Қазақстан Республикасының
Мәдениет және спорт министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша шығарылды

Нұсқабаев Ж.
Н 88 Енші: Әңгімелер, повестер, естеліктер / Жарыл­
қасын Нұсқабайұлы. – Алматы: «Білім» баспасы,

Белгілі жазушы, байырғы баспагер Жарылқасын Нұс­
қа­байұлының бұл жинағына жазушының әр жылдары жаз­
ған повесть, әңгімелері мен естеліктері еніп отыр.
Ұлтымыздың тұрмыс-салтын, байырығы дәстүріміз бен

психологиясын жете білетін автордың әр шығар­ма­сын­
дағы кейіпкерлерінің бітім-болмысы, іс-әрекеті мен мінез
құлқынан, сөз саптаулары мен ой-толғаныстарынан бұл
ерекшелік айқын аңғарылып тұрады.

Ұсынылып отырған туындылардың желісі ширақ, тілі
шұрайлы. Оқырмандарды еліктіріп, жетелеп отырады.
Кітап көпшілік кітап сүйер қауымға арналған

© Нұсқабайұлы Ж., 2014
© “Білім” баспасы”, 2014

Е н ш і
Бәріне себепші көкесі. Иә, бөтен емес, бөгде емес,
көкесі. Бұған сонысы батып тұр. Бірақ қалай ойласа да
ой шеті көрінер емес. Адам бұрын жаман сөзін естімеген

қалаулы кісісінен болмашы сөз естісе де қатты ауыр-
лайды екен. Серікболдікі де сол. Рас, көкесі сөккен
жоқ, көңілін жығатын ауыр сөз де айтқан жоқ. Бірақ
таңертеңгі: “Серікжан, орайын тапсаң, бүгін үйге ерте-

рек келші. Жеңгең осы ауылдың кемпір-шалын шақырып,
бір ауқат бермек сияқты, ішінде болшы”, – деген сөзі
бұған соққыдан да ауыр тиді. Кеше әйелі Қадиша: “Осы
біздің көкем мен жеңешем соңғы күндері күбір-күбір сөзді

көбейтті. “Енші” дей ме, бірдеме деп жүр. Бізді бөлек
шығарғалы жүрген тәрізді. Саған ештеңе айтқан жоқ па
еді?” дегенде, Серікбол:
− Сен-ақ бүйректен сирақ шығарады да жүреді екенсің!

Бұдан былай ондай сөзіңді естімейтін болайын! – деп морт
кеткен.
− Ойбай, жазған-ау, енші алуға мен де құштар болып
отыр деймісің? Осындай бірдемені аңғарғалы менің де

ішім әлем-жәлем. Күн сайын сенің қабағыңа қараймын.
Бірақ сен қаннен-қаперсізсің. Сосын батып айта да алмай
жүргем. Құдай қосқан екеуіңді ажыратқан адам сайтан бо-
лар. Маған несіне ұрысасың? – деп келіншегі булығып жы-

лап қалған.
Кемсөзді, жер қозғалса қозғалмайтын, алып тұлғалы
сары жігіт келіншегін арқасынан қағып, бауырына тартып:
− Қой, қайдағы ырымды бастамай. Кісінің ойында жоқ

әңгімені қозғама. Көкем ондай нәрсені бізбен ақылдаспай
істемейді, – деп өзінің де, әйелінің де күдігін басқаны есінде.
Серікбол енді таңертең ағасымен арада болған әңгімені
қайта есіне түсірді. “Серікжан, орайын тапсаң бүгін үйге

Әңгімелер
ертерек келші. Жеңгең осы ауылдың кемпір-шалын шақы­
рып бір ауқат бермек сияқты, ішінде болшы”, – деді-ау.
Иә, ағасының бұл сөзін естігенде жүрегі су ете түскен.

Сөйтсе де осы іс үшін өзі кінәратты адамдай жүзін жоға­
ры көтермей, киіміне жұққан қыл-қыбырды тазалап, үстін
қаққансып тұра берген. Тап сол сәтте көп жылдар бойы
бүгіп келген ұрлығы ашылып қалған жандай іші әлем­

тапырақ еді. Ағасына не “келемін”, не “келмеймін” деп
ләм-мим демегені де сондықтан. Ағасы айтарын айтып
болды-ау деген кезде, иттің күркесінің жанында тұрған ма-
шинасына қарай кете барған. Кеткені бар болсын, екі аяғы

зілдей, зілдей емес-ау, аяғының орнында кәдімгі аяқ емес,
келсаптай жансыз бірдеме тұрғандай көрінген. Тойтақтап,
басар жеріне дәл түспейді ме, қалай. Бірақ ол кезде
Серікболдың аяғымен жұмысы болмады. Бар ойы түнде

әйелі айтқан әңгімеде еді. “Рас, рас болды-ау” дей берген
іштей. Бұл сәтте ту сыртында қалған ағасының тапжыл-
май әлі сол орнында өзіне қадала қарап тұрғанын да сезген
жоқ-тын. Машинасын от алдырып жүріп кеткен. Қорадан

шыға берістегі әшейінде бипаздап жайымен өтетін құлақ
арықтан да сақыр-сұқыр өткені де көз алдына келді.
Серікбол ұзақ жолға шықса-ақ ұшы-қиырсыз ойға бой
алдырады. Бірақ ой түспегір де әрқилы. Кейде әйт деген-

нен жақсы арнаға түсіп кетсе, өзің бастан кешкен қызықты
оқиғалар көңіліңе оралып, әп-сәтте-ақ жадырап қаласың.
Ондай әдемі ойдан соң бейне сол қызық-думаннан жаңа
ғана шыққандай елпілдеп, сергек жүресің. Ол күні

жұмысың да өнімді, тіршілігің көңілді. Кездескен кісімен
күлімдей амандасып, жарқырай әзілдесіп жатқаның. Ал,
ылғи да солай бола бере ме? Жоқ. Кейде алыпқашпа ой
араңдатып, қайдағы-жайдағыңды есіңе салады. Қаншама

уақыт өтіп, ұмыт бола бастаған “тарихыңды” жаңғыртып,
кес-кестеп көлденең алып шығатынын қайтерсің. Әне,
ондайда ісің де өнбейді, не істеп, не қойғаныңды анық
сезбейтіндей сүлесоқ күйде ілбіп жүріп кешті батырасың.

Серікболдың бүгінгі күйі соның екеуіне де ұқсамайды.
Сөйтсе де көңілі алаң. Әдетте, адам көңілсіз кезінде
көбірек те тереңірек те ойланады емес пе? Серікболдың
сондай ой тереңіне бұра тартып келе жатқан жайсыз

Жарылқасын Нұсқабайұлы
Қанша ойламайын десе де, сол бір қу әңгіме күні бойы
көкейінен кетпей қойды. Таңертең машинасының ол жер,
бұл жерін шұқылап жүргенде де еріксіз есіне түскен.

Енді, міне, Сарғатаның қасқа жолына бұрылып, темекі
тұтатқаны сол еді, балалық шағында көрген бар тауқыметі
анау, алыстан мұнартқан ақ шоқаттар секілді сағымданып
көңіл дүрбісіне көлденеңдей берді...

* * *
Ее, Құдай басқа салмасын, ол бір қиямет заман еді ғой.
Дүниенің астаң-кестеңі шыққан аласапыран кез. Ерсілі-
қарсылы ағылған халық. Басқаны былай қойғанда өзіңнің

қайда бара жатқаныңды анық болжай алмайсың. Әйтеуір
ызғып жүрген лек-лек адам. Панасыз қалған топ-топ бала.
Арба да, машина да, поезд да толы. Бұл жұрттың туған
жері, тұрған үйі қайда? Мына балалардың әке-шешесі неге

жоқ. Өздерін қайда алып барады? Әкесі соғысқа кеткен. Ал
мамасы ше? Ол қайда жүр екен? Неге осы уақытқа дейін бір
келмейді. Өзі сияқты кішкентай балалармен бірге екі-үш
ұйықтап тұрды. Әне, тағы да қараңғы бола бастады. Мама-

сы әлі жоқ. Сережа өздері мініп келе жатқан ат арбаның ке-
нере тақтайынан мықтап ұстап алған. Жау төніп қалған
қаладан бала-шаға, кемпір-шалды жөнелтіп жатқан кезде
Сергейін де машинаға мінгізгелі тұрып мамасы: “Құлыным,

қош! Қандай көлікке мінсең де абай бол, жығылып қалма!
Асықпай, саспай жүргейсің. Әйтпесе, асып-сасқан кісі
ылғи да бірдемеге ұрынып қалады. Мен көп кешікпеспін.
Артыңнан барам. Өзім іздеп тауып алам. Жыламай жүр.

Берген тамағын тауысып іш. Киімдеріңе абай бол!” деп
бетінен сүйіп жылаған. Бірақ Сережа жылаған жоқ.
Сережа мойнын қанша созса да мамасын көре алмады.
Әрі қараңғы түсіп кеткен соң орнына жайғасып отырды

да көп ұзамай ұйықтап кетті. Бүгін төртінші түн қай жер
болса, сол жерде, қалай болса солай ұйықтап келеді. Соған
үйреніп те қалған сияқты.
Бір кезде оянып кетті. Төңірек жап-жарық. Таң атып

қалған ба деп еді, паровоздың жарығы екен. Бұлар мінген
арба теміржол жиегіне тоқтапты. Есігі аңырайған дәу ва-
гондар. Ішіне шөп төсеп, қатар-қатар нар жасапты. Поезды
Сережаның бұл екінші көруі. Алғаш былтыр бес жасын-

Әңгімелер
да Заречнаяда тұратын әжесіне барғанда көрген. Шіркін,
поездың паровозы қандай керемет! Тағы бір тамашалар ма
еді деп жүргенде, міне, сол поезыңның өзіне мінгелі тұр.

Жұрттың әдепкі айқайы мен у-дуы көп еді, поезға
мінудің өзі де оп-оңай болып шықты. Тауыққа ерген бала-
пандай шүпірлеп бастаушының соңынан ілескен балалар
жүк артатын қызыл вагонның кіші-гірім қақпаның аузын-

дай кең есігіне қарай тырп-тырп басып, жалпақ траппен
тырбыңдай көтеріліп жатыр.
Әне-міне дегенше балалар жайғасып алды. Сергей-
ге нардың ірге жағынан орын тиді. Поезың арба, авто-

мобиль сияқты емес, кәдімгі үй тәрізді болып шықты.
Неше күннен бері бүрісіп, сығылысып келе жатқан бала-
лар аяқтарын еркін көсіліп жарыды да қалды. Балалардың
көбісі тез-ақ ұйқыға басты. Сережаның екі көзі сыртта.

Сережа енді шын қорқайын деді. Орнынан қозғалақтап,
дегібірсізденіп кетті. Соны аңғарды ма, өздерін бастап кел-
ген әйел:
− Көгершінім, атың кім өзіңнің? Нағып тыпыршып

кеттің? Түзге отырғың келе ме? – дегені.
− Атым Сережа. Маған мамам: “келемін, сені өзім іздеп
тауып аламын” деп уәде беріп еді. Әлі жоқ.
− Ондай уәде берген болса, мамаң сөз жоқ тауып ала-

ды. Оны ойлап қобалжымай-ақ қой. Барған жерімізден
бәріңнің де ата-анаңа хабар жібереміз. Жатып ұйықтай ғой
енді...
Енді Сережа мына вагонмен қайда баратынын, ол жақ­

тан мына кісінің мамасына хабар беретінін, сосын мамасы
мұны сөз жоқ тауып алатынын ойлап кетті.
Сол қиялмен жатып ұйықтаған. Содан қанша жатқанын
шамалай алмады. Аяқ астынан оянды. Ояна салып басын

көтеріп еді, балалардың көпшілігі әлі тұрмаған екен. Ал,
поезд солқ-солқ ұрып келеді. Сережа қайта жантайып жата
кетті. Ұйқысы қанып қалған тәрізді. Тағы да мамасын ой-
лады. Айтпақшы, түнде түсінде мамасын көріпті. Өзі по-

езда келеді екен дейді. Үстінде әскери киім. Иығында
мылтық. Тап кеше жолда өзі көрген қызыл әскерлер
сияқты. Қасындағы балалар да түгел әскери киім киіпті.
Фуражкаларының маңдайында қып-қызыл бесжұлдыз

Жарылқасын Нұсқабайұлы
арасынан мамасын анық көрді. Ол да жан-жағына алаңдап
Сергейін іздеп жүрген тәрізі бар. Неге екенін қайдам,
қанша жақын келсе де мұны көрмейді-ақ. Мүлде шыда-

мы таусылған Сережа: “Мама! Мама!” “Маматай! Мен
Мұндамын!” деп айқай салады. Мамасы сонда да мұны
көрмейтін сияқты. Әне, вагонның есігінің дәл тұсына да
келді. Бірақ Сережаға емес, әлдеқайда бір жаққа қарай қол

созады ма, қалай. Мына бір қара киімді дәу кісінің көл­
денең тұрып, қалқалай бергенін қарашы. “Мама, Мама-
шым! Мен мұндамын ғой!” Осы сәтте поезд да қозғала
берді. Ал, Сережаның мамасы оның даусын естіді білем,

Сережа өз даусынан өзі ояныпты. Жылап жатыр екен.
Міне, сол түннен кейін ол мамасын өңінде де, түсінде де
көрген емес.
* * *

Осы оқиға есіне түссе Серікбол әлі күнге дейін қобал­
жып, жүрегі ғана емес, екі шықшыты сыздап қоя береді.
Содан бері қаншама жылдар өтті. Серікбол он жылдықты
бітіріп, Совет Армиясы қатарында борышын өтеп қайтты.

Одан бері де жыл артынан жыл жетіп, қазір Серікболдың
баласының алды баяғы Сережаның жасына келді. Бірақ
ананың аты ана екен. Сірә, өмірде көнермейтін, көмескі
тартпайтын нәрсе болса, ол ата-ананың балаға, баланың

ата-анасына деген ықыласы шығар, деп ойлайды әркез
Серікбол. Әйтпесе, ана орнына ана, әке орнына әке тап-
ты. Еш таршылық көрген жоқ. Өгейлігін бетіне басқан да
жан болған жоқ. Сөйтсе де туған анасының бейнесі күні

бүгінге дейін көз алдында. Серікбол туған әке-шешесін
әркез ойлай жүреді. Әсіресе, өмірінде бір елеулі оқиға
болған сәттерде солар есіне түседі. Бірақ күні қазірге дейін
бұл сырын тіс жарып жан баласына айтқан емес. Іштей

жоқтайды да қояды.
− Қарағым, Серікбол, тәңір қосты ма, тағдыр қосты ма
онысын білмеймін. Білетінім − сен менің інімсің, мен ағаң­
мын. Сен жатырқамасаң, мен жатсынбаймын. Құдайға

шүкір, біріміздің бірімізге деген ықыласымыз жақсы. Бірақ
менің қазір айтайын деп отырғаным ол емес.

Әңгімелер
Бәріміз де анадан тудық. Атадан тәлім алдық. Енде-
ше адамның ата-анаға деген қарым-қатынысы − оның
азаматтығының өлшемі дер едім. Кейде біз бірді-екілі

жиын-тойда болып қаламыз. Сонда өз әке-шешесінің қа­
діріне жете алмаған, шешесін − күңіндей, әкесін − құлын­
дай жұмсап отырған кейбір жастардың ана туралы, әке
жайлы қасиетті әндерді үздіге айтқанын көргенде жағамды

ұстаймын. Өз ата-анасын құрметтеп, қошемет көрсете ал-
май нантепті қылып жүрген неме енді аруанадай боздап
қандай ана, қандай атаны іздеп отыр екен деп ойланам.
Көп жағдайда-ақ адамның сөзі мен ісі сәйкеспей, үйлеспей

жататыны болады. Бірақ баланың ата-анаға, ата-ананың
перзентке деген мөлдір сезімін лайлау қылмыс? Мұндайды
өздерің де аңғарып жүрген шығарсыңдар. Жассыңдар.
Жастардың ортасында жиі боласыңдар ғой. Саған бұл

әңгімені неге айтып отырмын.
Бекқұл өз сұрағының жауабын өзі ұмытып қалғандай
екі қалтасын қарманып насыбай шақшасын тауып алды да,
оң қолымен мықтап ұстап, сол алақанына түбімен шарт-

шарт соқты. Сосын тығынын ағытып, бір атым насыбайды
астыңғы ерніне қыстырды.
− Бәріміз де анадан тудық дедік. Олай болса, сені де
тоғыз ай көтеріп, түн ұйқысын төрт бөліп, ақ сүтін еміз­

ген, аяғыңнан тік тұрғызған анаң бар. Әкеңнің майдан-
да опат болғанын айтқансың. Өзіміздің малымыз түгел,
көңіліміз жайда деп жүре беру адамгершілікке жатпай-
ды. Бұған дейін “балапан басымен, тұрымтай тұсымен” де-

гендей кезең өтті. Енді сенің де есің кірді, азамат болдың.
Анаң бейшара бір жерлерде уайымда, сарытап болып
жүр ме, кім біледі? Сол кісіні іздеп бір хабарын алайық,
қалқам. Сені қайдам, тап солай етпесем мен тынши алатын

емеспін. Бұған не дейсің? – дегені бар еді бірде.
Айналайын, көкешім, адамның ішіндегіні айттырмай
сезеді-ау! Мен не дейін?! Екеулеп іздеу салдық. Хат жаз­
баған жеріміз қалмады. Әттең, еңбегіміз жанбады. Жарты

жыл дегенде қаралы хабар алдық. Анам бейбақ сол соғыс
басталған жылы-ақ көз жұмыпты. Қаралы хат алған күні
көкем бір мал сойып, ауылдастарды шақырып, ауқат беріп,
құран оқытты.

Жарылқасын Нұсқабайұлы
адамгершілік жасағаның − жөн білгенің. Бірақ “әр елдің
салты басқа” демей ме? Әр халықтың өзіне лайық дәстүрі
бар. Ендеше діні басқа кісіге құран оқығанымыз қалай бо-

лар екен? – деді кісімен сөйлескенде бетіне тіктеп қарамай
көзін жұмып отыратын Молдахмет қария.
− Молдеке, шалынған мал да, алынған мына шәй қант
та Серікболдың маңдай тер, табан ақысымен табыл­ған.

Ата-анасының рухына арнап ас беріп отырған соң оған
жұмсалатын ақша да солардың өз баласының таза еңбек­
ақысы болғанын қаламадым. Ал, мен анау ұлт­тың дәстүрі
деп тиесілі нәрседен шегіншектеп, шет қалдырғанды жарат-

пайтын адаммын. Мен үшін бұлжы­майтын бір ғана дәстүр
бар. Ол − адамшылық дәстүрі. Біз ең әуелі сол дәстүрді
кәделеп, соның жоғын жоқтауымыз керек. Менің ұғымымда
Отаны үшін отқа түсіп, жанын қиған адам − күнәдан пәк.

Серікболдың ата-анасы сондай азаматтар. Ендеше менің
ниетімнің адалдығына күмәніңіз жоқ шығар, – деп Бекқұл
Молдахмет ақсақалды бұлтарпаған.
Жұрт тараған соң Бекқұл:

− Серікжан, енді сенің ата-анаңның алдындағы соңғы
борышымыз қалды, – деді өзі де бейне сол кісілерден
мейірім-шапағат көргендей қарыздар кейіппен сөйлеп.
Көкем тағы не дегелі отыр дегендей бала-шаға түгел

аңтарыла қарады.
− Енді биылғы демалысыңда ата-анаңның басына ба-
рып, қабіріне бір-бір уыс топырақ салып қайтамыз, – деген
көкесі. Сол жолы Серікболдың көзіне еріксіз жас үйіріліп

еді. Тап сол кезде оның тамағына бір өксік тығылған.
Ол ата-анасына деген сағыныш пен қимастықтан гөрі
мына алдында отырған сом тұлғалы, бар мүшесі есте
қалардай ерекше мол пішілген, істеген әр ісі тек ізгілікке,

жақсылыққа негізделген, жүрегі сезімтал да мейірбан
жанға деген ризашылық пен сүйіспеншілік еді.
“Көкешім, көкетайым, сенің бұл адалдығың мен адам­
шы­лығыңның өтеуі немен өлшенер екен?” “Ер жігіт ана-

сын Меккеге үш рет арқалап барса да парызынан құтыла ал-
майды” деген сөз бар еді. Ал, мен сені, асыл көкешім, сірә,
өмір бақи мойныма мінгізіп өтсем де маған деген ықыласың
мен қамқорлығыңның есесін қайтара алмаспын. Асқарым,

Әңгімелер
бар жақсылығыңды қайтара алмасам да көзім жұмылып
кеткенімше саған, сенің үрім-бұтағыңа қызмет етумен өтер­
мін көкем”, – деп Серікбол іштей егіліп, еміреніп отырды.

Иә, оның бәрі де жақсы екен-ау. Сондай көкесінің аяқ
астынан нілдей бұзылып, мінез көрсеткені несі? Мұны­
сының себебі не?
Әне, ауылдың да төбесі көрінді. Енді әрі кетсе он-

он бес минутта Темірге де жетеді. Бұл сауалдың жауа-
бын еститін сәт те жақын. Серікбол совхоздың Отырар
атты бөлімшесіне соқпай, темір жолды қапталдай кететін
жолға бұрылғаны сол еді, жол жиегіне тақау жатқан бір

қора қой үркіп үдере қашты. Қойдың арғы шетіндегі
мөлтек төбенің тасасынан шыға бере Серікболдың маши-
насын көрген қойшы атына қамшы басып, көлденең шап-
ты. Серікболдың тап қазір біреумен сөйлесуге зауқы жоқ

болса да, бала күнен бірге өскен ауылдасы, ер жеткен
соң ғана екі айырық жолға түскен құрдасы Қошқарбай
қойшыны көрсе де көрмегенсіп өте шығуға дәті бармады.
Машинаның екпінін бәсеңдетіп, баяулай берді.

− Әй, сары! Амансың ба? Ауыл-елің аман ба? Қайдан
келесің, құйындатып? Жүрісің суыт қой, өзі? – деп аман­
дас­пақшы болып қолын ұмсына беріп еді, астындағы торы
төбелі тасыраңдап шегініп кетті. Қайта тебініп жақын­

дайын десе де қой қайырудан өзгеге мінілмеген жарау ат
ойқастап жуыр емес.
− Мақұл, амандастық дейік. Қой мен қошқардан басқа
түк көрмеген мақұлығың шоршып маңайлар емес қой. Иә,

не айтасың? Ауылың қайда? Көшкен жоқпысың?
Серікбол бұл сөздерді айтарын айтқанмен ойы әлде-
қайда еді. Бала күнінен пысық, әрі Серікболдың ішіндегі­
сін қабағына қарап-ақ барлап әдеттенген Қошқар мұның

ала­көңіл болып отырғанын аңғарып тұр ма, жоқ жаңағы
сөз­дің қарымтасын қайтарғысы келді ме, шап ете қалды.
− Мен емес, сені көшеді деп естіген жоқпыз ба? Өзің осын-
да отырғаныңмен ойың көшіп жүргенін жүзіңнен-ақ байқап

тұрмын. Оңаша отау болатын күніңді аңсап, тәтті қиялда
келе жатпасаң не қылсын! – деп Қошқар шақ-шақ күлді.
Серікбол тағы сөйлесе бүлдіріп алатынын сезгендей енді
аузын ашпады. Езуіндегі темекісін құшырланып бір-екі сор-

Жарылқасын Нұсқабайұлы
жиыра түсіп, шүңірек көзін сығырайтқан күйі Қошқарға сү­
зіле қарап, машинасына газ берді. Әңгіменің тап бұлай шорт
үзілерін күтпеген Қошқар қапелімде не айтарын білмей: “Әй,

әй, әй!” деп қолын ербеңдеткен күйі қала берді.
* * *

− Үй-іші, бала-шаға аман ба? Есік алдында состиып
жалғыз тұрғаныңа қарағанда әлі ешкім келмеген-ау, сірә!
− Жоқ, ә. Үйде кісілер бар. Машина гүрілдеген соң
Серік­бол келді ме екен, деп шығып едім. Таңертең кетіп

еді, әлі жоқ. Мұншалық кідірмеуі керек еді, – деп Бекқұл
түу алыстан мұнартқан ақ шоқат төбелеріне қарап қойды.
Осы кезде ас үйден шыққан Бибіайым келіп амандасты.

