлгермеген, жөнделмеген басқа пойызға
отырды да, жүріп кетті. Асығыстықтың аты асығыстық емес
пе, бұл пойыз Көкшетауға əрең жетіп, сонда бір апта бойы

тұрып қалды. Он-он бес күн қиналған жолсеріктердің вагон-
дарын, ақыр соңында, бөлек-бөлек əр пойызға тіркеп алып
қайтуға мəжбүр болдық. Тың темір жолының өз пойызы, өз
жолсеріктері бар бола тұра, Алматыдан арнайы, бірақ дайын

болып үлгермеген пойыз аттандырғанымызды орынды болды
дей алмаймын.
Таяуда Алматыдан Қытайға барып-келіп тұратын «Жібек
жолы» пойызының екінші бір бригадасы мен «Алматы –

Новосібір» рейсі жолға қойылды. Бізге алдын-ала ескертпей,
осындай іс-шараларды шұғыл түрде жүзеге асырамын деу қи-
сынсыз-ақ. Кадр тапшылығы алқымнан алып тұрғанда, мұндай
жұмыстарды ертерек қолға алғанымыз дұрыс болар еді. Алды-

мен, пойызды дайындап қойып, сосын адам іздеу, қалай десек
те, ақылға қонымсыз нəрсе. Қараша айына дейінгі мəлімет бой-
ынша, бізге əлі 470 жолсерік жетіспей отыр. Осының салдары-
нан рейстен қайтқан жолсеріктерді демалдырмай, келесі сапарға

аттандыру фактілері жиі кездесуде. Бұл, қанша дегенмен,
оларға ауыр тиеді. Оның үстіне, көпшілік пойыздарда бір-екі
мезгіл ыстық ас ішетін вагон-ресторан да жоқ. Жолсеріктердің
көпшілігінің түрлі ауру-сырқаулардан айықпай жүретіндігі де

Міне, осылардың бəрі жолсеріктерді де қинамай отырған
жоқ. Жастар жағының шыдамсыздық танытуы да, көбіне арақ-
шарап ішумен əуестеніп кетуі де осыдан келіп туындап жата-
ды. Қайта, кейінгі кезде біздің қатарымызға түрлі саланың ма-