Алматы–2024

Бұл кітап этнопедагогика негізінде құрастырылған. Мұнда қазақтың салт-дәстүрі мен ырым-тыйымдарының шығуына себеп болған аңыздар мен қисса-дастандар жинақталды. Сонымен қатар отбасы хрестоматиясы этнопедагогика ғылымына қызығатын мек-теп оқушыларына, студенттерге және ізденуші ғалымдарға арнап жазылған.

Мен, Болат Бопайұлы Жотақажы, 1960 жылы Қытайдың Алтай аймағы Көктоғай ауданы Қуертіс қаласында дүниеге келдім. Мектеп жасына жеткен соң қазақ бастауыш сыныбына барып, ана тілімде білім алдым. 1969 жылы ата-анам Дүре деп аталатын аудан орталығына көшіп келді. Бұл ауыл қазақ салт-дәстүрінің қаймағы бұзылмай, әдемі сақталған кереметтей құтты мекен екен. Менің бағыма орай, Дүреде жеті тілді жетік меңгерген, Орта жүздің Керей руының ішіндегі Ителі тайпасынан шыққан Имам ағзам Төкенұлы есімді қазыналы қария тұрады екен. Сол кезде жасы 75-тен асқан бұл ақсақал ұйғыр, қытай, түрік, араб, парсы, шағатай, тілдерінде емін-еркін хат жазып, оқи алатын. Бүкіл қазақ, түрік, араб халықтарының тарихын, аңыз-дастандарын жетік меңгерген нағыз ғұлама ғалым екен. Этнограф деп осы адамды айт! Құран Кәрімді араб тілінде әдемі мақамға келтіріп оқыған соң, қазақ тіліне мөлдіретіп аударып беретін. Күллі адам баласының жаралу тарихын, он сегіз мың ғаламның сырын сорғалатып, әңгіменің тиегін ағытқанда алдында отырған әлеумет ауыздары ашылып отырып қалушы еді. Елдің бәрі: «Адам баласында мұндай да білімді адам болады екен-ау!» – деп таңғалатын. Қазақ халқының бүкіл салт-дәстүр, әдет-ғұрып, ырым-тыйымдарының түп-тамырын, қайдан шыққанын дәйекті, мәнді-мағыналы аңыздармен таратып айтқанда айызыңды қандырады. Бүкіл ауыл-аймақ, дүйім жұрт осы ақсақалдың аузына қарайды. Мен оның немересі Иманғазы Оқапұлымен бір класта оқып, сабақтас болдым. Бір күні Иманғазыға еріп, атасына сәлем бере бардым. Білімді адамның бітімі де бөлек болады екен-ау! Жетпіс бестен асқан қарияның бетінде бір тал әжім сызықтары көрінбейді. Ақсақалдың сақалы ғана емес, мұрты мен қастары да қардай аппақ. Бірақ сонда да ақ түсті сақал-мұрты Имам ағзам атаны еш қартайтып көрсетпейді. Қайта оны киелендіріп, әулие адамдай сән бітіріп, бойына шарапат дарытып тұрғандай. Бір қарағанда, періште ме деп ойлап қаласың. Бүркіт қабағының астындағы үлкен қоңыр қой көзі өткір әрі мөп-мөлдір. Күн шұғыласындай жылы мейір, ыстық нұр төгіп тұр. Мен:

Мен ол кезде 9 жаста едім. Мұндай терең мағыналы өлеңді қабылдай алмадым. Сосын біз шай дастарқанына отырдық. Ақсақал маған мейірлі күн көзімен шуақ төге қарап отырды да:

Мен екінші өлеңге қызығып қалдым. Өйткені сол заманда айлы түндерде ауыл балалары жиналып «Ақсүйек», «Жасырынбақ», «Тепкішек» ойындарын ойнайтынбыз. Аспанда ай толғанда нұрына шомылып, «Шешеке» деген ойын ойнап, толған ай туралы ән салып, ауылды әнмен тербеуші едік.

Мен:

Расын айтайын, маған ай туралы өлеңі ұнап еді. Бірақ ол ойымды қарияға айтпадым. Сөмкеден қалам, қағазымды алдым да, төр алдында жаюлы жатқан оюлы сырмақтың үстіне етпетімнен жата кеттім. Екі өлеңді де жазып алдым. Қария:

Мен өлеңді өз әлімше мәнерлеп оқып бердім.

Басында қария үйреткен баға жетпес рухани қазыналардың қадір-қымбатын бірден түсіне қоймадым. Бірақ сонда да өзім құралпы балалар арасында айтып, мақтанып жүрдім. Үлкендер көңіл бөліп, тақпақ айтқызса, марқайып қалатынмын. Үзбей жаза берген соң қолжазба қорым да молыға берді. Білім де кемелдене түсті. Қайран балалық, санасы саяз, білімі төмен, аңғары аз, сары ауыз кез ғой ол! Талай заттың байыбына бармай, құр көшіре беріппін. Қазір қарап отырсам, ақсақал маған рухани білімнің талай нәрін қалдырып кетіпті. Енді ойласам, менің жазушы, зерттеуші, этнограф болуыма түрткі болған Имам ағзам ақсақал екен. Көкірегіме білім ұрығын шашып, көңіліме жарық нұр түсірген ұлы ұстазым Имам ағзам атаның шарапаты екен-ау! Иә, дана қартпен менің балалық өмірімнің арасы шалғай болды. Менің ол кісіден білім алуым тоғыз жылға ғана жалғасты. Дана қарт 1980 жылы дүниеден озды. Мен бейне бір нәр алатын білім бұлағым бітеліп қалғандай қапалы күй кештім. Бірақ Дүре ауылында ол кісіден басқа Нұрғали, Қабылхақ, Әндістан, Байғали, Қоңырбай, Кәмелден есімді қариялар да бар еді. Дәл Имам ағзам қарттай болмаса да, олар да бірталай қиссалар мен аңыздарды жатқа соғатын. Олардан да мол рухани мұраларды үйреніп, мол деректі хатқа түсіріп, жаза бердім. Сөйтіп жүргенде Совет Одағы ыдырап, атамекенге жол ашылды. 1993 жылы Қазақстанға біржола көшіп келіп, Алматы қаласына орналастым. Отанға оралған соң қазақ жастарының бір кәдесіне жарап қалар деген ізгі ниетпен Қытайдағы қазыналы қарттардан жазып алған білімдерімді сұрыптап, «Қазақ кәдесі», «Қазақ наурызнамасы», «Қазақы түйе жару», «Қазақтың алғыстары мен қарғыстары», «Бастаудан бақиға дейін», «Қазақ мінезі», «Қазақ аспан есебі» деген кітаптарды жарыққа шығардым. Қазақ халқының ғұрыпты ғұмырын білмей, әулие бабалар салған мағыналы өмірге жалғану қиын. Шынымды айтайын, кей кездері ешкімге ештеңе керек еместей көрінген кездер де болды. Себебі, ол кезде Қазақстан өте қиын кезеңдерді бастан кешіп жатты. «Мен осы өмір бақи керексіз затты жинап теріп, өмірімді босқа өткізген жоқпын ба?» деп торыққан сәттерім де болды. Бірақ, «алмас кездік қап түбінде жатпайды» деген сөз рас екен. Әулие аталардан қалған киелі аңыздар мен мағыналы салт-дәстүрді сақтап қалуға тырысқан жастар легіне ақыры Құдай кезіктірді. Сол жігіттердің жігері маған да қайрат бітіріп, осы кітапты жазуға шын ықыласыммен атсалыстым. Қолдан келген көмегімді аямадым. Абзал Құспан інім қолға алған осы игі іске барынша пайдалы болуға бейіл болдым. Алдыңғы бабалардан жазып алған барлық мұраларымды еш қызғанбастан осы жігіттермен бөлісуге тырыстым. Аманатқа қиянат жасаған жоқпын деп ойлаймын. Өмірден өтіп кеткен қазыналы қарттарымның әруақтары маған риза шығар деп үміттенем. Ғасырлардан бері жалғасып келе жатқан бабалар аманаты сіздерге де мол шарапаты мен шапағатын тигізеріне өзімнің еш күмәнім жоқ!

Қытай Шыңжаң фольклор зерттеу қоғамының мүшесі, қазақ тілі мен әдебиеті оқулығын құрастыру қоғамының мүшесі,

Жоғары дәрежелі оқытушы.

Қазақ мәдениетінің мәніндегі діни сананың мазмұны исламнан бастау алады. Діни сана ислам құндылықтарын ақпараттық сұрыптау рөлін атқарады. Діни сана – ұлттың болмысы, табиғаты, ерекшелігі. Ұлттың мәдени қабаттарына үңіліп қарасаңыз, бұған көзіңіз жетеді. Ең басты мәдениет қабаты тіл десек, осы тіл арқылы исламның құндылықтық, ақпараттық, дүниетанымдық, ділдік, психологиялық, эстетикалық, этикалық және т.б. ұғымдары, түсініктері, тұжырымдары, анықтамалары орныққан. Одан кейінгі мәдениеттің көрсеткіші халықтың дүниетанымдық қоры, тарихы мен өнері, ахлағы мен әдет-ғұрыптары, сәулеті мен құқығы, жазуы мен әдебиеті, сазы, жыры мен тұрмысы болып жалғасып кете береді. Осы қабаттардың мәні мен мазмұны діни санамен үйлесім тапқанда ғана ұлттық мәдениеттің болмысы мен табиғаты ашылады. Бір сөзбен айтқанда, діни сана өзін қоршап тұрған мәдени қабаттардағы құндылықтық өлшемдерді сақтап тұратын қазына сияқты. Сол қазына кейде ұмытылып, кейде әлсіреп жатады. Діни сана тарихи сүрлеумен жаңғыра отырып, ұлттық мәдениет пен рухани тұтастыққа нәр беретін сипат табады. Діни танымның сабақтастығы деген – осы. Діни таным көп, біздің діни танымымыздың тәжірибесі мен тарихында Ханафи, Матуриди мен Яссауи мектебінің орны ерекше. Фиқх, калам мен тәрбие, яғни құқықтық, доктриналық және моральдық құндылықтарымыздың қалыптасу мектептері мен діни тәжірибесі. Негізі кез келген ұлттың ерекшеліктері діни танымы арқылы ажыратылады. Мысалы, кез келген қазақтан: «Қашаннан бері мұсылмансың?» – деп сұраса: «Әлімсақтан бері», – деп жауап береді. Иә, солай, қазақ – әлімсақтан бері мұсылман халық. Әлімсақ деп адамзат жаралмай тұрғандағы Тәңірі мен рухтар арасындағы антты айтамыз. Соған қарап-ақ, қазақ мұсылмандық түсінігінің жалпыадамзаттық құндылықтарды ішіне қамти алатындай мазмұнды екендігін көруге болады. Қазақ болмысының мазмұнында ислам жатыр дегенде осы ақиқаттар ойға оралады. Бұл ерекшелік оның тұрмысымен біртұтас. Енді осы ерекшеліктерді қолға ұстап, сезініп, танып-білуге бола ма? Әрине, ол үшін қазақтың мақал-мәтелі, жыр-дастаны, аңыз-әпсаналары, салт-жораларына үңілсеңіз жетіп жатыр. Осы қазыналарға қарап-ақ, сол халықтың діни сана ерекшеліктерін тани аласың. Діни тәжірибе категориясының ішіне діни білім беру де кіреді. Діни білім компоненттері ұстаз, кітап, медресе қазақтың діни тәжірибесінде үзілген емес. Мысалы, Рабғузидің «Қисса сүл әнбиясы» медреселерде 12 пәннің құрамында оқытылған. Ал медреседе тәлім алып, ұстаздың алдын көрген ақын-жыраулар қисса сюжеттерін тұрмыс-салтпен байланыстыра отырып жырлаған. Бұл өз кезегінде ұлттық дәстүрлер мен ырым-тыйымдарға сакральді мазмұн дарытты. Исламның сенім негізіндегі иман шарттарына сенген адам – мұсылман. Пайғамбарларды үлгі ете отырып жырлаған жыр, айтылған термелердің мазмұны осы негіздерді тұтас қамтып, тұрмыстық мән иеленуіне жол ашты. Сенім негіздеріне табан тірей отырып баяндалған қиссалар арқылы қазақ мәдениеті эстетикалық, шығармашылық, дүниетанымдық қырынан байи түсті. Сюжеттердегі шығармашылық серпін, эстетикалық ізденіс дін негіздеріне қайшы келмейді. Оған «Көңіл айту» салтының шығуына негіз болған кітаптағы мына бір қисса арқылы көз жеткізуге болады: «Қабыл Әбілді таспен ұрып мерт қылады. Ұлынан айырылған Адам ата басын көтермей, жер бауырлап жатып қалады. Хауа ана екеуі қайғыдан қан жұтады. Тәңірі періштелерге:

Өлгенге көңіл айтып жұбатамыз, – деген шумақтар қалыпты. Көп кешікпей, Тәңірі тағала екеуіне Шиш атты ұлды нәсіп етеді. Әбілге қатты ұқсайтын сәбиді көріп, екеуі көңіліндегі қайғы-шер мен мұңды жойған екен». Қазақ дінді ардың көзі, рухты, қалыпты, адамдықты сақтаудың өлшемі ретінде қабылдаған. Негізі ислам дінінің мәні де, соңғы пайғамбарымыздың міндеті де – осы. Бұл құбылыстарды талдап түсіндірудегі мақсат – біреу. Кеше советтік қызыл режімнен діни санамыз өлімші болса да аман қалды. Кейбір мәдени қабаттарымыздағы құндылықтар да діни мән ретінде қарастырылып, қысымға ұшырады. Мәселен, жоғарыдағы «Көңіл айту» салты сакральді мәнінен айрылып, профанды сипатқа түсті. Тәуелсіздікпен бірге діни сана жаңғырып, оның қоршаған мәдени қабаттарына да көктем келді десе болады... Бірақ қазіргі таңда қазақ мұсылмандығын ширкпен, діни санасын шаманизммен байланыстырып, діни танымы мен тәжірибесін жоққа шығару белең алып барады. Діни санамыздың айнасы болған жырлар, қиссалар, дастандар, термелер мен әдеби мұралар ревизияға ұшырады. Қоғамда неосалафилік діни таным үстемдікке ұмтылуда. Осы кезде қазақ мәдениетінің мазмұны, мәні болып табылатын діни сана тұншығып отыр. Себебі діни сана өзіне тән діни таным мен мәдениетті ғана қабылдайды. Басқа таным оған жат, бөтен. Бүгін қазақтың діни санасы «екі діни таным» арасында қалды. Оның қоғамдағы көрінісі қазіргі жұрт кісі бақилық болған жерде дәстүрді я ұстанарын, я ұстанбасын білмейтін жағдайға жетті. Сондықтан қазаққа діни санасын, яғни ұлттық, мәдени қабаттарын сақтап қалу үшін өзінің төл діни танымын жаңғыртып, оның білім беру жүйесінен ойып орын алуына өзін қазақпын деген әрбір жас аянбай еңбек жасауы керек болып тұр. Себебі діни сана өзгерсе, мәдени қабаттар да өзгеріске ұшырайды. Оны өзгертетін де, сақтап қалатын да – қазақтың бүгінгі жастары. Бұл кітапты білім беру жүйесіне, педагогикалық үдеріске пайдалану білім алушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыруға игі ықпал етері сөзсіз. Мына кітап – дәстүрлі құндылықтардың дамуына, өмір сүруіне жол ашатын бастау. Бастау деген себебім мәтінді ұсыну методологиясы да қазақ діліне сай таңдалып алынған. Сондықтан қолыңыздағы кітапта қазақтың діни санасының табиғаты тұтас мәтін ретінде жинақталған. Бұл мәтінді кешегі советтік жүйе кезінде таппай қалдық. Себебі ондай мәтіндерді оқытуға тыйым салынса, бүгін неосалафилік тенденция бұларды қажет етпей ревизиялағысы келеді. Қайталауға тура келеді, бұл кітап – жаңа бастама. Мұнда қазақтың діни санасынан орын алған тыйымдар мен ырымдар, ислами мәнде ұлт жадында сақталған дүниелер теріп жинақталған. Бұл қазынаны кешегі және бүгінгі ұрпақтар арасындағы сабақтастық арқылы қайта жаңғыртып, ел тұтастығы мен тұрақтылығына пайдалануға болады. Қазақтың мұсылмандық табиғатын ашып тұратын, сипаттайтын, танытатын, байытатын осындай мәтіндерді іздеп, ел игіліне ұсынып отырған жастарға, шәкірттеріме алғысымды білдіремін.

Зиялы жұрттың мойнында рухани бір міндет болады. Ол міндет – өзінен кейінгі ұрпаққа рухани құндылық қалдыру. Құнды дүниелерді қалдырғанда олардың теориясы мен формуласын ойлап табудан да маңызды жұмыс бар. Ол – өткен замандағы сан түрлі тарихи оқиғалардың себебінен, соғыстардың кесірінен жоғалып, ұмыт қалған жәдігерлерді оқырманмен қайта қауыштыру. Қазақ халқы тарихи тамырын іздегенде көнеден келе жатқан түрлі аңыз-ертегісіз, шежіре мен тарихи қолжазбасыз өзінің өткенін тереңнен саралай алмайды. Мемлекет басқарған тұлғалар, ел қорғаған батырлар мен әділ шешім жасаған би-шешендердің есімдері өткен тарихта қандай құрметпен аталса, әдебиет пен тарихтың, архитектура мен өнердің, астрономия мен медицинаның, дін мен философияның дамуына ерекше үлес қосқан ғалымдардың есімдері де сондай құрметпен аталуы тиіс. Бүгінгі ғылым өткен ғасырларда өмір сүрген, оқу-білімнің сан алуан саласында тамаша туындылар қалдырған ғалымдардың еңбегін жаңа форматта оқырманға ұсынумен, көне еңбектерге жаңаша өмір сыйлаумен айналысады. Бұл кітап жайлы пікір жазғанда мен осыны ерекше атап өткім келеді. Өткенді саралау арқылы құпияға толы рухани құндылықтарды іздеу мақсатында әлемде сан түрлі кітаптар жазылды. Бұл – бүгінгі қоғамның ұмытылған дүниені қайта тірілтуге деген талпынысының бір көрінісі. Джоан Роулинг есімді британдық жазушы сиқыр мен ғажайыптың күшімен әділетсіздікке қарсы күрескен Гарри Поттер туралы кітап жазып, миллиондаған оқырманның жүрегіне жол тапты. Харуки Мураками есімді жапон жазушысы адам өміріндегі кейбір құпияларға негізделген тың әңгімелерімен сан мыңдаған оқырманның сүйікті жазушысына айналды. Мұсылман ғалымдары да қазір осы бағытта қарқынды еңбек етіп жатыр. Олар бұрынғы өткен ғұлама, ақын, әулие бабаларынан мирасқа қалған мағыналы жырлар мен құнды шығармаларды архивтерден қопарып, қарапайым халыққа қайтарумен айналысып жатыр. Ғалымдардың басты мақсаты үнемі жаңа нәрсе ойлап табу емес. Бұрыннан бар, халық арасына кең тараған, алайда бұл күндері ұмытылып бара жатқан, көнерген дүниелерді қайта тірілтіп, оларды жаңа ұрпақпен қайта қауыштыру да ғалымдардың міндетіне кіреді. Мысалы, Иран ғалымдары қазір пайғамбарлар қиссасын, Мұхаммед пайғамбар (с.а.с.) мен төрт халифаның өмірбаяндарын, Лұқпан Хакім мен әділ патша Ануширванның басынан кешкен хикаяларын және әулиелердің антологиясын шаң басып жатқан жерінен жарыққа шығарып, қайтадан жинақтап, жан-жақты зерттеп, оларды қарапайым жұрт оқи алатын кітап етіп, жыл сайын мыңдаған тиражбен басып шығаруда. Бұлардан бөлек тәрбиелік мәні зор қисса-аңыздардың негізінде мультфильмдер түсіріп, барынша насихаттап жатыр. Қолыңыздағы кітап та – осындай игі талпыныстың нәтижесінде шетелде емес, өз Отанымызда дүниеге келген рухани қазына. Қалың оқырманға арналған бұл кітапта, бір жағынан, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, екінші жағынан, дінімізбен ұштасып жатқан ырым-тыйымдар мен аңыз, хикаялар жинақталған. Ұмытылып бара жатқан қиссалар мен салт-дәстүрді насихаттайтын бұл кітап «Сәбилік шақ», «Қалыптасу кезеңіндегі жөн-жоралғылар», «Табиғатпен тіл табысу», «Өмірден кейінгі өмір», «Қазақ дүниетанымындағы сакральді ұғымдар» және «Сұрақ-жауаптар» атты бірнеше бөлімнен тұрады. Осының ішінде маған ерекше ұнағаны «Табиғатпен тіл табысу» бөлімі болды. Экофилософиялық мәндегі аңыздар жан-жануарлар мен өсімдіктерге киелі сипат дарытып, адамның табиғатпен үйлесім табуына жол ашады. Экологиялық проблемалары жылдан жылға күрделеніп бара жатқан Қазақстан үшін мұндай тың әдісті қолдану – расында да үлкен жаңалық. Әр бөлімде дін мен киелі ұғымдарға қатысты аңыз-хикаялар жинақталып, олардың қайнар көзі Құран Кәрім мен пайғамбарлар өмірінен бастау алатындығы мазмұнды қиссалармен баяндалған. Әрбір аңыз бен хикаяны халық аузынан, көнекөз қариялардан ерінбей жазып алып, құрастырған авторлардың бұл еңбегі, сөз жоқ, құнды. Исламның негізгі қағидасы – адамды кемелдікке жетелеу. Бұ дүниеде тоқтаусыз рухани дамып отырғанда ғана адам кемелдіктің жоғарғы сатысына көтеріле алады. Әр адамның қабілет, қарымы әр түрлі десек, Исламда соны игерудің ортақ шарттары көрсетілген. Қарапайым мысал: қандай да бір істі бастар кезде есті адам өзінің шама-шарқын екшеп барып іске кіріседі емес пе? Исламдық дүниетаным қайнарынан сусындаған жандар да рухани әлемнің биігін бағындырмас бұрын, ең алдымен, өзінің кім екенін пайымдап алуға міндетті. Пайғамбар хадисі бойынша адам өзін тану арқылы Жаратушы иесін таниды. Құран Кәрімнің хикметтері бүгінге діни аңыздар жанрында жетті. Оларды оқи отырып, әркім өзінше тағылым алады. Алайда осы рухани қайнар бұлақтың бастауына сіз ғасырлар бойы қалыптасқан төл дүниетанымыңыз арқылы ғана қол жеткізе аласыз. Осы арқылы әр адам өзінің кім екендігін, әр халық өзінің мәдени өзегінің қандай екенін әлемге паш етеді. Өзін өзі таныған халық өзін де өзгеге мойындата алады. Өзіне деген сенім де осы дүниетаным негізінде күшейеді. Өзін мойындатқан тұлға мен өзін танытқан халықтың мерейі қашан да үстем. Осы түйсіктің негізінде қазақ даласында да белгілі бір дәстүрлер мен ережелер желісі қалыптасып, тамыр жайғаны анық. Ал парасат пен пайым байыпты болғанда ғана салт-дәстүр, әдет-ғұрып өміршең бола алады. Оны қазіргі тұрмыста қолданыста жүрген салт-дәстүрлерден анық көріп отырмыз. Алайда кейбір дәстүрлерден алшақтап бара жатқанымыз да рас. Бұл ретте барды құнттап, жоғалғанды түгендеудің жөні бөлек. Сондықтан да таным төркінін бүгінгінің көркіне айналдыруға бағытталған бұл жинақтың қадамы үлкен. Өйткені бұл қадам түйсіктің желісін іздеп, танымның тамырын тануға септігін тигізеді. Қазір көнекөз қариялар азайып, ертегі мен аңыз айтатын қазыналы ата-әжелердің саны сиреді. Осы тұрғыдан алғанда бұл жинақ дер кезінде жасалған игі шаруа деп айтуға әбден лайықты. Соңғы кезде еліміздің ғылыми зерттеу институттары тарих пен әдебиетті зерттеу үшін ауызша деректерге сүйеніп, түрлі жобалар шеңберінде үлкен жұмыстар атқаруда. Батыс та, Шығыс та дін мен дәстүрді ұштастыруға талпынған сәтте жарық көрген бұл жинақты академиялық зерттеу жұмыстарының бағытында атқарылған іс ретінде қарастыруға әбден болады. Әрбір қазақ отбасы дүние есігін ашқаннан бұл пәниден көшкенге дейін өміріне мағына беру үшін сан түрлі салттар мен ырым-тыйымдарды орындайды. Алайда кейбір жөн-жоралғылардың қайдан келіп шыққандығын көбіміз біле бермейміз. Алдағы уақытта осы кітапты оқи отырып, көптеген ырым-тыйымдар мен жөн-жоралғылардың шығу тарихы мен себептерін біліп қана қоймай, келешек ұрпаққа аманаттауға бәріміз бірге атсалысамыз деп ойлаймын.

СССР дәуірі дүрілдеп тұрған заманда, бейғам бала күнімізде, қораның артындағы үйілген күлдің үстіне бар бала жиналып ойнап жүреміз. Үлкендер жағы:

Біз күлдің не зияны барын білгіміз кеп, одан сайын жүгіріп шаңдатамыз. Мен үшін тағы бір түсініксіз тыйымның бірі табалдырыққа байланысты еді. Табалдырықта тұрсаң, үлкендер:

Бітті, өзге жауап жоқ. Мидың бір қыртысында «не болады екен» деген сұрақ жауапсыз қалады. Әсіресе досыңның үйіне барғанда табалдырығын басып тұрасың. Шешесі:

Одан бөлек «айға қарап дәрет сындырма», «үй ішінде ысқырма», «кешке жылама», «үйге қарай жүгірме», «дастарқанды баспа», «жайнамазды жоғарыға қой», «әкеңнің киіміне отырма», «бас киімді баспа», «жырық кеседен су ішпе», «малды сабама», «түйенің жүнін таптама» деген сияқты бітпейтін ырым-тыйымдар шұбырып кете береді. «Неге?» деген сұрақтың бәріне ортақ жаттанды жауап біреу – «Қайтесің неге екенін? Айтқанды істе!» Бес-жеті жасар кезімізде ауыл молдасы ер балалардың бәрін жаппай сүндетке отырғызады. Қазір қарасам, бұл жабайы жолмен жасалатын қауіпті операцияның нағыз өзі екен. Әлі есімде, 1979 жылы үйге бір молда келді. «Сені сүндеттеуге келді», – деді маған. Кім айтқаны есімде жоқ. Сүндеттелген балаларды талай көргем. Қыздардың көйлегін жалаңбұт киіп алып, етектері жер сызып жүретін. Қан қатқан шөметейлері қап-қара болып қорқынышты көрінетін. Оларды «қыз болдың, қыз болдың», – деп бәрі мазақ қылады. Жарасы жазылғанша олар да көшеге шыға алмай, емін-еркін ойнай алмай қор болатын. Осыларды ойлап, үрейім ұшты. Далаға сытылып шықтым да, көршінің қорасына барып тығылдым. Баламысың деген... Артынша өзімнен төрт жас үлкен ағам досы екеуі іздеп тауып алды. Ұстап алып, молданың алдына сүйреп әкеліп жығып берді. Молданы боқтап-боралап жатырмын. Молда да қатал кісі екен. Әй-шәйға қараған жоқ.

Қазір қарап отырсаң, «Құдай жоқ» деп оқытатын мемлекетте бұл ғұрыптың сақталуының өзі ақылға сыймайды. Ата-анаң сенің сүндетке отырғаның үшін той жасайды. Ауылың түгел жиналып, құтты болсын айтады. Көрімдікке ақша береді. Бір қызығы, ақша алып жатқанда «не үшін беріп жатыр?» деген сұрақ мазаламайды. Жинап алып, жата бересің. Бірақ, не үшін той жасағаны түсініксіз болып қала береді. «Не үшін тойлап жатыр?», «Мына операция неге жасалды?», «Қансыратып артынан ақша бергені несі?» деген сұрақтардың жауабы сол күйі табылмайды. Қонақ келгенде қолға су құю деген дәстүр бар. Расы керек, су құюдан бәріміз қашатынбыз. Бірі самауырға су толтырып, бірі ошаққа отын тасыған бола қалады. Ағаларымыз: «Адамның кішісі болғанша, иттің күшігі бол», бар, қолға су құй», – деп жүгіртіп жібереді. «Үлкенді тыңдау керек!» Бір қолға құман, бір қолға шылапшын, мойынға сүлгі асып, қолға су құясың. Оның да өзінің тәртібі бар. Әкеміз анадай жерде: «Су етектен, бата төрден» деген, «оң жақтан бастап құй», «бір қолыңмен шүмегін ұстап тұр», «сарылдатпа, үзіп-үзіп үш рет құй», «төртіншісін қонақ сұраса ғана құй», – деп бақылап тұратын. Суды не үшін үзіп құятынын да есейе келе білдік. Әдетте, қайтқан кісінің денесін жуындырып, мейрам суын құйған кезде ғана ожаудағы су таусылғанша үзбей құяды екен. Су құйып тұрып: «Қолын неге далада жуа салмайды?», «Адамды әурелемей өздері-ақ жуып кірсе болады ғой», – деп кір судан жиіркеніп, іштей жақтырмай тұрасың. Қариялар: «Молда бол!», «Үлкен жігіт бол!», «Көп жаса!», «Қатарыңның алды бол!» – деп алғыс айтып, батасын беріп жатады. Егер сол кезде осының бәрі жазылған кітап болғанда, бұл дәстүрге басқаша қарар ма едім. Қолға су құюға таласа-тармаса асығар ма едік, кім білсін?! Өзіммен тете қарындасым бар. Жасаған балмұздағын тартып жеп, талай боздаттым-ау кезінде. Сондай кезекті бір «айқаста» теуіп, жылатып қойдым. Ол кезде тоғыз жастамын. Апам көріп қалып, көсеумен әбден сабаған. «Ей, бақытсыз, қыз баланы тебе ме екен? Білесің бе қарындасына аяғы тигеннің не болатынын?!» – деп аяған жоқ. «Тепсе, не бопты?» – деп сұрауға шама қайда? Бәрі басылған соң, апам:

Ауылда кезекпен сиыр, қой бағамыз. Кейде өрістен қайтарда отарға ілесе алмаған көтерем қойды теуіп қуалаушы едік. Келе жатқан қариялар:

Көңіл қанағаттанбағасын, қойды тағы да тепкің кеп тұрады. Сиырды Арыс өзенінің жағасында қаулап өсетін жыңғылдың бұтағымен сабап қуамыз. Бір жолы бізбен бірге малын айдап келе жатқан Жабағиев Еркін деген қария:

Ержеткен сайын түрлі салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды көре бастадық. 1984 жылы ең үлкен ағамыз үйленіп, жеңгелі болдық. Сол күннің сән-салтанаты естен кетер ме, сірә!? Жеңгеміз көліктен түскен мезет басына орамал жабылды. Ұйықтамай, қызық күткен күллі бала лап қойдық. Шашу шашылды. Тапталған кәмпиттерді теріп жеп, аяққа оратылып жүрміз. Шашудың арқасында бір тойдық-ау! Бірақ, «кәмпитті неге шашады?» деген сұрақ ойға келмейді. Қызық жалғаса береді. Келіншек отыратын бөлмеге қызыл гүлдермен көмкерілген аппақ шымылдық тартылады. Шымылдықтың екі шетіне үкінің үлбіреген қауырсындары қадалады. Беташар өтпейінше, келіннің бетін ешкімге көрсетпейді. Беташардың өзі қандай қуанышты күн еді! Арада жыл өтпей жеңгең босанады. Қалжаға міндетті түрде бордақы қой сойылады. Әдет-ғұрыптың көкесін сонда көрдік. Қып-қызыл шақалақты қырық күн бойы тұзды суға шомылдырады. Қызығына батып қарап тұрамыз. Сосын шілдехана. Бесікке салу. Кілең әйелдер жиналып «тыштырма» жасайды. Шекесіне күйе жағу, мойнына бойтұмар тағу – өз алдына бөлек әңгіме. Сәби бір жастан асқан соң тұсаукесер жасайды. Бірақ осы әдет-ғұрыптардың қайдан бастау алғанын ешкім айтып жатпайтын. «Бұл қайдан шыққан?», «Неге олай жасалады?», «Келінді неге бүркеп қойдыңдар?», «Бөпені неге қырық күн шомылдыру керек, жиырма күн шомылдырса, жетпей ме?» Бұл сұрақтарға жауап берілмейтін. Ал жоралғы атадан балаға жалғаса береді. Советтік мектепте бәрі керісінше. Ерекше мән беріп, бүкіл ел тойлап жүрген салт-дәстүрге мұғалімдер мысқылмен қарауды үйретеді. Ұстаздар кейбір ырым-тыйымдарды ашық сынайды. Өлген соң өмірдің жоқтығы туралы мың-миллион дәлелі тағы бар. «Өліктер бізді еститін болса, артынан Құран оқытып, дұға жасатып отырған туыстарына жауап бермей ме?» – деп бұлтартпас айғақ келтіреді. Советтік үгіт-насихат машиналары бұл «надандықпен» қанша күрессе де, өлімге байланысты киелі ұғымдар мен көне салттар жасырын жалғасып жатты. Жаназа шығару, өлікке Құран оқыту, марқұмның бейсенбілігін, жетісін, қырқын, жылын беру, бейіттің басын қарайту – бәрі көз алдыңда, күнделікті тұрмыста өтіп жатты. 1991 жылы CCCР тарады. 1992 жылы біз студент атандық. Ол жерде де талай қызықты бастан кештік. Бір ғана деталь айта кетейін. Өзім оқыған шығыстану факультетінің студенттері таңдаған тіліне сай шет елге барып, тілдік тәжірибеден өтетін. Араб тілін оқитын курстастар араб елдеріне барып, бір жыл оқып қайтты. Келген соң көрген қызықтарын айтып:

