Кеңес заманының тұсында тасқа басылатын кез келген
шығарма міндетті түрде әдеби талқылаудан өтетін үрдіс
болған екен. Цензураның ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс
болған кез болса керек. Қазақстан Жазушылар одағындағы

сондай бір жиын көзі тірі кезінде классик атанған Тайыр
Жароковтың жинағына арналады. Автор мінбеге шығады
да жарық көретін туындыларын түгел оқып береді. Үзіліске
шығар алдында ақын ұзақтау бір шығармасын оқыған

көрінеді. Тыста темекі тартып тұрған Тайыр Жароковтың жа-
нына қарағандылық ақын Қабыкен Мұқышев келеді де:

алмадым. Автор ретінде сол жеріне түсінік беріңізші, – депті
өтініп.
Сонда Тайыр Жароков манадан бері әңгімелесіп тұрған
Мұзафар Әлімбаевқа қарап:

Коммунистік партияны қан түкіртіп, он бес республи-
ка басшыларын ашса – алақанында, жұмса – жұдырығында
ұстаған, дүйім халықты жатқызып-тұрғызған «Ұлы» Ста-
лин о дүниеге аттанып кетеді. Қолдан кісен, аяқтан шыл-

быр түсіп, ауыздан қақпақ кетеді. Елдің тынысы кеңіп, бір
жылымық кезең орнайды. КОКП өзінің кезекті бюросын-
да КСРО-ның жаңа гимнін қабылдау қажет деген мәселе
көтереді. Бүкіл республика басшыларына жеделхат жолдап,

осы мәселе төңірегінде пікір білдірулерін сұрайды. Әр рес-
публика өздерінің өкілдерін жіберіп жатады. Қазақстан Рес-

публикасы сол кездегі өте беделді ақындардың бірі Тайыр
Жароковты жібереді.
Тумысынан аңғал да аңқылдақ ақын Мәскеуге тартады.
Оны Орталық комитеттің жауапты қызметкері күтіп алады.

Жайлы мейманханаға орналастырады. Жуынып-шайынып,
үсті-басын ретке келтірген соң Орталық Комитеттің ғима-
ратына барады. Оны жеке қабылдаған басшылардың бірі:

сұрақты төтесінен қояды.
«Аузы күйген үрлеп ішеді» дегендей, мұндай құқай-
сұқайды көп көрген Тайыр қулыққа басып:

екен? – деп қарсы сұрақ қойыпты. Мұндай құйтырқы сау-
алды күтпеген жауапты қызметкер не дерін білмей, мүдіріп
қалады. Сонда:

Қазақстан Жазушылар одағында Мұзафар Әлімбаевтің
«Қарағанды жырлары» деген жинағы талқыланып жа-
тады. Президиумды көрнекті жазушы Сәбит Мұқанов
басқарып отырса керек. Жазушылар одағы поэзия бөлімінің

меңгерушісі Тайыр Жароков екен. Мұзағаң жинаққа енген
өлеңдерін бірінен соң бірін оқып тұрады. Ақынның бір сөзіне
түсінбей қалған Тайыр Жароков:

Сонда әзілге келгенде алдына жан салмайтын Тайыр
ағамыз:

Мұзафар Әлімбаевтың «Балдырған» журналында Бас ре-
дактор болып қызмет істеп жүрген кезі болса керек. Ол кезде
аты да, атағы да дүркіреп шығып тұрған болатын. Бір күні
әлдебір шаруалармен Қазақстан Жазушылар одағына бас

сұғады. Алдынан арқырап-жарқырап арқалы ақын Мұқағали
Мақатаев шығады. Ақынға ақын жолыққан соң не туушы еді?
Әрине, бір шумақ өлең туады. Сондай өлеңнің бірін Мұқаң
оқып кеп жібереді.

О, Мұзаға, өлтірмесең он сом бер,
Жан-жағымнан шаншып жатыр семсерлер.
Сол он сомды бересің ғой түбінде,
Өліп қалып, көмсеңдер.

Мұқағалидың табан астында шығарған мына өлеңіне риза
болған Мұзағаң:

Ұлыстың ұлы күні – Наурыз мейрамын кеңінен той-
лау енді-енді үрдіске айналып келе жатқан кез болса керек.
Алматы қаласының бір алаңында ұлан-асыр той болып,
ұлттық өнерлер паш етіліп, кітап жәрмеңкесі өтіп жатады.

Сол жәрмеңкеге бір топ қаламгерлер шақырылады. Оларға
ұзыннан ұзақ үстелдер қойып беріп, оқырмандарға сол жерде
қолтаңба беруге жағдай жасайды. Қаламгерлердің арасында
Мұзафар Әлімбаев та бар екен. Қолтаңба беруден бір сәт бо-

сап қалып, айналасына қарап тұрса, дөңгелек жүзді жігіттің
кімнен қолтаңба аларын білмей жүргенін байқап қалады. Бір
жағы үлкен қаламгер ағаларынан именетін сықылды.

қолтаңба жазып береді:
Ұсындым кітап Қабайға,
Бізді де оқып, абайла!
Көңілімізді бермейміз,

Өзге түгіл, Абайға.
Есімінің өлеңге енгеніне мәз болған Қабай, Мұзағаңа
қайта-қайта алғысын жаудырып, танауын көтеріп, кете ба-
рыпты.

Бірде қазақтың бір топ қаламгерлері «Жазушы»
баспасының ғимаратына көлік жалдап келеді. Олардың
ішіндегі жасы үлкені – Мұзафар Әлімбаев екен. Інілеріне
ағалық қамқорлығын көрсетіп, жол шығынын өзі төлейді.

әзілдеп.
Сонда Мұзағаң:

Бір күні Мұзафар Әлімбаев кітап дүкенін аралап
жүріп, қазақтың белгілі сыншысы, тележурналист Сағат
Әшімбаевпен жолығып қалады. Амандық-саулықтан соң
екеуі қосыла кітап қарап жүреді. Бір кезде Сағат оқыстан:

қараңызшы, қандай әдемі?! – деп қатты таңырқапты. –
Осылардың-ақ жолы болғыш.
Сонда Мұзағаң оған аса мән берместен:

Қазақ қонаққа барып, қонақ күтіп, әбден үйренген халық
қой. Баяғыда ата-бабаларымыз кез келген үйге келіп, «Әй,
кім бар-ау? Құдайы қонақпыз» деп ас-суын ішіп кете бер-
ген. Сол әдетке басып, бірде Мұзағаң отбасымен бірге ет

жақын ағайындарының үйіне еш ескертусіз қонаққа барады.
Қонақ күтпеген үйдің қамсыз отыратыны даусыз. Тез арада
дастарқан жайыла қоймайды. Жол жүріп келген қонақтардың
қарны аша бастайды. Үй иесі Мұзағаңа аға болып келеді екен.

Соны пайдаланған Мұзағаң ағасы мен жеңгесіне еркелеп:
Ақынжановтардың асы піскенше,
Алатаудың тасы піседі, – деп шабыттана нақылдатады.
Кейін Мұзағаң әлгі табан астында шығарған нақылын

өңдеп-жөндеп, халық мақалы ретінде «666 мақал-мәтел»
атты жинаққа:
Сараңның асы піскенше,
Таудың тасы піседі, – деп енгізіп жіберіпті.

Негізі, қазір «Халық мақал-мәтелі» деп айтылып жүрген
сөздердің біразы осы – Мұзағаңдікі. Бұл да бір Мұзағаңның
жомарттығын білдіретін қасиет болса керек.

Біздің қоғам «Шаш ал десе, бас алатын» шолақ белсенділер
мен ұрдажық әпербақандардан ешқашан құтылған емес.

Олар ілгеріде де болған, өкінішке қарай әлі де бар. Сондай
бір әңгімені кезінде белгілі жазушы, Ұлы Отан соғысының
ардагері, марқұм Мұқан Иманжанов «Пионер» журналын-
да бірге қызмет істеген Мұзафар Әлімбаевқа айтып берген

екен.
Мұқан Иманжановтың университетте оқып жүрген кезі
болса керек. Сол оқу ордасында Рәзия деген қызбен таны-
сып, оны ұнатып қалады. Қалыңдығын көзінен таса қылмай,

жиі кездесіп, жолығысып жүреді. Бір күні кинодан шығып,
болашақ жарын жатақханаға дейін шығарып салады. Күндегі
әдеті бойынша трамвайға отырып, үйіне қайтады. Орындыққа
жайғасқаны сол екен, кондуктор жетіп келіп:

да болады, – деп төсқалтасынан орден кітапшасын алып
көрсетеді.

Мұқаң кондуктордың орден мен медальдің ара жігін ажы-
рата алмай тұрғанын байқап:

қарағанда төмен. Міне, ережесін оқыңыз, – дейді кітапшаны
ұсынып.
Өзі білмей, я білгеннің тілін алмай, әлгі әпербақан кон-
дуктор келесі аялдамада ысқырығын ысқырып, милиция

алмай отыр. Медалі болса, бір жөн екен, – деп шағынады.
«Жылағанға өкірген кезігіптінің» керін келтіріп, милици-
онер:

қайтейік?! Қане, дереу билет алыңыз! – деп ақияды.
Ылғи көрсоқырларға тап болған Мұқаң ашуға мініп:

түседі. – Ең болмаса, мына орден кітапшасындағы ережені
оқысаңдаршы.

рамын, – деп дікеңдейді сержант.
Мұндай надандармен тіл табыса алмайтындығын сезген
Мұқаң еріксіз бөлімшеге аяңдайды.
Аудандық милиция бөлімшесіне кіре бере, сержант кіші

салып, айдап келмедің бе?! Ордені болса, қайтеміз?! Бәріміз
қырыламыз ба?! Медалі болса, жөн екен. Қазір айып
төлетеміз.
Бағанадан бері сабыр сақтап, өзін әзер ұстап тұрған

қаламгер шалт бұрылып, «Аудандық милиция бөлімінің
бастығы» деген жазуы бар есікке кіріп барады. Болған жайды
милиция бастығына баяндап береді. Өзінің орден кітапшасын
көрсетеді.

ты болсын. Оны да кешірдім. Ал офицеріңіздің қарапайым
нәрсені білмейтіні қалай?

тұрсыз. Соның өзіне осынша ашуланасыз. Мен бұл надан-
дармен ширек ғасыр бойы бірге қызмет істеп келемін. Шар-
шатты бұлар мені. Онысымен қоймай, ел-жұртқа масқара
қып бітті, – деп үстел жанындағы түймені басып, кезекші

надандығың үшін кешірім сұра! Бұл – бір. Екіншіден, жазу-
шыны үйіне дейін апарып саласың. Бұйрық түсінікті ме? Тез
арада орында! – деп сөзін шорт кеседі.

Мұқаңның әңгімесін тыңдап, шек-сілесі қата күлген
Мұзағаң:
Дүниенің қорлығы –
Дүмшелердің зорлығы, – депті.

Сөйтіп, сауатты басшының арқасында Мұқаңның жаны
қалған екен.

Елге еңбегі сіңген ер-азаматтың еленбей қалмасы анық.
Оны басқа халық білмесе де, қазақ білудей-ақ біледі. Кө-
ңіл хошы келсе, ондай атпал азаматтарын жер-көкке сыйғыз-
байды. Тек жынына тиіп, ашуын келтірмеңіз. Әйтпесе, жеті

қат жер астынан бір-ақ шығасыз. Ал қазіргі әңгіме бұл тура-
лы емес.
Кезінде «Лениншіл жас» газетінде Петр Яковлевич Редь-
ко деген фотожурналист жұмыс істепті. Ол тырнақалды

суреттерін сол кездегі «Пионер» журналына жариялап,
бүкіл қазақ басылымдарына араласып, көп еңбек сіңіреді.
Қазақтың балалар ақыны Мұзафар Әлімбаевпен де тығыз
шығармашылық байланыста болып, ұлан-байтақ Қазақстан-

ның түкпір-түкпірін шарлапты.
Сол әйгілі фотожурналист Петр Яковлевичтің арғы ата-
сы Курскі даласынан ХІХ ғасырда Алматыға қоныс аударған
екен. Өзі сол өңірге аты шыққан бағбан болса керек. Туған

топырағында өсетін алма көшеттерін семдірмей, осында
алып келіп, Алатаудың етегіне отырғызыпты. Содан әйгілі
«Алматы апорты» атты тұқым пайда болыпты. Бұл әулеттің
тағы бір іштартар тұсы – олардың бәрі де қазақ тілін өте

жақсы білген. Сондықтан да Петрді қазақ журналистері ба-
уырына тартып, оны қатты сыйлаған, құрметтеген.
Бірде Петр Редько ер жасы – елуге толады. Оның мерейлі
мерейтойын бүкіл қазақ редакциялары дүркіретіп атап өтеді.

Астына ат мінгізіп, үстіне шапан жабады. Қазақ журналистері
бірінен соң бірі сөз алып, ыстық ықыластары мен жылы
лебіздерін білдіреді. Әр редакция шама-шарқынша сый-
сыяпат көрсетіп, тарту-таралғылар жасайды. Мұндай қазақы

құрметті күтпеген Петр Яковлевич еңкілдеп-солқылдап жы-
лап жібереді. Бұл – қорлықтың емес, шын жүректен қуанған,
тебіренгеннен кейін шыққан көз жасы еді. Сонда Мұзаға:

қысылмай жылайды. Құдай қиянаттан, қайғы-қасіреттен
жылағаннан сақтасын, – деп бауырының арқасынан қағыпты.

Бір жас композитор өзінің әндерін атақты әншілерге
ұсынып, солардың үлкен сахнадан орындауын жалынып-жал-
барынып жүріп сұрайды екен. Бір күні сол сазгер Мұзафар
Әлімбаевқа келіп:

Ермек Серкебаевтың өзі орындайтын болды, – деп ісіп-кеуіп
мақтаныпты.
Оның дарынсыз композитор екенін жақсы білетін Мұзағаң:

Ілгеріде бүкіл қазақ басылымдары жылда жақсы
туындыларға бәйге жариялап, олардың авторларын қомақты
жүлдемен марапаттап отыратын үрдіс болыпты. Сондай
бәйгенің бірін «Балдырған» журналы да ұйымдастырып,

нал қызметкерінің бірі қатысқан көрінеді. Сол жүлдеге
дәмеленген әлгі:

бар. Менің алатын жөнім бар еді, – деп ренішін білдіріпті.
Сонда басылымның Бас редакторы Мұзафар Әлімбаев сәл
үнсіз отырып:
Жүк көтеріскенде

Әуелі өзіңнен баста.
Жүлде бөліскенде
Өзіңді сызып таста! – депті.

өзіміз бөлісіп алсақ, елден ұят болмай ма?! Сен одан да басқа
басылымдардың бәйгесіне атыңды қосып, жүлдеңді жеңіп ал!

Бірде Мұзафар Әлімбаевтың шаруасы болып, бір үлкен
министрге телефон соғады. Алдын ала кешірім сұрап,
өзінің бұйымтайын айтады.Әлгі министр сөзге келмей,
Мұзағаңның тірлігін бітіріп беруге уәде береді. Арада бір

жұмадай уақыт өтіп кетеді. Біткен іс жоқ. Бір күні ақын мен
министр кездейсоқта жолығысып қалады. Уәдесін орындай
алмай жүрген министр салған жерден:

жүрегімде, – деп аңқылдай ақталыпты.
Сонда Мұзағаң күле қарап:

Қазақ қонақсыз болған ба?! Қонақты құт санайтын олар
бала­­-шағасының аузынан жырып, құрт-майын сандықта

сақтайды. Егер үйіне біраз уақыт қонақ келмей қалса, аяу-
лы затын жоғалтқандай елеңдеп, елегзитіні де рас. Алма-
ты облысының бір ауданында сондай қонақжай шаңырақ
құрметті қонақтарын күтіп жатады. Олардың арасында ар-

найы шақырып, келтіре алмайтын халық жазушысы Мұзафар
Әлімбаев та бар екен. Үй иесі шабылып-ақ қалады. Ас
желініп, бас мүжіліп, дастарқан жиналған соң, епті жігіттер
қаламгердің көңілін ауламақ болып, әрі уақытты көңілді

өткізудің тәсілі ретінде Мұзағаңды «преферанс» ойнауға
шақырады. Қадірлі мейманның қазақтың классик жазушыла-
ры – Ғабит Мүсірепов пен Ғабиден Мұстафиндермен карта
ойнап, үйренген, ысылған, біраз тәжірбие жинақтағаны бар.