басың жүргенің нең?
− Қоржынның қос құлағын теңдеп алып бармаса ада-
сып кететін баяғының қатынын не деп едің? Біздің бәйбіше
өз-ақ келеді.

− Әдірем қал, үйден қарға адым шықса жетектесіп ала-
тын осы күнгі немелерің емес пе? Бар жамандық баяғыдан
қалса да қоя қойшы, – деп Бибіайым тықсырып бара
жатқан соң Кенжек үстіндегі түндікті суқағарын шешіп,

бет-қолын шаюға беттеді. Сөйтсе де тілін тияр емес.
− Серікбол енші алып, қазан-аяқтың еркі өз қолыңа
тие­тін болған соң бәйбішең өктем-өктем сөйлейтінді шы­
ға­рыпты-ау, Беке. Әйтпесе, өткенде бір келгенімде жүні

жығылып қалған сияқты еді... Беке, Айтпақшы анау маши­
наның үстінде бір мал бар еді, балаларға айтшы, түсіріп
алсын. Серікболдың еншібасы болсын деп ала келіп едім, –
деп Бибіайымның әдейі қытығына тие сөйледі.

− Қой, әрі. Қанша сараң болсаң да жөнімен жығыл­саң­
шы. Сонда Серікжанның отау тігіп, үй болған бүгінгі тойы­
ның шашуы қайда? Еншібасын, бәсіресін ертең үй болып
шыққанда апарып берерсің. Ал, бүгінгі әкелгенің Серік­

жанның тойының көкпары.
− Жарайды, ой, бәлекет, бұдан сөз артылмас, сенікі жөн.
Тойдың шашуы, той құтты болсын! – деп Кенжек кеңк-
кеңк күлді.

айым да үйге кірді.
− Ақтөре, балам, мына Кенжектің машинасындағы мал-
ды түсіріп алыңдаршы. Сосын шопыр балаға айтыңдар, ол
да үйге кіріп, шәй ішсін. Қане, Кенжек, біз де үйге енейік, –

деп Бекқұл қолын үйге қарай созды.
Кіші-гірім колхоз клубындай етіп мол пішілген кең
бөлмеге жас мөлшері әрқилы кіл еркек жиналған екен. Ала-
ша мен текеметтің үстіне қос қабаттап салынған бейқасап

көрпеде бір-бір мамық жастыққа жантая жайғасқан орта
жас­тағы етшең азаматтар жайған дастарханның бір қапта­
лын ала отырыпты. Бірыңғай отырғандарында мән бар
сияқты. Суға сұғына түскен мүйісте отырып қармақ салған

кісіше дастарқанның қолтығына кіріп, айналаға шәй кесе
қатынатып отырған бозбалада бұлардың жұмысы жоқ.
Кенжек үй-ішіндегі жұртпен түгел амандасып болған­
ша буы бұрқыраған қоңыр шәй бұған да жетті. Қашанғы

әдеті бойынша әуелі дастарханда пырдай болып шашылып
жатқан күрең бауырсақтан біреуін алып, ауызға сыймастай
үлкен болмаса да ортасынан бір бөліп «бісміллә» деп ау-
зына апарды.Сосын оны шайнап үлгермей-ақ қолына шәй

кесені алды.
Осы кезде бағанадан бері қасындағы қариялармен ғана
жайлап сөйлесіп отырған бұйра сақалы белуарына түскен,
екі бетінің ұшы жас баланың бетіндей қып-қызыл, дене

бітімі де ғұмырында қолына күрек ұстап көрмеген тақуа
жаннан гөрі ұстаның көрігін басып, гүрзісін соғатын жа-
рау жігітке көбірек ұқсайтын, екі жауырыны қақпақтай
Бурабай қария қозғалақтап, дастарқан жағалай жайғасқан

жұртқа сүзе қарап алды да есікке таяу, жүресінен отырған
үй иесі − Бекқұлға көз тоқтатты.
− Бекқұл, қарағым, тамақ келгенше мына дастархан­
дарды жиып, кішкене аяқ созсақ. Дәрет алып, тысқа шыға­

тындар да бар шығар. Сосын жаңағы Серікбол кесе, ауқа­
тыңды да кешіктірмей әкелерсің. Жиын-терін әлі аяқтала
қойған жоқ. Қоралы жанды жұмысынан бөліп, үйге қамап
отырғанымыз жарамас. Шаруашылыққа пайдамыз тимесе

де, залалымыз тимесін.
− Ассалаумағалейку-ум! − сәлемінің соңын соза дауы-
стап үйге Серікбол кіріп келді. Сыпыра қол алысуға жүріп

Жарылқасын Нұсқабайұлы
өтетін орын жоқ болған соң қапелімде не істерін білмей
бөгеліп қалған жігітті көрген Бурабай қарт дереу бата жа-
сап, дастарханның жұлығын қайырып жол ашты. Серікбол

үйдегілермен түгел амандасып болған соң ағасының
ірге жағынан орын алды. Қызметші жігіттер зыр жүгі­ріп
дас­тарханды жия бастады. Серікболдың көзі төңірегін­
дегілерде. Бірақ әдеттегіден сәл ғана көңілділеу демесе

де күнде көріп жүрген ауылдастары. Бет-жүздерінде мен
мұндалап тұрған өзгеріс жоқ сияқтанады. Әлде мұнікі жәй
күдік пе? Ендеше осыншама жұрт неге жиналып отыр?
Жаңа есік алдынан келіншегі Қадишаны да кездестіре

алмағанын қарашы. Оның бетіне бір қараса-ақ танадай
көзінен бәрін де ұғар еді... Жан-жағына қарап, оны іздеуге
мұрсат берді ме?!
− Құлыным-ау, қайда жүрсің? Үйде кісілер күтіп қалды

ғой, – деп «жүрші, жүрдің» астына алды емес пе жеңгесі
Бибіайым. Үйге қанша кіргісі келмесе де жеңгесінің сөзін
қимай, елпеңдеп еніп кетті. Кенет төрдегі қаба сақал қария­
ның:

− Серікболжан, аман-сау жүрмісің? – деген үнінен селк
ете түсті. Іштей “ал, бастады” деді өзіне-өзі. Жүрегі зу-зу
етеді. “Шын болды-ау, әттең-ай!”. Серікбол басын жер-
ден көтермеуге тырысты. Әсіресе, қазір әңгіме айтқалы

отырған кісінің бәрін көргісі жоқ. Малдас құрған күйі
күректей алақанымен қос тізесін мыта берді, мыта берді.
Төрдегі қаба сақал қарияның одан әрі не айтқанын да есті­
ген жоқ. Арқасына көкесінің жып-жылы алақаны тигенде

ғана есін жиды. Ол жауырынынан қаға сипап:
− Атаңмен дұрыстап сәлемдессеңші! – деп мұның жей­
де­сінің жағасын жөндеп қойды. Серікбол сонда ғана басын
көтеріп, қарияға:

− Шүкір, өзіңіз қуатты барсыз ба?– деуге ғана шамасы
келді. Бұл сөзді айтар-айтпас көзін тайдырып, төмен қарап
кетті.
− Серікбол, балам, – деді әлден уақытта қария. Со-

сын не айтарын есіне түсіре алмай отырған адамдай тағы
да біраз үндемей қалды. Серікбол тап қазір бейне қаралы
хабар күткен адамдай кірерге тесік таба алмай отыр.
Әшейіндегі үстінен ел көшіп жатса былқ етпейтін сабыр-

Әңгімелер
тып болғанынша шыдар емес. Тап қазір отырған жұрт түп-
түгел осыған қарап қалған тәрізді. Қазір шаршы топтың
ортасында анау қария айыбын бетіне басқалы отырған

сияқты қысылды. Жайшылықта сағаттап отырса да мыңқ
демейтін аяқтары астына сыймай біресе олай, біресе былай
отырып ит әлегі шықты. Серікбол нақ қазір төрдегі шал-
ды өзін атуға алып шығып, мылтығын кезегенімен атпай

− Мына Бекқұл екеуің біздің көз алдымызда өстіңдер.
Сендердің әр басқан қадамдарың алақанымыздағыдай
аян. Бүгінде екеуің де ел мақтаған арыстай азамат бол­
дыңдар. Теңесе кетсеңдер ешкімнен еңселерің төмен емес.

Құдайға шүкір, екеуіңнің де соңдарыңнан ерген боқ­
мұрындарың бар. Бірақ бізді, мына ауылдас, ағайын-жұр­
тыңды разы қылып жүрген ол емес. Сендердің бір-біріңе
деген ықыластарың. Бір әке, бір шешеден туып, бір бесікте

жатып, бір емшектен сүт емсе де өсе келе бір үй тұрмақ,
бір ауылға сыймай торғайдай тозып жүрген ағайындарды
білеміз. Оны өздерің де көріп жүрген боларсыңдар. Осы
отырған жұрт ондай туыстардың қаншасын атап берер

еді. Ал, ендігі бір ағайындар бірге немесе іргелес көрші
отырғандарымен итше ырылдасып, тек құдайдан, сырт
көзден ұялғандықтан ғана “шықпа жаным, шықпалап”,
лекерлеп өмір сүіріп жатқанын көріп жүрміз. Құдай сен­

дердің ниеттеріңе қарай келіндерді де оңынан кездестірген
екен. Өркендері өссін. “Абысын тату болса − ас көп, ағайын
тату болса − ат көп” дейтін сөз осындайдан айтылған
шығар-ау, деп ойланасың мұндайда. Бірақ адамның бір жа-

ман әдеті кім тіл алғыш болса соны жабыла жұмсайды.
Кімнің қолы ашық болса, жабыла сұрайды. Момындаумен
санасыңқырамайды. Біз адамның жақсы қасиетін қолдап,
қошеметтеудің орнына оны ерқашты, мезі қыламыз. Тіл­

алғыштық пен жомарттықтың да шегі бар емес пе? Момын
да білместігінен, түйсіксіздігінен момын емес. Момынның
дені ибалы, инабатты келеді. Әдетте көп адам ерсі сана-
майтын оғаштау мінез, қылықты ондай жандар ұят көреді.

Олардың табиғаты, бітімі солай. “Жуастан жуан шығады”
дейтін мәтел де бар халқымызда. Бұл жуастың мүлдем
жүйкесі тозып, шыдамы кеткен шағындағы әрекеті екенін,

Жарылқасын Нұсқабайұлы
бұған дейін жуасты қалай жүндегенімізді біз әдетте көп
ойланып жатпаймыз. Бұрын әлгіндей мінезін көрмеген
иі жұмсақ жуас жанды мәтел айтып тағы да жәбірлейміз.

Сендер, осында отырған бәрің де менен әлдеқайда жас­
сыңдар. Сондықтан адам албырт шағында ескере бер­
мейтін нәрсенің бірі осы ғой деп әдейі айтып отырмын.
Адамға қиянат жасаудан зор қорлық жоқ. Рас, соның көбі­

сін біз білместіктен жасаймыз. Оған да тәубе. Қаса­қана
істемейтінімізге де шүкір. Біздің көп күнәмізді жеңіл­
дететін де сол...
− Қарақтарым, Бекқұл, Серікбол! Бүгін сендердің той­

ларың. Есейген соң үйлену, үй болу, үйден үй бөлу рәсім.
Оны мен шығарғаным жоқ. Сендер де ойлап тауып отыр­
ған жоқсыңдар. Ата-бабаңның дәстүрі. Үн-түн жоқ екі жа-
рыла салмай ауыл-аймақтарыңды шақырып қуанышыңа

ортақтастырғаның үлкендерден бата сұрап отырғаның
білгеннің ісі, Бекқұл қалқам, Серікбол үшін жасаған көп
қызметіңді білуші едік. Енді, міне, тағы бір кісілігіңе куә
болып отырмыз. Рахмет, балам, азамат екенсің. Әр адам

бауырына сендей-ақ қызмет етсін. Сендей демеп, сендей-
ақ қамын ойласа жетер. Біз куәміз, талай қиын-қыстау
кездер өтті бастарыңнан. Бірақ соның қай-қайсысына да
ағайынды екеуің селбесіп, біріңді-бірің сүйемелдеп деген-

дей жеңе білдіңдер.
Бұйрабай қарттың әріден қозғаған мына сөздері табиға­
тынан көңілшек Бекқұлдың сай сүйегін сырқыратып кетті.
Жаңа ғана бір тізесіне келіп шоқиып отыра кеткен төрт-бес

жастағы салпыауыз қара баласының мұрнын сүрткен бо-
лып қанша сипалақтаса да, алқымына тығылған өксігі мен
екі көзін торлап қалған көз жасын әзер-ақ тежеп отыр. Ал-
дында отырған баласының себепсізден-себепсіз шекесінен

иіскеп, бетінен сүйгенсіп қояды. Кенет, иә кенет қасында
сәл қырындай отырған Серікболға көзі түсіп кетіп еді,
оның екі иығы дір-дір етіп жылап отырғанын сезіп қалды.
Содан оның арқасына қалай қолын салып, қалай “айна­

лайын” дегенін өзі де білмейді. Серікбол да әзер-ақ отыр
екен. Өксіп, өксіп өңкілдеген күйі ағасының тізесіне құлай
кетті.
− Көке-ау, көкешім! Мұның нең?! Мені неге бөлдің?!

Әңгімелер
Бағанадан бері өзін әрең тежеп отырған Бекқұл да енді
ештеңені ерсі көрмей көзіне ерік берді.
− Секентайым, Серігім, жыламашы айналайын, – деп

інісінің арқасынан қағып, оның ұйпа-тұйпа болған сап-
сары шашын жинақтап сипай берді.
− Көке-ау, маға-ан неге айтпадың мұныңды? – дейді
жыласа да ап-анық сөйлеген Серікбол.

Ағайынды екі жігіттің мына қылығын көрген әйелдер
жағы:
− Айналайын-ай, қайтсін! Қарғадайынан бірге өскен,
бірінсіз бірі бір қасық су ұрттамайтын еді, оңай дейсің

бе? – деп жаулықтарының ұшын көздеріне апарып жатыр.
Отырғандар өзара гу-гу әңгімелесіп кетсе де бәрінің екі
көзі ағайынды екі жігітте.
− Көке-ау, ма-ға-ан неге айтпадың мұныңды? – деді бір

кезде жылап жатса да ап-анық сөйлеген Серікбол басын
көтеріп.
− Кінә менен, айналайын! Қайдан білейін, осылай етуім
қажет шығар, осылай жасасам дұрыс болар деп ойлап

едім, – деді әлі де көз жасын тия алмай отырған Бекқұл.
Бұл сөзін енді басын тіктеп көпке арнап айтты. − Артық
қыламын деп тыртық қыларымды білдім бе?
− Бұйрабай аға, – деді сәл үзіліс жасаған Бекқұл. Өзі

тізесіне басын қойып солқылдап жатқан інісінің басы-
нан сипап отыр. − Ес біліп, етек жапқалы Серікболмен
ақылдаспай, келіспей жасаған бір ғана ісім еді бұл. Оным
да қате болған екен. Бұл ағаттығым үшін басы Сізден ба-

стап баршаңыздан кешірім сұраймын. Ал, саған айта-
рым, Серікжан, өле-өлгенше өзіңмен келіспей ешнәрсе
істемеймін. Бүгінгі қателігімді кешіре ғой. Ал, сіздердің
мына

отырыстарыңыз
біздің
Серікбол
екеуіміздің

ешқашан
енші
алыспайтын
болғанымызға

арналған
тойымыздың басы деп санаңыздар. Мен қайта мал сойып,
қайта қазан көтертем, бата бер, Бұйрабай аға! – деп Бекқұл
күректей қос алақанын алға ұмсына берді. Оған ілесіп

Тәуекел
Жүсекең малын әдетінше күн шыға өргізді. Кеше
ымырт үйірілгенге дейін жайып, кеш қамаған қой ерін­
шектеу көтеріліп, керіліп-созылып, сілкініп, пысқырып

жүріп қорадан шыққанша сүт пісірім уақыт өтті. Өріске
беттеген қоралы қойдың шет-шетін қоғамдап, көзімен
бір шолып шыққан соң өзі қораға қайтып келді. Әйелінің
ескілікті ауруы қайталап, бір аптадан бері шойырылып ол

жатыр. Ауылда қалатын жаман-жәутік малға қарап, қора
тазалағанды былай қойғанда тысқа кіріп-шығуы мұң.
Бар сүйенері де, серігі де биыл беске толған кенже ба-
ласы Әбілжан. Үйдің алдында тау болып үйіліп жатқан

сексеуілден сүйегі майдалау, өзінің шамасы келетіндерін
бір-бірлеп сүйреп, үйге кіргізіп беретін де сол.
«Мұның оқуға жасы жетпегені жақсы болды ғой. Әйт­
песе менің күнім не болар еді», − дейді шешесі Салкүл.

Мұны­сы томпаңдаған тіл алғыш баласына көрсеткен қо­
ше­меті, мақтауы болғанымен – шындығы сол. Өйткені
бұл үйдің ересектеу ұл-қызы түгел колхоз орталығында
жа­тып оқиды. Айында бір қатынаған жолаушы, базаршы,

мал­шылар болмаса ата-ананың – баладан, балаларының –
қойлы ауылдағы әке-шешесінен мүлде хабары жоқ.

леп мына қазан-ошақты былай алып қояйық. Сосын әкең
келгенше екеулеп дастарқан жаяйық.
Баланың шешесі тізерлеп сүйретілген күйі темір ошақ­
тың үстіндегі шағын қара қазанды бір құлағынан өзі ұстап,

екінші құлағына жақындай берген баласына тұтқыш­
ты – пальтоның сыртқы қалтасы сияқты, күйе-күйе киіз
қалтаны ұстата берді. Бала жаңа ғана осы қазанға жапқан,
өзі ши қалпақтың етегіндей делдиген қолындағы ып-

Әңгімелер
жіберді де, екі қолына екі тұтқышты кие салып, қазанның
бір құлағына жармасты. «Екі жарты – бір бүтін» болып
ошақтағы қара қазанды киіз үйдің іргесіндегі орнына

қойғанда шешесі ұлына:
− Әбілжан, енді барып әкеңді шақыр. Суымай тамағын
ішсін, − деді.
Томпақ қара бала шешесінің сөзінің соңын айтқызып

үлгіртпей-ақ жүгіре жөнелді.
− Ата, тамақ ішіңіз, − деді бала әкесі күреп жатқан
қораның есігінен қарап. Жүсекең кенже баласына өзін ата
дегізіп үйреткен еді.

− Қазір, айналайын. Өзім де болып қалдым. Мына кесек
қиды алып тастамасақ кешке дейін тастай қатып қалады
да, түнде қойдың жамбасына батады.
Жүсекең шаруаға қанық, өзі теңдес кісімен сөйлесіп

жүргендей істеп жатқан жұмысын баласына ежіктей
түсіндіріп жатыр, қолындағы күрегін босағаға сүйей са-
лып, үйге қарай жүрді.
− Жүр, барайық. Шешең ұрсып тастар.

Қол жуып болған соң тұмағын төрдегі жиюлы төсекке
қарай тастай салды да, өзі етігін шешпестен жаюлы дас­
тарқанды қапталдай жантая кетті. Сосын киіз үйдің нақ орта­
сында қыз-қыз жанған отқа келтек жігерді ысыра түсті.

− Жазған-ау, аяғыңды шешіп, жайласып ішсеңші
асыңды.
− Жә, қойшы соны. Бәтшағарды шешіп, киюдің өзі бір
ақырет. Өзін Мәуленге қайта бастатып алмасам болмас.

Ұлтарақ, шұлғауды соқталап кимеген соң киім бола ма
бұл! − деп Жүсекең аяғындағы саптама етігінін өкшесін
жерге бірер соғып қойды.
− Кемпір-ау, бүгінгі бәтірің де, быламығың да дәмді

екен. Тіпті мынауың тіл үйіреді, − деп жайпақ ағаш табақ­
қа құйылған сұйық быламықты шаймалай бастады.
− Саған қазаның асулы, төсегің салулы тұрса болғаны.
Менің жайымды ойламайсың. Мына аяғым оңалатын емес.

Тізерлеп жүріп кәріп болдым...
Шешесініц сырт айналып, жаулығының ұшын көзіне
апара жатқанын көрген Әбілжан быламық жалап отырған
қасығын қоя салып, жәутеңдеп әкесіне бір, шешесіне бір

Жарылқасын Нұсқабайұлы
− Іш тамағыңды, айналайын. Апаңның аяғы ертең-ақ
жазылып кетеді. Енді төрт-бес күнде қысқы демалысқа
шығып Қаланжан да келіп қалар. Сосын доқтыр ма, тәуіп

пе, біріне көрінерсің.
Жүсекең баласына айтқан әңгімесінің соңын бәйбіше­сі­
не жауап қылып тамамдады.
Әупілдеп ит үрді де, артынша түйенің бақ-бақ еткен да-

усы, біреудің «кет, кет-ай!» дегені анық естілді.
− Әбілжан, біреу келді ғой деймін. Бар, шықшы. Ана
неме қауып алып жүрер!...
Көрші қойшы Құдайберген екен.

− Әй, Әбілжан, мына итіңді шақыршы. Түйемді шөгерт­
пей тұр! − деді есіктен шыққан баланы көрген жас қойшы.
− Ұзықұт! Кет! Кет! Ұзықұт!
Басы келідей сары төбет «Солай ма, жарайды» дегендей

тоқпақтай келте құйрығын шолтаң еткізіп бір бұлғады да,
анадай жерге барып жата кетті.
− Жүсекең үйде ме?
Қарсы жүріп қол берген баланы жігіт арқасынан қақты.

− Ассалаумағалейку-ум!!
− Уағалейкумуссалам! Жоғары шық, балам!
− Жоқ, мен отырмаймын! Нан ауыз тиейін...
− Ауыл-елің, үй ішің аман ба, әйтеуір? Ыпының қашып

кетіпті.
Іргелес отырған шопан жігіттің суыт жүрісінен секем
алған Жүсекең тіктеліп отырды.
− Аманшылық. Түнде қораға қасқыр түсіп... соған

келдім...
− Не дейт! Биылдыққа тыныш едік. Бір бәлекет келді
десеңші! Иә, айтшы, қалай болды?!
− Егжей-тегжейін жолшыбай айтармын, Жүсеке. Біздің

арғы жағымыздағы қойшыларды айналдырғанына бірер
күн болған. Сосын «Сақтықта қорлық жоқ» деп қораны ай-
нала қақпан құрып едім. Соның біреуін алып кетіпті...
− Малың аман ба?

− Шығын бар ептеген... Енді соның ізіне түссек деп кел­
дім. Мылтық жоқ. Жалғыз қууға қорықтым...
− Баруын барармын-ау. Бірақ біздің малды қайтеміз?
Өргізіп жібердім ғой. Жеңгеңнің отырысы мынау...

Әңгімелер
шығардық. Екі қора қойға бүгінше біздің Тәнірберген ие
болар. Жаңа айтып кеттім. Қазір сіздің отарды солай бет-
тетсек, Тәнірберген де алдынан шығады.