Бірінші рет ойланып қалдым. Себебі осы күнге дейін дастарқанды қастерлеу, нанды қадірлеу деген арабтан келді деп ойлаушы едім. Ол кезде көшпенді қазақ дәуірінің мәдениеті туралы кітапты емге таппайсың. «Сонда біз ұстанып келген мағыналы мәдениет қайдан келген? Қалай басталған? Ежелгі көшпенді жұрттың ата салтын Құран рухымен суарып, оларға кие дарытқан кімдер еді?» деген сұрақтарға жауап тағы жоқ. Оқуды бітіріп, үйлендім. Кішкентай кезде көрген салт-дәстүрлер енді менің тұрмысымда өтіп жатты. Тағы шашу шашылды. Аяқ астында тапталып кете жаздап, кәмпит теріп, өріп жүрген бала-шаға. Отқа май құйып табалдырық аттау. Ғажайып шымылдық. Үлбіреген үкі қауырсыны. Беташарға жиналған халық. Қолға су құйып, шауып жүрген кішкентай балалар – бәрі-бәрі айна қатесіз қайталанып жатты. Бірақ осыдан соң елде мен түсінбейтін құбылыстар басталды. СССР кезінде өміршең болған барлық сакральді ұғымдар мен жөн-жоралғылар егемен ел болғанда тезірек өле бастады. Уақыт өткен сайын Қазақстанның мәдени өмірінің реңі қаша берді. Бұрынғы ерекше ықыласпен жасалған ғұрыптар құлықсыз салтқа айналды. Ұлттың рухани дүниетанымына жойқын соққылар жасала бастады. Қазақтың бүкіл киелі ұғымдары мен салт-санасын, аңыз-әпсаналарын түгел терістеп, мансұқтаумен айналысатын діни жамағаттар пайда болды. Діннің ерекше түрін ұстанатын бұл жамағат мыңдаған жылдан бері қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіне мағына дарытқан, өміріне мән берген киелі ұғымдарды талқандауды мақсат етті. Олар қазақ ұлтының барлық салт-дәстүрін терістеп, барлық аңыз-әңгімелерін шылқыған өтірікке теңеді. Керек десеңіз, Исламға тікелей қатысы бар ғұрыптарды да есепке алмады. «Әруақты еске алып, марқұмға Құран оқытуға болмайды. Олар өлді, бітті. Бізді естімейді»,– дегенде, жағамды ұстадым. Өйткені, дәл осы көзқарасты сексенінші жылдары атеизм сүйегінен өтіп, кемігіне дейін сіңген советтік мұғалімдер мектеп оқушыларының санасына Құдайдың құтты күні сіңіріп отыратын. СССР жетпіс жыл бойы жоя алмаған ұлттың эпикалық санасын діни фанатизм бас-аяғы он бес жылдың ішінде сансыратып тастады. Осының бәрі қазақ ұлты рухани һәм мәдени тамырынан ажыраған соң басталды. Мыңдаған жылдан бері осы кие ұғымын қалыптастырып, көшпенді халықтың бүкіл тұрмыс-тіршілігіне мән-мағына беру үшін сан түрлі рухани аңыздарды ауыздан ауызға жеткізіп отыратын ақсақал абыздар отызыншы жылдары опат болды. Көненің көзін көрді деген қарттардың өзі тоқсаныншы жылдардан соң күрт кеміді. Одан бертінгі қазақ жұрты салт-дәстүрді там-тұмдап тұрмыста ұстанғаны болмаса, олардың қайнар бұлағына үңіле алмады. Кәмпескеге ілінбей қалған көне кітаптар сандықтарда сарғайып қалды. Ашқан күнде де оларды оқитын маман жоқ. Осылайша жаңа ұрпақты өткен тарихы мен төл мәдениетіне жалғайтын алтын көпір жойылды. Иләһи әлеммен байланысып жатқан салт-сананың мән-мағынасын тереңінен ұғына алмаған соң, олардан жеритіндер де көбейе түсті. Руханияттан өсіп-өнетін бүкіл мәдени салаға жан беріп, түрлендіріп тұратын иләһи мазмұнды аңыздар мен ұғымдар санадан біртіндеп өше берді... Сан түрлі тіршілікпен алысып жүріп, біз де қырыққа таядық. Алты баланың әкесі атандық. Былтыр тоғыз жасар ұлым кіші қызыма әлімжеттік жасап жылатқанда, анасы:

«Атаңа не істесең, алдыңа сол келердің» кебі болды. Есіме осыдан отыз бір жыл бұрын апам айтқан Қорқыттың хикаясы сап ете қалды. Енді салиқалы әке болып, сол хикаяны ұлыма айтып беруден басқа амал қалмады. Аңыз оған да қатты әсер етті. Жалпы, бала-шағаны барынша адамшылыққа бай етіп тәрбиелейміз деп жанталасып жатамыз. Өзіміз естіген ырым-тыйымдарды жан-жақтан айтып ескертеміз. «Құмырсқаны өлтірме», «көкті жұлма», «малды теппе», «тауықты қуалама», «құстың ұясын бұзба», «тамақты оң қолмен же», «дастарқанды баспа», «нанның қиқымын түсірмей же», «ақты төкпеңдер» деп автоматты түрде тоқтаусыз айтылады. Ал олар болса: «Неге, көке?», «Өйтсе не болады?», «Сол қолмен жей берсе не қылады?», «Көке, айтыңызшы», – деп отырып алады. СССР дәуіріндегі қазақтар сияқты:

Тынбай іздене беріп, талай тыйымның иләһи сырларын ақыры таптық. Әсіресе, Қытайдан көшіп келген ғалым Болат Бопайұлы мен Дәбей, Тоқтасын, Ханиолла есімді көкірегі қазына көнекөз қариялар бізге көп көмек қылды. Соның өзінде көп әңгіменің ұмытылмай есте қалғандарын ғана айтып бере алды. Оралман қарияларды аралап жүріп, оларға тән мынадай ортақ жүйені аңғардым. Олар бір-бірін танымайды. Әрқайсысы Қытайдың әр өлкесінде өмір сүрген. Бірақ, сөз саптауы мен қазыналы қария болып қалыптасу жолдары бірдей. Әдетте әңгімесі былай басталады: «Ол кезде тоғыз-он жасар баламыз. Асқа барғанда кілең молдалар мен қариялар шақырып алдарына алады. Түбі осылардан бірдеңе шығады деп, бізді баласынбай төрге отырғызады. «Құлағына құйыла берсін» деп кілең қисса-жырдан әңгіме өрбітеді. Құмартып тыңдағанымызбен, тереңіне мән бермейміз. Соңынан: «Сарқыт», – деп қариялар үлкен молда кісілердің табағынан ет асатады. Мүмкін, солардың сарқытының шарапаты ма, кім білсін, әйтеуір жаман болған жоқпыз. Дінді арнайы оқымасақ та, Исламға бір кісідей жүйрік болдық. Өмірде көп пайда берді», – деп кете береді. Совет езгісін көрмеген қарияларға қарап отырып «біз жоғалтып алған әдемі жол, бәлкім, осы шығар» деп, еріксіз ойға берілесің. СССР кезінде жоғалып кеткен қисапсыз рухани қазынамыздың қаншасы табылып, қаншасы біздің назардан тыс қалғанын білу мүмкін емес. Әлі де сандық түбінде ашылмаған, ашылса да оқылмаған көне кітаптарда есеп жоқ. Біз соңына түсіп, қолға түсіре алмай, ақыры арманда кеткен кітаптар қаншама?! Сондықтан бұл еңбек әлі кіріспе ғана болуы әбден мүмкін. Бұл кітапты құрастырудағы мақсат – тұрмыс-тіршілігіміздің бөлінбес бөлшегіне айналған барлық тыйым атаулы мен салт-дәстүрдің шығу тегіне барынша терең үңілу. Олардың бір кездері өміршең болу себебін мейлінше ашып түсіндіру. Совет Одағы кезінде мақсатты түрде жойып, қасақана құртылған аңыз-әпсаналарды түбінен қопарып қайта тірілту. Ең бастысы, бала кезден бері мазалаған салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпқа қатысты «Неге?» деп басталатын сансыз сұрақтарға тұшымды жауап табу еді. Құрметті оқырман, сізді де осындай сұрақтар әлі де мазалайтын болса, кітапты мұқият оқып шығыңыз. Түгел болмаса да, басым бөлігіне жауап алып шығасыз деген ойдамыз. Болашақта алып-қосар құнды пікірлеріңіз болса, сіздермен бірлесе жұмыс істеуге қашанда дайынбыз.

Санжар Керімбай

Британдық ғалым Карен Армстронг «The battle for God (Тәңір үшін талас)» атты еңбегінде миф туралы былай жазады: «Мифті рационалды жолмен танып білу – қате. Аңыздарда жасырылған ақиқат сырларды сурет өнері, поэзия, мүсін өнері, музыка сияқты жүрекпен ғана сезіне аласың. Мифтер салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарға араласып, сіңісіп олармен біте қайнасқанда ғана барлық ырымдар мен тыйымдарға эстетикалық жағынан жан бітіреді. Мазмұны киелі аңыздармен байытылған салттар мен ғұрыптар ғана оның сакральді мәнін ашып, тіршіліктің терең сырларына бойлауға мүмкіндік береді. Мифтер мен салт-дәстүрлерді бір-бірінен ажыратып алу өте қиын. Осы саланы әбден зерттеген ғалымдардың өзі «бірінші әдет-ғұрыптар пайда болды ма әлде аңыздар соған орай шықты ма?» деген мәселеде бір тоқтамға келе алмайды. Мифтер міндетті түрде мистицизммен астасып жатады. Яғни тылсым әлеммен тығыз байланыста болады. Егер салт-дәстүрлер мен иләһи ғұрыптар болмаса, жай ғана діни уағыздар мен аңыздар жұтаң тартып, адамға мәні ашылмас еді. Салыстырып айтар болсақ, дәстүрге айналып, тұрмысқа сіңіспеген аңыз-әңгімелер қағазға таңбаланған ноталар сияқты құрғақ абстракцияға айналады. Ноталарды музыкалық аспапқа салып ойнағанда ғана жаныңды рахатқа бөлейтін кереметтей күйлер төгіледі. Дәл сол сияқты салт-дәстүрлер ұрпақ арасында жалғасын тауып, ықыласпен орындалған кезде ғана мифтер мен аңыздар адам жанына жұбаныш беріп, рухына шабыт бітіреді». Қазақ халқының салттары мен дәстүрлеріне назар аударып қарайықшы. Бір ғана баланың дүниеге келуінде көптеген салттар, жөн-жоралғылар, әдет-ғұрыптар, ырым-тыйымдар бар. Тіпті ғұрыптар бала дүниеге келмей тұрып басталады. Құрсақ шашу, жарыс қазан жасалады. Аяғы ауыр кезде келіншектің арам ас жемеуін, лас жерді баспауын, дау-жанжалға араласпауын қадағалайды. Бөпе зерделі де зерек болсын деп анасының жерігін барынша қандыруға тырысады. Қанішер болмасын деп малдың қанын көрсетпейді. Тоғыз ай бойы таза ас беріп күтіп, жылы сөздер айтып отырады. Сыртқы дүлей күштердің (халық сенімінде жын-шайтан) әсерінен қорғау үшін тұмар, көз моншақ, түйреуіш тағады. Адыраспанмен (кей жерлерде аршамен), тұзбен, отпен аластайды. Тіл-көз бен зиянды дуаның әсері болса, қызыл шүберекке сіңіп жоғалсын деп материалды игіліктеріне қызыл мата байлайды. Бірақ осы ырым-тыйымдардың өміршең болып, ұрпақтан ұрпаққа үзілмей жалғасып жетуі аңыз-әпсаналармен, мифтік таныммен байланып отырған. Қазақ аңыздары да қызыққан кісіні адамзат тарихында бүкіл адам ұрпағын бүгінге дейін құпия болмысымен өзіне ынтық еткен ұлы абсолютті ақиқатқа апарып жалғайды.

Әмина анамыздың бойына бала біткенде Мұхамбет пайғамбардың нұры анасының жатырына ауысады. Нұрдың шапағынан Әмина анамыздың дидары нұрланып сала береді. Сыр-сымбаты бұрынғыдан да ажарланып, көркі кемелінен асыпты. Ел арасында «нұр дидарлы», «ең әдемі әйел – аяғы ауыр әйел», «жүкті әйелдің жүзінен нұр еседі» деген сөздер осыған орай айтылыпты деседі. Әмина анамыздың нұр жамалына ынтық болған періштелер оның дидарына қарау үшін аспан әлемінен ағылып келеді екен. Тәңірі періштелерге:

Бұны естіген періштелер, үрлер мен ғилмандар жарыса барып, пайғамбардың анасына шашу шашады1. Пейіштің жеміс-жидектерімен Әмина анамыздың жерігін басып, кәусар бұлағының суымен шөлін қандырады. Қазақ арасында құрсақ шашу деген дәстүр осыған орай шықса керек. Әйелдің бойына бала біткенін естіген жұрт оның шаңырағына келіп, шашу шашып, ақ тілек айтатын болған. Көрші келіншектер мен ақжүрек құрбылары және тату абысындары оның жерігін басу үшін әр түрлі тәтті, дәмді ас-ауқаттар пісіріп үйіне барады. Енелері «келінді ата-баба аруағы қолдап жүрсін» деп үйінің оң жақ керегесіне ақ орамал байлайды. Құрсақ шашу дәстүрі «Алпамыс батыр» жырында да баяндалған. Байбөрі мен Аналық барлық әулиені қыдырып, етегін шеңгел сыдырып жүріп Құдайдан бала тілейді. Бабатүкті Шашты Әзіз әулиенің басына түнеген түні тілегі қабыл болып, бәйбішенің құрсағына бала бітеді. Осы жаңалықты естіген ел-жұрты жиналып, құрсақ шашу шашады. Ақселеу Сейдімбекұлының шалқыма үлгісімен баяндаған «Алпамыс батыр» жырында: «...Жақсы нышанды көздері көріп, көңілі орныққан ел-жұрты сол жерде құтты болсын айтысып, Байбөрінің төбедей ақ ордасының төріне жеткізе құрсақ шашу шашты», – деп суреттейді.

«Алпамыс батыр» жырының Сұлтанқұл Аққожаев жырлаған нұсқасында:

Қазақстанның басым бөлігінде бұл дәстүр күні бүгінге дейін жалғасын тауып келе жатыр. Махаббатпен, адал достықпен мағыналы өмір сүремін деген адамға бұл салт – таптырмайтын тәрбие құралы.

Ыбырайым пайғамбар көпке дейін бала сүймейді. Бірде Бибіажар анамыз ұл босаныпты. Пайғамбардың қуанышы қойнына сыймай, жұрттан сүйінші сұрапты. Тәңірі де оның қуанышын бөлісіп:

Осыдан бастап ел ішінде біреудің шаңырағында қуаныш болса, ол жұртпен бөлісіп, сүйінші сұрайды. Ел-жұрт та оның қуанышымен бөлісіп, байғазы береді екен. Бұл үрдіс барлық пайғамбардың тұсында жалғасып отырған. Исламда да осыған орай мынадай аңыз бар.

Сахабалардың бірі Әбу-Лақапты түсінде көріп, оның жағдайын сұрапты.

Сахаба ертесіне көрген түсін пайғамбарға айтып береді. Сонда пайғамбар:

Мәуліт жырында пайғамбар дүниеге келгенде жеті қат көк пен жеті қат жер, он сегіз мың ғалам оны көруге келеді. Бір-бірінен: «Пайғамбар дүниеге келді!» – деп, сүйінші сұрайды. Бүкіл періштелер зияраттап оның үйіне келеді. Олар дүр гауһарлар мен әр түрлі сыйлықтар тарту етеді. Жаңа туған балаға:

Мәуліт жырында жиі айтылатын бұл сюжет қазақ арасына тарап, пайғамбардың сүндетіне айналды. Жаңа туған нәрестеге көрімдік беру, құтты болсын айтып сүйінші сұрау, тілек айту рәсімдері қазақ дәстүрінің бір бөлшегін құрапты4.

Әйел бала емізгенде жалаң бас отырмайды. Қазақ ырымында шайтан әйелдің шаштағы кірін бөпе еметін сүтке араластырып жібереді екен. Осыдан баланың жаны кірленіп, бойына жамандық ұялайды. Есейгенде мәңгүрт, безбен, тілазар болады деп сенеді. Сондықтан көзі ашық кісілер келіннің шашын жауып отыруына аса қатты мән берген екен.

Діни аңыздарда Мұхамбет пайғамбар дүниеге келер сәтте аспанда бір жарық нұр пайда болып, ол айнала төңірекке шуағын мейірлене төгіп тұрыпты деп баяндалады. Сол күні жер мен аспан тербеле қозғалған. Саба көлі тартылып, Қос өзені арнасынан асып, жағалауды шайып кетіпті деседі. Парсы елінің патшасы отыратын сарай сілкініп, көптеген мұнарасының күл-талқаны шығыпты. Сәуегейлер түс көріп, түсінде жаман іс көріп, арабтың жылқысы парсының түйесін жеңіпті. Таң ата сәуегейлер патшаға:

Сол кезде көктен Жебірейіл, Мәкәйіл, Ысрапыл атты үш періште түседі. Бірінің қолында күміс құман, бірінде зүміреттен (асыл тас) жасалған леген бар екен. Үшінші періштенің қолында пейіштің жібек матасы. Періштелер пайғамбарды легенге отырғызады. Ысрапыл құманмен су құйып шомылдырады. Жебірейіл асыл жібектен жасалған матаға пайғамбарды құндақтап орапты. Әмина анамызға:

Періштелер Әмина анамызға жас нәрестені қалай дұрыс құндақтау керегін үйретіпті. Осыдан бастап дүниеге келген балаларды құндақтау тәртібі дәстүрге еніпті5.

Шиш пайғамбар дүниеге келгенде Адам ата мен Хауа ана қатты қуанады. Көктегі періштелер шаттанып, Адам атаға құтты болсын айтады. Жер мен көк, он сегіз мың ғалам қуанып, Аллаға мақтау айтыпты. Себебі, ақырдың абзал пайғамбары Мұхамбеттің нұры Шиш пайғамбардың беліне көшкен еді. Жебірейіл періште Адамға келіп:

Адам ата Жебірейілдің айтқанын бұлжытпай орындайды. Хауа ана қойдың етін жеп, күш-қуат жинайды. Екі омырауынан құнарлы сүт ағады. Кейін келе Хауа анаға сойылған қойды «қалжа» деп атапты. Енді бір аңыздарда «Хауа ана Шиш пайғамбардың мойыны қатайсын деп қойдың омыртқасын ырымдап жеген» деп те айтылды.

Дүние есігін ашқан сәбиге ең алғаш тігісін сыртына қаратып, киім тігіп кигізеді. Бұл киімнің атын «ит көйлек» немесе «ит жейде» деп атаған. Киімнің бұлай аталуы жайында мынадай қызық аңыз бар. Тәңірі тағала адамның мүсінін жасағанда, оның кіндігінен алынған бір шөкім балшықтан итті жаратады. Иттің үнемі адамнан айырылмай, қайда барса да, иесінің мал-мүлкін қорып, адамға серік болып жүретін себебі сол екен. Кіндік балшығынан жаралған соң, алғашында оның терісі түксіз, жалаңаш болыпты. Адам ата жаралған соң, оны қырық күн, қырық түн ит күзетіпті. Ібіліс Адамға жақын келіп:

Хақ тағала иттің ерлігіне риза болып, оны қайта тірілтіп, денесін жүні қалың терімен қаптайды. Адамның шаңырағынан мекен береді. Ал Ібіліс Адам бетіне түкіргендіктен, адам әр түрлі кеселге шалдығатын болыпты. Ит Адам ата мен Хауа ана жер бетіне түскен кезде де алғаш рет соларға сенімді серік болыпты. Оларды бәле-жаладан, қауіп-қатерден құтқарып, қорған болған екен. Жаңа туған баланы да пәле-жәледен қорғасын деп ит көйлек кигізіп ырымдау содан қалыпты. Ит көйлекті бала қырқынан шыққанша кигізеді. Оны шыт, сиса, бәтес, бөз сияқты жұмсақ маталардан жасайды. Тысын сыртына қаратып, шетін бүкпей пішеді. Жағасын ойып, өңіріне баланың басын сыятындай етіп тік тілік жасайды. Баланы қырқынан шығарғасын ит көйлекті далаға тастамайды. Дауға барған адамдар, жауға шапқан батырлар баласының ит жейдесін қойнына тығып, өзімен бірге ала жүрген. Себебі, «көйлек қауіп-қатерден, пәле-жаладан сақтайды» деп ырымдаған. Баласы жоқ әйелдерге ит көйлекті ырым етіп береді.

Бесік Айырқалпақ Айдаһар бидің заманында дүниеге келген деседі. Ол кезде ұлан-байтақ даланы Мизам баб қорғайды екен. Қара қытайлар Сарыарқаның кеңдігіне қызығып, жиі шабуыл жасап отырады. Бірақ Мизам бабқа шамасы жетпей, үнемі жеңіліс табады екен. Мизам баб ағаш егуді, бау-бақша жасауды кәсіп етеді. Жұрт «ағаштың пірі – Мизам баб» деп атайды. Аңызда Жетісу мен Алтай өңіріндегі ну орман Мизам бабтың еккен ағашынан шыққан деседі. Ол жүз елу жыл жасап қайтыс болыпты. Бабтың дүниеден қайтқанын естіген қытайлар бір күнде келіп, оның орманын өртеп жібереді. Бұл кезде Мизамның баласы Айдаһар алыста жүр екен. Әкесі түсінде аян беріп: «Пейілі тар қаскүнем менің орманымды өртеді», – дейді. Айдаһар би ертесіне жетіп келеді. Орман түгелімен жанып кетіпті. Тек бірлі-жарым тобылғының қисық бұтақтары ғана оттан аман қалған екен. Айдаһар әкесіне Құран бағыштап, қисық ағаштарды өзімен бірге ала кетеді. Бір күні Айдаһардың сәбиі уанбай, жылай беріпті. Әйелі екеуі не істерін білмей қиналады. Емші-тәуіптерді жағаласа да, баласы жұбанбайды. Би қатты сасады. Қызының жылағанына шыдай алмай, далаға шығып кетеді де, Құдайдан медет тілейді. Бір уақта қызының дыбысы шықпай қалады. «Бір нәрсе болды ма екен» деп үйге жүгіріп келсе, қызының жанында ақ киімді бір кісі отырады. Ол жанбай қалған тобылғының қисық бұтағына бөпені салып тербетіп отыр екен. Айдаһар жақындағанда көзден ғайып болады. Би мұны «Құдайдан келген ишарат» деп түсінеді. Түнімен қисық ағаштарды құрастырып отырып, бесікті жасап шығады. Сәбиін соған салғанда ол жұбанып, тәтті ұйқының құшағында тербелген екен. Бесіктің пайда болуы аңызда осылай баяндалады. Бесік ең алғаш тобылғыдан жасалғандықтан, ол қасиетті ағаштардың біріне айналыпты. Одан бесік, қамшы, ыдыс-аяқтар жасапты. «Бесікті отқа жақпа», «аяқасты етпе», «қадірлеп ұста» деген ырымдар осыдан кейін шыға бастаған екен. Тобылғы бесікте тербелген сәби «арыстандай топ жарады, жолбарыстай жол тосады» деп ырымдайды.

Бос тұрған бесікке Ібіліс баласын салып қояды екен. Бос бесікті тербеткен шайтанның баласын тербеткенмен бірдей. Сондықтан «бос бесікті тербетпе» деп тыйым етеді. Ібілістің баласы бос бесікте жасырынып жатады екен. Сәбиді бөлер кезде отпен аластамаса, жасырынып жатқан шайтан баланың ішінен нұқи береді. Содан сәбидің іші ауырады. Мазасы қашады. Сондықтан бөпені бесікке бөлерде аршамен, адыраспанмен болмаса жеті шырпымен аластаған жөн деген дәстүр шығыпты.

Діни аңыздарда бесік жырын ең алғаш орындаған Хауа ана деп айтылады. Бірде ол егіз ұлын жұбата алмай, қиналып отырады. Сол кезде көктен жеті періште түсіп: «Алла, Алла, Алла», – деп, Тәңірдің атын әдемі әуезге салып әндетеді. Әдемі әуенге елтіген Хауаның бөбектері жұбанып, тәтті ұйқыға кетеді. Ән анасына да ұнап қалады. Ол періштелерге: Маған да үйретіңдер, – деп өтінеді. Періштелер Хауаға жеті күн бойы әлди әуендерін үйретіпті. Кейін Хауа ана өзінің барлық балаларын сол әнмен тербетуді әдетке айналдырады. Бұл әуез дами келе бесік жырына айналған екен.6 Қазақтағы «Әлди, әлди, әлди-ай» деп басталатын бесік жырының төркіні Хауа ананың «Алла, Алла, Алла-ай» деген әуеннен шыққан деседі. Ертеде бесік жырын үйретудің арнайы мектебі болыпты. Бесік жырының мазмұнына, әуезіне қатты мән берілген. Тәжірибелі аналар оның иләһи мазмұндарын таза сақтап, келіндеріне үйретіпті. Бесік жыры жайлы «Алла-наме», «Әлдинаме» деген ескіше жазылған кітаптардың да болғанын айтады. «Аналар әлдисіз жасай алмас» деген нақыл сөз содан қалған дейді. Осыған орай, біз ғасырлар сүзгісінен өткен, иләһи мазмұндағы, мағынасы терең, мәні жағынан әлемдік классикалық бесік жырларымен теңесе алатын бесік жырларын ұсынамыз.

Әлди, әлди, әлди-ай.

Бесік жырының құдіреті жайлы ел ішінде мынадай ғибратты аңыз сақталған. Ертеде бір зұлым патша болыпты. Ол қанша жерден шаттанып өмір сүргісі келсе де, ылғи көңілін езіп тұратын түсініксіз дерттен айыға алмапты. Бәлкім, ән-күй тыңдасам дертімнен айығармын деген дәмемен аймақтағы атақты әнші-күйшінің бәрін сарайға жинайды. Көмейіне бұлбұл ұя салған неше түрлі жез таңдай әншілер жарыса ән шырқайды. Бірақ бірде-бір әуен патшаның шер қатқан қатал жүрегін жібіте алмайды. Көңіліндегі мерезінен айыға алмаған әмір бәрін зынданға тастайды. Сол кезде бір әншінің анасы келіп, патшадан ұлын босатуын сұрайды. Патшаның қабағына мұз қатып, ашуланып отыр екен. Ол:

«Бесік жыры қара тасты да ерітер» деген сөз осыдан қалыпты деседі7. Бесік жырын айту дәстүрі қазір көмескі тартқан. Бұл туралы Бауыржан Момышұлы «Ұшқан ұя» кітабында: «...Ертексіз өскен бала – рухани мүгедек адам. Біздің қазіргі балаларымызға әжелері, не шешелері ертек айта бермейді. Содан қорқам. Менің қазіргі келіндерім немерелеріме бесік жырын айта білмейді. Бесікте жатқанда құлағына анасының әлди әні сіңбеген баланың көкірегі кейін керең болып қалмаса деп қорқамын. Ал менің кәрі апам Қызтумас маған ертекті көп айтатын, әлди әнді көп айтатын. Арада неше заман өтті! Қызтумас апамның сүйегі әлдеқашан қурап кетті, ал әлди ән айтқан үні әлі тұр құлағымда...8», – деп жазады. Әлди әуенімен тербету – қазақта ғана емес, өркениетті елдердің бәрінде кең тараған үрдіс. Тіпті оның маңыздылығын байқаған ғалымдар ұзақ жылдарға созылған зерттеулер жасап жатыр. Бесік жырының мазмұнында әр халықтың өз менталитеті, әлемнің жаралуы, пайғамбарлар мен әулие-әнбиелер туралы түсінік пен ізгі қасиеттері туралы сакральді ақпараттар сақталған. Бесік жыры бөбектің құлағына сіңген сайын оның бойындағы ата-бабасының генетикалық жадысы қайта жаңғырады.

Періштелер Аюп пайғамбарды мақтап, оны үнемі үлгі етеді екен. Олардың әңгімесін естіп қалған Ібіліс Тәңірдің дәргейіне барып:

Тәңірі рұқсат етеді. Ібіліс оның бар малын бір қыста жұтқа ұшыратады. Аюп бір күнде кедейленіп, таяқ ұстап қалады. Артынша бала-шағасына қаза жетеді. Ағайынмен арада араз әңгімелер өршиді. Бірақ Аюп сонда да сыр бермей, құлшылық тағатын үзбейді. Айла-шарғысы таусылған Ібіліс оның денсаулығына ауыз салады. Артынша оның денесі жидіп, шіри бастайды. Бүкіл тәнін құрттар қаптайды. Аюп өлі мен тірінің арасындағы өлімші халге түседі. Сонда да тілі мен жүрегі Тәңірге зікір айтып тұра береді. Ібіліс оның иманын ұрлай алмай, ақыры жеңіледі. Хақ тағала құлының төзімі мен сабырына риза болып, жерден шипалы бұлақ шығарады. Аюп Құдайдың әмірімен сол суға қырық күн шомылып, әбден ширап, тәні сауығып, аман қалады. Осыдан бастап өлі мен тірінің арасында жатқан адамды қырық күн шомылдыратын дәстүр қазақ арасында пайда болыпты. Ата-анасы жаңа туған нәрестесін ширату үшін қырық күн тұзды суға шомылдырады. Ондағы мақсат – бала болашақта Аюптай сабырлы, төзімді боп өссін, өмір жолында кездесетін барлық қиындықтарға мойымайтын мықты тұлға болсын деп ырымдағаны.

Қазақ салтында нәрестені қырқынан шығару кезінде оның тырнағы мен шашын алады. Бұл ғұрыпты көбіне әділдігімен аты шыққан, көркем мінез-құлықты кісіге жасатады. Мұсылмандар Ібілістің адам тәнінде дәрет сындыратын жері – тырнақ асты деп сенеді. Адамның тырнағы алынбай, асты кірге толса, Ібіліс сондай лас жерді аңдып жүреді екен. Қазақта ұсақ-түйек өсек сөздерді жинап-теріп жүретін адамдарды «тырнақ астынан кір іздейді» деп сипаттау осыдан қалыпты. Адам өліп, мәйіті көрге қойылған соң, қабір азабы оның тырнағының астынан басталады. Сондықтан мұсылман жұрты тырнақты өсірмей уақтылы алып отыруға үлкен мән берген. Тырнақты таза ұстау имандылықтың белгісі ретінде саналады. Бөпенің шашын алатын себебі: Ібіліс бей-берекет шашылып жатқан шаш қылынан тон тоқып киеді екен. Мұсылмандық бір аңызда Әзіреті Әли Ібілісті ұстап алады. Ібіліс үстіне жылы тон киіп алыпты. Әзіреті Әли:

Осыған орай қазақ арасында нәрестенің бірінші алынған шашын сақтап қойып, өскесін өзіне тұмар етіп тағатын ғұрып шыққан. Сенім бойынша Ібіліс ол балаға әсер ете алмай, діңкесі құриды екен. Қазақ арасында шашты далаға бей-берекет тастамау керек деген түсінік кең тараған. Әйел адамдардың да тарақтан түскен шаштарын жинап, жерге көміп не болмаса өртейтіні осыдан шықса керек. «Шашы өскеннің елі кәпір, тырнағы өскеннің өзі кәпір» деген тәмсіл сөз осыған орай айтылыпты.

Дәуіт пайғамбар отыз ұлынан айырылып, қайғыдан қан жұтады. Құдай тағала оны жұбату үшін Сүлейменді береді. Дәуіт қайтадан ес жиып, өзіне өзі келген соң, жалғыз ұлының тілеуін тілейді. Сүлеймен дүниеге келгеннен қырық күн өткенде Жебірейіл періште келіп:

Құран Кәрімде Тәңірі тағала Адамды топырақтан жаратып, барлық мақұлыққа орынбасарын тамашалауды бұйырды деп жазады. Періштелер жиналып, Адамды айналып қарап көріпті. Сол кезде Ібіліс лып етіп Адамның мұрнынан кіріп, оның бүкіл дене мүшесін, ағзаларын, қан тамырын аралап қайта шығыпты. Сосын періштелерге:

Ібіліс алақанымен Адамның құлағын сипайды да:

Содан бастап Адам ұрпағының құлағы Тәңірдің хикметіне керең, көзі соқыр, аузы бейпіл сөзге үйір болыпты. Бір құлақтан кірген сөз екінші құлақтан шығып кетеді екен. Мұны қазақта «ақпа құлақ» деп атайды.

Ібілістің қастық әрекетінен соң Тәңірі тағала Жебірейілге бұйырып:

Осыдан бастап дүниеге келген балаға ат қойып, азан шақыру мұсылман әлеміне сүндет болып қалыпты. Қазақ арасында да осы дәстүр кеңінен таралған. Төменде азан шақырған кезде айтылатын тілек жыр берілген:

Адам ата мен Хауа анаға Жаббар Хақ бір бала беріпті. Екеуі кей кездері балаға таласып қалады екен. Бірі: – Менің балам, – десе, бірі: – Менікі, – депті. Екеуінің арасында алғаш талас, жанжал болыпты. Мұны көріп тұрған Тәңірі баланы көгершінге айналдырып жібереді де:

Көгершін қазақ түсінігінде Адам атаның алғашқы баласы екен. Ер мен әйелдің кейде «бұл менің балам, жоқ, менің балам» деп таласып қалатыны осы оқиғаның жұрыны деседі. Хауа анамыз екінші рет құрсақ көтеріп, бір ұл, бір қыз туады. Адам ата «Ұлыма қандай ат қою керек екенін Тәңірден сұрайын» деп тауға кетеді. Сол кезде Ібіліс періште кейпінде Хауа анаға келіп:

Адам ата таудан келгенде Ібілістің ат қоюға араласқанын біліп, қатты алаңдапты. Расында, Қабылдың кейіннен Ібілістің арбауына тез көніп, бауыры Әбілді өлтіруіне осы есімі әсер еткен деседі. Осы оқиғадан соң әйел адамның балаға азан шақырып ат қоюына тыйым салынады. Ат қойған кезде де жақсы, рухани мәнді атты таңдап қою жоралғы болып жетіпті. Осыған орай бертіндегі қазақ сахарасында өткен мынадай оқиғаны айта кетудің сәті түсіп тұр. Абыз бидің батасын алмақ боп үш жігіт ел сыйлаған шешен қарияға келеді. Серікбай мен Жаманқұлдың сөзін тыңдап, оларға өзінше баға берген би үшінші жігітке қарап:

Кәріпжан қартайған кезінде: «Жаманға бұйырған көп жақсы аттың бірін әкем маған неғып қимады екен?» – деп налиды екен. Өйткені, қара қылды қақ жарған әділ би өз кіндігінен перзент көрмепті. Сондықтан сәбиге көркем есім қою ата-ананың міндеті саналыпты9.

Қызыр ата бірде Әзірет Сұлтанға қонаққа келеді. Яссауи бабамыз шәкірттерін отынға жұмсайды. Жолда жаңбыр жауып, әкелген отынның бәрі су болады. Бықсып жанбайды. Сүлеймен есімді шәкірттің ғана ағашы құрғақ екен. Асты соның отынымен пісіреді. Қызыр:

Тәңірі тағала Әбілет пен Тәбілет деген екі мақұлықты жаратып, жер бетіне жібереді. Олар өте ажарлы, сұлу болған екен. Бір-бірін ұнатып қалады. Жаббар Хақ екеуіне:

Бір күні екеуі шыдай алмай, бір-біріне қосылып қояды. Дүниедегі ең алғашқы зинақорлық осыдан басталыпты. Діни аңыздарда қиямет-қайымда зинақор адамдар Әбілет пен Тәбілеттің қауымында тіріледі екен деседі. Некесіз қатынастан дүниеге Ібіліс келеді.

Адам ата мен Хауа ананы жер бетіне жіберер кезде Тәңірі оларға да ескертіп:

Жерге түскен соң тұсауларын кеседі. Некелерін қияды.

Кейін бұл оқиға дәстүрге айналады. Содан бастап жаңа туған баланың табаны жерге тиер кезде тұсауын кесіп, күрмеуін шешеді екен. «Баламыз алғаш қара жерге қадам басты, тура жолдан таймасын» деп ырымдайды. Тұсауы кесілмеген сәбидің иманы әлсіз болады деген де түсінік бар. Тұсау кесер кезде Адам ата мен Хауаның арасы жеті қадам болған екен. Жебірейіл Адамды жеті қадам жүргізіп барып, Хауаға қосады. Осыған орай сәбидің тұсауын кесуші адам оны жеті қадам жүргізіп барып кесу салты сақталыпты. Баланың тұсауын көк шөппен, малдың тоқ ішегімен, ала жіппен кеседі. Ала жіппен кесерде өзгенің «ала жібін аттамасын», яғни «біреудің дүниесіне көзін тікпесін, қолын сұқпасын» деп ырымдайды. Тоқ ішікті байлағанда «бай болсын, дәулетті болсын» деп тілек тілейді. Бұл жерде тұсауды өткір пышақпен, жүзін көкке қаратып кесу дәстүрге енген.

