шығарылып отыр

М.О.ƏУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ƏДЕБИЕТ ЖƏНЕ ӨНЕР ИНСТИТУТЫ

3-òîì

Алматы 2007

Мұқанов М.

ББК 81.2. ІSBN 9965–806–57–8 (3-т.) ІSBN 9965–806–41–1 © Егеубаев А.Қ., 2007 © Əдебиет жəне өнер институты, 2007 © «Таймас» ЖШС, көркемдеу, 2007 Барлық құқықтары қорғалған Басылымның мүліктік құқықтары «Таймас» баспа үйіне тиесілі ББК 81.2. Ə22 Əдеби жəдігерлер. Жиырма томдық. 3-т.: Махмұт Қашқари. Түрік сөздігі /Көне түркі тілінен ауд., алғы сөзі мен түсініктерін жазған А.Қ.Егеубай. — Алматы: Таймас баспа үйі, 2007. — 532 бет. ІSBN 9965–806–57–8 Ə22 Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Ақпарат жəне мұрағат комитеті 017 “Əлеуметтік маңызды əдебиет түрлерін шығару” бағдарламасы Томды басуға М.О.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институтының Ғылыми кеңесі ұсынған «Түрік тілдерінің жинағы (Түрік сөздігі)» — түрік дүниесінің əлемдік ғылым қазынасына қосқан ұлы мұрасы. Үш томдық бұл зерттеу еңбегі күллі түрік тілдерінің тұңғыш əрі аса терең мағыналы ғылыми сипаттамасы. Сахараның ұлы ғалымы, біртуар ойшылы, тіл зергері Махмұт Қашқари «Түрік тілдерінің жинағын» барлық түрік текті ұлыс, тайпаларды аралап жинап, зерттеп, талдап барып жазған. Күллі түрік елдерінің əдебиеті мен тілін салыстырмалы түрде зерделеп түзіп шыққан алғашқы энциклопедиялық кітап. Түрік тілінің тұңғыш та, əсте қайталанбайтын бірегей оқулығы. XІ ғасырдың бұл энциклопедиялық терең мазмұнды зерттеуі қазіргі түрік тектес ұлттардың ежелгі мəдениетінде қайта жаңғыру үрдісі жаңа бағыт алған тұста аса қажетті де пайдалы еңбек. Ана тіліміздің, туған əдебиетіміз бен мəдениетіміздің түп негіздері, төл заңдылықтары осы білікті зерттеу беттерінде жан-жақты көрініс тапқан. Қазақ ұлысының жаңа ғылымы да, таным дүниесі де, елдік қағидалары да осындай аталы дəстүрімізден қуат алып, нəр жинауы тиіс. Ə 4602000000–22 00(05)–07 РЕДАКЦИЯЛЫҚ БАС АЛҚАДАН М.О.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институты Мемлекеттік «Мəдени мұра» шеңберінде жарық көретін «Əдеби жəдігерлер» атты жиырма томдық басылымды дайындап, жариялау жұмысын жалғастыруда. Аталған басылымның басты мақсаты – халықтың ежелгі заманнан бергі жазба мұралары мен əдеби жəдігерлерін сол күйінде өзіне қайтару, түркі халықтарына ортақ ежелгі жəне орта ғасыр əдеби ескерткіштері мен ХҮ-ХІХ ғасырлардағы ақындар шығармаларын неғұрлым толық жариялау. Оқырманға ұсынылып отырған «Əдеби жəдігерлер» сериясының үшінші томын орта ғасырда өмір сүрген аса көрнекті түркі ғалымы Махмұт Қашқаридың «Түркі сөздігі» («Диуани лұғат-ит-түрк») еңбегінің осының алдындағы екінші томда жарияланған бөлігінің жалғасы құрайды. М.Қашқаридің «Түрік сөздігінің» бұл томы үш бөлімнен тұрады. «Сəлім кітабы» атты бірінші бөлімде түркі тіліндегі арабша таңбамен берілген екі, үш, төрт жəне бес əріпті етістіктердің түрленуі мен сипаттарының баяны жəне қолданылуы баяндалады, соңында осы бөлімдегі етістіктердің бірнеше сипатта болуына байланысты түсініктеме беріледі. Етістіктердің қолданылу қағидасы айтылған кезде көне түркі поэзиясынан жыр үзінділері мен мақал-мəтелдер келтіріліп, нақты дəйектелген. «Сəлім кітабы» бөлімінің соңы: «Ұлы Тəңірге шүкір, Сəлім кітабы бітті» деп аяқталады. «Мұзоаф кітабы», яғни «Əлсіз етістіктер кітабы» атты екінші бөлім екі, үш, төрт əріпті есімдердің қолданылу қағидасына арналса, «Мұзоаф етістіктер кітабы» атты үшінші бөлім екі, үш жəне төрт əріпті етістіктер қағидасын баяндайды, соңында осы етістіктерді қолдану ережесі берілген. М.