− Ендеше мен тез атты ерттей қояйын.
− Жүсеке, ер-тұрманы қасында болса мен-ақ ерттей
берейін. Сіз киініп, сойылыңызды сайлаңыз.
Бірі − түйелі, екінші − атты, екі қойшы түнде жауған

қырбақ қардан із кесе бастаған кезде қар қайта қылаулады.
Жаңа түскен іздік қар бетіндегі қоянның, түлкінің ізі сай-
рап жатыр.
− Қасқырдың ізін де оңай табатын шығармыз. Жорғала­

ған тірі жанның ізі жосып жатыр ғой, жүдә.
− Оның ізін де, өзін де табармыз-ау, балам. Тек соны
қалай соғудың көзін таппай жүрмесек болғаны. Екеуіміз
де құры қолмыз. Бар сенеріміз анау сары төбет пен мына

сойыл, тәуекел де, балам. «Шешінген судан тайынбас». Бір
мәнісі болар. «Тәуекел − ердің қорғаны».
Орта бойлы, мығым денелі, жігіт ағасы болып қалған
Жүсекең сойылын беліне қыстырып, атына қонғанда, қора­

сына шапқан қасқырды соғып алғандай қуанған Құдай­
берген жорығының қауіптілігін мына сөзді естігенде
ғана шын түсінді. Астындағы қоспағын тебініп қалып,
Жүсекеңе жанаса түсті. Жайшылықта да көлкілдеп, көзі­

нің етек жағын басып тұратын қабағы мүлде салбырап,
қушықтау шекесіндегі етексіз келте қастары бір-біріне
жақындай түсіп, қайырған қаптың ернеуі сияқты түрік
еріндері дүрдие қалыпты.

Тап қазір екі қойшының көзі жерде болғанымен көңіл­
дері әлдеқайда. Әңгіме тыйылғанымен жүріс саябырлаған
жоқ. Бірі – жортып, екіншісі – желіп қасқыр шапқан қора­
ның тап желкесіндегі бұйрат құмға шыға берді.

− Ол бәлекет осы бұйратты бойлап қашқан шығар.
Әшейінде де бұта-бұта, сай-жыраны сағалап, бұқпан­тай­
лап күн кешкен нәлеті аяғына зіл батпан қақпан іліккен
соң одан бетер сақ та аяншақ болған шығар-ау. Таңға жуық

түскені ақиқат десек ол көп ұзай қойған жоқ. Қане, енді
екі жарылып із кесейік. Сақ жүрерсің. Бір сексеуілдің бе,
жарқабақтың ба түбінен тұра қашқанда түйең үркіп, та-
стап кетіп жүрмесін.

Жарылқасын Нұсқабайұлы
Жүсекең ат шаптырым жердегі шошақ құмға көз сал-
ды. Төңіректегі сексеуілі қалың өскен жал-жал құмның
жоталана барып тоғысқан жері еді. Бұл маңдағы ең биік

құм осы болған соң қойшылар оның басындағы қау болып
өскен сексеуілге шөп-шалаң, шырпы жауып, қарақшы ет-
кен. Бұл құмның басына осы екі қойшы да талай шыққан.
Мынау құмның екі бетіндегі оты қалың бұйратқа ота-

ры тоқтап, жайылған кезде шоқыны бөктерлей келіп ба-
сына шығып, төңірекке кез тастау қандай рақат. Ондай-
да тым әрідегі болмаса да қозы көш жердегі жайылған
мал, жалғыз-жарым жүргінші алақаныңдағыдай түп-түгел

көрінеді. Бір қызығы сол − биік құмның басына шыққан
қойшы айналасындағыны түгел тамашаласа, «мені көрдің­
дер ме?» дегендей қыр басына шыға келген қойшы да
төңіре­гіндегілердің көз алдында болады. Мұндайда сона-

дайдан бірін-бірі көрген шопандар тұмақ бұлғасып ұшы­
расып, көрген, білгенін, естігенін өзара ортаға салар еді...
Жүсекеңнің ойын сары ала төбеттің қаңқ еткен даусы
бөлді. Итінің жөн-жосықсыз үрмейтін сырын білетін шо-

пан иттің даусы тап қайдан шыққанын анық білмесе де
«Айт!» деп алға қарай шоқыта жөнелді. Сол шапқан күйі
алдындағы қырқаға шығып, ат басын бірақ тартты. Ер-
ден көтеріліп, екі үзеңгіге тұрып, жан-жағына көз таста-

ды. Құмның оң жақ қапталындағы бұтасы қалың өскен
бұйратта сары төбет салақтап қырдың бұлаңдаған қызыл
түлкісін қуып жүр екен. Үлкендігі танадай сары төбеттің
жете алмасына көзі жеткен әккі түлкі көп ұзап кетпей

бұта айналып қашады. «Ит шаршаса − үреді, адам шарша-
са − күледі» демекші, сары төбеттің анда-санда бір қаңқ
еткені қажығанының белгісі. Итінің босқа арамтер болып
жүргенін қаламаған Жүсекең:

− Ұзығұт! Кә! − дәуі мұң екен, сары ала төбет қуып
жүр­ген түлкісін тастай салып, иесіне қарай жүгірді. Келуін
келсе де, сала құлаш тілін жия алмай әлек болған күйі
түлкі қалған жаққа қарап қайта ұмтылды.

− Ұзығұт!!!
Жүсекең бұл жолы итіне кейіп, зілмен шақырды. Сары
төбет «мұным ұяттау болды-ау» дегендей арсалаңдап жет-
кен бойы иесінің атын жанамалай беріп, құлағын жымып,

Әңгімелер
озыңқырап барып таяқ тастам жердегі бір дөңестің қарына
бауырын төсеп жата кетті де, алдындағы ұлпа қардан
ашқарақтанып бір-екі қауып қалды.

Күшігінен асыраған бұл иттің Жүсекеңе серік болғаны­
на сегізінші жыл. Ұясына жеткелі қысы-жазы, күні-түні
қойшының айырылмас серігіне айналған. «Қал» деп өзі та-
стап кетпесе бір елі ажырамайды, есті ит. Қораға ұзақ құт

болсын деп анасы Нағима шешейдін өзі Ұзығұт қойған. Со-
дан бері мал-жан аман. Ұры-қары, ит-құстан да тыныш.
Рас, қиналған, қысылған сәттері де жоқ емес. Бірақ түбі
қайыр болған соң өткінші қиындықты жіпке тізіп жату

Жүсекеңнің дағдысында жоқ.
Есіне түссе, еріксіз күледі. Бұл сары ала төбеттің талай
қылығы елге тарап кетті. Бөтен мал, бөтен итті ауылдың
төңірегінен жүргізбейтінін былай қойғанда, үш-төрт жыл

бұрынғы «Қауға оқиғасынан» кейін тіпті ауылдастарының
өзі де аяғын тартып қалды.
Ауыл үй отырған Тайман қойшы таң қараңғысынан
тұрып, Жүсекеңдікінен қауға алуға келсе, бұл үйдің адам-

дары түгел таңғы тәтті ұйқыда жатыр екен. Онсыз да
қажып жүрген көршісінің ұйқысын бұзғысы келмей, ошақ
басында үюлі жатқан отынның үстіндегі қауғаны өзі-ақ
алып кетпекші болып Тайман аяғын ептеп басып, отынға

жетеді де, еңкейіп қауғаны ала бергенде Жүсекеннің осы
сары төбеті, ту сыртынан келеді де Тайман қойшының екі
иығына екі алдыңғы аяғын салып, ырылдап тұра қалады.
Өзге әрекет істеу былай тұрсын белін жазып, бойын тіктеп

ұстайын десе де ырылдайды. «Күнде болмаса да күнара
көріп жүрген ит қой, атын атасам кетер» деген оймен
өзімсініп: − Ұзығұт кет! Саған не болды! − дейді.
Ошақ басында теке тірескен ит пен Тайманды көрген

Жүсекең жағдайды бірден түсініп:
− Ойпыр-ай, Тайеке-ай, қолыңның «жымқырмасы» ба-
рын біз ғана білетін шығармыз десек, ит екеш итке де
мәлім екенсің-ау! − деп қалжыңға басты.

− Әй, тәңір алсын сені, тәңір алғыр! Кісі өлейін деп
тұрса мұның әзілі қалмайды екен! Шақырсаңшы мына
бәлеңді!
− Қатты қорықтың ба? Суық су ұрттап жібер!

Жарылқасын Нұсқабайұлы
бетпе-бет келгенде де жүрегім жарылған жоқ! − деп батыр-
сынды.
Сол сары ит өз міндетін әлі де адал атқарып келеді...

− Әй, Құдайберген! − деді Жүсекең. Сосын қолын бұл­
ғады.
− Не, Жүсеке, табылды ма? − деді астындағы түйесін
қос өкпеге тепкілеп, екпіндете желген Құдайберген.

Жүсекең оның сұрағына сұрақпен жауап берді.
− Ана қоянсүйек пен жүзгеннің арасындағы ізді көріп
тұрмысың?
− Көке-ау, жап-жаңа ғой өзі!

− Е, аяғында абажадай қақпаны бар қасқыр ұзап қайда
барсын. Өзінің алдыңғы оң аяғынан түсіпті. Аяғын ауыр-
сынып қақпанды жерге сүйретпей жүргеніне қарағанда
денелі, сирағы да сидам сияқты. Бірақ арагідік қақпанның

серіппесінің ұшы жер сызып барады екен. Әттеген-ақ,
қақпанға тоқпақ байлағаныңда бүйтіп ұзамас еді.
− Қақпан − дәу қақпан еді, аяғын қиып кетпепті ғой.
− Жерге сүйретсе әр нәрсеге бір соғып қиып та кетуі

мүмкін еді. Бірақ бұл сорлы жанын аяп, қақпанды салақ­
татып көтеріп барады. Бізге сонысы жақсы. Біріншіден,
қақпанды жерге тигізбей көтеремін деп күшін сарқады.
Екіншіден, алдыңғы аяғына ошақтай қақпан киіп алған

неме бізбен кездескенде де көп қайрат көрсете алмас деп
ойлаймын. Біз асықпайық. Бөрінің өзін көрмегенімізбен
«мен мұндалап» жатқан ізін көріп келеміз. Енді адаспа-
спыз, біраз өкшелеп ізіне түсіп дем алдырмай қажытайық.

Әйтпесе құр қол қасқыр соғып алуымыз қиын болар.
− Көке, өзі арланы-ау. Ізі тіпті үлкен ғой.
− Арланы арлан. Бірақ қақпан мен денесінің салмағы
үш аяғына ғана ауып, ізі де тарбиып келеді. Асықпасақ

анау шоқының маңынан өзін де көрерсің.
− Енді екеуміз жік жазбай жүрейік. Сақ бол.
− Е, ол бізге шаба қоймас!
Жас шопан бұл сөзді айтарын айтса да, қоржынынан

басы шошайып келе жатқан жиде шоқпарын қолына алып,
оңтайланып отырды.
− Жаны қиналған найсапты өйтпейді, бүйтпейді деп
бола ма? «Сақтықта қорлық жоқ», балам. Ал кеттік! Айт!

Әңгімелер
Жүсекең астындағы шегір көз қасқасын тебініп, алға
қарай тұра шапты. Жас шопан да қиқу салып аттының
соңынан ілесті. Өзі ештеңе көрмесе де айқайы қасқырды

өкшелеп барып қалған аттылының айқайынан да зор. Он-
сыз да тапыраңдап келе жатқан қоспағын бас-көзге са-
балап елеурей түсті. Аттылының аты − аттылы. Бұл таяқ
тастам жерге жетемін дегенше Жүсекең де құйрығынан

басына қарай әрі жуандап, әрі биіктей түсетін жай-
ын балық пішінді сұлап қатқан құмнан асып көрінбей
кетті. Құдайбергенге оның үздіксіз «айт, айт» деген
айтағы мен сары төбеттің булыға үрген үні ғана естіледі.

Жас жігіт әлгі құмға шыға келгенде тап өзіне қарай
тура тартқан қасқырды көргенде не істерін білмей, бар
қайраты − айқайын үдете түсті. Жаңағы құмның арғы беті
құмшауыттанып барып, тақырға айналатын жазық болған

соң бөрі бой тасалайтын бұта, жырасы барлау құмға қарай
бұрыла қашқан сияқты. Қарсы алдынан далбақтап түйелі
қойшы шыға келген соң қасқыр көп ойланып жатпай-ақ оң
жақ қапталда қалыңқырап бара жатқан шошақ құмға қарай

тартты.
− Айт! − деді Жүсекең де қасқырдың соңынан ілеске­
німен, асты тоң болып қата қоймаған шағылға аты малты­
ғып шабысы өнбеді. Екі жағынан бірдей анталап адам

шыға келген соң абдырап сәл тосылыңқырап қалған қас­
қырға еркін жеткен дәу төбет бөріні қара санына бір тар-
тып шоқаң еткізді. Екпінімен ағып өтіп қайта ұмтылған
итке кере қарыс азуын ырситып тап берген арланға шал-

дырмай сары төбет ойқастап кетті. Бірақ екі жағынан
міндірмелеп келіп қалған адамдардан ығып қашайын
деп бұрылса болғаны, сары төбет бір тартып кетеді. Енді
қасқырдың қашып жарытпайтыны байқалды. Сондықтан

оның анау биік құмның баурайындағы қалың сексеуілге
барар жолын бөгеп, жазыққа қарай ысырмалай түсу қажет
еді.
− Құдайберген! Сен бері өт. Мына қалыңға қарай қаша­

тын жолын бөгейік!
− Онда анау кемерге қарай қашып кетпей ме, көке? Одан
да осы жерде ортаға алып көрсек қайтеді өзін?
− Жо-жоқ! Қажи қоймаған сияқты, әлі де болса біраз

Жарылқасын Нұсқабайұлы
дырмай қуа берейік. Сары төбет те сазайын беріп келеді!
Осылай тартқылап жүріп тілерсегін қиып жіберсе болар
еді.

− Айт, айт! Әне, тағы бір тартты! Айтақ! Әй, Құдайбер­
ген, мына бәлекетің қақпанды тастап кеткелі жүр ғой.
Көрдін, бе, аяғын бір қауып қалғанын?! Сірә, терісіне ғана
ілініп қалған-ау құрғыр.

Сөйткенше болмады, қасқыр айнала кереге тақылетте­
ніп қоян сүйек, сексеуіл өскен қозы күрке сияқты қуысқа
кіріп кетті де, артынан ентелей жеткен итке айбат шегіп
тұра қалды. Бірақ екі көзі адамдарда. Ызамен жалт-жұлт

етеді. Негізгі жауы сары ала төбет емес, адам екенін анық
білетін тәрізді.
− Ойбай, Құдайберген! Мынаны дем алдырмайық!
Екеуміз екі бүйірінен жақындап таяқпен түрткілейік. Сон­

да анау есік сияқты қуыстың бірінен қашып шыға­
ды, − деп Жүсекең атымен жақындай бергені сол еді, айтса
айт­қандай арлан тұра қашты. Қашқанда да бұл жолы алды-
арты­на қарамай жаңа жас қойшы айтқан кенереге қарай

салды.
Сары ала төбет соңында. Содан жалтақтап, қорғана
қашып барады.
− Мына бәлекеттің жана сәл кідіргеннің өзіне ширап

қалғанын көрдің бе? Жайдақта жүрсе Ұзығұт-ақ дамыл
таптырмас. Қане, тезірек қимылдайық. Ол бәлені қөзден
таса қылуға болмайды, − деп Жүсекең шоқыта жөнелді.
Екі қойшы жетемін дегенше сары төбет те арланды жан-

жағы кертіп алғандай тіп-тік, әрі тұйық жарға қамапты.
Тек төбесіне барар жол ғана жайпақтау. Қасқыр бұл жар­
ға жандалбасамен кептеліп қалды ма, әлде өзге амалы
құрыған соң әдейі істеді ме, онысы белгісіз.

Екі жаны мен ту сыртынан жау келмесін сезген арлан
итке қарсы қарап жүресінен жатып алыпты. Сары төбет
тым жақындаудан жүрексініп үш-төрт қадам жерден ғана
айбат қылып, арс-арс етеді.

− Ойпыр-ай, мына бәлекеттіц пиғылының жаманын
көрдің бе? Өлсем де беріспеймін дегені ғой мынаусы.
Бәтшағар, мұндай батырлығы, жүрегі болмаса бөрі атана
ма?! − деп Жүсекең арланның тығырыққа тірелген сәттегі

Әңгімелер
− Енді не істейміз, Жүсеке! − деді арланның айбатынан
шошынған бала қойшы.
− Итті айтақтап, сексеуіл сындырып таяқ лақтырып

көрейік. Мен осында тұра тұрайын, сен тез сексеуілдің
жігерінен сындырып әкел.
Әні-міне дегенше үш-төрт келтекті бөктеріп, Құдайбер­
ген де жетті. Түйе үстінде тұрып бір-бірлеп Жүсекеңе

беріп жатыр. Жүсекең дәлдеп тұрып жігерді үстін-үстін
лақтырғанымен, қасқырға соның біреуі ғана тиді. Ар-
лан жардың ұшар басына қарай сәл шегінгені болмаса
қашатын сыңай танытпады. Қайта жаңағыдан да жауығып,

көздері қанталап, «келсең кел» дегендей нығарлана жатты.
− Ал, балам, ендігі кезек біздікі. Ерте күнді кеш қылып
бұлай тұра бергеннен түк шықпайды. Қасқыр қайратын
жиып қайта қашып әуре қылуы да ықтимал. Сондықтан

«соқыр бір іс бастады, құдай оны қош көрсе» дегендейін
тәуекел етпей болмас. Мен атпен арланға қарсы барамын.
Не қашар, не маған атылар. Сен де оңтайланып жақындау
тұр. Қасқырмен жағаласып қалсам көмекке ұмтыларсың.

− Көке-ау, ол қалай болар екен?... Қасқыры құрысын...
− Жо-жоқ! Оның енді жігіттің сөзі емес, балам.
Аяғында қақпаны бар қасқырды екі бірдей азамат жүріп
ұрып ала алмадық деп жұртқа қалай айтамыз? Бөрі екеш

бөрі де тәуекел етіп жатқан жоқ па?!
Жүсекең тымағының бауын алқымынан алып мықтап
байлап, шидемінің етегімен екі тізесін қымтап, атының
шылбырын жинаңқырап қойды да, қолындағы сойылын

оңтайлай ұстап атын тебініп қалды.
− Ұзығұт! Айт! − деп қойды. Иесінің айбарлы айқайын
ес тұтқан сары төбет әлгідей емес, батылдау қимылдап,
өршелене үріп, артқы аяқтарымен жерді осып-осып жібер­

ді. Бір бәленің боларын сезген қасқыр жүгіруге сайланған
спортшыдай артқы екі аяғын жерге нық тіреп алды.
Жас қойшыда зәре жоқ. Екі көзі қасқырда, түйесін ілге­
рі жүргізбек болып итіне береді.

Жүсекеңнің астындағы мойны сала құлаш шегір көз
айғыр да секем алып, шиыршық атады. Иесі “шу” десе та­
йынар түрі жоқ. Осқырынып, қасқыр сәл қимылдаса құла­
ғын қайшылап-қайшылап алады да қайта жымады.

Жарылқасын Нұсқабайұлы
болсын деп бөрінің оң жағын ала қиғаштай берді де, итін
айтақтайды:
− Ұзығұт! Айт! Бас! Бас!

Сары төбет жотасын күдірейтіп, мұрнын тыржи-
тып, сояудай тістерін ақсита айбат шегіп, тап-тап береді.
Бірақ қасқырдың екі көзі аттылыда. Ол қалай қозғалса
бұл да нысанаға аузын бұрған зеңбіректей жайымен со-

лай икемделеді. Артқы екі аяғын тынымсыз қозғап бауы-
рына қарай жиыра береді. «Мұның жақсылық емес. Көзім­
ді айырмайын. Көзім тайса-ақ атылғалы жатыр», − деп
топшылаған Жүсекең тағы да жақындай түспек болып атын

тебіне бергені сол еді, көкшулан арлан аттылыға қарай бір-
ақ қарғыды. Жүсекең шоқпарын көтеріп сілтеймін деген-
ше астындағы айғыры кілт шегініп қалды. Сол себеп бол-
ды ма, жоқ әлде шаршаған арланның шамасы сол бол-

ды ма, діттеген жеріне жете алмай ауаны қармаған күйі
ұшып түсті. Қойшы да жоғары көтеріп үлгерген сойылымен
қасқырды көк желкеден қонжитып-ақ жіберді. Бірақ соққы
сәл ауа тиген болуы керек, қасқыр жерге қиқайып, бір мой-

ындап түсті. «Қашқан жауға қатын ер» дегендей күні бойы
тайсақтап түрған сары тебет сокқыдан есеңгіреп қалған ар-
ланды ұмар-жұмар бас салды да, алқымына жабысты.
− Мына әккі найсап әлі де дилы. Иттің бір жерін шай-

нап тастар, − деді де Жүсекең атынан секіріп түсіп, ау-
зын арандай ашып, иттің бір жерін қармап қалмақшы бо-
лып тыпырлап жатқан қасқырдың қара тұмсығынан салып
кетті.

Қас қағым сәтте өткен мына қанды айқасты сырттай та-
машалап қалған жас қойшы түрегеп тұрған түйесінен до-
малай түсіп, Жүсекеңді құшақтай алды:
− Ой, көке, азамат екенсіз! Не болады деп жанымды

шүберекке түйіп тұр едім, рақмет! Ер екенсіз, азамат екен­
сіз! − деп қайталай берді.
Жүсекең шырайлана жымиып қойды:
− Е, қарағым, өмірдің серті тәуекел емес пе?! «Тәуекел

− ердің қайығы» деген. Әйтпесе қазақтың қасқыр соғып
жүргені жаңа ма?
Жас жігіт ағасына, оның бет-жүзіндегі өмір таңбасын­
дай сүйкімді әжімдеріне сүйсіне қараған күйі басын изей

Тағдыр
немесе шалдың әңгімесі
Тұрсынбек ақсақал әдетте онсыз да қысық екі көзін
тарс қып жұмып алып, үйінің кең бөлмесінің бір жақ

бұрышына төселген қол кілемге қабат-қабат салынған
қалың көрпешелердің үстіне кір көтерсін деп үлкен-
үлкен түйежапырақ гүл салынған матамен тысталған қос
жастықты шынтағының астынан шығып кетпесін деген-

дей қайта-қайта нығарлап, басып алған күйі отырғанына
бірталай уақыт болған. Күндегі әдеті сондай. Бала-шаға
бұл бөлмеге тірлігі болмаса әбес кіре бермейді. Кейде
бірдемесін іздеген кішкентайлар абыр-сабыр кіріп, ата-

сына жақындап кетсе Тұрсекең ептеп жөткірініп қалар
еді.Қарияның тосын «мен бәрін біліп жатырмын» деген
тәрізді дыбысынан шошынып қалған балалар мұндайда
аяқтарының ұшымен басып, бұл маңнан тез-тез зытуға ты-

рысатын.
Тұрсынбек қария тап осылай қанша отырғанын өзі де
білмейді, «ассалау» деп кіріп, дабұр-дұбыр енген адам­
дардың даусынан дереу көзін ашып, өзіне қарай қол созып,

амандасқалы келе жатқан ірілі-ұсақты екі-үш жігіт­ке қол
берді.

Жарылқасын Нұсқабайұлы
Бірақ келген үшеудің біреуі – жұқалтаң жылтыр қара
өзін түгендемегеніне намыстанды білем:

немересі емеспісің? Сені танып отырмын ғой!– дегенде
отырғандар ду күлді.

меден гөрі осыны тыңдайық,– деді енді үй иесі мақа­мын
ауыс­тырып.

кетті, құлап өлді, өкіметтен бірдеме сұрап еді» деген-
нен өзге ештеңе айтпайтын болған ғой! Тіпті қыз алып
қашқанды да едәуір сөз қылып, бүкіл елге жайғаны не
қылғаны бұл телебезіріңнің? Біздің заманымызда да, біз­

ге дейін де қыз алып қашу болушы еді. Бірақ соны сонша­
лықты дүрліктіріп, дабыра қылмайтын еді. Ал сендердің
қазіргі қыз алып қашуларың баланың ойыны сияқты. Ата-
стырып, сырға салып, қалың малын беріп деген сияқты

бесіккертпе құда болған үйдің қызы емес, бүгінгі қыздар
өзі сүймеген біреулерге ұзатып жібермекші болған соң
қашып жатқан жоқ – өз ата-анасынан, өз үйінен қашып
жатқан балалар сияқты ғой өзі.