Ел ішінде мынадай ырым бар. Көпке дейін бала көтере алмай жүрген әйел кішкентай бүлдіршінге ұлдың немесе қыздың көйлегін теріс кигізіп жүргізеді екен. Ұлдың киімін ұлға теріс кигізсе, ұл туады, қыздың киімін қызға теріс кигізсе, қыз туады деп ырымдайды. Діни аңыздарда бұл ғұрыпты Сүлеймен пайғамбардан қалған деседі. Тәңірі тағала Былқысқа көпке дейін бала нәсіп етпепті. Сол кезде Былқыс Сүлейменнің ақылымен бес жүз жетім баланың көйлектерін теріс кигізіп жүргізеді. Артынша бала бақытының нышаны байқалады. Қазақ арасында бұл ырым әлі күнге дейін жалғасып жатыр.

* * * 1 Süleyman Çelebі. Vesіletü’n-Necat. Mevlіd. – Ankara: Türk Tarіh Kurumu Basımevі, 1954. -108-109 ss.

2Алпамыс батыр. Бабалар сөзі. – Астана: Фолиант, 2000. – 68 б. 3 Kara Davut. Delâіl-і Hayrat Şerhі. – İstanbul: Rahmet Yayınları, 1975. -165 ss. 4 Süleyman Çelebі. Vesіletü’n-Necat. Mevlіd. – Ankara: Türk Tarіh Kurumu Basımevі, 1954. -110 ss. 5 Süleyman Çelebі. Vesіletü’n-Necat. Mevlіd. – Ankara: Türk Tarіh Kurumu Basımevі, 1954. -110 ss. 6 Yaşar Kalafat. Türk dünyası karşılaştırılmalı kazak halk іnançları. – Ankara: ASAM Yayınları, 2000. 7 Yaşar Kalafat. Türk dünyası karşılaştırılmalı kazak halk іnançları. – Ankara: ASAM Yayınları, 2000.

АҚШ-тағы Вашингтон университетінің профессоры, ирандық ғалым Саид Хусейн Насер «Білім мен кие» деген кітабында салт-дәстүр, әдет-ғұрып, құт-береке ұғымдарын былайша тарқатады: «Әу баста «кие», «сакраль» деген ұғымдар білімнің ажырамас бөлігі еді. Адамдар кие мен қасиетті ертегіге балап, немқұрайлы қарай бастады. Соның себебінен ол екеуі бір-бірінен мүлдем жырақтап кетті. Әсіресе, қазіргі модернизация дәуірінде білімде бұрынғыдай кие қалмады. Жұрт кие мен құтқа қатысты сенімдерін жоғалтқан сайын әлемге, табиғатқа тамсанып, ләззат алатын халінен айрылды. Батыста білім ақырындап киесізденіп барады. Бұл үрдіске қарап отырып, шығыс халықтарының өмір сүру салтын, мұсылман ғұламаларының киелі дәстүрді қайтадан жаңғыртушы рөлін сараптаудың маңызы өте зор деген ойға тірелесіз. Басында білім ғана киеден айрылып, мәнін жоғалтқан болса, бұл күндері діннің өзінен де кие кетіп бара жатыр. Әу баста кие мен құт өзінің қайнарын діннен алатын. Ілім мен діннің адам өміріне мән сыйлаушы потенциалынан айрылуы салт-дәстүрдің ұмытылуына әсер етті. Батыста кие деген ұғым ұмытыла бастағанда дәстүр сөзі қайтадан жиі айтыла бастады. Салт-сананың жаңадан тірілу процесін Тәңірдің адам ұрпағына жасаған мейірім шапағаты деп санауға болады. Ғалымдар салт пен сананы дәстүрлі көзқарас тұрғысынан қайтадан түсінуге тырысуда. Бұл процесс – кие мен өмір мәнін жоғалтып, соның кесірінен әр түрлі психологиялық қиыншылықтарға душар болып, тіршілігінен мағына іздеп жанталасқан адам ұрпағына Ұлы Құдіреттің тіл қатуы сияқты қызық құбылыс. Өте көне заманнан бері үздіксіз жалғасып келе жатқан салт-дәстүрдің 21-ғасырда жаңа сипатта ортаға шығуы адамзат баласының Хақиқатқа тағы да бір рет жалғануына жол ашты десе де болады. БІЗ ІЗДЕГЕН ЕНДІГІ АҚИҚАТ САЛТ-ДӘСТҮР СИПАТЫНДА КӨРКЕМ ТҮРДЕ НАСИХАТТАЛУЫ КЕРЕК. Көне дәуір адамы кие ұғымын меңгеру үшін салт-дәстүрмен өрілген мәдени өнімдерді толық тұтынып, онымен бірге біте қайнасып кететін. Олардың өмірін сопылық хикая арқылы түсіндіруге болады.

Бір күні судағы қаптаған шабақтар балықтардың көсеміне келіп:

Даналар бұл хикаяны былай тәпсірлеп: «Адамзат та балықтар сияқты салт-дәстүр мен кие-құт жойылған жерде рухани өлуге бейім болады. Кие жойылғанда өмірден мән қоса жоғалады. Сондықтан өмірдің мәнін жоғалтқан адам оны тапқысы келеді. Мәнді тапқан адамның өмірі өзгереді. Ондай пенде кемел адамға айналады. Таба алмаса, мәнсіз өмірден жалығып, бейшара күйге түседі», – дейді. Ертедегі адамдар біз қазір «салт-дәстүр» деп атаған мән мен киеге толы мағыналы әлемде өмір сүрді. Олар «салт не?», «дәстүр не?» деп басын қатырмайтын. Олар үшін әдет-ғұрыптан мән іздеу әлдеқайда маңызды еді. Себебі, салт-дәстүрдің шығу тегі пайғамбарларға келетін уахи мен хикмет болатын. Барлық кие мен дәстүр, ырым-тыйымдар уахи мен хикметтен туындаған. Мыңдаған өркениеттер мен мәдениеттердің қайнар көзі де – осылар. Кие мен құт жойылса, мәдениет пен өркениет құлдырау кезеңіне қадам басады». Ирандық ғалым бұл ой-пікірлерін АҚШ-та 1982 жылы жазған екен. Десе де, айтылған ойлары қазіргі Қазақстандағы мәдени ахуалға жақындайды. Бізде де салт-сананың құлдырау кезеңі болды. Қазақтың киелі ұғымдары ұмытыла бастаған. Алайда соңғы жылдары қоғамдық көңіл күйдің өзгергені байқалады. Бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілерді бақылап отырған зиялы жұрт соңғы жылдары Кие мен Құт сезімдерін қайтадан іздей бастады. Мәдени мұралар мен түркі халқының түпкі тарихын жаңғыртуға қабілетті мамандарға деген сұраныс артты. Мағынасыз діни дау-дамайлардан сауатты халық шаршады. Шетелде оқып, мықты маман боп келген жастардың өзі мәңгілік мақсат-мұраттарын айқындай алмай қиналып жүреді. Өміріне мән беруші кие мен құттан көз жазып қалған кейінгі толқын өмірден тез жалығатын болды. Оған дәлел ретінде Қазақстанның суицид проблемасында алдыңғы орынға шығуын айтсақ та жеткілікті. Ғалымның салмақты ойларын негізге ала отырып, біз сәбидің қалыптасу кезеңіндегі жөн-жоралғылар мен ырым-тыйымдарды ұсынып отырмыз. Мұнда адам өміріне мағына беріп, пендені тіршілікке ғашық ететін бойына кие мен құт сезімдерін дарытуға септесетін ең иләһи мазмұнды ғұрыптар іріктеліп алынған.

Ыбырайым есімі «Рахымның атасы» дегенді білдіреді. Ал «Рахым кім?» дегенге келсек, ол – Мұхамбет пайғамбар. Әзіреті Ыбырайым – Мұхамбет пайғамбардың жиырма бесінші атасы.

Бір күні Жаббар Хақ Жебірейіл періштеге:

Періштелер Азардың беліне Мұхамбет пайғамбардың нұрын шашады. Көп ұзамай өмірге Ыбырайым пайғамбар келеді. Ыбырайым жеті жасқа келгенде Жебірейіл періште келіп, оны сүндеттеген екен. Осыдан бастап ер бала бес немесе жеті жасқа толғанда оны сүндеттеу дәстүрге айналады. Оны мұсылмандықтың бір белгісі санаған.

Ел арасында сүндеттеуге байланысты айтылатын тағы бір қызықты әңгіме бар. Ертеде Ерден деген кісінің Тілеуберді деген ұлы болыпты. Баласы бес жасқа келгенде әкесі ұлын сүндеттеуге асықпапты. «Жеті жасқа келгенде сүндеттермін» деп ойлайды. Алайда ұлы жеті жасқа толғанда әр түрлі себептермен сүндеттеудің сәті түспейді. Әкесі «сүндеттемесе де, еш нәрсе етпес» деп өз-өзін жұбатып қояды. Бала он бестен аса бере мезгілсіз қаза жетіп, опат болады. Әке-шешесі жылап-сықтап ұлдарын жер қойнына тапсырады. Бір күні Ерден түс көреді. Түсінде баласының ұнжырғасы түсіп жүр екен. Әкесі:

Дәуіт пайғамбардың отыз ұлы дүниеден қайтқан соң, Тәңірі оған шекесі торсықтай ұл береді. Оның отыз ұлға татитын ерекше қасиеті бар екен. Туғанда сүндеттеліп туылыпты. Діни наным-сенімдерде ең алғаш іштен сүндеттеліп туған бала Сүлеймен пайғамбар екен деседі. Осыдан бастап сүндеттеліп туған баланы таза ұстаса, Сүлеймен пайғамбардың қасиеттері қонады деген түсінік пайда болыпты11.

Қазақ халқында үйге қонақ келгенде жас баланың қолына құман беріп, мойнына сүлгі асып, ас ішердің алдында қонақтардың қолына су құйғызатын дәстүр бар. Аңыз бойынша бұл дәстүр Сүлеймен пайғамбардан қалған деседі. Дәуіт пайғамбар отыз ұлынан айрылған соң қайғыдан қан жұтады. Құдай оны жұбату үшін оған тағы бір ұл сыйлайды. Дәуіт ұлды болардың қарсаңында Жебірейіл періште уахи әкеледі.

Дәуіт патша болғандықтан, оның сарайына күн сайын жүздеген адам қонаққа келеді екен. Сол кезде жеті жасар Сүлейменді бір қолына құман, бір қолына сүлгі ұстатып, сарайдың алдында қызметке қояды. Бала күні бойы кірген-шыққан қонақтардың қолына су құйып, алғысын алады. Оның адал қызметіне риза болған қонақтар:

Бір күні Дәуіт Тәңірісіне:

Осыған орай «Сүлеймен де су құйған», «Су иесі Сүлеймен» деген сөздер ел арасына таралыпты. Қазір де қазақ халқы үйге қонақ келгенде жас баласының қолына құман мен сүлгі беріп: «Үлкен кісілердің батасын ал», – деп су құйғызады. «Батаменен ел көгерер, жаңбырменен жер көгерер» деген тәмсіл сөз Сүлейменнен қалған екен. Қонақтың қолына құманмен су құюға байланысты ел аузында мынадай бір хикая сақталған. 1945 жылы соғыстан қайтқан бір жауынгер еліне келіп, ас беріп, Құран оқытады. Жауынгердің өзі қонақтардың қолына су құйып, бәйек болып, құрақ ұшады. «Беріңіз, аға, мен құяйын», – деген жас балаларға кезек бермепті. Қонақтар үйлеріне қайтқан соң жауынгер ауырып, төсек тартып жатып қалады. Көңілін сұрай келген ағайындарына ол:

Пайғамбар миғраждан үмбетіне тоғыз қасиетті зат әкеліпті. Олар: жастық, жайнамаз, бөрік, шапан, орамал, намаз, дастарқан, Құран, сәлемдесу үлгісі екен.

Пайғамбар миғражға көтерілгенде алдынан періштелер шығып:

Тәңірі тағала миғражда пайғамбарға:

Екінші бір аңыздарда Ібіліс жаңадан жолыққан екі адамның арасына от салуға дайын тұрады екен. Олар: «Ассалаумалейкум!» – деп сәлемдессе, Ібілістің жоспары күйрейді екен.

Әлімсақта Тәңірі Адам атаға:

Адам ата мен періштелердің алғашқы сәлемдесуі адамзатқа өнеге, дәстүр болып орныққан екен12. Бауыржан Момышұлының «Ұшқан ұя» деген естелік кітабында сәлем беру дәстүрі жайлы былай деп жазады: «...Киіз үйдің төрінде бір топ ауыл ақсақалдары жанбастай жайғасып, баппен қымыз ішіп отыр екен... Әкем дастарқан шетінде қымыз құйып отыр. Ол мені ымдап шақырды да, құлағыма: «Сен немене, аталарыңа сәлем беруді ұмытпа дегенім қайда?» – деп сыбырлады. Мен қатты қызарақтап, үйден шыға жөнелдім. Сыртта біраз тұрдым да, нық басып үйге қайта кірдім. Көпшілікке қол қусырып тұрып: «Ассалаумалейкум, аталар!» – деп әр сөзімді қадап-қадап айттым. Бұған, әрине, бәрі күлісіп жатыр. Әйткенмен, мені араз етіп алмау үшін бәрі де бірауыздан: «Уалейкүмсалам!» – десті. Сонан соң әрқайсысы маңдайымнан сипап мақтады. Жақсы сөзге мәз болып мен әкемнің тізесін ала жайғастым. Ол басымнан сипап отырып:

«Асты біссімілдәсіз жеме» деген тыйым бар. Діни кітаптарда біссімілдәсіз ас Ібілістің қорегі делінеді. Бұл жайында мынадай аңыз бар. Ертеде Әбіл қой бағып, Қабыл егін егіп, тынбай еңбек етіпті. Қарындары ашып, тамақтанар кезде қастарына Ібіліс келіп «маған да үлес тиіп қалар ма екен?» деп дәмеленеді екен. Әбіл асына «біссімілдә» деп қол созғанда, шайтанның үміті кесіліп:

Қабылдың жанына келгенде, ол асты қалай болса солай жей береді екен. Қабылдың осы қылығын шайтан жақсы көріпті. Біссімілдәсіз асқа Ібіліс те келіп ауыз салыпты. Қабылдың Әбілді өлтіруіне осы жағдай әсер еткен екен. «Біссімілдәсіз жеген ас – Ібілістің тамағы» деген сөз осыдан қалған деседі. Шиш пайғамбарға Адам ата: «Құттың басы – біссімілдәда. Құт жұқсын десең, Құдайға шүкіршілік етіп, бетіңді сипа», – деп өсиет айтады. Содан бастап Шиш өсиетті қаза етпей, дәстүрге айналдырыпты.

Ібіліс қарғыс қамытын киген кезде Құдайдан дат сұрапты.

Ібіліс алған олжасына масайрап, Тәңірдің дәргейінен қуылып кете барады. Содан бері өзімнің қорегімді жеймін деп, әр үйдің дастарқанын аңдиды екен. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы жырлаған аңыз нұсқасында Ібіліс:

Тойда тойбастар басталып, әулеттің сөз ұстайтын беделді ақсақалы алға шығады да:

«Қисса сүл-әнбия» аңызында Нұх пайғамбардың «біссімілдә» сөзімен Құж деген дәудің қарнын тойдырғаны баяндалады. Құж кесір мінезді, ешкімнің ақылын алмайтын, оң істі терісінен істейтін қыңыр болыпты. Ұзын бойы таудан асып, бұлттар алқа сияқты мойнына киіліп тұратын. Ол жалғыз өзі таудың үңгірінде жататын. Құждың бір ғана қайғысы – қарнын тойғызу. Ішегі тәулік бойы шұрқырап тұратын. Ертелі-кеш орманнан отын шауып, нәпақасын айырып жүреді. Бірде Нұх Құжды шақырып, ағаштарды тасып беруін өтінеді. Сонда Құж:

Бірде төрт шадиярдың бірі – Әубәкір дәретханаға кірсе, бұрышта қолында құрығы бар Ібіліс отыр екен. Әубәкір:

Осыдан оқиғадан соң, Әубәкір дәретханаға жалаңбас кірмеу жөнінде ел арасында үгіт-насихат жүргізіпті деседі.

Тағы бір аңызда Әзіреті Әли дәретханада жүрген Ібілісті ұстап алыпты.

Осы оқиғадан соң үйге, моншаға, дәретханаға кірерде дыбыс беретін әдеп пайда болыпты. Жөткірінгенде шайтандар «Әзіреті Әли келе жатыр» деп қашады деген сенім бар.

Пайғамбар заманында бір жігіттің әжетханада отырғанда сырттағы кісімен сөйлесе беретін жаман әдеті бар екен. Мұны байқаған әкесі:

Бала жаман әдетінен тыйылыпты. «Әжетханада сөйлеуге болмайды» деген тыйым осылай қалыптасқан екен.

Шайқы Бұрқы бірде Ібілісті көріп қалады.

Шайқы Бұрқының тұла бойы түршігіп кетеді. Содан бастап «әжетхана ішінде түкіруге болмайды» деген тыйым қалыпты.

Ібіліс періштелерге ұстаздық етіп жүргенде тәкаппарлыққа ұрынады. Бойындағы білімін қайда жұмсарын білмейді екен. Бір күні түкіре беретін әдет тауып алады. Көкте отырып, жерге түкіреді екен. Түкірігі тиген жерден насыбай өсіп шығыпты. Тәкаппарлығы көңіл көзін бітеп тастайды. Қазақта «көзін шел басыпты» деген тіркестің төркіні «көңіл көзін шел басыпты» деген сөзден туыпты. Бір күні мас болғаны сонша, аспанға қарап түкіреді. Періштелер «көктегі жәннат былғанбасын» деп, түкірігін қағып алыпты. Бұл Ібіліске қызық көрінгені сонша, қанша періште болса, сонша рет түкірген екен дейді. Сол кезде Тәңірі тағаладан «аспанға түкірме» деген тыйым түседі. Ібіліс сол кезде барып тоқтапты. Ал түкірігі әлі күнге дейін аспанда тұр делінеді. Қиямет-қайым келгенде түкірігі басына от болып жауады екен. Содан бастап «түкірігі жерге түспей тұр» деген тіркес шайтан сипатты тәкаппар, мансапқой адамдарға қатысты айтылыпты. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы жырлаған бір аңызда Ібіліс шарап ішкен екен. Аузына ащы дәм келеді. Одан жиіркеніп кетіп, түкіріп жібереді. Бірақ түкірігім жәннатты былғайтын болды деп жан ұшырып:

Құдайым қабыл етіп ойға алғанын, – деп Мәшһүр Жүсіп жырлайды15. Халық түсінігінде аспанға түкіру Тәңірді ренжітумен бірдей.

Аңыз-қиссаларда Ібілістің жаман әдеттерінің бірі түкіру деп айтылады. Әлімсақта аспанға түкіремін деп Тәңірді ренжітеді. Онан кейін, Ұлық Алла Адамды жаратқан кезде, Ібіліс періштелерді ертіп, Адамды тамашалауға келеді. Ібіліс Адамның қарнын ұрады. Сол кезде даңғыр ете қалған дыбыс шығады. Ібіліс:

Жаббар Хақ кіндіктен ойылып алынған бір шөкім балшықтан итті жаратады. Ит осылайша әлімсақтан адамның серігіне айналады. Ит Адамның кіндік балшығынан жаралған соң, терісі түксіз, жалаңаш болыпты. Ібілістің бойында қызғаныш оянып, адамға кектенеді. Адамға тиісейін десе, Тәңірден қорқады. Бір күні Адамға қарап тұрып:

Хақ тағала иттің ерлігіне риза болып, оны қайта тірілтіп, денесін жүні қалың терімен қаптайды. Адамның шаңырағынан мекен береді. Ал Ібіліс адам бетіне түкіргендіктен, адам әр түрлі кеселге шалдығатын болыпты. Әлімсақтан бастап «адамның бетіне түкіруге болмайды» деген ырым қалады.

Ертеде Мұхамбет пайғамбар сахабаларымен сұхбаттасып отырыпты. Жүрек көзімен қараса, жандарында Ібіліс те жүр екен. Пайғамбар одан:

Содан бастап Пайғамбарымыз сахабаларына есінеген кезде оң қолының сыртымен аузын басу қажет екенін ескертіпті.

Мұхамбет пайғамбар миғраж сапарында алып бәйтеректі көреді. Ағаштың жапырағына сан жетпейді. Әр жапырақта өмір сүріп жатқан адамдардың аттары жазылыпты. Пайғамбар Жебірейілден:

Пайғамбар миғраждан қайтқан соң, үмбеттерін жинап алып:

Ертеде бір жігіттің қарт шешесі болыпты. Шешесі ауырып, төсек тартып жатып қалады. Жігіт отын шауып, оны қалаға сатады екен. Шешесі күнде баласының қамын ойлап, төсекте отырады. Баласы кешке үйге келгенде:

Содан бері ата-анаңның жанында отырғанда аһлап-уһлеуге болмайды, олардың жанына батады деген тыйым пайда болыпты. Екінші бір аңызда Мұхамбет пайғамбар дүниеге келген кезде Ібіліс «аһ-уһ» деп күрсініп, қайғырған екен деп айтылады.

Хақ тағала Адам атаның тәнін топырақтан мүсіндеді. Оның үстіне қырық жыл қайғы жаңбырын жауғызды. Бір жыл қуаныш нөсерін жіберді. Сол үшін адамзаттың қайғы-қасіреті оның қуанышынан көп болады екен. Құдай тағала өзінің құдіретімен Адамның басын қайыр-ихсанның топырағынан жасады. Ал мүбәрәк жүздерін жәннаттың топырағынан кейіптеді. Тістерін гауһардың топырағынан бәдіздеді. Оң қолын Қағбаның топырағынан, ал сол қолын қуаныштың құмынан бедерледі. Аяғын Үндістанның, ал әуретті жерін Бабыл шаһарының топырағынан жасады. Бойындағы ыстық қанын таулардың топырағынан алды. Көз нышанын кәусар бұлағының балшығынан жаратты. Құдай шеберлігімен жансыз мүсінді көркіне көз тоймас жан иесіне айналдырған соң, әр түрлі жақсы қасиеттерді оның бойына орналастырды. Алдымен, ақылды әкеп басына қойды. Мүләйімдік, ұят мінезін жүзіне жасырды. Оң қолға қайыр-сахауат, тәттілік сезімін тіліне орнатты. Күш-қуатын арқасы мен беліне жайғастырды. Көңіліне иман-әдетті орналастырды. Тіліне кәләм-шаһадатты әкеліп қойды.

Содан кейін Тәңірі рухқа:

Жастау кезінде Хауа ананы Ібіліс жиі азғырыпты. Хауа ана жерге түскенде оған бірінші рет хайыз келеді. Ол қанды көріп, не істерін білмей қатты сасады. Сол кезде оған Ібіліс келіп:

«Күл-қоқысты, кір суды «біссімілдәсіз» баспа, лас жерге жалаңбас барма» деген тыйымдар осыған байланысты шығыпты16.

Бірде Ыбырайым пайғамбар Құдайға:

«Нан қиқымын теріп же, бай боласың» деген сөз Ыбырайымнан қалыпты деседі17. Осы тыйымға орай ел ішінде мынадай да қызық аңыз сақталған. Ертеде ағайынды жалшы жігіттер байдың қойын бағып жүреді екен. Бай олардың еңбек ақысына бір жапырақ нан мен бір кесе сүт береді екен. Бір күні ағасы нан жеп отырып, оның қиқымын жерге түсіріп алады. «Ысырап болды ғой» деп, нанды іздей бастайды. Кеш батып, қас қарайып қалған кез екен. Ол нанның қиқымы түскен жерге таяғын қадап кетеді де, «ертең жарық кезде келіп, тауып алармын» деп ойлайды. Ертесіне келсе, таяғы қап-қатты, ауыр темірге айналып кетіпті. Оны жерден әрең дегенде суырып алады. Қараса, темір дегені алтын екен. Жігіт бір күнде байып шыға келеді. Ертесіне інісі қалай байығанын сұрайды. Ағасы болған жайтты айтып береді. Інісі де ертесіне нанды жерге шашып, қиқым түскен жердің бәріне ағаш қадап кетеді. Таңертең келіп қараса, ағаштары алтынға емес, сом темірге айналыпты. Ниетінде кінәраты бар інісі ақжүрек ағасы сияқты бай бола алмапты. Нанның қиқымын қадірлеу туралы ғибратты аңыздар миғраж оқиғасында да айтылады. Мұхамбет пайғамбар миғражға барғанда бір адамды көреді. Ол түйенің үстіне мініп алыпты. Қолында ұзын, инедей жұқа таяғы бар екен. Сонымен тау-тасты шұқып, бір нәрсе іздеп жүреді. Әлсін-әлсін бір құс келіп, оның басынан шұқып өтеді екен. Пайғамбар Жебірейілден:

Пайғамбарымыз миғраждан келгесін сахабаларына нанның қиқымын шашпау, теріп алып қастерлеу туралы өсиет айтқан екен. Осы өсиет бізге жетіп, қазақтар «пайғамбар сүндеті» деп нанды қатты құрметтейтін болыпты. Бертінге дейін қазақ арасында «нанның қиқымын шашпаңдар, обал болады. Құт-берекені періштелер мен хордың қыздары нанның қиқымына жасырады. Қиқымды теріп жесең, бай боласың» деген де түсінік болған.

Діни аңыздарда перғауынның саусақтары тозақ отына күймейді деп айтылады. Мұса пайғамбарға қиянат жасап, оның қауымын азапқа душар қылған перғауын Құдайдың қаһарына ұшырайды. Әскерімен бірге қызыл теңізге қарық болыпты. Алайда оның бір ғана Құдай сүйер ісі болыпты. Ол тамақтан соң дастарқандағы қалған-құтқан нан қиқымын саусақтарымен сыпырып жеп қояды екен. Осы қылығы үшін Құдай оның саусақтарын отқа жандырмай, сау-сәлемет сақтаған дейді.

Ухуд шайқасында Мұхамбет пайғамбардың астыңғы күрек тісі сынады. Ұрыс біткен соң, бір сахабасы сынған тісті тауып алады. Пайғамбардың тісін аяқасты қылуға дәті жібермей, оны үйінің бір бұрышына көмеді. Тіс көмілген жерден аппақ күріш өсіп шығады. Сахаба пайғамбарды шақырады. Пайғамбар келіп, «Ясин» сүресін оқып, дұға жасайды. Ол сахабаға:

Содан бері халық күрішті қастерлепті. Пайғамбардың дұғасынан соң, күріш тойымды әрі берекелі асқа айналыпты деседі. Сыр бойында күріштен жасалған тағамдардың қалдығын итке бермейтін тыйым қалыптасқан.

Ыбырайым пайғамбар келген қонақтың алдына нан мен тұз қояды екен. Бірде дастарқанда тұрған тұзы төгіліп кетеді. Пайғамбар дереу төгілген тұзды тере бастайды. Қонағы:

Осыдан бастап ел арасында «тұзды төкпе, шашпа» деген тыйым шығыпты. Тұз төгілсе, несібе азаяды, ырыс кемиді деп сенеді. Кей жерлерде тұз төгілсе, оның үстіне қант себеді. Онысы тұзым қатты болмасын, тәтті болсын деген ниеттен туған екен. Әлі күнге дейін қазақ арасында үйде тұз таусылып қалса, көршілер бір-бірінен сұрамауға тырысады, алған күнде де үйдің бұрышына бір түйірін шашып кетеді.

Мұхамбет пайғамбар дастарқан басында сахабаларына:

Өзгенің асына сұқтанба деген тыйым осыдан шығыпты. Ас жеген кезде әркім өз алдынан жеуі керек.

Ертеде бір кедей болыпты. Ол қанша еңбек етіп, тер төксе де, еңбегі зая кете беріпті. Анда-санда бір тойса, шала байып қалады екен. Бір күні Мәдина шаһарында Мұхамбет деген Тәңірдің елшісі барын естиді. Оған барып жолығуға бел байлайды.

Ұзақ жол жүріп, пайғамбарға келеді.

Жігіттің бір жаман әдеті бар екен. Ол өскен тырнағын тісімен алып тастайды екен. Пайғамбардың алдында тұрғанда да сол әдетін қайталапты. Пайғамбар жігіттің мазасыз халін көріпті де, оның басынан сипап:

Жігіт кедейшілік себебінің сырын білген кезде таңғалады. Жаман әдетінен дереу тыйылады. Көп ұзамай ісі де алға басып, дәулетті адам болған екен.

Бірде Ғайса пайғамбар жолаушылап келе жатып Ібілісті көреді. Ібіліс ізіне жүздеген ұрпағын ертіп алып, сап болып кетіп бара жатыр екен. Ғайса:

Ібілістің жауабын естігенде Ғайсаның жүрегі дір ете қалыпты. Содан бастап ол: «Жуған қолды сілкімеңдер», – деп үгіт-насихат етіпті.

Дәуіт пайғамбардың отыз ұлы болған екен. Бірде құлшылық уақыты таяғанда ол ұлдарын ертіп мешітке келеді. Халық жиналып үлгермепті. «Отыз ұлым да бір жамағат қой» деп, жұртты күтпестен, ұлдарымен ғибадатты бастап кетеді. Намазда екі жаққа сәлем беріп жатып, «Расында да өзімнің әулетім бір қауым ел екен» деп астамшылық ойлайды. Намаз бітіп, бата жасаларда отыз ұлы сәждеден тұрмай қалады. Дәуіт секем алып, тіксініп қалады. Астамшылық ойлап, халықты күтпегені үшін Тәңірі оның отыз ұлына сол мезетте қаза жеткерген екен. Сол кезде пайғамбар малдасын құрып отырған бойы қолын екі бүйіріне таянып қайғырыпты. Содан бері ел арасында біреудің жақыны қайтыс болса, бүйірін таянып отырып аза тұту дәстүрге еніпті. «Бейуақытта екі бүйірін таянуға болмайды, жамандық шақырады» деген түсінік бар.

Білім сайысында періштелер Адам атадан жеңілген соң, Тәңірі тағала:

Нұх пайғамбар кеме жасап жатқанда, бір қылжақбас күнде оны мазақ етеді екен. Оның құйтырқы сөздеріне Нұх шыдай алмай, кейде жылап жібереді екен. Ол:

Бір күні апат басталып, барлық жануар Хақтың әмірімен кемеге мінеді. Кеменің есігі жабылар соңғы сәтте Жебірейіл періште бір мақұлықты сүйреп әкеліп:

Қылжақбас адам маймылға айналып, хайуандардың қарасын көбейтеді. Содан бері өзі де елдің мазағына ұшырап келеді екен. «Кісіні мазақ етпе» деген тыйым осыдан қалыпты.

Кем-кетік, мүгедек, жарымжан адамға күлуге, мазақтауға болмайды. Бұл әдепсіздікке, астамшылыққа жатады. Ел мұны:

Қазақ көкек құсына тиіспейді. Аңыз бойынша көкек адам екен. Бір жігіт қайын жұртына күйеу болып келіпті. Аяқ астынан оның аты жоғалады. Қалыңдықтың сіңлісі жездесінің атын іздеп шығады. Байқаусызда бір аяғына өзінің, екінші аяғына жездесінің етігін киіп кетеді. Аяғына екі түрлі кебіс кигендіктен, қыз көкек құсына айналып кетіпті. Көкектің бір аяғы қызыл, бір аяғы көк болатыны содан екен. Ат іздеп шығып жоғалған қыздан пайда болған көкек те «аты жоқ құс» аталады. Киелі құс санатына жатады. Көкек қонған ағаштың бұтағын сындырып алып, майы мол болады деген ұғыммен іркітке қосады екен. Осыған орай ел арасында «екі түрлі етікті кимеу керек» деген тыйым пайда болыпты.

Бір күні пайғамбар түйесін жыңғылмен айдап бара жатқан бір байды көреді. Пайғамбар:

Баяғыда бір жігіттің жалғыз аты болыпты. Бір жаққа шыққанда, қарындасы оның атын қарауылдайды екен. Бірде қарындасы аттан көз жазып қалыпты. Ағасы:

Қыз ағасына өкпелеп, басы ауған жаққа кетіп қалады. Жолда келе жатып:

Ертеңіне ағасы қарындасын іздеп шықса, бір жалғыз ағаштың түбінен қарындасының киімдерін көреді. Ағаштың бұтағында бір құс қонып отыр екен. Жақын барса, әлгі құс:

Қарындасы бұрын ағасын «көке» деп атайды екен. Құстың «көк, көк» деп дыбыстағаны «көке» дегені екен. Ағасы қарындасын танып, оны ренжіткеніне қатты өкініпті. Аңыздың айтуынша, ағасы қатты қайғырғаны сонша, самай шашы ағарып кетіпті. Ал беймәлім құс содан бастап ел арасында «көкек» атаныпты. Көкектің өз атын өзі шақырады дейтіні «көкесінің» атын атағанына байланысты деседі. Осыдан бастан ел ішінде «қыз баланы ренжітпеу керек, қарындасына қол көтеруге болмайды» деген ырым-тыйым пайда болыпты.

Қарындасты қадірлеу жөнінде тағы бір аңыз былай сөйлейді.

Қорқыт ата қырық жыл өлімнен қашады. Ажалға айла таптырмай ұзақ жасапты. Өлімге себеп болар барлық апаттың алдын алып, аралда қобызын зарлатып отырады екен. Оған шәкірттері тостақпен ас әкеліп тұрыпты. Бір күні қарақұрт тостаққа жабысып аралға өтіп кетеді. Қорқыт ауқаттанып отырғанда өрмекші башпайын шағып алады. Қорқыт қарақұрттың уынан ісініп, дірілдеп, жаналқымға келеді. Соңғы демі үзілер шақта шәкірттеріне:

Қорқыттың оқиғасы қыз баланы құрметтеп, оған қол көтеруге тыйым салған дәстүрге себеп болған екен.