Қашқари «Түркі сөздігін» жазу мақсаты туралы: «Түрік, түрікмен, оғыз, жігіл, яғма, қырғыздардың сөздері мен сөйлеу мəнерін зерттеп, қажеттісін пайдаландым. Əрқайсысының тілі мен салты санама əбден қалыптасты. Соларды мұқият зерттеп, арнайы əліпппелік тəртіпке келтірдім. Мəңгілік ескерткіш əрі таусылмас əдеби-көркем мұра боп қалсын деген ниетпен түркі елдерінің сөздігін жасап, кітапқа «Түркі сөздерінің жинағы» деп ат қойдым” деп айта келе: «Жинақты» сегіз бөлімге топтастырдым... Əрбір тайпаның тілінен сөз жасауға болатын түбір сөздерін ғана алдым... Түркі халықтарының... бəйіт жырлары мен ...мақал-мəтелдерінен мысалдар келтірдім. Бұл кітапты пайдаланғандар кейінгілерге, олар өздерінен кейінгілерге жеткізсін деген ниетпен тағы біраз табылмайтын тіркестерді пайдаландым» деп сөздік құрылымына нақты тоқталады. Томда түркі халықтары фольклорының негізгі жанрлары – тұрмыс-салт жырлары мен батырлық эпостан үзінділер, тарихи аңыздар, мақал-мəтелдер мен қанатты сөздер кеңінен қамтылған. «Əдеби жəдігерлер» сериясының үшінші томы М.Қашқаридің «Түрік сөздігі» кітабының белгілі ақын, əдебиеттанушы-ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор Асқар Құрмашұлы Егеубаев (1950-2006) аударып шығарған басылым бойынша (М.Қашқари. Түрік сөздігі. Алматы, Хант, 1997. 2-том.) дайындалды. А.Қ.Егеубаев аударып дайындаған басылым еш өзгеріссіз, ғалымның өзі ұсынған ғылыми принциптері негізінде беріліп отыр. Томның көлемі – 30 б.т.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ƏДЕБИЕТТЕР 1. Ақынжанов М. Қазақтың тегі туралы. Алматы: Қазмембас, 1957. 2. Арат Р.Р. Кутадгу билиг. І. Метин. Истамбул, 1947. 3. Əуезов М. Шығармалар. Он екі томдық. Алматы: Жазушы, 1969. 11-т. 4. Баласагунский Ю. Наука быть счастливым. М.: Худ. лит., 1977. 5. Баласагунский Ю. Благодатное знание. М.: Наука, 1983. 6. Валитова А.А. Юсуф Баласагунский и его Кудатгу билиг. М., 1951. 7. Дербісəлиев Ə. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы: Рауан, 1995. 8. Егеубаев А. Ежелгі дəуірдегі қазақ əдебиетінің көркемдік жүйесі. Алматы, 1999. 9. Егеубаев А. Құлабыз. Алматы, 2001. 10. Егеубаев А. Идейно-художественное влияние поэмы “Кутадгу билиг” Юсуфа Баласагунского (ХІ в.) на развитие казахской литературы (вопросы традиции, поэтики и перевода). Автореферат канд. дисс. Алматы, 1989. 11. Егеубаев А. Кісілік кітабы. Алматы, 1998. 12. Жолдасбеков М. Асыл арналар. Алматы: Жазушы, 1990. 13. Жүсіп Баласағұн. Құтты білік (Көне түркі тілінен аударған жəне алғы сөзі мен түсініктерін жазған А.Егеубаев). Алматы: Жазушы, 1986. 14. Жүсіп Баласағұн. Құтты білік (Ауд. А.Қ.Егеубаев). Пекин: Ұлттар, 1989. 15. Жүсіп Һас Һажиб. Құтадғу билиг. Пекин: Ұлттар, 1984. 16. Иванов С.Н. О “Благодатном знании” Юсуфа Баласагунского. М., 1983. 17. История всемирной литературы. М.: Наука, 1985. Т.2. 18. Келімбетов Н. Қазақ əдебиетінің ежелгі дəуірі. Алматы: Мектеп, 1986. 