ұмар-жұмар етіп машинеге тығып, әкетіп жатқандар да аз
емес.

болдық десеңдерші онда?! Бұрын арман деген болатын қыз-
жігіттердің арасында. Бір көру арман, бір ауыз сөз айту ар-
ман, қолынан ұстау арман, танысу арман еді. Бүгін­де бәрі
еркін, бәрі кешу. Құндылық дегеннің не екенін түсінбейтін

ұрпақ пайда болған сияқты. Бір әнде: «Айдынның аққуы
ұшып, қазы қалды...» дейтін мұңы болушы еді. Бүгін­
гі аққулар тауық қорада жүреді ме деп үркесің. Иба,
емеуірінмен сөйлеу, биязылық, имену дейтіндерің көзден

бұл-бұл ұшты. Бәрін неғұрлым ашып тастаған, қазақ қы­
зы­на тән ұяңдық әдеп дегендеріңді тарыдай шашып тас­та­
ған арсыз заман келді ғой балалар.

Әбдірайдың немересі.
Қарт екі ойлы болып қалды. Сосын:

қанбыз. Мен өзім үшін емес, досым үшін алып қашып
едім... ақыры...
Ақсақалдың шешіле алмай отырғанын сезген жастар «ай­
тып беріңізші, айтыңызшы ата» деп қау-қаулап кетті. Сәл

тартынып, шегіншектеген қария іштегі сырын бір ақ­тар­ғы­
сы келді ме:

келейін,– деп ақсақал орнынан көтерілді.
Қария көп кешікпей үйге қайтып кірді. Жалғыз емес,
қасында үйімен іргелес отырған ауылдасы, әрі мектепте
бірге оқыған досы Жарас ақсақалды ерте кірді. Тұрсекең

алып келді. Жаңа сендер қыз алып қашқан тарихтарыңды
айтып беріңдерші деп мені кеу-кеулей бастап едіңдер. Мы-
нау сол қызды алып қашқан нағыздың өзі.
Кәдірмен күні-түні бірге жүріп , бірге алып қашқан жан

досы, әрі туысқаны ендігі әңгімені осы айтып береді деп
Тұрсынбек ақсақал қасындағы қарттың арқасынан қағып
қойды.

оздырды.
Жаңа кірген ақсақалға орындарынан тұрып, жапа-
тармағай қол беріп амандасқан жастар төрден ығысып,
үлкен кісіге орын берді.

Ал үй иесі Тұрсекең бұл жолы көп төскейлемей, төрден
төменірек жайғасты.

дегенді құрдасы айтпай-ақ ұқтырды.
* * *
Темір орта мектебін былтыр ғана бітіріп, өзімнің ту­ған
ауылым Маяқұм жерінде жаңадан құрылған қой ша­руа­

шылығымен шұғылданатын совхоздың теміржол станция­
сындағы базасына қара жұмысшы болып орналасып, жаңа

Жарылқасын Нұсқабайұлы
жұмысыма үйірсек тартып, енді-енді бауыр баса бастаған
кезім еді. Шілде айының кенезеңді кептіріп жіберетін ап-
табы өтіп, қырық күн шілде кезінде күндіз, әсіресе түс жа­

қындағаннан күн қайтып, көлеңке ұзаратын песінге дейін
бейсар жүрген тірі жан көрінбейтін көшелерге қараң-құраң
адамдар шығып, шағын ауылдың реңі кіре бастағандай.
Оның үстіне әшейінде көшелерде андыздап жүретін мек-

теп балалары да жазғы демалысқа шыққалы бірі-ойға, бірі-
қырға дегендей қыдырыстан кетіп, ел-жұрты көшіп кет-
кендей тым-тырыс болып қалған Темір селосы ұйқы­сынан
енді оянғандай жұрт құмы суырған шағын да бұралаң

көшелерімен ерсілі-қарсылы жүгіріп, құмырсқа тірлігіне
кірісіп жатқан.
Осыдан бірер апта бұрын кәсіптік-техникалық мектеп­
тің біржылдық курсын бітіріп кең профилді тракторшы

мамандығының қалақтай куәлігін алып келіп, енді ауыл­
дағы тірлігін неден бастарын шеше алмай неше күннен
бері аудан мен ауылдың арасында алашапқын шабуыл-
мен жүрген кластас досым Кәдірден хабар алайыншы де-

ген оймен солай қарай жүрдім. Теміржолды бойлай жатқан
қыраттардың қойнауына түгел жатаған үйлерін салып
тастаған ағайындарынан ұзап қоныстанғанды сөкеттеу
көрген бе, жоқ әлде өздері өзегі талып, қырыққа келгенде

әзер көрген жалғыздары – жалғыз ұлы Кәдірі туған-туыс­
пен күнде араласып, шүйіркелесіп, ойнап өспеген соң
бауырмалдығы кем, кісікиіктеу неме болып қала ма де-
ген күдікпен әкесі Тәжібек осы қазір отырған үйін дөңес­

теу жерде болса да бауырларымен іргелес отырайын деп
өйтіп-бүйтіп, дегендей итшілеп бітіріп кірген үйі еді.
«Өз үйім – өлең төсегім» демекші құдайға шүкір, осы қо­
ныс­қа жайғасқалы жаман емес. Өзі колхоздың ана жер

мына жерінде қарауыл дей ме, күзетші дей ме, әйтеуір
қант-шәйіне лаждайтын тиын-тебен әкеліп жүр үйіне.
Колхоздың мақташыларының алдын бермей удәрнік ата-
нып, ауыздан түспей тұрған әйелі – Күласыл да тәнті. Өйт­

кені, алакеуімнен атқа мінетін озат колхозшы іңір қараң­
ғылығы түспей оралмайды. Мақталық пен ауылдың ара-
сы да жаяу-жалпылаған ауыл тұрғындары үшін қозы көш
жер. Колхоздың бұларды таситын ат арбасы да бірде-олай,

бірде-бұлай. «Кел, мін» деп тұрғанын көрмейсің. Сол
себепті де бұл үйде ертелі-кеш азаншы да қазаншы да

Әңгімелер
аталы-балалы екі еркек. Содан шығар қай жұмысқа да еп-
сек, қол-аяғы жеңіл Кәдір қазан-ошаққа да бейім. Үй ішін
жинастырып, әкесіне шәй-пайын қамдап беру де жалғыз

ұлдың мойынында. Кәдірді іздеп бара қалсақ біз де біріміз
дастархан жайып, біріміз самаурынның отын қарап не-
месе шәй ішетін жерге көрпеше төсеп, кесе-шәйнекті та-
сып жүгіріп кететінбіз. Ол кезде ас та төк молшылық

ешкімде жоқ. Сондықтан «күлшелі бала– сүйкімді» деген-
дей қолында тамағы бар Кәдір досымыздың үйіне бәріміз
үйірсекпіз. Сол үйден тамақтан өтер нәрсесінен бір үзіп
жесек те аузымыз құрғамайды.

Міне, бүгін де бұрынғы әдетінше Кәдір досым қазан-
ошақтың төңірегінде жүргенін көріп келемін. Мені көргені
сол еді қолындағы затын жерге қоя салды да маған қарай тұра
жүгірді. Бірер күн болған көріспегенімізге. Айқара құшақ­

бай, Шақизаттардан не хабар?
Кәдір де дереу білгісі келгенін үстемелей сұрап, қуанып
қалды.

да бір наубайханада істеп жүр. Бердібайлар Шымкентте
ғой. Оқуда. Биыл ауылға келген жоқ. Өзім – жұмыс­шы­
мын. Өткенде айтып едім ғой. Сондамын.

Көкем, апам деп тұрғаны менің әке-шешем. Достар бәрі­
міз бір-біріміздің ата-аналарымызды өз баласы сияқта­нып
атайтынбыз.
Мысалы Кәдірдің әкесін бәріміз де – Жәке десек, апа-

сын – апа, «апам» дей беретінбіз. Ол кісілердің көздерінше
де, сыртта да нақ осылай айтатынбыз. Бұлжымайтынбыз.
Және бір қызығы кейде біріміз екіншінің үйіне барғанда
досымыз жоқ болып, әке-шешесі өздері қара жұмыс істеп

жатса мүлдем сұратпай-ақ дереу кірісіп кетер едік. Мұн­
дайда әсіресе бауырмал Күласыл апамыз.:

стары бауырындай жақын! Бәрі мен үшін Кәдірімнен бір де
кем емес!– деп бетімізден сүйіп, арқамыздан қағып жата-
тын.

Айман деп отырғаным – біз оқыған мектепті биыл тә­
мам­даған қыз. Ата-анасы ешқайда оқуға жібермесе ке-
рек. Өйткені, осы ауылда тұратын бір кісінің Шымкентте
оқитын баласына атастырып қойғандықтан биыл мек­те­

бін бітірген соң ұзатылмақшы екен. Біріқ олай етуге қыз
мүлдем разы емес. Жігіттің өзі де, ата-анасы да ұна­май­
тынын айтыпты.

сондықтан,– деп жақтырыңқырамағанын аңғыртты досым.
Жігіттің әкесін мен де аз–кем білуші ем. Мен істейтін
базада күзетші. Боқтампаз, ұзын қара шал. Боғауыз әңгі­
ме­ге құмар. Үзіліс кезінде жастардың арасында отырып,

кешегі соғыс жылдарында күйеулері: әскерге кеткен келін­
шектермен істеген бейбастықтарын айтып, шиқылдай кү­
ліп отыратыны есімде еді. Бірақ ол жөнінде досыма ләм-
мим деп ештеме айтқаным жоқ.

сейік,– деді Кәдір. – Мен кешке Айманмен тағы бір жолы­
ғып, келісіп алайын. Сосын сенікіне жолшыбай соғамын.
Қалған әңгімені сонда жалғастырамыз, келістік пе? – деп
қоштасу үшін маған қолын созды.

Екеуміз кешірек жолықпақшы болып уәделестік. Реті
болса, тезірек келмекші Кәдір.
Кәдір сол кеткеннен түннің бір мезгілінде ғана келді.
Мен ұйқыға жатып қалғам. Анам Кәдір келіп тұрғанын ай-

тып, оятты мені. Тез киініп, сыртқа шықтым. Жүзі сынық.
Көңіл-күйі жоқтығы көрініп тұрды. «Үйге кіріп, сөйле­
сейік»,– деген ұсынысыма келіспеді.

ты. Сыртта сөйлесе бергеніміз жөн. Күбір–сыбырымыз
бол­ғалы тұр. Былайырақ барып сөйлесейік,– деді.
Үйден сәл ұзаңқырап барып, тұрдық.

сым. – Бағана күндіз менің Айманмен жолыққанымды
біреу-міреу көріп, ата-анасына ескертті білем. Жаңа кеш­
құрым мен баруын барғаныммен Айманның үйінен шығуы
мұң болды. Аңдытып қойған екен. Өзге амалым қалмаған

соң, Бекбауовтың үйіне бір баланы жұмсап, оны сыртқа
шақырдым.

Жарылқасын Нұсқабайұлы
лады» деп алып тастап, шығарманы көп нүктеден ба-
стап жүр ғой! Сол айтпақшы ол заманда қалта телефон
тұрмақ қарапайым телефоныңыздың өзі некен-саяқ. Бол-

са мекемелердің немесе «дәулердің» үйінде ғана бола-
ды. Сондықтан біреуге айтар жалғыз ауыз сөзіңді жеткізу
үшін біреуден сәлем айтып, немесе біреуді жұмсамасаң
жаяу-жалпы өзің баруға мәжбүрсің. Күн демей, түн демей,

жауын-шашыныңа да қарамай жүре беретінбіз. Еріну, шар-
шау, сылтау айту деген әдетімізде жоқ-тын.
Екеуміздің соңғы кездесуімізден соң бір күн өткен. Түн­
нің бір уағы болып қалған. Маған Кәдір келді. Қолын­да

газетке оралған заты бар. Аман-саулықты үстірт сұра­сып
болды да әңгімесін төтесінен бастады.

рек...
Неге екенін ұқпады-ау дегендей көзіме тесіле қарап тұр.
Сұрағы мен жауабының арасы кейбіреулердікіндей сүт
пісірім болмайтын, шапшаң сөйлейтін Кәдір әлігі міндет­

болып қалған ақша ғой. Қызыл Түркістандағы Әмет, Ілияс
ағаларымның арқасынан қағып жүріп қарызға алдым...

жоқ па?– деймін мен үлкен жауапкершіліктің мойнымызға
артылып қалғанын сезіп. – Екеуміз ғана ма? Ересектеу
біреуді ертсек қайтеді?
Кәдірдің ылғи жауабы дайын тұрады:

берік? Кімді қоссаң да тез, ала кеуімнен-ақ: «ойбай, осындай
да осындай болды» деп көлденең өткен көк аттыдан сүйінші
сұрамасына көзің жете ме? Өзіміз көлеңкемізден сескеніп
жүргенде. Айманды алып қашқалы жүрген ұрлы­қы жоспа-

Мен ғой күйеу жолдаспын. Ал күйеу бала атаңның табал­
дырығынан тұңғыш аттағалы тұрсың. Кәде-сәдесін білуші

Әңгімелер
ме едің?– деп қалжындаған болып жатырмын. Ойым до­
сым­ның тұмшаған ойын бөліп, көңілін жадырату.

қандарыңды апамнан сұрап алармыз.
Әлі жиырмаға да жетпеген екі дос Темір селосының
оңтүстік шығыс шетінде, әйгілі тесік көпірден шығатын
қас­қа жолдың ернеуінде, ылдида шоғырланған топ ауыл­

дың желке тұсынан келіп тұрмыз. Анау айналасы тап-таза,
қақпа, есіктеріне шейін мұнтздай ғып бояп қойған, айдың
жарығында кіршіксіз ақ сияқтанып тұрған үй – Мырзах-
мет қарияныкі. Одан былайырақтағы Айманның үйі­не мін­

дірмелетіп тақай салынған дәу үй өзіміздің Бек­бауов­тікі.
Мектепте жүргенде талай келіп, алысып, асық ойнаған
үйіміз. Анау үйдің іргесінде жатқан авто­мобиль­дің бел те­
мірі – Тұрсынбек штангы ретінде күнде көтеретін бел темір

көзімізге оттай басылады. Ал Айман­ның үйінің тере­зесінен
сығырайған май шамның жарығы өлімсіреп қана көрінеді.
Майда балалары жоқ үй ғой. Сірә, біздің келетінімізді біліп
отырмын деген белгісі болды ма екен? Айманның әкесі жол

жүріп кеткен. Үйінде ересектерден шешесі ғана деп естідік.
Мектепте 6–7 кластарда оқып жүргенде қауыны ерте
түйнектеген ауылдастарымыздың қауынын ұрлауға бар­
ған­да тірсегіміз тап осылай діріл қағатын еді. Қазір де тап

сондай күйдеміз. Әр қадамымызды аңдап басып, үйге жа­
қындап келеміз. Ентіккен деміміз, тіпті жүрегіміздің дүр­
сілі де айқын есітілді. Бейне адасып қалардай біріміз бірі­
міздің қолымызды қысып ұстап алғанбыз. Әне, әулінің

есігінің алдында жатқан қарала ит бірер рет еріншектеу
үріп қойды. Абырой болғанда Кәдір иттің атын біледі екен.
Сыбырлаңқырап «Құтжол» деп еді анау тыныш қалды. Сірә,
Кәдір бұл амалын бұған дейін де қолданған-ау деп ойладым.

Ауласына еніп, төңіректі тағы бір шолдық. Тып-ты­
ныш. Сабалақ жүнді сары ала мысық келіп, Кәдірдің
балағына сүйкенгені болмаса өзге кедергі көрмеген екі
дос бағанадана бері бұқпантайлап келе жатқандықтан

төмен түсіңкіреп кеткен ышқырымызды бір командамен
орындағандай бір мезетте тез–тез жоғары көтеріп алдық.
Кәдір есікті нұсқады маған. Оң қолының сұқ саусағын
бүккен күйі өзге саусақтарынан сәл оздырыңқырап алды

да «былай соқ» дегендей қолымен қабырғаны нұқып–
нұқып қойды. Мен қабырғаны емес, бұрынырақ жасалып,

Жарылқасын Нұсқабайұлы
күнқақты болып, оңып кеткен жұпынылау есіктің сал­
бырап тұрған ілгегімен есікті әлденеше рет соқтым. Әрі­
ректен әйел адамның «Бұл кім?» деген дауысы шықты.

уыс иесі: «үй, құдай, оңдай көр, бісмілла»– деп есігін ашып
жіберді. Шам да жарқ етті. Қол алысып, амандасып, төр­ге
қарай оза бердік. Айманның анасы жылап жүр екен жа­
рық­тық, енді байқадым:

иесі Әліпбек те жоқ еді. Мен қайнағаға хабар берейін,–
деп жүгіре басып шығып кетті. Біз төрге тырмысып қатар
отырдық.

деп менің әзіліме әзілмен жауап қайтарды.
Әні-міні дегенше «қайнаға» деген кісісі де кірді үйге.
Орнымыздан тұрып қолын алдық. «Үй іштеріңіз аман,
қуатты барсыз ба?» деген болып жатырмын. Әшейінде

дегені кенет қария. «Не жауап айтар екен?» –дегендей
маған сәл қиғаштау отырған ақсақалдың үстіне желбегей
жамыла салған тұнжыр көк қазақы шапаны мен тақиясы
құйып қойғандай жарасып-ақ тұр. Азын–аулақ қырау жал­

ған мөлдір қара мұрты мен шоқша сақалы да бөлекше сән
беріп тұр өзіне.
Мен аты-жөнімді айттым.

қолында оқитын бір баласы бар деп естуші ем. Сол екенсің
ғой,– дегені.

оқып бітірдік қой. Бейуақтау болса да келіп қалғанымызға
ренжімеңіздер. Әлгі Айман қызыңызды айттырып, сырға
салған кісілердің азын-аулақ қаражаты өткен екен осы
үйге. Соны бүгін біз алып келген едік,–деп бағанадан

бері қолыммен мытып отырған дәкеге ораған ақшаны
қарияның алдына қойдым.
Ақсақал Айманның төңірегінде болып жатқан әңгімеге
қанықтығын танытты. Басы артық сұрақ қоймай, дереу

Әңгімелер
қолын жайып, батасын берді. Біз де бейне бір шаруамыз
енді шешімін тапқандай ризашылықпен сыртқа беттедік.
Бізбен ілесе тысқа шыққан Төлеген қариямен де қош­

еді. Ұрлық қылып отырған ештемеміз жоқ. Байлап-матап
беріп жібере салатын үйде отырған қыз емес. Мектеп көр­
ген, сауаты бар. Бүгінде жастар барамын дегеніне бара-
ды. Аламын дегенін алатын болған және Кәдірдің өзін

жібергенше ағайындарының естиярлау біреуі келсе бола-
тын ғой,– деп ойланып қалды.
Бұл ауылдан былай шығып, жолға түскен соң:

уім мұң екен досым мені қапсыра құшақтаған күйі үстін-
үстін сүйіп:

ұйқыңды төрт бөліп, менен бетер уайымдап жүргеніңе
жүдә ризамын,– деп енді арқамнан қақты. Сосын сәл бөге­
ліп, ұмытқан нәрсесі есіне түспей тұрғандай пішімін көр­
сетті.

тұрып жүздеспей кеткенім ұят болар. Сірә, ол да мені күтіп
отыр,– деп жадырай күлді досым.
Е-е, уәделері бар екен ғой екеуінің кездесеміз деген деп
топшыладым мен.

Екеуіміз қол алысып екі жаққа қарай кеттік.
* * *
Біз Кәдір екеуміздің келіп кеткенімізді түп түгел естіп
те, біліп те отырған Айман «Енді Кәдір қайтып келер» деп

тағатсыздана күтті. Үйдің шамдарын өшіріп тастағанымен
үй де, дала да жап-жарық болатын. Сондықтан үйден ұза­
май бөгеліп, сөйлесіп тұрған сұлбамызды терезе алдын-
да қадағалап көріп отырған қызға уақыт безеріп, тоқтап

қалғандай көрінді. «Бұл екеуі тағы не мәселені шеше ал-
май тұр? Әлде ақшаны апарып бергеніміз дұрыс болмады»
дей ме екен? «Жоқ» – дейді тағы бір ойы. Ол туралы Кәдір
екеуміз ақылдастық қой. «Мен әкеліп беремін!» – деп қояр

да қоймаған өзі еді ғой. Өткенде әке–шешемнің екеуі де
естіді ғой деймін, – Кәдірге рұқсат бермесеңіздер де анау

Жарылқасын Нұсқабайұлы
атастырғандарыңызға бармаймын деп анық айтқанмын.
Яғни, ол қарызды ата-анам қалайда өздері төлейді.

сыртқа шығуға икемделе бастады. Қызының әр қимылын
бағып, ояу жатқан анасы:

зым. Көрші-қолаңның көзіне түсіп, өсекке қалып жүр­
мейік. Қазір жұрттың көзі мен құлағы біздің үй жақта ғой.
От тисе лап ететін қаудандай әзір отыр емес пе? Абай бол,
қарағым...

Айман: – Мақұл апа, уайымдамай жата беріңіз. Мен
үйден ұзамаймын,– деп уәде қылды да есікті жай жауып,
шығып кетті.
Бұл тысқа шыққанда босағаның нақ сыртында тұрған

жігіт мұны қапсыра құшағына алды. Осы сәтте бүгін күні
бойы, енді түні бойы күтіп, тағаты таусылған Айман қыз
да бозбала қалай құшып, қалай сүйемін десе де қарсылық
көрсетпей бар білгені өзі де жігітті алма кезек сүйіп, мой-

ынына жабысқан құшағын ажыртпады. Әлсін-әлі бетіне
бетін тақап мейірлене иіскей берді, иіскей берді.
Екеуі тап осылай тұра берер ме еді, қайтер еді, егер бір
кез үйдің есігінен қараған анасы:

кір, – деді.
Осы сәтте ғана бойын тез тежей қойған қыз жігіттің
құшқан қолдарын әлі де ажыртапай оның маңдайын маң­
дайын сүйеп тұрып:

менікісің! Оның үстіне апаң мен көкеңнің де қарсылығы
жоқ екеніне көзің жетті! Солай ма?
Айман басын изеді.

көз жеткізген жігіт,– енді екеуміз ақылдасып шешетін
нәрсеміз–бір-ақ нәрсе. Ол – үйіңнен қашан, қалай, қайда
алып кететінімді шешу.

Әңгімелер
жасырамыз. Әйтпесе алайын деп отырған кенінінен айы­
рыл­ғандар үйімізге келіп, шаң-шұң айқай шығарып, қар­
ғап-сілеп дегендей көңіл-күйімізді бұзады.

оң босағасына түсіп қойған келіншегін алып қашып бара
жатқан жоқсың?!

намысы қайда десеңші! Әке-шешесіне «қойыңыздар» де-
мей ме? Бәлкім сенің тигің келмейтінін білмейтін шығар?

ғой. Мен сонда-ақ анығын айтқам «әуре болма» деп.
Менімше оныкі жұрт: «айттырған қызы тастап кетті» деп
айтады деген жалған намыс қой. Мені зорлап болса да
үйіне кіргізіп алса, «сөйттің» деп қорламақшы шығар?