* * * 11 Yaşar Kalafat. Türk dünyası karşılaştırılmalı kazak halk іnançları. – Ankara: ASAM Yayınları, 2000. 12 Asım Köksal. Peygamberler Tarіhі. І Cіlt. – Ankara: Türkіye Dіyanet Vakfı Yayınları, 1995. 33 б

13 Б.Момышұлы. Ұшқан ұя. – Алматы, Санат: 2005. 14 Бабалар сөзі: Жүз томдық. Шежірелік дастандар. – Астана: Фолиант, 2004. 32-том

Бүгінде ғылым мен экономика қоршаған ортаны қорғауға қауқарсыз. Адамзат бұл міндетті атқару үшін рухани құндылықтарға жүгінуге мәжбүр. Жақсылық пен жамандықты айыруда және шиеленіскен қоғамдық проблеманы шешуде діни аңыздар адамға қайрат-жігер береді. Егер біз табиғатпен тіл табысып, өркениетті қоғамға айналғымыз келсе, діни аңыздарды санаға сіңіруге мәжбүрміз. Канадалық эколог Дэвид Сузуки: «Табиғатты саламат сақтау үшін адам ұрпағының жан дүниесі сакральді дүниетаныммен баюы керек. Экологиялық этикет сонда ғана қалыптасады», – деген. Экологиялық этикетті қалыптастыруда дін ғылымы экология және философия ғылымдарымен тайталаса алады. Керек десеңіз, діни аңыздар мен мифтер табиғаттың иләһи жаратылысына терең сүңгу арқылы алдыңғы екеуін артқа қалдырады. Барлық әлемдік діни конфессиялар шындап күресетін болса, табиғатты таза сақтауға қосатын үлестері орасан болмақ. Мифтер мен аңыздардың астарында жатқан киелі құндылықтар қоғамдық өзгеріс пен мәдени даму процесіне түбегейлі ықпал ете алады. Мәселен, ежелгі гректер, үндістер, буддистер «табиғаттың да адаммен тең дәрежеде өмір сүруге қақысы бар» деп түсінген. Барлық дін экологиялық даналықты үйретуге қабілетті. Бір ғана мысал: құстың ұясын бұзбау туралы діни аңыздар барлық халықта бар. Табиғатты қорғау үшін дін ғылымы табиғи тепе-теңдікті бұзған адамды жазалау түрлерін де ойлап тапқан. Құдайдың хикметпен жаратқан жан-жануарына қиянат қылғандарды обал-сауаппен қорқытады. Америкалық экофилософ Б.Кэлликотт: «Жер шарын сау-саламат сақтағымыз келсе, барлық қасиетті діни мәтіндерден экологиялық этиканы бөліп алып, дербес пән ретінде қалыптастыру керек», – депті. Ол үшін Інжіл, Құран, Тәурат сияқты негізгі діни кітаптарды пайдалану аздық етеді. Экологиялық этикетті кемел дәрежеге көтеру үшін барлық халықтың діни наным-сенімдерінде кездесетін аңыз-әпсаналарды жинап, міндетті түрде экофилософиялық тұрғыда түсіндіру қажет. Аңыз арқылы бойға сіңген діни түсініктер адам санасына терең сіңгені соншама – атеизм идеясы оларды түп-тамырымен жоя алмайды. Молекулярлы биология бойынша Нобель сыйлығын иеленген француз ғалымы Жак Мононың айтуынша, табиғат сырларын діни аңыздармен түсіндіруге деген ұмтылыстың түбінде өте қуатты генетикалық компоненттер жатыр. Былайша айтқанда, біз одан қашып құтыла алмаймыз. Сондықтан дін жайлы жағымсыз ақпараттарды лақтырып тастап, діни аңыздардың ішіне жасырылған киелі құндылықтарды игеру арқылы өмірі өлмейтін экологиялық концепция жасау керек. Діни аңыздардың ғылыми зерттеулерден артықшылығы мынада: аңыз-әпсаналар адамды табиғатпен тілдесуге үйретеді. Ал ғылым тек табиғаттың өзі туралы ғана толғайды. Қарапайым ғана бір мысал: адамның қомағай нәпсісі қоршаған ортаны жайпап барады. Зер салып қарасаңыз, діни аңыздармен тыйым салынған әулиелі жерлер ғана осы апаттан аман қалған. Табиғатқа мұндай қорғанышты әлі ешқандай ғылым жасаған емес. Ғалымдардың осы пікіріне орай, мынадай фактілерді есіңізге сала кетейік. Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданының Құмкент ауылындағы Бабатүкті Шашты Әзіз әулиенің басында «Алпамыс» жырында айтылатын жылы бұлақ әлі бар. Жылы бұлақтан жиналған кішігірім көлде балықтар өте көп. Оларды ешкім ауламайды. Дұрысы – «әулиенің балығы» деген сеніммен балыққа тиісуге қорқады. Маңғыстаудағы Бекет ата басында да тура осындай жағдай. Әулиенің денесі жатқан Оғланды тауында арқарлар мен киіктер емін-еркін жайылып жүр. Зияратшылар жабайы табиғатта олармен суретке түсе береді. Таудағы бұл аңдарды аман сақтап тұрған – Бекет атаның киіктермен дос болғаны туралы аңыздар. Қарапайым халықтың тілімен айтсақ, «әулиенің шарапаты». Отаудан аман қалған орман-тоғай да тек қана әулиелі жердің шарапатынан ғана жайқалып тұр. Ресми органдар жойылып бара жатқан ақбөкендерді Қызыл кітапқа енгізіп, қатал заңдар шығарғанмен, оларды сақтап қалуға қауқарсыз. Ақбөкеннің киесі жайлы ұмытылған аңыздар келесі ұрпақтың санасына берік орнықпай, оларды қырып-жою операциясы жалғаса береді. Бәлкім, жас ұрпақты, ең болмағанда, Құрманғазы атамыздың «Ақсақ киік» күйімен өсіру керек шығар?! Осы күйді жүрекпен тыңдасаңыз, аңшының оғынан зардап шегіп, ақсаңдап ажалдан қашып келе жатқан ақбөкенге мейірім-шапағатыңыз оянады. Дерек бойынша оқиға былай болған. Құрманғазы нағашы ағасы Төремұратпен аңға шығады. Алдарынан бірнеше киік шауып өтеді. Жігіттер киіктерді шетінен ата бастайды. Бір жігіт Құрманғазыға:

Бұл көрініс Құрманғазының жүрегін елжіретіп жібереді. Киікті атқанына өкінеді. Қасындағы жігіттер ақсақ киікті қуамыз дегенде Құрманғазы тоқтатып, қолына домбырасын алады да, бұрын-соңды естімеген бір күйді төгілте жөнеледі.

Жігіттердің бәрі мұңға батып тұрып қалады. Күй біткесін Төремұрат:

Тағы бір экофилософ Билл Деволл 1984 жылдың өзінде осы мәселені көтерген. Ол: «Егер шіркеу экологияны қорғаумен айналыспайтын болса, жұрт былғанып бүлінген табиғаттың аясында отырып, шіркеудің рухани уағызын тыңдауға мәжбүр болады», – деген. Қазақстандағы барлық діни ұйымдар шариғат шеңберінде айтылатын дау-дамайды доғарып, экологияны құтқаруға атсалысатын уақыты болды. Линн Уайт есімді енді бір америкалық ғалым: «Экологияны қорғаумен айналысатын жаңа дін ойлап табу керек не болмаса ұмытылған көне аңыздарды қайта тірілту керек», – деген ұсыныс тастады. Оның ойынша, экологиялық апаттар діни аңыздардың санадан өшуінен басталған. Ғалымның осы пікіріне орай мынаны айтқымыз келеді. Көшпелі қазақ жұртында ондай діни аңыздар өте көп болған. Бізге ештеңені жаңадан ойлап табудың қажеті жоқ. Бар болғаны ескі аңыздарды жинап-теріп, кеңінен насихаттау ғана қалып тұр. Осы арада «Қисса сүл-әнбия» аңыздарынан мынадай бір фрагмент бере кетуді жөн көрдік. Жұмақтан қуылып, Адам ата Үндістандағы Сарандиб тауына, ал Хауа ана Жиддә тауына түседі. Екеуі екі жақта бірін бірі сағынып, Тәңірден кешірім сұрап жылайды. Періштелер оларды жұбата алмай қиналады. Сол кезде Хақ тағала:

Адам атаның көз жасы тамған жерден жалбыз, адыраспан, итмұрын, дермене, шайқурай, таңқурай, мия, киікоты сияқты мыңдаған дәрілік шөптер өсіп шығады. Хауа ананың көз жасынан қалампыр, оспа, қына, сүмбіл сияқты мыңдаған әтірлік шөптер мен хош иісті гүлдер өсіпті. Екеуінің теңізге тамған жастарынан інжу, маржан, дүрлер пайда болады. Ағылшын ғалымы Арнольд Тойнбидің тілімен айтар болсақ: «Хақ дін бүкіл қоршаған орта мен табиғаттың киесін құрметтеуді үйретеді». Өркениетті елдер бұл мәселені 30 жыл бұрын қолға алып, талай шаруаны атқарып тастады. 1985 жылы тайландтық эколог Нэнси Нэшем «Буддистердің табиғатты тануы» деп аталатын үлкен жобаны қолға алды. Ол тақуа буддистер арқылы жалпы жұрттың экологиялық сауатын нығайтуды көздеді. Жобаға жауапты мамандар 2500 жыл бойына жазылған барлық киелі кітаптарда кездесетін табиғатқа қатысты аңыз-әпсаналарды сұрыптап алды. Оның ішінде қоршаған ортаны аялап ұстауды үйреткен Будданың өзінен бастап «талды шаппа», «жан-жануарды өлтірме», «көк шөпті жұлма» деп үгіт-насихат айтқан барлық ғұламалардың рухани мұралары жинақталды. Осы жинақтың 50 мың көшірмесі Тайландтағы діни орталықтардан бастап барлық зайырлы оқу-орындарына тегін таратылды. Экологиялық этикетті дамытуда исламның рөлі ерекше. Мұхамбет пайғамбар: «Егер құрманың жас көшетін еккелі жатқанда қиямет-қайым бола қалса, ағаш егуді тоқтатпа. Бұл – Құдай сүйетін қайырлы іс. Еккен ағашың қияметте саған болыспай тұрмайды», – деген. Тіпті пайғамбар Мекке мен Мәдина қаласының экологиясына қатысты мынадай қатал заңдар шығарған: «Мәдина қаласының даласынан атқа жем болатын шөпті ғана орыңдар», «Мекке қаласының аң-құстарын өлтірмеңдер», «Көк шөпті жұлмаңдар». Бұл заңдар пайғамбар дүниеден өткен соң да қатаң сақталып қалды. Мұхамбет пайғамбар сахабаларына мысықты қамап, аштан қатырған әйелді Тәңірдің тозаққа тастағаны туралы айтса, екінші бір сұхбатында құдық басында шөлдеп жатқан итке кебісімен су әперген жеңіл жүрісті әйелдің жұмаққа кіргені жайлы уағыздар айтқан. Бұхар хандығының кезінде медреседегі дінбасылар бай-шонжарлардың сауық үшін аңға шығып, жан-жануар аулауына үнемі қарсы пәтуалар шығарып отырған. Әпербақан әмірлер мен әділетті дінбасылар арасында осының кесірінен ерегіс жиі туындаған. Қазақ арасына кең тараған пайғамбардың бір өнегелі ісі бар. Етегіне ұйықтап қалған мысықты оятпаймын деп, етегін пышақпен кесіп тастап кетіпті. Енді бір аңызда қақпанға түскен киіктің орнына өзін құрбан етпек болады. ХІІІ ғасырда араб ойшылы Из-зәд ибн Әбу әс-сәлам Мұхамбет пайғамбардың хадистерін сұрыптап, жан-жануарларды қорғау туралы арнайы трактат қалдырған. Бұл трактатта Әбу әс-сәлам адамзатқа пайдалы жан-жануарлар жайында ғана емес, тіпті қартайып қызмет етуге шамасы келмей қалған ауру жануарларға да жанашырлықпен қарау жайында жазған. Экологиялық этикетті қалыптастыруда көшпелі түркі тайпалары да айтарлықтай үлес қосқан. Вашингтон университетінің профессоры Саид Хусейн Насердің пікірінше, түркілер тау-тас пен көлдерге, өзендерге, айналадағы қоршаған барлық табиғат көрінісіне құрмет көрсеткен. Оларды таза ұстап, сақтықпен қорып, ластануына, құруына мүлдем жол бермейді. Тіпті осының негізінде ономастикалық және топонимикалық аңыз-әпсаналар пайда болған. Мұның өзі түркілер арасында жер-су құтына қатысты аңыздары мен ырым-тыйымдардың ерекше дамығанын көрсетеді. Біз халық арасына кеңінен тараған экофилософиялық аңыздарды жинастырып жаздық. Осы аңыздардың өзі ұрпақ санасына тірі табиғаттың киесі мен құты туралы қасиетті сезімдерді егуге толық қабілетті. Біздің назарға ілікпей, ел арасында әлі де айтылып жүрген мифтер көп болуы әбден мүмкін.

Қазақ халқы құмырсқаға құрметпен қарайтын болғандықтан, оны жөнсіз өлтіруге болмайды деп санайды. Себебі құмырсқа діни аңыздарда Нұх пайғамбардың кемесіне азық тасуға жәрдемдескен екен.

Нұх пайғамбар кеме жасап болған соң, Тәңірден:

Жүсіп пайғамбар сегіз жыл зынданда жатқанда аштан өлу қаупі туады. Сонда Құдайдың әмірімен құмырсқалар азық тасып, Жүсіпті асырайды. Жүсіп пайғамбар оларға риза болып:

Тағы бір аңызда құмырсқа Сүлеймен пайғамбарға ақыл-кеңес беріпті. Бірде Сүлеймен құмырсқаға қонақ болады. Үйіне қайтқалы жатқанда Мәзере құмырсқа:

Дәуіттің тұсында Ғайдуна деген қаланы ордалы жылан басады. Олардың көптігі сондай күрек басындай жерге он жылан сыяды екен. Қарсы келген адамға атылып, бет қаратпапты. Күресуге дәрмені қалмаған патша ақсақалдарды жинап, кеңеседі. Қариялардың бірі:

Дәуіт Мақпар тауында ұста екен. Хабаршы ел тілегін айтып, көмек сұрайды. Дәуіт кеудесінен бір түйме үзіп алады. Оны төске қойып, балғамен үш рет ұрады. Түймесі жәндікке айналады. Оны хабаршыға беріп:

Халқы Дәуітті күтіп отырады. Хабаршыны көріп:

Ерлігіне риза болған ел оны «Дәуіт», «Дәуіттің жәндігі» деп атап кетеді. Оған қасиетті, киелі деп құрмет көрсетеді. Үйге дәуіт келсе, «пәле-жала есіктен кетеді, құт төбеден келеді» дейді. «Дәуіт бар жерде жылан жүрмейді», «Дәуітті жер – тәуір жер», «Дәуітке көзінен айрылар жылан кездеседі», «Дәуітті тәу еткен құр қалмас» деген тәмсіл сөздер осыдан қалыпты.

Аңыз бойынша топан судың кезінде шегіртке мен құмырсқа кемеге алғаш болып кірген екен. Сондықтан Нұх пайғамбардың осы екі жәндікке назары ерекше түсіпті. Нұх Қазығұртқа тоқтағасын, шегіркеге ризашылық батасын беріпті деген де сөз бар. Бірде Мұхамбет пайғамбар жорықта жүргенде күн райы қатты бұзылады. Жер мен көкті қара түнек басып, айналаны бағдарлау мүмкін болмай қалады. Намаз уақыты болғанда құбыланы таба алмай қиналады. Сол кезде бір топ шегіртке ұшып келіп, бір жерге шоғырланады. Олар жаппай құбылаға қарай ыршып, ишара қылады. Пайғамбар олардың құбыланы көрсетіп жатқанын бірден түсінеді. Намаз қатесіз сәтімен өтеліп, мұсылмандар риза болысады. Тағы бірде сахабалар жиналып, мешіт салғанда оның михрабын қарату үшін құбыланы айқындау қажет болады. Сол кезде де шегірткелер қосыны ұшып жетіп, құбыланы көрсетеді. Содан бастап шегіртке мұсылмандар үшін қасиетті жәндік саналып, оларды бейсауат өлтіруге тыйым салынған екен деседі19.

Сонымен бірге қара шегірткеге байланысты ел аузында қызықты аңыз бар. Перғауын өзін: «Мен – Құдаймын!» – деп жариялайды. Ел-жұртты өзіне сәжде жасауға бұйырады. Әміріне көнбеген момындарды азапқа салып қинайды. Өзін адамдық қасиеттерден ада, Тәңір ретінде көрсеткісі келеді. Елге көрсетіп тамақ жемейді, жұрттың көзінше түзге отырмайды. Бір күні жорықта қарны ашып, нан жеп отырғанда, қасына нөкерлері жетіп келеді. Перғауын дереу нанды жұдырығына жұмып қалып:

Ғайса пайғамбардың анасы Бибімәриям Құдайға құлшылық етіп, үңгірде жатады. Нәр татпайды. Су ішпейді. Жалғыз қылтанақ шөпті тістеп, соның нәрін сорып жата береді. Мәриямның тақуалығына риза болып, Тәңірі шөптің бойына құнарлы азық пен бал татыған су бітіреді. Мың дерттің шипасын береді. Мәриям суық үңгірде жатса да ауырмайды. Кейіннен ол шөп «Мәриям шөбі» деп аталыпты. Бірақ ол ілуде біреудің ғана көзіне шалынады екен. Оның қасиетін білген тасбақа аузына көлденең тістеп, ұзақ күндік сапарларды шаршамай-талмай жүріп өтеді. Әрі қарны да ашпайды, шөл далада да сусап өлмейді. Тасбақаның ұзақ жасайтын сыры да осы шөптің қасиетінде екен. Пайғамбар анасына жәрдемдескені үшін қазақтар оны нақақтан-нақақ өлтіруге тыйым салған. Тасбақаға тиіссе, Мәриям анамыздың наласы ұрады деп сенген.

Аюп пайғамбар өте сабырлы болыпты. Ұлық Құдай періштелерге:

Төзімі таусылған Ібіліс оның бетінен шапалақпен тартып жібереді. Сайтанның қолы тиген жерге жара шығыпты. Оған шыбын үймелеп, құрттар қаптайды. Жара жайылып, пайғамбардың бүкіл денесін ірің басады. Ел-жұрты, бала-шағасы «Аюп алапес болды» деп шошиды. Ібіліс оларға:

Сайтандар солай істейді. Бір құртты тіліне, бір құртты жүрегіне салады. Сол кезде ғана Аюп Тәңірге арыз қылады:

Аюп жерді тепкенде, жер жарылып, су шығыпты. Су сарқырап, арыққа айналыпты. Тәңірі:

Сол мезетте құрттардың бірі сүлікке, бірі бал арасына айналады. Бал арасы пейіштің бұлағынан шыққандықтан, қасиетті жәндіктердің біріне айналған екен. Құран Кәрімнің бір (Нахл) сүресі бал арасының атымен аталады.

Сондықтан бал арасының ұясын бұзуға, оған себепсіз тиісуге болмайды екен.

Сүлеймен Саба елінің патшасы Былқысқа үйленгісі келіп, елші жіберді. Ол елшілерге жақұт тастар беріп:

Сүлеймен қалай істерін білмей ойланып тұрады. Сол кезде Ұлық Құдай оған екі құртты көмекке жіберіпті. Бір құрт жақұтты кеулеп теседі. Екіншісі оған жіп өткізіп, пайғамбарды тығырықтан шығарған екен. Сүлеймен оларға риза болып:

Сол сәтте бір құрт жібек құртына айналады. Ол тек тұт ағашын қорек етіп, жібек жібін өндіреді. Адам ұрпағы содан бастап жібектен киім киіп, сән-салтанаты арта түседі. Жібек киімге биттер түспейді екен. Жібек көйлек тазалықтың кепілі болыпты. Екінші құрт жауынқұртына айналады. Ол қатты топырақ жеп, жерді қопсытып, құнар береді. Адамдардың бау-бақшасы осының арқасында тез гүлденетін болыпты. Жауынқұрт адамның игілігіне қызмет еткендіктен, оған тиісуге болмайды деген тыйым шыққан екен.

Қазақ ұғымында өрмекші уытсыз, өрмек тоқитын, ұсақ жыбырлақ жәндіктер қатарына жатады. Қазақтар өрмекшіде қасиет бар деп ұғады. Егер үйде отырғанда төбесіне өрмекші түссе, басыма бақ қонады деп қуанады, жолым ашылады деп сенеді. Мұхамбет пайғамбарға қатысты бір діни аңызда өрмекшінің қасиеті туралы былай делінген: Пайғамбарымызды ислам дінін уағыздадың деп қаскүнемдер өлтірмекші болып қуғанда ол тауға барып, бір үңгірге тығылады. Алла елшісіне жақтасқан өрмекші сол заматта өрмек тоқып үлгереді. Із кесушілер де үңгірдің аузына жетіп келеді. Қараса, өрмекшінің торы бұзылмапты. Залымдар іште ешкім жоқ деп ұйғарып кетіп қалады. Құйтақандай жәндіктің себебінен асыл пайғамбар аман қалады. Содан бастап өрмекшінің торын бұзуға тыйым салыныпты. Өрмекшінің адамзатқа тигізген тағы бір пайдасы Шиш пайғамбармен байланысты. Шиш пайғамбар жүн иіріп, одан киім тоқып кигісі келеді. Бірақ жіпті иіргенмен, киім тоқуға өнері жетпейді. Төзімі таусылған соң, мезі болып, қолындағы жіпті шимайлап лақтырып жібереді. Ол:

Алғаш дүниеге келген балаға Адам ата мен Хауа ана есім қоюға таласып қалады. Олардың ұрыс-керістеріне ренжіген Тәңірі ұлдарын кептерге айналдырып:

Осы оқиғадан тағылым алған Адам ата мен Хауа ана қайта татуласады. Ал кептер олардың татулығының, бейбітшілігінің белгісі болып қалады. Мұхамбет пайғамбар дінсіздерден қашып үңгірге тығылғанда көк кептер оның аузына ұя салып, жұмыртқалайды. Өрмекші өрмек тоқиды. Дінсіздер оны көріп:

Топан су аңызында кептер Нұхтың кемесіне қуанышты хабар жеткізген құс ретінде аталады. Қырық күн су бетінде жүрген Нұх құрғақ жер іздейді. Бірақ судың қаншалықты тартылып, құрғақ жердің бар-жоғын білу мүмкін емес еді. Нұх: «Құрғақ жер іздеп кел», – деп қарғаны жұмсайды. Ол өлексені көріп, пайғамбардың сөзін ұмытып кетеді. Нұх артынан сауысқанды жібереді. Ол да қарғаның қасында жемтік жеп қалып қойды. Үшінші жолы кептерді ұшырады. Ол зәйтүн ағашына қонады. Ағашқа бұрынғы жойылған қауым мен өлген мақұлықтың қаны жұққан екен. Оның аяғы қанға тиіп қызарып кетіпті. Содан бастап кептердің аяғы қызыл болыпты.

Кептер зәйтүн ағашының бір жапырағын тістеп, кемеге оралады. Нұх кептерден:

Үйренген соң білерсің20.

Ертеде құстың тілін түсінетін Ділмаран деген кісі болыпты. Бірде ол торғайдың жанұшыра шықылықтаған дауысын естиді. Жетіп барса, екі жүгірмек торғайдың жұмыртқасын жарып жатыр екен. Төбесінде ұшып жүрген торғай:

Шешең өліп, жетім қал! – деп қарғайды екен. Ділмаран балаларды жетектеп, әке-шешелеріне апарады да, торғайдың қарғысы жайлы айтып береді.

Екінші бір аңызда торғай өлтірмеу туралы тыйым былай баяндалады. Ертеде Мекке шаһарында жауторғай мен шымшықты жұрттың бәрі жек көріпті. Оларға тіпті бала-шағаға дейін тас атқылап, күн көрсетпепті. Бір жылдары Арабияда қуаңшылық болады. Жұрт егістікті торғайдан қорғап, көрген жерде оларды қуалап өлтіреді. Бірде аяғы жаралы бір шымшық балалардан қашып келіп, Фатима анамыздың қойнына тығылыпты. Құсқа жаны ашыған Фатима оны үйіне әкеліп, жарасын жазады. Шымшық үйінің шатырына ұя салады. Фатима қайда барса да, жанынан қалмапты. Халық оны «Бибі Фатиманың шымшығы» деп атап кетеді. Оған тиіспепті. Осыдан кейін халықтың торғайға аянышы оянып, оларды өлтіруді обал санайтын болыпты.

Діни аңыздарда қарлығаш үш пайғамбардың батасын алған делінеді. Өзін Құдай санаған Намұрт патша Ыбырайым пайғамбарды отқа өртеуге әмір береді. Нөкерлер орманнан отыз арба отын жинайды. Есекті арбаға жегіп айдағанда, ол жығылып жатып алады. Сосын арбаға атты жегеді. Ол да қозғалмайды. Болмағасын түйені әкеледі. Ол шөгіп тұрмай қояды. Өгізді жекпек болғанда, ол нөкерлерді сүзіп, маңына жолатпайды. Кезек қашырға келгенде, ол арбаны қуана-қуана тарта жөнеледі. Ыбырайым қашырға нала болады. Жау жағына өткені үшін Хақ тағала қашырды ұрпақсыз қалдырыпты.

От тұтанып, жалын көкке жеткенде Жебірейіл келіп:

Келесі бір аңызда қарлығаш адамзатты жыланнан құтқарды делінеді. Кеме Қазығұртқа тоқтаған соң, жылан Нұхқа келіп:

Пайғамбар масаны жұмсайды. Маса бар мақұлықтың қанын сорып көреді. Ең тәтті қан адамның қаны екен. Іздегенін тауып, кері қайтады. Жолда қарлығаш:

Нұхтың дұғасы қабыл болып, жылан бақаны азық етіпті. Нұх қарлығашқа риза болып:

Ел аузында сақталған тағы бір аңызда қарлығаш Сүлеймен пайғамбарға жәрдем етіпті. Сүлеймен пайғамбар жүзігінен айрылып, бір күнде диуанаға айналыпты. Бір күні жолда келе жатқанда, оны бір топ маса талайды. Кезінде Сүлеймен халықтың қанын ішкен бір мыстан кемпірді өлтіртіп, өртеп, күлін суға шашқан екен. Оның күлінен маса пайда болыпты. Масадан қашып Сүлеймен бір ағашты паналайды. Сол сәтте қарлығаш көмекке келіп, оған араша түсіп, масаларды қуады. Сүлейменге су тасып, шөлін қандырады. Қанатымен желпіп, самал жел тұрғызыпты. Қарлығаштың пайғамбарға жасаған жақсылығы үшін ел оны қадір тұтыпты. Құранның «Піл» сүресінде баяндалатын абабил деген құсты қарлығаш екен деген де деректер бар. 570 жылы Йеменнің патшасы Абраха Меккені қоршайды. Сол кезде көктен қарлығаштар келіп жауға тас жаудырыпты. Тастан шошынған пілдер өз әскерін таптап, Абраха шығынға ұшырайды. Бұл кезде Әзіреті Мұхамбет ана құрсағында жатыр екен. Пайғамбардың шарапатынан Мекке аман қалады. Халық қарлығашты қадірлеп, қасиетті құстардың қатарына қосқан екен. Оның ұясын бұзбайды, өзіне тиіспейді. Қарлығаш босағаға ұя салса, құт-береке келеді деп сенеді.

Көкек Сүлейменнің көп қызметіне жарапты. Пайғамбар оны қайда барса да, қасынан бір елі тастамайды екен. Жорыққа шыққанда, көкек әскердің алдында ұшып жүреді. Жапан түз, шөл далада келе жатқанда, көкек суы бар жерге қонады екен. Оның арқасында Сүлейменнің әскері шөл азабын тартпапты. Саба патшалығына барып, Былқыс ханшаның сұлу дидарын көрген де сол екен. Оған Сүлейменнің хатын жеткізіп, арада дәнекер болады. Құстың риясыз қызметіне риза болған Сүлеймен:

Содан көкектің төбесіне патшаның тәжіне ұқсайтын айдар өсіп шығыпты. Осыдан бастап ел-жұрт оны «баб» – «есік», кейін келе бабесік, бәбесік, бәбісек деп атап кетіпті. Көкек көктем мезгілінің келгенін алғаш жеткізетін болғандықтан, оған тиісуге, ұясын бұзуға тыйым салынған. Діни наным бойынша көкек жәннатқа кіретін он құстың бірі саналады. Тағы бір аңызда Сүлеймен пайғамбар шатырын құрып, құстармен мәжіліс бастайды. Олар кезектесіп, Тәңірі тағаланың өздеріне қандай қасиет дарытқандарын жарыса айтып отырады. Кезек бәбісек құсына да келді. Бәбісек:

Сүлеймен пайғамбар:

Мұхамбет пайғамбар Мәдинаға көшіп барған соң, бірінші мешітті салады. Барлық сахабалары жабылып асарлатады. Бірақ құрылысқа су жеткізудің машақаты көбейеді. Пайғамбар:

Тәңірі тағала аққуды ерекше әсем етіп жаратады. Пейіштегі Салсабил өзенінде сырбаздана жүзгенде оның сұлулығына барша періште таңдай қағып, қарап тұрады екен. Алла жерді жаратқан соң, табиғатқа сұлулық дарыту үшін аққуды жерге жібереді. Аққудың әсемдігін көрген асқар таулар балқып, оған еліктеуге тырысады екен. Қарағай-қайыңдар оны көргенде мың бұрала билеп, әсем ағаштардың біріне айналыпты. Аққу қай көлде жүзсе, соның жанындағы табиғат та әдемі күйге ене беріпті. Алайда аққудың әсемдігіне ғашық болған періштелер енді аққулы мекендерге үйір болады. Аққуды көрсе, Ұлық Алланың жаратылысына таңғалып, тапжылмай тұрады екен. Сол сәтте қараниет біреу аққуға кесірін тигізсе, барша періште оны қарғайды деседі. Ертеде Ақтаңгер деген аңшы өмір сүріпті. Ол жастайынан аң аулап күн көреді екен. Бір күні орманда келе жатып, бір көлге тап болады. Көл бетінде жалғыз ұшып жүрген аққуды көреді. Аққуды атпақшы болған Ақтаңгер мылтығын кезей бергенде, аққуды тамашалауға келген періштелер: «Атпа!» – деп айқайлайды. Аңшы кім айқайлағанын түсінбейді. Жан-жағына қараса, ешкім жоқ. Қағыс естіген болармын деп, тағы оқтала бергенде: «Атпа!» – деген дауыс шығады. Аңшы бұл жолы да сәл кідіріп тұрады да, мылтықтың шүріппесін басып қалады. Сол кезде періштелер оның мылтығын қағып жібереді. Оқ қисық ұшып, аққудың аяғына тиген екен. Аққу сұңқылдай ұшып, көзден ғайып болады. Содан бастап аңшының өмірі бақытсыздыққа тап болып, өмірден өкініп өткен екен. Көнекөз қариялардың айтуынша, Ақтаңгер періштелердің наласына ұшырапты. Қазақ арасында «аққуды атпа» деген тыйым осыдан қалыпты.

Бірде Ұлықпан хакім екі ұлын ертіп, көрші ауылға бара жатады. Жолда балалары ағаш басында тұрған құрқылтайдың ұясын көреді. Балалары әкесіне жалынып:

Үйіне келсе, қоржындағы екі балапан тұншығып қалыпты. Анасы шала-жансар күйде жатыр екен. Хакім аһ ұрып өкініпті. Кейін зұлым патша жала жауып, Ұлықпанды екі ұлымен зынданға тастайды. Зынданда хакімнің ұлдары өліп, өзі шала-жансар күйде әзер шыққан екен. Хакім ел арасында жүргенде осы оқиғаны ғибрат етіп айтып жүреді. Осыдан бастап «құстың ұясына тиіспе, обал болады» деген тыйымдар шығыпты. Ел аузында Төле бидің қарлығаштың ұясы үшін өзін қатерге тіккені жайлы аңыз бар. Ертеде жоңғарлар тұтқиылдан лап қойғанда, қам-қарекетсіз отырған жұрт жапа-тармағай қаша жөнеледі. Бір үй көште қалыпты. Қонтайшы үйге кіріп:

Қонтайшы сөзден тосылады. Биге бата алмай, кері қайтады. Нөкерлеріне:

Намрұт патша Ыбырайым пайғамбарды отқа өртемекші болады. Сол кезде бұлбұл «пайғамбар үшін жан құрбан»деп лаулаған жалынға өзін тастап жіберіпті. Тәңірітағала Жебірейілге:

Періште құстықағып алды.

Айтқандай Тәңірі тағала Ыбырайымды оттан сау-саламат алып шығады. Намұрт патша қырық арбаға тиеп отын төксе де оттың лапылы Ыбырайымның шашына да зақым тигізе алмапты. Ыбырайым оттан аман шыққанда бұлбұл құс ең алғаш ұшып барып оң қолына қонған екен. Қуаныштан көзінен жас ытқып, неше түрлі әуенге салып сайрай жөнеліпті. Намұрт патша Ыбырайымды өлтірмек боп ат шаптырым жердің бәрін күл қылып өртеп жіберген екен. Бұлбұлдың үнін естігенде жер ана именіп, от тиген топырағын демде жазып жіберіпті. Ол жерден сол сәтте қылтиып шөп шығыпты. Шөп гүлге айналып, айнала лезде бұрынғы қалпына келген екен. Екінші бір аңызда бұлбұл көктегі періште болған екен деседі. Адам ата пейіште жүргенде оған ғашық болып үнемі сыртынан тамсанып жүреді екен. Адам ата мен Хауа ана жерге қуылғанда Тәңірден дат сұрап жерге бірге түсіпті. Бұлбұлдың түрлі әуенге салып сайрауы періште кезінде үйренген зікірінен екен деседі.

Ертеде Алда деген адам да болыпты. Жан баласына пайдасы тимеген қайыршы екен. Дүниеден, байлықтан жұрдай, бала-шағасы жоқ, тұл жетім болғандықтан жұрт оны қасқа Алда деп атайды екен. Ол елден жырақта жанына жан жуымай, жалғыз күн кешеді. Мүсәпір хәлге түседі. Бірде оған бір байдың көзі түсіп, жаны ашиды. Пақырдың ит тірлік өмірін көріп, ет жүрегі езіледі. Ол:

Бірақ Алда берген антына адал болмайды. Бірте-бірте арам пиғылойлайды. Байдың малына көз салады. Бір күні жау шапқанда, байдың қол-аяғын матап, дұшпанға ұстап береді. Сонда жаны ышқынған бай:

Сол сәтте оны ант ұрып құсқа айналады. Жұрт өз көзіне өздері сенбей таңғалады. Бәрі «қасқа Алда-ай!», «қасқа Алда-ай!» деп бас шайқасыпты. Сөйтіп бірте-бірте бұл құстың аты «қасқалдақ» аталып кетеді. Қасқалдақ сол ұшқаннан ұшып отырып, бір көлдің ортасындағы қамыстың ішіне кіреді. Осында су ішпей, ұшпай бүк түсіп жатып алады. Өкініштен бауыры қап-қара болып күйіп кетеді. Халықтың «қарабауыр қасқалдақ» деп атайтыны осыдан қалған екен. Қасқалдақтың денесінде адамның қаны болғандықтан дертке шипа екен. Бірақ оған бейсаубат тиісуге болмайды. Зәуде қатты қажет болып жатса ғана кешірім сұрап, аулайтын болыпты. «Қасқалдаққа тиісуге болмайды» деген тыйым көбінесе сулы жерлердің тұрғындарына жақсы таныс.

Адам ата жерге түскен соң барлық жан-жануар Хақ тағаланың орынбасарын көруге ынтық болыпты. Сол кезде ең алғаш Адам атаны көрген ақбөкен екен деседі. Ол «Алланың халифасы жерге түсті» дегенді естігенде қазақ даласынан Жидда тауына қарай желіп отырыпты. Ол кезде Адам ата мен Хауа ана Жидда тауының етегінде үй салып, тіршілік кешіп жатыр екен. Ақбөкен ұзақ жол жүріп, шаршап-шалдығып, Адам атаның тұрағына жеткенде құлап түседі. Адам оны көтеріп алып, үйіне әкеледі де, оған інжірдің жапырағын беріп асырапты. Адам ата мейірленіп оның тұмсығынан сипағанды жақсы көреді екен. Пайғамбардың қолы тигендіктен, ақбөкеннің тұмсығы өзге аңдардан ерекше, сұлу болып бітіпті. Арқасынан сипағанда, денесінен хош иіс шығыпты. Аяғынан сипағанда, тұяғына қасиет бітіпті. Қуса жеткізбейтін жүйрік жануарға айналыпты. Тұяғы мың бір ауруға ем болыпты. Көзінен өпкенде жанарына көрік бітіп, сұлу жануарға айналып шыға келіпті. Мүйізінен ұстағанда, оған да шипалық қасиет дарыпты. Пайғамбардың алақаны беліне тигенде, буаз кезінде іштегі елігінің жынысын қалауына қарай өзгерте алатын болыпты.