Сондықтан жігіттердің өтінішін бірден қолдап, екі қолын
ысады. Ойын басталысымен Мұзағаңның қолы жүреді. Біраз
ойыншыларды ойсырата жеңеді. Солардың ішінде Шымбер-
ген деген мектептің директоры бар екен. Сол Мұзағаңның

ұтысын толық өтей алмай, жартысын ғана береді. Сонда
Мұзағаң:

ретінде бір шумақ өлең арнасам қайтеді? – дейді әзілдеп.
Әйтеуір, қарызынан құтылатынына қуанған Шымберген:

Шымбергеннің құрдастары ақынды қаумалап.
Сонда Мұзағаң:

Қонақ едік бір келген.
Екі тиыннан келісіп,
Бір тиыннан құн берген...
Бұл сұмдықты кім көрген! – депті.

Жұрт ду күліп, ақынның айтқыштығына риза болып тара-
сыпты. Бұл тек Шымберген емес, басқа карта сызушылардың
да құлағына алтын сырға болса керек.

сүйіндірсе, енді біреулерінің кесір мінездері күйіндіреді, –
депті ағынан жарылып.
Әңгіме әріптестері жайлы болған соң, олардың айыбын
жуып-шайғысы келген Мұзағаң:

көрсеткен жерінде бұзықтықтың сызын қалдыратындар да
бар. Олардың жақсысын асырып, жаманын жасыра біл, –
депті.
Қазақ сөзге тоқтаған халық қой. Аудан басшысы

Қазақтың көрнекті ақын-жазушыларының бірі Мұзафар
Әлімбаев соғыстан оралған соң, «Пионер» журналы поэзия
бөлімінің меңгерушісі болып қызмет істеп жүреді. Қазақстан
Жазушылар одағында өтіп тұратын жиындарға жиі қатысып,

әдеби процеске етене араласуды мақсат тұтады. Жас ақын
ретінде аға қаламгерлердің көзіне түсіп, ерекше белсенділік
танытады. Сөйтіп жүргенде, Қазақстан Жазушылар одағы
Пушкиннің таңдамалы өлеңдер жинағын шығаруды қолға

алады. Кітаптың жауапты редаторы болып сол кезде Одақты
басқарып отырған Ғабит Мүсіреповтің өзі бекітіледі. Жас
ақындар – Мұзафар Әлімбаев пен Бүркіт Ысқақов екеуі ау-
дармаларын Ғабекеңе оқытып алуға бата алмай жүреді. Бір

налында істеп келесің. Маған қарағанда тәжірибең де мол.
Ғабеңе телефон соғып, қай күні қабылдайтынын білші, –
дейді.
Тумысынан ұяң, момын Бүркіт көзі алақандай болып, ыр-

батылым жетпейді. Не де болса, өзіңіз... – деп азар да безер
болады.
Мұзағаң бірнеше рет өтініп, айтқанына көндіре алмаған
соң, жас офицер екені есіне түсіп, тулаған жүрегін басып,

лады. Содан бастап Мұзағаң классик жазушымен жақын ара-
ласа бастайды.

Ғабит Мүсіреповтің асыл жары Құсни көрікті, сыпайы,
артық ауыз сөзі жоқ, көргенді кісі болған екен. Милаты та-
тар болғанымен, қазақтың тілін, салт-дәстүрін жақсы білген.
Мұзағаң Құсни жеңгеміздің қолынан жиі дәм татып, Ғабеңмен

преферанс сызып, жақсы араласып жүреді. Ажалдың айтып
келмесі анық. Құсни жеңгеміз о дүниелік болады. Ауруха-
нада жатқан Мұзағаң Ғабеңе дер кезінде көңіл айта алмай-
ды. Сауығып шыққаннан кейін де жұмысбасты болып, көңіл

айтудың реті келе қоймайды. Арада біраз ай өтіп кетеді. Ғабең
екінші рет үйленеді. Жақсы көретін Құсни жеңгесінің жылы
өтпей жатып, Ғабеңнің Жас иіс алғанына Мұзағаң іштей нара-
зы болады. Қалай болғанда да Ғабеңе «құтты болсын» айтуы

керек. Оның да реті келмей, күндер өте береді. Тіпті Ғабеңмен
кездескен сайын, көрмеген болып өте шығады. Ол кісі де
психолог адам ғой. «Екінші әйел алғаныма ренжіп жүрсің-
ау» деп ол да көрсе де көрмеген болады. Бір күні Ғабеңнің

хатшысы Мұзағаңа телефон соғып, ол кісінің шақырып
жатқанын айтады. Балалар әдебиеті жөнінде әңгімелеспек
ойы бар көрінеді. Көңіл айтудың да, «құтты болсын» деудің
де жөні келген сықылды. Мұзағаң сол күні қатты ойланады.

Кім-кімге де бір қайғы мен бір қуанышты ортақ бөлісу оңай
шаруа емес. Бәйбішесімен де ақылдасады. Айтар сөзінің 20
нұсқасын жазып та қояды. «Мына сөзің жасық. Есте қалатын
есті сөз жаз» дейді бәйбішесі. Содан не керек, бір тоқтамға

келе алмай, түнімен көз ілмей шығады. Ертесіне «Құдай ау-
зыма не сөз салар екен?» деп Ғабеңнің кабинетіне кіріп бара-
ды. Сөйтсе, Ғабең мен Жұбан Молдағалиев әңгімелесіп отыр
екен. Мұзағаң екі қолын ұсынып:

келген құс қуанышыңыз құтты болсын! – дейді. Ғабең
ризашылығын білдіріп, жылы жымиып:

Қазақтың дарынды халық екендігіне дау жоқ. Ұлтымыздың
туын желбіретіп, атын аспандатып жүрген ондай атпал азамат-
тар қай салада болмасын молынан саналады. Бірақ олардың
қадіріне көзі тірісінде жете алмайтынымыз шымбайға батса

да шындық. Тиісті атақ-дәрежелерін алып, үлкен құрметке
бөленуі үшін олардың өлгенін күтетін тәріздіміз. Әйтпесе,

дәл бүгін кеудесіне «Халық қаһарманын» тағып, есімін ал-
тын әріптермен жазатын тұлғалар жүр арамызда. Солардың
бірі – біртуар дарын, ақиық ақын Олжас Сүлейменов.
Сол Олжекеңнің атақты «АзиЯ» атты шығармасы жарық

көрген кезде «қырағы» партия басшылары ұлардай шулап,
кірпідей жиырылады. Оған «Ұлтшыл» деген айып тағып,
мойнына қоңырау байлап, күмәнмен қарайды. Ол аз деген-
дей, қазақ ішінен де шолақ белсенділер шығып, партия бір

тас лақтырған жаққа олар екі тас бағыттайды. Олжасты
отырса – опақ, тұрса – сопақ етеді. Жығылғанды жүндеп,
сүрінгенді сабап, жылағанды еңіретіп бір жасап қалады.
Қойшы, әйтеуір не керек, сау адамды жынды, жындыны әрі-

сәрі қылып, қолдан келген қастандықтарын жасап бағады.
Бірақ Олжекең сонда да сынбайды. Қайта қайраттана түседі.
Қолында билігі, аузында бұйрығы бар бірде-бір шенеунікке
арыз айтып, араша сұрамайды.

Анадан арда туған азамат-ақынның өрлігі мен ерлігіне бар-
ша жанашырлары тәнті болады. Тілектестіктерін білдіреді.
Сондай ниеттес ағаларының бірі Мұзафар Әлімбаев:

Алматы облысына қарасты Қарақастек елді мекенінде
белгілі журналист-жазушы Сейдахмет Бердіқұловтың 60
жылдық мерейтойы болады. Ол мерейлі мерекеге қолына
қалам ұстаған бүкіл қазақ қаламгерлері түгел қатысады. Той

болған соң, ұлттық өнерсіз бола ма?! Бәйге шабылып, айтыс
өткізіледі. Сондай шаралардың бірінде қабырғалы жазушы
Балғабек Қыдырбекұлы ақын Мұзафар Әлімбаевқа:

сенесіз бе? – дейді әзілдей сөйлеп. – Мен өзі – коммунистпін,
содан да атеистпін...

Ол кезде коммунистік партияның ақ жағасын әлі кір
шала қоймаған еді. Дінді әспеттеп сөйлеу – үлкен күнә.
Құдайдың пайғамбарынан гөрі, партия қолдан жасаған кук-
ла «пайғамбардың» рөлі зор, мерейі үстем болатын. Елдің

бүкіл әкім-қаралары бұтқа табынғандай, соның мүсініне
сыйынады. Олардың құбыласы – Қызыл алаң. Құраны – «Ка-
питал», одан қала берсе – Ленин томдары. Сондай заманға
қарамастан, Мұзағаң сықақшы досына әзілдей сөйлеп:

Мәскеу қаласында қазақ халқының ұлы ойшыл ақыны
Абайдың 125 жылдық мерейтойы өтіп жатады. Ұлы жиынға
Одақ көлеміндегі бүкіл ұлттар мен ұлыстардың ақын-
жазушылары қатысып, өлең-жырларын арнайды. Қазақ-

стан жағынан барған белгілі ақындар Мұзафар Әлімбаев
пен Тұманбай Молдағалиевті балқар ақыны Қайсын Құлиев
мейрамханаға шақырады. Мұзағаң жұмыс басты болып,
шақырылған уақыттан сәл кешігіп келеді.

Дастарқан басында Қайсын Құлиев Мұзағаңды қалмақтың
ақын-жазушыларымен таныстырады. Олардың ішінде Дәуіт
Күгілтинов деген де белгілі ақыны бар екен. Ол кеудесіне нан
пісіріп, ісіп-кеуіп жүретін адам болса керек. Сол мінезіне ба-

қонақтарға көз жүгіртіп өтіпті. Олар сөз төркініне түсін-
бей, Мұзағаңның аузын бағып, отырып қалады. Сөзін әдейі
үзіп сөйлеп отырған айтқыш ақын әңгімесін әрі қарай
жалғапты.

бір-бірімен айқасып, алысып өтті. Бітіспес жау болды. Әрине,
оған екеуміз де кінәлі емеспіз. Ал мен сені қалмақтың белгілі
ақындарының бірі ретінде жақсы танимын. Өлеңдеріңді
оқығанмын. Тіпті жатқа білемін.

Отан – ана ғана емес,
Ол – туған қызы да! – деп тек қалмақ ақыны Дәуіт
Күгілтинов айтқан. Мен сол өлең үшін сенің қолыңды алып,
арқаңнан қағуға бармын, – деп Мұзағаң Дәуітті бауырына

басыпты.
Қару майданында – бір, сөз майданында – екі жеңілген
қалмақ ақыны Мұзағаңның айтқыштығы мен ділмарлығына
тәнті болып, қос қолын соза ұмтылыпты.

керіп.
Мұзағаң естімеген, елемеген болып отыра береді. Мұны
намыс көрмеген арсыз әдебиетші әлгі сөзін тағы да қай-
талап:

бірі – антологияға алғысөз жазып жатырмын. Таяуда аяқтап
қаламын, – дейді ісіп-кеуіп. Сонда ашуға булығып, өзін әзер
ұстап отырған Мұзағаң:

1959 жылдың күз айында Теміртау қаласының жастары
әлеуметтік жағдайдың төмендеп кеткендігіне наразылық біл-
діріп, ереуілге шығады. Сол кездегі Қазақстан Компартиясы
Орталық Комитетінің 1-хатшысы Беляев Мәскеуде жүрсе ке-

рек. Ішкі істер министрі Шырақбек Қабылбаев республика
басшысымен ақылдаспақ болып, дереу Мәскеуге қоңырау
соғады. Теміртауда болып жатқан оқиғаны түгел баян етеді.
Мәселенің

ақ-қарасын
ажыратпай
жатып,
Беляев

орындау – заң. Министр бірінші басшының ауызша бұйрығын
бұлжытпай орындайды. Бірақ іс насырға шапқанда Беляев
өз сөзінен танып, айнып шыға келеді. Бар айып пен кінәні
Ішкі істер министрі Шырақбек Қабылбаевқа аударады. Ол

байғұс істі болып, сотталып кете жаздайды. Оның аңқаулы-
ғы сол – бірінші басшының ауызша бұйрығын диктофон-
ға жазып алмаған. Сол кезде қазақтың көрнекті жазушы-
сы Сәбит Мұқанов Қазақ КСР Жоғарғы кеңесі президиу-

мының мүшесі екен. Сол кісі Шырақбек Қабылбаев-
ты қызғыштай қорып, басына төнген қауіптен құтқарып
алады. Бұл әңгімені Сәбең Солтүстік Қазақстанға сапар
шегіп бара жатқанда Мұзафар Әлімбаевқа айтып береді.

Ер азамат үйден гөрі, түзде жүреді емес пе?! Оған отба-
сы мен туған-туыстарынан әріптестері, жора-жолдастары
жақын болып тұрады. Егер ол азамат қазақ болса, онда бұл
сөзімізге тіпті де күмәніңіз болмасын.

Сондай жігіттердің бірі қызметтес жора-жолдаста-
рын үйіне қонаққа шақырады. Олардың ішінде халық жа-
зушысы Мұзафар Әлімбаев та бар екен. Қонақтардың
барлығы шақырылған уақытта келіп үлгереді. Тек бір жігіт

қана кешігеді. «Қазір келіп қалармен» қонақтарды үй иесі
дастарқанға шақырмайды. Екі сағатқа жуық уақыт өтеді.
Бірақ ешкім төбе көрсете қоймайды. Қонақтардың мазасы
қашып, төзімі таусылады. Екеуара күңкіл әңгімелерге көшеді.

Осындай күңкіл сөздер көбейе түскен шақта, манадан бері
сабыр сақтап отырған Мұзағаң:

Бірде Алтай өлкесінде қазақ әдебиеті мен өнерінің
онкүндігі болады. Қазақ қаламгерлерін белгілі жазушы
Хамза Есенжанов бастап барады. Олар қонағын қазақтар
сияқты асты-үстіне түсіп күтпейді. Сондықтан қонақтар ас-

суын өздері айыруы керек. Бір күні түскі ас ішпек болып
қаламгерлер мейрамханаға бас сұғады. Көшбасшы болып
жүрген Хамаң Мұзағаңа қарап:

Оның үстіне, тілді де жақсы білесің. Сондықтан бүгінгі
дастарқанның мәзіріне өзің тапсырыс бер, – дейді.
Қазақтың ет жемей, қарны тоймасы анық. Мұзағаң да ылғи
еттен жасалған бифштекс, гуляш, котлет сияқты тағамдарға

тапсырыс береді. Соны байқап отырған ақпа ақындардың
бірі Ғафу Қайырбеков Мұзағаңа қарап:
Жазасыз да екі-үш текст,
Жейтініңіз бифштекс, – деген екен Мұзағаңның әнге

1983 жылы Мұзафар Әлімбаевтің 60 жылдық мерей-
тойы ақынның туған жері – Маралдыда кеңінен аталып
өтіледі. Салтанатты жиынды қазақтың алып ақыны Сырбай
Мәуленов жүргізеді. Қазақта арнау өлең жазуда Тұманбай

Молдағалиевтен асып түсетін ақын жоқ. Сол Тұмағаң мерей-
той иесіне жүрекжарды тілегін айтып, арнау өлеңін оқиды.
Ресми жиналыс біткен соң, әзілі жарасқан Тұмағаң:

кемпірден күні бойы көзін алмады. Соған қарағанда қыз
күнінде қызыққан болса керек, – депті қуақылана.
Сонда ауыздыға сөз бермейтін Мұзағаң:

Бір поэма жазса, сол шатпағын екі, тіпті одан да көп
бәйгелерге ұсынатын ақынсымақтар болады. Ондайларға
жанашырлықпен сын айтсаң, оныңды дұрыс түсінбей,
жұртқа «Мені көре алмайды» деп соғады. Сондай

жазғышсымақтардың бірі «Жалын» баспасы жариялаған
жабық бәйгеге әлгі туындысын ұсынады. Онымен қоймай,
әділқазылар алқасының мүшесі, ақын Мұзафар Әлімбаевқа
телефон соғып:

айтасыз? – деп шалқаяды.
Бейтаныс автордың бұл қисынсыз қылығы Мұзағаңның
ашу-ызасын шақырады. Қашанда қара қылды қақ жарып
сөйлейтін әдетіне басып:

дай:
Қанаты жоқ жебедей,
Қалпағы жоқ шегедей, – депті.
Тұтқаның арғы жағындағы ақынның үні шықпай, семіп

Қазақтың ақпа да төкпе ақиық ақындардың бірі
Ғафу Қайырбеков әзіл-қалжың айтуға келгенде, алдына
қара салмаған көрінеді. Ол қаймақтатып, төпелеп, төгіп
сөйлегенде, қара сөзінің өзі өлеңге бергісіз болғанға ұқсайды.