естілді. Кетуге икемделген Айман Кәдірдің бетінен сүйіп
алды: – Кешқұрым жолығамыз! деп асығыс қоштасты да
есікке қарай жүгірді.
Қалай, қай сағатта жолығатынын келісіп үлегермеген жігіт

сын­бектен айтармын. Тұрсынбекпен хабарлас,– деді де есі­
гін жапты.
Айманға қатысты жоспар-ойларының бір жүйеге түсе
бастағанына масаттанған қуанышты жігіт тез жүргені сон-

ша үйінің қасына қалай тез келіп қалғанын да аңғармапты.
Рауандап таң да атып қалды.
Өзі үйіне бұрылатын көшеге жетпей үйіне төтесінен
өте­тін көрші аулаға енгені сол еді қарсы беттегі дуалды

жағалай кетіп бара жатқан екеуді көзі шалды. Қоршау­ға
жақындай түсіп, бой тасалады да байыппен қарады. Тап
соның өзі. Айманды ата-анасы атастырып қойған «үміт­
кер» жігіт. Қасына сойыл соғарларын ертіп, таң қараңғы­

сында мұның үйін торуылдап жүруі күдік қана емес, қауіп
туғызатыны да күмәнсіз. Бұл жүрісіне қарағанда атасты­
рылған жігіт бір тосын әрекет жасауға бекінгені емес пе
екен?

Үйіне келген соң да ол көп ойланды. Ақыры Айманды
жедел алып кету керек деген тоқтамға келді. Бұлай етпесе
уақыт өткізіп алып, опық жеуі мүмкін екенін түйді.

Жарылқасын Нұсқабайұлы
Бұл пікірін әке-шешесіне айтып еді, ата–анасы құрақ
ұшып қуанды.

бізге келін әкелсең болғаны,– деп бір-ақ түйді қариялар.
Кәдір бір сағат та кешуілдетпей әзірлікті тап қазірден
бастау қажет деп, дереу маған жетті. Мен әлі ұйқымнан
тұрмағанмын.

бар еді. Соны малданып кей-кейде «көке» дейтініне көн­
дігіп қалғам.

жылмай не жатыс мынауың?!
Мен де таңға таяу келіп құлағам. Ұйқымды қимай жа-
тырмын:

Махамбет ақын қалай ғана дөп айтқан? Тура біздің жұмыс
жоспарымыз сықылды айтқан дерсің!
Мен білетін Кәдір бауырымның бұлай тынышсызда-
нуы бір тықырдың таянғанының нышаны-ау деген ой ба-

сыма сап ете қалып еді, жаңа ғана ұйқылы–ояу жатқан
мен орнымнан атып тұрып, солдаттарша әп–сәтте киініп
алғаныма өзім де қайранмын. Ілезде беті-қолымды да
шайып, командирдің алдына келген сарбаздай «енді не

жағ­дай төніп тұр.
Екеуміз сыртқа шығар–шықпас мен:

ды. Олар кетіп барады екен. Әуелі не іздеп жүрсіңдер? деп
сұрағым да келді. Бірақ енді ғана жөнге келе бастаған ша-
руамызды бүлдіріп алармын деп тартынып қалдым. Ақыл
қосшы. Олар не іздеп жүр?

па рәсуә ету. Бәлкім өзі күдер үзген болса өңге біреу алып
қашты деген лақап таратып, екеуіңнің араңды қожырату.

елеу­сіздеу жаққа әкету керек. Бірақ біз дайын бол­ғаны­
мызбен қыз дайын болар ме екен?

Әңгімелер
тын­дар атқарушы еді, тым құрыса басыңа жаулық са-
лып алмадың ба?– деп кектіп тұр. Менің де мінезім қай
оңып тұр?! Қаным басыма шапты. «Өй, шешенсініп тұр­

ған шешеңді!» дедім де екі аттап секіріп жеттім де құлақ
шекесінен бердім де кеттім, бердім де кеттім! Менің
әрекетімді күтпесе керек абайсызда құлақ шекесіне тиген
соққыдан ұшып түсті. Сол сол–ақ екен қасындағы тарғыл

жейде киген дембелшесі маған қарай тұра ұмтылды. Келе
бергенде жағасынан қос қолдап ұстап алдым да тобығынан
оң аяғыммен қағып жіберіп едім, әлігі мықтысынып
ұмтылған ит мұрттай ұшқаны!

тоңқайып түскен домалақты көтенінен келістіре бір тептім
де: – Қане, тұрыңдар, кеуделеріңде жандарың болса, деп
екеуін де сүйрелей бастып едім. Қарасам екеуі де есеңгіреп
тұр. Одан әрі сабағанды қойдым.

үйдің қасынан немесе ана қыздың үйінің төңірегінен тағы
да жолығып қалсаңдар аямаймын!– деп бейтаныс «теле-
хранительге» тап беріп едім, жүрегі шайлығып қалған
екен, тұра қашты.

жо­ғал қазір! – деп жақындамақ сыңай танытып едім,
құй­рығын бұтына қысқан бұралқы ит сияқты “Қыз айт­
тырғыш” имене майсып, анаусының соңынан ерді. Шаруа
біткен соң есіктен кіріп, үсті–басымды қағып жатқаным

көтеріп, екі иығына екі кісі мінгендей сұлу мүсінді болған
ақ көңіл жігітті құшағына алған Кәдір риза болғаны сон-
ша: «Айналайын батырым, тау соғарым! Ерлеген екенсің
ғой! Жүр, енді үйге кіріп, шәй ішейік,– деп үйге қарай

ші бар еді. Соны айтуға келдім. Кешқұрым біздің үй жаққа
келмесін. Аңдып жүр. Басқа жерде ұшырасайық. Соны
айтсын деп еді.

да су айдайтын мұнараның түбінде жолығайық. Поезға
міндетіндей болып шықсын...

ғайық!
Алшаң басып, ұзай берген ер тұлғалы досының сырты­
нан разы қалыппен қарап тұрған Кәдір басын бір шайқап,
сәл жымиды да үйіне кіруге беттеді... «Апыр-ай, мына

шаруа­ның қас пен көздің арасында оп-оңай шешіле қалға­
нын қарашы. «Жолы болар жігіттің» деген осындайдан
шыққан шығар. Бұл жолы «Жолы болар жігіттің жеңгесі
шығар алдынан» емес, одан да керемет: «Жолы болар жігіт­

тің ағасы шығар алдынан» деген жарасымды. Расы да сол–
ау. Айманның ағасы ғой Тұрсынбек! Әрине, олай болса ол
енді менің де ағам! «Арыстандай айбатты, жолбарыстай
қай­ратты» дейтін теңеу осындай азаматтарға арналған екен

ғой! Еңгезердей екі жігітті мытып жіберіпті ғой!– деп Кәдір
жалғыз тұрып өзінен өзі кеңкілдеп күлген күйі үйіне кірді.
* * *
Кәдір екеуміз ертерек шығайық деп уәделі жер-

ге жеткенімізге де жарты сағаттан асып барады. Соңғы
күндері зымырап өтіп жатқан уақыт қазір, бейне, тоқтап
қалды дерсің. Сағатымызға қайта-қайта қараймыз. Кәдір­
дің тынышы кеткені сонша бірер рет қол сағатын шешіп

тұр­ғанына тап осы сағаты кінәлідей тыржиыңқырап ұрсып
қойды.
Досымның ойын басқа нәрсеге аудару үшін тосын сұрақ
қойдым.

Досым ішек-сілесі қатқанша күлді. Тіпті күтпеген әңгі­
ме­нің шыққанына рахаттанғаны соншалық көзінен жас
аққанша күлді. Ішін басып, басын біресе төмен еңкейтіп,
біресе шалқалақтап, ал кеп күлсін.

Әңгімелер
ріңде түгендеп көрмегенсің! Ой, пысығым-ай! Шынымды
айтсам, сонысын сұрамаппын. Білмейді екем. Бұйырса тап
бүгін түгендеп қоймасам, ұятты!!

Кәдір әлі разы. Көңілі көтеріліп-ақ қалды. Маған бұл
әңгі­менің мүлдем керек емесін біліп-ақ тұр. Әдейі, көңілін
бөлу үшін істеп тұрғанымды жазбай танып тұр.

баларымыз. Қалай ғана ойыңа келді бұл сұрақ?
Кәдір әлі күліп жүр.

гинальный сұрақ таптың!
Кенет басын тіктеп алды да: – Әй, әне, аналар келе жа-
тыр! –деп солай қарай тұра жүгірмек болды.

шан-ақ бір отқа түсіп, қуырылып кетеріме мүлдем шүбәм
жоқ,– деп келе жатқан Айман мен Тұрсынбекті көрме­
генсіп аулаққа қарап тұра қалды.

дар бәрін де айтып қойған ғой,– деп рахаттана күлді. Мұ­
ны­сы енді күдігі сейіліп, ойындағысы рет-ретімен орын­да­
лып тұрған жеңімпаздың қалпы еді.

жақындайын аналарға,– дедім досыма. Үнсіз басын изеді.
Мен ағалы-қарындасты екеуіне тақай бере саусағымды
шошайтып мұнараның ту сыртын нұсқадым. Мұндай
ишараға әбден жаттықан адамдай екеуі бір мезетте кілт

бұрылып, Кәдір паналап тұрған мұнараның сыртына қарай
жүрді. Жақындай бере Тұрсынбекке:

ны әбден санаңа сіңірген екенсің. Саусағымды шошай-
тып едім, қарындасыңды жетелей-метелей жалт бұрылдың
ғой,– деп келіп құшақтастым. Сосын қатты үрпиіп, үрейі
ұшып, алып ағасының қасында бір-ақ уыс болып келе

сын!
Айман әзер тұр екен, маған басын сүйеп, солқылдап
жылап жіберді.

Жарылқасын Нұсқабайұлы
Арқасынан қағып: – Қой, жұрт сезіп қояды. Жасыңды
тый!– дедім сыбырлап. Байқаймын менің мына сөзімді
естіген Тұрсынбегімнің де көзі жасаурап, мұрны пысыл-

дап қалыпты. Беторамалын алып, Айманға берді. Сосын
өзінің де көзін, мұрнын құрғатты.

езд келгенде есігі ашылған кез келген вагонға жақындай
беріңдер. Біз де сонда жетеміз!– дедім де күйдірілген
қызыл кірпіштен Николай заманында салынған нән мұна­
раны айналып, Кәдірге келдім.

жұрт біреуді күтіп жүрген шығар деп ойласын.
Кәдірде үн жоқ. Бар ойы кәзір келетін поезға бөгетсіз
қалай мініп кету керектігінде болуы керек. Поезд келетін
жаққа әлсін-әлсін қарай берді.

деген.
Қобалжымасын деп иығына қолымды салдым.

рықтық сүріндірмесе керек. Ақ ниетімізден өзге ештемеміз
жоқ. Уайымдап, ыпыныңды қашырма!
Енді жымиып, ол да менің арқама қолын артты.
Әне, поез да көрінді. «Иә, сәт!» дедім іштей. Айман мен

Тұрсынбек қайда екен деп ту сыртымызға қарап едім, екеуі
бізге таяу жерге келіп тұрғанын көрдім. Кәдір де менің әр
қимылымды бағып тұр екен. «Аналарды көрдің бе?» деген
оймен иегімді сәл көтеріп, басымды артқа қарай сәл бұрып

едім досым басын изеудің орнына екі көзін тарс жұмып
ашты. «Көріп тұрғанын» білдірді.
Мың болғыр жол серік әйел вагон есігін, баспалдағын да
ашты, ілбіп келе жатқан вагонның есігі біздің тұсымыздан

өтер-өтпес кілт тоқтады. Біз бейне іштен түсетін біреуді то-
сып тұрғандай екі көзіміз жолаушыларда. Жорта өте мұқият
қарағансып тұрмыз. Артымыздан кимелеп келіп қалған бей-
таныс кісілер де поезға мінбекші сияқтанды. Біз Айманды

алдымызға салып, тез-тез вагонға қарғып міндік. Төменде
жұрттың арасында тұрған Тұрсынбек қос қолын көтеріп, екі
алақанын айқастырып қысып-қысып қойды.

Әңгімелер
Айманға қарасам екі көзінен жасы мөлт-мөлт тамып, әлі
жылап тұр екен.

кіріп жайғаса беріңіздер. Әлі мінетін жолаушылар тау­сыл­
ған жоқ!– деп жол серік саңқ-саңқ етеді. Билетсіз жолау­
шылардың үйме-жүйме болып, көп мініп жатқанына көңі­
лі тасып тұрған сияқты. Себебі, біздің станция арқылы

өтетін бірде-бір поезға жақын жерге бару үшін ешқашан
ешкім билет алуды ойламайды. Өйткені, поездағы қызмет
көрсетуші азаматтар жолаушылардың жол ақысын кассаға
емес, өз қалталарына салғанын жақсы көреді. Бұл бизне-

спен қатар келген үрдіс емес. О заманнан солай.
Қызбол апамыздың үйіне кешкі асын ішкелі жатқанда
барып кірдік. Ешқашан ит ұстамаған үйдің есіктері ашық
екен. Қалада отырғанына қарамастан ымырт үйіріліп,

әлде қашан көзге түртсе көргісіз қараңғы болса да баяғы
ауыл қазақтары сияқты есіктерін ілмепті. «Ассалау­маға­
ликумімізді» алдымызға салып кіріп келгенімізде бізді
көрген Қызбол апам қапелімде не істерін білмей еденге

төселген кілемшенің үстінде отырған бойы «айналайын,
айналайын–ай» деп бір орнында айнала бергені. Мені қыз
алып қашып келді десе керек.

келе жатқан,– деуім мұң екен әпкем дереу орнынан тұрып,
кезек-кезек үшеуміздің де бетімізден сүйді. Сосын төрде
отырған жездеме:

нау! Жақсы ырым, береке келді дейік айналайындарым!
Қане, жоғары шығыңдар,– деп төрге көрпе салды. Разы
пейілді жездем де әдетінше шиқылдап күліп, мәз болып
жатыр. Қолма–қол дастархан жайылып шәйға отырдық.

айтайын. Мұсахан жезделерің соңында дастарханға бата
жасар.

да­мың құтты, сәтті болсын! Келін болып, тұңғыш біз­
дің табалдырығымыздан аттап, дастраханымыздан дәм
таттың. Кейін үбірлі-шүбірлі болғанда да тұңғыш түскен
шаңырағыңды айта жүр. Мына менің інімнің жан досы

Кәдір екеуің ың-шыңсыз, бақытты шаңырақ көтеріңдер.
Дендерің сау болсын!..

Жарылқасын Нұсқабайұлы
Көп кідірмей мен қайтадан Темірден үйге қайттым.
Тағы бір поезға жармасып, түннің ортасында үйге де
жеттім. Кәдірдің әке-шешесін барып қуантсама да болар

еді. Бірақ мүлдем кеш болып кетті. Таңертең айтармын деп
жатып ұйқыға кеттім.
Азанда шаң–шұң дауыстан ояндым. Егделеу әйелдің да-
усы екен.

кетіпті. Сол жүгермектердің арасында осы үйдің жетпегірі
де бар дейді,–деп шаптығып жатыр.

мыз әне, анау ұйқтап жатыр. Алған баланы да, қашқан
қызды да өзге жерден іздегенің жөн. Сірә, сенің балаңды
менсінбей, өзі қалаған біреумен кеткен шығар,– деп жатыр
менің анам жарықтық.

Әлгі әйел тағы не деп жатқанын қайдам, төңіректі басы-
на көтеріп, бейпіл сөйлеп барады...
Қарттың әңгімесі осы тұсқа келгенде отырған жігіт­тер­
дің бірі:

ықшамдасаңыз да болар. Бұл екі кісіңіз жақсы отбасы бо-
лып кеткен шығар. Балалы-шағалы болып дегендей...,– деп
қария енді тоқетерін айтар деп бейімделе бергенімде ша-
лым әңгіме желісін шалт бұрғаны.

Бәрі де бір алланың құдіретінде ғой. Әйтпесе кім ойлаған
осылай болады деп, – деді де едәуір кідіріс жасап, терең
күрсініп алды.
Көңіл–күйінің күрт өзгеріп, баяндап отырған хикаяты­

ның соңғы жағын айтқысы келмегендей күмілжіп, өз-
өзінен күбірлеңкіреп алды да:

шөбере тәрбиелеп жатырмыз. Ал, Кәдір досым – опат бол­
ған...

стар: «өз тағдырымызды өзіміз жасаймыз» деп күпірлік
жасап жатады. «Маңдайыңа жазылғаннан еш қайда кете
алмайсың» демей ме халық. Менің тағдырым халықтың
осы қағидасының нақты дәлелі дер едім...

сын әңгімеден соң тұрып кеткен жігіттер қатты қозғалсақ,
әңгіменің желісін үзіп алармыз дегендей абайлап–абайлап
орындарына отырды.
Мен жаңа қыз алып қашқан досымды әпкемнің үйіне

жет­кізіп салған соң сол түні асығыс ауылға қайтып кетке­
німді айттым ғой. Кәдір досым ауылдағы абыр-сабыр, у-ду
басылсын деп әлгі үйде бір-екі күн кідіріп қалады.
Үйінен күдік туғызбау үшін жеңіл киімімен ғана шыға

салған Айманға екеуі Түркістанның арзан базарынан көй­
лек-көншек алмақшы болып базарға бармай ма?
Бір тықырдың таянғанын сезген жігіттер демдерін іш­
те­рінен алып, тына қалды.

Базар атаулының төңірегі қашанда ығы–жығы адам,
андыздаған машина болады емес пе? Сол базарға қарай
өте бергенде қасқа жолмен жөңкіп бара жатқан бір ма-
шина қағып кетіпті. Есіл азамат ауруханаға жеткенше о

ақ бірер ауыз сөзбен түсіндірейін сендерге.
Келін әкеледі деп қуаныштары қойнына симай отырған
кемпір шалға баласының мүрдесін әкелдік қой соңында.
Ой, құдай басқа бермесін, зор қасірет болды...

қомында?».
Иса Байзақов ағаларыңның «Құралай сұлу» атты поэ-
масын оқып па едіңдер? Сондағы байдың баласына атас­
тырылған Құралай сұлу да нақ сүйерімен қашып келе жа-

тып, жаздың аптап ыстығында Балқаш көлінің жаға­лауына
жетіп, біраз демалып, ат шалдырып алу үшін кідірген
сәтте Құралай сұлу суға шомылып алмақшы болған
бірақ, тәнімді жігіт көріп кояр деп көзден тасалау жерде

шомылғалы жатқанда қамыс арасынан шыға келген нән
жолбарыс көзді ашып жұмғанша оны өлтіріп қоймаушы ма
еді? Сол Құралай қыз сияқты Айман да босаға аттап неке-
лескенге дейін пәк боламыз деп өзара уәделескен ғой.

Жарылқасын Нұсқабайұлы
Қанша ыңғайсыз болғанымен қызды ата-анасы үйіне
алып кетті. Перзенті ғой.

тырмайтын хикаят дедім ғой. Ащы ішектей соза бермейін.
Айман Кәдірдің жылы өткенше үйінде болды.

берекесі кетеді.
Өзі қайтып келген қыз сияқты болып қалды ғой. Ал бар
сыры маған ғана қанық еді. Сондықтан көп ойланып жүріп
ақыры тәуекел еттім. Жесір дер, кесір дер жұрт. Бірақ бар

ақиқаты Айман екеумізге алақанымыздағыдай айқын нәрсе
емес пе? Бәрінен де гөрі, еңіреп қалған Айманның тағдыры
мені де қинаумен болды... Бейкүнә жан панасыз қалды.
Әрі ойлап, бері ойлап, бір күні ұсынысымды айттым. Ай-

ман бейшара мені құшақтап алып, ал кеп өкіріп жыла-
сын... Мен де шыдай алмадым. Екі мұңлық болып, ұзақ
жы­ладық... Жолдастық, әменгерлік жолы деген де бар. Бар
кө­ңі­ліме тоқ санайтыным – мен ешкімге қиянат жасағаным

жоқ. Ал Айман қыздың тағдырына келсек пешенесіне жаз­
ғаны солай шығар. «Жазмыштан озмыш жоқ» демей ме
халық? «Көресіңді көрмей көрге кірмейсің» дейтіні және
бар. «Ғайыптан тайып» қарақтарым, осындай өмір кештік.

Атасына рахмет Айман бейшара өмірінде бір рет те бетіме
қарап қарсы сөйлеген емес. Тату ғұмыр кештік. Бұйырған
тағдырымыз осындай болды. Тұңғыш баламыздың атын
Тағдыр қойдық. Ақсақал соңғы сөзін айтты да қалтасынан

темекісін алып тұтатты. Құшыр­ланып әлденеше рет сорды.
Сосын ішіне толған түтінді ме, әлде кернеген өкініш шерді
ме «Уһ» деп зорға сыртқа шығарды.

алдыңды кесіп жатудан жасқанатынымыз осындайдан, –
деп қария асықпай орнынан тұрып, ілулі тұрған дом­бы­раны
алды да әуелі тыңқылдатып бір зарлы әуен­нің мақамына
түскенімен бірте-бірте Сүгірдің шерлі күй­лері­нің сорабына

ауып алды... Мә, қарақтарым, тағдыр өз дегенін істей­ді, –
деп қатты күрсінді, домбыраны қабыр­ға­ға сүйеді...

Қашқын
Тамағына жас тығылды. Жұтқыншағы мен екі жағы
сыздап кетті. Жеңімен көзін сүртті.
Төбенің арғы бетінен аттың пысқырғаны естілді.

Бағанадан бергі ойын біреу естіп қойғандай шошып, ор-
нынан атып тұрып еді, төбенің басына атымен шығып келе
жатқан Елен қойшыны көрді. Өз ойымен өзі әуре болып от-
ырып, мына кісіні тап қасына келіп қалғанша көрмегеніне

тұрмақ өзіңді алып кетсе де білмей қаларсың! – деп әзілдей
берді қойшы. – Әлде жолазық алмай кетіпсің, аш бұралып
жатырмысың?! Тамақ әкелдім шыдай алмай.

аласапыран заманда бұл үкіметің сені іздемек түгілі, өзге
шаруасына ие болса қалай! Кел, қане, тамағыңды іш.
Жігіт ағасы болып қалған Еленнің қимылы әлі ширақ.
Ебедейсіздеу еңкіш, аудаңдап қозғалатын, алып денесіне

қарамастан жіті қимылдайды. Ермахан әлгі ойынан сергіп,
өзіне-өзі келемін дегенше, қойшы атынан түсіп, дастархан
жайып та үлгерді. Қынынан киіктің мүйізінен жасалған
әсем сабы бар кездігін суырып, әкелген піскен еті мен

Өзің үз, – деп күреңітіп, баппен әдемі піскен таба нанды
Ермаханға қарай ысырып қойды.

құяйын.
Қойшы қоржынның екінші басындағы термос пен әлдене­
ше шашыққа оралған кішкентай кәстролді жақындатты.

қоймай құйып берді. Өзі де сен сияқты қуғын-сүргінді,
қиындықты көп көрген бе, ылғи саған жаны ашиды да
тұрады, – деп қысық көзін жыпық-жыпық жұмып қойды.
Сосын әдетінше басындағы бөркін алып, бір тізесіне кигізе

салды, өзі сол жағына қарай шынтақтай кетіп, оң қолымен
қасқа басын сипалай бастады.
Ермаханға бұрын көсем маңдайлы қасқа бастар үкіметті
басқаратындарда, яки ұлы ғалымдар мен жазушыларда ғана

болуы тиіс сияқтанатын. Ал Елен қойшының тас төбесіне
дейін жалтырап тұратын жазық маңдайын көр­ген са­йын
неге екенін өзі де білмейді, есіне қоралы қой ішіндегі
сақалы тізесін жапқан, қарағай мүйізді қоңыраулы серке

арғы шетін қайырайын. Тым шашырап кетіпті. Енді
ауылға қарай беттетіп жайсақ та болады.
Елен қойшы атына мініп, келесі төбеге өрмелей жай-
ылып жатқан қойға қарай кетті. Онымен еріп келген келі

бас сары төбет Еленге басын самарқау бұрып бір қарады
да Ермахан жеген тамақтан дәметіп, шоқиған күйі қала
берді. Ермахан Еленнің жылтыр басын әлі ойлап отыр.
Ауылдағы жездесі өмірдегі кей сәйкессіздікті көргенде

парадоқыс, парадоқыс деп жатушы еді. Осындай оқыс
жайларға таңырқағандықтан айтады екен-ау, жазған, – деп
басын шайқады Ермахан өзімен-өзі сөйлескендей. Дау-
сы қаттырақ шығып кетті білем, қасында жақын отырған

сары төбет «маған бірдеңе деп жатыр ма» дегендей ба-
сын екі жағына алма кезек қисайтып қарап, бір жақ ұртын
қайта-қайта жалап қойды.
Елен ағасы тамағыңды асықпай ішіп ал деп кеткенімен

Ермахан солдат кезінде қалыптасып қалған дағдысына ба-
сып, тез-тез қарбытып, әлі суып үлгірмеген шүйгін сор-
паны сораптап отыр. Көзі – алдындағы тамағында, ойы –
әлдеқайда. «Ылғи жаны ашиды да тұрады», – деді-ау Елен

Танясын. Қызық. Еркелетіп, әрі қазақыландырып, әйелінің
атын Тана деп алған. Сұңғақ бойлы, мойны құрықтай тіп-
тік, ашаң денелі, жасы отызды алқымдап қалған, барын-

Жарылқасын Нұсқабайұлы
ша биязы, еш даусын көтеріп сөйлемейтін Тана жүргенде
де, біреудің тыныштығын бұзып немесе бірдемені үркітіп
алмайын дегендей, өкшесін жерге тигізер-тигізбестен

аяғының ұшымен жүретін сияқты көрінеді Ермаханға.
Жазық маңдайына жараса біткен танадай қос көзі де көп
орыстан көргеніндей тұздай көкпеңбек емес, қоңырқайлау
ма, қалай?

Осы адамның бітімі де, мінезі де, өзгеше, қарым-қа­ты­
насы да Ермаханның осы күнге дейін көрген орыс­тары­ның
біреуіне де ұқсамайды, барынша мейірбан. Ермаханның
қашқын күйін сезініп, мүсіркегені ме, әйтеуір бұған мүл­

дем бөлекше қамқор. Қашан көрсе жағдайын сұрап, «іш,
же» деп өбек қағады. Анасының айтуы, ықыласынан шы­
ғар балалары да Ермахан қойдан келгенде, алдынан шы­
ғып, күні бойы көрген-білгендерін, не істеп, не қой­ған­

дарын бұл үйге кіргенше-ақ жарысып айтып болады. Өзге
ермек етер қызығы, бірге ойнайтын басқа үйдің балалары
жоқ жалғыз үй қойшы болғандықтан ба, әсіресе Еленнің
кішкентай бөрте бұзығы мұны көп төңіректейді. Пәлен ай-

дан көрмеген ауылын, бауырларын сағынғандығы ма, осы
аяқ қолы балғадай, шымыр, кішкентай Аршатқа бұл да
үйірсек. Қимылы ширақ, ойынқұмар, тілі тәтті бала үйге
келсе тыным бермейді. Кейде екеуі аядай киіз үйдің ой-

ран топырын шығарады. Ойын қызығына әбден беріліп
кеткенде Аршат «қой» дегенді тыңдаудан қалады. Ондай-
да кішкентай сотанақты тыюдың бір-ақ жолы бар. Ол –
Аршаттың шалбарын сыпырып, насыбайына «түкіру». Ер­

маханның осы шараны қолдануға бет бұрғанын көргенде,
тынымсыз бала сап басылады. Сондықтан қай кезде де
Аршаттың тентектігі үдеп бара жатса, ересектердің бірі:
«Әй, мынаның шалбарын шешіп, насыбайына түкірсең­

дерші» десе-ақ, Аршаттың көзі жәпектеп отыра қалады.
Бірақ оның басқа машақаты басталады. Қаланың, елді
мекеннің баласындай көретін мультфильмі, алданыш ете­
тін басқа қызығы болмаған соң, өзінен ересектерге жа-

лынып жүргені. Құдайдың құтты кеші батса-ақ, «оқып
берші, айтып берші» басталады. «Жуас түйе жүндеу­ге
жақсы» дегендей, бұл үйде Аршаттың айтқанын көбі­
рек орындайтын, өзгелердей оны итеріп жіберіп неме-

Повестер
емес, жалғыз кітап. Оның өзі орысша. Қашан, кім әкел­
генін қайдам, бұл үйде ол кітап бұрыннан бар екен. Мұқа­
басы қаттылығынан ғана шыдап жүр. Әйтпесе кітап жыр-

тылып қалмасыншы деп әсбеттеп отырған ешкім жоқ.
Аршат та бір қанатынан сүйреген құстай далбақтатып
кітапты ашылған күйі, бір жақ бетінен ұстап сүйреп
жүргені. «Бұл не кітап болды екен деген» оймен Ерма-

хан осындай бір «Оқып бершінің» тұсында өткен жылы-
ақ қолына алып парақтап көрген. Мұқабасының сыртқы
бетіндегі жазуы да, суреті де мүлдем көрінбей қалған. Не
кітап екенін ішкі бетін ашып қараған кісі ғана анықтайды.

Шалғай бір елдегі халықтардың ертегісі болып шықты.
Кітаптың аты – «Әңгүдік бала». Кітапта басқа да бірталай
ертегілер бар. Соның көбісі мына кітапқа ат беріп тұрған
ертегіден жақсы. Алғаш оқып шыққанда «Мұнысы несі?»

деп таң қалғаны бар Ермаханның. Кітапқа, оның ішіне ен-
ген ертегілердің ең жақсыларының бірінің атын қоймас
па?! «Осы кітап шығарушылар да қызық» деп іштей
ренішін білдіріп еді Ермахан. Содан бері бұл кітаптағы

ертегілерді жаттап алдым десе, өтірікші емес. Өзі орыс
тілін жөнді білмегенімен бүлдіршіндерге арналған қысқа
ертегіде не айтылғанын анық топшылайтындай орысша-
сы бар. Үйдегілердің «Оқып бершіден» қашатын себебі де

осы. Біріншіден, кітап орысша. Оны өздері де түсінбейді.
Ал екіншіден, тілдері келгенінше жұмбаздап оқып берейін
десе, кішкентай Аршат ұқпайды. «Олай емес, қазақша
оқы!» деп қиғылықты салады. Ал, мықты болсаң орысша

кітапты қазақша оқып бер! Соңғы кезде Ермахан мұның
да амалын тапты. Сансыз рет оқып, мүлдем жаттанды
болған ертегілерді кітаптың сол бетін ашып қойып, өзінше
қазақша «оқи беретін» айлаға көшті. Мұнысы абырой

болғанда, кәдеге асты. Әйтеуір, Аршат мәз. Ермаханның
қулығына үйдегілер де риза. Ермахан орысша ертегіні
мүдірмей қазақша оқып отырғанда ересектер түгел сылқ-
сылқ күледі. Мұны жұрттың бәрі ертегінің қызықтығына

күліп отыр деп қабылдаған Аршат үйді басына көтеріп,
әулекіленеді. Сөйтіп, үй іші жоқ жерден қызыққа батып
жатады.
Ермахан тамағын, шәйін әлдеқашан ішіп-жеп болса да,

Жарылқасын Нұсқабайұлы
келгенше отыра берді. Күні бойы қой соңында жаяу жүріп
шаршағанын енді сезгендей, орнынан тұрғысы жоқ. Жан-
тайып жата кетті де тағы ойланды. Кешке барған бетте Ар-

шат жағадан алады. «Ертегі оқып берші, Жұмбақ айтшы,
Тақпақ үйретші» деп, бастайды ол. Осы күні Ермахан кеш-
ке Аршатқа қандай жұмбақ, қандай тақпақ, жаңылтпаш
айтып беретінін қой соңында жүріп ойланатынды әдет

қылды. Әйтпесе түк білмейтін біреу сияқты үйдегі ере-
сектерден ұят. Әсіресе Елен қойшының анау орыс әйелі:
«Бұл бейшаралардың ертегісі де, жұмбақ, жаңылтпаштары
да жоқ екен ғой!» деп жүрмесінші. Әйтпесе: мына мау-

бас Астанада оқыпты, оған дейін онжылдық бітірген екен.
Түк білмейді ғой деп қалар деген намыспен тырашта-
нып, соңғы кезде кешке Аршатқа барғанда айтып беретін
ертегі, жұмбақ, жаңылтпаштарын өрісте жұптайтын әдет

шығарды.
Өткен бір жолы Аршат мұның алдына отырып алып,
быртиған құртақандай саусақтарын көрсетіп:

Бұл әдеттегіше: – Бас бармақ... – деп шұбырта жөнеліп
еді, анау бұртиып: – Оны білем. Башқашын айт! – деп оты-
рып алсын. Қапелімде Ермахан не тауып айта қойсын. Он-
дай суырыпсалма болса бүйтіп қашып-пыспай әлдеқашан-

ақ Астанадағы түу дәу сахнада отырмас па еді, қасқайып.
Бірақ мұны мына алдында отырған шынашақтай балақан­
ға қалай түсіндірмек?! Аршат үшін Ермаханнан білгір,
одан тапқыр, бұдан мықты адам жоқ. Ендеше балақанның

сені­мін қалай алдамақшы?
«Шын жыласа соқыр көзден жас шығар» демекші сол
күннің тап ертеңіне қой соңында жүріп, мынадай жұмбақ
ойлап шығарды қашқын бала:

Туысқан бес кісі,
Бірінен бірі кіші,
Ең кішісі – шеткісі.
Бұл не? – деп қарап отырады енді Аршатқа. Бала емес

пе? Мына шығарған жұмбағына қатты қуанды. Күн ерте-
рек батып, балдырғанмен жүздесер сәтті асыға күтті сол
күні Ермахан. Әскерден қашып кеткелі бері адам атаулыға
жолықпауға тырысып, ертеден қара кешке дейін қой

Повестер
соңында жападан жалғыз жүріп, кісікиіктеу бола бастаған
балаң жігіт бүгін тұңғыш рет өзінің әлі де біреулерге
керек екенін сезініп, әлденеше айдан бері алғаш рет

адамға жолығуға асықты. Сірә, көптен қуанғаны да бүгін
шығар...
Қойшының үйі үшін өрістен қой келуі − аса маңызды
сәт. Қой келгенде басқа шаруаның бәрін жиып қою ке-

рек екендігін халқымыз: «Қойшының қызы қой келген-
де ұршық иіреді» деп әдемі айтқан ғой. Елен қойшының
үй-іші де қой мен қойшының алдынан шығып абыр-дабыр
болды да қалды.

Әне-міне дегенше тамақ та ішілді. Қойшының үйінің
тамақ ішуі мен солдаттардың казармадағы тамақтануының
бір ұқсастығы бар Ермахан үшін. Екеуі де жұрттың
төрт көзі түгел бас қосатын маңызды сәті сияқты. Тіпті

қойшының үйінің де у-ду болып, сапырылысып кететіні
солдат өмірін есіне түсіреді...
Дастархан жиналған бойда Аршат Ермаханның алдына
келіп жайғасты. Қолында кітабы.

шын!
Аршаттың тап осылай дейтінін күткен Ермахан жымың
етіп, қуанып қалды. Күні бойы сан қайталап, өзі де жаңыл­
мастай жаттап алған жұмбағын жария етудің сәті түске­

Бірінен бірі кіші
Ең кішісі – шеткісі,–
деп Ермахан баланың әр саусағын шұқып көрсетті.

Бала сәл ойланып: – Ол, ол – қол! – деді нығарлап.
Ермахан рахаттана күліп алды да санамағын қайта бас­
тады.
Көп ұзамай-ақ Аршат бұдан да жалықты.

Аршат томпалаңдап кітабын тауып әкелді де, Ерма-
хан сұраған ертегіні тапты. Әлі әріп танымаса да күнде
он ашып жүріп көзі жаттыққандықтан іздеген ертегісін
қиналмай ашты.

мы­на салған Ермахан. – Түлкінің кіп-кішкентай күшігі көл
жағалап жүгіріп келе жатып, судан ауызын ашып-жұмып
тұрған балықты көреді.

қалады.
Бұған таңырқаған балық:

кі­шек. – Көрмейсің бе мына сала құлаш құйрықты! – деп
ол құйрығын бұлғаңдатып қойды.

немеңді несіне мақтан етесің? Құйрық деп міне, біздікін
айт, – деп балық дәу құйрығын жағаға қарай сарт еткіз­ген­
де түлкінің күшігінің зәресі ұшты. Қорқып кеткені сонша,
кейін секіріп түсіп:

едім. Оған неге ашуланасың? – деді түлкінің ренжігенін
көрген балық.

қампиған, аузың аңқиған! – деп мазақтап, түлкі тілін шы­
ғар­ды.
Аршатта ес жоқ. Ермаханның әр айтқан сөзін іштей
қайталап, еріндері жыбыр – жыбыр етеді. Әр сөзін мүлт

жібермей тыңдап отыр. Сәл кідірсе Ермаханды асықты­
рып: – Шошын! – деп қояды.

сың. Біреуді олай мазақтауға болмайды. Бұдан былай
ешкімді мазақтама, ұқтың ба?» – деді күшігінің аққан көз
жасын, сілекейін сүртіп.

Қане, енді демалайық,– деді Ермахан.
* * *
Ермахан көпке дейін ұйықтай алмады. Әуелі бүгін
тұңғыш рет істемегенін істеп – Аршатты риза қыламын

деп жұмбақ ойлап шығарғанын, сосын сол қарқынымен
орыс тіліндегі ертегіні өзінше, қазақша оқып бергенін
көз алдынан қайта өткізді. Сөйтті де озінің аяқ астынан
мұндай өнер шығарғанына риза болды. Разы болмағанда

ше?! Үш ұйықтаса түсіне кірмеген нәрсесі. Бірақ ойды
ой қуалап, өзінің қалай, неге қашып шыққанын тағы бір
мәрте саралай бастады.
Құртақандай нәресте Аршат екеш Аршат та біреуді

кемсітуге болмайтынын түсініп: мен мажақтамаймын
деді-ау. Біреуді қорлаудың, намысына тиюдің сорақылық
екенін балапан жүрек те жаңылмай сезініп тұр. Ал анау
әскердегі қоркеуде, көркеуде офицерсымақтар мен өзіміз

сияқты жауынгерлерге не болған?! Адамгершілік, на-
мыс, аяушылық, ұят, обал-сауап дейтіндерді ұмытқаны
ма мүлдем? Тым кұрыса мына үш жасар бүлдіршін құрлы
түсініктері болмағаны ма?! Ата-анасының, өскен орта-

сы мен мектебінің тәрбиесі қайда? Қалайша адам бір сәтте
бәрінен айырылып, хайуан істемейтін әрекеттер қылуға
қымсынбайды?

Жарылқасын Нұсқабайұлы
Ермахан бұл жайды армия қатарында, яғни, казарма-
да жүргенде-ақ, яғни, әлгіндей құқайды көре бастағанда-
ақ ойланған. Алғашында озбырларға бұл қылықтарының

ерсі, масқаралық екенін айтып, тоқтатпаққа әрекет етіп
те бақты. Бірақ оның бұл айтқандарына құлақ асатын
жан жоқтығына сол заманда-ақ көзі жетті. Жүгенсіздер
мұны бұрынғыдан бес бетер қорлап, әбден титықтатты.

Бәрінен де Ермаханның жігерін жасытып, түңілдірген, жа-
нына батқан нәрсе − кез келген жерінен, кез келген сәтте,
кез келген сотанақ солдат теуіп кетіп, ұрып кететін таяқ
та, адамның ақылына сыймайтын қилы азап та емес. Кей-

де күнұзаққа созылып, түнімен жалғасатын мақсатсыз,
мәнсіз жаттығу деп аталатын – сандалыс, сүрлігу де емес,
тәртіп атаулының мүлдем сақталмайтыны былай тұрсын,
оның нышаны да жоқтығы емес. Жауынгерлерге берілетін

тамақтың итке салсаң жемейтін бірдеме екендігі де емес.
Бір топ озбыр топтың өзгелерге көрсететін қорлығы,
адамның намысын, кісілігін, ізгілік атаулыны аяққа тап-
тайтын шімірікпес қаныпезерлік еді.

Ауылда мектепте жүргенде неше түрлі кинолардан,
газет – журналдардан, кітаптардан совет солдатының
адалдығы, адамгершілігі, батылдығы, ерлігі туралы ғана
естіп, сол туралы желбуаз өлеңдер оқып, ән тыңдап өскен

жасқа мына көргені тозақ отынан сорақы сияқтанатын.
Өйткені, әскер қатарында жүріп көргендерін түз-түгел ай-
тып берсе, сондай сорақылықты өз көзімен көріп, басы-
нан өткізген солдат сорлы болмаса, өзге дені сау адамның

илануы қиын-ақ. Оның бірсыпырасын айтуға аузы бар-
майды... Сірә, осының кейбірі, тіпті фашистік кон-
цлагерлерде де жасалмаған болар. Ұру-соғудың неше
түрін, темекінің тұқылын жалаңаш етіңе, бетіңе басып

өшіру; тырнағыңның көбесіне, денеңе ине тығу; керіп
қою, басыңды төмен қаратып іліп қою, тісіңді сынды-
ру, көзіңді шығару, басыңды жару, бауыр-бүйрегіңді езу,
аяқ-қолыңды сындыру сияқты тағы басқа толып жатқан

тағылық тәсілдер көпе-көрінеу өзгелердің көз алдында жа-
салатынын қайтерсің! Ең сорақылығы – осының бәрінен
командирдің де бейхабар еместігі. Шағым айтсаң, шара
қолданбайтыны. Оның есесіне кешегіден әрмен сазайыңды

Повестер
ау, естіп қояр-ау деп айылын жимайды. Бұдан құтылудың
үш жолы бар: өліп тыну, көніп тыну, қашып құтылу.
Көнуді де өлу деп санаған Ермахан әрі ойланып, бері ойла-

нып, осының соңғысын қалады. Қайдағы бір арзымайтын
хайуандарға бола өмірін қиюды лайық көрмеді. Не десе
де, не істесе де көне беруге жігіттік намысы бой бермеді.
Ал бұлармен ұзақ арпалысуға төзе алмайтынына күмәні

қалмады. Моральдық жазаның ең жеңілі, саған тиесілі
тамақты тартып алып жеп қою, дұрыс киімің, затың бол-
са алып қою, біреудің кірін жууды, етігін тазалауды та-
лап етеді немесе бірінің үстіне бірі қойылған әлденеше

тоқал орындықтың ең төбесіне шығып, әтеш болып
шақырып, ит болып үріп, шошқа болып қорсылдап, ешек
болып ақырып тұрғаныңда әлгі содырлардың бірі ортаңғы
орындықты теуіп жіберіп сені жалпаңнан түсіріп, келемеж

қылу. Ең сорақысы – бұл қорлықтың бәрі өзгелерге сабақ
болуы үшін қасақана шаршы топтың алдында істелгені.
Және сержант, старшина дейтіндердің саған не үшін жаза
беретінін ұғу қиын. Мәселен:

тұрғаны үшін бәлен наряд! – дей салу түк емес!
Әйтпесе, түннің бір уағында тревогамен оятып, бәріміз­
ді алып шығады.

ған темекінің тұқылын жерлейміз! – дейді.
Сонымен әлгі тұқылды өлген кісіше зембілге салып,
қаралы шерумен сап түзеп, жерлеуге апарасың, кәдімгідей
терең көр қазып, көміп, қайтып келіп, қайта ұйықтайсың.

Ал темекінің тұқылын сенің тастамағаның айдан анық.
Өйткені, сен темекі тартпайсың. Ал ол тұқылды тіпті,
сенің қасыңдағы жолдастарыңның да ешқайсысы таста-
мауы ықтимал. Ілік іздеген адамға темекінің қалдығын

табу қиын ба?... Мұны жауынгерлердің бәрі түсінеді. Бірақ
«арбаның алдыңғы дөңгелегі қалай жүрсе, соңғы дөң­
гелегі солай жүреді» демекші, аға буынның өрескел өне­
гесі көкейіне қонып, осындай билік бізге қашан тиер екен

деп іштей көксейтіндер, көре тұра көрмегенсіп, біле тұра
білмегенсіп, түнде темекінің қалдығын тастаған сенің
кесіріңнен ұйқымыз бұзылды, әуре-сарсаңға салдың деп
қияс мінез танытады. Олардың мұнысы күштіден жеңіліс

Повестер
ты. Біреу тағы да басын сүйеген сияқты. Бірдеме деп
сөйлеп те жатыр. Бірақ оның не дегенін бұл түсіне қойған
жоқ. Еріндеріне мұздай қасық тигенін, сосын одан мұздай

су екі езуіне қарай аққанын анық сезді. Еріндерін қозғап,
жұтынайын дегені сол еді, көмейі, бүкіл қолқасы зар
қақсады. Жаңағы салқын қасық қайтып келмеді. Оның
есесіне бір ылғал шүберек сияқты бірдеме еріндеріне,

көзінің төңіректеріне қайта-қайта тиіп жатқанын сезеді.
Көзін ашайын деп еді, ашылмады. Бірақ түу әріден бір
саңылау байқалады. Шамның жарығы сияқты. Түн екен
ғой, деп түйді жігіт. Ешкім сөйлемейді ме, әлде мұның

құлағы естімей қалған ба, еш дыбыс жоқ. Әсте-әсте дене
мүшелерін сезіне бастағандай. Кеуде тұсы қатты ауырып,
сыздап тұр. Арқа тұсы, әсіресе бел омыртқасына қарай
солқылдай сыздағанын аңғарды. Аяқтары да бар сияқты.

Санының тізесіне жуық тұсы төмен қарай сұққылап шан-
шып, ол да әкетіп барады. Әсіресе бас мең-зең. Бір өшіп,
бір жанған шамдай бірде істеп, бірде жаңылысып жа-
тыр. Басының жаны жоқ тәрізді. Удай аши ма, шан-

ши ма ажырата алмайды. Әйтеуір жанына қатты батып
тұрған жерінің бірі – басы екен. Ең қиыны – бір өрт, от
шарпығандай жан төзбес ыстық бүкіл денесін кеулеп ба-
рады. Бір жерін ашып, леп шығармаса жарылып кететін

тәрізді көрінеді. Ермахан аунайын деді ме, жоқ қозғалайын
деді ме, онысын өзі де білмейді. Қимылдауға әрекет етті
білем, біреу құлағына бірдеме айтқандай күңгірлеген бір
дыбыс жеткен сияқты. Ерніне тағы салқын бірдеме тиді.

Жанымда адам бар екен ғой деп жорыды жігіт.
Есі кірелі-шығалы қалпы ұйқылы-ояу адамша қанша
жатқанын білмейді. Бір кезде оң қолына бірдеме шаншып
жатқанын сезді. Қолдарым бар екен ғой, – деп топшыла-

ды іштей. Сөйткенше болмады, келген адамдар қозғады
ма, жоқ әлде басқа бір себеп болды ма, екінші қолы қатты
шаншып қоя берді. Сол арқылы екінші қолының да орнын-
да тұрғанын шамалаған Ермахан қолының ауырғанына

риза болмаса, қайғырған жоқ. Бағанағыдай жанында
жүрген адамдардың сөзін анық естіді. Орысша сөйлейді.
Бір еркек, бір әйел. Госпиталь ма, аурухана ма бірдеме
болар деп пайымдады. Төңірегінде кімдер жүргенін,

Жарылқасын Нұсқабайұлы
Анықтағаны – тірі екен. Сірә, қол-аяғы да бар. Бұл жолы
көзін ашуға талпынбады. Қатты ұйқы қысқан сияқты бір
сезімге ілесіп, тағы қалғып кеткен тәрізді күйге түсті.

Бұл жас жауынгер үшін өлім мен өмір арпалысқан же­
тін­ші тәулік еді. Ол бүгінге дейін де талай рет тіршіліктен
белгі берген. Бірақ оның бәрі де сапасыз сандырақ, тір­
шілік үшін арпалыс кезіндегі аласұру еді. Мына әскери­лер

қалашығының ортасындағы госпитальдың 14-ші палатасын-
да апта бойы өмір мен өлімнің арасында жалғыз жатқан
жауынгер оның бірде бірінен бейхабар. Тек жүрегінің
мықтылығы, тән қанша ауру болға­нымен, солдаттың ішкі

органдарының бүтіндігі, жеңіл­деу зақымданғандығы ме-
деу болып, дәрігерлер оның тіршілігінен күдер үзбеді. Ди-
визия командирінің санитар­лық-медициналық жұмыс жө­
ніндегі орынбасары полковник Дәулетов күніне бір ме-

зет соғып, жаралы жауынгерлердің жай-күйін біліп,
ем­деу­ші дәрігердің қандай ем қолданып жатқанын,
енді не істейтінін қадағалап тұрды. Бет-пішіні қазақтан
гөрі түрікмен ағайындарға көбірек ұқсайтын қою қара

қасты, бұйра, мөлдір қара шашын толқындата тарап, тік
артқа қайырып тастаған, Ахал теке жылқысындай си­
даң сирақты, кең жауырынды, жылтыр қараторы жігіт
аға­сы әскери формасын киіп алдыңыздан шыға келген-

де, оның сұлу мүсініне кез келген адам қызыға көз тастар
еді. Соны, өзі де сезеді ме, жоқ құдай берген қимылы сол
ма, аяғын кербез басып «ал, қарасаң, қарай ғой» дегендей
басын тік ұстаған күйі, бейне сапта келе жатқандай мүл­

тіксіз әсем қозғалады. Сырт бейнесі қандай шексіз көз
тартарлық әдемі болса, мінезі де сондай бипаз. Әскери
адамдарда сирек кездесетін мейірбан, үлкенге ізетшіл,
кішіге кешірімшіл жайсаң жан. Ресми қызметі мен әскери

лауазымы қаншалықты жоғары болғанымен өзі соншалық
кішіпейіл. Шені жоғары офицерлерге тән маңғаздық,
кірпияздық, кісіні маңайлатпайтын кіділік бұл адамда
атымен жоқ. Жаралы, науқас жауынгерлерді аралап, не-

месе сыртта ұшыраса қалғанда қатардағы жауынгерлерді
де өзімен тең ұстап, жағдайын сұрап, арқасынан қағып
немесе бірге темекі шегіп тұра береді. Өзіне нендей бір
шаруамен жағдай айтып келген кіші офицерлер мен

Повестер
немесе елеп жатпайды. Мұнысын өзі түрғылас, жоғары
шенді көк қаракөлден папаха киген үзеңгілестері әскери
адамның абыройын аяққа басқандай көретін кезі де бола-

ды. Мұны аракідік әзілге айналдырып айып қылатындар
да ұшырасады. Бірақ қанша шенге ие болып, шекпен киіп
жүрсе де негізі дәрігер екендігінен бе, әйтеуір, өмірдегі бар
әрекет-қимылын, жүріс – тұрысын ережеге айналдырып

алған әскери адамдарға қошеметі де, ілтипаты да көп емес.
Әскери адамның сыртқы сымбаты мен ішкі мәдениті
үндесіп тұрмаса қақиған қатыгездікпен жақсы жауынгер
тәрбиелеймін деу – бос әурешілік. Жауынгердің мінез-

құлқы, оның керзі етігіндей ебедейсіз, икемсіз, иікпей­тін
дөкір болмасын десе офицер өзі өнеге көрсетсін. Қаты­
гездік – қатыгездер ғана тәрбиелейді. Әскерде әділдік
үстем болуы тиіс. Әділеттің сәні кетсе – тәрбиенің мәні

кетеді. Солдаттың тәртібі – қатты, жүрегі – жұмсақ бол­
ғаны абзал. Қазақтың «Білекті бірді жығады, білімді
мыңды жығады» деген мақалы таза әскери мақал. Баукең
айтыпты дейтін бірен-саран қанатты сөздер болмаса,

қазақта әскери мақал жоқ дейтіндер мүлде қателесіп жүр.
Мәселен, «Бәле қайда деме, бассаң аяқ астында», «Тү­
бі бірге түртпейді» деген мәтелдерді «әскери емес» деп
көріңдерші, деп өзін айнала қоршаған қазақ жауын­гер­

леріне қарап рахаттана күлетін Дәулетов.
Өзін көптің ішінде соншалық қарапайым ұстайтын
және екінің бірінің, әсіресе, әскери адамның ойына келе
бермейтін мынандай оқыс пікірге жетелейтін жайда-

ры жігіттің тап қазір айтып тұрғандары дұрыс болмаған
күнде де төңірегінде тұрғандардың бірде бірі оған кереғар
пікір айта алмайтыны бесенеден белгілі еді. Бұрын-соң­
ды мұндай көпшіл, мұндай жайдары командирді көріп

көндікпеген жастар үшін мынау адам өзін өзгелерге лаж-
сыз сыйлататын таңсық мінезді жан. Сондықтан да шығар-
ау госпитальдің қай бөлімшесіне, қай палатасына енсе де
сырқат жауынгер де, офицер-дәрігерлердің де жаны жады-

рап, құрыс-тырысы жазылып қалады.
Полковник Дәулетов келгенде оған шағым айтатын-
дар болмайды десе артық емес. Жарқырай еніп, жады-
рап шығатын осы бір абзал азаматтың әр айтқан сөздерін,

Жарылқасын Нұсқабайұлы
көрінуге тырысқан науқастар да бейне ауруынан айығып
қалғандай дуылдап Дәулетов өткен соң да біршама
уақытқа дейін басылмайтын.

Міне, осы адам соңғы екі аптадан бері госпитальдың жан­
сақтау бөліміне кірсе-ақ қатты күйзеліп шығады. Өрім­дей
жас қазақ жігітін қайдағы бейбастақтар болмашы бір сыл-
таумен өлімші қылып сабаған. Осы палатадан не әрі ке-

тер, не бері шығары белгісіз қалыпта екінші апта жатыр.
Дәулетовтың айтуымен тәулік бойы науқастың жанын­да
кезекші. Система, уколдың түр-түрін салып-ақ жатыр. Бір
қалса, осылардың күшімен қалар.

Дәулетов қыл үстінде жатқан жаралы жанның жай-
күйін білуге бүгін де бұрылды. Оның күнде бір соқпай
кетпейтініне дағдыланған офицер – дәрігерлер полков-
ник келеді-ау деген шамада бұл палатаны арнайы қарап,

тазалығын тексеріп, кешелі бері не ем қолданылғанын
тәптіштеп жазып қояды. Полковникке бөлімше меңгеруші­
сінен бастап емдеуші дәрігерге дейін, бәрі не істегенін жа-
рыса баяндап жатқаны. Мына ісіктен бет пішінінен нобай

қалмаған солдат бейне осының екі туып бірі қалғанындай
өзеуреп түсіндіріп берді.

жаралыға зер салып қарап шыққан полковник. Дәулетов­
тың екі көзі әлі сырқатта болғанымен сұрақтың өзіне ба­
ғыш­талғанын жазбай танып тұрған бөлімше меңгеру­шісі
подполковник Петров:

ковник. – Менімше, ең қауіпті күндер артта қалды, – деді
емдеуші офицер Яров.

Полковник дағды бойынша оң қолын шекесіне жақын­
датып қоштасқанын аңғартты да, соңына ерген топтан су-
ырылып есікке қарай беттеді. Табалдырықтан аттай бере
кілт артына бұрылды да, қапелімде не айтарын ұмытып

қалған адамдай көзін төмен салған күйі сәл кідірді. Со-
сын оң қолымен иегін ұстап, ұмытқан нәрсесі сол жерден
шығатындай мытып-мытып қойды да:

ңыздар! Бәлен күн төтеп берген организм енді шыдауы
тиіс. Бір ағаттық кетіп, обалына қалып жүрмеңіздер! – деді
де қасындағылардың жауабын тоспастан машинасына секі­
ріп мінді.

Содан кейін де көпшілікті күптігей қылған үш тәулік
тағы өтті. Тек келер күн шығар алдындағы алакеуім кезде
Ермаханның қасында алма кезек отырған медбраттың бірі
кезекші дәрігердің бөлмесіне тапыр-тұпыр жүгіріп келді:

Шырт ұйқыдан шошып оянған кезекші дәрігер әскери
дағдысымен дереу орнынан атып тұрғанымен қапелімде
солдаттың не деп тұрғанын анық түсіне қоймады.

Сосын түсініксіз бірдеңелер айтты! Көзін ашайын деді ме
деп қалдым!

мызатын суыңды әкел! Жарақаттарын сүртетін тампон,
анау-мынауыңды әзірле!
Кезекші дәрігер кіргенде жаралы жауынгер сандырақ­
тап жатқан сияқтанып еді, жақын келіп қарағанда оның

болмашы қимылы да, көзін ашуға әрекет етуі де сана-
лы амал екенін тәжірбиелі дәрігер бірден сезді. Алақанын
оның маңдайына басты. Қызуы әлі жоғары. Бірақ кешегі­
ден бәсеңдеген сияқты. Еңкейіп, аурудың құлағына ауы-

Жауынгер болмашы ишарат берді. Сөйтіп, жаралы мен
дәрігердің арасында оныншы тәулік біткенде саналы бай-
ланыс орнады. Осы ой басына келуі мұң екен емдеуші
дәрігер Яровтың жүрегі лүп-лүп соқты. Адамды арашалап

қалатын болдық, – деп ойлады ол ішінен. Таң атқан соң
полковниктен сүйінші сұраймын, – деп жымиып қойды.

ғып далбақтап келе жатқан солдатқа Яров. – Тезірек! Ерін­
дері мүлдем қаязып қалыпты.

Жарылқасын Нұсқабайұлы
Ауыр науқастар үшін арнайы тазартылып қойған суға
залалсыздандырылған таза мақтаны малып алып жара­
лының ернін өзі сүрте бастады. Оның бұл әрекеті жара­

лыға ұнағаны сонша, ол көнтиген еріндерін жалағысы кел-
ген адамша ептеп жымырып-жымырып қойды.
«Бейшараның таңдайы құрғап жатыр ғой» деп ойлаған
лейтенант таза судан болмашы ашық тұрған аузы-

на бірнеше тамшысын дәлдеп тамызып жіберді. Көбірек
тамызуға шашалып қалар деп қорықты. Сол болмашы
ылғалдың өзі жаралы жігіттің көмейіне жетті ме, жоқ әлде
қаязыған тілін дымқылдады ма бір нәрсе айтқысы келіп

қырылдады. Бетіне төніп тұрған Яров оның екі қабағы
қимылдағанын көрді.

төне түсіп. Анау солай дегендей қабақтарын қайта жыбыр-
латты.

жауынгердің еріндерін тағы сүртіп, ернінің ашық тұрған
жеріне жаңағы әдіспен тағы бірнеше тамшы су тамыз-
ды. Сосын қолындағысын қасындағы қақшиып тұрған
солдатқа берді де, өзі жаралы жауынгердің екі көзіне

үңілді. Көзінің орны болмаса, көз дейтін көзі де жоқ.
Быттиған ісік. Қанталап қаракөк бірдемеге айналып кет-
кен. Осының арғы жағында көз бар, ол аман-есен тұр де-
генге қарапайым адам сенбестей. Бірақ өткен жолы

бірнеше дәрігер бас қосып қарағанда бас сүйегінің маманы
да, көз дәрігері де көздері сау болуы мүмкін дегені есінде.
Яров әуелі бір көзінің еттерін, сосын екіншісінің гүп бо-
лып ісіп кеткен еттерін ашуға әрекет етіп көрді. Бірақ

соққының қатты тигендігінен болар ісік әлі босаңсымаған,
тастай қатты екен. Сөйтсе де жаралы көзін ашуға әрекет
еткен кезде ондай ауырсынбайтын сияқты. Демек соққы
тікелей көзге тимеген болуы ықтимал. Және екі көздің

ешқайсысынан артық ылғал шығып тұрған жоқ. Көз ағып
кеткен болса, қалайда бір белгісі болар еді деп топшылады
Яров.
Ауызға су тамызу бірнеше рет қайталанған соң жаралы

Повестер
бұл жолы онша қатты сөйлемей. Анау мұныңды мақұл­дай­
мын дегендей қабақ тұсын жыбырлатты.
Лейтенант жаралының екі көзін алма кезек қайта ұстап

көріп, ісігі жұмсақтау деген сол көзін ашып көруге бекінді.
Әуелі көзінің үстіңгі етін, сосын астыңғы етін тартып
көрді. Екі жолы да жауынгердің ауырсынғанын сезді.

Яров енді тәуекелге бел буып көзінің ісінген еттерін
екі жаққа қарай абайлап тарта бастады. Ісік аштырар
емес. Сөйтсе де солдат көзіне шам сәулесі түскендіктен
қорғанып қалған сияқтанды. Дәрігер жаралының көзін

се өзі-ақ анықтайды ғой. Ең бастысы – жаралы есін жиды.
Ендігісі уақыт шешетін нәрсе. Әрине, әлі талай проблема-
лар туар. Кемтар, мүгедек болмаса болғаны. Сірә, есі бүтін-
ау деп ойлаған Яров ойын тағы тиянақтай түсейін дегендей

берші! – деді. Жауынгер күттірген жоқ. Маңдай терісін
қозғады.

Енді екеуміз айыға бастаймыз! – деп жаралының маң­дайы­
нан сипады.
Өмірде кездеспеген бейтаныс екі адам сөйтіп, бір-біріне
мейірім-шапағатын төгіп жатты.

* * *
Арада – содан бері табаны күректей алты ай өтті. Ата-
мыз қазақ: «Бас жарылса – бөрік ішінде, қол сынса – жең
ішінде» демекші Ермахан қызметін өтеген Шоқпардағы

бөлімдегілер де мұның басына түскен жағдайды көп да-
быра қылмауға тырысып бақты. Бәлен бөлімде солдаттар
бірін-бірі сөйтіпті деген әңгіме кімге керек? Азап көрсе
біреу көріп жатыр, таяқ жесе тағы біреу жейді. Мұндағы

офицерлердің өздері тыныш, үй-іші аман. Ендеше қайдағы
біреулер үшін қобалжитын не жөні бар?
Дивизияда, Алматыда Ермахан тағдыры жөнінде сөз бо-
лып, оны ірілі-ұсақты комиссияға салған кезде де мұның

Жарылқасын Нұсқабайұлы
лығына зардабын тигізе қоймаған жеңіл-желпі закым сияқ­
ты көрсетуге күш салып бақты. Ермаханның госпитальдан
шыққан соң басқа жаққа емделуге немесе ата-анасына ба-

рып қайтуға демалысқа жіберілмегені осыны дәлелдейтін
сияқты.
Полковник Дәулетов бұл жерден қызметтен ауысып кет-
кенге дейін бұл әлі емделіп жүргенде:

Госпитальдан шыққан соң психологиялық адаптация
ретінде ауылыңа бір ай демалысқа жібертемін. Санато-
рийге жіберу жағын да ойластырамыз. Қазір ешнәрсе ой-
ламай айығып шық. Бұзақыларды жазалау жағын да өзім

қадағалаймын, – деуші еді.
Енді міне, сол кісі кеткелі Ермахан өзін жұртта қалған
күшіктей мүсәпір сезініп жүр. Бөлімдегі офицерлерді
былай қойғанда сержант, старшиналар мен дедтардың

көзқарасы да біртүрлілеу, салқын. Өлмей қалғаны үшін
бейне, кінәлі сияқты.
Тіпті кеше қатар жүрген солдаттардың өзі суықтау
ма, қашқақтайтын секілді ме, түсінбейді. Бірақ оларға

мұның да емешегі езіліп бара жатқан жоқ. Бұған да керегі
оңашалық. Бір казармада іргелес жатқан жігіттердің өзімен
көп шүйіркелесе бермейді. Өйткені, ортақ әңгімелері жоқ.
Себебі, бұл госпитальдан шығып келгелі бері бөлім­дегі

ұсақ-түйек қосалқы шаруаларға жұмсалып жүр. Кезекші­
лікке, жаттығуларға да бармайды. Саяқ жылқы сияқты
өзімен-өзі. Бөлек жайылады.
Бұл жүрісіне бір жағы риза. Ертелі-кеш осы бөлімде

бармайтын жері, көрмейтін есігі жоқ. Өзіне тапсырылған
жұмыстың бірін сылтау қылып солдаттардың көбірек жи-
налатын, өтетін тұстарына әдейі барады. Ондағысы – өзін
соққыға жыққандардың бірі болмаса, бірін көріп қаламын

ба деген үміт. Кім біледі, қарақшылы түйе сияқты атышу-
лы болған мұны жұрттың бәрі таниды. Мұны көргенде
солдаттар өзара күбірлесіп қалып жатқанын ылғи байқай­
ды. Бәлкім, мұны соққыға жыққандар да сыртынан көріп

жүрген шығар.
Солдат өмірі үшін алты ай да аз уақыт емес. 18-ге жаңа
толып келген жастар бас-аяғы бес-алты айда адам таны-
мастай өзгеріп шыға келуі ықтимал. Біреуі серейіп өсіп

Повестер
кетсе, екіншісі діңкиіп семіріп алады. Үшіншілері ілмиіп
қу сүйекке айналуы да ықтимал. Онда Ермаханның олар-
ды тани қоюы неғайбыл. Бірақ... бірақ сол күзгі кештегі

қан толған көздерді бұл жалғанда ұмытпайтын сияқты.
Бетпе-бет келіп қалса, әй, қателесе қоймас! Қорқатыны –
ол қанішерлер сол күзде немесе осы көктемде мерзімін
өтеп кетіп қалмаса екен. Ермаханды уайымдататыны осы.

Солардың бірде бірін ұшырата алмай қалса өмірдегі ең
үлкен өкініші сол болмақ.
Госпитальде жатқан кезінде Дәулетовтың айтуымен
бірнеше рет әскери прокуратурадан адамдар келіп, мән-

Бәлкім, танып қаларсың, – дегенде Ермаханның кәдімгідей
дәмеленіп қалғаны рас. Бірақ соңғы кезде сол тергеуші ата-
улы ат ізін салғанды қойды. Ұзынқұлақтан естуінше куә,
дәлел боларлық ештеме жоқтығынан істі жабатын сияқты.

Соңғы кезде Ермаханды қатты ашуландырып, күйгелек
етіп, ширықтырып жүрген осы.

де мүмкін еді ғой. Дәулетовты құдай кездестірмегенде әй,
қайдам, адам болуым екіталай еді-ау «Судың да сұрауы
бар» деуші еді халық.
Ермахан госпитальдан шығып, бұрынғы бөліміне орал­

ғалы далаға келгендей көңілі жарым. Күнде бірге тұрып,
бірге жатып, тай-құлындай тебісіп, бір жапырақ нан-
ды бөліп жеп үйренген мұңдастары бұрынғыдай шүйір­
келесе қалу былай тұрсын салқын амандасып, мұның

қа­сында көп аялдамауға тырысады ма деп қалды. Жаны­
на келіп, жағдайын сұрап, жік-жапар болып жатқан
біреуі жоқ. Бәрі де кінәлі адамдай күйбеңдеп, беттерін
төмен салып, сырғақтай беретіні түсініксіз. Алғашқы

күні өзімен төсектері қатар жататын, әрі ауылдары да
бір екеу-үшеуі құшақтаса кетер деп ойлаған. Өйтпеді
ешкім. Сонда-ақ ойланып қалған, мұнысы несі? деген-
дей. Сөйтсе енді байқады осында жүргеннің бәрі де мұны

көргенде алапес көргендей жиырылып, қасынан тез өтіп
кетуге әрекеттенетін сияқты. Бәрінен де бұл қылықтары
қиын болды ғой деді ызаланған Ермахан. «Жығылғынға
жұдырық» дегендей, «Сен ештеңені уайым қылмай жазы-

Жарылқасын Нұсқабайұлы
лып шық. Қалғанын өзім реттестіремін. Кезектен тыс де-
малыс та бергіземін» дейтін санчастың бастығы, полков-
ник Дәулетовтың да ауысып кеткенін көрмеймісің?! деп

және кіжінді ол. «Сорлыға сойылдың жуан басы тиеді» де-
ген рас-ау, сірә, – деп іштей ширығып тұр.
Батальон, роталас жігіттеріне деген жылымықтың ор-
нын енді реніш, қыжыл басқандай. Соңғы күндері олар-

мен бұл да үстірт, қатқыл амандасып жүр. Сонысынан ба
базбірі тіпті бұдан именденетіндей де көрінеді. Содан да
ма өзінің күннен күнге кекшіл, ызақор, қатыгездеу болып
бара жатқанын сезеді.

Бейне бір мені кінәлайтындай. Әлде бұл бейбақтарға
командирлер солай ұғындырып қойды ма екен? – деп те
күманданды.
Әлгі оқиғаға дейін мұның тәртібі мен тындырым­ды­

лы­ғы үшін тәуір көретін сияқтанатын командирлері де
«қалайсың?» деген жалғыз ауыз сөзді қимағандай алғаш
көріп, сәлем берген кезде де, бейне, мұны күнде көріп
жүрген адамындай болмашы ишара жасап қана көрдім

дегенді аңғартты. Онысын аз дегендей қатарда тұрғанда
немесе жаттығу кезінде мұның қасындағы солдаттың
біреуі бұған қарап жыбырлап, сөйлеп оғаштау бірдеме
істесе болғаны, олардың емес, осының фамилиясын атап:

Ефрейтор Алимкулов! Тәртіп бұзғаныңды доғармасаң!...
деп қалып жүр. Демек, бұл мен үшін тағы бір тықырдың
таянып қалғанын байқатыды ма қалай? – деп те ойла-
натынды шығарды. Бірақ, бұлар маған не үшін өшігеді?

Соққыға жығылған мен. Бәлен ай өлі мен тірінің, өмір мен
өлімнің арасында жатып, азап шеккен де мен. Сонда менің
жазығым не? – деп күйінгенімен еш жауабы жоқ. Өзге сол-
даттар әрқилы себеп-сылтаумен жаза алып, гауптвахқа

қамалып жатқанда бұл бірде-бір рет ондайға іліккен жоқ.
Ендеше бұлар шетінен мені неге мүйіздейді? Әлде, әлде....
мен госпитальға түскен кезде лауазымдыларынан мен үшін
теперіш көрді ме екен? деп те ақтағысы келді бұларды.

Бірақ бар себебін білмеген соң жоқ долбармен кесім жа-
сап, келте қайыруды өзіне мін санады. Сөйтсе де өзін
оқшаулатып, өзгенің түп-түгел осқырып қарауына негіз
болған себеп, қанша елемейін десе де жатса – жадынан,

Повестер
мұндай әділетсіздік, озбырлық болар-ау деген тым құрыса
ойына да келмепті-ау...
Енді өкініп жүр. Сержант мектебін бітірген соң Түрік­

мен­стан түбіндегі Кушкаға барғым келмейді, – деп ит ар­
қасы қияндағы, яғни сонау Отырардан әкесіне хабар ай-
тып, қанша әуре-сарсаңнан кейін ғана әзер қалып еді
Шоқпарда. Бөлген бойда Кушка қайдасын деп тартып кет­

кенім­де мына пәлекеттің бірі де болмас па еді, қайтер еді
деп өзін-өзі күстаналап қояды.
Әкесі бейшара арқа еті – арша, борбай еті – борша бо-
лып жүріп тапқан бес-он тұяғын өткеніне сатып, жолай

Алматыдағы жақын туысқан інісін ертіп келіп, әупірім де-
генде мұны Түрікменістанға бармайтын қылып еді. Ол
жолы өлгенше қуанған «қалдым» деп. Енді бүгін кіжініп
отыр. Ойы – «бекер қылыппын» дейді. Ойлап отырса өз

қолымен істеген әттеген-айы аз емес екен. Соның бәрінен
арашалап алған ата-анасы бейшара соның бірде-бірін
міндет қылмай «ойбай, Кушкаға, Ауғанға әкеткелі жатыр»
дегенді естігені сол еді, артынып-тартынып тағы жетіп

келмеді ме?!
Кейде көкесін де аяп кетеді. Ер жетіп, бір жағынан
шы­ғып, серік болар. Жігіт болып қалды ғой құдай аман
қойса, – деп ет-бауыры елжіреп, бұған мейіріммен қарай­

тын кездері есіне түскенде жердің тесігі болса кіріп-ақ
кеткісі келеді. Бірақ өз қолыңды өзің қайдан кесерсің?!
Бүгін өзі өкінгенімен ертең бәрін де ұмытып әке-шешесін
өкіндіретіні ше? Мұнысы, ойына түскенде: Әй, мені де

ұрып өлтіретін кісі жоқ қой! деп төрелік айта қоятынын
қайтерсің! Әне, табылды емес пе, өлтірмесе де сілейте
соғатындар? Ақыры, сазайымды тарттым-ау, бар бәле өзім­
нен шықты емес пе? – деп саябырсудың орнына күн сай-

ын ұрынарға қара таппай жүргені не қылғаны? Біреуден
таяқ жедім деп бүкіл адам атаулыға жауығып алғаны қай
қылғаны?
Осының бәрін ойлады да Ермахан мүлдем тарығып,

отырған орнына жантая кетті...
* * *
Ермахан әсіресе соңғы он-он бес күнде мүлдем тұнжы­
рап, тұйықталып қалды. Көп ешкіммен сөйлеспейді. Уақы­

Жарылқасын Нұсқабайұлы
тылы тамағын ішіп, қолы қалт етсе түрлі жаттығулар жа-
сап жүргендіктен бе күшіне күш қосылып, денесі ши-
рай бастағанын сезеді. Алматыда оқып жүргенде түрлі

спорт секциясына қатысып бокстан, шығыс жекпе-жегінен
үйренген әдістерін әсті-әсті шыңдай бастады. Намыс па,
кек пе, ыза ма, әйтеуір өзіне тыным бермей күндіз-түні
қамшылап, қайрай түсетін мінез пайда болды. Тарыдай

кінәсі жоқ бола тұра өлімші халге жеткенше таяқ жеді.
Жарты жыл өмірі үшін арпалысып енді беті бері қарағанда
командирлері де, тергеушілер де түк сезбегендей, түк
болмағандай, мұның өмірде бар екенін мүлдем ұмытып

ті намыс өлтіреді» демеуші ме еді жұрт. Езің мен емес!
Өлсем де намысымды жыртып өлемін!
Бөлімнің кең ауласында жалғыз келе жатқан жас жігіт
осы сөздерді өзіне-өзі ант еткендей екі жұдырығын қатты

сығымдап, тістеніп айтты. Сөйтті де жүрісін кілт баяу-
латып қалтасынан темекісін алды. Жедел тұтатып, ащы
темекіні құшырлана сорды. Қолдарының дірілдеп тұр­
ғанын темекі ұстаған қолын аузына үшінші рет жақын­

датқанда анық көрді. Сабасына түсу үшін Ермахан ка­
зар­маның алдын орап өтетін асфальт жолдан ығысып
бы­лайы­рақ барып тоқтады да айналаға көз жүгіртті.
Мотоатқыштар бөлімі орналасқан бетон қорғанның іші

кіші-гірім қалашық сияқты. Сырт көзге сұсты, үлкен де,
кіші де қатаң тәртіпке бағынып, сол бойынша ғана жүріп
тұратындай көрінетін үлкен ауланың түкпір-түкпірінде
тәртіпсіздік, озбырлық, әлімжеттік әрекеттер қыж-қыж

қай­найтынын оның табалдырығынан аттап, ауасымен
тыныстаған адам бірден-ақ сезер еді. Ермахан үшін ай­
дала­дағы мына жауынгерлер жайғасқан бес қабатты әйдік
үй басынан кешпеген қылмыс жоқ сияқтанады.

Ауланың әр тұсында шамдары самалдай жарқыраған
жатаған үйлерге кіріп-шығып жатқан әскерилердің бәрі
Ермаханның көзіне қылмыскерлер сияқты елестеп кетті.
Себебі, әскер қатарына алынған алғашқы күннен көргені

тек зорлық пен ұрлық. Обал-сауап, ұят, қанағат тәрізді
ұғымдар мұнда тек келемеж, мысқыл туғызады екен. Ерма-
хан осыған қайран.

Повестер
Қоғамдағы жас ұрпақты тәрбиелеуге теңдей ортақ екі
мекеменің – мектеп пен армияның мүддесі мүлдем кере­
ғар келер-ау деген ой Ермаханның үш ұйықтаса түсіне

кірмеген нәрсесі. Кешегі идеал тұтып, өйтуге болмайды,
бүйтуге болмайды, олай ету керек, былай ету керек де-
ген пікіріңді де әскерде тісіңнен шығарсаң болғаны сені не
кеңкелес көреді, немесе ең жеңілі мазақ, қор қылады. Міне,

жас адамның өзге тұрмақ өзіне, қоғамына, болашағына де-
ген сенімін де, мөлдір сезімін де жойып, көлеңкесі көп
қимыжық тірлікке араласып кететін тұсы осы жерде баста-
лады. Адам – адамға дос емес, бұрын айтыла беретініндей,

адам – адамға өш, қас болып шықсын десең, балаңды
әскерге бер. Екі жылдан соң ілуде бірі болмаса түз-түгел
есірік, надан, озбыр, екіжүзді, өтірікші, бұзақы, ұры болып
шығады. Бұған Ермаханның зәредей шүбәсі жоқ. Өзі жа-

зырын тартып, жанын қинағандықтан біледі. Әрине, әркім
әртүрлі ойлар. Әскери қызметін өтеген жастардың бәрі
бірдей Ермаханша әскери өмірге лағынет айтып кетпейтін
болар. Ал Ермахан өз пікірінен өлтіремін десе айнымас.

Мүлдем күйінген, біржола түңілген. Мына советтік жүйе
тұрғанда совет армиясының тәртібі түзеле қояды дегенге
кісі баласы сене қоймас деп жориды ол.

тұрғандай. Сосын бір өзі тұрғаны есіне түсіп, аузындағы
темекісін жерге бір ұрды да, ызалы күйі етігімен жаншып-
жаншып тастады. Екі көзі казармадан соқталдай біреуді
екі аяғын салбыратып мойнына мінгізіп шығып, асханаға

қарай бүгежектеп жүгіріп бара жатқан солдатты көрді.
Мұның жай еместігін жүрегі бірден-ақ сезді. Айдың,
күннің аманында өзіндей немесе өзінен де дәу біреу іңір
қараңғысы үйірілмей жатып соры қайнаған жас солдаттың

мойнына мінетіндей не әкесінің құны бар?! Бұл озбырлық
асқынған екен! – деді ішінен ширыққан Ермахан. Соңғы
кезде аңғарып жүр, бұрын ондайға соншалық күйіп-
піспеу­ші еді, өзі тақсіретін тартып шыққалы біреудің

біреуге тиісіп, яки кемсітіп, немесе зорлық жасағанын
көрсе, қаны басына шауып, шыдай алмайтын болыпты.
Әне, қазір де күйгелектеніп өзін қоярға жер таппай кетті.
Тіпті тура жүгіріп барып анау тапа тал түсте адамды есек-

Жарылқасын Нұсқабайұлы
латып түсіріп, көкесін танытқысы келіп-ақ тұр. Бірақ өзін
өзі сап-сап деп әзер басты. Әй, өздері ойнап жүрген жолда-
стар болса, не бірдемеге бәстесіп... дегендей....

Асхана адам арқалаған солдат үшін алыс көрінгенімен
казармамен екі ара жарты шақырымдай ғана. Төте тартқан
кісіге одан да жақындау болуы мүмкін. Сондықтан мына
бірін-бірі мінгендер көп кідірмей қайтуы тиіс. Ермахан

асханадан келетін жолдың казармаға тақау тұсындағы
бұрылысына барып, әлгілерді тосты. Асханадан қайтқан
дүрмек әлгіден гөрі саябырсып, жеке-жарым, екеу-екеу
анда-санда өткен солдаттар болмаса төңірек түн қараңғы­

сына көміліп, тынши бастаған. Жаңағылар біразға дейін
қайтпады.

са соған елеріп шыға келетінім нем? – деп енді жігіт өзін
күстәналады. Сөйтті де темекісін қайта тұтатты. Казармаға
сабасына түсіп бару үшін сәл сыртта тұрғанды жөн көрді.
Көктемнің сұп-суық дымқыл желі қойын-қонышын кеулеп,

денесін тітіркендірген сияқты. Ермахан гимнастеркасының
алдыңғы түймелерін салып, жағасын көтеріңкіреп түзеп
қойды. Денесін қыздыру үшін бірнеше рет тез-тез оты-
рып та тұрды. Кенет асхана жақтан жаңағы мінгескен

екеудің қайтып келе жатқаның көзі шалды. Көлік қызметін
атқарып келе жатқан солдаттың тірсектері қақтығысып
әзер жүреді. Ал анау есекке мінген адамша итініп тебініп
қояды. Қолында наны ма бірдемелері бар. Шайнаңдап

жеп отырғанын анық көрді. Бұл ойын емес! − деді іштей
кіжінген Ермахан төңірегіне дереу көз салып еді, не казар-
ма жақтан, иә асхана жақтан қимылдаған адам көрінбейді.
Ол ортан белінен ауып қалған темекісін құшырлана бірер

сорды да бейне жиіркенішті нәрсесінен құтылғандай ту
сыртына қарай нұқып, лақтырып тастады да өзі міңгес­
кендердің жолын кес-кестей берді. Ойы – мына қиянатшыл
солдаттан «мұның қалай?» деп жөн сұрау. Тротуардың

жиегіндегі әлі көтеріліп үлгірмеген тырбық көк шөптен ат-
тап өтіп, әлгілерге бетпе-бет келді. Анадай жерде самала-
дай жарқырап тұрған шамның жарығы міңгесіп, ұш­қасқан
екеудің тұла бойына түгел түсіп келеді. Енді аңғарды:

еңгезердей сарыны мойнына мінгізіп, аяғын әзер басып
келе жатқан жазған аяқ-басына қарағанда осы төңі­ректен

Повестер
шақырылған сорлының бірі... Тері моншақтап келеді.
Беттесіп қалған Ермаханға жаутаң-жаутаң қарайды. Ерма­
ханның қаны басына тепті.

Кімсің өзің?! – деді менмен кекесінмен.Сөйтті де екілене
тебінді.

Бұдан кейінгісі көз ілеспес жылдамдықпен өтті.
Қарсы келген жігіттің бұларға қарай секіргенін немесе
ұшқанын олар анық аңғармады. Көлік – мойнына мінген
Қожайынымен бірге гүрс етіп құлағанын бір-ақ білді.

Жерге қалай тастасаң да аяғымен түсетін мысық секілді
Ермахан да әп-сәтте орнынан тұрып, жайрап жатқан
адаммінгішті жағасынан қапсыра ұстап, жерден жұлып
алды. Өзі шамға арқасын беріп, ананың бетіне тіктеп

қарады.
Сол, сол үшеудің жалаңбас, гимнастеркасымен тұрға­
ны осы! Әріректен жылтырап көрінетін шүңірек көзі,
қатпарланып тұратын шот маңдайы, ызаланғанда үстіңгі

ернін жымқырып, бір жағына қисайып алатын қайқы иегі
көзіне оттай басылды. Мұны аз дегендей күні бүгінге
дейін құлағына сан жаңғырып, қайталанып жүрген қарлы­
ғыңқырап шығатын күжілдек даусы жаңа алғаш естігенде-

сең!
Ермахан керісінше алқымын сыға түсті. Кішкентайы­
нан есек пен тайдың үстінде көкпар тартысып, кетпен
шауып, қалыппен кесек құйып өскендіктен болар екі

қолы бөлекше қайратты еді. Спорт секциясындағы жат­
тыгу күресі кезінде де тарамыс салалы саусақтары қар­
сыласының қай жерінен ұстаса да қарысып жібермей
қалғанын байқайтын жаттықтырушысы:

айырылмайды екенсің. Демек, осы қолыңның қайратын
пайдаланудың амалын ойластырайық, – деуші еді.
Міне, сол темірдей тегеурінді саусақтары алдындағы
алпамсадай жігіттің апшысын қуырып, тынысын та-

Жарылқасын Нұсқабайұлы
рылтып барады. Мұның босата қоймайтынын сезді ме,
жоқ оны да ашу кернеді ме, бар күшін жиып, жұлқынып
көріп еді, мынау тырп еткізетін түрі жоқ. «Суға кеткен тал

қармайды» демекші, манадан бері есек қылып мініп келе
жатқан серігіне айқай салды:

жігіттерге!
«Тышқанға мысықтан үлкен аң жоқ» дегендей әбден
айт­қанын екі етпей құлшылық күн кешкен байғұс казар­
маға қарай далбақтап тұра жүгірді. Бұлай тәжікелесіп

тұра берсе оқиғаның арты немен тынатынынан мықтап
сабақ алған Ермахан енді уақыт оздырмады. Алдындағы
қаныпезерді сол жақ тобықтан аяғымен қағып қалды да
қолын босата бере оң қолымен шықшыттан періп жіберді.

Соққының қатты тигені сонша анау жаман тулақтай жалп
етіп барып, жол жиегіндегі жақтау тасқа бір жақ бетімен
түсті. Содан кейінгі 15-20 секундта Ермахан омақаса
құлаған жігіттің қай жерінен, қалай тепкенін санаған

жоқ. Әйтеуір, аямады. Трактор табанды ауыр етік жай-
рап жатқан жігіттің бетіне де, к-не де талай жеріне сан рет
тигені анық. Жығылған мықты қайтып тұруға да әрекет
қылмады, ыңырсығаны болмаса дыбыс та бермеді.

Казарма жаққа қарап еді, ешкім көзіне түспеді. Жатқан­
ның құйрығынан шіреніп тұрып, келістіре бір тепті де
казарманың қарсы бетіне жол жағалай ілінген түрлі су-
реттер мен ережелерді тасалап тұрып сәл ойланды. Енді

казармаға баруға болмайды. Қашу керек! Қалай қарай
қашқаны дұрыс?
Қапелімде не істерін білмей бөгеліп қалды. Мұны да
ойластырып қоймақшы еді. Бірақ тап бұлай бәрі де аяқ

астынан шешіле қалады деп ойламапты.
«Елсізге қарай, сыртқа қашуға болмайды», – деп түйді
бірден. Қашқан адам көзден таса сондай елсіз, елеусіз
жаққа қарай қашады деп ойлары сөзсіз. Сондықтан не

де болса да тәуекел, үлкен есікке барып көрейін, – деп
бекінді Ермахан. Өзі іштей сайланып жүрген әрекеті
болғандықтан ба, жоқ әлде кек алудың сәті соншалық
жақсы орайласа кеткендіктен бе көңілі орнына түсіп,

өзіне деген разылық сезім медеу болды ма, әйтеуір са-
спады. Бұқпалай басып, түн қараңғысын жамылған жігіт

Повестер
әп сәтте-ақ оқиға болған жерден ұзап кетті. Әне-міне де-
генше бөлімшенің сыртқы есігіне де жетті. Казарма мен
екі арадағы жол қараңғылау болғанымен, кезекші отыра-

тын мына үйдің төңірегі жап-жарық. Бұл жерде солдат-
тар білмейтін саңылау жоқ десе де болғандай. Аптасына
әрілі-берілі сан рет өтіп, кезекшінің қарсысындағы стол,
орындық қойылған кең бөлімде талай рет отырып, темекі

де шеккен.
Кезекшінің біреумен телефон арқылы айқайлап сөй­
ле­сіп жатқанын анадайдан естіді. Қолы босамай жатыр
екен. – Иә сәт, – деді ішінен. Сосын жайлап кезекші отырған

бөлме мен қарсы беттегі үлкен бөлменің арасынан тік өтетін
коридорға кірді. Терезеден кезекші жаққа абайлап көз са-
лып еді, анау түрегелген күйі, еңкейіп асығыс бірдемелерді
жазып жатқанын көрді. Терезеден басымның көлеңкесі

түсер деп, жүрелеп отыра калып жылжи берді. Коридор-
дан тысқа шықты да, әрі төңірегін шалып, әрі іштегі кезекші
байқап қалмас үшін айқара ашық тұрған есіктің сырты-
на қабырғаға тақалып тұра қалды. Сол мезет кезекші офи-

цер де телефонмен сөйлескенін қойып, коридорға шықты.
Еденді тарсылдатып ерсілі-қарсылы жүрді. Ермахан дымын
шығармай тыңдап тұр. Телефон тағы шырылдап, кезекші
бөлмесіне қайтып кірген сәтте, Ермахан да аяғын аңдап ба-

сып, дуал жағалай жүгіріп, ұзай берді. Бөлімнің кезекші от-
ыратын есігінен үш жүз метрдей ұзаңқырап барып, жол
жиегіндегі арықтың машина жарығы түспейтін қылтарыстау
жеріне бұғып, отыра кетті. Төңірек көзге түртсе көргісіз,

қараңғылық. Бұған Ермахан қуанбаса, өкініп отырған жоқ.
Енді теміржол станциясына қарай өтіп жатқан машиналарға
мұқият қарай бастады. Сөйтсе де екі көзі әлі есік жақта. Қауіп
келсе, тек сол есік жақтан келетінін біледі.

Осылайша ол он-он бес минут бұғып отырып қалды.
Кенет кезекші жақтан әуелі дабырлаған дауыс естілді.
Сосын есік алдына үш-төрт солдат шықты. Алғашқы
қуғыншылар болар деп жорыды. Не айтып жатқандары

анық естілмейді. Кезекші офицер басын шайқап, қолдарын
сермеп солдаттарға ұрысқаны байқалады. Ақыры оларды
итермелеп ішке кіргізіп, есікті жауып қойды. «Е, мұнысы
жақсы болды ғой. Бұл жаққа қарай ешкім келген де жоқ,

Жарылқасын Нұсқабайұлы
Төңірек көзге түртсе көргісіз қараңғы. Жол жаққа емес,
енді өзінің ту сыртына көз салды. Құлаштап лақтырған
тасың жететіндей жерде бірдеңе қараңдайды. Әуелде адам

емес пе екен деп секем алып еді, көзі қараңғыға үйрене келе
үрейден де арылды. Жаңағы қарауытқан жайылып жүрген
сиыр екен. Енді оның тіпті ала сиыр екенін де аңғарып от-
ырмын деп түйді. Әріректен тағы да бірнешеуі қарауытады.

Сірә, қарсы беттегі ауылдың малы болуы керек. Әшейінде
самсап тұратын жұлдыз атаулының бірі көрінбеді. Ауаның
бұлт екенін енді ғана аңғарды. Ай жарық болса оған пана
боларлық бір түп бұтасы жоқ мына мидай далада мен

бой тасалайтын мүмкіндік жоқ еді. Құдайдың мұнысына
да шүкір. Әйтпесе, «Мен қазір біреулермен төбелесіп,
қашқандай болсам ай қараңғы, ешкім көре қоймас» деп жос­
парлады дейсің бе? Бәрі де аяқ астынан болды емес пе? Ер-

махан іштей өзімен-өзі сөйлесіп отыр.
«Әне, және біреуі шықты. Қараңғыда адам сидиып,
ұзын болып көрінуші еді. Мынауың тәпелтек неме ғой.
Шыға салып біреу шақырғандай жан жағына қарар-қара­

мас тіп-тіке маған қарай жүргенін қарашы. Қап, иттің
баласы-ай! Біліп қойды-ау менің осылай қарай қаш­қа­
ным­ды. Енді қайтсем екен? Не де болса тура анау жайы-
лып жатқан малдарға қарай паң далаға безуім керек», – деп

стартқа дайындалған спортшы тәрізді денесін тез жиып,
жүрелеп отырып алды. Екі көзі – тәпелтекте. Ол асфальт
жолға тақап келді де кілт кідірді. Сосын сәл қиастау
жүріп, ойпаңдау жерге жеткенде шалбарының түймелерін

ағыта бастады. «Ой, иттің баласы-ай! Сол үшін ауладан
шығып, осыншама жерге келгенін қарашы. «Қорыққанға
қос көрінеді» деген осы. Әгәрдә тәпелтек тағы екі-үш ат-
тап асфальтқа жеткенде мен тұра қашқалы отырған. Онда

«қашқанды таптым» деп жарты әлемге жар салып, айқайға
басып, абыройға кенелетін. Әйтеуір бір жолға құдай сақ­
тады. «Аққа құдай жақ» деп қойдым ішінен. «Соқыр
бір іс бастады, құдай оны қош көрсе» деген әпсана ойы-

ма орала кеткені. «Қалай еді?» деп ретімен есіне түсіріп
отыр».
Ертеде астында жараулы жақсы аты бар жолаушы жігіт
көлденең ағып жатқан кішкене өзеннен кешіп өтпекші бо-

Повестер
анандай жерде жар жағасында отырған бірнеше адамның
арасындағы ақсақалды қарт орнынан көтеріліп:

сөз бар?! – деп жігіт дереу атынан түсіп қарттың алдынан
шығады. Қолына таяқ ұстаған үлкен кісі зағип сияқты. Та-
бан жолын таяқпен таңдап басып келеді.

артыңызға мінгесейін, – дейді қол алысып болған жігіт.
Сонымен не керек шал – алдында, жігіт – артына
мінгесіп, өзеннің арғы бетіне өткен соң жігіт аттан қарғып
түсіп:

дейді.
Ықтиярымен түспесіне көзі жеткен жігіт енді шалды ат-
тан аударып тастамақшы болған кезде қу шал ойбайға ба-
сады:

ды тартып алғалы жатыр! Оу, халайық!
Өзеннің екі жақ бетінде отырған-тұрған жамағат бірі
«зорлықшыл» жігітке айқайлап, енді біреулері көмектесу
үшін бұларға қарай тұра жүгіреді.

Сонымен шақшадай басы шарадай болған жолаушы
жігіттің таяу ауылдардың біріне соғып, биге жүгінуден
өзге амалы қалмайды.
Бірақ әңгіменің ақ-қарасына көз жеткізе алмайды. Шы-

нын айтып жігіт шыр-пыр. «Мен ғаріпті араша қыла гөр,
шырағым» деп шал да зар қағады.
Ақыры жатар мезгілде би екеуін бөлек-бөлек киіз үйге
бір-бірден қамап қояды да сыртынан тың тыңдаттырады.

Қарияға жақсылық жасаймын деп жанжалға кезіккен
жас жігіт мүлдем түңіліп: – «Соқыр көрсем тағы да, жола-
маспын маңына!» – деп күйініп жатқанын есітеді.
Ал бәлеқор шал: – «Соқыр бір іс бастады, құдай оны

қош көрсе» – деп жастыққа жантайып жатыр екен дейді.
Даудың ақиқатына жеткен би шатақ шалға жасы нешеде
болса сонша дүре соғуды бұйырады.

Жарылқасын Нұсқабайұлы
«Әлгі бәлеқор шал айтпақшы менің де мына әрекетімді
құдай құп көрсе болар еді-ау», – деп бір күрсінді қашқын
жігіт.

Қашқын баланың ойы әлгі аңызға ауғанымен екі көзі
жолда еді. Шырақтарын самаладай жарқыратып ерсілі-
қарсылы өтіп жатқан көліктердің өзі жабыса кетуге
ыңғайлысын таңдап отыр. Бірақ қас қылғанда жүрісі баяу,