Ақбөкеннің арнайы келісіне риза болған Адам ата:

Ақбөкен Тәңірдің халифасын көріп, қолынан жем жеп, мақсаты орындалған соң бетбақдалаға қайтпақшы болады. Сол кезде Адам ата оған:

Ырыс дарыт, ақбөкен, – деп батасын береді. Содан бастап киікке кие бітіп, қасиетті түз тағысы саналыпты. Оны нақақ өлтірген адам Адам атаның қарғысына ұшырайды деген түсінік бар. Діни қиссаларда Адам ата жерге түскен кезде пейіштен інжірдің бес жапырағын алып түскен екен. Сол жапырақтың біреуін бал арасы, біреуін жібек құрты, біреуін киік жеген деп айтылады. Қалған екеуін Адам ата жерге егіпті. Киік пейіштің жемісін жегендіктен киелі аңға айналыпты. Ел аузында өте көп айтылатын аңыздардың бірінде Мұхамбет пайғамбар киікті құтқарамын деп жанын құрбан етіпті. Бірде киік аңшының құрған торына түсіп қалыпты. Киіктің мүшкіл жайын пайғамбар намаз оқып отырып көреді. Дереу атына мініп, аңшының тұзағына барыпты. Қараса, аңшы олжасын бауыздайын деп жатыр екен. Пайғамбар аңшыға:

Ел арасында «киікті нақақ өлтірме», «киікке Мұхамбет пайғамбар араша болған», «киік үшін пайғамбар жан берген» деген насихат кең тараған. Киікті өлтірсе, Мұхамбет пайғамбардың наласы ұрады деген де сенім бар.

Көктемде жан-жануарға тиіспеу Нұх пайғамбардан қалған екен. Нұхтың кемесі Қазығұртқа тоқтайды. Пайғамбар апаттан аман қалғанына шүкіршілік етіп, құдайы тамақ береді. Қоймадағы азық-түлікті қараса, қап түбінде алақандай ет, бір-екі құрт, бір уыс бидай мен жүгері, тары, бір тостақ су, бір шөкім тұз қалыпты. Пайғамбар: «Тәуекел!» – дейді де, барлығын қазанға салып, пісіреді. Азғантай жеті түрлі дәмнен жасалған тағам берекелі асқа айналады. Жан-жануар, аң-құс жиналып, пайғамбардың қазанынан дәм татады. Құдайдың құдіретімен Нұхтың асы берекелі болып, жан-жануарға тоқшылық дариды. Күллі мақұлық бір-бір жұптан ғана болғандықтан, бірін бірі жесе, жойылып кету қаупі бар-тын. Шөптер де толық шығып болмаған еді. Көбейіп алған аң-құстар орман-тоғайға түгіл таралып болғанша, Нұх тамағының тоқтығы тарқамапты. Содан бастап көктемде жан-жануардың күйі келіп, көбейетін уақытта балық аулап, аң-құс атуға болмайды деген тыйым пайда болыпты деседі.

Шиш пайғамбардың бір қызы болыпты. Оның тумысынан шашы жоқ екен. Ол қыз: «Менің не күнәм бар?» – деп жылайды екен. Содан Шиш пайғамбар Тәңірге мінәжат етіп, жалғыз қызының шашын өсіруге жәрдем етуін сұрапты. Алла тағала бұл жұмысты Жебірейіл періштеге тапсырады. Жебірейіл әуелі самал желді шақырып:

Жебірейіл енді бұл жұмысты отқа тапсырады. От:

Жебірейіл суға:

Су дереу тапсырманы орындауға кірісіпті. Ол өзеннен су алуға келген қыз-келіншектерді бақылап отырады. Бір шашы ұзын сұлу келіншекті көргенде, су нұрланып кетеді. Келіншек су алуға еңкейген кезінде бір тал шашын үзіп алыпты. Ол шашты Шиш пайғамбардың қызына жеткізеді. Қыз ол шашты басына жапсырып, орамал тағып алады. Артынша қыздың шашы қаулай шығып, бұрымына шолпы тағыпты.

Жебірейіл суға риза болып:

Тәңірі:

Бірде бір келіншек кірдің суын ағын суға төгіп жатыр екен. Жебірейіл адам кейпіне еніп, келіншекке:

Ол келіншекке кешірім етеді. Ол келіншек те одан кейін ағын суды былғамайтын болыпты. «Судың да сұрауы бар» деген сөз осы оқиғадан қалыпты деседі.

Бір аңыздарда Нұх пайғамбар Қазығұртқа тоқтағанда оның қауымында қырық адам болған екен деседі. Оның ішінде бес жасар баласы бар бір әйел болыпты. Баласының аты Көк екен.

Нұх қауымына:

Ақылсыз бала оның насихатын құлаққа ілмейді. Ол жаңа гүлдеген шөптерді бей-берекет жұлып ойнапты. Тұқым шашуға жақын қалған әдемі гүлдердің наласы ұрса керек, сол күні түнде бала науқас тартып жатып қалады. Таңға жетпей жан тапсырады. Артынша ызғар жел тұрып, күн қатты суып кетеді. Қырық адамның бәрі әртүрлі аурудан ажал құшады. Нұхтың үш баласы ғана апаттан аман қалыпты. Ел ішіндегі «Нұх қауымындағы қырық жан желден өлді, бір бала тек көктей солды» деген сөз осыдан қалыпты. Қазақ арасында «көктемде көк шөпті жұлма, көктей соласың» деген тыйым осыған орай айтылған деседі.

Ертеде бір қандықол қарақшы тәубе еткісі келеді. Ол Шайқы Бұрқы әулиеге келіп:

Қарақшы жолдың жиегіне көп ағаш егіп, баптайды. Арада бірнеше жыл өткенде ағашы жайқалып, бақшаға айналыпты. Жолаушы демалып, керуен ат шалдыратын шұрайлы жерге айналады. Бір күні Шайқы Бұрқы жолаушылап келе жатып, қарақшының бақшасына кезігеді.

Шайқы әулие бақтың жемісін жеп, сол жерде түнейді. Түсінде баяғы қарақшыны көреді. Ол жұмақтың бақшасында отыр екен. Төбесінен нұр тамшылап тұрады.

Шайқы:

Содан бастап ел арасында «ағаш ексең, күнәң жеңілдейді» деп насихат айтыпты. Ағаш ексе, адамның күнәсі жеңілдейтіні жөнінде тағы бір аңыз бар. Ертеде бір жігіт түс көреді. Түсінде әкесі шөл далада көлеңке іздеп жүріпті. Күннің ыстығынан табаны күйіп, жанұшыра айқайлайды. Жігіт шошып оянады. Ауыл ішінде жүз жасаған қарияға барып түсін жорытады. Ол:

Бала ертесіне әкесінің моласына ағаш егеді. Оны күтіп, баптап өсіріпті. Бір күні тағы да түс көреді. Түсінде әкесі үлкен бір ағаштың көлеңкесінде жатыр екен. «Мазар басына ағаш ексе, сауабы тіріге де, өліге де тиеді» деген сөз осы аңыздардан үлгі болып жетіпті. Діни аңыздарда мазарға ағаш отырғызу Кемел деген әулиеден қалған деседі. Ол уағызда:

Түркістанда Үйрек ата әулиенің қабірі бар. Ол кісі заманында Түркістанға Ислам аша келген дін ғұламасы екен. Залымдардың қолынан шәйіт болып, қаза тауыпты. Кейін қабірінің басына ағаш өсіп шығады. Ел ол ағашты киелі деп ырымдап, қадір тұтады. Бір күні Жақсыбай деген кісі жәрмеңкеден асыл тұқымды бір үйір жылқы әкеле жатады. Жолай әулиенің қабіріне жетіп ат шалдырады. Даладан отын жинауға ерініп, жайқалып тұрған әулие ағаштан бірнеше бұтақ шауып алады. Сол бұтақтарды отын қылып, қазан асып, шай қайнатып тамақтанады. Ауқаттанып алған соң, ұйқы басады. Қалғып кетіп, қорқынышты түс көреді. Түсінде Үйрек ата оған тас лақтырыпты. Жақсыбай бұғып қалады. Тас одан өтіп, жылқының үйіріне барып тиіпті. Жақсыбай шошып оянады. Қараса, асыл тұқымды жылқыларын қасқыр жарып кетіпті. Ол дереу тәуба қылады. Басының амандығына шүкір етеді. Тәңірден кешірім сұрап, ақсарбас атайды. Жұрт: «Бейітте өскен ағашты кеспе» деген тыйымның сыры осы екен ғой, – десіпті.

Ертеде Әділхандеген патша болыпты. Бір күні оған екі адам арыз айтып жүгінеді. Патша дауды тыңдайды. Оқиға былай екен. Біреуі екіншісінен жер сатып алып, егін екпекші болады. Жер жыртып жүріп бір құмыра алтын тауып алады. Жердің бұрынғы иесіне барып:

Хан олардың адалдығына таң қалады. Уәзірлерінен:

Жігіттің аты Бағбан, қыздың аты Ұмай екен. Ұмай бір күні жарына:

Патша оларға риза болып:

Бағбан шартарапқа керуен жөнелтіп асыл тұқымды жеміс жидектің тұқымын алдырады. Ұшы қиыры жоқ бау бақша гүлдене бастайды. Табылған қазына осы іске түгел шығын болады. Тоқсан түрлі жеміс жидек көшеті жайқалып шыға келеді. Жан жарымен күні-түні дамыл көрмей бақшаны баптайды. Арада үш жыл өткенде жас шыбықтар бау-бақшаға айналады. Бағбан патшаны қонаққа шақырады. Патшаның жасы бұл кезде тоқсанға келген екен. Ол бау бақшаны көріп риза болады.

Содан бастап ел ішінде бағбандық қылатын адамдар ерекше құрметке бөленіпті. Бағбан бау-бақшаның піріне айналыпты.

Наурыз мейрамы кезінде ауылдағы ақсақал қариялар мен жастар жиылып, бұлақтың көзін аршиды. Бұл салттың төркіні де Нұх пайғамбардан қалған. Ол Қазығұртқа тоқтағаннан кейін топан судың балшығы басып қалған бұлақ көздерін аршиды. Сылдырай аға жөнелген бастаудың мөлдір суын өзі бастап:

Бағзы замандардың бірінде Қазығұрт тауын әрі әулие, әрі емші адам мекендепті. Ол, емші болғанда, көз ауруын ғана жазады екен. Сондықтан зағип болғандардың барлығы осы емшінің дақпыртын естіп, дертінен айығу үшін арнайы іздеп келіп, емделіп жүріпті. Расында да шын ниетімен емделуге келген сырқаттардың барлығы дертінен айығып кеткен көрінеді. Жанары ашылып, жарық дүниені көрген пенделер емшіге шексіз алғыстарын жаудырыпты. «Өмір бар жерде өлім бар» демекші, күндердің күнінде дәм-тұзы таусылған емшіге ажал жетіп, көз жұмады. Әулиенің қонағасына бүкіл халық жиналыпты. Ақ жуып арулап, Қазығұрттың баурайына әулиені жерлейді. Арада қырық күн өткенде әулие мазарының дәл жанынан жерді жарып, бұлақ ағып шығады. Бір ғажабы, осы бұлақтың суын ішіп, беті-қолын жуған адам көз ауруынан құлантаза айығатын болыпты. Сөйтіп, халық бұл бастауды «Көзатаның бұлағы» деп атап кетеді. Содан бастап ол бұлақты және басқа да бастаулардың көзін ашып, тазалап тұруды әдетке айналдырған екен. Бұл көзбұлақ Қазығұрт тауындағы Ақбастау ауылында әліге дейін ағып жатыр.

Ертеде бір кемпірдің жалғыз сиыры болған екен. Ол сиырын сауып, сүтін базарға сатып күнелтіпті. Бір күні кемпірдің сауған сүті азая беріпті. Кемпір мұның себебін еш біле алмайды. Бір күні әдеттегідей сүтін сауып үйіне әкеледі де, сиырды өріске қосу үшін сыртқа шығып кетеді. Жолда бір затын ұмытып кеткені есіне түсіп, қайтып айналып келсе, сүтін жыландар ішіп жатыр екен. Кемпір шошып кетеді. Бірақ олардың сүтті сүйсініп ішкеніне қарап тұрып, мейірімі оянады. Шелектің іші терең болғандықтан, кішкене жыландар сүтті іше алмай қиналып жатыр екен. Ертесіне сүтін кішкене ыдысқа құйып, жыландардың ініне апарып қояды. Кешке ыдысын алуға барса, ішінде екі ділдә алтын жатады. Кемпір теңгелерді үйіне әкеліп сақтай береді. Біраз күн өткеннен кейін, алтын ақшасына үш бұзаулы сиыр сатып алады. Жаман лашығы түзеліп, үйіне жасау-жабдық, жиһаздар ала бастайды. Бір күні кемпірдің алтын тасып жүргенін көршісі көріп, ханға айтып барады. Хан жендеттерімен сау етіп жетіп келеді. Кемпірден:

Содан бастап ел арасында «үйіңе кірген жыланға ақ құй, алтын береді» деген түсінік қалыпты. Себебі табиғатында жылан алтын бар жерде мекен етеді екен. Бойындағы суық денесін алтынның буына жылытып өмір сүреді деседі. Қазақ ырымында үйге кірген жыланды басына ақ құйып, шығарарда мынадай «жылан арбау» дұғасын айтып тұру керек дейді.

Мақтауың жетті кет, жылан!

Аңыз-әпсаналарда жыланға жүз жыл адамның көзі түспесе, ол айдаһарға айналады деседі. Егер адамның көзі екі жүз жыл түспесе, жыланның маңдайы екі еліге қалыңдап, әртүрлі бейнеге айнала алады екен. Адамды алдап, ауылға келіп, ешкім сезбесе, кешікпей бір тайпа елді жұтып қоюы кәдік деседі.

Мұхамбет пайғамбар миғражда үлкен қоразды көріпті. Ол Жаббар Хақты мақтап-мадақтап, зікір айтып тұр екен. Сахар мезгілі жақындағанда жерге түсіп:

Оның дауысын естіп, жер бетіндегі барлық қораздар жұртты оята бастапты. Қораздың сахарда шақырғаны Тәңірді еске алғаны екен.

Ән хазірет миғраждан келген соң, сахабаларына:

Жүрек көзі ашылған әулие адамдар да тауықтың шақырғанын жай ғана дыбыс деп емес, мақұлықтың құлшылығы деп біледі. Оған дәлел – Шәкәрім Құдайбердіұлының «Тауық неге шақырар сағат сайын...» деп басталатын өлеңі. Ақын осы өлеңінде хайуанның қылығын басқаша қырынан сипаттайды:

Кейбір аңыздарда «Қораз шақырса, періштені көреді. Қарға қарқылдаса, шайтанды көреді» деп ырымдайды.

Бір күні Мұса Тәңірі тағалаға:

Содан бастап Мұса өз қауымын малды теппеуге шақырады. «Малды тепсең, ырыс қашады» деген түсінік сол кезде пайда болыпты деседі. Қазақ арасындағы малды теппеу, басқа ұрмау, боқтап-бораламау ырымдары осы дәстүрдің желісінде шығыпты.

Нұх пайғамбар Қазығұртқа келіп тоқтаған соң хайуандар мен жәндіктер кемеден шығуға таласа бастайды. Нұх пайғамбар:

Тағат таппай тыпыршып тұрған жылқы Нұхтың сөзін естіп, есіктің аузына шауып келіпті. Нұх:

Жылқыдан соң маңырап қой келіпті.

Үшінші маң-маң басып түйе жетіпті. Пайғамбар:

Нұх төртінші түлікті шығару үшін сиырды іздейді. Ол кеменің бір бұрышында күйсеп жатыр екен. Пайғамбар:

Оның мүйізінен тартып тұрғызғандықтан, мүйізі қатты болыпты. «Сиыр жығылған кісіге мүйізін төсейді» деген сөз осыдан қалыпты. Қазақта «сиырдың мүйізінен қатты ұстауға болмайды» деп ырым етеді. Сиыр шамданып, сүті азаяды деп сенеді. Бұл жайында ел аузында «Қазығұрттың басында кеме қалған» деген өлең нұсқалары сақталған.

Хақ тағала Адам атаны жәннаттан шығарып, жерге түсірген кезде оны төрт көзі бар, қанатты пыраққа мінгізген екен. Адам ата жерге түскенде бойын үрей билейді. Бейтаныс мекен көзіне жат көрінеді. Қорыққаннан пырақтың мойнынан құшақтап алып жібермей қояды. Бірақ пырақтар қайтадан жәннатқа көтерілмек болады. Сол кезде Адам ата аттың қанаттарын қырқып тастайды. Пырақтар не істерін білмейді. Сол кезде Жаратушыдан әуез келіп:

М.Элиаде: «Миф – адамның дүниетанымын қалыптастыратын бастапқы және бірегей құрал», – дейді. Қадым заманнан бері миф адамға қалай өмір сүру керектігін үйретіп келген. Мағыналы аңыздар адамның рухани өсіп-жетілуіне және психологиялық көңіл күйінің осы өмірде және о дүниеде кездесетін барлық қиындықтарға дайын жүруіне шынықтырады. Мирче Элиаденің айтуынша, адам табиғатында еліктеушілік қасиет әуелден бар. Бұл – Құдайға еліктеу барысында шыңдалған киелі сезім. Ежелгі Исраил жұртынан бері айтылып келе жатқан мынадай ғибратты аңыз бар. Тәңірі бірде Дәуіт пайғамбарға:

Құдай адам үшін үнемі тылсым, көзге көрінбейтін, қолға ілінбейтін зат еді. Сондықтан әулие, абыздар адам үшін өмірдің идеалына айналды. Кейін мұны пайғамбарлар жалғастырды. Пайғамбардың өмірі, жүрген жолы әр адамның идеалына ұласты. Үмбеті соған еліктеді. Сондықтан пайғамбардың әрбір ісі мен сөзіне аса мән беріп, содан мағына іздеді. Тіпті Исламда пайғамбар жасаған үлгілі істер «пайғамбар сүндеті» деген атаумен тұтас бір өркениеттің платформасына айналды. Неміс этнографы Карл Штрелов австралиялық тайпаларды зерттейді. Солардың ішінде арунта деген тайпада әйелдері бір тізесін бүгіп, ал еркектері малдасын құрып отырады екен.

Британдық антрополог Бронислав Малиновскийдің пікірінше, егер мифті мағына, мән ретінде қарасаң, онда ол адамның мынадай мұқтаждықтарын өтей алады: біріншіден, ғылыми қызығушылығын қанағаттандырады; екіншіден, адамның рухани сұранысын өтейді; үшіншіден, қоғамдық тәртіптің талаптарын орнықтыра алады; төртіншіден, практикалық өмірге де қолайлы. Ғалымдардың пікірінше, ата-бабадан жеткен кез келген әдет-ғұрыптардың бойында тұлғалық идентификация сақталған. Мұны «бабалардың өсиеті» деп атасақ та болады. Себебі, дәстүрді білген, қолданған адам ата-бабалары сияқты мағыналы өмір сүре алады. Саид Хусеин Насердің осыған орай айтқан пікірлерін келтіре кетейік. «Адам ақиқатты сүйіп, өмірден мән-мағына іздеген сайын кие оның жүрегіне сіңе береді. Шындықты өміріне серік еткен адам кие мен құдірет дарыған зиялы кісіге айналады. Біздің заманның адамдары кие мен құтқа селқос қарағандықтан, өз бойынан кемел қасиеттерін таба алмайды. Білім талап қылған адам оның киесін де игеруді мақсат тұтсын. Сонда ғана ол адам өмірі өлмейтін құндылық жасап шығарады. Киеге күле қарап, білімге ғана басымдылық бергендер салт-дәстүрдің шарапатын терең түсінбейді». Салт-дәстүрді терең меңгерген тұлғаның тағы бір артықшылығы болады. Оның бойында кез келген мәдени экспансияға қарсы тұратын рухани иммунитет қалыптасады. Заманына қарай үнемі құбылып тұратын саяси идеологияның қыспағына да төтеп бере алады. Ирандық ғалымның осы пікірі біз үшін өте құнды. Қазақ салт-дәстүрлерінің қайнары болған «Қисса сүл-әнбия» кітабы сан мыңдаған жылдар бойы қазақ руханиятына нәр беріп, сан түрлі ғұрыптар туғызды. Ол кітап әлі де елдің рухани сұранысын өтеуге қабілетті. Бір ғана миғраж оқиғасынан бастау алып, қазақ салтына сіңген сюжеттерде есеп жоқ. «Шапан жабу», «шашу шашу», «дастарқанды қадірлеу», «жастықты баспау», «ерге бөрік кигізіп, әйелге орамал сыйлау» сияқты дәстүрдің бәрі пайғамбардың Алламен қауышуға барған кездегі сапарынан басталған. Ғалым Алма Қыраубаева бұл қиссаларды «Қазақ ренессансының қайнары» деген баға берген. Оның пікірінше, қазақ даласы осы қиссалардың арқасында екі бірдей мәдени экспансияға төтеп берген: бірі Алтын Орда кезеңінде араб, парсы мәдениетінің тасқынына қарсы тұрып, түркілік дәстүр мен менталитетті сақтап қалған, ал екіншісі СССР кезінде. СССР дәуірінде бүкіл мешіттер жабылып, ескіше хат тану толығымен тоқтатылды. Бұқара халық тек салт-дәстүрге ғана сүйеніп, мағыналы тіршілікке жалғана алды. Адам ата, Хауа ана мен пайғамбарлар өмірінен бастау алған иләһи мазмұнды салт-дәстүрлер ғана СССР кезіндегі большевиктер тепкісіне төтеп берді. Бірақ осы арада айта кетер тағы бір мәселе бар. Ел тәуелсіздік алған соң жастардың шетелге барып білім алуына мүмкіндік молайды. Алайда мыңдаған жыл тарихы бар рухани құндылықтарды бойына сіңіріп үлгермеген жас толқын барған жерінде мәдени экспансияға төтеп бере алмады. Төл мәдениетін бойына сіңіріп, тұлға боп қалыптаспаған адамда психологиялық дискомфорт күшті болады. Өзге мәдениеттің алдында өзін қор сезінеді. Ондай адамдар өзге жұрттың зиялы элитасымен терезесі тең отырып ешқашанда сұхбат құра алмайды. Әдетте әр түрлі өркениет өкілдері бас қосқан жерде кімнің мәдени құндылығы күшті болса, соның ықпалы мықты болады. Керісінше, салт-дәстүр арқылы кие мен құтты бойына сіңірген тұлға өзгенің мәдениетін өзіне икемдеп алады. Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні: рухани тамырын Адам атадан тартатын аңыздар мен мифтерді балаңызға үйретсеңіз, ұрпағыңыз жасына жетпей сөз бастайтын шешен, ел бастайтын көсем болады.

Пайғамбар пырақпен миғражға ұшқанда Аршыдан өтіп, шексіз, үлкен дарияға тап болады. Сол жерге келгенде пырақ:

Тәңірі тағала ақ дастарқан жайып, досын күтіп алады. Пайғамбар дастарқан басына жайғасады. Күллі періште қызмет етуді мәртебе санайды.

Сол кезде Ұлық Алла періштелеріне:

Жаббар Хақ пайғамбарға:

Пайғамбар дастарқанды өзімен берге миғраждан ала келген екен. Үмбеттеріне «шаңыраққа береке кірсін десеңдер, дастарқанға арам ас жолатпаңдар, аяқасты етпеңдер» деп өсиет қалдырыпты.

Миғраждан қайтар сәтінде Тәңірі періштелеріне:

Миғраждағы осы оқиғадан соң қазақ арасында құрметті қонағына шапан жабу, басына бөрік кигізу, әйел адамға «орамал тон болмайды, жол болады» деп, ақ орамал сыйлау сияқты салттар орныққан. Пайғамбар миғраж сапарынан мұсылман үмбетіне тоғыз түрлі қасиетті зат ала келіпті. Олар: жастық, дастарқан, шапан, сәлде, орамал, жайнамаз, сәлемдесу үлгісі, Құран, намаз екен. Мұны «пайғамбардың базарлығы» деп атайды. Ел арасында Құранды құрметтеу, дастарқанды баспау, киім-кешекті, бас киімді, орамалды аяқасты етпеу, жастықты, жайнамазды қадірлеу сияқты ырымдар осыған орай шығыпты. Дастарқан тазалығына байланысты Зейнеп Ахметованың «Шуақты күндер» кітабында мынадай қызықты деталь бар: «Жақсы араласып жүрген бір жолдасымыздың әкесі қайтыс болды. Сол кісінің жетісіне барып келгенімде, атам:

Атам ештеме демеді, әңгіме осымен бітіп қалды ма деп ойладым. Бірақ, меніңше, атам жайдан-жай, текке әңгіме болсын деп бас-аяғы жоқ сөзді қозғамайды. Бастаған екен, қайткенде бір түйін түйіліп жатады. Атамды әрі қарап сөйлетпекші болып:

... – Сен жаңа «Молшылық заман, қазір елдің бәрі сөйтеді, дәстүр болып кеткен», – дедің. Молшылық екені рас, халықтың өз еңбегі – өз қолымен жасаған берекесі. Ал осы тоқтық бұрын біздің салтымызда болмаған әдетті істетіп жүр. Жақсы емес екенін білмегеннен емес, «Пәленше сөйтіпті, мен неге асып түспеймін», – деп, кейбіреу өлімнің дастарқанын тоғышар жарысқа айналдырып алыпты. Кейде «аттыға ілесемін деп, жаяудың таңы айырылып» жатады, сонда да қоймайды. Өйткені тоқтай алмайды, қатардан қалуды мін көреді. Той-томалақ, жақсылықта ішімдік дегендердің емен үстелді майыстыратынына баяғыда-ақ тез үйренген. Қазір жас өлсін, кәрі өлсін, марқұмның жүзін топырақ жасырмай жатып саусылдатып тізіп қояды. Қойылған соң ішіледі, ішілген соң кейбіреудің көзіне түйенің екі өркеші төртеу болып елестей бастайды: «Неге бұлай-ей», – дейді, біреу жылайды, біреу күледі, енді біреу даурығып, көпе-көрнеу өтірік мақтауға кіріседі. Сөйтіп, қаралы үйде артық ауыз сөз туып та кетеді. Барлық жерде кездеседі демеймін, бірақ өз көзіммен көрмесем айтпас едім. Бір композитордың (атам ол кісінің атын атаған болатын) қырқында еске түсірейік деп, оның шығарған әндерін айтып, содан кейін тірі композиторларды еске қоса түсіріп, аяғы концертке айналды. Это неуважение к памяти человека! – деп ақырып қалғанда, онсыз да зорға отырғам, шошып кеттім... ...Ежелден келе жатқан ел дәстүрімен соңын күтіп, перзенттік борышымызды атқарғанда, «Дастарқаны таза болды ма?» деген атамның сөзі көкейімнен кетпеді. Үні осы әлгінде айтқандай құлағымда тұрды. Біз ақша қуып, дүние жиған адамның қамсыз өскен мұрагері емеспіз. Біреуден ілгері, біреуден кейін ащы маңдай терімізді төгіп, нанымызды еңбекпен тауып жүрген жандармыз. Алайда атамның өлмес рухы алдында ешбір аянып қалғамыз жоқ, әке өсиетін, керек болса бұйрығын Бақытжан екеуміз бұлжытпай орындауға тырыстық. Атамның Ержанға қалдырған қара шаңырағының ақ дастарқанын кең жайып, таза ұстадық. Қайғымызға ортақтасып, ізгі ниеттерін білдіруге келген ардақты аталар мен аяулы әжелерге, ақылшы аға, қамқор апаларға, өмірдің ащы-тұщысын әлі тата қоймаған жастарға – бәріне «бөтелке» орнына ең қадірлі асымыз шұбат пен қымыз ұсындық»23, – деген.

Бірде Шайқы Бұрқы Тәңірісіне:

Содан бастап Шайқы Бұрқы сүттен жасалатын тағамдарды қадірлеуді кеңінен насихаттайтын болыпты.

Нұх пайғамбар бірде ұлдарына:

Содан бастап аталған төрт затты ырысқа жатқызып, оларды қастерлепті. Аяқасты етуге, қорлауға тыйым салыпты.

Бірде Жақып пайғамбар таңертең жолға шықпақ болады. Бәйбіше:

Жолда келе жатса, алдынан жылан кездеседі. Жақып оңға қарай жүрсе, ол оң жаққа, солға қарай жүрсе, жылан да солға қарай жүреді екен. Бір кезде Жақып қамшысын алып:

Осыдан бастан қазақ арасында «Таңғы асты тастама, кешкі асты бақпа» «Таңғы ас Тәңірден», «Таңғы аста несібе көп» деген түсініктер тараған деседі.

Қонақ күту қазақта Ыбырайым пайғамбардан қалған деген түсінік бар. Бірде Ыбырайым қонақ күтіп отырса, Ібіліс келіпті. Ыбырайым селк ете қалып:

Дастарқан басында кеседегі шай немесе су қандай да бір себеппен төгіліп кетсе, түбінде қалған қалдығын ішпейді. Ондай кезде шайды жаңалап қайта құяды. Себебі, шайтан адамның несібесін қызғанады екен. Ол дастарқан басында адамдардың әрбір іс-қимылын аңдып отырады. Адам аңдамай қалған сәтте қолындағы ыдысты қағып жібереді. Төгілген шай шайтанның несібесі деп саналады. Сондықтан шай, сусын қолдан төгіліп қалған кезде оны жаңартып, қайтадан құйып ішу керек екен24.

Бірде Ібіліс Хақ тағаланың әділдігін сынамақ болып:

Содан бастап адам алдына келген асты сынап-мінемейтін болыпты. Бұл оқиға желісі 2008 жылы болған бір оқиғада, расымен, хикаядағыдай өрбіген екен деседі.

Бағжан есімді діндар жігіт айналасындағы жұртқа:

Бір күні ол марқұм болған бір кісінің қабірін қазуға барыпты. Түс мезгілі болса керек, марқұмның туыстары қабір басына ас апарып береді. Шағын дастарқанда қабір қазушылар түстеніп алмақ болады. Бағжан:

Мұхамбет пайғамбар заманында да тамақты сынап-мінеуге қатаң тыйым салыныпты. Бірде Әзіреті Әли жорықтан келе жатып, бір кедейдің үйіне түседі. Ол ботқа пісіріп отыр екен. Әлиді көріп, құрақ ұшып дастарқан жаяды. Дастарқанның әр жері жыртық, жұпыны екен. Әли жауынгерлерімен дастарқанға жайғасады. Кедей қысыла-қымтырыла ботқасын ұсынады. Суға піскен ботқа дәмсіз екен. Әли асқа қол созар алдында қылышын қынабынан суырып дастарқанға қояды. Оның зұлпықары қынабынан бір шықса, кәпірдің басын шаппай қайтып қынапқа салынбайды екен. Бәрі үн-түнсіз ботқаны жей бастайды. Асқа бата жасалып, сыртқа шыққан соң, әскерінің бірі:

Ертеде Бекжан деген кісінің сүтті биесі болыпты. Ол биесін жұрт көзінен таса, сай ішінде сауады екен. Қымызы бүкіл ауылға жетіпті. Бірде биесін жасырын сауып жатқанда сайға түсіп келе жатқан бір топ кісіні көреді. Бекжан: «Биеге сұқтанса, көз биеге емес, тасқа түссін, тіпә-тіпә!» – деп, бір малта тасты бос шелектің ішіне тастайды. Өзі сүтті сауа береді. Аттылар жақын келгенде орнынан тұрып:

Жолаушылар кеткен соң Бекжан бос шелекті қарайды. Малта тас ортасынан қақ бөлінген екен. Осылайша сұқ көз тасқа тиіп, бие аман қалыпты. «Тіл тас жарады, тас жармаса бас жарады» деген тәмсіл сөз осыдан қалған екен. Ел ішінде «көз тисе, тасқа тисін, болмаса өз басқа (өзінің басына) тисін», «көз өткеннің көзіне, тіл өткеннің тіліне», «тіл-көзім тасқа» деген ырымдар бар. Кішкене балаға немесе асыл текті малға көз тимесін деп көз моншақ, түйреуіш қадайды. Ел сенімінде түйреуіш тосыннан келген көзді, тілді түйреп өтеді деген сенім бар. Енді бірі үйдің босағасына, көлігіне қызыл шүберек байлайды. Діни-аңыздарда қызыл түс Сүлеймен пайғамбардың жалауы болған деседі. Сүлеймен жын-періге соғыс ашқанда қызыл жалау ұстайды екен. Қызыл тудан жын-перінің қатты үрейі ұшыпты. Қазірге дейін қызыл түсті шүберекке жоламайды екен деседі. Көз бен тілден келетін бәлені ескеріп, әулие даналар «сұқтанып қарама», «тесіліп таңданба» деген ырымдар қалдырыпты.

Қаскүнемдер Мұхамбет пайғамбардың көзін құртуды ойлайды. Олар балшы, сиқыршы, құмалақшы, дуакештің бәріне барып дуа жасатады. Бірақ сыртынан сан рет сиқыр жасатса да, пайғамбарға әсері болмайды. Сол заманда Йемен жерінде мыстандығымен аты мәлім бір жәдігөй кемпір болыпты. Ол біреудің сыртынан дуа жасаса, ол адам заматта өледі екен. Залымдар соған барады. Кемпір:

Әубәкір Сыдық Зәруан құдығынан пайғамбардың дуа жасалған шашын әкеледі. Шаш он бір жерден түйілген екен. Пайғамбар «Фәлақ» сүресінің бес аятын, «Нас» сүресінің алты аятын оқығанда он бір түйін шешіледі. Пайғамбар ауруынан құлантаза айығады. Осыдан бастап мұсылмандар екі сүрені оқып, сиқыр мен дуадан сақтанатын болыпты. Қазақтар да бұл тәсілді әліге дейін қолданып, дуадан айығып жатады. Кей кездері аталмыш екі сүрені молдаға жаздыртып, бойтұмар етіп тағып жүреді. Тұмар тағуға байланысты мұсылман қауымына кең тараған тағы бір аңызда былай баяндалады: Мұхамбет пайғамбардың заманында Тафашат атты бір көзі соқыр әйел болыпты. Егер ол тасқа назар салса, тас уатылып кетеді екен. Адамға назар салса, ол заматта құлайтын болыпты. Кәпірлер Мұхамбет пайғамбарды мұқату мақсатымен атышулы әйелді оның немерелеріне айдап салады. Тафашат Асан мен Үсенге назар салғанда олар қалтырап-дірілдеп, естерінен танып қалады. Бұл пайғамбардың көңіліне қайғы салады. Сол сәтте Жебірейіл періште бір дұға жеткізіпті. Ол «Аятүл күрсі» дұғасы екен. Пайғамбар «Аятүл күрсіні» оқып үшкіргенде Тафашаттың сиқыры сынады. Осыдан кейін пайғамбар «Аятүл күрсі» дұғасын қағазға жаздыртып, екі немересінің мойнына тұмар етіп іліпті. Аңыз бойынша тұмарды ең бірінші Асан мен Үсенге таққан екен.