1961 жылы қазақ қаламгерлері іссапармен Түркіменстанға
барады. Сапарды көрнекті жазушы Сәбит Мұқанов бастап
барса керек. Жаз айының бел ортасы. Күн ыстық. Айналаның
бәрі сусыған құм. Автобуста келе жатқан жазушылар әбден

шөлдеп, жан шақырар, шөл басар баспана іздейді. Алыстан
төмпешікке ұқсаған бір үй көрінеді. Көлік соның маңына ба-
рып тоқтасымен қаламгерлердің бәрі түсіп, әлгі баспанаға
кіріп кетеді. Орнынан тұра беруге ыңғайланған Мұзағаңды

Сонда Ғафу көңілі толмаған кейіп танытып:
Ұзын-ұзын колидор,
Іші толған помидор, – деген екен өлеңдетіп.

1983 жылы Мұзафар Әлімбаевтың 60 жылдық мерей-
тойы ақынның туған жері – Маралдыда кеңінен аталып
өтіледі. Салтанатты жиынды қазақтың алып ақыны Сырбай
Мәуленов жүргізеді. Қазақта арнау өлең жазуда Тұманбай

Молдағалиевтен асып түсетін ақын жоқ. Сол Тұмағаң мерей-
той иесіне жүрекжарды тілегін айтып, арнау өлеңін оқиды.
Ресми жиналыс біткен соң әзілі жарасқан Тұмағаң:

кемпірден күні бойы көзін алмады. Соған қарағанда қыз
күнінде қызыққан болса керек, – депті қуақылана.
Сонда ауыздыға сөз бермейтін Мұзағаң:

Белгілі сыншы, әдебиетші Баламер Сахариев сөзге ше-
шен, тапқыр, әзілқой адам болған екен. Ол «Балдырған»
журналының редакциясына жиі келіп тұратын болса керек.
Бірде Мұзағаң түскі асқа барып келсе, кабинетінде Баламер

жазылған қағазды ұсына береді. Мұзағаң оқып қараса:
Ауылымның қонғаны КИЗ-де деймін,
Бір өзіңнен басқаны іздемеймін, – деп емеурінмен қарызға
ақша сұрапты. Көктем айының кезі болса керек. Сонда

Мұзағаң қуақылана жымиып:
Бұл күнде қалтамыздың түбі тесік,
Айналып бір соғарсың күзге дейін, – деп әзілмен жауап
беріпті.

Баламер Сахариевтің қозы қарын байлап, семіре бастаған
кезі болса керек. Бірде Мұзағаң оған тиісе сөйлеп:

лып жүріп, қара нанға тоймадым. Қолым аузыма енді жеткен-
де бұл шіркіннің несін тежейін?! Тоқшылықтың зейнеті мен
рақатын әбден көрсін! – деген екен.

Кеңес Одағының кезінде бауырлас республикалардың
ақын-жазушылары жиі бас қосып, әдеби жиындар өткізіп
тұруды үрдіске айналдырыпты. Сондай бір мәжіліске Қазақ-
стан мен Қырғызстанның қаламгерлері қатысыпты. Қыза-

маңдайалды ақын» деп айтпап па еді?!
Сонда Баламер қуақылана күліп:

Қазақстан Орта Азияға кірмейді, – депті.
Сөзден тосылған қырғызстандық ақын не айтарын білмей,
залдан шығып жүре беріпті.

1990 жылдардың басы болса керек. Темекі атаулының
қат кезі. «Ана тілі» газетінің бөлім меңгерушілері бас қосып,
әр тақырыпты бір шалып, әңгіме-дүкен құрып отырады.
Тегін темекімен өкпесін «қақтап» алғысы келген Мақсат

Тәжімұратов аты-жөні бір состав болатын Байбота Серікбай
Қошым-Ноғайға қарап:

қуақыланып. Бір саусағын ішіне бүгіп қалған Байбота мұрны
қышып отырған Мақсатқа темекісін ұсынады. «Өкпеге күтім
керек, ол үшін түтін керек» деген қағиданы ұстанған екеуі
темекілерін құшырлана сорып, үнсіз «кәйіпке» енеді. Поли-

Қазақтың көрнекті сатирик-жазушысы һәм драматургі
Қалтай Мұхамеджанов – жүрген жерін күлкіге көміп жүретін
өте әзілқой әрі жатыпатар айтқыш болған кісі. Саналы
ғұмырында бірнеше құзырлы қызметтердің құлағын ұстап,

беделді басылымдарды басқарды. Сондай белді де беделді
басылымдардың бірі «Ара» журналының Бас редакторы
кезінде жауапты хатшы Көпен Әмірбекті өзіне шақыртады.
Хатшы қыз оның жұмыста жоқ екенін айтады. Қалекең екінші

күні де Көпенді қызмет орнынан таппайды. Бұл жағдай
үшінші күні де қайталанады. Сонда Қалтай Мұхамеджанов
хатшысын шақырып алып:

қабылдасын,– деген екен қол астындағы қызметкерін
мақтамен бауыздағандай етіп.

тағайындалады. Көп уақыт өтпей, әлгі қызметтен дәмелі
болған Көпенге жора-жолдастары жолығып қалып:

бір адам болса, сол сен едің. Қалай, жайлы орынға жайғастың
ба? – деп сұрайды.
Сонда Көпен:

«Ара» журналының Бас редакторы, белгілі сатирик-паро-
дист Көпен Әмірбек шашын қысқартпақ болып шаштаразға
келеді. Жаратылысынан әзілге әзір жүретін Көпекең
әңгімесінің әлқиссасын қалжыңмен бастайды. Шаштаразшы

орыс келіншек те әзілге әзілмен, қалжыңға қалжыңмен жау-
ап қайырып, әңгімелері жарасып қалады. Сөздің реті келген
тұста әлгі келіншек Көпенге:

Сонда аяқтыға жол, ауыздыға сөз бермейтін Көпекең ескі
әдетіне басып:

Белгілі журналист-жазушы Серік Жанәбі-
лов – тумысынан ақкөңіл, адал, қулық-
сұмдығы жоқ, әзілқой әрі айтқыш адам. Бой-
ында Қожанасыр мен Алдаркөсе бабалары-

мыздан жұққан әпенділігі де бар. Ел ішінде:
«Серік былай депті, ана жерде былай істепті»
деген әңгіме көп. Солардың бір парасы мынау.

Серік Жанәбіловтің Жоғары партия мектебінде оқып
жүрген кезі болса керек. Қолы қалт еткенде бұрынғы
«Лениншіл жас», қазіргі «Жас Алаш» газетіне мақала жазып,
белсенді автор ретінде қатысып тұрады. Бірде сондай шаруа-

пай. Он оқу орнын бітірсең де сен адам болмассың, – дейді
әзілі жарасқан қайнысын қағытып.

дайындайтын мектепте оқып жүр. Менімен бұдан былай
шайқап емес, байқап сөйлесіңіз. Әйтпесе, ертең әкім болған
күні қабылдамай қоямын, – дейді Серік те әзілге әзілмен жа-
уап қайырып.

Серік Жанәбілов пен Әшірбек Амангелдиевтің ҚазМУ-
дың журналистика факультетін тәмамдағалы жүрген кездері
болса керек.
Бір күні Серік Әшірбекке келіп, аса маңызды әрі құпия

әңгіме айтқысы келетінін байқатып, «ешкімге айтпа» деп
ескертіп алады да өзінің аудандық газетке редактор болып
бара жатқанын мақтана айтады.

ды айтайын. Сенен басқаның бәрі дұшпан. Менің қабілет-
қарымымды сен білесің ғой. Шыныңды айтшы, менің
қолымнан редактор болу келе ме, келмей ме? – дейді өзінің
қуанышын жасыра алмай.

коррозияға ұшырайды. Мына түріңмен аудандық газетті
қалай басқармақсың? – деп әзілдейді Әшекең.

сүрініп қалған Серік.
Арада бір-екі жыл өтеді. Бір күні кездейсоқ Секең мен
Әшекең жолығысып қалады. Серікте баяғы екпін, қарқын
жоқ.

иіріп жүрсің бе? – дейді Әшекең салған жерден. Сонда әзіл
дегенде алдына жан салмайтын Серік Жанәбілов:

Белгілі айтыскер ақын, халықаралық және
республикалық айтыстардың бірнеше дүркін
лауреаты, мәдениет қайраткері Серік Қалиев
бір қарағанда сабырлы да салмақты көрінге-

німен, реті келгенде әзілдің әрін кіргізіп, қал-
жыңнан қуырдақ жасап жіберетін қабілеті бар.
Оның осындай екі езуіңізді екі құлағыңызға
ілетін әзіл-қалжыңдарын сіздердің назарла-

Жаздың жаймашуақ күнінде Серік Қалиев ізбасар інісін
ертіп алып, Төле би көшесінің бойына көлігін қойып, жолдың
арғы бетіне өтпек болады. Төле би көшесінің бойында трам-
вай жолы бар. Дәл сол екі ортада жүйіткіп келе жатқан трам-

Бірде ақын шәкірті Олжас Құлымбай студенттер айты-
сына қатысатын болып, дайындығын пысықтап алмақ ниет-

те ағасы Серік Қалиевты жұмысына іздеп келіпті. Ол кезде
ақын «Атамұра» корпорациясында қызмет атқаратын кезі.
Кабинетіне кіріп, амандық-саулықтан соң, інісі:

байланысты айтар ойым бар, соны түйіндеп берсеңіз, – десе
керек. Табан астында тауып айтатын ағасы:

Халықаралық, республикалық айтыстардың бас жүлдегері,
ақын Серік Қалиев халық қолқа салған соң, бір жиында
шәкіртімен кішігірім айтыс жасаса керек. Кезегі келгенде
шәкірті:

Халыққа арнау сөзін жолдағасын,
Кешегі Бұқарлардай толғанасың.
Алтайы қызыл түлкі көргендейін,
Ағасы қыран құстай қомданасың, – деп бір қайырыпты.

Ақын домбырасын қағып-қағып жіберіп:
Болар ма әзіл ғажап, күлкі керім,
Қандай өлең құрайды бұл күн ерің?
Мен сені азулы арлан деп жүр едім,

Бішкекте өткен бір айтыста қырғызға ұзатылған қазақтың
қызы Майра Керімқызы мен Серік Қалиев жеребе бой-
ынша айтысуға тура келеді. Өз кезегі келген кезде Майра
Керімқызы:

Қазағым байып бүгін шалқалады,
Алатауға тиіп тұр арқалары.
Қыздың назы деп түсін,айналайын,
Майраға қайтарсаңшы Қарқараны,– депті сол кезде

қазақ-қырғыз ағайындардың арасындағы Қарқара жайлауы-
на байланысты дауды меңзеп.
Сонда Серік Қалиев :
Апатай-ау көңілің жаз болды ма,

Көлінен үйрек ұшып, қаз қонды ма?
Қырғыздың әуенімен айтар деп ем,
Табиғаты үйлеспес саз болды ма?

Жерімді қайтарып бер деген кезде,
Отырған қайын жұртың мәз болды ма?!
Құдаларға енді ештеңе бере алмаймын,
Сізді қиып бергенім аз болды ма ?– деген екен.

ешқандай ой келмей тұр, ой бересіз бе?– депті.
Сонда Серік:

қатысасың?! Қазір ойға қой сұрайтын заман емес пе ?! – деп
өтірік емеурін танытқан екен.

Бірде замандасы, ақын Серік Жәркен екеуі аяқкиім алайық
деп базарға барыпты. Бір аяқкиімді қолына алып қарап тұрса,
сатушы қыз:

ды,– десе,
Серік Қалиев:

Серіктің «Атамұра» баспасында қызмет жасап жүрген
кезі. Бір күні жұмысқа Ақжардағы үйінен автобуспен келіпті.
Түскі ас ішіп отырғанда «Атамұра» корпорациясының
президенті Рақымғали Абрарұлы Серіктен қал-жағдайын

сұрағанда «Ой, қоғамдық көлікпен жүрген бір ғажап екен,
халықпен бірге боласың, халықтың жағдайын білесің, барлық
жаңалықты естисің» депті аңқылдап. Келесі күні Рақымғали
Абрарұлы Серікке телефон шалса, ұялы телефоны өшірулі.

Кабинетіне шақырып алып:«неге телефоныңды өшіріп
тастағансың, кешеден бері таппай жүрмін» десе, Серік: –
Телефоным халқыма керек екен, кеше автобуста қалтамнан
алып қойыпты,–деген екен.

болса, ештеңе етпес. Барып жақсы телефон сатып ал,– деп
қолма-қол ақша беріпті.

«Атамұра» корпорациясының президенті Рақымғали
Абрарұлы саятшылыққа бара жатқанда қасына жазушы
Кәдірбек Сегізбаев пен ғалым, баспаның бас редакторы
Әділхан Пірмановты және ақын Серік Қалиевты ертіп алып-

болған Рақымғали жанындағы ағаларына қарап: «Сіздерге
байладым, біреуіңіз алыңыздар» дейді. Екі ағамыз да
қажылыққа барып келген болатын. Түлкіні ұстап тұрып:«
түз тағысының тағдыры біздің қолымызда тұр ғой, ниет қып

байлағаныңа рақмет, біз осы түлкіні жіберейік» депті қос
ағамыз бір ауыздан. Екі ағамыз түлкіні босатып жібереді.
Есі шыққан түлкі зымырай жөнеледі. Сол кезде бағанадан
салпақтап еріп жүрген екі тазы түлкіні алысқа ұзатпай бас

салып, умаждай жөнеліпті. Екі ағамыз «қап, әттеген-ай» деп
кәдімгідей уайымдап қалыпты.
Сонда ақын Серік Қалиевқа бәрі «кәне, өлеңге қосып,
бірдеңе десеңші» дегенде:

Саятшылық бізге қашан бөтен еді,
Болған жайды баяндап өтем енді.
Рахаңның ағаларға сыйлағаны,
Риза ғып жіберді өте мені.

Қос қажы жіберейік деген кезде,
Қос тазы иттік жасап төтеледі.
Сауабын екі қажы көтереді,
Обалын екі тазы көтереді,– деген екен.

Бірде Серік Қалиев жүзге келген кейуананың тойына
қатысады. Апамыздың келіні:«бағып-қағып, күтімін жасап
отырған менмін, жүзге келді» депті.
Сонда ақын:

Ұрпағы апам салған ізбен еред,
Ортақ болдық бұл тойға біз керемет.
Апамды бағып-қағып, күткен жеңге
Алғысымды айтамын Сізге бөлек.

Келіні жайсыз ене ерте кетед,
Келіні жайлы болса, жүзге келед,– деген екен.

Ақын болған соң қиын екен ғой. Бірде тіс дәрігері болып
қызмет жасайтын ағасына:
Өзіңнен жас емделед, кәрі емделед,
Келгенде жағын басып әрең келед.

Кейбіреу ісім түсім қалмаса да,
Тісім түсіп қалар деп сәлем беред,– деген екен.

Белгілі журналист Құлтөлеу Мұқаштың «Еларна» теле-
арнасы жаңалықтар қызметінің тілшісі болып істеп жүрген
кезі болса керек. Бір күні ол отандық телеарналарда беделді
бағдарламалар жүргізіп жүрген тележурналистке жолығып

көрген жұрт шыбықтай иіліп, қоғадай жапырылатын шығар-
ау. Ылғида беделді хабарларды жүргізесің. Оған аттарын атан
түйе көтере алмайтын танымал атпал азаматтар қатысады, –
дейді таңданысын жасыра алмай.

көрші-қолаң, құда-жекжатым тануы мүмкін. Басқа ешкім та-
нымайды. Жайшылық па?

Сондағылардың бәрі «Сіз Құлтөлеу Мұқаш емессіз бе?» деп
ұлардай шулады. Соған қарағанда перебивкадан (журналис-
тің микрофон ұстап, басын шұлғып тұрған сәті) көрген-ау
шамасы.

Бір күні Асқар Сүлейменов пен Өтежан Нұрғалиев көшеде
жолығысып қалады. Асекеңнің басы ауырыңқырап тұрса ке-
рек. Өтежаннан басын жазып беруін сұрайды. Өтекең ыңғай
таныта қоймайды.

берсең, басыңды жазып берейін. Егер жырлай алмасаң,
басыңды жарамын, – дейді Өтекең әзілге әзілмен жауап
қайырып.

Костюміңді шешіп ап,
Тоқым етсем деп едім.
Қабырғаңды кескілеп,
Отын етсем деп едім.

Төбе шашыңды ойып ап,
Ләңгі етсем деп едім.
Кеңірдегіңді суырып,
Шлангі етсем деп едім.

Өтекең Асекеңнің суырып салма ақындығына риза болып,
басын жазып берген екен.

Өткен ғасырдың 90-жылдарының басы болса керек.
Нарықтың шөміштен қысып тұрған кезі. Халықтың әл-ауқаты
төмен. Зауыт-фабрикалардың бәрі жекешеленіп, жұрттың
бәрі базар жағалап кеткен.