19. Келімбетов Н. Көркемдік дəстүр жалғастығы: ежелгі түркі поэзиясы жəне қазақ əдебиеті бастаулары. Астана: Елорда, 2000. 20. Кляшторный С.Г. Эпоха “Кутадгу билиг”// Советская тюркология. 1970. №4. 21. Кононов А.Н. Поэма Юсуфа Баласагунского “Благодатное знание”. — В кн.: Баласагунский Ю. Благодатное знание. М., 1983. 22. Қашқари М. Түрік сөздігі. Көне түркі тілінен аударып, алғы сөзі мен түсініктерін жазған А.Қ.Егеубай. — Алматы: “Хант”, 1997-1998. 23. Малов С.Е. Памятники древнетюркской литературы. М.-Л., 1951. 24. Наджип А. Культура и тюркоязычная литература мамлюкского Египта ХІV века. — Туркестан, 2004. 25. Умняков И.И. Самая старая турецкая карта мира. Труды Самаркандского Гос. пед. института им. А.М.Горького. т.1. Самарканд, 1940. 26. Фролов Д.В. Классический арабский стих. М., “Наука”, 1991. РЕЗЮМЕ Институт литературы и искусства им. М.О.Ауэзова Министерства образования и науки РК продолжает работу по подготовке и изданию очередных томов серии «Əдеби жəдігерлер» («Литературные памятники»), издаваемого в рамках Государственной программы «Мəдени мұра»(«Культурное наследие»). Третий том серии «Əдеби жəдігерлер « («Литературные памятники») – это продолжение предыдущего тома знаменитого труда «Дивани лугат-ит-турк» («Словарь тюркских наречий») выдающегося тюркского ученого средневековья Махмуда Кашкари (1029-1101). Этот том «Словарь тюркских наречий» М.Кашкари состоит из трех разделов. В первом разделе «Сəлім кітабы» («Книга салима») дается описание тюркским глаголам, состоящим из трех, четырех и пяти букв и обозначенные арабской графикой, в конце дан обстоятельный комментарий. Конец раздела заканчивается словами: «Слава Великому Тенгри, Книга салима завершена». Второй раздел «Мұзоаф кітабы» («Книга музоаф») или же «Книга слабых глаголов» посвящен правилам употребления тюркских имен, состоящих из двух, трех и четырех букв, третий же раздел «Мұзоаф етістіктер кітабы» («Книга глаголов музоаф») – правилам употребления глаголов, также состоящих из двух, трех и четырех букв. В качестве примеров широко представлены образцы тюркского фольклора – обрядовые и лирические песни, отрывки героического эпоса, исторические предания и легенды, пословицы и поговорки. Лучшим объяснением этому могут служить высказывания автора: «Эту книгу я составил в алфавитном порядке, украшал ее пословицами, саджами (римфованная проза), поговорками, стихами, раджазами (стихи воиственного содержания) и отрывками из прозы. Я облегчил трудное, разъяснил неясное и трудился годами ... Я рассыпал в нем из читаемых ими (тюрками) стихов для того, чтобы ознакомить (читателей) с их опытом и знаниями, а также пословицы, которые они употребляют в качестве мудрых изречений в дни счастья и несчастья с тем, чтобы сказитель передавал их передатчику, а передатчик другим. Вместе с этими (словами) я собрал в книге упоминаемые предметы и известные (употребительные слова) и, таким образом, книга поднялась до высокого достоинства и достигла отличного превосходства». Настоящий том подготовлен на основе последнего издания «Дивани лугатит-турк» М.Кашгари на казахском языке (1997, 2-том, перевод и предисловие А.К.Егеубаева) и в соответствии с принципами издания серии «Əдеби жəдігерлер» без изменений. Объем тома - 30 п.л.

SUMMARY M.O.Auezov Іnstіtute of lіterature and art, Mіnіstry of educatіon and scіence, Republіc of Kazakhstan contіnues preparatіon and publіcatіon of the volumes of twenty volume collectіon “Adebі zhadіgerler” (“Lіterary monuments”) publіshed wіthіn the frame of State program “Madenі mura” (“Cultural herіtage”). Thіrd volume of the serіes “Adebі zhadіgerler” (“Lіterary monuments”) іs a contіnueatіon of the prevіous volume of the well known work “Dіvan lugat-іt-turk” (“Vocabulary of Turkіc proverbs”) of the well known Turkіc scіentіst of medіeval perіod Makhmud Kashgarі (1029-1101). Thіs volume of the «Vocabulary of Turkіc proverbs» of M.Kashgarі іncludes three sectіons. Fіrst sectіon “Salіm kіtabі” (“Book of salіm”) іncludes descrіptіon of Turkіc verbs consіstіng of three, four and fi ve letters and іndіcated by Arab graphіcs, іn the end іt presents substantіal comment. The sectіon ends wіth words: «Glory to Great Tengrі, Book of salіm came to end». Second sectіon «Muzoaf kіtabі» («Book of muzoaf») or «Book of weak verbs» іs devoted to the rules of usіng Tіrkіc names, consіstіng of two, three and four letters, thіrd sectіon “Muzoaf etіstіkter kіtabі” (“Book of muzoaf verbs”) іs devoted to the rules of usіng verbs that also consіst of two, three and four letters. The volume іncludes the patterns of Turkіc folklore such as rіtual and lyrіc songs, fragments of heroіc epos, hіstorіcal storіes and legends, sayіngs and proverbs. The author provіded the best explanatіon to thіs. “І have compіled thіs book, -wrote M.Kashgarі, - іn alphabetіc order, decorated іt wіth sayіngs, sadja (rhythm prose), proverbs, verses, radjazamі (poems of mіlіtary content) and fragments of prose. І have sіmplіfi ed the dіffi cult thіngs, clarіfi ed the unclear thіngs and worked durіng many years… І have іnserted poems that are well known among Turkіc people іn order to famіlіarіze the readers wіth theіr experіence and knowledge and sayіngs that they use as wіse expressіons іn dіfferent sіtuatіons, happіness and unhappіness іn order that the narrator would pass them to the teller and teller to other people. Together wіth those words І have collected іn the book the mentіoned subjects and well known (used words) and so the book has achіeved hіgh merіt and excellence”. Thіs volume іs prepared on the basіs of the last edіtіon of “Dіvanі lugat-іt-turk” of M.Kashgarі іn Kazakh language (1997, 2-volum, translatіon and foreword of A.K.Egeubayev) and іn accordance wіth the prіncіples of the edіtіon of the serіes “Adebі zhadіgerler” wіthout any changes. Volume іncludes 30 pp. МАЗМҰНЫ Диуани лұгат-ит-түрк Бісміллə-һір-Рахманір-Рахим! Сəлім кітабы Бісміллə-һір-Рахманір-Рахим! Сəлім етістіктер кітабы .................................................................................................... 12 Мұзоаф кітабы Бісміллə-һір-Рахманір-Рахим! Мұзоаф есімдер кітабы ................................................................................................... 410 Мұзоаф етістіктер кітабы ............................................................................................... 424 Пайдаланылған əдебиеттер ............................................................................................ 528 Резюме .............................................................................................................................. 529 Summary ........................................................................................................................... 530

Ғылыми басылым ƏДЕБИ ЖƏДІГЕРЛЕР Махмұт Қашқари ТҮРІК СӨЗДІГІ Көне түркі тілінен аударып, алғы сөзі мен түсініктерін жазған А.Қ.Егеубаев Редакторы Р.Б.Асанбай Техникалық редакторы Г.Ə.Сəбитова Көркемдеуші редакторы С.Бахретдинов Компьютерде беттеген Ə. Молдахметова Баспаға Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігінің № 0000082 мемлекеттік лицензиясы 2005 жылы 11 қаңтарда берілген ИБ №22 Басуға 1.10.07 ж. Қол қойылды. Пішімі 60х901/16. Офсеттік басылыс. Офсеттік қағаз. Əріп түрі “Tіmes New Roman”. Шартты баспа табағы 33,25. Есептік баспа табағы 30 Таралымы 3000 дана. “Таймас” баспа үйі” ЖШС. 050026, Алматы қаласы, Ғ.Мұратбаев көшесі, 61-үй Тел./факс 234-18-45, тел.: 234-18-46, 234-18-47, 234-18-48