Тәңірі тағала Адам атаны жаратқаннан кейін:

Сүлеймен пайғамбарға да осындай жүзікті бұйыртады. Тарихта атағы жер жарған патшалар біреуге өкілдік берген кезде оның қолына жүзік тағады екен. Ал қазақтағы «келінге жүзік, сақина салу» салты «отбасымның иесісің» деген мәнді білдіреді. Қазақта осыған орай мынадай мағыналы сөз қалған: «Неке жүзігін сәндікке тақпайды, ол ақ некені мәңгілік сақтайды».

Бибісара анамыз жасы тоқсаннан асса да, құрсақ көтермеген соң Ыбырайым пайғамбар Бибіажар есімді күңіне үйленеді. Көп ұзамай Бибіажар анамыз құрсақ көтереді. Тоқалдың жүкті екенін білгенде Бибісарада қызғаныш пайда болады. Осыны сезген Ібіліс:

Сол түні Бибісара анамыз түс көреді. Түсінде алып шынар ағашын егіп жатыр екен. Шынар тез өсіп, айналасына саясын төгеді. Ояна салып, түсін күйеуіне жорытады.

Бибісара анамыз қолына қанжар алып, Ажардың екі құлағының сырғалығын тесіп жарақаттайды. Екі құлағынан қан сорғалап, Ажардың көркі қашады. Сара қанды көріп, шошып кетеді. Сол кезде Құдайдың әмірімен Жебірейіл періште пейіштен екі сырға әкеліп, Ажар анамыздың қос құлағына тағады. Жәннаттың лағыл тасын тағынғанда Ажар хор қызындай сұлу болып шыға келеді. Әйелдерге сырға тағу сол кезден бастап сүндет боп қалған екен.

Сүлеймен Былқыс патшаның атағын естіп, оны көрмекке ынтық болады. Оған: «Бір Жаратушының атымен бастаймын. Маған келіп, қонақ болып, сән-салтанатымды көр» деп хат жазады. Хатқа мөр басып, оны бәбісекке береді де:

Бәбісек хатты тістеп ханшайымның ордасына кірсе, ол ұйықтап жатыр екен. Ол түндіктен кіріп, хатты оның бас жағына қояды. Қыз оянбайды. Болмаған соң қыздың көкірегінен шоқып оятады. Былқыс хатты оқып, Сүлейменнің шақыруын қабыл алады. Бәбісектің шоқыған жері Былқыстың көкірегінде тыртық боп қалып қояды. Ол қорқып кетіп:

Сол кезде Жебірейіл періште пейіштен дүр гауһармен өрнектелген алқа әкеліп, ханшайымның мойнына тағыпты. Былқыс сол заматта хор қызынан кем түспейтін аппақ аруға айналады. Сарайдағы қыз-келіншектер оның алқасын көріп есінен танады. Олар да ханшайымға еліктеп, асыл тастардан алқа жасатып, мойындарына таға бастайды. Содан бастап әйелдердің алқа тағуы сәнге айналған екен.

Қазақта үлкенді құрметте, жол бер, көліктен түсіп сәлем бер деген әдеп-талаптары бар. Заманында Жүсіп пайғамбардың әкесі он ұлын ертіп, Мысырға келе жатады. Жүсіп оларды қарсы алу үшін алдарынан шығады. Ол аттан түсейін деп жатқанда бір уәзірі:

Жүсіп осы сөзге иланып қалады. Әкесіне аттан түспей сәлем береді. Бұл Алла сүймейтін әдепсіз қылық еді. Осы әдепсіздігі үшін Жаббар Хақ Жүсіпті жазалайды. Әдетте Құдайдың әмірімен пайғамбардың денесі көмілсе де, топырақта шірімей саламат сақталатын. Жүсіптің мәйітіне ондай бақыт бұйырмайды. Тәні топыраққа сіңіп жоғалады. Қала берді, Ұлық Алла Жүсіптің ұрпағынан пайғамбар шығармайды. Содан бастап «егде адамға көлік үстінде сәлем берме» деген тыйым шыққан екен. Қазақ халқының ауыз әдебиетіндегі аушадияр жанрында да осы көркем әдеп үлгісі көрініс тапқан:

Бірде Мұса пайғамбар Тәңірі тағалаға:

Мұса жігітке риза болып: «Уа, Жаратқан, ата-анасын сыйлаған адамның бәрін менің көршімнен қыл», – деп дұға етіпті. Бұл туралы миғраж сапарында да айтылады. Мұхамбет пайғамбар миғражда бір топ адамдарды көреді. Олардың түрлері сондай ұсқынсыз, ауыздарында бір тіс жоқ, құлақтары жырық, мұрындары пұшық, көздері қысық, қол-аяғы шидей жіңішке, бірақ қарны қампиып кеткен. Өз бетінше жүре алмайды. Тырнақтары сояудай, жезтырнақтың кейпіне енген. Шаштары алба-жұлба. Пайғамбар олардың түрін көріп шошып кетеді.

Осы сапарында пайғамбар бір топ періштенің пырақ аттарды жетектеп, қолдарына тон-жамылғы алып, бір жаққа кетіп бара жатқанын көреді. Ол:

Бір күні Қожа Ахмет Яссауи шәкірттеріне дәріс беріп отыр еді, кенеттен көшеде өтіп бара жатқан бір диуананы көріп, орнынан қарғып тұрады да жүгіре жөнеледі. «Ұстаз!» – деп алдынан шығып, қолын беріп амандасады. Сонда шәкірттері «Біз бұл кісіні әулие деп жүрсек, өзі қайдағы бір диуананы ұстаз деп қолын алып жүр ғой» деген ойға қалады. Яссауи баба мұны іштей сезеді. Қайтып келген соң, шәкірттеріне:

Мұны көрген шәкірттері бұрыс ойы үшін ұстазынан кешірім сұрайды. Ел арасында жүргенде ұстазының бұл өнегесін насихат ететін болыпты.

Бірде Әзіреті Әли жолда келе жатқан бір шалдың алдынан менсінбей кесіп өтіпті. Оны көрген Мұхамбет пайғамбар Әлиден:

Бірде Ұлықпан хакім жолда бір аттылы кісіге кез болады. Екеуі әңгімелесіп, бір ауылдың шетіне ілінеді. Күн кешкіріп қалған кез екен. Ауыл іргесінде бір топ бала ойнап жүреді. Бір кезде олардың ішіндегі ересектеу біреуі жастауын байқамай ұрып, өлтіріп қояды. Өлген баланың шешесі қарғанып:

Таң атпай Әзірейіл де келіп жетіп:

Ақылды әйелінің арқасында Ұлықпан мың жасаған екен. «Қапияда қатын ақыл табады» деген сөз осыдан қалған екен. Содан бері ел арасында «жолаушы ақысы», «дос ақысы» деген сынды салттар пайда болыпты. Ұлықпанның екінші бір аңызында хакім бір жас баламен сапарлас болады. Жас жігіт салған жерден:

Осылайша екеуі бір ауылдың шетіне ілігеді. Ұлықпан:

Қонақтар тарқаған соң серігі Ұлықпанға:

Ертесіне аттанарда Ұлықпан қасындағы жас баланы көрсетіп:

Ауыл ақсақалдары кездікті алған баланы шақыртып:

Хакім ауылдан ұзағасын жас жігітке:

Адам ата, Хауа ана, Ібіліс, тауыс және жылан жұмақтан қуылады. Адам ата Үндістандағы Сарандиб тауына, Хауа ана Арабиядағы Жиддә тауына түсті. Ібілісті Басраға түсіреді. Иракта бүлік оқиғалар көп болатыны содан екен. Жыланды Исфаханға, тауыс құсы Йеменге түседі. Адам ата жерге түскеннен кейін Ібіліс барлық айла-шарғысын қолданып, оны өлтіруге тырысып бағады. Жер жүзіндегі барлық мақұлықтарды, хайуанаттарды оған айдап салып: «Сендерді қырып-жоятын Адам келді. Оны қалайда өлтіріңдер», – деп азғырып бағады. Аңдар жиналып, Адамды өлтірмекші болады. Құстар келіп Адамның басын шұқиды. Адам ата Тәңірден жәрдем сұрайды.

Жебірейіл:

Ібіліс дұшпандық әрекетін жалғастыра береді. Адам атаға тісі батпаған Ібіліс енді Жидда тауында жалғыз қалған Хауа анаға қастық істеуді ойлайды. Хауа ана Тәңірге жалбарынып, көмек сұрайды. Сол кезде көктен періштелер түсіп, Мекке қаласының айналасын дөңгелетіп сызады. Ібіліс сызықтан өте алмайды. Хауа ана Ібілістің қастығынан құтылады. Періштелер сызған сызық кейін келе «Харам сызығы» немесе «Харам шекарасы» деп аталған екен. Яғни, Ібіліске, жын-шайтанға кіруге харам деген мағынаны береді. Қазіргі кезде Мекке шаһарының айналасында Харам сызығы деген атау бар. Мұсылмандар жапан далада жалғыз қалса немесе түнейтін болса, айналасын сызып, Құраннан үзінді аяттар оқып, үшкіріп, сосын барып жатады екен. Уақыт өте келе ырым-тыйымға айналыпты. Кей діни кітаптардың баяндауынша, Адам ата ұрпағына:

Ыбырайым пайғамбардың Құдай сүйген тағы бір қасиеті болыпты. Ол бір жаққа сапар шегетін болса, үйінің есігін ашып кетеді екен. «Біреу қонаққа келсе, аш кетпесін» деп, дастарқанға азық-түлік сақтап қоюды әдетке айналдырады. Ол жоқта үйіне келген мейман-мүсәпірлер ас-ауқаттан дәм татып, риза болып жүріпті. Пайғамбардың бұл ісі айналасындағы көрші-қолаңға, ұрпағына үлгі болады. Бұл жоралғы қазақ халқының да қонақжайлық дәстүріне айналады. Ел қоныстан көшкенде ағашқа жөргем іліп кетіп отырады. Мұны «жолаушының сыбағасы» деп атайды. Ел көшер алдында арнайы мал сойып, оның ішектерін пісіреді де, жақын маңдағы ағаштарға іліп кетеді. Қарны ашып келе жатқан жолаушы жөргемге кездессе, оны суға қайнатып, нәр алады екен. Қазақ арасындағы «жүргенге жөргем ілінеді» деген сөздің астарында Ыбырайымнан қалған үлгі-өнеге жатыр деседі.

Ертеде Күн мен Айдың нұры бірдей болған екен. Екеуінде жетпіс бөліктен тұратын шуақ болыпты. Жарығы тең болғандықтан, ол кезде күндіз де, түн де болмапты.

Бір күні Жаббар Хақ Жебірейілге:

Жебірейіл қанатымен айдың жүзін үш рет сырып, шұғыласын жинап алды. Алпыс тоғыз шуағын алып, күнге қосады. Күннің нұры артып, бұрынғысынан қатты жарқырапты. Ай тек түнде шығып, шамшырақ болыпты. Нұрының азайғанына қайғырып, өңі түнеріп кетеді. Сол кезде Ұлық Алла:

Ай сабасына түседі. Өзінің бір шуағымен түнде адамдарға жол көрсетеді екен. Жебірейіл періште нұр алуға келген кезде қанатымен айдың бетін жырып алыпты. Ай бетіндегі жырық сызықтар содан қалған деседі26.

Халық та Айды құрмет тұтып, жақсылыққа ырымдайды екен. Жаңа Ай туғанда:

Ел аузында да «Айға қаратып дәрет сындырма», «Айға қол шошайтпа», «Айға қарап күлме, жылама» деген тыйымдар пайда болады. Ай сәулесі адамға түспесін деп терезені түнде жауып жатады екен. Ай сәулесі түскен адам айкезбе ауруына ұшырайды деген де наным бар.

Діни аңыздарда Ібіліс үш рет еңіреп жылаған деп айтылады. Ең алғаш жұмақтан қуылғанда жылапты. Екінші рет тағдыр тақтасынан өзінің болашағын көргенде бетін жыртып дауыс салыпты. Үшінші рет Мұхамбет пайғамбар туғанда қара жамылып отырып қалыпты. Бетін тырнап, шыңғырған кезі күннің батып бара жатқан сәті екен деседі. Содан бастап «қас қарайғанда жылама, шыңғырма, дауыс салма» деген ырымдар шығыпты. Күн батқанда жылаған адам Ібіліске жақтас боп, оның дауысына үн қосып жылайды деген түсінік бар.

Тәңірдің ырзық тарататын Рузан деген періштесі бар екен. Ол таң ата жерге түсіп, адамдарға ырзық, несібе таратады екен. Күн шыққанша ұйықтайтын адамды Тәңірдің несібесінен мақұрым қалған деп түсінеді. «Ерте тұрған еркектің ырысы артық, ерте тұрған әйелдің бір ісі артық» деген мақал осыған орай айтылған. Рузан періште қас қараяр кезде де жерге түсіп, ырзық таратады. Күн батарда ұйықтап жатқан адамды өлі санатына қосып, ырзығын кемітеді екен. «Күн батарда ұйықтама, періште сені өлінің санатына қосады» деген түсінік осыған орай айтылған. Ымыртта әйел баласына жалаңбас далаға шығуға, кірдің суын төгуге тыйым салған. Іңірде жындар мен перілер батыстан шығысқа қарай көшеді екен. Жын-жыбыр кірдің суымен шөлін қандырып, содан қуат алады. Кірдің суын үйдің есік алдына төксе, жындар жиналып қалады дейді. Сыр өңірінде мынадай аңыз айтылады. Ертеде Сейітжан деген кісінің әйелі үйде кір жуып болып, суын төгуге сыртқа шығып кетеді. Сүт пісірімдей уақыт өтсе де, қайта оралмайды. Сейітжан әйелін әрі-бері күтеді. Оны іздеп, тысқа шығады. Біраз іздейді, таба алмайды. Көршілерінің үйіне барып шығады, оларда да жоқ. Сол кезде Сыр бойында Әубәкір деген атақты ишан бар екен, соған барып жағдайын айтады. Ол:

Сейітжан ертесіне кеш бата есігінің алдына кірдің суын қойып, жын-перілердің көшін күтеді. Кірдің суының иісін сезген жындар Сейітжанға қарай жақындайды. Сол кезде ол хатты көсемдеріне ұстатады. Ол хатты оқиды да, көшті тоқтатып:

Тырнақ пен шашты күтіп ұстау Ыдырыс пайғамбардан қалған сүндеттің бірі екен. Ыдырыс 20 жасқа келгенде оған Жебірейіл періште келіп, тазалықты үйретіпті. Діни кітаптарда Ыдырысқа отыз парақтан тұратын кітап түсті делінеді. Бұқара халық соның арқасында кітап оқып, арам мен адалды айыруды үйреніпті. Дәрет алып таза жүру, ғұсыл құйыну, шаш-тырнақты күтіп ұстау парыз болып бекиді. Осыдан бастап «шашы өскеннің елі кәпір, тырнағы өскеннің өзі кәпір» деген сөз қалыпты. Тырнақ пен шаш алғанда оны жерге көму қажет. Себебі, тырнақ пен шаш жын-перінің сүйікті азығы саналады. Шаш пен тырнағын жынға алдырған адамның басы ауырады екен.

Мұхамбет пайғамбар үнемі дәрет алып, таза жүруді насихаттаған. Дәретсіз адамға жын-пері, шайтан үйір болады. Ол туралы пайғамбар өзінің хадисінде: «Адам баласының көзі ілінген заманда, шайтан оның желкесіне үш түйін байлайды. Сол арқылы адам баласы ұйықтап кететін көрінеді. Ұйқыдан оянған кісі Тәңірі тағаланың есімін аузына алып, «біссімілдә» деп орнынан тұрса, бір түйіні шешіледі, дәрет алып, тазарған кезде, екінші түйіні шешіледі. Намаз оқығанда үшінші түйіні де шешіледі. Адам баласы сонда ғана басқаларға мейірімді болады, әрі серпіліп сергек жүреді, жолы да ашылады, ісі де оңға басады. Бұл үшеуінің біреуін де орындамаған адамның жолы бітеледі. Денесі салданып, ауыр тартып тұрады. Басқаларға мейірімі де болмайды. Қайда барса кедергіге ұшырайды», – деген екен. Қазақтың таза жүрмесең, бар жақсылықтың есігі жабылады. Басыңдағы бақ құсың ұшады. Дәретсіз адамнан қара жер де жиренеді. Күн көзі де жатырқайды. Жатқанда да, тұрғанда да, жүргенде де таза жүрген адамның әр басқан ізінен нұр қалады деуі тектен-текке айтылмаған.

«Ахуал қиямет» кітабын жазып, халық арасына таратқан Шәді Жәңгірұлы үнемі елді имандылыққа, адамгершілікке шақырып отыратын кісі екен. Шайыр Шаяндағы Аппақ ишан медресесінде он екі пән ілімінен дәріс алған ғұлама жан болыпты. Ол шәкірттеріне:

Қиямет-қайым орнап, махшар майданы кезінде Ұлық Алла әулие, ғұламаларға:

Осыған орай мұсылмандар тақуалыққа, тазалыққа қатты мән берген.Сол қолымен тамақ ішуге, оң қолымен дәрет алуға тыйым салыныпты.

Кебін екі түрлі болады: бірі – марқұм болған жанды арулап орайтын бөз мата, екіншісі – адамның ғұсыл-дәреті. Діни кітаптарда ғұсылсыз өлген адамның жаназасы шығарылмайды деп жазылған деседі. Ертеректе Үрімжі жерінде бір бай қайтыс болады. Ел-жұрт жиналып жаназасын шығарайын десе, бай сол түні тоқалымен қоныпты. Молда:

Байдың ұлы түгенше молдаға барса, ол да пәтуасын таба алмайды. Келесі бір молдаға жібереді. Байдың ұлы оған да барады. Ол молда да шара таппайды. Іздеп жүріп бір молдаға барғанда, ол:

Байдың ұлы еліне келген соң, арланбай халықтан жылу жинапты. Әкесінің жаназасын абыроймен атқарған екен деседі. Қариялар осы оқиғадан соң балаларына: «Ғұсылды таңға қалдырма, қашан өлерің бір Құдайға мәлім», – деп өнеге айтып отырады екен. Исламда ғұсылсыз қадам басқан адамды «жер қарғайды», «жерді арамдайды» деген түсінік бар. Бұл жайында Қашаған жыраудың да «Дін тірегі – ибалық» деген насихатында:

Ғұсыл-дәреті мұсылман үшін өте маңызды болғандықтан, молдалар: «шариғат бойынша насыбай ататын адамның ғұсыл-дәреті кәміл боп саналмайды. Себебі тістің насыбай қатқан түбіне су толығымнен бармайды» деп үкім беріпті.

Қазақта төрт түліктің құты, киесі болады деген ырым бар. Мәселен, қойдың құты әрі пірі Шопаната, сиырдікі Зеңгібаба, жылқынікі Қамбарата, түйенің пірі Ойсыл қара деп санайды. Олар малдың өсіп-өнуі үшін дұға етіп, қорғап жүреді деп сенеді. Ал мал жайылымы мен қора-қопсыны төрт түліктің құтты орны дейді. Осыған қатысты ел аузында мынадай аңыз бар. Ертеде бір бай болыпты. Төрт түлігі сай болыпты. Мал басын көбейту үшін түнде ұйқы көрмейді екен. Ниеті мен еңбегіне қарай малы өне түседі. Бірақ малдың қадірін иесі білгенмен, оның есерсоқ ұлы білмепті. Бірде баласы түзге шыққанда алысқа баруға ерініп, қораның жанына дәрет сындырады. Содан бастап байдың малы кеміп, азая бастайды. Тірлігінде береке болмай, малы жұтқа ұшырайды. Байдың отбасы шілдің тезегіндей шашырап, есерсоқ ұлы да аштан өліпті. Осы оқиғаны көзбен көрген ақсақалдар ұрпағына «қораның ішіне дәрет сындырма» деп тыйым қалдырыпты. Қораға дәрет сындырсаң, береке көшіп, құт шамданады. Нәжіске жын-пері үйіріліп, киені қуады екен. Діни кітаптарда «дәретке шыққанда үйден жеті қадам аттап барып шығу керек» делінеді. Себебі, құт та жұт секілді жеті ағайынды болады. Сондықтан үйде береке болсын десең, жеті қадам аттап барып, алысқа дәрет сындыру қажет.

Адам ата Қағбаның іргесін қалап, оны «Құдайдың үйі» деп атайды. Қағбаға құлшылық жасап, ескірген жерін жөндеп тұрады екен. Дүниеден өтерінде ұлы Шишке Қағбаның кілтін ұстатып, оны күтіп, таза ұстауды аманат етіпті. Шиш әке өсиетін бұлжытпай орындайды. Оның ықылас-пейіліне риза болған Жебірейіл Шишке үй салуды үйретеді. Оған дейін Адамның ұрпағы ағаштан салынған лашықтарда өмір сүрген екен. Шиш құрылыс өнерін үйренген соң, алғаш өз үйін кірпіштен тұрғызады. Баспанасы дайын болған кезде оған бірінші болып қонаққа келген Құт екен. Ол үйден орын беруін сұрайды. Шиш:

Артынша Шиштің үйіне Бақыт келіп бас сұғады. Ол төрден орын беруді сұрайды. Шиш рұқсат береді. Бақыт төрге жайғасады. Қазақта құрметті қонағын төрге отырғызып, бата сұрау осы ырымнан қалған екен деседі. Бақыттың соңынан Береке кіреді. Ол Шиштің дастарқанынан орын алыпты. «Дастарқанда береке бар» деген түсінік осыдан қалыпты. Көп ұзамай Ынтымақ келіп, пайғамбардың қонысынан жай сұрайды. Ол босағаға орналасады. Қазақта «босағаң мықты болсын» деген сөз «ынтымағың мықты болсын» деген тілек екен. Ал «босағада тұрма» дейтіні «ынтымақты бұзасың» деген ырымы деседі. Шиш ізгі амал, қасиеттерді орналастырып жатқанда үйдің бір саңылауынан жын-перілер жасырынып келіп, үйдің бұрыштарына тығылады. Кім бұрышқа отырса, соның арқасына мініп, кеудесін басады екен. Қазақта «қара басты», «еңсені езді» деген тіркестер осыған орай айтылған деседі. Ырым білетін есті кісілер жастарға «бұрышқа отырма» деп тәрбиелейді екен. Үйдің ішін адыраспан не аршамен аластағанда жын-перілер жоғалады деген түсінік бар.

Шиш пайғамбардың оқиғасына сәйкес қазақ арасында ғибратты ертегі бар. Ертеде Нығмет пен Үсен деген ағайынды жетімдер Шаһимардан деген байдың малын бағыпты. Екеуі кисе киімге, ішсе тамаққа жарымайды. Жиырма жыл жалшылықта жүреді. Бай олардың жайын ойламапты. Бір күні екеуі бөлек шығып, байдан ақысын сұрамақ болады. Сараң бай арық ат пен бұзаулы сиыр берді. Берген ақыға разы болмаса да, қанағат тұтудан басқа жолдары жоқ еді. Ат пен сиырды жетелеп, басы ауған жаққа жүре береді. Қас қарая бір өзеннің жағасына келіп демалады. Кешке сиырды сауып, сүтін пісіріп отырғанда аттың дүбірін естиді.

Сәлден соң тағы ат дүбірі естіледі.

Сүт пісті деген кезде ат дүбірі тағы естіледі.

Соятын атты көлденең тартып, «Әумин!» деп бата сұрайды. Ынтымақ:

Ет пісті деген кезде сырттан көп аттың дүбірін естиді. Қараса, Қызыр, Бақ, Дәулет – үшеуі қайта келіп тұр екен. Екі жігіт жүгіріп шығып, қарсы алады. Оларды әлгінде қондырмағаны үшін кешірім сұрайды. Қызыр:

Ертесіне төрт қонақ батасын беріп, аттанады. Содан бастап Нығмет пен Үсеннің үйіне береке дариды. Бай болып, бақуатты жанға айналғанда да, екі жігіт ынтымағын жоғалтпапты. Ұрпақтарына «Ынтымақтан биік, ынтымақтан күшті ештеңе жоқ» деп өсиет қалдырған екен.

Жынның басшысы Самандун Сүлейменге мың жүйрік тұлпар ұстап беріпті. Сүлеймен оның қызметіне риза болып:

Қазақ арасында «түнде суға барма, суға түспе» деген ырым осыдан қалыпты.

Қазақ халқы өзендерде, қамысты сай-салаларда, иірімді тұмаларда сұлу арулар – су перілері өмір сүреді деп сенеді. Оларды Күлдіргіш деп атайды. Күлдіргіштер су түбінде жасырынады. Тұңғиықта, сарғыш қоңыр өзен балдырында Күлдіргіш жасырынатынын көп адам біле бермейді. Перілер жалаңаш келіп, шомылып жүрген адамдарды қызықтырып арбайды. Олар жақындай бергенде ұзын қолдарымен су түбіне, балдырлы түнекке тартып әкетеді. Сондықтан түнде жалғыз суға түсуге болмайды. Ел арасында жалғыз шомылып, түсініксіз жағдайда суға ағып өлетін кісілердің ажалын осы Күлдіргіштермен байланыстырады.

Түс – Тәңірі жаратқан кереметтің ең кішісі екен. Ол үш түрлі болады. Алғашқысы – шайтани түс. Бас-аяғы жоқ, адамды мазалап, түсініксіз күйге түсіретін шым-шытырық түсініксіз түс. Ел оны шайтанның әсері деп сенеді. Екіншісі – періштелер көрсететін түс. Ол таң алдында көрінеді. Өте қысқа және ап-анық болады. Есіңнен шықпайды. Бұл түсті келешектегі жақсылық-жамандық ишараттан белгі-хабар деп ырымдайды. Үшіншісі – қияли түс. Бұл – шайтан мен періштенің әсерінсіз, адамның өзі көретін түс. Мұны адам қатты шаршағанда немесе қатты ойланып, мазасызданғанда көреді екен. Түс сөзінің төркіні реңсіз дегенді білдіреді. Адам түсті жору арқылы оған рең, түс береді. Дұрыс жорылмаса, түс өңінде құбылып кетеді. Ертеде бір малшы қазақтың жас келіншегі түс көрген екен. Оның аяғы ауыр екен. Түсінде екі көкжал арлан қасқыр екі омырауын жұлып жеп жатады. Түсінен шошып оянса, таң рауандап атып қалған екен. Орнынан тұрған жас келіншек байыз таппай, түсімді жорыта қояйыншы деп, жақын маңдағы бір белдің астында отыратын түс жоритын бір қарияның үйіне келеді. Қария мал өрістетіп, үйінен шығып кеткен екен. Қарияның үйде қалған кемпірі жас келіншектен «не бұйымтайың бар?» деп сұрайды.

Келіншек көрген түсін жорытқалы келгенін айтады. Кемпір:

Сәлден соң, түс жорушы қария үйіне оралады. Кемпір алдынан шығып жас келіншектің түсін жорып бергенін айтады. Қария кемпірін қамшымен тартып жіберіп:

Осыдан бастап «түсті бейпіл ауыз адамға жорытпа» деген ырым шығыпты.

Бірде Ғайса пайғамбар намаз оқып тұрған Ібілісті көріпті. Астына жайнамаз төсеп алыпты. Ғайса:

Содан бастап жайнамазды жауып жүру, шетін қайырып қою туралы тыйымдар қалыптасыпты.

«Сейсенбі күні тырнақ, шаш алуға, алыс сапарға шығуға, ағаш кесуге болмайды» деген тыйым бар. Себебі, Ұлық Алла сейсенбі күні қайғы-қасіретті, ауру-сырқауды жаратқан деседі. «Қисса сүл-әнбия» аңыздарында сейсенбі күні Қабыл Әбілді қызғаныштан ұрып өлтіріпті. Ең алғашқы адам қан сол күні төгіліпті. Намрұт патша Ыбырайым пайғамбарды сол күні отқа жағады. Пайғамбарға қастық ойлайды. Жүніс пайғамбарды кемеден суға лақтырады. Оны Құдайдың әмірімен үлкен балық жұтып, соның қарнында қырық күн жатады. Жақия пайғамбар осы күні зұлымдықпен өлтірілген екен. Зәкәрия пайғамбарды дұшпандар арамен кескілеп өлтіреді. Ол жаны шыққанша ара зікірін айтып, иманын сатпапты. Ара зікір осыдан қалыпты. Сүлеймен пайғамбар сейсенбіде жүзігін ұрлатып, сайтанға дес беріпті. Қала берді, тағынан айрылып, қайыршыға айналыпты. Залымдар осы күні Салық пайғамбардың түйесіне қастық жасайды. Топан су сейсенбі күні басталыпты. Пайғамбарлардың басындағы ауыр жағдайлар сейсенбі күні болғандықтан мұсылмандар сейсенбі күні барынша сақтанады екен. Қазақ арасында да «сейсенбіде сейіл құрма» деген мақал бар.

Бірде Мұхамбет пайғамбар сахабаларына:

Жаббар Хақ Адамды топырақтан жаратқанда періштелер Адамға құрмет көрсетіп, сәжде етеді. Тек Ібіліс иілмей тұрып алады. Ұлық Алла:

Сол кезде Тәңірі қаһарланып, Ібіліске лағнет қамытын кигізеді. Алланың қаһары жауғанда Ібіліс қорыққаннан зәрін жіберіп қойыпты. Пейішті ластапты. Құдай тағала періштелерге:

Періштелер оның зәрін жерге шашады. Ібілістің зәрі тиген жерлерден темекі, насыбай, көкнәр өсіп шығыпты.

Тәңірі Адамды топырақтан жаратып, барлық мақұлыққа орынбасарын тамашалауды бұйырды. Періштелер жиналып, Адамды айналып қарап көрді. Сол кезде Ібіліс лып етіп Адамның мұрнынан кіріп, оның бүкіл дене мүшесін, ағзасын, қан тамырларын аралап шығады да, үш баласын Адамның үш жеріне орналастырады.

Бірінші баласын Адамның өңешіне жайғастырып:

Сондықтан мұсылмандар дәрет алғанда тамағын терең шайып, «ғар-ғара» тартып, өңештегі шайтанды қуады. Тәңірдің есімдерін зікір етіп, жүректегі шайтанды тоқпақтайды. Дәрет алғанда таһараты кәміл болмай, намазға тұрмайды. Екінші бір аңызда Ібіліс періште сипатында келіп, Адам мен Хауаға бір қоржын беріп кетеді. Ол кезде Адам ата мен Хауа ана әлі еш нәрсенің байыбын білмейді екен. Қоржында ашып қалса, лып етіп балық шығады.

Қоржында тағы бір зат қомпиып жатады. Қараса, ет екен.

Қоржындағы үш зат Ібілістің балалары екен. Кейін Ібіліс балаларын шақырып алып:

Бір күні Қызыр ата жолаушылап келе жатып Бақытты кездестіріп:

Ыбырайым пайғамбар өте қонақжай адам болыпты. Үйіне келген адамға ас бермей шығармайды екен. Асығыс жолаушының өзіне нан ауыз тигізбей жібермепті. Бір күні уахи ала келген Жебірейіл періштенің өзін дастарқанға сүйрейді. Жебірейіл:

Ыбырайым езу тартып:

Осыдан бастап астан соң, дастарқанға бата жасап, дұға тілеу деген дәстүр пайда болыпты. Қазақ арасында осы дәстүрдің берік орныққаны соншама, тіпті ел арасында мынадай аңыздар көп тараған. Кейбір әулие қарттар айналасында отырған адамдардың түгел ас ішіп болуын күтетін болған. Тіпті керек десеңіз киіз үйдің есігінің алдында жем шұқып отырған торғайлардың да жем жеп болуын тосқан екен. Рухани сұхбатты уахиға теңегендіктен де әулие адамдар дастарқан басында дүние сөзін сөйлеп, мағынасыз сұхбат құрудан сақтанған.

Ертеде Бақ пен Қызыр Қаратаудың жотасымен келе жатқан екен. Оларды көріп жетім-жесір, ғаріп-кәсір, бай-манаптар шапағат етуін сұрап, жабылады. Бәрі Қызырдың шапанына жармасады. Біреулері аса таяғын ұстап, енді бірі бөркін сипап тілектерін айтып жатады. Қасында келе жатқан Бақты ешкім елемепті. Ол кезде жұрт Бақты танымайды екен. Үстіне ескі шапан, жыртық қалпақ киген оны жұрт менсінбепті. Бақ ат жақты келген, қасы ұзын адам екен. Қалың қасының түктері көзіне түсіп, көп нәрсені көрмейді екен. Айналасындағы у-шуды түсінбей:

Бақ қарап, Қызыр дарыған кемтар қыз ауруынан сол сәтте сауығады. Артынша тұрмысқа шығып, үйлі-баранды болған екен. Тәңір бір басына жететін дәулет беріп, мұратына жетіпті. Ал ел арасында «Бақ қарасын, Қыдыр дарысын» деген тәмсіл осыдан қалыпты деседі.27.

Ұлық Құдай он сегіз мың ғаламға:

Осы сәтте бүкіл ғалам үнсіз қалады. Тау-тас, аспан мен жер тәуекелге бара алмай, шегіншектеп тұрып қалады. Адам ата ол кезде ілімсіз еді. Аманаттың ауырлығын жете түсінбесе де, Тәңірісінің дидарына ғашық болғандықтан, аманатты арқалап алуға келісті.

Ұлық Алла:

Тәңірісі уәде берген соң, Адамның жүрегіне сенім кіреді.

* * * 23 Ахметова З. Шуақты күндер: Естелік, эссе. – Алматы: «Алматыкітап» баспасы, 2008.

25 Asım Köksal. Peygamberler Tarіhі. І Cіlt. – Ankara: Türkіye Dіyanet Vakfı Yayınları, 1995. 26 Yazıcıoğlu Muhammed. İzahlı Açıklamalı Muhammedіye. – İstanbul: Çіle Yayınları, 1978.

27 Қазақ аңыз-ертегілері. Бейжін, 2002.