Бір күні «Зерде» журналының бас редакторы Әшірбек
Амангелдиев ойға шомып, төмен қарап, Жібек жолы
көшесінің бойымен келе жатады. Оның алдынан белгілі са-
тирик-жазушы Қажытай Ілиясов шыға келеді.

жатырсың ғой, – дейді Қажекең салған жерден.
Сонда Әшекең:

Тағы да сол Қажытай Ілиясов пен Әшірбек Амангелди-
ев көшеде жолығысып қалады. Іні болғаннан кейін ағаға ізет
көрсетіп Әшекең:

Қажекең бұра сөйлеп. Сөзден тосылып, есе жібере қоятын
Әшекең емес.

болсаңыз, амандаспас едім ғой, – деген екен.
«Сөз тапқанға қолға жоқ» демекші, інісінің тапқырлығына
риза болған Қажекең Әшірбек Амангелдиевтің қолын алып,
арқасынан қағыпты.

Белгілі сатирик-жазушы Толымбек Әлім-
бектің аяқтыға жол, ауыздыға сөз бермейтін
айтқыш екендігін жалпақ жұрттың бәрі біледі.
Оның қысылтаяң кезде сөз тауып, қажет бол-

са, бір-екі шумақ өлең шығарып, кез келген
тығырықтан шығып кететіні де бар. Мына
әңгімелер – сол сөзіміздің дәлелі.

Бір күні Толымбек жақын ағайындарының үйінде құда
күтіп жатады. Тойдың ортасына қарай бір бауыры қызып
қалып:

«Ақтолғайдың» әнімен қайта-қайта әндетіп, сөзге қонақ бер-
мей, ел-жұрттың мазасын алыпты. Атақты әннің жалғыз жо-
лын айтып, аяғын жұтып қоя береді. Бұл бір емес, бірнеше
рет қайталанады.

Әлгі «әнші»:
Шыны-ай кесе, ендеше, шыны-ай кесе-ай, – деп әндете
бастағанда Толымбек:

Өнер адамдары шабыты келсе, шығарма-
шылықпен айналысып, кірпік ілмей жұмыс
істеуге бар. Ондай кезде олар өмірді ұмытады,
өзін ұмытады. Толғағы қысқан әйел секілді дү-

ниеге жаңа туындысы келгенше байыз тап-
пайды. Ал іштен шыққан шұбар жыланы
өмірге сәтті келсе, бітті, онда оны үйде байлап
қойсаң да ұстап отыра алмайсың. Бұл – бар-

ша өнер адамдарына тән қасиет. Олар күнді
түнге, түнді күнге жалғап жуып, қуып кету-
ге бар. Осы қасиет есімі дүйім халық, мұқым
елге белгілі суретші һәм мүсінші Тілеуберді

Бинашевті де айналып кете қоймапты. Бұл
сөзімізге төмендегі әңгіме дәлел бола алады.

Қазақстанның Халық жазушысы, Мемлекеттік сыйлықтың
иегері Тұманбай Молдағалиевтің аяулы қызы Құралай – ма-
тематика ғылымдарының докторы, профессор, академик
Асқар Жұмаділдаевтың асыл да адал жары болғаны мәлім.

Өмір бар жерде өлім де бар. Арсыз ажалдың құрығынан кім
құтылған?! Асекеңнің зайыбы – Құралайдың дәм-тұзы таусы-
лып, дүниеден озады. Бұл ауыр қаза кім-кімге де оңай тимесі
анық. Тұмағаң қызына арнап бірнеше азалы жыр жазады.

«Өлі разы болмай, тірі байымайды» деген сөз бар қазақта.
Сол айтқандай, Асекең өмірлік серігі болған асыл жарына
құлпытас қоймақ болып, жанына бажасы, белгілі әнші-сазгер

Ержан Белғозиевті ертіп, Тілеуберді Бинашевке келеді. Екеуі
мән-жайды айтып, құлпытасқа тапсырыс береді. Мүсінші
көп ойланып, толғанады. Сөйтіп, іске кіріседі. Алдымен
құлпытасқа сабағы сынған қызғалдақты бейнелейді. Оның

ішіне Құралайдың суретін салады. Бұл – қызғалдақ – жердің
гүлі, Құралай – елдің гүлі деген мағына береді.
Уағдаласқан күні қос бажа – Асқар Жұмаділдаев пен Ер-
жан Белғозиев келіп көреді. Олардың көңілінен шығады.

Ризашылықтарын білдіреді. Туындысын сәтті орындаған
мүсінші екі есе қуанады. Тиісті қаламақысын алған ол, көңілі
жарасқан дос-жарандарын шақырып, қомақты қаржыны
қалтасына басып, «Қапшағай қайдасың?» деп тартып кетеді.

Серіліктің соңы болушы ме еді?! Жора-жолдастар бір күн
емес, үш күн той тойлайды. Арқа-жарқа боп бір жасап қалады.
Бұл күндері Тілекең үшін екі қойың бір сом боп тұрған кез
еді. Бірақ Тілеубердінің ғана үш күн бойы ішкені – ірің,

жегені – желім боп жүреді. Өйткені оған алғашқы күні-ақ
жеңгей хабарласып, Тұмағаңның іздеп жатқанын айтады. Со-
дан бастап мүсіншіден маза кетеді. «Ескерткіш Тұмағаңның
көңілінен шықпаған ғой» деген ой келеді. Үшінші күні

хабарласқанында «ол өзі үйінде қонатын адам ба?» депті
Тұмағаң. Осы сөз Тілекеңе қамшымен тартып жібергендей
әсер етеді. Бұл туралы үш күннен бері кіндігі жабысқан
егіздей боп жүрген достарына тіс жармайды. Төртінші күні

үйіне барып, жуынып-шайынып, ғұсыл алып, намаз уақытын
күткен дәруіштей Тұмағаңның қоңырауын тосады. Ақын
мүсіншіні зарықтырып барып телефон соғады.

мын. Сен өзі үйде қонатын адамсың ба? – деп аз-кем кідіреді.
Тілеубердіде өң-сөл жоқ. «Өлген жерім осы шығар» деп
тұтқаны әзер ұстап тыңдап тұрады.

өлеңдерден де асып түсті. Қызымды қайта тірілтіп, оған
мәңгі өмір сыйлапсың. Рақмет саған, інім! Осы еңбегіңе
ризашылығымды білдірейін деп едім, – дейді.

«Таяқ жеймін бе?» деп қорқып жүрген Тілеуберді мына
сөздерді естіп, қуаныштан жылап жібере жаздайды.

арман бар ма?! – деп төбесі көкке екі елі жетпей қалады.
Ақын сөзін ары қарай сабақтайды.

ақ батамды беремін. Мына өлеңді саған арнап едім, – деп
төмендегі жүрекжарды жырын оқып береді.

Жүрегіңнен өнердің үнін естіп,
«Мықты жігіт осы» деп күбірлестік.
Өшкендерді жандырдың өр талаппен,
Өлгендерді тірілттің інім, өстіп.

Болашақты болжап бір және көрдің,
Толқынымен ойнадың жаңа көлдің.
Менің Құралайымды гүл арқылы,
Қайта мына дүниеге сен әкелдің.

Жан-жүрегін ұғынып мөлдірімнің,
Бүгінге алып өткеннің келдің үнін.
Өнеріңе сүйіндім, өміріме,
Жылы сәуле сепкендей болдың, інім.

Гүлдеріңді кеудеңде өндіре бер,
Лайланбай күн кешсін мөлдір өнер.
Таңырқатып талайды білігіңмен,
Арманыңды арқалап сен жүре бер.

Тілеуберді! Өнердің жұлдызы екеніңді білемін. Өмірде
бақытты бол. Ән-күйге бөленсін өмірің.
Тұманбай МОЛДАҒАЛИЕВ,
Қазақстанның Халық жазушысы,

Мемлекеттік сыйлықтың иегері.
22.10.1996 жыл
Өнер адамы үшін бұдан артық баға, бұдан артық атақ бар ма?!

Бала кезімізде «Америка» деген сөзді естісек, жаңа оталған
трактордай қалтырап, дірілдеп кететінбіз. Өйткені ол елде
ылғи баскесерлер, қанішерлер, ұры-қарылар, қайыршылар
тұрады деп ойлайтынбыз. О дүниеде неше тозақ болса,

соның бәрінің «филиалдары» сонда деп ұғатынбыз. Бұл –
коммунистік партия идеологиясының «жемісі» ғой. Сөйтсек...
қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған нағыз мамыражай заман
сонда екен. Оны кейін алып «түрменің» қақпасы ашылған

соң байқадық. Көргенімізден – көрмегеніміз, білгенімізден –
білмегеніміз көп екен. Көзіміз бен құлағымыз ашылып қалды.
Барлық саладағы мамандар шет елдерге шығып, тәжірибе ал-
маса бастады. Сондай бір жақсы үрдісті білім және ғылым

саласы да жалғады.
1999 жылы әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың журнали-
стика факультеті телерадио кафедрасының меңгерушісі,
жас ғалым Темірғали Көпбаев Американың Оклахома

университетіне барып, дәріс оқиды. Ол оқу ордасына әлемнің
түкпір-түкпірінен ғалымдар келеді. Солардың ішінде баяғы
бауырлас республикалардың өкілдері де бар екен. Соның
бірі – Литвадан келген жас журналист Кеститус Агинскас.

Қанша дегенмен, бір Одақтың жамаулы шапанынан шықты
ғой. Оның үстіне, жеген наны, сіңірген асы бір зауыттан
болған соң, әлгі күнбағыстың таяғындай сорайған Кеститу-
сты Темірғали іштартып, жақын дос болып кетеді. Қазақ –

философ халық қой. «Қара қытай қаптаса, орыспен жылап
көрісесің» деп текке айтпаған. Сол сияқты, Мұхиттың бергі
бетінде туып, арғы бетінде жүрген бір Одақтың балалары
туған бауырдай араласып, бір-бірінсіз ас батпандай бола-

ды. Американың Лас Вегас, Техас, тағы басқа штаттарын
бірге аралайды. Қолдары бос кезде өз елдерінің тарихы,
мәдениеті, әдебиеті, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, тіл-ділі туралы

әңгімелеседі. Бұл тақырыпқа келгенде Темкеңнің алдына жан
салмайтыны белгілі. Кеңінен көсіледі. Тереңнен толғайды.
Темкеңнен тегін дәріс алып, Кеститус те рухани байып
қалады. Қазақ халқының тарихы тым тереңде жатқанына

таң қалады. «Апам да аң-таң, мен де аң-таң» деген сөзді осы
жерде айтқан адам ұтады. Сонымен не керек, бір күні өзі аяқ
басып жүрген Американы бүгін ашқандай болып Костя (Ке-
ститусты Темірғали осылай атайды. Е.Ш.) Темкеңе:

тоғызыншы орын алады екен. Сөйте тұра, халқы 10-ақ мил-
лион.

Қазір қалай ұстап отыр? Соңғы санақ бойынша Қазақстанды
мекен еткен бүкіл халық 15 миллионға да жетпейтін
көрінеді. Мысалы, Ыстамбұлда 17 миллион, Мехикода 19
миллион халық тұрады екен. Бір елдің халқы бір астананың

мейсің. Екіншіден, оның әдебиетін оқымағансың. Үшінші-
ден, қазақты жете тани білмейсің. Сондықтан да сен адам
күлерлік сауал қоясың. Мен саған қазір бір ән қойып берейін.
Сен соны мұқият тыңда.

Темірғали Америкаға сапарға жиналғанда: «Елді
сағынғанда тыңдармын» деп Нұрлан Өнербаевтың, Бек-
болат Тілеухановтың және тағы бір эстрадалық әндер
жинағының таспасын алған екен. Солардың ішіндегі Бекбо-

лат Тілеухановтың орындауындағы «Батыр Баян» атты жыр-
толғауды қояды. Мұны тыңдаған қазақтың жүрегі кеудесіне
сыймай, арқасы қозып, рухы көтеріліп кететіні анық. Дәл
осы жағдайды Темкең бастан кешеді. Ара-тұра Костяға көз

салып қояды. Одан еш өзгеріс байқамайды. Жаны жоқ бір өлі
дене отырған тәрізді. Ән бітеді.
Темкең Костяға қарап:

әнді тыңдаған қазақтың әрбір ұл-қызы жүзге айналады. Енді
сен жүзді он миллионға көбейт. Демек, біз бір миллиард
халықпыз. Ал бізде мұндай әндер өте көп.

маса, әлгіндей жерді ұстап тұру мүмкін емес, – деп Костя
қазақ халқының өрлігіне риза болып, олардың жауынгер ел
екендігін мойындайды.

Белгілі ақын, ғалым-ұстаз Темірғали Көпбаев 2000 жылы
«Қазығұрт» атты көп томдықтар шығаратын баспа ашады.
Одақтың көзіндей болып қалған өзге баспаларға қарағанда,
оның тасы өрге домалап, бірер жылдың ішінде баспаның аты

аспандап шыға келеді. Аяқтан тартпаса, ас іше алмайтын
әдет қанымызда бар емес пе?! Сол әдет бойынша «Қазығұрт»
баспасы және оның басшысы туралы құлаққа кіріп, санаға
сыймайтын әңгімелер ел ішінде естіліп қалып жатады. Жел

сөздің жерде жатпайтыны тағы мәлім. Ол сөз Темкеңнің де
құлағына шалынады. Сөйтсе, жағымсыз әңгіменің «авто-
ры» – Темкеңнің арқа тұтып, құрметтеп жүрген баспагер
ағаларының бірі екен. Дереу оған телефон соғады.

біз сенен үйреніп жатырмыз ғой. Сен сияқты кітап шығару
қайда бізге?! – деп бәйек болады да қалады.

Белгілі ақын әрі журналист Қайрат Әлімбектің «Арай»
жастар журналында қызмет етіп жүрген кезі болса керек.
Бір күні оны басылымның Бас редакторы Әшірбек Көпішев
шақырып алады да журналға терімші етіп Қуанышкүл есімді

бойжеткенді алатындығын айтып, оны сынақтан өткізуді
Қайратқа тапсырады. Сол күннен бастап Қайрат – ұстаз, ал
Қуанышкүл оған шәкірт болып шыға келеді. Қайрат ұстаз
болғандықтан, енді ол мақалаларын «диктовка» арқылы

шәкіртіне тергізуді әдетке айналдырады. Кейде жұмыстан
өте кеш шығады. Ондай күндері Қайрат Қуанышкүлді үйіне
дейін шығарып салады. Сөйтіп жүріп, екеуі бір-біріне бау-
ыр басып қалады. Арада жыл өткен соң, екеуі отау құрады.

Дүркіретіп той жасайды. Үзіліс кезінде күйеу жігітті туған-
туыстары мен жора-жолдастары қаумалап:

«Нұр-Астана» газетінің бас редакторы, белгілі журналист
Шархан Қазығұлов кәмелет жасқа толғанда азаматтық боры-
шын өтеу үшін әскерге барады. Ауылда туып, ауылда өскен
бала орыс тілінің көсегесін көгерте қоймасы белгілі. Қисық

та қыңыр тілмен айтқанда, бір грамм орысша білмесе керек.
Қысқасы, нан сұрап жеуді білгенімен, түйіліп қалғанда ар-
тынан ішетін суын сұрап іше алмайтын көрінеді. Бір күні
Шархан сержантқа әлденені түсіндірмек болады. Бірақ оны-

сынан түк шықпайды. Тіпті болмаған соң, мылқаулар тілінде
де «сөйлеп», ымдап, қимыл-қозғалыстар жасайды. Сержант
бәрібір түсіне қоймайды. Оның бұл іс-әрекетіне кіші сардар
ашуланып:

дейді.
Ашуды көтере қоятын қазақтың баласы болушы ме еді,
сірә?!
Сонда Шархан:

Белгілі журналист Шархан Қазығұловтың Министрлер
кабинетінде қызмет атқарып жүрген кезі болса керек.
Үкіметтің аты – Үкімет. Тәртіп қатал. Жұмысқа уақытылы
келмегендерге шара қолданады. Тіпті күнде таңертең

кадр бөлімінің қызметкері есік алдында тұрып, жұмыстан
кешіккендерді журналға түртіп қояды екен. Бұл тәртіп өз
еркімен жүріп-тұруға үйреніп қалған қаламгерлер қауымына
ұнай қоймасы анық. Шар-ағаң да сөйтеді. Күнде кешікке-

қарамайды. Өзін менсінбей тұрған адамды кім басынан си-
пай қойсын?!

басынғаныңызды қоймасаңыз жұмыстан кетесіз, – деп ашу-
ланады ол.
Сонда Шар-ағаң:

«Нұр-Астана» газетінің бас редакторы, белгілі жазушы-
журналист Шархан Қазығұловтың «Отызыңда орда бұзба-
саң, қырықыңда қамал ала алмассың» деген қағиданы ұста-
нып, жалғанды жалпағынан басып, оңды-солды сілтеп жүр-

ген кезі болса керек. Аптасына жеті күн болса, ол сегіз күн
ішіп, үйіне күнде мас болып келеді екен. Ішкен адамды өз
«кругынан» басқа кім жақтырсын?! Әбден мезі болған жұ-
байы Сара сол жамбасымен тұрған күні Шар-ағаңа «Шар-

хан және арақ» деген тақырыпта дәріс оқып, оны қой-
дырғандай болады. Ол сол «дәрістен» кейін сұйық атаулы-
ны мүлдем татып алмай, бірер ай жүреді. Бірақ «әйелімнен
дәріс тыңдадым» деп бір-ақ күнде арақ қойып кеткен еркек

туралы аңыз әңгімені есіткен де, оқыған да емеспіз. Осы
сөзімізді растап, Шар-ағаң бір күні үйіне «өте көңілді» бо-
лып келеді.
Сонда жұбайы Сара:

Сонда ерекше шабыттанып тұрған Шар-ағаң халықаралық
қатынас тілінде:

«Нұр-Астана» – өзінің тұрақты оқырмандары бар белді
басылымдардың бірі. Оның өте сәтті шығатын нөмірлері аз
емес. Аталған газеттің жауапты хатшысы Амангелді Қияс
сондай бір сәтті шыққан нөмірдің бірін алып, бас редактордың

Өткен ғасырдың сексенінші жылдарының басы бол-
са керек. Ол кезде жоғары оқу орындарында Коммунистік
партияның көсемдері Карл Маркс, Фридрих Энгельс, Вла-
димир Ильич Лениннен сілтеме жасалмай, бірде-бір диплом

қорғалмайтын. Бұл – Леонид Ильич Брежневтің бүкіл мемле-
кет басшыларын қапсыра құшақтап, қос бетінен шөпілдетіп
сүйіп, дәурені жүріп тұрған шақ. Сондықтан оның да өзі
жазбаған, тіпті оқымаған еңбектерінен сілтеме жасауың

қажет. Сондай тоқырау кезеңінде диплом қорғап жатқан
Әбдіғани Қасымбеков деген студент бітіру жұмысында
Брежневтің еңбектерінен көбірек сілтеме жасап жіберсе ке-
рек. Соны айтқысы келген белгілі фантаст-жазушы Абдулха-

Мен соны айыра алмай тұрмын, – дейді мемлекеттік комис-
сия мүшелеріне мысқылдай қарап.

мүшелерінің бірі Қалижан Құсайынов. Сонда Абдулхамит
Мархабаев:

Қызығы көп, сессиядан басқа «шыжығы» жоқ студенттік
шақ. Әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
журналистика факультетінің үшінші курсын бітіріп, қала
тіршілігіне әбден төселіп, Қазақ радиосының штаттан

тыс тілшісі боп, жалымыз күдірейіп қалған кез болатын.
«КамАЗ»-дың тіркемесіндей болып жанымнан қалмайтын
курстасым Мұхтар Атабектен өзгесі жазғы демалыста ау-
ылдарына кетті. Журналистиканың көсегесін көгертетіндей

болып, Мұхтар екеуміз тәжірибеден өту үшін Алматыда
қалдық. Бұл әрекетімізге тек қарнымыз «ұлығанда» ғана
өкінеміз. Сондай бір беймезгіл «ораза тұтып», себепсізден
себепсіз «аштық» жариялап жүрген кезде, «өгіз туды» десең,

сене салатын ақкөңіл досымыз Бақытжан Советскийді
Алматыға шақырып алу туралы идея екеумізге сап ете қалды.
Ол – біздің «ауыз әдебиетімізге» Алдаркөседен кейін екінші
әпенді болып енген көзі тірі кейіпкер. «Бізді «аштықтан» бір

құтқарса, Бақытжан құтқарады» деп шештік. Оны Алматыға
шақырып алудың айла-тәсілдерін қарастырдық. Түрлі жоба-
жоспарлар жасадық. Сөйтіп, бір тоқтамға келдік.
Ол елге қайтар күні көрпе-жастығын комендантқа тапсы-

ра алмай қалды. Өйткені күн – сенбі болатын. Сондықтан
оны тиісті жерге тапсыруды менен өтінді. Мен сөзге кел-
мей келістім. Бірақ соған қарамастан, ол ұмытып кетпеуімді
сұрап, қырық рет қадап айтып, елу рет ескертті. Бақытжанды

шақырып алуға сол көрпе-төсек желеу болады деп ұйғардық.
Сөйтіп, мынадай мәтінде оған жеделхат жолдадық: «Бакит-
жан Алимкулов ! Почему постель не сдавал. Срочно при-
езжай ! Комендант».

Жеделхатты салуын салғанымызбен, оның келе қоятынына
сене қоймадық. «Екі күннен кейін» десек өтірік болар,
үшінші күні таңертең алқынып-жұлқынып Бақытжан келіп
тұр. Оны көре салысымен жеделхат жолдағанымыз есімізге

түсіп, Мұхтар екеуміз көзімізден жас аққанша күлісіп алдық.
Ал Бақытжан өзінің тағы да күлкіге қалып, біздің «ауыз
әдебиетіміздің» кейіпкері болғанын сезе қойды. Мәселенің
мәнісін түсінген соң, «Сасқан үйрек құйрығымен сүңгиді»

дегеннің керін келтіріп: «Жеделхат салып шақырғандарың
дұрыс болды. Өзім де Алматыны сағынып жүр едім» деп
қолын төсқалтасындағы әмиянына қарай соза берді. Біз –
Мұхтар екеуміз «Ораза» операциясының сәтті аяқталғанына

қуанып, бір-бірімізге жымың-жымың етіп, Бақытжанды
асханаға қарай жетелей жөнелдік.

Белгілі журналист Ескендір Ертайдың Батыс Қазақстан
облыстық телерадиокомпаниясында қызмет етіп жүрген кезі
болса керек. Бір күні редакцияның ығайлары мен сығайлары
бас қосып, ортаға «ақаңды» алып, арқа-жарқа болып отыра-

ды. Кабинетке күтпеген жерден телерадиокомпания төрағасы
Рысқали Молдағалиев кіріп келеді. Қапелімде сасып қалған
жігіттер «беймезгіл қонаққа» тура қарай алмай, көздерімен
жер сүзеді.

президенті Горбачевтің суретін іліп қояды. Ал сен, –
деп Ескендірге қарайды, – қаңсыған қу домбыраны іліп
қойғансың.
Сонда Ескендір домбыраға бір қарап қойып:

бырасы мәңгі қалады, – деген екен бастығының зейнетке
шыққалы жүргенін меңзеп.

Маусым айының соңғы жексенбісі – журналистер күні
екені мәлім. Осы кәсіби мереке қарсаңында белгілі кәсіпкер
Ерсайын Манаев «Сұңқар» мейрамханасында журналистерге
арнап дастарқан жаяды. Бұл кешті қаламы қарымды қаламгер

Шәкизада Құттаяқов жүргізеді. Ол арнайы жайылған
дастарқанның бас қонағы Дүкеш Бәйімбетовке ерекше
құрмет көрсетіп, бар «жылы-жұмсақ» сөздерін сол кісіге ар-
найды. Одан кейін сөз тізгінін алғандардың барлығы Дүкеңді

жер-көкке сыйғызбай мақтап, бірінен-бірі асып түседі. Кім
қалай мақтаса да Дүкеш Бәйімбетов – соған лайық азамат.
Қазақ телевизиясының карафейі, патриархы екені де рас. Ақ

лебіз айтудың кезегі Ескендір Ертайға келгенде Шәкизада
оған тың тілек айтуын сұрайды. Сонда Ескендір кідірместен:

Жазушы-журналист һәм «Орал өңірі» газетінің бас
редакторы, екі ұл мен екі қыздың, сондай-ақ үш кі-
таптың авторы, қарсы беттегі қоңсысының көршісі,
Нұржан құдасының құдасы, Бауыржан Ғұбайдуллин,

құрдасшылап айтсақ, Сары шал биыл елуге тол-
ды. Құдай қосқан қосағымыздан гөрі, қасымыздан
қалмай,
қолымыздан

түспей
жүретін
қалтафон
арқылы сөйлескен сайын, «Ассалаумағалейкум, Сары

шал» деп жанама атын жарнамалаудан бастаушы едім.
Сонда ол: «Сары шал» деме, «Сары әулие» деп айт деп
түзетуші еді. «Ж-о-о-қ, ол үшін Алла ризалығы үшін
қой сойып, ел-жұртты тойындырып, бізден бата ал.

Содан соң көрерміз» деп әзілдеуші едім. Енді ер жасы –
елуге келген шағында сол «Сары әулие» деген атақты
бергелі отырмын. Ал Сары шал, енді Сары әулие
болғаның құтты болсын! Ел-жұртқа қаламы қарымды

журналист, дарынды жазушы және сөзі мірдің оғындай
публицист ретінде танылған, ал бізден «Сары әулие»
деген атақ алған Баукең әдемі әзіл, орынды қалжың
айтуға да ұста. Бүгін солардың біразын сіздердің

Баукеңнің үлкен ұлы Алпамыс осыдан төрт жыл бұрын бір
кездері әкесі оқыған ҚазҰУ-дың журфагына оқуға түсіп, ара-
да бірер ай өтіп, жаңа ортаға бойы үйреніп, студенттік өмірге

бауыр баса бастаса керек. Әкесі ұлының хал-жайын білейін
деп бір хабарласқанда, амандық-саулық сұрасқан соң, Алпа-
мыс:

Шымкенттің қыздары өріп жүр екен. Бес қызбен таныссам,
солардың кемі үш-төртеуі Шымкенттікі болып шығады, не
істесем екен? – деп жорта абдырапты. Баласының әкесімен
әзілдескісі келіп тұрғанын бірден сезген Баукең:

бер Шымкенттің қыздарымен, көп болса, көкеңмен бажа
боларсың, – деген екен ұлына анасының Шымкенттен екенін
тағы да бір еске салып.

Баукең ағайын-туыс, дос-жаран мен көрші-көлемнің той-
тамашасында өзіне лебіз кезегі ұсынылғанда әуелі өзі сөздің
төрт бұрышын шығара сөйлеп алып, сосын:

салды мінезді, тапа-тал түстегі тас төбеңдегі күндей, толған
айдай дөңгелек жүзді Балдай ханым сөйлесін! – деп өз
келіншегіне өзі тост береді.

Баукеңнің жеңешемізге ерекше риза болғанда «Мен ақ
Балдайымды көріп тұрсам, Антарктидада тоңбаймын, Аф-
рикада ыстықтамаймын» деп тау суындай тасатыны бар. Өз
әйелін құрметтеуді Баукеңнен үйренуге болады. Сондық-

тан да «Баукең үшін Балдай жеңешеміз әлі де балдай!» деп
әзілдейміз.

Бауыржан Ғұбайдуллин балалар жазушысы ретінде ерте
танылды. Бұл сөзіме қазақтың көрнекті ақыны Қадыр Мырза
Әлидің берген бағасы дәлел бола алады.
Бірде Баукеңнің «Ұлан» газетіне жолдаған жасөспірімдерге

арналған «Қомағай шорағай» атты әңгімесі редакцияға жет-
кеннен кейін көп ұзамай жарық көріпті. Бұл «Жас өркен»
ЖШС-да басшылық қызметте істейтін Жұлдыз Әбділданың
ықпалы екендігін естіген Баукең әріптес қарындасына ар-

сақарып кетпей, тез шыққан екен, бек рақмет! Өмірдегі де,
ұлы сөз өнеріндегі де жұлдызың әмісе биіктен жарқырасын!
Германияның қазіргі ат үстіндегі канцлері Ангела Меркель
сияқты нән келіншек бол! – деп «бата» беріпті.

Осыдан бірер жыл бұрын бір жексенбіде түскі астан кейін
Баукеңнің кенеттен қан қысымы көтеріліп, мазасы қаша ба-
стайды. Әдеттегідей көк шай ішіп көреді, көмектеспейді,
«ас тез қорытылсын» деген оймен киви жеп көреді, одан да

жәрдем болмайды. Аз-маз таза ауаға жүріп қайтады, алайда
қан қысымының түсер түрі көрінбейді. Басқа амалы қалмаған
Баукең Балдай бәйбішесіне «Жедел жәрдем» шақыруды
бұйырады. Сүт пісірім уақыттан соң дабылын азынатып,

«Жедел жәрдем» жетеді. Дәрігер үріп ауызға салғандай, тал
бойында бір міні жоқ сұңғақ бойлы, сымбатты да сұлу сла-
вян келіншек екен. Осының өзі-ақ аяқасты сырқаттанып,
нәстриенесі нәскиге түскен әріптесімізге жақсы әсер ете

бастайды. Дәрігер келіншек әуелі Баукеңнің қан қысымын
өлшеп, науқастың қан қысымы 160-қа жетіп тұрғанын, бұл

көрсеткіш әлі елуге толмаған ер-азамат үшін көптеу екендігін
айтады. Сосын әріптесіміздің үстіндегі киімін түргізіп, жау-
ырын тұсынан қос өкпесін тыңдайды. Ілі-шала шалқасынан
жатқызып, жүрек соғысына құлақ түреді. Міне, осы кезде

орыс келіншектің Баукеңнің кіндігінің екі жағындағы екі
тыртыққа көзі түседі. Оң жақтағы тыртық түсінікті, әрине,
апендицит, яғни соқырішекті алып тастағандағы тыртық. Ал
сол жақтағы ше?

келіншек Баукеңнің кіндігінің сол жағындағы тыртықты
кірпігімен нұсқап.

тықақтап.
Шамасы ол, «Мына кісі қан қысымының кесірінен
ақылынан алжасып, «қуа» бастады» деп ойлап қалса керек.

дочки и два пацана. Обычно дочерей я сам рожаю, – деген
екен біздің Сары шал қутыңдап.
Науқастың қан қысымы күрт көтеріліп, қанша жаны
қиналып жатса да, әзілге ерік бергендігін сол кезде барып бір-

ақ түсінген дәрігер келіншектің өзі дауыстап күліп жіберіпті.
Ал әлгі тыртық салдарсыз қатерлі ісікті (незлокачественный
опухольды) алып тастаған отадан қалған екен...

Ел ішінде, халық арасында біздің Баукеңнің есіміне
тіркелген анықтауыштың бірі – батагөй. Жоғарыда ай-
тып өткеніміздей, батагөй Бауыржан – әдемі әзіл, қағытпа

қалжың айтуға өте ұста кісі. Алдынан шығып, аузын толты-
рып, «Ассалаумағалейкум, Бауке!» деп амандасқан інілері
әлі үйленбеген болса, «Бірден екі келіншек ал!» деп, ал енді
сәлемші жігіт үйленген болса, «Келіншегің егіз тапсын!» деп

бата беретін көрінеді. Ал егер Баукең амандасқан інісінің
жұбайының аяғы ауыр екендігінен хабардар болса, «Күтіп
жүрген бөпелерің егіз болсын, алда-жалда менің айтқаным
келіп, егіз тауып жатса, келінжанның толғағы жеңіл болсын!»

деп бетін сипайды.
Сондықтан да шығар бізден «Сары әулиелікті» дәметіп
жүргені.

Жаздың жаймашуақ күндерінің бірінде Баукең Оралдың
орталық саябағында үш жасар қызы Ақкербезді қыдыртып
жүрсе, көптен көрмеген бір таныс ағасы алдынан шыға
келіпті. Аз-кем амандық-саулық сұрасқан соң, әлгі кісі қарап

болсын! – десе керек. Сол сол-ақ екен, Баукең жорта ашула-
нып, жаңағы ағамызға:

беріпті.
Ойда жоқта ыңғайсыз жағдайға тап болған әлгі кісі:

едім, бауы берік болсын! О несі-ай, ал егер шамаң келсе,
шаруаң көтерсе, сіздің үйдегі келін жыл сайын босанып,
перзенттеріңіз көбейіп, жапырақтарыңыз жайыла берсін! –
деп үшбу ағамыз айыбын әзіл-шыны аралас бата-тілегімен

Бауыржан Ғұбайдуллин – біраз жылдан бері бір ғасырдан
астам тарихы бар Батыс Қазақстан облыстық «Орал өңірі»
қоғамдық-саяси газетінің бас редакторы. Мына қағидалар

алынған «дәйексөздер».
Апаннан ұзамаған бөлтірік арлан болмайды, енесінің бау-
ырынан ұзамаған құлыннан тұлпар шықпайды. Сол себепті,
журналист біткен алыс жолға, ұзақ сапарға шығуға әркез

пейілді болуы шарт.
Жігіттер, «мамин сыночек» болмаңдар! «Мамин сыночек»
болғысы келетіндерің, үйлеріңе барып әке-шешелеріңнің
ортасына отырыңдар немесе келіншектеріңнің қай жағы

ыңғайлы, сол жағына отырыңдар. Маған уақытпен санаспай,
жағдайының бар-жоғына қарамай жұмыс істейтін адам қажет.
Журналист – әскери сипаты бар мамандық. Біз кез келген
уақытта атқа қонуға, сапқа тұруға даяр болуымыз керек.

Жастар, жұмыс барысындағы қимыл қозғалыстарыңыз
өте жай. Сылбыр қозғалып, шабан қимылдайсыңдар. Біз
сендердің жастарыңда түске дейін Арктикаға, түстен кейін
Африкаға барып келетін едік.

Ресми сипаттағы журналистиканы ақылға сыйымды, ойға
қонымды дәреже-деңгейдегі либерализмсіз, яки, либералистік
құндылықтарсыз бәсекеге қабілетті қылу мүмкін емес.
Өздеріңді өздерің жұлдыз санамай, жерге түсіңдер. Жур-

налистика – ақыл-ой еңбегі мен қара жұмыс тоғысқан сала.
Қара жұмыс бар жерде жұлдыз болмайды. Журналистердің
жұмысы жерде. Ал аспанды ғарышкерлер мен ұшқыштарға
қалдырыңдар.

Еһ-һ-һ, біздің жас жігіттер, сендерді біздер «умирать» ет-
кен Отардың учебкасына салып алса, шіркін, «Құрыш қалай
шынықты болар еді?» ...

Қазақтың көрнекті сыншы-жазушысы Асқар Сүлейменов
бір күні «Зерде» журналының бас редакторы, белгілі
ақын Есенғали Раушановқа телефон соғады. Тұтқаны бас
редактордың орынбасары Әшірбек Амангелдиев көтереді.

атты сыйламаушы еді. Мен қалай беремін?
Сонда Асекең Әшекеңнің сөз тапқанына риза болып:

Бір күні Жазушылар одағының ғимараты алдында
қазақтың белгілі қаламгері Садықбек Адамбеков пен Сан-
сызбай Сарғасқаев сөзге келіп, жаға ұстасып қалыпты.
Бұл оқиғаға куә болған Мұқағали Мақатаев екеуін сабырға

шақырып, араша түсіпті. Қазақ – сөзге тоқтаған халық. Екеуі
сабасына түскен соң:

Сонда ақиық ақын мүдірместен былайша өлеңдете
жөнелген екен.
Сары тісті, сары шашты Садықбекті,
Сансызбай Сарғасқаев салып кетті.

Ұрамын деп тағы да ұмтылғанда,
Жолдастары ұрғызбай алып кетті.
Мына шумақтан кейін араздасқан екі ақын татуласып, ара-
шашы Мұқағалиға алғыстарын айтыпты.

Ақиық ақын Мұқағали Мақатаевтың аты аспандап тұрған
шағы болса керек. Оның «Ұзын сөздің қысқасы...» атты
кітабы жарық көреді. Ол жинақты жас спорт журналисі Ра-
бат Жәнібеков те сатып алады. Сөйтіп, автордан қолтаңба

алмақ болады. Атақты ақыннан қолтаңба алу – кім-кімге де
мәртебе. Оның ниетін байқаған досы Мұқағалиды жақсы та-
нитын боп шығады да оған жолықтыра алатынын айтады.
Рабат қуана келіседі. Екеуі алқынып-жұлқынып Жазушылар

одағына жетеді. Іздеген ақындарын тауып алып, қолтаңба
беруін сұрайды.

Екеуі де ымды түсінбейтін бала емес, дереу сол маңдағы
«Аққу» кафесіне алып барып, авторды құда күткендей
қып әбден сыйлайды. Мұндай оқырмандары барына қатты
қуанған ақын Рабаттың кітабына:

Айналайын Рабат,Р абат,
Оспанханды көрген сайын
Осылай сыралат,сыралат, – деп қалжыңдап, қатырып
тұрып қолтаңба қойып берген екен. Ол кітап әлі Рабат

Ауыл шаруашылық жұмыстарында жүріп
жатқан болатынбыз. Өзім әпенді етіп алған
Бақытжанның қасынан бір елі де ұзамаймын.
Өйткені оның әрбір сөзін, іс-әрекетін күлкіге

айналдырып, курстастарға жеткізіп отыру –
парызымдай көрінетін. Сол борышымды ақ-
тай алғанымның куәсі мына әңгіме.

Күнделікті өтіп тұратын кешкі биден жергілікті қызды
ерте шыққан Бақытжан бойжеткеннен үйіне дейін шығарып
салуға рұқсат сұрады. Бойжеткен оның ұсынысын қабыл
алды. Түн бұлтты болғандықтан ба, айнала тас қараңғы

еді. Жастардың Құдайдан жалбарынып сұрайтын түні десе
болғандай. Алдымда Бақытжан әлгі қызға әңгіме айтып
келеді. Арттарында – мен. Құр келе жатқаным жоқ. Алдағы
уақытта айтылар хикаяларға «материал» жинап келемін.

өзім барамын, – деді қарындас орыс тілінде. (Қарындас
қазақ тілінде сөйлей алмайтын да, ал Бақытжан орыс тілін
мандыртпайтын).
«Алдың қараңғы ғой, қорықпайсың ба?» дегенді айтқысы

аққанша күліп, басын шайқай жауап берді. Менің де екі езуім
құлағыма ілініп қалған еді. «Материал» деп осыны айт.

Кез келген жоғары оқу орындарында үшінші курстың
бірінші жартысында «Алтын аралық» (Золотая середина)
тойын тойлайтыны белгілі. Сол рәсім бойынша бізден бір
курс жоғары оқитын студенттер «алтын аралық» тойын той-

лап жатты. Ал, біз болсақ, қара нан мен қара шәйды талшық
етіп, демалысқа барған кезімізде жеген түрлі тәтті тағамдар
туралы айтысып, сілекейімізді шұбыртып отырдық. Арамыз-
да тек Бақытжан Әлімқұлов қана үнсіз. Әрине, оның ертеңгі

сабақты ойлап, бас қатырып отырмағаны айдан анық.
Бір кезде сұқ саусағын шошайтып, бәрімізді көзімен шо-
лып өтті. Біз оның әдеттегідей бір «идея» айтқалы отырғанын
түсіне қойдық.

тойын тойлап, масайрап жүр. Ендеше, неге бізге «Бронзовая
середина» деген айдар тағып, той тойламасқа. Ал төртінші
курс, – деді де мүдіріп қалды. Алтыннан қымбат зат таба ал-
май отырғанын ұсқынынан байқадық та, «Бриллиантная се-

редина» деп аузына сөз салып жібердік. Орысшаға шорқақтау
Бақытжан «бриллиант» сөзін «бильярд» деп ұғынып:

Белгілі актер, әнші әрі ақын Байғали Есенәлиевтің
режиссерлік курста оқып жүрген кезі болса керек. Ұстазы
Маман Байсеркенов болған соң, оны аға тұтып, кейде
қалжыңдап, кейде еркелеп, сабаққа үнемі кешігіп келеді екен.

Маман Байсеркенов те оның әзіл-қалжыңын дұрыс түсініп,
әрі өзге шәкірттерге қарағанда ересек екенін ескеріп, жұрттың
көзінше ұрыспайды. Оның үстіне, талантты інісінің абырой-
беделін түсіргісі келмейді. Байғали да сабаққа кешігіп келуін

қоймайды. Әрбір кешіккен сайын аудиторияға ыржиып, әзіл
айта кіреді. Көбіне «Маман аға, кешіріңіз, әбден қарабет
болдым» дейді екен. Дәл осылай бірнеше рет қайталанады.
Маман Байсеркенов те сабырлы кейіп танытып, кешіріп жүре

Байғали
Есенәлиев,
Ерсінбай
Мамашов,

Айтқазы
Байбеков, Болат Ұзақов, Орал театрының директоры Мұрат
Ақманов, Жамбыл театрының директоры Қуандық Қасымов,
Қадірғазы Қуандықов, Иісбек Әбілмәжінов, Клара Белжанова

тобында бірге оқиды. Бір күні барлығы туған күн кешінде
болып, ертесіне бастары ауырып сабаққа келеді. Түнімен
тойлап, ақаңнан сілтегендіктері сонша, біреу шырпы жағып
жіберсе, әрқайсысы бір-бір шашлық болғалы тұрады. Үйге

деп Райымбек Сейітметов одан бетер егіліпті. Өнердің
құдіреті деген осы да.

Коммунистік партияның ақ дегені алғыс, қара дегені
қарғыс болып, Күн Көсемнің аты алты әлемді дүркіретіп
тұрған кез болса керек. Сол кездегі Шымкент облысы Жеті-
сай ауданының игі басшылары мен ізгі жақсылары 1 мамыр

мерекесі қарсаңында орталық алаңға Лениннің ескерткі-
шін қоймақ болады. «Келісіп пішкен тон келте болмас» де-
гендей, аудан басшылары қайта-қайта бюро шақырып, бір
тоқтамға келе алмайды. Өйткені олардың бірі «ескерткішті

Шымкентте жасатайық» десе, екіншісі – Алматыда, ал
үшіншісі – Мәскеуде жасату керек деген ұсыныс жасайды.
Сондағы олардың уәжі – Шымкенттің мүсіншілері жасай
алмайды екен де, ал Алматының мамандары Ленинді қазаққа

ұқсатып жібереді-міс. Сонымен не керек, олар Мәскеуге
тапсырыс беретін болып шешеді. Тиісті орындарға хат
жолдайды, қаржысын аударады. Мәселе оң шешілгендей
болады. Сәуір айының аяғында көсемнің ескерткіші жүк

пойызымен келіп жетеді. Оны алаңға қояды. Сол сәттен
бастап аудан басшылары әбігерге түседі. Өйткені Мәскеулік
мүсіншілер жасаған ескерткіште үлкен саяси қателік бар еді.
Масқара болғанда, Ленин басына шәпкі киіп, қолына тағы

бір шәпкі ұстап алған. Енді не істеу керек? Дереу Алматыға
хабарласып, бір мүсінші жіберулерін жалынып-жалбарынып
отырып сұрайды. Олар Тілеуберді Бинашев деген жас ма-
манды іссапарға жібереді. Ол келісімен ескерткішті көріп

әрі аудан басшыларының табада майсыз қуырылып жүргенін
байқап, мәселені күрделендіріп жібереді.

ры естісе немесе көрсе қалай болады? – деп шығарға жаны
жоқ партия жетекшілеріне көз жүгіртіп өтеді. Олар ыршып
түседі.

лық көзқарас һәм шынайы шешім қажет. Мүсінге жан, рух
беру керек. Әбден ойланып-толғанып, шабыт шақыру ке-
рек.

ала тұр, – деп олар мүсіншіге барлық жағдайды жасайды.
Ертесіне осы жерде кездесуге уағдаласады. Ақ жағалы бас-
шылар кетісімен мұндай көлемдегі қаржыны түсінде де
көрмеген мүсінші сол елдегі жора-жолдастарын шақырып,

той тойлайды. «Абылайдың асында шаппағанда, атаңның
басында шабасың ба?» дегеннің керін келтіреді. Күнімен-
түнімен сілтеген ол ертесіне басын көтере алмай жатады.
Жандары мұрындарының ұшында жүрген аудан басшы-

лары бірінен соң бірі келіп, мүсіншіні оята алмай әлек бо-
лады.

күн қалды. Енді не істейміз? Ойлансаңшы, шақырсай әлгі
шабытыңды тезірек, – деп безек қағады.

жауып қойыңыздар. Біреу-міреу көрсе, пәле болады, – деп
тағы оларды қорқытып қояды.

қазір қатырамыз. Бірақ сен әлгі шәпкіні қашан және қалай
құртасың? Соны тездетші, шырағым. Айтпақшы, анау қолын-
дағы шәпкіні алып тастап, қолын түйіп қойса, қайтеді?

Тіпті үлкен саяси қателік болады, – деп онсызда зәрелері
ұшып жүрген шенеуніктерді тағы да тәубаларына түсіріп
қояды.

сенбестерін білмей кетеді.
Жас мүсінші басын жазып, бетін «үтіктеп», іске кіріседі.
Лениннің қолындағы шәпкіні алып тастау түкке тұрмайтын
жұмыс екенін ең алғаш көргенде-ақ білген. Бірақ аудан

басшыларының жаны мұрындарының ұшында жүргендерін
көріп, бұл да қулыққа басып, қиындата түскен. Кеш түсе
алаңға барса, басшылар Лениннің ескерткішін ақ матамен
қымтап-ақ тастапты. Тірі адам болса, тұншығып қалатындай

екен. Көсемнің қолындағы шәпкінінің күнқағарын алып
тастап еді, қолына «Правда» газетін ұстаған Ленин боп
шыға келді. Сөйтеді де «Правда» газетінің алғашқы екі-
үш қарпінің суретін салып қояды. Сонымен, бүкіл бастық

атаулының «давлениесін» көтерген мәселе қас-қағым сәтте
бітеді. Қонақ үйде демалып жатқан жас мүсіншіні таңғы
бесте аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы мен
атқару комитетінің төрағасы бірнеше нөкерлерімен келіп

Қазір көрсет, – деп мүсіншінің алдына түсіп жорғалайды. Ақ
матаны ысырып тастап, қарайды да таң қалады.

берешек пе едік? Садағаң болайық, жеті мың ал, – деп бәрі
ұлардай улап-шулап қоя береді.
Ол кезде жеті мыңға үй де, темір тұлпар да алуға болады
екен. Сонша қаржыны қалтаға басып, «Алматы қайдасың?»

деп тартып бара жатып, мүсінші нағыз саяси қатені
кинотеатрдың алдында көреді. «Пираты ХХ века» деген
афишадан кейін саяси бюро мүшелерінің портреттері ілулі
тұр екен. Өкпесін қолына алып, жүгіріп жүрген әлгі байғұс

басшылар мұны көрмеген немесе көрсе де мән бермеген ғой.
Әйтпесе, қызметінен босататын нағыз саяси сорақылық осы
емес пе?! Мүсінші миығынан күліп, кете барыпты.

Қазақтың
дарынды
актерлерінің
бірі

Рахметбай
Төлеубаевтің есімі 1970 – 1980 жылдары ел арасында
дүркіреп-ақ тұрды. Оның түскен фильмдері мен театрда
сахналаған кейіпкерлерін атамағанның өзінде, «Қымызхана»

телебағдарламасындағы Өкіреші бір төбе еді. Талантты актер
үшін рөлдің үлкені мен кішісі болмайды екен. Ол, мейлі
негізгі рөлде болсын, мейлі шағын эпизодта болсын, жұрттың
назарын өзіне аударып алатын қабілетімен ерекшеленетін.

Ал дарынсыз актер басты рөлді сомдап жүрсе де, қойылым
аяқталған кезде, көрермен қауымның оған деген ықыласы
оянбай, бей-жай күй кешеді.

Бірде театрда белгілі жазушы Шерхан Мұртазаның
«Қызыл Жебесі» қойылады. Рахметбай Төлеубаев Дәу
Омарды сомдайды да, оны ұрып-соғып, тергейтін ақтың
офицерін Тұрсын Құрашев ойнайды. Екеуі де образды ашуға

тырысып бағады. Ақтың офицері Дәу Омарды сұрақтың
астына алып, ұрып-сабаған сайын, ол қатты күйзеліп: «О,
Тұрарым, Тұрарым» деп қазақтың ер-азаматтарының атын
атап, жерде домалап жатады. Сол сәтте қобыздың зарлы үні

шығып, азынап тұрады.
Қойылымды сахналауға режиссер Райымбек Сейтметов те
барын салып, тырысып баққан екен. Көрерменнің қолқасын
суырып-ақ алатын көрініс. Бірақ, неге екені белгісіз, халық

қыран-топан күлкіге батады. Сахнада жүрген қос актер
ыңғайсыздана бастайды. Түрлері сұрланып, «Қай жерден
мүлт кеттік?» деп абдырап қалады. Райымбек Сейтметовтен
де маза қашады. Жұртшылық күлкілерін тыяр емес. Батыр

тұлғалы адамдар аңқау да аңғал келетіні рас қой. Сөйтсе,
революция кезіндегі Дәу Омарды ойнап жүрген Рахметбай
ағамыз қолындағы жапонның алтын сағатын шешуді ұмытып
кетіпті. Жұртшылық соған күліп отыр екен. Бұл да бала

Әртістердің елге жиі шығып тұратыны белгілі. Сондай
бір өнер сапарымен театр актерлері Қызылорда облысына
барады. Қойылым соңынан өнерпаздардың құрметіне арнайы
дастарқан жайылады. Рахметбай ағамыз ақаңды қырлы

стаканмен тартпаса, құмары қанбай қалады екен. Сондықтан
да айналасындағы жігіттерге: «Нормамды құйыңдаршы»
деп отырады екен. Қас қылғанда, әлгі отырыста Рекеңе кіші
рюмка тиіп қалады. Өзінің әдеттенген ыдысы болмаған соң,

дастарқанның қарсы бетінде отырған інілерінің бірі Байғали
Есенәлиевке ымдап, қырлы стаканға құюын сұрайды. Ре-
кеңнің сырын жақсы білетін Байғали үстел үстінен қырлы
стакан таппайды да, гүл тұрған вазаны алып, арақты соған

қотара құя салады. Оны байқап қалған театр басшысы
Райымбек Сейтметов:

көргенсіздік?! Абырой болғанда, үй иесі шығып кетті.
Масқара бола жаздадық қой, – деп ұрсып тастайды. Байғали
ұялғанынан төмен қарайды. Кірерге тесік жоқ. Үзіліске
сыртқа шыққаннан кейін Райымбек Сейтметов Байғалиды

нәрсенің орны бар емес пе?! – деп тұқыртып тастайды.
Байғали жылап жібере жаздайды. Шындығын айтып,
ақталайын десе, Рахметбай ағасын ұятқа қимайды. Ара-
арасында араша сұрап, Рекеңе қарап қояды. Ол да өз кінәсін

сезіп, сол үшін Байғалидың ыңғайсыз жағдайға қалғаны
жанына батып, бастыққа жақындайды.

шелекпен су құйып, баса алмайсың. Оған бөшкемен құймаса,
бола ма?!

Рекең. – Бәсе, бәсе, содан кейін дастарқан басында үнің де
шықпай қалды.

қойып едім. Соңы мұндай дауға ұласарын қайдан білейін?
Кеш бізді, – деп ақталыпты сонда Рахметбай аға інісін
арашалап.

Райымбек Сейтметов те азаматтың қадірін түсінетін адам
емес пе?! Аңқылдап күліп тарасыпты.

«Той десе, қу бас та домалайды» демекші, Алматы
облысына қарасты Нұра елді мекенінде бүркітшілер мен
саятшылардың сайысы өтетін болып, сол жиынға белгілі
әнші-әртістер Нұрлан Өнербаев пен Байғали Есенәлиевтер

бармақ болады. Ақпан айының іші болса керек. Күн суық.
Жол дегенің бейне көк мұз. Екеуі екі темір тұлпарды «ерттеп»
мініп, «атан өлсе, сойылар, атам өлсе, қойылар» деп адам
қарасы жиылар сауыққа тартып кетеді. Алда – әрі аға, әрі

бастық, «Джип» мінген Нұрлан. Оның ізін қуалап, інілік
ізетпен Байғали келе жатады. Нұрекең жолдың тайғақтығына
қарамастан қатты жылдамдықпен жүреді. «Адасып қалмайын,
қалып кетпейін» деген оймен Байғали да газды барынша

баса түседі. Байқаса, жылдамдық жүзден асып жығылады.
Байғали жарығын жағып-өшіріп, «тоқта» дегендей белгі
береді. Нұрекең оны қаперіне де алар емес. Қайта газды баса
түсіп, жылдамдықты жүз қырыққа жеткізеді. Жарыс өтетін

жерді білмеген соң, «адасып қалмайынмен» Байғали да
жылдамдықты үдете түседі. Бірақ қорқып келеді. «Ойпырым-
ай, мына жолда апатқа ұшырасақ, қазақ маңдайына біткен
екі арысынан айрылып қалады-ау. Ел-халық шулап, масқара

боламыз ғой» деген де ой бар Байғалида. Соны ойлаған
сайын маңдайы шып-шып терлейді. Ол ой Нұрекеңе кіріп-
шықпайтын сыңайлы. Әйтпесе, бұлай жүрер ме еді?
Тозақтың қыл көпірінен өткендей болып екі арыс жетеді

межелі жерге. Байғалиды көлік емес, көлікті Байғали сүйреп
келгендей алқынып тұрып:

жүрсеңіз қайтеді? «Апатқа ұшырап, масқара боламыз ба?»
деп жаман қорықтым, – дейді.

алғалы келе жатырсың. Сосын, қорыққанымнан сенен қаша
бердім, газды баса бердім. Жанымды шүберекке түйіп, әрең
жеттім, – депті Нұрекең де ентігіп. Сөйтсе, екеуі бір-бірін
түсінбей, ағасы қашып, інісі қуа берген екен ғой. Әйтпесе,

Байғали Есенәлиевтің өнер десе, ішкен асын қолы
жеткен жерге қойып, осы киелі саланың бәріне белсене
араласып жүрген кезі болса керек. Бірде «Тамаша» ойын-
сауық отауының бас режиссері Лұқпан Есенов оны қызметке

шақырады. Ол кезде Мейірман Нұрекеев, Құдайберген
Сұлтанбаев, Тасқын Құлыбековтердің аяқтары жерге тимей,
сатираның сардарлары, «Тамашаның» тарландары атанып,
оларсыз бірде-бір қойылым қойылмайтын. Халықтың

оларға деген қошеметі де ерекше болатын. Реті келсе, сахна
серкелерімен стакан тоғыстырып қоюды кім теріс көрсін?!
Көрермен үшін одан асқан бақыт жоқ. Кейде Мейірман
ағамыз сахнаға шығар алдында да ұрттап қояды екен. Содан

қауіптенген Лұқпан ағамыз Байғалиді шақырып алып, өте
құпия түрде «партиялық» тапсырма береді.

халықтың ынта-ықыласы ерекше, сый-сыяпаттары да
алабөтен. Сондықтан ол сахнаға шығар алдында ұрттап
қоймасын. Сен соны қадағала. Оның үстіне, бүгінгі
бағдарламаны телевидение түсіреді. Жұртқа күлкі болмайық.

сонда барып, кірсе – кіріп, шықса – шығып, оның көлеңкесі
болады да қалады. Мейірман ағамыз жүз грамм ұрттаса
болды, мұрны қызарып шыға келеді екен. Сонысын жақсы
білетін Байғали көзден сәл таса болса, дереу Мәкеңнің

мұрнына қарайды. Соңында «құйрық» жүргенін білмейтін
Мейірман ағамыз да ақымақ емес.

төменгі қабатқа қарай түсіп кетеді.
Байғалидің «құйрық» деген аты бар емес пе, ол да жалма-
жан сонда ұмтылады. Мейірман жеке кабинаға кіріп кетеді де,
біраз бөгеледі. Байғали тұр күтіп. Бір кезде Мейірман ағамыз

шығады көңілденіп. Мұрны қызарып кетіпті. Байғалиға
қарамай өте шығады. Дәретханада дәмхананың болмайтыны
Байғалиға аян. Сонда ол қайдан «жұтты»? Дереу Мәкең
кірген кабинаға барса, қолында бір шөлмегі мен стаканы бар

ғой бәрін, – деп Баекең күйіп-піседі. Жүзі бал-бұл жанып
тұрған әлгінің қаперіне ештеңе кірер емес. Сұқ саусағын
шошайтып:

арманым еді. Сол үшін мен сон-а-а-у Шымкенттен келдім.
Міне, арманыма жеттім. Бақыттымын. Сен менің сол
бақытымды көп көрме. Енді кете берсем де болады, – деп
сыртқа беттепті.

Байғали тіл қата алмай, тұрып қалыпты.
Қазақ халқының өнер адамдарына деген ықыласын
қойсаңшы...

Өкіреш бейнесінде халықтың жүрегінде қалып қойған
Рахметбай Төлеубаев әріптес ағасы, белгілі актер Нұрмахан

Жантуринмен қалжыңдасып ойнай береді екен. Сексенінші
жылдардың басында Алматыға ылғи ергежейлілерден
тұратын цирк келіп қалады. Рахаң екі ергежейлі келіншекпен
танысып, олар тұратын қонақ үйге баратын болып келіседі.

қонақ үйге меймандыққа шақырып отыр. Бірге барсақ
қайтеді? Отырып дегендей, танысып дегендей...

Рахметбай телефон тұтқасын қоя береді.
Ертесіне барын сылқия киіп, бір қолында коньягі бар,
бір қолында раушан гүлі бар Жантурин сағат 18.00-де қонақ
үйдегі 480-бөлменің есігін қағады.

Ар жақтан: «Нұраға, қысылып-қымтырылмай кіре беріңіз»
деген Рахметбайдың дауысы естіледі. Бөлме ішіне енген
Нұрмахан екі тізесіне екі ергежейлі келіншекті отырғызып
алған Рахметбайды көріп қалшиып тұрып қалады. Сонан

соң, тез есін жиып алады да, Рахметбайға мұртын тікірейте
бір қарап: «Опасыз» деп бөлмеден шығып жүре береді...

Көрнекті ақын Жарасқан Әбдіраштің «Тамаша» әзіл-оспақ
отауының бас редакторы болып қызмет атқарып жүрген
кезі болса керек. Сол жылдары елдің ыстық ықыласына
бөленіп жүрген белгілі әнші Мақпал Жүнісова Республика

сарайында жеке концертін өткізбек болады да, Қазақстанның
халық артисі Тұңғышбай Жаманқұловтан аталған шараны
жүргізіп беруді сұрайды. Әрине, ол кісі өзі құрмет тұтатын
қарындасының өтінішін құп алып, келісімін береді. Ертесіне

бұқаралық
ақпарат
құралдарының
барлығы

Мақпал
Жүнісованың концерті болатынын және оны «Тамашаның»
тарланы Тұңғышбай Жаманқұлов жүргізетінін ұлардай
шулап, жалпақ жұртқа жария етеді. Ол сөз сатираның серкесі

Жарасқан ағамыздың да құлағына жетеді. «Тамаша» әзіл-
оспақ отауынан Тұңғышбайдың кетіп қалғанына іштей
ренжіңкіреп жүрген ол, өз назын эпиграмма арқылы білдіріп,
жігіттерден беріп жібереді.

Квартира ма?
Тұңғышбайға тиесі.
Машина ма?
Тұңғышбайға тиесі.

Атақ-даңқ па?
Тұңғышбайға тиесі.
Өйткені ол –
Мақпалдың конференсиесі.

Ал Мақпал кім?
Ал Мақпал –
Нұрқаділов Заманбектің иесі.
Тұңғышбай Жаманқұлов әлгі риясыз әзілді мұқият оқып,

дереу жауап жазады да шәкірті Асылбек Боранбаевтан беріп
жібереді.

Квартира ма?
Тұңғышбайға тиесі.
Машина ма?
Тұңғышбайға тиесі.

Атақ-даңқ па?
Тұйғышбайға тиесі...
Деп қағытып Жарасқан
Өнерімнің сөз қылыпты киесін.

Жүйелі сөз табады ғой жүйесін,
Жүйесіз сөз табар және иесін.
«Тамашаның» менен қалған түйесін
Бағып жүрген Жарасқандар жабылса,

Өнерімнің құдіреті сүйесін.
Пәтерім де, атақ-даңқым, мәшинем,
Табанақы, маңдайтерім тиесі.
Сондықтан да жұқпайды,

Жарасқанның маған жазған күйесі.
Ертесіне Жарасқан ағамыз Тұңғышбайды іздеп барып,
эпиграммаға берген жауабына ризашылығын білдіріп, қол
алысып, төс қағыстырады. Содан бастап екеуі жақын дос

«Той дегенде қу бас та домалайды» демекші, Еуропада
тарыдай шашырап жүрген қазақтар үшін айтыс өткізіп, ән-
жырдан шашу шашпақ мақсатында айтыстың атасы атанған
белгілі ақын Жүрсін Ерман бастаған бір топ өнерпаздар

артынып-тартынып Парижге аттанады. Олардың арасында
әзіл айтпаса әрі кірмейтін белгілі сатирик Көпен Әмірбек
те болса керек. Ол әңгіме арасында жанында отырған әнші
Сәуле Жанпейісоваға қалжыңдап:

Қазақтың мынау Көпені,
Төсекке әкеп кофені.
Бүлкілдетіп көрпені
Жасайды ол бөпені, – деп

бір шумақ өлеңді қайырып тастайды.
Өлең шығармайтын қазақ болушы ма еді, сірә?!Сәуле де
дереу іліп әкетіп:
Қазақтың мынау Көпені,

Төсекке әкеп кофені.
Бүлкілдетіп көрпені
Жасаймын дейді бөпені.
Бірақ оған Көпеннің

Белгілі актер Асқар Наймантай Алматы
облысы Райымбек ауданында туған. Ол –
қашанда әзілге әзір жүретін адам. Мына
төмендегі әңгімелер сол сөзімізді дәлелдей

Нарынқолға жетпей, «Қызылқұм» деген тау бар. Бүкіл
Нарынқол ну орманға оранып тұрса да, бұл таудың топырағы
қызыл. Ол таудың ерекшелігі де сонда. Сол таудың ұшар
басында көлемі киіз үйдей болатын аппақ бір нәрсе бар.

Сырттай қараған адамға жұмыртқадай көрінеді. Оның не
екенін әлі күнге дейін ешкім білмейді. Өйткені ол таудың
айналасында әскери бөлімше бар. Ол жаққа қарай анау-мынау
адамды жолатпайды. Әлгі «ақ жұмыртқаның» айналасында

көптеген локатырлар тұр. Нарынқолға алғаш рет келе жатқан
адамға Асқар әлгі «ақ жұмыртқаны» көрсетеді екен де:
«Дүние жүзі бойынша динозаврдың жалғыз жұмыртқасы

түр-түсінен әзілдеп отырғанын байқатпайды. Олар сене
қоймайды. Асекең барын салып дәлелдей түседі. «Көрмейсің
бе айналасындағы локатырларды? Олар сеніңше жайдан-
жай тұр деймісің?! Анау жұмыртқаның ішінде тірі ағза бар.

Күндердің күнінде ол жұмыртқаны жарып шығары сөзсіз.
Сол үшін арнайы әскер бөліп, күндіз-түні қарауылдайды»
дейді қонақтардың сенбесіне қоймай. Олар лажсыз сенеді.

Сол кісілермен Асекең қазір де кездесіп қалады екен.
Сонда олар: «Динозаврдың жұмыртқасы жарылды ма?» деп
сұрайтын көрінеді. Асекең де қайтпайды ғой, жұмыртқаның
сол қалпы тұрғанын айтады.

Ілгеріде Асқар «Терісқақпай» театрындағы достарымен
бірге
депутаттарды
сайлау

науқанында
Панаркүл
Нұрқаділованың
үгіт-насихат

жұмыстарына
қатысады.
Сөйтіп, үміткердің сайлау округіне кіретін барлық аудандарда
концерт қойып жүреді. Сондай мақсатпен Нарынқолға

баратын болады. Жолда Кеген базарына тоқтайды. Дәл сол
жерде «Терісқақпайдың» жігіттері қытайша «сөйлегілері»
келіп кетеді. Бір қызығы, солардың бірі де қытайша бір ауыз
сөз білмейді. Бірақ олардың қытайша шүлдірлеп отырғанына

қарасаң, шынымен қытайша сөйлеп тұр екен деп қаласың.
Содан Дархан мен Отаралы қытай болып, ал Ұлан аудармашы
болып шыға келеді. Үшеуі шүлдірлеп жүріп бір апайдан құрт
алды. Сөйтсе, ол апай бір кездері Қытайдан көшіп келген екен.

Төркінін көргендей болып «қытайлық» жігіттерге құртын
тегін берді. Сөйтіп тұрғанда олардың жанына бір әскери
көлік келіп тоқтай қалады да, Асқарға қарап: «Аналар Қытай
ма?» деп сұрайды. Асқар да қарап тұрмай «Иә» дейді. «Қайда

бара жатыр?» деп сұрайды анау. «Нарынқолға» дейді Асекең.
«Бәрібір бекеттен өте алмайды» деді анау зіркілдеп. Асқарға
сонысы ұнамай қалады да «өтеді» дейді нық сеніммен. Содан
«қытайлық» жігіттер автобусқа отырып, жүріп кетеді. Олар

Нарынқолдың шекара бекетіне келгенше қытайша «сөйлеп»
келеді. Бір кезде автобусқа шекарашылар мініп, құжаттарды
тексере бастады. Панаркүл апай құжаттарын көрсетіп, арғы
бетке өтіп кетеді де артистер бергі жақта қалады. Жігіттер

«сөйлеп», әлгілердің айтқанына түсінбеген адам сияқты
болып отырып алды. Анау құжат сұрайды. Ал Дархан болса,
әмиянын ашып, 3х4 суретін көрсетеді. Анау «сурет емес,
құжатыңды көрсет» дейді безілдеп. Дархан ақша көрсетеді.

Болмаған соң, олар Дарханды сыртқа алып шығады. Бекеттен
тағы бір сардар мен солдаттар келеді. Ұлан аудармашы
болып, мән-жайды түсіндірген болып жүр. Мәселе ушыға
бастайды. Шекарашылар қылмыскер ұстағандай желпініп

тұр. Панаркүл апай артистердің кешіккеніне алаңдап бері
қарай аяңдай бастады. Сол кезде «қытайлық» жігіттер де
«спектаклді» тоқтатады. Мән-жайды шекарашыларға айтып
түсіндіреді. Олар қалжыңды дұрыс қабылдап, артистерді

босатады. Автобусқа мініп, енді қозғала бергенде, бағана
Кегенде кездескен көлік қуып жетеді. Ішінен 5-6 сарбаз
секіріп түсіп, автоматтарын кезеніп, артистердің автобусына
лап қояды. Сөйтсе, олар бекеттегі солдаттарды ауыстыруға

келген топ екен. Оларды әлгінде ғана тексерген сардар әрең
тоқтатып қалады. Сөйтіп, артистер өз еліне «қытай» болып
өтеді.

Белгілі әнші Сүлеймен Ибрагимовтың «Гүлдер»
ансамблінің құрамында әнші болып жүрген кезі болса керек.
2000 жылы «Гүлдер» ансамблі гастролдік сапармен осы өнер
ұжымының белді әншісі Қапаш Құлышеваның еліне барады.

Табиғаты сұлу Көкшетау өңірінің бірнеше аудандарында
болып, концерт қояды. Ең соңында Қапаш Құлышеваның
кіндік қаны тамған Зеренді ауданында болып, концерттік
бағдарламадан соң, шағын дастарқанда бас қосады. Кеш

жас әнші аузына сөз түспей, аңтарылып қалады. Мұның
алдындағы дастарқанда Көкшетау облысы басшыларының
бірі: «Я понял, что ансамбль «Гүлдер» состоит из трех
китов» деген сөзі Сүлейменнің есінде қалса керек. Ол үш кит

айтып салады. Айтылған сөз – атылған оқ. Жұрт қыран-
топан күлкіге батады. Сүлеймен кірерге тесік таппай, төмен
қарайды. Бұл әңгіме өнер иелері арасында әлі де анекдот
болып айтылып жүр.

«Айқын» газеті өзінің көшпелі қазақтың басылымы екенін
айқындағысы келгендей, 3 жылдың ішінде 4 ғимаратқа қоныс
аударып үлгереді. Соның соңғы ғимаратындағы терезелер
Жолдасбек Дуанабай түгілі, тау көтеретін толағай тұлғалы

Төреғали Тәшеннің де бойы жетпейтін биікке орналасса
керек. Бір күні сол терезенің желдеткіші ашық қалып, содан
соққан суық жел Жолдасбектің өн бойын аралап өтеді.
«Жолы болар жігіттің жеңгесі шығар алдынан» дегендей,

желдеткішті жаба қоятын адамның реті келмей тұрғанда,
бөлмеге Төреғали кіріп келеді. Оны көрген Жолдасбек
«жылжымалы саты» көргендей қуанып:

қайтарымы болсын, анау терезені жаба салшы, – деп өтінеді.
Адам баласының меселін қайтармайтын Төкең тесіле қарап
отырған жұрттан қысыла-қымтырыла орындыққа шығып,
терезе тұтқасына әзер қол жеткізеді. Ұлт үшін ұлы іс

бітіргендей болып, Төкең орнына жайғасады. «Адам күні
адаммен» деген рас сөз. Сәлден соң, тау қозғалғандай болып,
Төреғали Жолдасбекке келеді де:

едіңіз. Ал біз сіздің ойыңыз жетпеген жерге көмек беруге
әрқашанда әзірміз, – деген екен.

«Айқын» газетінің тілшілері Жолдасбек Дуанабай, Айгүл
Аханбайқызы және Төреғали Тәшен – үшеуі редакцияның
маңындағы дәмханалардың бірінде қою күрең шай ішіп,
әңгіме-дүкен құрып отырады. Сөз кезегі келгенде кезінде

«Жас Алаш» газетінде «Оқи қалар оқиғалар» жазып, сол
айдардың «атасы» атанған Жолдасбек сондай бір әңгіменің
ұшын шығарады.

30 миллион долларын 4 итіне мұрагерлікке тастайтынын
мәлімдепті, – дейді ол аузын ашып, көзін жұмып, ішегін
үзілердей тарта отырып таңырқап.

бөлмелі пәтерге айырбастай алмай жүрмін. Одан да Уинфри
Опраның бесінші иті болғаным жақсы еді ғой, – деген екен
сөзінің соңын әзілге бұрып.

міну – Жүкеңнің көптен бергі арманы еді. Сондықтан да
ол көлігін аялап, мәпелеп мініп, оған еркелетіп «Надя» деп
«азан шақырып», ат қойды. Ат шаптырып, той жасамағаны
болмаса, «Надя» оған «жас тоқалдан» кем болған жоқ.

Бір күні Жүкең «Жас тоқалын» мініп, Тастақ базарына
барады. Баруын барғанымен, жол жиегіндегі қаптаған
көліктердің арасына кіре алмай, біраз кідіріп қалады. Кенет
Жүкең тұрақтан шыққан көлікті көріп қалады да, «Надяны»

қоймаған Жүкеңе әлгі жер тарлық етеді. Автотұрақтағы
көліктердің кіріп-шығуын реттеп жүретін жігіт:

Өйткені жапон көліктері өте жақсы бұрылады, – деп ақыл-
кеңесін айтады.
Сонда тапқыр сөз айтуға келгенде алдына жан салмайтын
Жүкең:

«Айқын» газетінің секретариатында терімші болып
істейтін мінезі жібектей Әйгерім деген қызға Жолдасбек:

екен. Осы сөзден әбден мезі болған Әйгерімге бір күні «тіл
бітіп»:

«Айқын» газеті секретариат қызметкерлерінің жұмыстан
бір сәт қолы босағанда сыртқа шығып, таза ауамен тыныстап
әрі түтін түтетіп, өкпелерін қақтап алатын әдеті бар.
Қалыптасқан әдетті орындар алдында ұжым мүшелерінің бірі

міндетті түрде бәріне естірте «А» деп дауыстап айту қажет.
Бұл – «темекі тартамыз ба?» деген белгі. Оны естігендер
«А» деп хормен шулай құптап, орындарынан өре түрегеліп,
сыртқа беттейді. Сол әдет бойынша бәріміз темекі тартып,

бір-бірімізді келеке етіп, шөпті де, шөңгені де өлең етіп,
ұрынарға қара таппай тұрғанбыз. Дәл сол мезетте тақырыпқа
өзі сұранып, саясат бөлімінің тілшісі Құбаш Сағидоллаұлы

«Дарабоз» деген жанама ат берген. Ол – қуақы тілді, әзілқой,
жоқ жерден күлкі тауып, қалжыңдап жүрмесе, бойына ас
батпайтын жігіт.

ол сұхбаттасатын адамына да тыным бермейді. Егер оның кез
келген журналистің қармағына іліге бермейтін шенеуніктерден
жиі сұхбат алатынын ескерсек, Гүлбаршынның аз тер
төкпейтінін бағамдай қоясыз. Оның бойындағы осы күш-

қуатына әріптестерінің бәрі таңғалысады. Соның бәрін
байқап, басын шайқап жүрген Жолдасбек Дуанабай бір күні
Гүлбаршынға:

көрсең, зыр жүгіріп жүресің. Байыз тауып отырғаныңды
көргенім жоқ. Бұл не деген әл-қуат, бұл не деген еңбекқорлық?!
Мұншама энергияның барлығын қайдан аласың? – дейді
таңырқап.

«Айқын» газеті ең алғаш ашылғанда бас редактордың үш
орынбасары болды. Оның екі орынбасары – Алматыда, ал
бірі – Астана қаласында болатын. Сол елордадағы өкілдікке
белгілі журналист Талғат Батырхан жетекшілік етті. Ол өзінің

қол астында қызмет істейтін фототілші Советбек Мағзұмовты
өзгелерге қарағанда ерекше құрмет тұтады. Себебі, ол басшы
тарапынан берілген тапсырманы дер кезінде әрі мұқият
орындап, әрбір іске үлкен жауапкершілікпен қарайды. Бір

күні Советбек Мағзұмов сондай тапсырмалардың бірін
орындап, жұмыстың ойдағыдай атқарылғанын айтып, бас
редактордың орынбасарына кіреді. Оның осы қағілездігіне
риза болған Талғат Батырхан:

«Айқын» газетінің бас редакторы ауысып, оның орнына
басылым басшысы болып Бауыржан Омаров келеді. Ол
қызметке келген күннен бастап, қызметкерлердің жұмысқа
уақтылы келіп, берілген тапсырманы дер кезінде орындалуын

талап етеді. Әр аптаның дүйсенбісінде жиналыс өткізіп,
осы талап үддесіне жауап бере алмайтындардың қызметтен
кететінін де ескертіп өтеді. Сондай жиындардың бірінде
басылым бетінде жарық көрген сапасыз суреттер жөнінде

сөз болады. Тіпті бір-екі рет фототілші Айтжан Салықұлына
ескерту де жасалады. Содан бастап одан маза қашады.
Ішкені – ірің, жегені – желім болады. Бұрын журналистердің
«Айтеке, ана кісіні түсіріп келейікші, мына кісіні түсіріп

келуге мүмкіншілігіңіз бар ма?» деп асты-үстіне үйреніп
қалған ол, енді «Кімге қандай сурет керек?» деп редакцияны
«адақтап» шығуды әдетке айналдырады. Бір күні сол әдетімен
журналистердің бәрімен жеке-жеке сөйлесіп, Төреғали

екен.
Содан бастап біз қазақтың батыр-билері мен хандарының,
сондай-ақ зар заман әдебиеті өкілдерінің суреті қажет болса,
Айтекеңе қарап, олардың соткасын бергіміз келіп тұрады.

Жүрегінде иманы бар кез келген мұсылман
қауымы Аллаға қалай сенсе, періштенің де бұл
құпиялы әлемде барына солай сенеді. Бірақ
әзірге оларды көрген де немесе тілдескен де

адамзат баласы жоқ. Ал біз оны күнде көріп,
тілдесіп жүрміз десек, сенер ме едіңіз? Имандай
иланғаныңыз абзал. Өйткені ол біздің «Айқын»
газетінде істейді. Оның аты-жөні – Төреғали

Тәшенов. Олай дейтін себебіміз, ол – ер жасы –
елуге келсе де қулық-сұмдықтан ада. Адамзат
баласына пайдасы тимесе, зияны жоқ. Мінезі

төбесіне шықсаңыз да былқ етпей тұра беруге
бар. Ол үйінен күнде 10 ауыз сөз алып келсе,
соның бесеуін кешке дейін пайдаланбай,
қайта алып кетуі әбден ықтимал. Өйткені

оның тілі – қолындағы қаламы. Ал сөйлей
қалса, көп сөз шығындамай, нысанаға дөп
тигізеді. Соның бір парасын назарларыңызға
ұсынғанды жөн санадық. Оқи отырыңыздар,

«Айқын»
газетінің
ақсақалы
Жұмабек

Жанділдин
Төкеңнің ер жасы – елуге келіп, өзінің мерейтойын тиісті
дәрежеде атап өткелі жатқанын естіп:

қалтырап, дірілдеп отыр. Ал өзің тапқан-таянғаныңды
банкке төлеп, несібеңді несиеге айырбастап жүрсің. Сөйтіп
жүріп, той тойлағаның неңді алғаның? – дейді әріптес інісіне
қалжыңдап.

Сонда тау қозғалса да қозғала қоймайтын Төкең біраз
кідіріп барып:

Бірде Төкең Түркияға іссапарға барады. Бұл сапар оған
қатты әсер еткен болуы керек. Жер бетіндегі жұмаққа барып
келгендей аузын ашып, көзін жұмып, ішегін тартып қайтады.
Әріптестері оны қаумалай қоршап алып, Түркиядан алған

әсері туралы сұрай бастайды. Сонда ол айналасына байыппен
қарап алып:

Төреғали Тәшенов, Жомарт Сапар, Сейсен Әмірбек – бәрі
«Айқын» газетінің қалжыңқұмар қызметкерлері. Олар бір-
бірімен ылғи да қатты әзілдесіп жүреді. Бірі – аға, бірі – іні
болғанымен, заман құрдас емес пе?! Кейде олардың әзілдері

адам өлтіреді.
Бірде елге белгілі бір қаламгер қайтыс болып, оны
мәңгілік сапарға шығарып салып келе жатқан олар, бір-бірін
түрткілеп, әзілге ерік береді.

күні Сізді де осылай шығарып саламыз-ау.
Жомарт та Сейсенді қостап қояды. Екеуіне есесін жіберіп
қоятын Төкең бе?

Ажалдың аяқ астынан келе қалғанын кім ұната қойсын?!
Жомарт шошып кетіп:

ырыс» деген, жақсы сөз айтыңдар, – дейді әңгіме арнасын
басқа тақырыпқа бұрмақ болып.
Сонда Төкең:

Төкең бір кездері имандылыққа бет бұрып, құбылаға
қарап, намаз оқып, бес уақыт жайнамазға жығылып жүрді.
Ораза айтты асыға күтіп, ел қатарлы ауыз бекітіп, жұма
намаздан да қалмайтын.

Бір күні әріптестеріміздің бірі той жасап, ұжымдағылардың
бәрін қуанышына ортақтасуына шақырды. Тойдың бел
ортасында Төкең «өте көңілді» боп шыға келді. Сырттай
қараған адамға бас құданың нақ өзі секілді. «Іштегі

микробтарды «өлтірейін» дегені шығар» деп қоя салдық.
Қас қылғандай ұжымда той да, салтанат та көбейді. Төкең
де «бәйгеге» жиі-жиі қосылып, аттың басын еркін жіберетін
болды. Гайкісі босап, жайнамазға емес, жерге жығыла беретін

не? Исламға қайшы емес пе? Сіздікі қай ислам? – дейді
әріптестері әзілге бұрып.
Сонда Төкең:

болады,– деп бәрімізді қыран топан күлдіріп алды. «Сөз
тапқанға қолқа жоқ» деген осы ғой...

Жолдасбек Дуанабай «Надиямен» бірге моншаға барады.
«Өз-өзіңе сақ бол, көршіңді ұры тұтпа» деген қағиданы
ұстанып, көлігінің кілтін шұлығына, ал шұлығын туплиіне
тығып, беймарал шомылады. Қазіргі көліктердің барлығы

тиіп кетсең, айғай салатыны белгілі. «Надия» да сондай.
Жанына жолап кетсең, «Жолдасбек» деп бажылдап қоя береді.
Әбден жуынып, шайынып, аспай-саспай киініп жатқан кезде,
«Надия» «байын» шақырып, (Жолдасбекті айтам), ышқына

Қазақ өзінен жасы үлкен ер адамды «аға», орыстар
«братан», өзбектер «ака», қырғыздар «байке» дейтіні белгілі.
Бір күні редакцияға басылымның бас редакторы Бауыржан
Омаровтың Қытайда оқитын ұлы Дәурен келді. Ол қытай

тілін өте жақсы меңгерген. Әңгіме арасында біз Дәуреннен
«аға» дегенді қытайлардың «шу-шу» деп атайтынын біліп
алдық. Сол күннен бастап, редакциядағы еркек атаулы бір-
бірінің есіміне шу-шуды қосып айтпаса, ас батпайтын болды.

Бұл әдеттің асқынғаны соншалық, ағаны былай қойып,
інілердің атына да «шу-шуды» тіркеп, ағалап, жағалап кеттік.
Бұл әдетімізден бейхабар фотожурналист Айтжан Салықұлы
Жолдасбек Дуанабайдан:

«Айқын» газетінің бір белді қызметкерінің ұлы үйленіп,
Алматы қаласындағы ең мықты мейрамханада дүркіреп той
өтіп жатады. Екі жастың отау тіккен құрметіне жайылған
ақ дастарқанды басқару – жас әдебиетші-ғалым Дархан

деген жігітке бұйырады. Ол тойды бастамастан бұрын
өзін көпшілік қауымға таныстырып өтеді. Сөз арасында
өзінің Райымбек, Әлмерек батырлардың ұрпағы, Мұқағали
Мақатаевтың бауыры екендігін тілге тиек етеді. Албаннан