«Жамандық қашан басталды?» деген сұрақ ықылымнан бері адам баласын ойландырып келеді. Бұл сұрақты француз ғалымы Рене Генон былай деп тарқатады: «Құдай тағала Адамды жаратқан кезде оған ақыл мен ерік берген. Адам атаға он сегіз мың ғаламның есімдері мен сырларын үйретеді. Кәміл ілім береді. Көкірегін хикметке толтырады. Адам сонша ілімді игеріп тұрып қате қадам басуы мүмкін емес еді. Алайда Адам соған қарамай Тәңірі тыйым салған жемісті жеп қояды. Яғни, бұл жерде ақылына емес, еркіне сынатады. Осыдан ақыл мен еріктің тең дәрежеде екенін аңғарамыз. Бидайды жеген сәттен бастап оның бойындағы ерік таңдауы екіге жарылды. Бірі – жақсылық, екіншісі – жамандық. Адам осыдан бастап қалау еркін пайдаланып жамандықты не жақсылықты таңдай алатын болды. Ал әлімсақтан Адамның дұшпанына айналған Ібілістің бойында тек жаман қасиеттер бар еді. Шайтанның бойындағы жамандық атаулы оған ата-бабасынан берілген. Тәңірдің Адамға берген нығметтерін күндеген Ібіліс бар айла-өнерін салып, оларды тура жолдан тайдырды. Тәңірдің рақметінен мақұрым етуге тырысты. Алайда оның ойлаған мақсаты мүлдем орындалған жоқ. Керісінше, адамдар үшін жаңа бір тәртіп, тың жол пайда болды. Кез келген пендеге қалау еркі берілді. «Ерік – адамның шын көркі» деген тәмсіл де осыдан шыққан. Сондықтан да қалау еркі жоқ жан-жануардан Адамның құны артық тұратын болды. Себебі, Адам рухани ерлік істерді қалау еркінің серпінімен жасай алатын қасиетке ие болды. Шаһуат (хайуани инстинкт) күшін жылына бір-ақ рет пайдаланатын айуанның дәрежесі адамнан бәрібір төмен еді. Себебі, олардың еркі Тәңірдің қолында. Жан-жануардың шаһуат құмарлығы Тәңірдің қалауымен реттеліп отырады. Сондықтан Адам ұрпағы қалау еркін тиімді не тиімсіз пайдалану арқылы өзінің бәсін не арттырады, не жоғалтады. Ібілістің бойындағы жамандық атаулы қадым заманда, Адам ата мен Хауа ана жаралмай тұрып пайда болған. Ең алғаш Әбілет пен Тәбілеттің некесіз қосылғанынан пайда болған жамандық қанымен бірге Ібілістің бойынан табылды. Яғни бұл дүниеде жасалған әрбір нәрсе із-түзсіз жоғалып кетпейді. Ол бәрібір кейінгі ұрпақтың өміріне әсер етеді, оның тағдырына үкімін жүргізеді. Қадым кезде жасалған қылдай қиянат сұраусыз қалмайды, ақырында оны жүзеге асырғандар соның зардабын тартады. Ілкі заманнан бері жүріп жатқан біздің іс-әрекетіміздің барлығы Қадым заманда өтіп кеткен оқиғалардың көшірмесі іспетті. Салт-дәстүрдің өміршеңдік сипаты да осында. Яғни адамды кемелдікке жеткізетін, ар-ұжданын сақтауға жәрдем беретін, өмірін көркейтетін салт-дәстүрлердің мәңгілік қасиеті ешқашан жойылмайды. Сол сияқты бізді жамандықтан сақтандырып отыратын ырым-тыйымдардың да қадым дәуірдегі кесапаттарға адамзатты ұшыратпауды көздейтін сакральді сипаты бар. Сонымен қатар салт-дәстүрлер мен ырым-тыйымдардың мәнінде тек таухид, улухият ұғымдары жатады. Ешбір дәстүр бұдан өзге мақсатты көздемейді. Әдет-ғұрыпты бекем ұстаған халықтың жүрегіне бір Құдай ұғымы мықтап орнығады. Олар – сондықтан да әлі жалғасын тауып келеді. Иләһи бастауы бар кез келген дәстүрдің о бастағы шығу тегі бір болған, кейін келе адамдардың сұраныс-тілегі артқан сайын түпкі мәнінен ажырамай, сыртқы сипатында сан түрлі салаға бөлініп кеткен. Киелі мазмұны жоғалмаған дәстүрлер халықтың бойында рухани иммунитет қалыптастырады». Рене Генон осыған байланысты мынадай мәлімет келтіреді: «Париждегі Француз Орта Шығыс институтының ғалымы Поль Пеллиот Орта Азия мұсылман өлкелеріне миссионерлік саясатпен барады. Бірақ бірнеше жылдан кейін ешқандай нәтижеге қол жеткізе алмай қайтады. Себебі салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпын бекем ұстаған халықтар оның уағыз-насихаттарын құлағына да ілмеген»28 дейді. Салт-дәстүрі берік елдің діни қорғанышы мықты болатындығына бұл да бір – айқын дәлел. Армстронгтың пікірінше, адамның өмірін уақыт пен кеңістікке тәуелді етпейтін аңыздық таным логостан бұрын тұрады. Миф тіршіліктің бастауына, мәдениеттің қайнар бұлағына назар салады және адам санасының ең терең қатпарларына сүңгиді. Өмірден мән таппаса, адам ұрпағы тіршіліктен түңілуге бейім тұрады. Қалың жұртқа кең тараған аңыз-әпсаналар бұқара халықтың назарын Мәңгілік Мәнге аудару арқылы олардың қарапайым тұрмыстарын да мағынаға толтырады. Британдық ғалымның осы пікірімен келісуге тура келеді. Себебі, көшпенді қазақтар: «ақты төкпе, Құдайды қинайсың», «етегіңмен бетіңді сүртпе», «қолыңды сілкіме», «жырық ыдыстан су ішпе» деген сияқты ырымдар арқылы күнделікті тіршілігіне рухани әр береді. Тіпті Хақ тағала ең бірінші Әбілет пен Тәбілетке үй бергенде ол үйдің шаңырағы, уығы, керегесі бопты деп көшпенді халықтың киіз үйін сипаттаған. Ырым-тыйымдардың мақсаты біреу-ақ. Ол адамның кемел адам екенін дәлелдеу үшін өмірінің соңына дейін нендей жаман қасиеттерден жеріп, қандай асыл қасиеттерді игеруге тиісті екенін нұсқап тұрады. Аңыз-қиссалар межесін белгілеп берген шеңберден шығып кеткенде адамның айуаннан төмен болу процесі басталады. Осы арада мұсылман жұртына кең тараған бір хадис еріксіз еске түседі. Ұлық Алла періштені жаратып, оған ақылдың нұрын ғана дарытты. Сосын төрт аяқты айуанды жаратып, бойына шаһуат күшін бітірді. Үшінші, адамды жаратты да, оның жан-дүниесіне ақыл нұры мен шаһуатты қатар сіңірді. Егер адам ұрпағы ақылына жеңдірсе, дәрежесі періштеден жоғары болады. Ал егер тұла бойын шаһуат құмарлығы жайлап алса, дәрежесі айуаннан төмен болады. Ғибратты аңыз-әпсаналар – осы ақылдың қай тарапқа бағыт алуын меңзеп тұратын маяктар. Сондықтан да әлем халқында Құдай салған тыйым талаптарды аттап кеткен адамдардың әр түрлі хайуандарға айналып кеткені жайында аңыздар өте көп. Оны Исламда бәділ деп атайды. Яғни ар-ұяттан жұрдай болған адам айуанға айналып кете барады. Мұндай аңыз-ертегілер барлық халықта бар. Орыс ертегілерінде тыйым талапты аттап кетіп, ешкіге не болмаса бақаға айналып кеткен образдар өте көп. Аңыздарда айтылатын ырым-тыйым талаптар – адамның қай кезде айуанға айналатынын анықтап тұратын шекаралар. Бұдан мынадай қорытынды шығады: адам әу баста барлық адами қасиеттерімен бірге жаралған, өмір сүру барысында кие мен құттан алыстау арқылы айуани сипатқа айналады. Саид Насердің пікірінше, барлық ырым-тыйым, салт-дәстүр бір негізден бастау алады. Оны ғылымда Қадым дәстүр деп атаған. Дәл осы қадым дәстүрі күллі адам ұрпағын бір-біріне бауыр етіп, жанашыр болуына септеседі. Осындай салтты бойына сіңірген тұлғалар бөтен жұрттан айырмашылық емес, үнемі ұқсастық іздеп тұрады. Шиеленіскен қоғамды тығырықтан алып шығатын да – осындай рухани тұлғалар.

Тәңірі тағала ең алғаш жер бетіне иелік ету үшін Әбілет пен Тәбілет деген екі, мақұлықты жібереді. Оларға қақ тастан үй салып беріп:

Олар мінсіз, сұлу болғандықтан бір-бірін көріп ынтықты. Алланың әмірін ұмытып, некесіз қосылады. Одан Ібіліс туады. Олардың бірінші ұрпағы некесіз болғандықтан, Тәбілеттің толғағы ауыр болыпты. Ол Ібілісті қара тастың үстінде босанады. Сол кезде Ібіліс иегімен қара тасқа құлап түседі. Содан иегі екіге жарылып, ойылып қалады. Қазақтағы «иегің тасқа тигір» деген қарғысы осыдан қалған екен. Ібіліс кейін ержеткенде иегіндегі жырықты жасыру үшін қауғадай етіп сақал қойыпты. Бірақ, сақалын жел ұшырып, иегіндегі жырық көрініп қалады екен. Ібіліс адам кейпінде ел ішіне кіргенде сақалы ашылып кетпес үшін үнемі екі қолымен сипай береді екен. Осыған байланысты қазақта «сақалды сипай берме, шайтан қағып кетеді» деген ырым қалыпты.

Әбілет пен Тәбілет зина жасағаннан кейін күнәнің оты жүректерін өртепті. Тәңірдің дидарына қараудан мақұрым қалғанын ұғыпты. Ұяттың отынан бетін басып отырып қалады. Екі бетінің нұры солып, жүздері қап-қара болып кетеді. Әдетте, осындай ауыр күнә жасаған адамдар екі бетін басып отырып қалады екен. Сондықтан «себепсіз екі бетіңді баспа» дейді. Ал, Әбілет пен Тәбілеттің жүздері қарайып кеткендіктен зина жасаған адамдарды жүзіқара деп атайтын болыпты.

Ібілістің о баста өкшесі болған екен. Ібіліс қарғыс қамытын киген соң, ерлі-зайыптылардың арасына от салып, араздастырып, ажыратып жіберуді кәсіп қылыпты. Иманы әлсіздерді зинақорлыққа азғырады екен. Осындай лас іспен айналысып, адамдардың қарғысын ала берген соң, екі өкшесі ойылып түсіп қалыпты. Өкшесінің орны уақыт өте келе мүйізденіп, қатаяды. Жұрт оны «жездіөкше», «жезөкше» деп атапты. Ел арасында жеңіл жолға түскен әйелді жезөкше деп атау осыдан қалған деседі. Қазақта «ерлі-зайыптының ортасына есі кеткен түседі» деген мақал Ібіліске қарата айтылған екен.

Әбілет пен Тәбілеттің алғаш туған баласы Ібіліс екен. Онан кейін Ашына деген қызды туыпты. Артынша Дию мен Жын деген егіз баласы дүниеге келіпті. Жынның нәсілі қыз екен. Олардың соңынан Түлен мен Құлан деген екі егіз ұл, Албасты мен Үббе деген екі қыз туады. Ібіліс өзінің туған қарындасы Ашынаға көңілі ауады. Бірақ әке-шешесі оны Жынға айттырып, Ашынаны Диюға бермек болады. Ібіліс әке-шешесіне білдірмей Ашынамен көңіл құрады екен. Осыдан бастап некесіз қатынас қылып, күнә жасайтындарды «ашына», «ашыналар» деп атайтын болыпты. Бір күні Әбілет пен Тәбілет оны біліп қойып, Ібілісті қуып жібереді. Ол ата-анасына ерегісіп, Тәңірдің дәргейіне алаңсыз қызмет етуге кетіп қалады. Әбілет пен Тәбілеттің ұрпағы жер бетінде арсыз, опасыз, ұятсыз, сайқал іс-әрекеттердің алғашқы ұрығын шашқан екен. Содан бастап осыған дейін Адам ұрпағын арсыз істерге шатылуы Әбілет пен Тәбілеттің ұрпағынан қалған екен деседі. Жер бетін ойрандағаны үшін періштелер оларды тозаққа сүйрей жөнеледі. Сол кезде олардың ұрпағы тым-тырақай қашады. Қапылыста Жын мен Дию күлге тығылады. «Күлдің үстінде ойнама», «күлді баспа», «күлді есіктің алдына төкпе» деген тыйымдар осыдан қалыпты. Албасты мен Үббе суға сүңгіп жоғалады. «Түнде суға барма», «түнде жалғыз шомылма» деген тыйымдар осыған орай айтылған. Құлан мен Түлен бұталардың арасына сіңіп, ғайып болады. «Бұтаның түбіне ұйықтама», «біссімілдәсіз жатпа» деп айтатыны осыдан екен. Ашына лас қоқыстарды паналапты. Ашына болған адамдар осыдан бастап жасырынып іс қылатын болыпты.

Тәңірі тағала Әбілет пен Тәбілетке жер бетінен үй салып беріп: «Осы жерде тіршілік етіңдер», – дейді. Олар періште болғандықтан нәсілі еркек те, әйел де емес екен. Екеуі аяқтарын айқастырса, әйелге, аяқтарын талтайтып отырса, еркекке айналыпты. Ер адамға аяғын айқастыру жараспайды екен. Ал қыз балаға аяғын талтайтып отыруға осылайша тыйым салыныпты.

Әбілет пен Тәбілет жағын таянса, жер беті алай-дүлей болып, астан-кестеңі шығып жамандық атаулы жанына жиналады екен. Осыдан бастап ел ішінде «жақты таянуға болмайды» деген ырым пайда болыпты.

Әбілет пен Тәбілетке Тәңірі тағала көктен шапан түсіріп:

Сонымен бірге, шапанды әруақтар, қолы жоқ кемтар, мүгедек адамдар желбегей жамылады деген де түсінік бар. Бұлай істеу өлім шақырады, жамандық шақырады деп жориды.

Әбілет пен Тәбілеттің оң аяғында құт, сол аяғында жұт болады екен. Олар үйге кіргенде үнемі сол аяқпен, сыртқа шыққанда оң аяқпен қадам басады екен. Соның кесірінен үйін жұт жайлап, құты далаға қашыпты. Береке дарымапты.

Ұлық Алла Адам атаны жаратқанда:

Енді бір қадым аңыздарында Ұлық Құдай о баста тозақты жаратпақ ниетте емес еді деп баяндалады. Әбілет пен Тәбілет үйге сол аяқпен кіргенде тозақ пайда болған екен. Жаратушы екеуінің оспадарсыз іс-әрекеті мен бұзық ниетіне қарай тозақты жаратыпты.

Әбілет пен Тәбілеттің аяқтарын көкке көтеріп жататын жаман әдеті болыпты. Осы әдеттерінен тыйыла алмапты. Кейін күнәлі боп, Тәңірі алдына барғанда оларды ерекше жазалайды. Екеуінің аяғын аспаннан келтіріп, салбыратып іліп қояды.

Осыдан бастап ел арасында аяқты көкке көтеріп жатуға болмайды деген тыйым таралыпты. Көкке аяқ созсаң, Тәңірі шамданады деп сенеді. «Аяғы аспаннан келді», «көктен келді» деген тіркестер Әбілет пен Тәбілеттен қалыпты.

Ібілістің әке-шешесі Әбілет пен Тәбілет құлшылық кезінде таңдайын қағып, оғаш дыбыс шығарады екен. Ал тәспі тартқанда саусақтарын сықырлатады екен. Тәңірі оларды осы жаман әдетінен қанша тыйса да, олар жалғастыра беріпті. Осының кесірінен Әбілет пен Тәбілет Тәңірдің теріс назарына ілігіпті. Осыған орай, қазақтар балаларын «таңдайыңды тартпа, саусағыңды сықырлатпа, ол – шайтанға тартқан тәспің. Бағың байланады, бақытың қайтады» деп тыйып отыратын болыпты.

Әбілет пен Тәбілет балаларын үйге шақырғанда ысқырады екен. Ысқырықты естігенде жын-пері, диюлар әке-шешесіне қарай асығатын болыпты. Діни-аңыздардың баяндауынша, періштелер әке-шешесін тозаққа алып кеткелі, жындар күл-қоқыста жасырынып жатады екен. Егер біреу байқаусызда ысқырса, «әке-шешеміз келіп қалған ба?» деп қуана сол адамға жүгіреді дейді. Егер оның адам баласы екенін көріп, сонша жерден жетіп келген алданғанын білсе, ашуланып адамды ұрады екен. Ондай адам ақыл есінен айырылып, жынданады деседі. Сондықтан «ысқырма, шайтанды шақырасың» деген тыйым пайда болыпты. Әсіресе, үйдің ішінде, қорада ысқыруға болмайды дейді. Үйді жын-жыпыр жайлап алуы мүмкін деген сенім бар.

Қазақ халқының салттары мен дәстүрлеріне назар аударып қараңыз. Жас жігіттің үйленіп, ата-анасына келін әкеліп, отбасын қуанышқа бөлеуі неше түрлі салт-дәстүрлермен, ырым-тыйымдармен қабаттаса өріледі. Ертедегі қазақтар шаңырақ көтеру процесінің әрбір детальін міндетті түрде Мәңгілік Мәннен таратуға тырысқан. Оларға арқау етіп Адам ата мен Хауа ананың қызықты да ғибратты хикаяларын алыпты. Қазақ ұлтының кейбір салттарының өміршең болу себебін осымен ғана түсіндіре аламыз. Яғни, жаңа өмірге қадам басар сәттегі әрбір іс-қимыл тылсым әлеммен тығыз байланысып жатыр. Егер осы жөн-жоралғылар иләһи аңыздармен байытылып, Құран рухымен суарылмағанда мән-мағынадан жұрдай болып, атам заманда ұмытылып кетер еді. Қазақ салтындағы неке қию, қалың мал атау, жүзік тағу, неке суын ішу, жар-жар айту, шашу шашу, шымылдық тұту, үкі тағу тағысын тағы толып жатқан қасиетті ғұрыптар Адам ата мен Хауа ананың өмірін үлгі ете отырып жасалады. Одан бөлек тұрмыс-тіршілігіндегі барлық әдет-ғұрыпты пайғамбарлар өмірінен өрбітіп шығарады. Саид Хусейн Насер «Білім және кие» деген кітабында осыған орай мынадай ойды өрбітіледі. «Бұл мифтердің діни тұрғыдан мәні өте үлкен. Себебі пайғамбарлар адам бойындағы жаман мінездерді түзетумен айналысқан. Адамның әлеммен, табиғатпен байланысын, қарым-қатынасын реттеуге аса мән берген. Осының себебінен иләһи әлемнен тамыр тартып жатқан салт-дәстүрлер дүниеге келеді. Олар арқылы адамның бойына өмірдің мәні мен мағынасын жан жүрекпен сезіп тұратын нәзік құдайлық сезім дариды. Әрбір діннің өзінің салт-дәстүрлері, киелі құндылықтары болады. Себебі пайғамбарлар – бір халыққа емес, адамзат баласына ортақ тұлғалар. Олардың өнегелі істері келе-келе өркениетті қоғамның даму айнасына айналады. Яғни, қоғамда пайғамбарлар өмірінен үлгі боп қалған дәстүрлер неғұрлым көп болса, ол соғұрлым өлмейтін өркениетке жалғана түседі. Сондықтан салт-дәстүрлердің қолданыс аясы шексіз. Кез келген халық оны өз мәдениетіне бейімдеп, дүниетанымын байыта алады». Рене Генон мен Шиллер сынды батыс мәдениеттанушылары да осы ойды нықтай түседі. Рене Генон «Дәстүр және білім» кітабында салт-дәстүрлердің адамдарды ұйыстырушы, біріктіруші сипатқа ие екенін айрықша атап өтеді. Неміс ғалымы Шеллинг мәңгілік мәні бар салт-дәстүрді «киелі шұғыла» деп атаған. Сіз төменде өзіңізге бұрыннан таныс салт-дәстүрлермен қайта танысқан кезде неміс ғалымының пікірімен еріксіз келісесіз. Себебі, қазақ халқының төмендегі әдет-ғұрпы әліге дейін біздің ұлтқа киелі шұғыласын шашып тұр. Олардың әрбір детальі міндетті түрде өлмейтін өркениетке іргетас болған қадым дәстүрінен басталады. Әсіресе, қазақ халқының тұрмыс-салт тіршілігіндегі орындалатын әдет-ғұрыптар мен ырым-тыйымдардың басым бөлігі көне түркілік дәуірден бері үзіліссіз жалғасып келе жатыр. Тәңіршілдік кезеңінен қалған салттардың өміршеңдігі соншалық – тіпті олар Ислам діні келгеннен кейін де жойылып кетпеді. Керісінше, жаңа өркениетпен синтезделіп, мазмұндық жағынан байи түсті. Мысалы, келін түскенде жасалатын беташар дәстүрі Исламға дейін де болған. Сондықтан бұл ғұрып бірде-бір араб елінде жоқ. Кей кездері исламшыл топтардың беташар дәстүріне қатысты жиі дау туғызатыны сондықтан. Исламның ықпалына түскен соң, көне түркі мәдениетінің ішкі мазмұны Құран мен сүндетпен кемелденді. Бірақ, сыртқы сипатында көне түркілік формасын сақтап қалған. Тап осылай, сыңсу, жоқтау, көңіл айту, сәлем салу, үйді аршамен, адыраспанмен аластау, жеті атадан қыз алыспау, ат тергеу, үкінің қауырсынын тағу, жеті шелпек тарату, өлген кісінің жетісін, қырқын, асын беру сынды ғұрыптардың барлығы Ислам діні келгенге дейін де бар еді. Исламға дейін де осы дәстүрлер көшпенді түркі тайпаларын тылсым дүниемен байланыстырып, олардың рухани сұранысын өтеді. Араб экспансиясы кезінде түркінің төл жазуы ұмытылғанымен, тұрмыс-тіршілігіндегі салт-дәстүрдің көпшілігі сол күйінде сақталып қалды. Түркі нәсілінен шыққан дін ғұламалары, халық арасында дін таратқан дәруіштер мен сопылар көне дәстүрдің барлығының формасын сол күйінше қалдырып, мәні мен мазмұнын Құран рухына қайшы келмейтіндей етіп үндестірді. Қазіргі қолданыстағы қазақ салт-дәстүрлері екі мәдениеттің тоғысынан синтезделіп туындағандықтан, ерекше көркем, айрықша мазмұнды. Тап мұндай мәнді мәдениетті атажұртта қалған түркі тайпалары да, Құран түскен араб елдері де тұтынып отырған жоқ. Болмаса, дастарқанды құрметтеу деген ұғым тува, хакас жұртында әлі де бар, бірақ оны киелі аңызбен байланыстыра алмайды. Ал араб елдерінде дастарқанды құрметтеу деген ұғым атымен жоқ. Ілкідегі түркі ғұламалары көнеден жеткен дастарқанды құрметтеу ұғымын миғраж оқиғасымен байланыстырып, оны ерекше киелі тыйымдардың қатарына қосты. Сол сияқты танымал мәдениеттанушы ғалым Зира Наурызбаеваның жеті шелпек таратуға қатысты пікірі бар: «Мәселен, «жеті шелпек тарату» салтының түп-төркіні көне түркі кезеңінен тамыр тартып жатыр. Бірақ бұл ғұрып мұсылмандық танымға сай рухани мәнге ие болған»29. Осылайша тәңірлік кезеңнен қалған барлық салттарды сақтап қалу үшін оларды Мұхамбет пайғамбардың және әділетті төрт халифтің өмірімен байланыстыра сипаттайтын тың үрдіс шықты. Осы үрдістің нәтижесінде қазіргі қазақ мәдениеті дүниеге келді десе де болады. Исламның әсері Араб түбегінен асып, Орта Азия жеріне жеткенде көне түркілік мәдениетпен бетпе-бет келді. Өзіне тән түркілік мәдениетті ғасырлар бойы тұтынып келе жатқан жергілікті халық шариғат заңдарын өзгеріссіз, сол қалпында қабылдай салмайтыны анық еді. Орта ғасырдың өзінде-ақ түркі нәсілінен шыққан дін ғұламаларының алдында екі мәдениетті көркем түрде үйлестіру деген міндет тұрды. Олар бұл міндетті абыроймен атқарып шықты деп айта аламыз. Ханафи мәзһабының ғұламалары қоғамдық шиеленістерді реттеу барысында Құран, сүннет, ижма, қияс сынды құқық құрамының қасына, истихсан мен ғұрыпқа да орын берді. Яғни қоғамды жақсылыққа үндеп, ел-жұртты игі істерге ұйытатын пайдалы ғұрыптар мен ырым-тыйымдар жоққа шығарылмайтын болды. Бұл өз кезегінде тек араб қоғамының тәжірибесіне сүйеніп үкім шығаратын қатқыл ұстанымды жұмсартты. Жергілікті әдет-ғұрып пен салт-дәстүр сақталғандықтан, ұлт пен ұлыстың мәдени идентификациясы да құлпырып, жаңаша сипатта сомдалып шықты. Осы мәдени идентификацияны сақтап қалуға деген талпыныс Құрандағы «Мен сендерді бір-бірлеріңді тану үшін ұлттар мен ұлыстарға бөлдім»30 деген аяттың мағынасына дәл келді. Құран аятына қайшы келмейтін болғандықтан да, дін ғұламалары истихсан мен ғұрып әдісі негізінде Исламға қайшы келмейтін көне түркілік салт-дәстүрлерді Құран қағидаларымен үйлестірді. Сондықтан да біздің заманға аман-есен жеткен барлық салт-дәстүр бір заманда дін ғұламаларының назарынан өтіп, шешімін біржола тапқан. Енді оларды таза тәңіршілдіктен тарату да, не болмаса таза исламдық құндылық деп дәлелдеу де ақылға сыйымсыз. Бұл – кәдімгі өркениеттің өзіне тән даму жолы. Қарапайым тілмен айтар болсақ, бір жақсылық бір жақсылықты іздеп тауып, игілігін күллі адам баласына ұсынып, ұлы Мәнге қарай тоқтаусыз кетіп барады.

Ұлық Алла атамыз Сафи Адамды балшықтан мүсіндейді. Оған Өзінен рух деген нығметін үрлеп, жан бітірген соң, жәннаттан жай береді. Бір күні Адамға серік болсын деп, оған әйел затынан жұп жаратуды ойға алады. Тәңірі Хауа ананың тәнін жасау үшін Адам ата ұйқыда жатқанда, оның сол жақ бұғана қабырғасын таңдайды. Себебі, Тәңірі тағала Адамның бұғана сүйегін жердің қиыршық тасы жоқ, ұлпа құмынан жаратыпты. Адам атаның ең нәзік, ең жұмсақ етінен жаралғандықтан, әйел адамның денесі мамықтай жұмсақ, талшыбықтай нәзік болыпты. Адамның сол жақ қабырға асты босап қалғандықтан, көкіректің ортасында тұрған ет жүрек босап қалған тарапқа қарай ойысады. Ет жүрек содан бастап, адамның сол жақ кеудесінің астында соғатын болыпты. Ерлі-зайыптылар ұйықтағанда әйел баласының ерінің сол жағына жататыны содан екен. Тіпті олар қандай да бір себеппен бөлек жату керек болса да, әйелді қол созым қашықтықта ғана бөлек жатқызатын тәртіп қалыпты. Адам ата ұйқыдан оянған соң аппақ жаулық жамылып отырған әдемі келіншекті көріп таңқалып:

Адам ата адал жарына тақап барып, ақ желекті ашып, оның дидарына көз салады. Сол кезде екі беті иба мен ұяттан нарттай боп қызарып тұрған Хауа ана оң қолын оң тізесіне қойып, еріне бірінші рет иіліп сәлем етіпті. Содан бастап, жаңа түскен келінге ақ жаулық жабылатын болыпты. Жыршылар жас келіннің бетін арнайы ашып, қария кісілер бата бергенше той иелері келіншектің жүзін ешкімге көрсетпей сақтанатын салт шығыпты. Тойға жиналған топ ішінде іші тар, сайтан пиғылды, дуакеш, қара ниет адамдар болса, солардың теріс назары келіншекке кесел қылмасын деп, сақтық ретінде келіншектің жаулығына үкі де тағатын болыпты. Беташар дәстүрі қазақ арасына өте кең тараған және берік орныққан, әліге дейін жалғасып келе жатқан ең киелі, ең салтанатты дәстүрдің бірі саналады. Беташар кезінде жаңа түскен келіншек ауыл ақсақалдары мен жаңа жұртының барлық игі жақсыларына иіліп сәлем етеді. Қазақ жыраулары беташар кезінде Құран мен діни қиссалардың ең мазмұнды тұстарынан өлеңге қосып, өсиет етіп айтатын болған. Біз төменде беташардың халық жадынан ұмытылып бара жатқан ең классикалық бір үлгісін беріп отырмыз. Ғайыптан сақталып қалған беташардың мына ерекше рухани өрнегін Маңғыстау жыр мектебінің өкілдері мирасқа қалдырған.

Енді бетін ашайық!

Атаңа енді бір сәлем.

Жездеге, келін, бір сәлем.

Бұған да, келін, сәлем ет.

Адам ата мен Хауа ананың некесі қиылған соң, жұмақта үлкен той болыпты. Жаббар Хақ:

Періштелер жұмақты дүр жауһарлармен безендіреді. Той-думан Туба ағашының түбінде басталыпты. Бұл тойға Жебірейіл періште басшылық етіпті. Кей діни аңыздар бойынша, Адам ата мен Хауа анаға мақтау-мадақ айтылған екен. Екінші бір кітапта Аллаға зікір айтқаны, Мұхамбет пайғамбарға салауат жолдағаны баяндалады. Осы тойда періштелер Адам мен Хауа анаға құрмет көрсетеді. Сан түрлі тарту-таралғы сыйлайды. Некелерін Ысрапыл мен Мәкаил періштелер қияды. «Неке көкте қиылады» деген тіркес осыдан қалыпты. Кейін Адам ата мен Хауа ана жерге түскен кезде некесін екінші рет Жебірейіл періште кеседі. Мұны жерде қиылған неке деп атайды. Жердегі неке сүндет, көктегі неке парыз болыпты. Қазақ арасындағы «Құдаларды Құдай қосады, достарды анда қосады, жастарды періште қосады» деген нақыл сөз осыдан қалыпты. Адам ата мен Хауа ананың салтанатты тойы адамзатқа үлгі болады. Екі жасқа тарту-таралғы сыйлау, тойды сәндеп, безендіру, оларды қуанту, жүрегін шаттыққа бөлеу сүндет-міндет болып бекіген екен деседі31. Бұл жайында Қашаған жырау:

Адам ата мен Хауа ана жұмақта жүріп, күнәға ұрыныпты. Олар Ұлық Тәңір тыйым салған жемісті жеп қойып, пейіштен қуылады. Адам ата Үндістандағы Сарандиб деген тауға, ал Хауа ана Жиддә тауына түседі. Екеуі ұзақ уақыт екі құрлықта кездесе алмай жүреді. Бір күні Ұлық Алла оларға мейірім шапағат етіп, екеуін Жиддә тауының етегінде, бір бұлақтың қасында жолықтырады. Екеуінің жұптық өмірі адал болып, ұрпағы текті болуы үшін Тәңірісі олардың некесін қиюға Жебірейіл періштені жібереді.

Жебірейіл періште келіп:

Некеге куәгер болу үшін Мәкәйіл мен Ысрапыл періштелер келеді. Неке қиылар алдында Адам ата мен Хауа ана кәлима айтады. Бір-біріне ықтиярмен қосылғанын растайды. Жебірейіл періште неке дұғасын оқиды. Кесеге құйып, жәннаттың бал татыған суын әкеліп:

Олардың неке қию рәсіміне куә болған Мәкәйіл мен Ысрапыл періштелер:

Осыдан бастап мұсылман қауымында екі жұп үйленгенде құтпа оқып, кәлима айтып, куә тартып, тәтті су ішу рәсімдері дәстүрге айналған екен. Қазақ арасында бұл дәстүр күні бүгінге дейін берік сақталған. Молдалар неке қиғанда куәлікке туыстары не болмаса жақын жолдастары тартылады. Олардан жастардың ықтиярын сұрағанда:

«Некелері тәтті болсын» деп, Адам ата мен Хауа ана ішкен жәннаттың суындай бал татитын, құрамына көп қант қосылған, ішіне күміс теңгелер салынған неке суын ішкізеді. Сосын куәларға, айнала отырған жұртқа судан ауыз тигізеді. Суды ең соңғы болып ішкен адам кесе түбіндегі теңгелерді иеленеді.

Адам атаны жаратқан соң Тәңірі оны пейішке кіргізді. Адам жәннатта жалғыз жүрмесін деп, Алла тағала оған жұп жаратуды ойлапты. Хауа ананы Адам атаның сол жақ бұғана сүйегінен жаратады. Ояу болса, бұғанасы ауырып, жанына батар. Қиналғаннан Хауаны жек көріп кетер. Ал, қалың ұйқыда жатқанда жаратсам, Хауаның қайдан жаралғанын білмей, жат көріп, суып кетуі мүмкін деп, әдейі ұйқылы-ояу халінде жаратты. Адам оянған соң, аппақ нұрдан жаралған жаулық астындағы сұлу әйелді көріп, оған көңілі ауады. Сосын Аллаға:

Әзіреті Әли баласы Үсенге Наушаруан патшаның қызы Шахрабануды айттырыпты деседі. Қасына сахабаларды ертіп, Наушаруанның үйіне құдалыққа барыпты. Оның туған-туысқандарына, уәзірлеріне, отбасына түрлі асыл матадан тігілген киім-кешектер тарту етіп, жиылған жұртты риза қылады. Әділ Наушаруан патша Мұхамбет пайғамбардың немересіне қызын сән-салтанатпен ұзатады. Тойға қатысқан жұрт оның жомарттығын аңыз етіскен екен. Келінін әкелген соң, Әли де ат шаптырып, той жасайды.

Осы тойда Әли құдаларымен құйрық-бауыр жесіп, бетке ұн жағыпты деседі. Жаңа құдаларына малға бата жасатады, кәделі жілігін түгел қалдырмай асатады, көрші-қолаңдарын түгел шақырады. Былбырап піскен қойдың құйрығын әдемілеп турайды да, оның үстіне қойдың бауырын турап араластырады, оған айран құйып, құдаларының алдына әкеліп қояды. «Құйрық-бауыр жедік, Құдай дестік, құда болдық. Енді құйрық-бауырдай жақын болайық» деп, құдалықты осы кәдемен бекіткен екен деседі аңызда. Уақыт өте келе бұл дәстүр «құйрық-бауыр жесу» деп аталыпты. Бұл жайында «Алпамыс батыр» жырында да баяндалады. Алпамыс дүниеге келгеннен кейін Байбөрінің досы Сарыбай да қызды болады. Екі бай бұрын:

Қазақта күйеу жігіт қалыңдығын ұзатып алып кетер кезде оған ерекше киім киіп баратын болған. Бұл «күйеу киімі» деп аталады. Бұл дәстүр, әсіресе, «Абай жолында» егжей-тегжейлі сипатталады. Абайдың әжесі Зере немересіне ақылын айтып отырып, оған күйеу киімін кигізеді. «Әкесі – күйеу, шешесі – қалыңдық болмаған ба деп бізді мінейді33», – деп, кигізіп отырып, ақылын айтады. Қалыңдығын алуға келген күйеу жігіт бірден көзге түсу үшін арнайы тігілген «күйеу киімін» киген. Басына жиегі бағалы аң терілерімен көмкеріліп, үкі қадалған бөрік киіп, үстіне қызыл шапан, кестелі жарғақ шалбар, аяғына биік өкше етік киген. Кейде шапанды сырт киім қамзолмен алмастырып отырған. Қазақта жалпы бұл дәстүрді Мұхамбет пайғамбардан тарқатады. Мұхамбет пайғамбар Хадиша анамызға үйленетін кезде киіп баратын киімі болмапты. Себебі, ол кезде Мұхамбеттің пайғамбарлық даңқы шықпаған еді. Отбасында қаржылық тапшылық сезіліп тұратын. Оның жанында Әубәкір Сыддық қана болыпты. Ол пайғамбардың Хадиша анамызбен некелесіп, әйелдікке алмақ болғанын біледі. Бірақ Мұхамбеттің жетім өскенін және ешқашан артық байлық жинамайтынын жақсы білетін Әубәкір тойға дайындық жайын сұрайды.

Пайғамбардың емеурінін ернінен танитын Әубәкір мәселенің мән-жайын бірден түсінді. Пайғамбар ескі шапанымен тойға баруға қысылып отыр еді. Әубәкір базарға барды да, шапан тігетін шеберлерге ең қымбат шапан тіктірді. Бүкіл киімін жаңалатты. Бәрі дайын болғанда зерлі тастармен әшекейленген үш шапан алып келді. Оның әрқайсысы бес жүз алтын ділдә тұратын. Хадишаға арнайы қымбат тарту әзірлетті. Пайғамбардың қарсылығына қарамай, Әубәкір оның барлық сән-салтанатын артығымен толтырды. Қыз ұзату тойында дүйім жұрт пайғамбардың мәрттігі мен мырзалығына таңғалды. Дұшпандары оны мұқата алмай мысы құрыды. Қайын жұртының мерейі үстем болды. Әубәкір өзі күйеу жолдас боп оның қасында жүрді. Пайғамбардың бұл сән-салтанаты кейінгі үмбетке үлгі болып қалған екен. Күйеу жолдас боп еріп бару Әубәкір Сыдықтан қалған сүндет деседі34.

Мұхамбет пайғамбар миғраж сапарында Ұлық Тәңірдің дидарымен қауышады. Пайғамбар келердің алдында Ұлық Алла періштелерге:

Пайғамбар пырақпен Тәңірдің дәргейіне кіріп келгенде алдынан барлық періштелер шығып, жәннаттан әкелінген ең әдемі дүр гауһарларды шашу етіп шашады35. Осыдан бастап қазақ халқында шаңыраққа құтты кісі келгенде шашу шашатын дәстүр пайда болыпты. Қазіргі заманда шашуды көбіне келін түскен кезде шашады. Бұл келінді ұзағынан күткенін, бар жақсысын соған арнағанын білдіреді.

Мұхамбет пайғамбардың бір қызы Бибі Фатима екен. Есенғали Раушановтың «Құстар – біздің досымыз» деген кітабында:

Пайғамбарымыз Әлидің ер мінезі мен адамгершілігіне риза болып, қызын Әлиге ұзатады. Аңыз бойынша, Бибі Фатима мүбәрәк әкесін, туып-өскен шаңырағын қимай, өлеңге қосып, сыңсу айтыпты деседі. Қазақ арасына тараған қара өлең нұсқаларында бұл оқиға былай суреттеледі:

Қазақ дәстүрі бойынша қыз баланың сыңсу айтуын Фатима анамыздан басталады деп түсіндіреді. Жалпы қазақ әйелдерінің Фатима анамызды пір тұтуы, үлгі етуі кеңінен таралған. Мәселен, үйді аластағанда, нәрестені маймен сылағанда, шебер әйелдер киіз басқанда, текемет, кілем тоқыр алдында «Менің қолым емес, Бибі Фатима анамыздың қолы» деп бастау дәстүрге айналған. Жолға шыққанда да қыз-келіншектер Фатима анамыздан медет тілейді екен. Пайғамбар да қызын ұзатқанда сән-салтанатымен, жасау-жабдығымен, ел-жұртты шақырып той етіпті. Қазақта «пайғамбар да қыз ұзатқан», «ел жиып той етпек пайғамбардан қалған» деген тіркестер бар.

Қабыл мен Әбілден соң Хауа ана үшінші ұлын босанады. Атын Шиш қойыпты. Артынша Жебірейіл періште пейіштен шымылдық әкеп, бөлмесіне құрыпты. Хауа ана:

Мұхамбет пайғамбар заманында, дін жолындағы бір соғыста, Ханафия есімді қыз тұтқынға түседі. Өзі батыр әрі асқан сұлу екен. Соғыста ешкімге беріспепті. Тек Әзіреті Әлидің зұлпықарының алдында тізе бүккен екен. Ол қамауда жатып:

Пайғамбар қыздың барлық тілегін қабыл көреді. Оны Әзіреті Әлиге құтпа оқып, некелеп қосады. Арада бір жыл өткесін, одан туған балаға Мұхамбет-Ханафия деп ат қойып, азан шақырады. Пайғамбарымыз Ханафия қыздың иіліп сәлем салуын мақұл көреді. Тіпті оның құрметіне риза болып «бақытты бол», «ғұмырлы бол», «көп жаса» деп бата беретін болыпты. Осыдан бастап, жаңа түскен келіннің жаңа ортада үлкендерге сәлем салатын дәстүрі пайда болған деседі. Сәлем салу – қазақ арасына ең берік орныққан дәстүрдің бірі. Сәлем берген келінге тілек білдіру, сәлемін қабыл алу пайғамбардан қалған сүндет деседі.

Адам ата мен Хауа ана тыйым салынған жемісті жеп, жұмақтан қуылады. Алланың әмірімен періштелер Адам атаның басындағы тәжінен бастап інжу-маржан әшекейлеріне дейін түгел алып қояды. Хауа ананың сәнді бұйымдарына тиіспейді. Оның дүр-жауһар сақинасы, інжу-маржан тәжі, лағыл моншақтары, сәнді бояулары бәрі сол қалпында қалады. Адам ата:

Әйелдің әдемілікке, әшекейге құмар болатыны, алтын жүзік, күміс сырға тағынса, ажарлана түсетіні содан екен37.

Зеңгі баба буаз сиырдың бұзауының түр-түсін тумай жатып дәл айтатын көріпкел, әулие болыпты. Жары Әнуар ана да тегін адам болмапты. Ол Зеңгі бабаның ас-ауқатын дайындап, адал қызмет етіпті. Тамақ әзірлегенде ғұсыл дәретпен пісіреді екен. Бірде ас дайындап жатып, басындағы жаулығын түземек болады. Сол сәтте орамалынан тамаққа лас заттың бір қиқымы ұшып түсіп кеткендей болады. Әнуар «қап» деп, қазанды қанша шайқаса да, еш нәрсе таба алмайды. Тіпті «осы арада болар» деп шамалап, тамақтан бір-екі ожау төгіп тастайды. Бірақ көңіліндегі секем кетпей қояды. Түс мезгілі болғанда сиыр бағып жүрген Зеңгі бабамызға ас апарып береді. Баба ауқаттанып алады. Күмәнін тексермек болған Әнуар анамыз сүт пісірімдей уақыттан соң, Зеңгі бабаға:

Уақыты жеткенде буаз сиыр Әнуар анамыз сипаттағандай бұзау туады. Зеңгі болжамының қате шыққанына таңқалып:

Нұх пайғамбардың Хам, Сам, Жаппас деген үш ұлы және Уәсила деген қызы болыпты. Пайғамбар үнемі қызына құрмет көрсетіп, оған мүлде дауыс көтермейді екен. Қызы да әкенің қалауын қабағынан түсінетін сұңғыла болып өседі. Нұх дастарқан басында отырғанда үнемі қызын үш ұлынан жоғары, төрге отырғызады екен. Бұл үлкен ұлы Самның көңіліне күдік салыпты. «Уәсиланың жасы бізден кіші. Неге менен жоғары отыруы керек. Әкеміз бізді алалайды-ау» деп ойлайды. Бір күні дастарқанда отырғанда:

Содан бастап Нұхтың үш ұлы қарындасын төрге шығарып, құрмет көрсететін болыпты. Үш ұлынан өрбіген ұрпақ бұл жоралғыны сақтап, берік ұстайды. Қазақ арасында «қызыңды төрге отырғыз», «қызды босағаға отырғызба» деген талап-ырымдар осыдан шыққан екен.

Қазақ халқында «пайғамбар да күйеу баласын сыйлаған» деген сөз бар. Бұл Мұхамбет пайғамбардың күйеу баласы Әлиге деген ерекше құрметіне байланысты айтылса керек. Одан бөлек пайғамбар жиендеріне де ерекше мейірімді болған екен. Бірде пайғамбарымыз жиендері Асан мен Үсен үйіне келгенде төрден орын беріп, құрмет көрсеткен. Ол Асанның ернінен, Үсеннің мойнынан сипаған екен. Пайғамбардың әр қимылынан ғибрат көріп отыратын Әзіреті Әли:

Жиендеріне құрмет көрсетіп, Асанға оржағал құла жүйрік, Үсенге кер құла ат мінгізген екен. Осыдан бастап жиенді құрметтеу барлық пайғамбар үмбетіне үлгі болып таралған деседі. Бұл дәстүр қазақ арасына да тереңдеп сіңгені байқалады. Нағашы жұрты жиені келгенде құрмет көрсетіп, жиенсыбаға береді. Мал ішіне кіргізіп, «қалаған малыңды таңда» деп, бәсіре атайды. Жиеннің таңдаған малына ен салады. Оны мінбейді, асқа соймайды, ерекше бағып-қағады. Жиені тағы бірде келгенде мал ішіне кіргізіп:

Қазір де қазақ арасында «жиенді ұрма, қолың қалтырайды», «жиеннің назасы қатты» деген мәтелдер сақталған. Жиендер нағашы жұртынан қандай да бір бұйымды сұраусыз алып кетсе де, нағашылары оны ұрлық деп санамаған. Қазақта мұны жиендік жасау деп атайды.

Ысқақ пайғамбар бірде ұлы Жақыпқа:

Жақып әке ақылын көкейге түйіп, нағашы жұртына барады. Нағашысы жиенін сыйлап, құрмет көрсетіп, қонағасын береді. Ертесіне Жақыптан:

Жақып қой бағып, нағашысының сенімінен шығады. Нағашысы оған риза болып, ақ батасын береді. Рахила деген кіші қызын Жақыпқа қосып, екеуін аттандырарда:

Осыдан бастап «нағашыда жиеннің қырық серкеші бар», «қырық серкеш беру» сынды жоралғылар пайда болған екен. Жиеннің кейде сұраусыз нағашысының малын алып кетсе де құқығы бар деп саналады. Мұны жиендік жасау деп атайды. Ел-жұрт та жиені «Жақып пайғамбардың нағашыда қалған сыбағасын алған екен» деп түсіністікпен қарайды.

Ыбырайым пайғамбар Ысмағұлмен бірге Қағбаны қайтадан тұрғызады. Оған жабу жауып, қажылық дәстүрін қайта жаңғыртады. Ішіне түтін түтетіп, аластайды. Діни кітаптардың айтуынша, түтін түтету ғұрпы Ыбырайым пайғамбардан бастау алады екен. Кейін бұл дәстүр Ыбырайымның милләтіндегі барша адамдардың тұрмысына, әдет-ғұрпына сіңіпті. Үйді жын-шайтаннан, пері-лаңнан аластау үшін аршаны, адыраспанды түтетеді. Ал, әсем хош иіс шығару үшін әтірлі шөптерді пайдаланған38.

Адам ата мен Хауа ана пейіште тыйым салынған жемісті жеп Тәңір алдында күнәлі болады. Хақ тағала қаһарланып, оларды пейіштен қуады. Періштелерге:

Сол сәтте Тәңірден әуез келеді:

Ал, інжір ағашына:

Арша ағашына:

Діни аңыздарда адыраспанға кие бітірген Әзіреті Мұхамбет пайғамбар делінеді. Ертеде төрт шадиярдың бірі Әзіреті Оспан әскер бастап жорыққа шығыпты. Жолда бір жерге түнейді. Түнде жаулары тыңшы жіберіп, байлаулы тұрған аттарын босатып, жан-жаққа шашыратып қуыпты. Түнімен азан-қазан болып, сахабалар аттарын іздейді. Ертесіне Оспанның атының шылбыры бір түп адыраспанға оратылып қалғанын көреді. Оның кісінеген дауысын естіп, өзге аттардың бәрі сол араға жиналған екен. Оспан да серіктерін ертіп, жылқының дауысы шыққан жерге келеді. Қараса, барлық жылқы бір жерге үйіріліп тұр екен. Оспан адыраспанды дорбасына салып алады. Сол жорықта жолы болып, жеңіспен оралады. Елге келген соң, Мұхамбет пайғамбарға болған жайды баяндайды. Пайғамбар:

Өзіңе келіп тұрмын жол алыстан, – деген сөз қалыпты. Содан бері жұрт адыраспанды киелі, пайғамбардың қолы тиген қасиетті өсімдік деп санапты. Оның қураған сабақтарын тұтатып, үйдің ішін аластайды екен.

Ертеде топан су тартылып, Нұх пайғамбар кеме шалдыратын жер іздейді. Сол кезде әлемдегі асқар таулар:

Қазақта кәрі жілік кәделі сый саналады. Кәрі жілік ел басын сақтайды деген сенім бар. Оны үйдің оң босағасына, қорасының айналасына байлап іліп қояды. Кәрі жіліктің киесі туралы ел ішінде мынадай аңыз бар. Ертеде бір байдың қорасын қырық қарақшы торуылдайды. Бірақ, қанша тырысса да, малын ала алмайды. Байдың қорасын қарулы жасақ күзетіп тұрыпты. Бірақ, таң ата қарауылдар көзден ғайып болады екен. Ұрылар тылсым жайды түсінбейді. Ертесіне біреуін тыңшылыққа жұмсайды. Ол байға жолаушы кейпінде келіп сыр тартады. Байдың жалғыз ұлы мен бәйбішесінен өзге ешкімі жоқ екен.

Тыңшы қайта келіп:

Бұл жолы да ұрылар қораға тақап келгенде қарулы жасаққа кезігеді. Ұрылардың бірнешеуі жараланып, кейін шегінеді. Ертесіне ұрының басшысы байға өзі барып:

Құдіретке бас иген ұрылар баймен дос болыпты. Ниетінен қайтып, адал кәсіпке көшіпті. Кәрі жіліктің кереметі туралы ел ішінде тағы да мынадай аңыз сақталған. Ертеде байдың жалғыз ұлы болыпты. Ол керуен тартып, қалаға саудаға аттанады. Сапарға шығар кезде әкесі:

Межелі жеріне аман-есен жетіп, саудасын жасап, елге қайтады. Жолда керуенге қарақшылар шабуылдайды. Бала не істерін білмей, қатты сасады. Сол кезде арт жағынан қарулы жасақ пайда болып, қарақшыларға қарсы ұмтылады. Тонаушылар сескеніп, кейін шегінеді. Қапылыста бір қарақшының қаңғыған оғы баланың аяғына тиіп, жараланып қалады. Ғайыптан пайда болған жасақ керуенді аман-есен елге жеткізеді. Бірақ ел шеті көрінгенде көзден ғайып болады. Бала үйіне келіп, әкесіне болған жайды баяндайды. Сонда әкесі:

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы қайтыс болған кезде бейітінің ішіне қырық кәрі жілік қойған екен. Діни сенім бойынша, кәрі жілік қабірді қорғап жатады деседі. Бұл жайында Дихан Әбілевтың естелігінде: «Мәшекеңнің бейіті 2 бөлмелі үй түрінде салынған. Төргі үйінде шкаф тұр, ондағы екі қатарда араб-парсы тілінде жазылған 60 кітап жиюлы екен. Шкафтың үстінен тірі күнінде қолданған ер-тоқымын қойыпты. Үйдің оңтүстік жақ қабырғасында қойдың 40 кәрі жілігін ілген екен (діни сеніммен қарағанда 40 жілік күзетші болу керек). Осы төргі үйдің астын биіктігі 2 метр, ұзындығы да сондай өлшемде терең етіп қаздырған екен. Мәшһүр Жүсіптің денесі осы айтылған жерде жатыр. Сақал-шашы сол қалпында, денесі сары екен. Тірі күнінде толық адам болған болу керек. Кеуде сүйегі өте көтеріңкі, іші аздап қабысыпты. Сол жақ аяғы кішкене семіңкірейін депті, өйткені сол аяғының өкшесін (етін) бірдеңе жеген сияқты41», – деп жазады. Әулиенің діни кітаптары, ыдыс-аяқтары, ер-тоқымы мен ат әбзелдерін және басқа да өзі тұтынған заттарын сағанасына қойдыруы, олай-бұлай жүрген жолаушылар пайдалансын деген ниеті екен.

Баяғыда бір жолаушы келе жатып, сандық тауып алады. Ашып қараса, ішінде алтын тас жатыр. «Құдайым жоқ жерден берді ғой» деп шаттанған бейбақ алтынға қолын соза бергенде алтын тас үлкен жыланға айналып, өзіне тап береді.

Қуанған жолаушы олардан араша сұрайды. Олар жыланнан қорқып:

Жылан жақындай түседі. Бейбақ:

Жолаушы: «Құтқар!» – деп жалынады.

Жылан төне түседі. Бейбақ иманын үйіреді. Сол кезде бір аласа бойлы адам келе қалады.

Жолаушының жеті шелпегі өзін бір апаттан құтқарған екен.

Енді бір аңызда жеті шелпектің қауіп-қатерден сақтайтын шарапаты былай баяндалады. Ертеде бір аңшы болыпты. Ол қыран құсты баулып, саятшылық құрады екен. Аңға шыққанда бірнеше күн жүріп, қанжығасы майланып оралып жүреді. Бір күні ол тағы да тауға кетуге әзірленеді. Құзар шыңға ұя салатын ақиық қыранның балапанын үйіне әкеліп баптауды ойлайды. Сапарға шығатын күні ұйқысынан шошып оянады. Бір бәлені жүрегі сезеді. Әйеліне:

Аңшы бұдан бұрын да бүркіттің балапанын алып кетеді екен. Қыран аңшының тағы келерін сезеді. Олжа іздеп кетер кезде ол балапанын тауға аманаттайды:

«Жеті шелпек жеті түрлі бәледен сақтайды» деген сөз осыдан қалған деседі. Шелпектің жетеу болуы жайлы аңыз Оңтүстік Қазақстан өңірінде жақсы сақталған. Қазығұртта өмір кешкен Ысқақ қожа есімді әулие кісі болыпты. Ол ел-жұртын адамгершілікке, арлылыққа, ізгілікке шақырып, зұлымдықтан тыйып отырады екен. Ысқақ қожа дүниеден өткенде, баласы Ысмайыл қожа әкесін жерлеп, қырқына дейін бейсенбі күні жеті шелпек пісіріп, халыққа таратыпты деседі. Бір күні одан біреу:

Бірде Ғайса уағыз-насихат айтып жүріп, бір ауылға жеткен екен. Ол ауылда диірмені бар бір кісі болыпты. Ол елдің бидайын тартып, ұн беретін. Бірақ оның бір қиянаты бар еді. Ол ұннан ұрлап алып қалатын. Ығыр болған халық Ғайсаға келіп:

Ғайса:

Диірменші көңілі босап, жеті шелпегін шығарып:

Диірменші шаруасын біткен соң, үйіне қайтады. Оның көңілді оралғанын көрген Ғайса:

Қараса, қоржында жеті жерінен бөлініп қалған жуан қара жылан жатыр екен. Ғайса өлген жыланды диірменшіге көрсетіп:

Жеті шелпек таратып, сауабын әруаққа бағыштау туралы «Қиямет ахуалы» («Ахуал қиямет») деген көне кітапта да баяндалады. Кітапта:

Дұғадан мені елеусіз тастамаңдар43», – деген үзінділер бар. Насафидің «Мауази» деген кітабында «Бейсенбі мен жұма күндері жеті күлше таратқанның сауабы мол» деп жазған. Қызылорда өңірінде «жеті шелпекте жеті әулиенің шарапаты мен қасиеті бар» деген түсінік кең тараған.

Ертеде бір жігіт бай болуды армандапты. Ол бір данышпанға барып:

Даныштан жігітті қазылып жатқан көрге әкеледі. Оны лақатқа кіргізіп, аузын мықтап бекітеді. Сәлден кейін жігіттің шыңғырған даусы шығады. Жұрт қабірді ашқанда жігіт «ойбайлап» атып шығады. Оны данышпан әзер тоқтатып:

Адам ата жерге түскенде Ібіліс жыртқыш аң-құстарды жинап алып:

Сол кезде Жебірейіл:

Осыдан бастап ит, қыран, жылқы үшеуі жеті қазынадан орын алыпты.

Ертеде Сараман мен Қараман деген екі дос өмір сүріпті. Бірде Сараман досына ренжіп қалады. Бірақ онысын тамырына айтпайды. Бір күні Қараман атқосшысын ертіп, оған қонаққа келеді. Сараман досын құшақ жая қарсы алады. Іштегі назын бетіне шығармайды. Досы да құшағын тосады. Сараман досына арнап үлкен қошқарын сойып, батасын алады. Ет пісірім уақыт болды дегенде алдына бас тартады. Қараса, қойдың тістері қағылмаған екен. Досы оны байқамайды. Етін жеп, қымыз ішіп, арқа-жарқа болып, үйіне қайтады. Жолай атқосшысы:

Бай аттың басын кері бұрып, досынан кешірім сұрап, ат-шапан айыбын төлепті. Осыдан бастап қой басын пісіргенде оның тісін қағып әкелу адал достық пен таза көңілдің белгісі боп саналыпты. Бастың тісін қақпай әкелу өкпе, назды білдіретіні туралы Зейнеп Ахметова «Бабалар аманаты» кітабында мынадай үзінді келтіреді. «Қонақтар кеткен соң жаңалап шай жасап, енді өзіміз дастарқан басына отырдық. Байқаймын атаның (Бауыржан Момышұлы) қабағы салыңқы. Бір кезде:

Басты бас табаққа салып, сыйлы қонаққа немесе үлкен қарияға ұсынады. Ол басқа бата жасайды. «Біссімілдә» деп басты езуінен бастап кеседі. Онан соң оң құлағын кеседі де, сол үйдің баласына береді. Кейде үй егесі қойдың оң құлағын кесіп алып келеді. Ондайда қойдың сол құлағын кесіп, дастарқан басында отырған кішіге ұсынады. Себебі, қойдың құлағында береке бар деп ырымдайды. Береке жас баланың басына қонсын деп жасы кішіге ұсынады. Басты жапырақтап кесіп, айнала отырғандарға береді. Бұл – «басымыз аман болсын», «несібеміз, ырысымыз бір болсын» деген ырым. Қойдың көзін тек бір адамға ұсынады. Екі адамға ұсынса, бір-біріне ала көз болады, өшігеді дейді. Қой Ыбырайым мен Ысмағұлдың құрбан шалу оқиғасына куәгер болған. Екі пайғамбардың жанқиярлық махаббатын көріп, көзіне жас алыпты. Көктен қошқар түскенде Ысмағұл қуанғаннан қошқардың басын сипап, көзінен өпкен екен. Содан бастап қойдың көзі сыйлы кәдеге айналады. Қой көзін құрметті қонақтардың біріне ұсынуы содан екен. Аңыздарда қой Меккенің топырағынан жаралды делінеді. Меккенің шөбін жеп, зәмзәм суын ішкен екен. Сондықтан оның тілі, таңдайы, езуі қасиетті саналады. Құрбандық оқиғасында Ыбырайым пайғамбардың алақанын иіскеген деп те айтылады. Қойдың мұрнын үй иесіне қалдырады. Қойдың тілі мен таңдайын ұсынғанда тілек айтып ырымдайды. Оны да сыйлы қонақтарға тартады. Біріне: «Шешен бол!» – деп тілін ұсынса, біріне: «Күміс көмей әнші бол!» – таңдайын береді. Қойдың езуін жегенде «езуімізден май кетпесін» деп ырымдайды. Қойдың басын әкесі тірі адам ұстамайды. Ел арасында «әкем өліп қалады», «әкемнің басын қадірлемей кетермін» деген ырымдар бар. Мұның себебін діни аңыздарда былай деп тарқатады. Ыбырайымға көктен қошқар түседі. Ысмағұл аман қалған соң құрбандыққа тек қана мал шалу міндет болып бекиді. Ыбырайым қойды құбылаға қаратып бауыздайды. Періште Ысмағұлға қосылып, тәкбір айтып тұрыпты. Бұрын малды құрбандыққа шалғанда өртеп жібереді екен. Ыбырайым қойды бауыздап болған соң өртемек болады. Сол кезде Жебірейіл періште:

Ас дастарқан басына келгенде Ыбырайым қойдың басын алғаш мүжіген екен. Жанында Ысмағұл отырады. Ол басқа қол созғанда:

«Бас ұстау атаңнан қалған, жамбас сыйлау қазақтан қалған» деген мәтелде бас ұстау Ыбырайымнан, жамбас сыйлау түркілік дәстүрден дегенді меңзесе керек.

Ерте заманда Сырлыбек дейтін кісінің ауылына кешқұрым қонақ келіп түседі. Ол ит-құстың тілін біледі екен. Дастарқан басында отырғанда сырттан ұлыған қасқырдың даусын естиді. Оған ит үріп жауап беріпті. Қасқыр:

Бір уақытта, қонаққа ет тартылды-ау дегенде, ит жайлап келіп, босағаны сығалайды. Ол итті көріп, қолындағы жамбас сүйегін сыртқа лақтырып жібереді. Үй иелері түсінбейді. Кәде етіп, сыйлап берген асымызды далаға тепкені несі деп іштей ренжиді. Тамақ желініп болған соң, бәрі ұйқыға кетеді. Таңертең қонақ абыр-сабыр айқайдан оянып кетеді. Түнде қасқыр шауып, қорадағы қойларды айдап кетіпті. Үй иесі қонаққа:

Сырлыбек қонағын ертіп шығысқа барса, сайдың ішінде қойлары жайылып жүреді. Буаз қойы егіз қоздап, қозыларын емізіп тұр екен. Сырлыбек қуанып:

Қонақ тағы бір күн қонақтайды. Ертесіне үй иесі одан:

Қонақ шиді ала бергенде әлгі қойдан туған егіз қозының бірі шидегі иттің дәретін жалайды. Қонақ қайтадан Сырлыбекке бұрылып:

Ас піскен кезде Сырлыбек қозының басын тартады. Қозының бір құлағы жоқ екен. Қонақ:

Осыдан бастап ел аузында «ырыстың бірі қойдың құлағында» деген түсінік қалыптасыпты. Қонаққа бас тартқанда оның оң құлағын кесіп алып, үйдің бір мүшесіне береді екен. «Құт-берекеміз өзімізде қалсын» деп ырымдапты.

Ыбырайым пайғамбар жалғыз отырып тамақ ішпейтін қонақжай кісі болыпты. Үйіне адам келмесе, далаға шығып, қонақ іздейді екен. Бір күні қызы:

Ыбырайым пайғамбардың тағы бір жақсы әдеті болыпты. Үйге келген қонақты құр қол шығармайды екен. Оған міндетті түрде тарту-таралғы беріп жөнелтіпті. Мәнісін сұрағанға:

Ыбырайымнан бастап «қуыс үйден құр шықпа», «қонақтың сыбағасы» сынды дәстүрлер тұрмысқа енген деседі.

Мұхамбет пайғамбардың кезінде Ойсыл қара есімді түйенің пірі өмір сүріпті. Ол өмір бақи Мұхамбет пайғамбардың жүзін көріп, онымен сұхбаттасуды армандайды екен. Бірақ қарт анасына қарайтын ешкім болмағасын, алысқа ұзап кете алмапты. Ойсыл қараның бұл жайын пайғамбар біледі екен.

Мұхамбет пайғамбар дүниеден өтерінде сахабаларына:

Ойсыл қара пайғамбардың сәлемін естіп, көзіне жас алып тебіренеді. Құрметті жиын-тойға пайғамбардың шапанын киіп барады екен. Кейін Ойсыл қара да дүниеден өтерінде өзінің жақсы көретін адамына шапанын сыйлаған екен деседі. Уақыт өте келе бұл дәстүрге айналып, қазақ сахарасында орнығыпты. Күні бүгінге дейін қазақ халқында құрметті қонағына шапан жабатын дәстүр сақталған. Сопылар арасында бір-бірінің үстіне «хырка» жабу дәстүрі бар. Хырка деп сопылардың үстіне киетін шапанды айтады. Сопылардың дәстүріне сай рухани дәрежесі өскен тақуаға хырка жабатын жоралғы болған. Яғни, жан дүниесі тазарып, мінезі көркем болған адамға ғана берілетін үлкен сый ретінде танылған. Тағы бір аңыз бойынша, Пайғамбардың миғраждан әкелген тоғыз затының бірі шапан екен. Пайғамбар миғражда Тәңірісінің дәргейіне келіп, қонақ болады. Алла тағала құрметті қонағына сый көрсетіп, иығына шапан жауыпты. Басына сәлде ораған екен. Осыдан бастап сыйлы қонаққа шапан жауып, басына сәлде, бөрік немесе тақия кигізу сүндетке айналған екен.

Бір күні Шайқы Бұрқы әулие періштелермен сөйлесіп отырып:

Ел аузында айтылатын тағы бір аңызда майлықты сүлгі орнына пайдаланған адамның қырық жылдық құлшылығы жойылады екен.

Ертеде бір кейуана болыпты. Ол аяғы ауыр әйелдердің босануына жәрдемдеседі екен. Әйелдер «қолы жеңіл» деп, оның алдына жиі келіпті. Бір күні түн ортасында есігін біреу қағады. Кейуана есікті ашса, ешкім жоқ. Кемпір «қағыс естіген шығармын» деп, төсегіне қайтып келіп жатады. Бірақ оқиға дәл осылай екі рет қайталанады. Үшінші ретте есік алдында тұрған ақбоз атты кісіні көреді. Түр-тұрпаты бөлек, өзгеше екен. Жақын маңайдың кісілеріне ұқсамайды.

Үй иелері оған мол сый-сияпат беріп, үйіне әкеліп тастайды. Кемпір таң атқанша көз ілмейді. Ертесіне түндегі шараны тексеру үшін көрші үйге барады. Таныс ыдыс көзіне оттай басылады. Ішінде сүт тұр екен. Ол сүтті сүзіп, сақинасын тауып алады. Сол кезде барып, түндегі бейтаныс кісілердің жын-пері екенін түсінеді. Көршісіне болған жайды баяндап, сүтке жын баласының шомылғанын айтады да, сүтті адам аяғы баспайтын жерге төктіреді. Көрші үйдің келіні бұрыннан салақ еді. Ырым-тыйым талаптарға жеңіл қарайтын. Майлықтары, жаулықтары айлап-апталап жуылмайтын. Кешкі астан соң ыдыс-аяғын жууға ерініп жата салатын. Үйдегі ас-ауқаттың бетін бүркеп жатуға да ерінетін. Сол күні түнде сүттің бетін жаппастан жатып қалыпты. Оның ашық-шашық ыдыстарын жын-жыбырлар жалап кетеді екен. Соның кесірінен үйінің берекесі қашып, байы еселеп мал тапса да, бақуатты өмір сүрмейтін. Осыған байланысты ел ішінде түнге қарай сүт пен суды, ас-ауқатты ашық тастамау, ыдыс-аяқты жуып жату туралы ырым-талаптар көбейген екен45.

Самандун деген жын Сүлеймен пайғамбарға:

Содан бастап жын-перілер астан кейін қалған ұнтақ пен сүйек-саяқты азық етеді екен. Әсіресе, желінген сүйекті түнде үйде қалдыруға болмайды. Өйткені, оны жеуге бір қауым жын-перілер келіп, үйді жайлап алады. Осыған орай халық арасында «Сүйек-саяқты үйде сақтамай, итке таста» деген тыйым шығыпты46.

Бірде Мұса кәлимолда басына қауынның қабығын киіп алған Ібілісті көреді. Мұса:

Содан бастап Мұса: «Қауын мен қарбыз жегенде оның пәлекпен жалғасқан қабығын жемеңдер. Ол – шайтанның ұясы», – деп тыйым етіпті. Жұрт қауын-қарбыз жегенде сабағын екіге не төртке бөліп тастайды екен. Кесілген сабақты «шайтан қабық» деп атапты47.

Ертеден келе жатқан «Көрші ақысы – Тәңір ақысы» деген сөз бар. Бұл сөздің шығу төркіні діни аңыздарда былай баяндалады. Мұхамбет пайғамбар миғражда бір бейбақтың екінші бір кісіге жабысып, соңынан қалмай жүргенін көреді. Ол қайда барса да, «Хақымды бер», – деп, қасынан бір елі ажырамайды.

Пайғамбар бұрынғы байға қараса, мүсәпір күйге түскен екен. Көршісіне қарауға беті шыдамай, қарайып кетіпті. Пайғамбардың алдында жер шұқиды.

Пайғамбар:

Расулдың бұл сөзі дүйім үмбетке таралып, кейінгіге үлгі-өнеге болыпты. «Көршінің ақысы» деген ұғым осы кезден бастап дәстүрге енген екен.

Діни наным бойынша Құдай тағала алдына келген момыннан:

Ертеде Ұлықпан хакімнің бір шаһарда екі үйі болыпты. Бірі хан сарайындай үлкен болса, бірі құрқылтайдың ұясындай шағын, жұпыны екен. Бір күні Ұлықпан үйін сатып, өзге қалаға көшпек болады. Кең сарайлы үйін арзанға, ал лашығын қымбатқа бағалайды. Алушы түсінбей, оның мәнісін сұрайды. Ұлықпан хакім:

Көрші жайлы қазақ арасында да «ұлым жақсы болсын десең, ұлы жақсымен, қызым жақсы болсын десең, қызы жақсымен көрші бол» деген сынды мақалдар бар.

Ертеде парсы жерінде Наушаруан деген әділ патша болыпты. Патша бір күні аңға шығады. Аңда жүріп, киік атып алады. Киік етін асып жемекші болып, қасындағы уәзіріне:

Уәзірі шымшым тұзды ақысын төлеп алып келген екен. Наушаруанның «әділ» атағы халыққа таралып, байдан теңдік көрмегендер соған баратын болған. «Тұз да болса, тегін алма» деген тыйым Наушаруан кезінен басталыпты. Қазақтағы «көршіден ақысыз тұз алсаң, араларың бұзылады» деген ырымның шығу төркіні осында деседі.

Түркістан шаһарында Байбол деген кісі өмір сүреді. Ол кісінің Қыстаубай деген ұлы үйленіп, келін түсіреді. Келіні әдепті, ата-енесінің көңілін баққан ибалы кісі екен. Таңсәріде тұрып екеуінің дәрет суын дайындап, бәйек болып, қызметінде құрақ ұшады екен. Бір күні түнде енесінің төсегін салып жатып, байқамай басып кетеді. Ертеңіне тұла бойы ауырып, дертке ұшырайды. Ештеңеге мазасы болмай, төсек тартып жатып қалады. Оның бұл жағдайын байқаған енесі:

XVІІІ ғасырда Қазақстанның батыс өңірінде Есенгелді атты кісі тұрмыс кешеді. Ол жеті атасынан бері бай, мал-жаны мыңғырған адам болса керек. Нағыз шынжыр балақ, шұбар төс дәулетті адам екен. Болыс болып, ел де билейді. Оның тоқалынан Бекей есімді ұлы болыпты. Бекей орысша сауаты өте жоғары, көзі ашық жігіт екен. Байдың бәйбішеден туған ұлдары Бекейдің ел ішіндегі беделін көре алмай, әкесін ұлына айдап салады. Оған: «Балаңыз атадан қалған дәулетті бей-берекет шашып жүр. Ел-жұртқа абыройсыз қылып бітті», – деп жамандайды. Оларға иланып қалған Есенгелді: