Тасмағамбетов И.Н., бас редактор
Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары
Асқаров Ә.А., жауапты хатшы
Әбділдин Ж.М.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Зиманов С.З.
Кәлетаев Д.А.

Кекілбаев Ә.
Кенжеғозин М.Б.
Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.

Мағауин М.М.
Мәмбеев С.
Нұрпейісов Ә.К.
Рахмадиев Е.Р.

Сұлтанов Қ.С.
Сүлейменов О.О.
Хұсайынов К.Ш.

ББК 82.3 (2 Қаз)
ІSBN 9965-619-98-0 (т. 8)
© Әдебиет және өнер институты, 2004

М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Мем-
лекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы шеңберінде жарияла-
натын «Бабалар сөзі» атты жүз томдық басылымды дайындап,
жариялау жұмысын жалғастыруда.

«Бабалар сөзі» сериясы—ғылыми басылым. Оның негіз-
гі принципі—шығарманың табылған нұсқаларын жүйелеп,
өзара салыстыра зерттеп, фольклорлық шығарманың сюжеті
мен жанрлық белгілері туралы толық көрініс беретін мәтінді

оқырманға ұсыну. Керек болған жағдайда бірнеше варианттары
жарияланады.
Әрбір том ғылыми қосымшалармен толығып отырады.
Ғылыми қосымшалар томға енген мәтіндерге жазылған тү-

сініктемелерді және олардың табылған варианттары жөнінде
мәліметтерді қамтиды. Сондай-ақ бұған сөздік, жер-су атаула-
ры, мәтіндерде кездесетін тарихи тұлғалар мен діни есімдерге
арналған түсініктер, дастанның жинаушылары мен оның жыр-

лаушылары туралы деректер, пайдаланылған әдебиеттер тізімі,
орыс және ағылшын тілдерінде жазылған түйін кіреді.
Оқырманға ұсынылып отырған аталмыш серияның сегізін-
ші томына өте көлемді 11917 жолдан тұратын «Қисса қырық

уәзір» дастаны еніп отыр.
Дастанның негізгі ой-өзегі—патшаның ерке жас тоқалы
бәйбішеден туған өгей баласына ғашық болып, оған көңіл біл-
діріп, беті қайтқан соң, жала жапқан мекерлігін сынау, бала-

ның адалдығын дәріптеу.
«Қисса қырық уәзір» туралы дастан бір-біріне жалғасып,
оқиғалары кезектесіп дамып отыратын көптеген хикаялардан
құралады. Хикаялардың мазмұнын шым-шытырық, діни фан-

мел билеушілер туралы әңгімелер, мысалдар, мифтер, қиял-
ғажайып ертегілер құрайды.
Яғни, қазақ арасында кең тараған «Тотынаманың тоқсан
тарауы», «Бақтиярдың қырық бұтағы», «Мың бір түн» атты

топтамалар секілді «Қисса қырық уәзір» де сексеннен астам
хикаялардан
құралған.
Олардың

әрбіреуінің
жеке-жеке
атаулары бар.
«Мың бір түн» сюжетінен алынып жазылған бұл шығармада

өсиет, тәрбиелік әсері мол мысалдар, ғажайып оқиғалар, т.б.
тартымды суреттелген. Өсиет-өнегелік сюжеттердің мақсаты—
адам мінезінің сан қырын ашып, жаманын түзеп, адамгершілік
тәрбиесін көрсету. Сол сияқты бұл дастаннан көптеген тарихи,

этнографиялық мағлұматтар да табуға болады.
Томға еніп отырған мәтін 1911 жылы Қазан қаласында араб
әрпінде жарық көрген кітаптан еш түзетусіз әзірленіп, кирилл
әрпінде оқырманға алғаш рет ұсынылып отыр.

Қисса қырық уәзір
Екі бетінің ақтығынан күн көрінген,
Үстіне інжу-жауһар киім киген.
Тоқалы патшаның ғашық болып,

Өртеніп, көрген сайын іші күйген.
Нұсқада жазбаған ұғлан атын,
Дидарын көрген адам бір талатын.
Нужум ғылымын оқытуға берген,

Түгесіп бітіре алман оның затын.
Сөйлейін молда хабар бергендерін,
Ұғланға «сөз сөйлеме» дегендерін.
Тоқал қатын балаға жала жауып,

Азғырып падишаны жүргендерін.
Айтайын падиша не сөйлегенін,
Азғырып, сөзіменен билегенін.
Баласын өлтірмек боп тұрғанында,

Патшадан қырық уәзір тілегенін.
Патша баласынан күдер үзіп,
Күндіз уәзір, түнде қатын бұзып.
Қырық уәзір қырық күндей әңгімемен

Сөйледі падишаға күн өткізіп.
Сабақ алып, бала жүрген молдасынан,
Тілейді ғылымдықты Алласынан.
Молдасы шәкіртіне не дегенін,

Молдасы бір күн тұрып кітап алды,
Баланың талиғына көзін салды.
Бір ауыз сөз сөйлесе, өлмек екен,
Анық сөз, дәлелі бар талиғында.

Шәкіртіне молдасы айтты тапқан сөзін,
Қырық күнше сөйлегенде өлмек кезін.

Шәкіртім, талиғыңа салдым көзім.
Айтайын насихатым мақұл десең,
Қырық күн тамам өткенше сөйлемең.

Табылар іздегенде туғыры жол.
Қырық күн тамам өткенше сөз сөйлеме,
Менім саған айтатын жауабым сол.
Айтқанын ол бала алды мақұл,

Сақтайды һәм қашанда ұстаз хақын.
Мұныменен сабақтан қайтып кешке,
Қасына атасының келді жақын.
Һәркімге һәрбір бала келеді кез,

Атасы баласынан сұрады сөз.
Үндемей бала тұрды ол сөзіне,
Патша қайран қалып мінезіне.
Тағы да сұрап еді сөз асырып,

Қапасын айтар, мүмкін, шешесіне.
Ол кәнизак алып келді анасына,
Баланың көркін көріп, құса болып,
Бұрыннан тоқал-шеше болған ғашық.

Мұның ғашық болғанын бала білмес,
Ғашықтықтан шешесі ойнап-күлмес.
Әлгі қатын балаға ғашық болып,
Құса болып жүреді ертеңді-кеш.

Ол кәнизак анасына келген алып,
Шешесі бұрыннан жүр құмарланып.

Айтады бастан-аяқ алып барып.
Анасы айтты:—Аулақта тұрайын,—деп,
Мойнымды қарағыма бұрайын,—деп.
Кәнизакқа айтты:—Өзің бар бөлек үйге,

Мен өзім жеке қалып сұрайын,—деп.
Баланы оңаша үйге келді алып,
Мойнына жақын келді, қолын салып.

Һәрқашан ғашық болып жүрмін налып.
Үндемей бала тұрды, жауап бермей,
Жіберді шешесінің қолын сермей.
Өзі дана, ақылды патша [бала] еді,

Айтқанын көңілінен мақұл көрмей.
Қасына тағы жақын келді және
Үндемей, сабыр қылды ғаріп бала.
Анасы баласына ғашық болған,

Егер де қабылдасаң, мақұл көріп.
«Әкемді тірі тұрған қайтем» десең,
Бір күні өлтірейін ағу беріп.
Және де үндеместен тұрды тағы,

Жұрт сені өсек қылса бәрі,—деді.
Өз анасын баласы алды,—десе,
Шаһардан мені шығар әрі,—деді.
Артымнан кісі жібер ұры қылып,

Даладан ұстап алсын мені біліп.
Мені содан кәнизак деп сатып алсаң,
Мұрат хасыл қыларсың алып келіп.
Һәрқашан сені көріп күйейін,—деп,

Атаңды өлтірген соң тиейін,—деп.
Мойнына баласының қолын салып,
Тағы да жақын келді, сүйейін деп.
Жұмырықпен шешесін қалды салып,

Аузына бір ұрғанда қанға малып.
«Атаңа сені шағып айтайын»,—деп,
Отырды бір бұрышқа аң-таң қалып.
Атасы жетіп келді анасына,

«Бір жауап берді ме?»—деп баласына.
Патша көрген шақта қайран болды,
Екісінің шайтан кірген арасына.
Қараса, бір бұрышта отыр бала,

Өксіп-өксіп жылайды, көре сала.
Балаң айтты:—Сен де жас, мен де жаспын,
Саған ғашық боп жүрген мен бір маспын.
Әкемді өлтірген соң сені алайын,

Өзім патша болғанда қор қылмаспын.
Тағы да ғашық екен мұнан бұрын,
Әкемнің орны,—деді,—маған орын.
Көнбейсің деп бетіме қойып қалды,

Бұл өзі—анасынан қалған жетім,
Тартқызған мына маған қасіретін.
Жақсы екен туғанынан тумағаны,
Қызыл қан қылып отыр екі бетім.

Әй, патша, мына балаң—харамзада,
Сізді өлтірмей қоймайды не қылса да.
Өзің өлмей, әуелі, оны өлтір,
Тиеді кесапаты бұл дүнияда.

Патша мұны есітіп ашуланып,
Шыдамай ашуына қапаланып.
Қатынның естіген соң мына сөзін,
Ұйықтамай таң атқанша күйіп жанып.

Патша қаһарланып, іші күйіп,
Ішіне ашуменен әзер сыйып,
Таққа мініп, жалладқа әмір етіп,
Көп жұртты ертеңменен алды жиып.

Патша жұртын жиып тұрған шақта,
Жамағат жылай берді сол уақта.
Уәзірге біреу барып, берді хабар
Жалладтар өлтіргелі келген шақта.

Жалладтар өлтіруге келді әзір,
Тіленіп, қырық уәзір қылды назар.
Баланы өлтірмек боп тұрғанда,
Қасына жетіп келді бас уәзір.

Өзіңді өкінішке салма,—деді.
Ұғылыңды бейкүнәһ өлтірем,—деп,
Артында арманда боп қалма,—деді.
Жиылған хүкіміңе жанның бәрі,

Жоқ шығар бұл ұғланның күнәһілары.
Алданса адам, егер, дүнияға,
Қараңыз мархабатпен бұл балаға.

Төрт пәлені Құдайым берер деген
Нақақтан қан төгуші падишаға.
Әуелі, өмірін қысқа қылар,—деді,
Екінші, өзіне қас қылар,—деді,

Үшінші, дұшпандар насрат тауып,
Төртіншісі, ғазапта болар,—деді.
Хақ Расул таһаратты алушы еді,
Құмғанға тайаммом салып барушы еді.

«Су барында тайаммом не керек?!» деп,
Сахабалар таң қалып сұраушы еді.
«Мен суға жеткенімше ғұмыр бітсе,
Сол уақта қорқамын қаза жетсе».

Әй, тақсыр, Пайғамбарым солай айтқан,
Адамдар қор болмайды сөзін күтсе.
Және айтқан Пайғамбарым: «Біледі,—деп,
Үмбетім ғапыл болып жүреді,—деп.

Дүнияда қанша мехнат болса дағы,
Бәрін де қатыннан көреді»,—деп.
Лайық па қисынсыз қаһар көрсеткенің?
Баланы арманда ғып жөнелткенің.

Бір патшаның хикаяты сізге ұқсар,
Жоқ екен ол хикаят естігенің.
Бұл бала күнәһ қылған кішік,—деді,
Ашылсын ұжмағынан есік,—деді.

Бас уәзір айтады:—Қылдым налыс,
Көңіліңді ұғылыңнан қылма алыс.
Мысыр шаһарының бір падиша,
Бір күні құрған бір мәжіліс.

Алдында патшаның ғалымдары,
Хикаят сөз қозғады оның бәрі.

Айтады миғражды патшаға,
Әй, тақсыр, білсін деп ахуалдары.
Ғалымдар патшамен көп кеңескен,
«Миғраж бір тамаша осы» дескен.

Жеті қат жер, жеті қат көкті көріп,
Алламен тоқсан мың сөз сөйлескен.
Басқан із қайтып келсе, кеппей тұрған,
Жылысы төсегінің бітпей тұрған.

Құмғанынан таһарат алған суы
Ағып, тамған тамшысы кетпей тұрған.
Патша айтты:—Кітапта шариғат көп,
Білдірдің сіздер маған осылай деп.

Патша мына сөзге нанбас болды,
Ақылға бірде туғры келмейді,—деп.
Бес жүз жылдық жол болар һәрбірісі
Қалайша жылдам келер барған кісі?

Молдалар патшаға:—Наныңыз,—дер,
Әй, тақсыр, қиын емес Құдай ісі.
Нанбады миғраждың болған кезін,
Патшаның бұза алмады бұл мінезін.

Баршасы мұнан тарқап кеткеннен соң,
Естіді шайх Шәһәбудин мына сөзін:
«Патша инанбады бір Құдаға»,
Жайылды бұ сөз енді дүнияға.

Бұ сөзін Шәһәбудин мақұл көрмей,
Әдейі іздеп келді падишаға.
Салмады қожаға да мархабатын,
Сұрайды онан және шариғатын.

Әй, тақсыр, келіп едім соның үшін,
Сізбенен құрайын деп мәслихатты.

Сөзін білген болсаң көп шариғат.
Анық қожа екенің білейін мен,
Көрсетші таң қалғандай бір ғаламат.

Ғаламатым көріңіз енді менім.
Бір нәрсені, әй, тақсыр, көріп жүрме,
Қақпағын жапсын,—деді,—терезенің.
Әйнекті жапқызады патша сонда,

Бір азырақ мәслихат қып отырды анда.
Ол қожа терезенің бірін ашып,
Айтады патшаға:—Не бар мұнда?
Көрсетті терезенің бірін ашып,

Топ-толы, көп әскер жүр араласып.
Аттардың бәрі мінген мойнына,
Көрген соң сол патша қалды сасып.
Қожа айтты:—Терезеден кейін кет,—деп,

Отыр сен орныңда, сабыр ет,—деп.
Тағы да терезенің бірін ашып,
Патшаға айтады:—Тамаша ет,—деп.
Патша қарауына ерінбеді,

Һеш нәрсе бұ жағынан көрінбеді.
Тағы ашып терезенің үшіншісін,
Қожекең бұ патшаға:—Келің,—деді.
Патша қарады көзін салып,

Дүния өртеніп барады, күйіп-жанып.
«Ұшқын ұшып келеді басыма»,—деп,
Көрген соң қорықты енді қайран қалып.

Тағы да айтты патшаға:—Кейін кет,—деп.
Ол көрінген көзіңе хикмет,—деп.
Бар екен бір терезе суға қарсы,
Қожекең оны ашады, тағы ептеп.

Патша дарияға тағы баққан,
Қараса, тау секілді толқын қаққан.
Суға кетіп барады Мысыр шаһары,

Көргені патшаның бәрі хикмет,
Қожаның ғылымына бар ма шара?!
Қараса, бір бақ екен ағашы өсіп,
Ағаштың басында тұр, жеміс пісіп.

Тоты, бұлбұл басында сайрап тұрған,
Япырмау, болады екен мұндай нәсіп!
Көңілі патшаның—болды жарым,
Андан соң ашты дейді мұның бәрін.

Әйнектің бәрін ашса, дәнеме жоқ,
Патша қайран қалды ахуалдарын.
Қожа айтты:—Бір зор тас келтір,—деді,
Ішіне таза судан толтыр,—деді.

Мен саған бір ғажайып көрсетейін,
Шомылған соң тақытыңа отыр,—деді.
Қожекең патшаға айтты сөзін,
Ішіне түсейін деп, жұмды көзін.

Ол суға патша түсіп кетсе,
Бір таудың етегінде көреді өзін.
«Қай жаққа барамын?» деп алаңдайды,
Патша не боларын біле алмайды.

Өз-өзіне патша: «Мені алдап,
Тақытымды қожа алды-ау»,—деп ойлайды.

Патша енді жүрді қадам басып,
Үстінде киімі жоқ, қорқып сасып.
Тау басына қараса көзін салып,
Бір талай адамдар жүр отын тасып.

Отын кескен адамның көрді бәрін,
Қасына жақын келді, көңілі жарым.

Кемемен суға ағып барар едім.
Көп кісі кемесімен суға кетті,
Бір тақтаймен құтылып, мұнда келдім.
Осылайша болды ғой менім күйім,

Баратұғын енді жоқ жақын үйім.
Отыншылар «Көр»,—деді мархабат қып,
Ескі-құсқы жиып алып, берді киім.
Патша айтты бұларға:—Кімсіз?—деді,

Отын кесіп тауларда жүрсіз,—деді.
Олар айтты:—Мына жерде бір шаһар бар,
Сол шаһардан боламыз, біл сіз,—деді.
Патша бұларменен бірге кетті,

Олардың шаһарына барып жетті.
Бір етікші жолықты бұл шаһардан,
О дағы мұны сұрап тамаша етті.
Етікшіге айтады өткендерін,

Кемемен суға ағып кеткендерін.
Бір тақтаймен жабысып судан шығып,
Отыншыға саламат жеткендерін.
Қартқа патша айтты тағы да:—Дат,

Менім айтқан ақылымды алшы,—деді,
Моншаның есігіне баршы,—деді.
Моншадан көп қатындар шыққанында,
«Ерің бар ма?»—деп, хабар салшы,—деді.

«Ерім жоқ» дегендерін оның,—деді,
Қатындыққа аласыз оны,—деді.
«Күйеуім бар» дегенін қоя берің,
Бұ шаһардың осылай заңы,—деді.

Моншаға бұ сөзбенен тұрды барып,
Бір-бірлеп сұрай берді тұтып алып.
«Ерім бар» деп, көп қатын шығып жатыр,
Бір қатын келе жатыр кейін қалып.

«Бар ма дегеш?» ол қатын:—Жоқ еріміз,
Мақұл десең, біздермен бір жүріңіз.
Мұны естіп, патша қуанады,
Жеті жыл ғұмыр сүрді кеше-күндіз.

Туыпты ол қатыннан бір ұл, бір қыз,
Жақсылап мына сөзді тыңдаңыз, сіз.
Асап ішер бір нәрсе қалмаған соң,
Қатын тағы патшаға айтады сөз:

«Бір әрекет базардан әкел барып»,
Етікшіге тағы да барды налып.
Бастан кешкен өзінің сырын айтып,
Мархабат қыла ма деп, мейірін салып.

Қарт айтты:—Білемісің өнерің көп,
Патша айтты:—Һеш нәрсе білмеймін,—деп.
Жігітке біраз ақша берді дағы,
Бұйырды:—Хамалшыға барыңыз,—деп.

Һәркімнің жүгін барып көтер,—деді,
Төрт, бес тиын ақша беріп кетер,—деді.
Аз да болса соларға қызмет қылып,
Сол дағы нәпақаға жетер,—деді.

Мұнан соң хамалшыға кетті-ау енді,
Жүк тасып, қызметтерін етті-ау енді.
Күнде-күнде тасыған шаршауменен,
Кесіліп мойын жері бітті-ау енді.

Ойға алып, жылаушы еді өткен істі,
Бір күнде бір теңізге келіп түсті.
Шомылып дарияға кіргенінде,
Өзінің тақытына көзі түсті.

Патша қайран қалды бұлайынан,
Өзінің мехнат шеккен талайынан.

Тағы да қорықпаймысың Құдайыңнан.
Қожаға айтты шомылып, суға кірсе,
Ғажап па жеті жылдай мехнат көрсе.

Көзіңе көрінген жоқ һешбір нәрсе.
Көзіңе не көрінді, сірә,—деді,
Нанбасаң, уәзіріңнен сұра,—деді.
Уәзірден сұраған соң, о да айтты:

Патша мұны естіп, қалды қайран,
Сонда да көрген азап кетпес ойдан.
Қожаны өлтірмекке ниет қылды,

Қожа айтты:—Олай болса, мен кірейін,
Ішінде не бар екен, бір көрейін?
Қандай мехнат болады бұ басыма?
Анықтап өз көзімнен мен білейін.

Қожекең мұны айтып, суға кірді,
Шам шаһарының ішінде өзін көрді.

Патшаға Шамда тұрып, жазды бір хат,
«Мен саған айтайында аз ғана дат.
Пайғамбар миғражына нанбаған соң,
Соның үшін көрсеттім бір ғаламат.

Міне, хатты жібердім менен,—дейді,
Патша, құдіретке инан,—дейді.
Патша мұны оқып, жауап айтты:
«Дүнияда оны өлтірмей қойман»,—деді.

Патшасына Шам шаһарының жазды бір хат:
«Мына қожаны өлтіріп, қылғыл опат.
Осындай аманыңда құтылмасаң,
Көрсетер өзіңе де бір ғаламат».

Хат барды Шам шаһарының патшасына,
Патша бұйрық қылды қаласына.
Мұны естіп, ол қожа қашып кірді
Бір үлкен мағараның арасына.

Ішіне мағараның кіре алмады,
Қараса, атты әскер толған онда.
Патша біле алмады не қыларын,
Қожаның бұза алмады әскерлерін.

«Осылайша уақиға болды ғой»,—деп,
Білдірді бұ патшаға хабарларын.
Бұ патша:—Уәзірім қайда?—деді,
Осыған бір хайланы ойла,—деді.

Өйтіп алып амалдап, құтылмасаң,
Жетпейді енді бұған хайла,—деді.

Береміз,—деп айталық оған,—санат.
Қыз-қатындар бір жерге жиып алып,
Құрайық оның үшін—бір халует.

Хайлакер бір қатынды және қосып,
Бір жерге ойнасаңдар жиылысып.
«Дұғаны оқи алмайтын қай уақыт?»—деп,
Қожадан сұрасаңдар «айтшы» десіп.

Өтірік бір хат жазып, болады дос,
Мұнымыз кешу айтып, болады бос.
Ғапыл боп қожа байғұс бұ сөзіне,
Қатындар жиылғанда көреді хош.

Ғайш-ғишрат еттілер күндіз-кеше,
Күн өтті бұл арада әлденеше.
Дұғаны оқылмайтұғын қай уақыт?—деп,
Қожадан сөз сұрады бір күн кешке.

Бойымда қай уақытта ғұсыл жүрсе,
Дұғаға менім келмес құдіретім.
Ол қатын патшаға хабар берді,
«Жиып қой үстімізге әскер енді».

Ол ғаяр осыны айтты дағы,
Қасына ол қожаның қайтып келді.
Қосылды қожаменен тағы қатын,
Көп әскер жиылып тұр өлтіретін.

Қожаның ғұсыл суын төкті және,
Қатынның қараңыздар кесапатын.
Ол қожа шомыламын деп, суға келді,
Қараса су жоқ, көзі көрді.

Ол қатын үйден шығып жүре берді.
Барды да көп адамға хабар айтты,
Келді де ол қожаны шәһид етті.
«Алланың әміріне разымын» деп,

Әй, тақсыр, осылайша мұның өзі,
Қожаға қаза болды қатын сөзі.
Қатынның сөзіне разы болмау керек,
Ұғланда мағынасы бар осы кезі.

Бас уәзір патшаға айтады ақыл,
Есітіп бұ хикаят, алды мақұл.
Аң аулап кешке дейін жүрді дағы,
Үйіне қайтып келді кешке жақын.

Патша аңын аулап, үйге қайтты,
Тағам ішіп отырды бек ләззатті.

Қатыны отырған соң, жауап айтты.
Патша:—Бір Алладан күтем,—деді,
Көңілім менім емес бүтін,—деді.
Бас уәзір тілеп алды «өлтірме»,—деп,

Не болса да болады ертең,—деді.
Патшаға қатын айтты жаман істі:

Уәзірдің тіліне ерсең жұбатады,
Өткізер хайламенен ерте-кешті.

Харамзада маған жала жапты,—деді,
Өскен соң жаман пиғыл тапты,—деді.
Кішкене ит баласын асырадым,
Ер жеткен соң өзімді қапты,—деді.

Жас басынан байланды жаман атты,
Өлтіріңіз жалғаншы қиянатты.
Асырап, оқ атуды үйреткенім,
Менікі ақырында өзімді атты.

Өзіме жіберді ғой оқты,—деді,
Қан қылып, екі бетім соқты,—деді.
Бір патша хикаяты сізге ұқсар,
Сіз оның естігенің жоқ-ты,—деді.

Бұ бала менен туған харам ба екен?
Патша тамашалап мына сөзін,

Қатын айтты:—Өтіпті бір падиша,
Бар екен бір басында көп тамаша.
Бар екен бір баласы бегірек көркем,
Молдадан оқу оқып жүрді қанша.

Бір кәнизак ол патша алды сатып,
Балаға ұрыспайды қабақ қатып.
Азғана ол балада айып болса,
Шығарар зынданынан бір күн жатып.

Бір күндей жатқызады зынданына,
Ертеңмен жібереді ұстазына.
Көп халық тамашалап сұрайды екен,
Патша мұндай қылған амалына.

Патша айтты:—Бұ бала өсер,—деді,
Залым боп, кісі басын кесер,—деді.
Соның үшін азапты қыламын мен,
Әлбетте өз ойына түсер,—деді.

Бір күн зындан жатқанымен өлмес,—деді,
Менменсініп мұнан соң өлмес,—деді.
Жапа көрмей рахатта болған адам,
Сапаның қадіріні білмес,—деді.

Ауру халін біледі дертті кісі,
Өзіне әдеп, еркін жетер күші.
Алладан рахмат, пендеден дұға тиіп,
Ізгілікке басады қылған ісі.

Бір патша қас болыпты мұныменен,
Патшаны патша күндеген жөніменен.
Екеуінің балалары бір молдадан
Сабақты оқушы еді күніменен.

Бар екен қас патшаның бір баласы,
Бір еді екеуінің қалпесі.
Бір молдадан оқиды екеуі де көп,
Парық болар—оның екі арасы.

Патша айтқан молдаға:—Ұрма, соқпа,
Ғұмыры бес, алты күн, бар ма жоқ па.
Қалпесі ұрмай, соқпай оқытады,
Атасы өсиетін берген шақта.

Ол бала өсе-өсе залым еткен,
Һәркімнің қызын тартып алып кеткен.
Өзінің шаһарында болған жанды,
Бұл бала оның бәрін зар еңіреткен.

Мұныменен бір талай заман өткен,
Нақақтан қанды төгіп түпке жеткен.
«Балаңыз бізді бұлай қылған»,—деп,
Көп халық падишаға арыз еткен.

Падиша ұрсушы еді баласына,
Көшенің ойран салған арасына.
Бізбен соғып өлтірді қайсыбірін,
Көрген бала жылайды анасына.

Өзінің қылған ісін жаратады,
Базарға барған жанға оқ атады.
Арақ ішіп, мас болып, тамам жанды
Қорқытып, алды-алдына таратады.

Көңілі алданбай малдарменен,
Өш болды шаһардағы жандарменен.
Бір күні тақытында ұйықтап жатса,
Атасын өлтіріпті қанжарменен.

Ертеңінде патша мінді тақытқа,
Нақақтан қан төгілді һәр уақытта.
Өскен соң, һеш әдебі болмас екен,
Құдайым, мұндайыңнан өзің сақта.

Бір күні көп халайық сөз қосыпты,
Мұны енді өлтірмекке кеңесіпті.
Әділ болған патшаға бір хат жазды:
«Қарадық хүкіміңе біз десіпті,

Залым болған бүлдірді арамызды,
Мұны өлтірсек, патша қылдық балаңызды.
Көп әскер жіберіңіз енді бізге,
Қиратты ойран қылып қаламызды».

Осылайша хат жазды барша уәзір,
Жібермекке бір кісі қылды әзір.
Бірталай құлдық қылып тартуменен,
«Тақсыр-ау, осы,—деді,—бізден уәзір».

Патша оқыған соң қағаздарын,
Неше мың жөнелтеді әскерлерін.

Тезірек аттандырды оның бәрін.
Патша бұйырған соң жарлық салып,
Залымды бәрі тұрды қамап алып.
Алдына патшаның алып келді,

Тыңдаңыздар, менім айтқан сөзім ұғып.
Өз атаңды қалайша өлтіріп едің?!
Сіз де сондай өлтіріңіз бізбен сұғып.
«Менім әкемді сүйткен» деп, біреу шықты,

Келе сала о дағы бізбен сұқты.
Бізбен сұққанында ойбай салып,
Шырқырап, құлындай боп даусы шықты.

Атама болсын,—деді,—бұл обалым.
Жасымда үйретпеген себебінен,
Дариға, һәлак болып шықты жаным.

Тезірек өлтір мені, Алла,—деді,
Мені мұндай бәлеге салма,—деді.
Өз атама обалым болсын да деп,
Менен болған ауара бар ма?—деді.

Мұны естіп, жалладтар жетіп келді,
Қылышпен оның басын екі бөлді.
Әуелі өзгесін өлтірді де,
Ақырында өзі де һәлак болды.

Әдепті жас баланы патша етті,
Хүкімі атасынан асып кетті.
Жақсының шарапаты деген мақал,
Шаһарға әділ болып, хүкім етті.

Бұ хикаят сөйледім оның үшін,
Қиянатты мен оның көрдім ісін.
Осындай жас шағыңда өлтірмесең,
Өзіңнің әрбірден соң келмес күшің.

Қатыннан естіген соң хикаятты,
Ішіне жан қорқысы келді қатты.
«Ертең мен оның басын кесермін»,—деп,
Ішінде бөлмесінің ұйықтап жатты.

Патша біраз ғана ұйықтап кетті,
Түбіне хайла сөзбен қатын жетті.
Үстіне тақытының мінгеннен соң,
«Ұғланды алып кел!» деп жарлық етті.

Ақылы ол ұғланның—болды бөлек,
Бұйрық қылды, қылышпен шаппақ керек.
Жалладқа: «Басын кесіп, ұр!» дегенде,
Екінші уәзір келіп қылды тілек.

Екінші уәзір айтты:—Әй, тақсырым!
Күнәһар қайдан білдің бала сырын?
Қатынның сөзіменен іс қылмаңыз,
Білерсіз ақырында кемістерін.

Әй, тақсыр, қоя тұрың, азғана дат!
Басында қатындардың көп ғаламат.
Қатындардың хайласы дүния құртқан,
Айтайын, тыңдасаңыз, бір хикаят.

Патша айтты:—Берейін тілесеңіз,
Күнәлінің бастарын тез кесерміз.
Оның да мағынасы қандай екен?
Тыңдаймыз,—деп,—хикаят сөйлесеңіз.

Уәзір айтты:—Бір қожа Һиндустанда
Бір сұлу қатыны болған анда.
Алла Тағала сақтасын зұлымдардан,
Опасыз қатын екен бұ жалғанда.

Бір тоты сатып алған қожа және,
Сөз сөйлер һәр уақытта бірер пара.
Ол қатын бір жігітпен көңіл қосқан,
Шайтанның азғыруына бар ма шара.

Ол жігітпен қосылған қатын залым,
Қатынның һеш білмеді қожа халін.
Қожа бір күн даладан қонып келсе,
Тоты байғұс білдірді ахуалын:

Қатының ғайш-ғишрат қылды,—деді.
Қожа байғұс қатыннан сөз сұрады:

Қатын айтты:—Кім келер маған?—деді,
Шыныңменен нанғаның ба оған?—деді.
Бір құстың өтірігіне нанамысың?
Диуаналық келді ме саған?—деді.

Қожа байғұс:—Құстікі жалған-ды,—деп,
Қатыным ондай істі қылмайды,—деді.
Бір күн тағы қожекең сапар қылса,
Жігітпенен құрады әңгіме-кеп.

Енді мұнан құтылмасақ пәле болар,
Мен бір хайла қылайын бұған өзім.
Ол қатын осы сөзбен хайла тауып,
Тотыны бір шөлмекке бетін жауып.

Қасына бір азғана суын құйып,
Жігітпенен қосылды көңілі ауып.
Кәнизактар ол шөлмекке от салады,
Тағы да бірі келіп, су салады.

Ашып-жауып шөлмекті әуре етіп,
Тоты байғұс мұнысына таң қалады.
Ол жігіт ертеңінде қалды кетіп,
Даладан қожа байғұс келді жетіп.

Шөлмектен не уақиға көргендерін,
Қожаға тоты айтады мағлұм етіп.

Бұ күнде бір жігітпен көңілі ауды.
Бір шөлмектің ішіне мені салды,
Көк шатырлап, тағы да жаңбыр жауды.
Қожа байғұс тағы да бұған нанбас,

Қатын айтты:—Шындығы мұндай болмас.
Әй, қожеке, күн қашан жауып еді?
Мына тоты сөзіне нанып болмас.
Қожа байғұс нанады қатын үшін,

Жасырып, білмей жүрген қылған ісін.
Сіз дағы қатын үшін нанасыз ба?
Бұ хикаят сөйледім оның үшін.
Өлтірме, қашан балаң сөйлегенше,

Өзіңнен «мархабат» деп тілегенше.
Ең абзалы ұстазы табылмағы,
Арманда өтеді ғой ол өлгенше.

Қабыл көрді мәслихат қылғанына,
Баласын тағы салды зынданына.
Ол күн тағы аң аулап, қайтып келді,
Қатыны жете алмай жүр арманына.

Тағам ішіп қатынмен бірге отырды,
Қатын тағы баладан сөз келтірді.

Сөзіңді сенің қабыл алдым,—деді.
Екінші уәзірім кеп тілеп алды,
Оның үшін зынданға салдым,—деді.

Аяғың бұ зұлымнан ақсар,—деді.
Сенің қылған, патша, бұл бір ісің,
Бір патша хикаятына ұқсар,—деді.

Көңілін қия алмаймын оны,—деді.
Ол хикаят жоқ еді естігенім,
Сөйлеші баян қылып кәні,—деді.
Қатын айтты:—Ғаламда патша болған,

Оның да бір баласы хаста болған.
Жазылмады дәрігерге қаратса да,
Патша бұл тараптан қайран қалған.
Бір күні тағы келді асқан дәрігер,

Болыпты сондай хаста Пәруардигар.
Патша айтты:—Ұғланның хастасына
Азырақ, шамаң келсе, дауасын бер.
Ол дәрігер білді сонда қолын ұстап,

Жүреді һәр нәрсеге Құдай бастап.
Сұрасам анасынан білер едім,
Иншалла, дәрі бар он екі аспап.

Сұрамаққа аулаққа, үйге барды,
Дәрігер:—Жалмаған адамдарды бұл қара жер.
Жазайын ұғылыңды дәрі беріп,
Баланың турасынан жауабын бер.

Жасырма, бұ баланы таптың кімнен?
Әдейі сұрамаққа келдім сенен.
Осы жерде қалсын да айтқан сөзің,
Құтқарман һәрбір ісің мына менен.

Жазайын балаңыздың мен науқасын,
Жазылсын десең, маған айт турасын.
Асылында баланы таптың кімнен?
Жасырын жерде білдір уақиғасын.

Ол қатын сыр бермеді жауап айтып,
Қалады ол тәбибтың көңілі қайтып.

Қандай жігіт ойнайды бірге жатып?
Қатынның бұ сөзіне нанып қалды,
Балаға барайын деп ой ойланды.
Орнынан тұрып бара жатқанында,

Артында мирасқоры қалмаған соң,
Қосылғаным бір жігіт бек анық еді,
Бұл бала бітті сонан қармаған соң.
Дәрігер айтты:—Асылы керек,—деді,

Болады дуа қылса бөлек,—деді.
Қосылған жігіт асылы қай нәсілден?
Қатын айтты:—Асылы түрлі,—деді.
Қатынның айтқанынан тамам білді,

Қасына ол ұғланның және келді.
Тоқаш беріп және де дауа етіп,
Білгенін һәммасінің қылды-ау енді.

Өтірік айтқан ісін қабыл көріп,
Патша мұны қабыл көрді,—дейді.
Ол дәрігер тағы емдеді бұл ұғланды,
Аз күнде хастасынан сиххатланды.

Баласы патшаның жазылған соң,
Дәрігерге көп нәрсе инғам қылды.
Әй, патша, осылайша, міне, кеңес,
Бұ бала харамдығы бекер емес.

Жақсы болса, шешесін бүйтер ме еді?!
Бұ дағы сізден туған балаң емес.
Қатынның естіген соң мына сөзін,
Бегірек жаман бұзады өзі-өзін.

Өлтірейін ертең оның басын кесіп,
Өзіңнің біраз тұрсаң көрер көзің.
Патша қайран қалды мұны естіп,
«Не болса да болады талай іс»,—деп.

Жалладқа ертеңменен пәрмен етті:
«Ұғланның алып келіп, басын кес!»—деп.
Қылышын ұстай алды келе сала,
Патшаның бұйрығына бар ма шара?!

Үшінші уәзірі жетіп келіп,
Тіленіп, патшадан қылды нала:

Дұрыс қой, иншалла, бұл ниетім.
Қатынның неше түрлі сөзіне еріп,
Тастама уәзіріңнің өсиетін.
Шайтан ісі болады бұны қылсаң,

Хақтың ісі болады сабырлығың.
Ұғылың өліп, қалмаңыз өкінішке,
Қатынның білесіз ғой жамандығын.

Қадалса табаныңа бір тікенек,
Иненің ұшыменен алмақ керек.
Тіліменен жаласа ақырында,
Андан соң рахаттық болмақ керек.

Әй, тақсыр, сол секілді шаһизада,
Арманда өліп кетер дүнияда.
Дұрыс сөзді сөйлемес қатын сізге,
Әгар тірі тұрғанда жаны ұяда.

Істің түбін ойлаушы жақсы кісі,
Әй, тақсыр, мұндай емес Хақтың ісі.
Ұғылыңды өлтірмекте мұрады бар,
Аямас сізді қатын келсе күші.

Бір патша құрады екен салтанатын,
Уәзірдің тастамаған насихатын.
Үш баласы бар екен, әділ өзі,
Дәл соған ұқсар екен хикаятың.

Сіздердің тастамайын өсиетің.
Патша уәзірге құлақ қойып,

Қараған қол астына бар дүния.
Жасы сонда болыпты жүз жиырма,
Енді қаза келерге жақын тая.
Бар екен үш уәзірі, үш ұғылы,

Көп адам қызметінде, болған құлы.
«Патшалыққа үш балам қайсы лайық?»
Уәзірге сынатады енді мұны.
Патша айтқан:—Ғұмырым—болды ақыр,

Ажал деген жақындап келе жатыр.
Жүз жиырма жыл еді адам жасы,
Оған жетпес пенделер өліп жатыр.

Адамдар, жақсы істі қыла,—деді,
Сіздерге айтар сөзім, міне,—деді.
Патшалыққа үш балам қайсы лайық?
Біреуін сіздер енді сына,—деді.

Біз көрдік, әділдігің жасап,—деді.
Адамды сынамақтық екі нәрсе,
Бірі ішпек, біреуі—мансап,—деді.
Уәзір айтты:—Балаңды білсең сынап,

Бірін патша қойыңыз, жұртты жинап.
Әй, тақсыр, өзіңіздей болмаса да,
Біз дағы ұнатайық оны қалап.
Әй, тақсыр, ақылдассаң бізге,—деді,

Біз бір ақыл айталық сізге,—деді.
Үш күндей, дәл тоғыз күн таққа мінгіз,
Онан артық ақыл жоқ өзге,—деді.
Үш күндей патшалық қылсын,—деді,

Үшеуі де патша боп көрсін,—деді.
Қауқары бар болғаны білінеді,
Орныңызда сол патша болсын,—деді.
Патша үлкен ұғылын патша етті,

Үш күндей әділдік хүкім етті.
Пақыр кісі залымнан теңдік алып,
Жаман болған істердің бәрі бітті.
Үлкенінің ұнатады әділ ісін,

Зынданнан алып келді үш кісісін.
Ұғыры, зинашы, біреуі кісі өлтірген,
Қалайша тергейді деп бұ үшісін.
Мұны да әділдікпен хүкім етті,

Өлтірсем ата-анасы жылайды,—деп,
Алла Тағала тергер,—деп азат етті.

Жақсы жүрсең басыңа қонар ырыс.
Қырық жылдай бала асырап, адам қылып,
Бір сағатта өлтірмек болмас дұрыс.
Өз бойын бұ үш күндей тұрды тежеп,

Һешкімге қатты айтпады тілін безеп.
Бұ дағы ақыл-ойға жаман емес,
Мұнан соң ортаншыға келді кезек.
Төртінші күн ортаншыға берді тағын,

Жақсының аша алмады артық бағын.
Бұл артық ағасындай бола алмады,
Атасы ұнатпады қылған шағын.
Қызықты ойын, істі тамаша етті,

Теңдігін жақсы адамдар алмай кетті.
Нақақтан қанын төгіп көп адамның,
Күнәһілі пенделерді азат етті.
Патша ортаншысын сынар үшін,

Зынданнан алып келді үш кісісін.
Үшеуінің күнәһар куәсі бар,
Хақтан күмәні жоқ, білді ісін.
«Шаһардың бұзады,—деп,—айналасын»,

Һәлак қып, үшеуінің кесті басын.
Жетінші күн кіші ұғылына келді кезек,
Оның да көрейін деп тамашасын.
Тағы да кіші ұғылы таққа мінді,

О дағы үш күндей патша болды.
Ақты ақ, қараны қара қылып,
Қара қылды қақ жарған әділ болды.
Үш кісі тағы әкелді зынданынан,

Мұны да байқайын деп қылғанынан.
Бір-бірлеп алып келді күнәһіліні,
Бар ма екен күнәһілары болғанынан.

Әуелі кісі өлтіргенді келеді алып,
Байқады кітабына көзін салып.
Өлтірмектің асылы—екі түрлі,
Бұрыннан кіші ұғылы жүрген танып.

Жорамалы—өлтірмек бір түрлісі,
Қас болып, әдейі аңдып, жүрген кісі.
Қас қылып өлтірмектік екі түрлі,
Мағлұм болды—кітаптан һәрбірісі.

Бір кісі темірменен қастық қылар,
Оған қарсы қысас ләзім болар.
Бір кісіні ағашпен һәлак қылса,
Оған қарсы малменен құнын төлер.

Қате боп, ағашпенен һәлак етті,
Оған қарсы көрсетер кәфаратты.
Қателіктің мәнісі, міне, осылай,
Байқаусызда біреуге мылтық атты.

Бір адам мылтық атса жануарға,
Аңнан өтіп, оқ тисе бір адамға.
Шарасын Хақ Тағала өзі берер,
Кәфарат жоқ, қателік қылған жанға.

Қателікке бір құлын азат етсін,
Азат етіп, пақырға құрмет күтсін.
Оған халі келмесе, ол адамға
Тұтасымен алпыс күн руза тұтсын.

«Жорамалы өлтірген» осы десті,
Жалладқа әмір етіп, басын кесті.
Екіншіде алып келді ұғырыны,
«Қалайша жазасы бар мұның?» десті.

Ұғырыға кітап ашты бөлегінен,
Он теңге ақша ұрласа керегінен.
Шариғатта бұған жаза, міне, осындай:
Оң қолын кеспек екен білегінен.

Екінші тағы ұрласа нетпек керек?
Сол қолын білегінен кеспек керек.
Мұнан ары, үшінші ұрлық қылса,
Оң аяғын тағы кесіп алмақ керек.

Төртіншіде, салмақ керек зынданына,
Жазасы, міне, осылай қылғанына.
Жазасын көре біле, азат қылды,
Қайран қалды мұндай әділ болғанына.

Зинашыға тағы да жаза берді,
Жұрттың көбі кіші ұғылын әділ көрді.
Үш ұғылы тоғыз күндей патша болып,
Атасына оныншы күн тақытын берді.

Қайсы балам патшалыққа лайық?—деп,
Біреуін қоялық,—деп жарлық салды.
Бас уәзір жаратады үлкенін,
Екінші уәзір ұнатады ортаншысын.

Кіші ұғылын жаратады кіші уәзір,
Балалардың шығармады шүбһәсін.
Патша айтты:—Бәріңіз де қабыл,—деді,
Шүбһәсін шығармадың оның,—деді.

Қайсысы патшалыққа лайық,—деп,
Жияйын ертең жұрттың бәрін,—деді.
Патша ертең жиды тамам жұртты,

Патша екенімді аямаңыз,
Бар болса менде хақың алың,—деді.

Қаза жақын екені анық,—деді.
Мына тұрған, әділдер, үш баламның,
Қайсысы патшалыққа лайық?—деді.

Бәрін де патшалыққа жаратамыз.
Жаман деп айта алмаймыз үшеуін де,
Жалғыз-ақ, кіші ұғылыңды ұнатамыз.
Өзгеге басымызды тартпан,—деді,

Өтірік, сізге ғайбат айтпан,—деді.
Жоғары отырмақтық ғалым жігіт,
Артықтар надан болған қарттан,—деді.
Көп жұрты мұныменен тарқап кетті,

Кіші ұғылын патша да қабыл етті.
Тақытына міндірейін дегенінде,
Қасына екі ұғылы жетіп кепті.

Тақытыңа міндірсеңіз оны,—деді.
«Бұ дана, ақылды» деп тамам халық,
Ұнатты екеумізден мұны,—деді.
Халыққа аян еді өз халіміз,

Құрбандық—артық болса бұ жанымыз.
Біздерге тауып берсін зерек болса,
Бар еді сұрайтұғын сауалымыз.

Бар болса сауалыңыз сұра,—деді.
Патша кіші ұғылына қарап тұрып,

Жауабым айтқанына рас келсе
Бұларға менім жоқ һеш таласым,
Патша боламын мен, рұқсат берсе.

Патшалар—Алланың көлеңкесі,
Сауалын тауып берер көзбе-көз.
Ағасы айтты:—Абзалы анық,—деді,
Патша болмақ кімдерге лайық?—деді.

Әділдер патша болсын халыққа,—деді.
Таң қалды екі ағасы інісіне,

Інісі тапты тағы мұнысыны.
Ағасы айтты:—Не хал керек?—деді,

Уәзірі һәм және ғалым болсын,
Мұны көріп ағасы «зерек»,—деді.
Көрінді інісіне оңай нәрсе,
Қайран қалар інісі жауап берсе.

Ашық жүзді және болмақ сөзі тәтті.
Үшіншісі—тағы да болмақ жомарт,
Төртіншісі—пақырларға мархабатты.
Ағасы айтты тағы да:—Патша ісі,

Қасында жолдас болмақ неше кісі?
Інісі айтты:—Төрт кісі болмақ,—деді,
Өнерлі болмақ керек һәрбірісі.
Төртінің үлгісі—болсын ғалым,

Екінші, мағрифаттан болсын халің.
Үшінші, батыр болсын—қуаты көп,
Төртінші, ойыншылар жисын бәрін.

Ағалары айтты:—Таптың сөзім,—деді,
Патша болмақ сенің кезің,—деді.
Жер жүзінде жаралған тайпа көп,
Қайсысына ұқсатар өзін?—деді.

Молдалық себеп қылар осы кезін.
Інісі ағасына тура қарап,

Патша, уәкілменен уәзірлері,
Тағы да дұшпанменен ғалымдары.
Рағиясы—тағы да тамам халық,
Не нәрсеге ұқсайды мұның бәрі?

Інісі—артық болды дәрежесі,
Таба алмай қайран болды екі ағасы.
Атасы тақытына отырғызып,
Шаһардың енді болды падишасы.

Атасы айтты:—Қуанышым, көрер көзім,
Ағаңнан артық туған сенің өзің.
Өзің айтқан сауалың өзің шешші,
Не нәрсе, ағаңа айтқан әлгі сөзің?

Тамам жан—қой секілді нәсіл,—деді.
Патша—ол қойлардың күтушісі,
Далада бағып жүрген хасыл,—деді.
Қой иесі—болады бір Құдайым,

Айырып, мен айтайын оның жайын.
Қойшының иті болар—бек пен уәзір,
Дұшпандар қастық қылар, қасқыр дайын.
Қойшының рашеты—ғалым,—деді,

Тексерер қойларымның халін,—деді.
Бір зарар еріспесін даладан деп,
Оларды күзетемін бәрін,—деді.

Бөріменен серікпін өзім,—деді,
Білемін аңдып тұрған кезін,—деді.
Осыны айтты дағы зар еңіреп,

Патша тәубе қылды енді өзіне,
Ұғланның құлақ қойып һәр сөзіне.
Жерден бір үш топырақ алды дағы,
Қойып қалды патша өз көзіне.

Мұнша жасқа жеттің ғой жасадың да.
Әділсіздікпен бұл малды жиып алдың,
Әділдік сөз бердің ғой қай шағыңда?
Тоярсың мұнан былай топыраққа,

Нала болып жылайды жалғыз Хаққа.
Көп халық мұны көріп жыладылар,
Патша бұлай зарлап тұрған шақта.
Онан соң патша кірді сомғасына,

Иманын өзі тілеп бір басына.
«Мен өлгенде қандай ғып жоқтайсыз?» деп,
Тамам елді жиып алды өз қасына.
Тамам жұрт шығардылар қасіретін,

Тақытына сап, патшаның жапты бетін.
Естігендер бәрі де жылап жатыр,
Тағы да алып келді бар табытын.
Бұлайша алып келді жас пен кәрі,

Жылады ұлық-кішік, жанның бәрі.
«Атамыздың мінер аты бұл болды» деп,
Шулады көрген шақта балалары.
Ол табыттың үстіне құрды шатыр,

Төрт қатын төрт жағынан жылап жатыр.
Бір жағынан молдалар Құран оқып,
Бір жағынан алтын, жауһар шашып жатыр.

Патша біраздан соң жерге түссе,
Осылайша болмағы рас, ақыр көшсе.

Жаназаны оқуды не рәуеш ше?
«Бұлайша оқимыз» деп, жанның бәрі,
Сап-сап боп келіп тұрды жас пен кәрі.
Бір жағынан шәкірттерге уқуф жазып,

Бір жағынан оқыды молдалар.
Патша баршаларын қабыл көрді,
Он-оннан ғалымдарға алтын берді.
Онан соң сауытпенен шарап ішіп,

Көзіне топырақ ұрды оңды-солды,
Кіші ұғылы патшалыққа әділ жолды.
Тарқалып жанның бәрі кеткеннен соң,
Патша үш күннен соң опат болды.

Уәзір айтты:—Әй, тақсыр патшамыз,
Бұ хикаят мен айттым ұнатсаңыз.
Ақырында солардай қор болмайсыз,
Уәзірдің мәселесін жаратсаңыз.

Уәзірдің тілін алды, көрді көзің,
Һеш қабыл қылмағайсың қатын сөзін.
Ұғылыңыздан қапыда жұда болып,
Қалмаңыз өкінішке ақыр өзің.

Осылай уәзірі айтқан ақыл,
Патша қабыл көріп, алды мақұл.
Аң аулап, кешке дейін жүрді дағы,
Үйіне қайтып келді кешке жақын.

Үйінде тағам ішіп отырды тез,
Қатыны тағы бұзар көзбе-көз.

Аң аулап, мен далаға бардым,—деді.
Үшінші уәзірім кеп тілеп алды,
Зынданға тағы бұ күн салдым,—деді.

Кішкене деп ойлама осы істі.
Уәзірдің сөзіменен ғапыл болып,
Алданып күні-түні күнің кешті.
Барады уәзірлердің хайласы асып,

Келмесін меніменен ақылдасып.
Бір патша хикаяты сізге ұқсар,
Қор қылған бес мәртебе дұшпан басып.

Қылады жырды қосып, көп қасірет.
Маған ол—ұқсар болса һәрбір сөзі,
Айтыңыз, естиін бір хикаят.
Қатын айтты:—Өтіпті патша-хан,

Қатты бір патша болды дұшпан.
Бір күні әскер жиып ол залымдар,
Дағиф патша үстіне қаһар қылған.
Келді де қамап алды тамам елді,

«Әй, тақсыр, бұ фитнаны қойыңыз!» деп.
Алдынан Дағиф патша жалбарды енді,
Патша жалбарса да болмады енді.
Дағиф патша уәзіріне қайтып келді,

Бар екен ізгілерден үш уәзірі.
Солардан ақыл, тәдбир сұрайды енді,
Бас уәзірі айтады:—Жөнелейік,
Қайтарып шаһарға біз келейік.

Онан басқа һешбір ақыл табылмайды,
Қалаға кіріп алып бекінейік.

Патша айтты екіншіге:—Сен не айтасың?
Ол айтты:—Залымдардан тартпа басың,
Не болса да бұ жолда соғысып қал,
Әйтпесе, ақырында қор боларсың!

Адамда ерлік деген он болады,
Тоғызы—хайламенен болар шара.
Уәзір айтты:—Дұшпан ісі хайла болар,
Хайламенен жеңесіз, көңіл толар.

Хайламенен біткен істі бітіре алмас,
Әгар да жиылса да жүз мың әскер.
Хайламенен ерте-кеш кеңесерміз,
Жиылып бойларымызбен теңесерміз.

Жиылып жатқан жерінде бас салайық,
Ұстасақ, патша басын біз кесерміз.
Уәзірдің сөзіменен барды басып,
Таң атқанша сап қылды араласып.

Дағиф патша оларға ғалиб болып,
Дұшпан патша шаһарына кетті қашып.
Қашып кетіп шаһардан әскер жиды,
Дағифты өлтірмекке жаны күйді.

Өзі келіп Дағиф соғысуға,
«Келді,—деп,—тезіректен» хабар тиді.
Патша айтты уәзірге:—Бар ма хайла?
Үшінші уәзірде көп-ті айла.

«Жаудан қашқан жаралы» деген қайда?
Барайық әскерменен оны басып,
Азырақ соғысайық араласып.
Біздерге олар бері қаптағанда,

Қайтадан жарқ етейік асып-сасып,
Тағы да соғысайық қанды шашып.
Мұнан артық, әй, тақсыр, дүнияда,
Һеш хайла таба алмаймыз ақылдасып.

Осылай уәзірменен ақылдасты,
Барды да енді оларға әскер басты.
Дағиф патша—соғысып һәммалары,
Олардан тағы дағы қайраты асты.

Ол патша шаһарына барды қашып,
Тағы да әскер жиды асып-сасып.
«Дағиф патша тағы да жеңе ме?» деп,
Сан қолмен және келді қаһарланып.

Азырақ пайда берсін бұ ерлерге.
Тілімді менім айтқан алсын деймін,
Бір жаллад қылыш алып барсын деймін.
Байқаусызда әскерге кіріп кетіп,

Патшаның басын барып жарсын деймін.
Бір жаллад қылыш алды, ол—бейшара,
Қылышпен патшаны салды жара.
Әскерлер жалладты ұстап алып,

Қылдылар қылышпенен пәре-пәре.
Жалладты қылышпенен шаһид етті,
Патшаны жаралы қып, қашып кетті.
Бірнеше күн патша жазылған соң,

Тағы да әскер алып, келіп жетті.
Уәзірі:—Қыламын мен хайла,—деді,
Ерлерге хайла қылмақ пайда,—деді.
Патшаға достық үшін бір хат жазып,

«Ойлама жаманшылық бізге,—делік,
Қарадық матиғ болып сізге,—делік.
Келмеңіз енді бізге соғысуға»,
Жалынған мархабатты көргізелік.

Біз айтқан сөзімізді қабыл көрсін,
Бір кісі нама жазған алып кірсін.
Байқаусызда ханына жетіп барып,
Тағамға қосып, оған ағу берсін.

Айтқанындай әскерге барып кірген,
Ол патша бұл айтқанын қабыл көрген.
Патшаға амалмен ағу беріп,
Дағиф патша қасына қайтып келген.

Патшасы ағу ішіп, қайтып кетті,
Қалаға кіргізген соң талып кетті.
Тағы да дәрі етіп сақтанып,
Әскер жиып, Дағифқа келіп жетті.

Әй, патша, жазыңыз тағы бір хат,
«Ісіңізде жоқ делік, сіздің ағат.
Бір адам ағу берген әскеріңнен,
Әй, тақсыр, болдыңыз ба сау-саламат?»

Мұны естіп әскерін қырар,—деді,
Дос тұтып, өзі бізге қарар,—деді.
Мұнан артық ақыл жоқ енді бізге,
Иншалла, бұ хайла жарар,—деді.

Патша мұны көріп, жазды хатын,
Патшаға көрсетпекке ғаламатын.
«Әй, тақсыр, аман-есен келдіңіз ғой,
Тиетін бәрімізге шарапатың».

Ол патша бұ наманы оқып көрді,
Қаһарланып, ойран қылды тамам елді.
«Бұл әскер енді мені өлтірер» деп,
Бірнеше адамдарды шаһид қылды.

Патша қырар болды өз әскерін,
Қылыштап, ойран қылды оның бәрін.
Қасындағы уәзірі һәм бектері
Дағифқа жібереді намаларын.

«Әй, патша,қабыл ал мына сөзім,
Біздерге қас қылғанын көрді көзің.
Біздерге бірталай әскер жібер,
Байлатып жіберелік мұның өзін».

Әскердің жібереді тамашасын,
Қылыштап, ойран қылды көп жолдасын.
Патшасын байлап алып келіп,
Дағиф патша кесті оның басын.

Қатын айтты:—Әй, тақсыр, білемісің?
Менім айтқан сөзімді көремісің?
Ғапылдықтан ол патша һәлак болды,
Сен дағы ғапыл болып жүремісің?

Патша мұны естіп тамаша етті,
Қатынның айтқанына қорқып кетті.
Ұйқыдан тұрғаннан соң орнынан,
Жалладқа: «Басын кес!»—деп әмір етті.

Жалладқа бұйырады әмір етіп,
Тағы да төртінші уәзір келді жетіп.

Өлтірме ұғылыңды һәлак етіп!
Патшаға уәжип-дүр сабыр етпек,
Уәзірлердің сөздерін құрмет етпек.
Ғапыл болу патшаға керек емес,

Қатынның білесіз ғой ғаламатын,
Тастама уәзірлердің өсиетін.
Есітпеген екенсіз бір ғажайып,
Әй, тақсыр, Балғым-Бағур хикаятын.

Патша айтты уәзірге:—Сөйле,—деді,
Ұғланды шамаң келсе, тіле,—деді.
Төртінші уәзір сонда айтады енді,

Уәзір айтты:—Бір күн Мұса пайғамбарым,
Қырмақ болды ғад қауымның кәпірлерін.
Ұлығын Ғауж бин Ғанық дерлер,
Соғысқа бармақ болды оның бәрін.

Мұсаның бар әскері—төрт жүз сексен,
Бәрін де ғад қауымына алып кеткен.
«Оларды біз мұсылман қыламыз» деп,
Ғад қауымының қасына барып жеткен.

Оларға он екі адам елші салды,
Мұсылманнан бұларға жетіп барды.
Зәнбилден төгілділер бұлар барып,
Кәпірдің үлкеніне қайран қалды.

«Мұсаның кісісінің түрін,—дейді,
Қимылдаған жердегі шыбын»,—дейді.
Бұлар келіп, Мұсаға берді хабар,
«Біз көрдік кәпірлердің көбін»,—дейді.

Мұсаның өзі келді ол кәпірге,
Соғайын деп кәпірді қара жерге.
Кәпірмен ұрысуға жақын келді,
Таяғын асасымен алып бірге.

Бір тасты жерден алды ол—ғад кәпір
Мұсаны ұрайын деп келе жатыр.
Мұсаны таспен ұрам дегенінде,
Құс болып бір періште келді ақыр.

Періште тасты тесіп, ойып алды,
Кәпірге «лағнет» деп қамыт салды.
Тас келіп мойнына түскен шақта,
Ол кәпір төменірек келіп қалды.

Мұсаның өз бойы бар дәл қырық кез,
Қырық кездей таяғы бар, білмесеңіз.
Жоғары қырық кездей және ұшып,
Басына ол кәпірдің ұрады тез.

Өлтірді ол кәпірді һәлак етіп,
Мұсылман қалды сонда шаттық етіп.
Бұл жерден мұсылмандар және жүріп,
Балғым-Бағур уәлаятына келді жетіп.

Бұлардан қорықсадылар оның бәрі,
Мүридтер—ұлық, кішік, жас пен кәрі.

Біздерге медет қыл,—деп қылды зары.
Шайх айтты:—Һешбір хайла болмас,—деді,
Дұғамыз оларға кәр қылмас,—деді.
Ол өзі—кереметті пайғамбар-дүр,

Қаһарланса, бір жерде тұрмас,—деді.
Шайхтың тоқтамады ақылына,
Көз салмай жаман істің ақырына.
«Бір дұға біздер үшін қылғызсаң»—деп,

Жалынды жанның бәрі қатынына.
Шайхқа қатын айтты: «Дұға ет!»—деп,
Қатынға алданбады қожа беттеп.
Қатын енді шайтандай азғырды да,

Айтқызды тағы бір күн қожаны ептеп.
Қатынның сөзіменен дұға қылды,
Дұғасын Хақ Тағала қабыл қылды.
Қырық жылдай сахарада Мұса қалды,

Бір күні Мұса қылды мінәжатын,
Қожаның о да білді ғаламатын.
Мұса дұға қылған соң қожаң өлді,
Азғырды ақырында залым қатын.

Мұса айтты:—Тілегімді келтір,—деді,
Құдай-а, көңілімді бітір,—деді.
Маған қастық қылғанды дүнияда
Имансыз енді оны өлтір,—деді.

Имансыз қожа кетті дұғасымен,
Қатынға алданам деп бір ғасымен.
Ол Мұса пайғамбарым дұға қылып,
Аман-есен құтылды жолдасымен.

Қожаға себеп болған залым қатын,
Көрсетті «дұға қыл» деп кесапатын.
Қатынның хайла-мәкір тілін алып,
Алланың көріп жүрме хикматын.

Қалмаңыз өкінішке күнде талып,
Қатынның хайла қылған тілін алып.

Баласын зынданына қойды салып.
Патша тағы ол күні кетті ауға,
Бірнеше киік іздеп, барды тауға.
Аң аулап, кешке тағы қайтып келіп,

Отырды мәслихаттасып қатын жауға.
Қатын айтты патшаға:—Келіңіз,—деп,
Бізбенен мәслихат қылыңыз,—деп.
Тағам ішіп отырып, сөз сұрайды:

Біле алмай істің түбін қалдым,—деді.
Төртінші уәзірім кеп тілеген соң,
Зынданға тағы бір күн салдым,—деді.

Уәзірлер сөз сөйлейді бұрыс,—[деді].
Хайла-мәкір дегенге алданбаңыз,
Менімен мәслихат қылысып,—деді.
Мен жалғыз, олар бәрі—қырық кісі,

Ойлары—сізден мені айырғысы.
Хайла-мәкір сөзбенен жұбатады,
Бұлардың жаман-жаман һәрбірісі.
Асылы—уәзірлердің жаман,—деді,

Қайсысы қасап баласы болған?—деді.
Нан пісірген баласы қайсылары?
Оның үшін айтады жалған,—деді.
Арақ сатқан баласы қайсылары?

Әй, тақсыр, харамзада—мұның бәрі.
Қайсылары зинадан туған шығар,
Ішінде жоқ бұлардың даналары.
Алдыңнан өлтірмекке түсер,—деді,

Өтірік сөзіменен қисар,—деді.
Уәзірлердің асылын Қызыр білген,
Дәл соған хикаятың ұқсар,—деді.
Патша айтты:—Қылайын назар,—деді,

Ол қандай Қызыр білген уәзір?—деді.
Уәзірдің асылдарын білген екен,
Айтыңыз, естиін қазір,—деді.
Қатын айтты:—Бір патша бұрын болған,

Қызырға жан-тәнімен ғашық болған.
Өзі де жаннан артық әділ екен,
Бәріне тамам елдің хүкім қылған.
Қызырды айтар еді сөз сөйлесе,

«Егерде біреу тауып берем десе.
Қалмас еді дүнияда һеш арманым,
Тапқанға берер едім не тілесе».

Бар еді бір адам—ғаріп, пақыр,
Ойланып патшаға келе жатыр.
«Үш жыл тамам біткенше кім бар, кім жоқ?
Түбінде құтылармын,—деді,—ақыр.

Үш жылдай күте берсем заман өтер,
Иә, болмаса, оған шейін қаза жетер.
Болмаса, құтылармын бір хайла етіп,
Патшаға шынымды айтсам, маған не етер?!»

Мұнымен патшаға келді жетіп,
Үш жылдай мені күтсең, құрмет етіп.
Нәпақаланып сонымен мен тұрайын,
Көрсетем мен Қызырды әзірлетіп.

Мұнымен патша [оны] қатты күтті,
Патшадан көп алтын алып кетті.
Үш жылдай мұныменен рахат көріп,
Уәделі күндері келіп жетті.

Уәдесі жеткен шақта асып-сасып,
Бір берік жерге кіріп, кетті қашып.
Күндерде бір күн бір қарт келіп,

Жүр,—деді,—патшаға біз баралық,
Қапаңнан құтқарайын бірге барып.
«Жарайды» деп, мұнымен бірге кетті,
Патшаның күзетшісіне барып жетті.

Күзетшілер бұларды ұстап алып,
Алдына патшаның алып кепті.
Пақырға патша айтты:—Алтын бердім,
Қызырды табамын деп, қабыл көрдің.

Уағда күні, міне, жеткен жоқ па?
Алдыма үш жыл өтіп, жаңа келдің.

Үш жылдай мен болмадым таба алатын.
Қызырдың құрметіне кешпесеңіз,
Көремін енді сізің хүкіміңді.
Патша:—Өтірік сөз айттың,—деді,

Сен өзің уағдадан қайттың,—деді.
Төрт уәзірге айтады:—Төре берші,
Не десең де сонымен шаптым,—деді.
Бас уәзір айтады:—Соймақ керек,

Қасаптың тағанына қоймақ керек.
Екіншілей өтірік айтпасына,
Көңілінен фитнаны жоймақ керек.
Айтты Қызыр:—Сөздің нәсілі,—деді,

Жоқ екен уәзіріңнің нәсілі,—деді.
Мұның сөзі әй, тақсыр, жалған емес,
Куллу шәйин йаржиғу илә аслиһи*,—деді.
Патша айтты екінші уәзірге:

Ол айтады:—Қазанға сап қайнат,—деді,
Ал дағы піскенінде, таста жерге.
Қызыр айтты:—Бұ дағы рас,—деді,
Бұлардың сөзіне жоқ талас,—деді.

Мұныменен бұ сөзі тұра тұрсын,
Тағы да біреуінен сұрас,—деді.
Үшіншіден сұрады тағы жауап:

Ол айтады:—Құмарың тарқар,—деді,
Шапқылатып пісіріп, қылсаң кәбап.
Тағы да Қызыр айтты:—Нәсілі,—деді,
Бұлардың да белгілі нәсілі,—деді.

Бұлардың сөзін бұзу керек емес,
Куллу шәйин илә аслиһи,—деді.
Төртіншіден сұрады тағы және:

Онан соң ол уәзір:—Әй, патша!
Құданың құдіретіне бар ма шара?!
Салмаңыз бұ дүнияның хүкметіне,
Мұхаммед Расулының зейнетіне.

Һешбір зарар қылмаңыз бұ пақырға,
Ол Қызыр пайғамбардың құрметіне.
Қызыр айтты:—Куллу илә аслиһи тағы және,
Төрт уәзір—төрт түрлі, бар ма шара?!

Төрт уәзір сөзін айтты,
Көзбе-көз Қызырға ол патша бұйырды тез.

Екіншісі—болыпты сырашының.
Үшіншісі—баласы отбекшінің,
Әй, тақсыр, мен айтайын сөзім шынын.
Төртінші уәзірің—асыл затты,

Өзі—әділ болғанда, сөзі тәтті.
«Қызырдың құрметіне азат қыл»,—деп,
Соның үшін ләззатті жауап айтты.
Әй, тақсыр, осылайша жайы болды,

Сөзіне төртіншінің көңілім толды.
Қызырыңыз мен едім, көріп қал,—деп,
Тысқа шығып ол баба ғайып болды.

Ол патша қарамаққа тысқа шықты,
Тыста тұрған һеш адам болған жоқ-ты.
Құданың құдіретіне тамаша қып,
Тақытына қайта мініп, шүкір қыпты.

Уәзірдің асыл тегін білдім,—деді.
Һеш арманым жоқ болды дүнияда,
Анықтап, өз көзіммен көрдім,—деді.
Ол пақырды шақырып алып келді,

Тағы да алтын, күміс оған берді.
Ол ғаріп мұратын хасыл қылып,
Азат қып өз үйіне қоя берді.

Уәзірлерің—опасыз халық,—деді.
Ақырда жұда болма басыңыздан,
Ғапыл боп, сөзге алданып қалып,—деді.
Патшаны тағы бұзды залым қатын,

Айтқан соң уәзірдің хикаятын.
Қатыннан мына сөзді естіген соң,

Ұйықтады бөлмесіне тақыттан түсіп,
Қатынмен біраз ғана сөз сөйлесіп.
Ертеңмен жалладқа қылды бұйрық,
«Өлтір» деп, баласының басын кесіп.

Қылышын жаллад келді дірілдетіп,
«Тезірек кесемін» деп қаһар етіп.
Бесінші уәзірі мұны біліп,
Қасына патшаның келді жетіп.

Сабырсыздық—болады жанға жәбір.
Ұғылыңызды дүнияда қор қылмаңыз,
Мархабатпен пақырдың тілегін бер.

Әй, тақсыр, қатын залал елге,—деді,
Қармақ салып отыр ғой көлге,—деді.
Уәзірдің насихат, ақыл сөзін
Зая қылып жіберме желге,—деді.

Не қылсаң да, әй, тақсыр, қатыннан без,
Күнінде бұзып тұрар көзбе-көз.
Інжуні дариядан шығарып ап,
Жіпке терген секілді айтамын сөз.

Пайғамбар «Жарлығымды ұғар,—деген,
Надандар шариғатты жығар,—деген.
Бұзық істен тыймаса білген кісі,
Үмметім сенімнен шығар»,—деген.

Ол патша ол Қызырды көрген болса,
Пақырға алтын, күміс берген болса.
Бәрі де—бір уәзірдің даналығы,
Ол Қызыр көріне келген болса.

Әй, тақсыр, қатын айтар зұлматын,
Тастама уәзіріңнің хикаятын.
Әй, тақсыр, рұқсат болса, мен айтайын
Бір уәзірмен Қызырдың өсиетін.

Патша айтты:—Сөзіңді айтшы бізге,
Ұғланды бүгін тағы бердім сізге.
Білінер бір белгісі біраздан соң,
Көңілімді оған шейін қылман өзге.

Уәзір айтты:—Бір патша бұрын өткен.
Халқына неше заман хүкім еткен.
Бар екен бір данышпан уәзірі,
Өзі әділ, хақиқатты сөзге жеткен.

Патшаға уәзір болды неше заман,
Бір күні ғибадатты үйіне алған.
Уәзірліктен қалдырды өзін-өзі,
Үйіне келді дағы тағат қылған.

Үйіне келді дағы тағат қылды,
«Бұрынғы өткен күнге тәубе»,—деді.
Ол Қызыр уәзірге күнде келеді екен,
Уәзірліктен түскен соң келмей жүрді.

Көңілінде уәзірдің уайым көп,
«Қызыр маған айтушы еді әңгіме-кеп.
Уәзірліктен түскен соң келмей қалды,
Бұрыннан да кінәлі болдым ба?—деп.

Бұрыннан көп келсеші енді маған,
Мәслихат құрар едім мен де оған».
Ол уәзір осылайша зар жылады,
«Қалайша жалбарамын енді саған?»

Уәзірге Қызыр сонда келіп жетті,
Көрген соң бегірек тағзым етті.
Уәзір:—Күнде көбірек келуші едің,
Әй, тақсыр, келмегелі көп күн өтті.

Қызыр айтты уәзірге:—Айтайын, дат,
Арамызда бар еді мүнәсабат.
Жақындық кеткен үшін келмегенім,
Уәзірліктен қол тартып, қылдың тағат.

Қызырдан осылайша ғибраттанды,
Көңіліне біраз ғана пікір салды.
Ол уәзір патшаға келді дағы,
Уәзірлікті тағы да сұрап алды.

Патша әділдігін көріп жүрді,
Көңілінде даналығын біліп жүрді.
Уәзірлікті алған соң бұрынғыдай,
Һәрдайым Қызыр тағы келіп жүрді.

Әй, тақсыр, мына айтқан көргіл сөзім,
Ол уәзір хикаятын көрді көзің.
Һәрдайым уәзіріңнің тілін алып,
Жақсы ғұмыр сүргейсің сенің өзің.

Жырау боп, шаһзаданы тілеп алды,
Патша уәзір сөзін қабыл алды.
Баласын зынданына салды дағы,
Тағы да аң аулап, кетіп қалды.

Ол күні аңнан келді арып-талып,
Қатын және сұрайды ашуланып

Бесінші уәзірім кеп тілеп алды.
Қатын айтты:—Әй, патша, инан,—деді,
Ата-анаға жамандық қылған,—деді.
Ата-анасын шағып бір өлтіретін,

Бұ балаң—бір зәһарлы жылан,—деді.
Әй, патша, келмедің ғой қаһарыңа,
Бұ бала душар болды баһарыңа.
Жыланға жақын жүрген көп адамдар,

Һәлак боп қалар деген зәһарына.
Бұл бала—бір жылан, дос болмаңыз,
Мен айтқан ақылымды бос қылмаңыз.
Уәзірлердің жалған айтқан бекер сөзін,

Әй, патша, мені десең, қош қылмаңыз.
Бір адам асырап бір жыланды,
Һәр күнінде алдына тағам салды.
Бір күн жатқан жерінде тоңған екен,

Тамақ ішпей, бүктеліп жатып алды.
Ол адам жылытайын деп ой ойланған,
Қойнына мархабат қып тығып салған.
Біраздан соң жылынып ол жыланы,

Ол кісіні ішінен шағып алған.
Өлтірген бір күн жылан ол адамды,
Әй, тақсыр, дос демеңіз бұ жыланды.
Сеніменен мені шағып бұ да өлтірер,

Әй, тақсыр, харамзада—мұның заты,
Тимейді, тіпті, сізге мархабаты.
Бір адам—шәрбат сатқан Мағриби,
Дәл соның бұған ұқсар хикаяты.

Патша:—Естиін оны,—деді,
Сөйлеші, қандай екен, кәні,—деді.
Түбінде әділ болса Хақтық ісі,
Біріңнің аман қалмас жаны,—деді.

Бар екен бұрынғыда бір зор шаһар,
Бір адам жүреді екен шәрбат сатып.
Ол адам бұ шаһарға шәрбат сатты,
Бір баласы бар екен, бек ләззатті.

Жамалы Зылиқаға барабарды,
Сыртынан көрген жанды таңырқатты.
Айтайын өткендердің әңгімесін,
Таң қылды ол баланың һәр мүшесін.

Ол баланың жамалын көрмек үшін
Алушы еді бір алтынға бір кесесін.
Бар екен бір адам Мағриби атты,
Ғашығы көрген сайын болды қатты.

«Бір кесе шарабынан ішейін» деп,
Балаға бір күндерде келе жатты.
Сипатын бұ баланың айтып болмас,
Мағриби—көрген шақта болады мас.

Бір алтынға бір кесе шарап ішіп,
Қасынан ол ұғланның һеш кете алмас.
Жамалын бұ баланың көріп жүрді,
Хал ахуалын һәрқашан біліп жүрді.

Балаға көрген сайын ғашық болып,
Бір кесеге бір алтын беріп жүрді.

Ол бала атасына барып айтты,
«Мағриби ғашық екен маған қатты».
Мұндайын оқиғаны білген шақта,
Атасы Мағрибині шақырып апты.

Атасы айтты:—Білдірші, кім екенің?
Ата-жұрт, ру, туған һәм мекенің?

Қояды кімді алмай дүния боқ.
Сізге менім айтайын бір арызым,
Мұнда менім тұратын мекенім жоқ.

Көшіп кел қасымызға өзің,—деді.
Құдай қосса, боларсыз жақсы көрші,
Жаман-жұман адамнан безің,—деді.
Мұныменен Мағриби тұрды бірге,

Ұғланға ғашығы артты, көрген жерде.
Мұндай оқиға басына болды-ау енді,
Не керек, жақсы-жаман пәлен дерге.
Бір қымбат тас көрсетті бұл ұғланға,

Рақымың келсе, әгар, мұндай халға.
Ол ұғлан мына сөзін қабыл көрді,
Мағрибиге бетінен бір сүйдірді.
«Әй, ұғланым, мен саған ғашық болдым»,—

Бірге барсаң, ашып саған көрсетейін.
Сол қадыр алтын, күміс мен берейін,
Сол жаққа қабыл алсаң, жөнелтейін.

Ол бала атасынан рұқсат алды,
Қасына Мағрибині ертіп алды.
Ұғланды бұл шаһардан алып шығып
Бұзылған, ойран жерге алып барды.

Ол жерде бір құдық бар, жетіп келсе,
Жігітке мал қиын ба, Құдай берсе.
Бір ғажайып жер екен мұның өзі,
Суы бар толып тұрған, келіп көрсе.

Мағриби бір қағазды жазды анда,
Әфсүн оқып, құдыққа салғанында
Суы оның түбінен құрып қалды,
Екеуі қайран болып тұрғанында.

Екеуі ол құдыққа кетті түсіп,
Түбіне келіп түсті көңілі өсіп.
Түбінде кілт салған бір есік тұр,
Тағы да жақын келді, сөз сөйлесіп.

Әфсүн оқып ашады ол кілтті,
Ашылған соң ішіне кіріп кетті.
Бір зәңгі тұр қолына бір тас алып,
Ұрайын деп тұрғанда келіп жетті.

Бір әфсүн ол Мағриби оқып тұрды,
Ол зәңгі тасын жерге тастай берді.
Бұларға серпіліп жол бергенде,
Екеуі ішкеріге жүре берді.

Жүре түсіп, және көрді бір пиала,
Екеуі көзін салды келе сала.
Екі аждаһа тұр екен аузын ашып,
Ұмтылды бұларға енді көре сала.

Бұл Мағриби оқыды бір әфсүнді,
Екі аждаһа бұ жерде мойны сынды.
Аждаһаның екеуі өлген шақта,
Есігі ол құббаның енді ашылды.

Ол құбба ашылғанда кірді барып,
Қарайды жан-жағына көзін салып.
Бір жағында пұшмағының алтын екен,
Бір жағында күміс жатыр домаланып.

Бір жағында асыл тас, гауһары бар,
Бір жағында, топырақта бір тақыт бар.
Ол тақыттың үстінде өлген адам,
Жазылған көкірегінде тақтайы бар.

Екеуі көзін салды қасына кеп,
Жаранлар, айта берсем әңгіме көп.
Мағриби оқыса бұл тақтайды,
Бетінде жазылыпты бұлайша деп:

«Мен өзім патша едім тірі шақта,
Неше жыл пәрмен қылдым алтын тақта.
Қорқытып көп тентекті қаһарменен,
Қарамай әділ болдым жақын-жатқа».

Ол хатта жазған екен дүния—пәни,
«Көрген жан, ғибрат қыл енді мені.
Жанға пайда болмады һешбірісі,
Жинап едім хисапсыз көп дүнияны.

Бізден соң, бұ қазынаны көрген адам,
Бұ жерге Құдай айдап, келген адам,
Ұстай бер керегіңе дұға қылып,
Рұқсат—алсаңыз да бәрін тамам.

Құлақ сал, бұ сөзіме, әййуһан нәс,
Бұ малды алудан һеш тартмағыл бас.
Жинап қойған бұл жерге жарты мүлкім,
Қанша сарп қылсаң да ада болмас.

Мағриби оқыды бұлайша жазған хатын,
«Дүнияның көрдім,—депті,—әділетін».
Мағриби айтты:—Бірақ қылған тарлық,
Жазбапты кім екенін өзінің атын.

«Дұға қыл мәбада, келсе халің,
Алсаңыз, рұқсат бердім, менім малым.
Қол жайып біздер үшін дұға қылсаң,
Бір шаттық көрер мекен шыбын жаным».

Тамам қылды хатын оқып болды дағы,
Тақыт үстінде кимиа топырағы.
Қара топырақ және алды алтын, күміс,
Қайтар болды тамам қып алды дағы.

Құдыққа бір әфсүнді оқып салды,
Аман-есен екеуі шығып алды.
Ол қағазды құдыққа салған екен,
Әуелгідей суы толық болып қалды.

Екеуі қайтты дағы үйге келді,
Күн-түні ғайш-ғишрат қыла берді.
Ол ұғлан Мағрибиден:—Бұ тылсымды
Үйрет,—деп,—енді маған,—тіледі енді.

Разы боп, үйретті неше заман,
Ол бала Мағрибиден ұғып алған.
Тылсымды әбден енді үйренген соң,
Ол ұғлан атасына хабар салған.

Тіл алсаң, заһар беріп өлтіремін,
Тезірек қаза бергей, Жаппар Құдай.
Атасы айтты:—Жай қойып жіберелік,
Баласы айтты:—Онанда у берелік.

Ұстаз ғой, бізге тиер реніші,
Қазынадан алтын, күміс әкелейік.
Бұ сөзді Мағриби естіпті,
«Жақсылығым жамандық болды,—депті.

Басыма көп бәлелер келмей тұрып»,
Мұны ойлап, алысқа көшіп кетті.

Қатын айтты:—Әй, тақсыр, сөзің түзік,
Бұдан кейін шығады бұдан бұзық.
Ғапыл болып айрылма басыңыздан,
Көрмейсіз бұ баладан, тіпті, қызық.

Қатыннан естіп алып хикаятты,
Патша таң атқанша сабыр етті.
Ертеңмен тақытына отырды да
Жалладқа: «Басын кес!»—деп әмір етті.

Хақтығы бұ баланың түсіпті іске.
Залымның хайласына алданам деп,
Соңғы күнде қалмаңыз өкінішке.
Қажетін бала берер келушінің,

Пақыр боп дүнияда жүрушінің.
Естіген жоқ екенсіз хикаятын,
Бұрынғы бір қатын мен тігушінің.
Әй, тақсыр, сөз айтады залым қатын,

Көрерсіз ақырында ғаламатын.
Патша уәзір сөзін тамаша қып,

Уәзір айтты:—Хазірет Иса заманында,
Бір тігуші болыпты бұ шаһарда.
Оның бір сұлу қатыны болған екен,
Екеуі махаббаттық қылғанында.

Ол екеуі бір күні құп кеңесті,
Бір-біріне қимастық сөз сөйлесті.
Әгар да қатыны бұрын өлсе,
Ол ері: «Басқа қатын алман»,—деді.

Ынтымақ қылды бұлар бір тамаша,
Бұ сөзбенен жүреді көп жылға ше.

Бұ қатынның қабірін ер құшақтап,
Жыламақ болды ертеден ақшамға ше.
Алланың қатын өлді пәрменімен,
Құданың пенде жүрер әмірімен.

Күндіз-түні ол жігіт жылар еді,
Құшақтап қатынының қабірімен.
Ол жігіт жылай берді осылайша,
Нұрланады ол қатын туған айша.

Бір күні көр аралап жүргенінде
Жылаған бір жігітті көрді Иса.
Қатынға бұрын келді ажал Хақтан,
Ол жігітті Иса көрді қабір жақтан.

Тамашасын көргенде Иса сұрады,
Жігітке:—Жылайсың,—деп,—не себептен?
Жігіт айтты жылаған хикаясын,
Қатынға ауара қылған бекер басын.

«Осылайша жылаймыз деген едік»,
Исаға айтты қылысқан уағдасын.
Қатынға дұға қылды тақсыр Иса,
Оларға қиын емес қолын жайса.

Құданың құдіреті—бәрі ғажап,
Қабірден тұра келді күн мен айша.
Иса кетті тағы да өз жөнімен,
Құданың көп шүкірлік бергеніне.

Жігіт байғұс шаттанып, қуанады,
Қатынының тіріліп келгеніне.
Жігіт айтты қатынға жақын келіп:

Осыны айтып үйіне бара жатыр,
Қатыны разы болды онда қалып.
Баласы патшаның далада екен,
Қабірдің маңайынан өте берген.

Сипатына қараса, ай мен күндей,
Тігушінің қатынын көзі көрген.

Қатынға ғашық болып, мойын бұрған.
... ... ...*
Сол себептен тұрғаным мен далада,
Пақырлық бұ басыма келіп жетті.

Қатынның біліп алды ахуалдарын,
Шаһзада ғашықтықтан көңілі жарым.
Үйіне патша ұғылы келгеннен соң,
Бұйырды: «Алып кел» деп қызметкерін.

Қатынды қызметшілер алып келген,
Үстіне жақсы асылдан киім берген.
Тігуші жігіт келсе, қатыны жоқ,
Қабірдің маңайынан іздеп жүрген.

Мұны көріп тігуші жылайды енді,
Көзінің жасын төгіп, бұлайды енді.
«Кебін киген бір қатын көрдің бе?» деп,
Озған, барған кісіден сұрайды енді.

Сұрай-сұрай қызметшіге ұшырады,
Жылаған соң аяды бейшараны.
Патшаның сол жіберген қызметшісі,

Жігіт айтты:—Қатыным өлген еді,
Өлгенін тақсыр Иса көрген еді.
Мен үшін қолын жайып, дұға қылды,
Тіріліп, дүнияға келген еді.

Мен үйге киім үшін кеткен едім,
Киім алып, қабірге жетіп едім,
«Патша ұғылы алды ма?» деп келемін,
Қабірден өтерінде көріп едім.

Қызметшілер айтады:—Құдай айдап
Қатының кетті патша ұғылын сүйіп.
Тезірек енді бармасаң осы күнде,
Қазірде алғалы жатқан, неках қиып.

Қатынына жетіп келді, қадам басып,
Патшаның баласымен дағуаласып.

Қатыннан шаһзада сөз сұрасып.
Қатын айтты:—Сөзінің бәрі жалған,
Бұл—ұғыры, далада талап алған.
Көп сауапты табарсыз, мұны өлтірсең,

Алдыңа ажал айдап келіп қалған.
Патшаның ұғылы айтты:—Кісім қайда?!
Залымның екі қолын артқа байла.
Менікі деп біреудің халал жұфұтын,

Жеткенше дар түбіне жаяу айда.
Ол тігуші мұны көріп, зар жылады,
Осылай патша ұғылы қаһарланды.
Жалладтар дарға асып өлтірмекке,

Екі қолын артқа байлап ап жөнелді.
Ол Иса барған жолдан келді қайтып,
Дарда тігуші тұр, зарлық етіп.
Жалладқа:—Бір азырақ сабыр ет,—деп,

Мен жолда бара жатып дұға қылғам.
Тірілген соң отырған қабірінде,
Мен тағы өз жөніме кетіп қалғам.
Қатын бекер деп отыр, мұны біліп,

Иса тағы жіберді дұға қылып.
Құданың құдіреті қиын емес,
О қатын тағы кетті опат болып.

Тігуші пәлесінен құтылды енді,
Үйіне қайтып келіп отырды енді.
«Бекерге мен жылаған екенмін» деп,
Көңіліне қайғы-уайым толтырды енді.

Алтыншы уәзір айтты:—Мұны ойла,
Әй, тақсыр, қатында бар мұндай хайла.
Ұғланның бір куәсі білінгенше,
Әй, патша, біраз күнше сабыр әйла.

Тағы да шаһзаданы тілеп алды,
Патша тағы аңға кетіп қалды.
Аңнан тағы үйіне келген шақта,
Қатыны баласынан хабар алды.

Қатынына айтады туғры сөзін,
Уәзірдің тағы тілеп алған кезін.

Зынданға көндірдім оның өзін.
Қатын айтты:—Сөзімді қылдым бекер,
Әлі бір күн басыңа қаза жетер.
Уәзірлердің тіліне еремін деп,

Алданып, әй, патша, күнің өтер.
Әй, патша, бұ күн өзім бір түс көрдім,
Көргенде оны мен көңіл бердім.
Айтпақ парыз, есітпек сізге уәжіп,

Уәзірдің хайла-мәкір сөзін тердім.
Патша:—Естиін оны,—деді,
Қатын айтты:—Жалған деме мені,—деді,
Бір доп ұстап тұр екесіз, өзі алтын,

Артық-дүр бұ ғаламнан сыны,—деді.
Бұл допты ойнайсыз аспанға атып,
Бала сізден сұрайды таңырқатып.
Сұрағанда сен оған бермеп едің,

Қайран боп, алысырақ барып тұрдым,
Мен саған сынықтарын жиып бердім.
Сен оған қайран болып тұрғаныңда,
Оянып, орнымнан тұра келдім.

Патша айтты:—Не болар тағбирі?
Қатыны дәл өзіне жүреді енді.

Қараған қол астыңда халқың,—деді.
Қолыңнан тартып алған мәнісіні,
Әй, патша, мен айтайын енді оны:
Бір күні ғашық болған өз балаңыз,

Алсам деп халалдыққа енді мені.
Атамды өлтіріп, алам мемлекетін,
Астындағы аламын алтын тақытын.
Мен оған бой бермедім айтқанына,

Баланың көрген шақта ғаламатын.
Айтқанынша мен сені өлтірсем,
Бала сөзін жеріне келтірсем.
Бұ күнгеше өз ісін көрер еді,

Балаға тағат қып бой берсем.
Ол допты сындырғаны таспен ұрып,
Әгарда патша болса деген құрып.
Халқын тамам хараб етпек екен,

Ғылымдық болмаған соң, Құдай ұрып.
Ләңке менім жиып бергендерім,
Бой бермей, сені қабыл көргендерім.
Мен айтпасам, қолыңнан кетер едім,

Мен саған жақсылық қып жүргендерім.
Сіз түспе бұл баланың хүкіметіне,
Әлі бір күн кез боларсыз мехнатына.
Ынсапсыз ұғланның хикаяты

Ол қатын түсін айтты көзбе-көз,
Күнінде һәрбір парық шығарды сөз.

Қатынға:—Айт,—деді,—мұны да тез.
Қатын айтты:—Бір патша бұ жаһанда,
Көп әскері тағы да болған онда.
Бір ұғыры бар екен, хайласы артық,

Патшаның хүкім қылған шаһарында.
Қожа болған екен және тағы,
Салтанат өзге жаннан болған бақыты.
Ол қожа бір сапарға шықпақ болды,

Қатынмен азық-түлік алды дағы.
Шаһардан қожа шыққан баһарынан,
Манағы ұғыры шықты қарсы алдынан.
Ол ұғыры қожаны талап алып,

Жұда болды қатын мен пұлдарынан.
Шаһардан қожа шықты Құдай бастап,
Жалаңаштап қатынмен алды ұстап.
Ол қожаның қатынын ұғыры алып,

Бір таудың тесігіне әкеп тастап.
Ол таудың тесігінде қожа қалды,
Қатынын ұғыры залым тартып алды.
Күні-түні ғайш-ғишрат қылып,

Сегіз ай осы арада өтіп қалды.
Ол қатын ұғырыдан буаз болды,
Босатып ұғыры залым қоя берді.
Ұғырыдан босанып, шүкір қылып,

Қатынымен қосылып, көңілі толды.
Бұл екеуі бір шаһарға барып кірді,
Бір жерден бір пәтер-үй алып тұрды.
Манағы ұғырыдан буаз болған,

Ол қожа бұ баланы алмады енді,
«Бұ бала бізге пайда бермес»[деді].
Мұны айтып, бір мешіттің пұшмағына
Баланы алып келіп, соған қойды.

Патша үйден шығып бара жатып,
Балаға көзін салды таңырқатып.
«Бұ бала кімдікі?» деп сұрағанда,
Патшаға һәркім айтты жауап қатып.

Олар айтты:—Ата-анасы—пақыр,—деді,
Сол үшін осы арада жатыр,—деді.
Асырамаққа болыпты бұл патша,

Неше жыл асырады бала қылып,
Ер жетіп, жігіт болды батыр болып.
«Өзімнен соң тақытыма отырар» деп,
Патша қуанады көңілі толып.

Ол бала жеті жасқа келіп жетті,
Ғылымдық үйретпекке молдаға ілітті.
Бір көрген жан «Тағы да бір көрсем» деп,
Сипаты тамам жаннан асып кетті.

Андан кейін он екі жасқа келді,
Соғысты үйретпекке тағы берді.
Өзі және өзгеден өткір болып,
Көргендер батырлығын тамаша етті.

Патшаның бір қызы болды және,
Бұл қызға ғашық болды осы бала.
Һәр нәрсе тартады екен нәсіліне,
Құданың құдіретіне бар ма шара?!

Бір патшаның баласы айтты сөзді,
Айттырып, алмақ болды осы қызды.
Атасы разы боп бермек болды,
Ол бала біліп жүрді осы кезді.

Ол бала бір молдаға келді жетіп,
Бір мәселе сұрады тамаша етіп.
Ұғлан айтып:—Бір адам бақшасының
Жемісін жейтін болса, өсіп кетіп.

Молда айтты мына сөздің тамашасын,
Сұрайды осылайша мәселесін.

Айт,—деді,—мен көрмейін дағуасын.
Молда айтады:—Айт десең мұны маған,
Анық дәлел болады осы саған.
Ол жемісті өзгеге бергеніңше,

Шырағым, артық болар өзің жеген.
Бір уәзірі бар екен өзі дана,

Сіз білмесең, оларды мен айтайын,
Үш ғылымды жаратқан Хақ Тағала.
Үш ғылым: біреуі—дін ілімі,
Екінші—парасат-дүр—оның бірі.

Үшіншісі—бейдін, ғылым білмесеңіз,
Парасатсыз болмайды—һеш білімі.
«Жеме» деп, тыйған болса Хақ Тағала,
Пенде оған қылмайды һешбір шара.

Әгар да жемек болса қоспағанды,
Болады махшар күні—жүзіқара.
Ұғланға уәзір айтты былай кезін,

Оның мен—пәтуасына қойдым ниет,
Жерге неге тастайын ғалым сөзін?!
Мұны айтып, ол бала шығып кетті,
Қыздар тұрған сарайға барып жетті.

Ол қызды бұ шаһардан алып шығып,
Екінші бұ шаһарға кіріп өтті.

Қыз жолдасы жариа тамашаға,
Тезірек хабар берді падишаға.
Артынан көріп әскер барып жетті,
Екеуі шыққан кезде оңашаға.

Ол бала патшадан бұғып қалды,
Патша ағып өтіп, кетіп қалды.
Әскерлер енді қайта келгенінше,
Келді де патшаның басын алды.

Патшасы өлген соң әскер кетті,
Бір шаһарға екеуі кіріп кетті.
Баршалары не қылар енді бұған,
Көрсетер деп бәрі қорықты мехнатты.

Атасын өлтіріп, алды өз қарындасын,
Әй, патша, бұ күн көрдің тамашасын.
Атасының өнерін тағы қойып,
Ұғырлық, харамдыққа қойды басын.

Әй, патша, мен айттым ғой тамашасын,
Алды ғой харамзада қарындасын.
Бұ дағы харамзада сені өлтіріп,
Алғысы келіп жүр ғой өз анасын.

Әй, патша, бұ сөзімді айттым сізге,
Білінді харамдығы көрер көзге.
Уәзірдің хайла-мәкір сөзіне еріп,
Мен тараптан көңілің қылма өзге.

Қатыннан естіген соң хикаятты,
Ұйықтайтын бөлмесіне барып жатты.
«Ертеңмен өлтірем» деп жатқанында,
Сарғайып, бір уақытта таң да атты.

Патша ертеңмен мінді тақытқа,
Құдай-а, бұ ұғланды өзің сақта.
Жетінші уәзірі келді жетіп,
Жалладқа әмір етіп тұрған шақта.

Уәзір айтты:—Әй, тақсыр, сөзім тыңда,
Бір хикмет арасында бар ғой мұнда.
Ұғланның куәһлары анық болып,
Өлтіріңіз, ұстазы табылғанда.

Ұстазы табылғанда өлтірерсіз,
Хүкіміңді жеріне келтірерсіз.
Куәһлары табылар оған шейін,
Сөздерін сол уақытта бітірерсіз.

Әй, тақсыр, қабыл алма қатын сөзін,
Қорғайды хайламенен өзі-өзін.
Ертеңгі күн куәһлары мағлұм болып,
Хақтығын қайтесіз көрсе көзің.

Әй, тақсыр, хайла-мәкір—қатын даты,
Мүміннің қабыл болар мінәжаты.
Бар екен бір патша, екі уәзір,
Дәл соның сізге ұқсар хикаяты.

Патша айтты:—Естиін өсиетің,
Берейін бір күн сізге ұғлан датын.
Бір патша, екі уәзір қалай екен?
Айтыңыз, оның бізге хикаятын.

Уәзір айтты:—Бұ жаһан сарайында,
Бір әділ патша болған онда.
Өзі әділ болыпты шаһарында,
Қарсылық қылар жан жоқ маңайында.

Сөйлейін енді сізге келсе халім,
Айтайын өткендердің ахуалын.
Бар екен патшада екі уәзір,
Бірі надан болғанда, бірі—ғалым.

Бір уәзірі—ғалым еді әділетті,
Патшаға айтады көп өсиетті.
Бір күні сөз сөйлеген машурат қып,
Мемлекет турасынан бір мәслихат.

Көп әскерге берсең де қас болады,
Көресің ақырында мехнатты.
Соғыс күнде жиылып жетсін,—деді,
Малыңызды сонда алып кетсін,—деді.

Тұрған тұрсын орнында баяғыдай,
Тұрмағаны шаһардан кетсін,—деді.
Әскерге соғыс күнде берің,—деді,
Сөзімді менім қабыл көрің,—деді.

Оған шейін мал берме бір адамға,
Сақтанып һәр уақытта жүрің,—деді.
Патшаға уәзір сөзі қош көрінді,
Ғалым уәзір ақылы бос көрінді.

Наданның айта салған бекер сөзі,
Патшаның көңіліне дос көрінді.

Көп шыбын жиылады бал болғанда.
Соғыс күнде қасыңа жан жиылар,
Қолыңызда малыңыз бар болғанда.
Патша ғалым уәзірге жарлық етті:

Маған біраз әскерді жиып берің,
Бәрі де уазифасыз болсын,—деді.
Уәзір айтты:—Уазифасыз адам болмас,
Патша айтты:—Сөзге көңілім толмас.

Соғыс күнде әскерге малды берсем,
Жаныма һешбіреуі келмей қалмас.
Уәзір айтты:—Әскерді ап келейін,
Уазифасыз адамды жіберейін.

Бір ұстаны алып келді ғалым уәзір,
Бір сарайды жасатып берді назар.
Атты-жаяу соғыстағы әскер қылып,
Есігінде көп сурет қылды әзір.

Патша көрейін деп, келіп жетті,
Азырақ сыр айтып, тамаша етті.
Патша уәзірден:—Бұ суретті
Неліктен жасадыңыз мұнда?—депті.

Әскер бер деп айттыңыз бізге,—деді.
Бір де уазифа сұрамас бұл жігіттер,
Құлдық қылар көрініп көзге,—деді.
Патша айтты:—Бұлардың һеш жаны жоқ,

Қалайша құлдық қылар, дүния боқ?
Уәзір айтты:—Әй, патша, жансыз сурет
Нешік құлдық қылады, уазифа жоқ?
Уазифасыз адамдар, міне, осындай,

Нәпақасыз қызмет етпес бәрі солай.
Бәріне нәпақа берсең, жиылады,
Көңілге шүбһә алмас олай-бұлай.
Уазифасыз керек болса, міне, отырған,

Жиылып атты-жаяу майдан құрған.
Жанды кісі нәпақасыз іс қыла ма?
Лайық па шыбын жанын сатып алған?
Уазифасыз, әгар да, адам алсаң,

Нәпақасыз өзіңе әскер қылсаң.
Жанын алған баласың ол адамның,
Расын мен айтайын құлақ салсаң.
Нәпақа бермесеңіз қайтып қылар?

Қылмақ түгіл, өзіңе дұшпан болар.
Патшаның маңайын көрмей кетер,
Білмесең, оның жайы осы болар.

Бір бектің бір жігіт қарындасы,
Қызмет етіп жүреді ғазиз басы.
Һеш нәрсе қызмет үшін бермес енді,
Жігіт есімін сұрады ол қожасы.

Жігіттен мұны естіп, бегі күлді,
Бұрыннан есітпеген оның затын.

Жігіт айтты:—Күлдіңіз мұның несін?
Ондай айтпақ бізге лақаб бекзада,
Болған шақта жүрген кісің.
Күні бітіп, ол жігіт шығып келген,

Екінші бір бекке тағы жүрген.
Бір көшеде бір күні өз бегіне
Екеуі амандасып қарсы келген.
Екеуі бірге тұрып есендесіп,

Өзің айтқан атыңнан неге қайттың?
Бұрынғыдай емессің сенің өзің,
Мұңайып, не себептен қайғы тарттың?

Адамнан һеш жамандық көрмес едім.
Күнінде Қылтиман деп шақырсаң да,
Соның үшін уайым жемес едім.
Менім бегім қылмайды сендей инғам,

Соның үшін көңілім—қайғы мен қам.
О дағы «Қылтиман» деп шақырады,
Ойланып бұрынғыны, қайғыны алғам.

Ол уәзір патшаға айтады хал,
Алдына алып қойды бір табақ бал.

Балда шыбын бар ма екен, көзіңді сал?
Ғалым уәзір салады әңгімеге,

Шыбын келер бұ балға күн барында,
Кеш болғанда келеді енді неге?
Әскерге нәпақа берсең, бар секілді,
Бермесең, жайылып жүрген мал секілді.

Уәзифаны уақытында бермегенің,
Шыбынсыз кешке жеген бал секілді.
Мұны естіп, барша жаннан артық қылды,
Жақсылар түбін ойлап, бәрін білді.

Бұ сөздерді уәзірден естіген соң,
«Бәрәкалла» деп, мың түрлі тахсин қылды.
Һәр сөзін естігенде құмарланып,
Бәлеге душар болмас, ғапыл қалып.

Һәр уақытта патша ақылдасып,
Уәзірдің жүруші еді тілін алып.
Әй, тақсыр, сізде сондай қыласыңыз,
Белгілі—біз қашаннан расшымыз.

Қатын сөзімен баланы өлтірмеңіз,
Қалатын артыңызда өрісіңіз.
Әй, тақсыр, өлтірмеңіз шаһзаданы,
Күйдіргендей боласыз дүнияны.

Бұл өлген соң біздерді кім қарайды?
Арманда өтіп кетер шыбын жаны.
Сөзіне уәзірінің құлақ салды,
Патша амалсыздан қабыл алды.

Кешке тағы қайтып келді, аңын аулап,
Күтеді залым қатын оттай қаулап.

Тамашасын һәр жердің көрдім,—деді.
Бүгін тағы тіледі, өлтірме,—деп,
Жетінші уәзіріме бердім,—деді.
Қатын айтты патшаға:—Қайырласыз,

Ақырында өз басыңнан айрыласыз.
Бүгінде менім тілім алмаймын,—деп,
Патша, әлі бір күн зар боласыз.
Жұртқа патша едіңіз—өзің әділ,

Шариғаттан сұрайын, сен оны біл.
Көңілімді ренжітпек саған күнәһ,
Бар ма еді, иә жоқ па, қасыма кел.
Хақы бар ер мен қатын арасында,

Патша, менім сөзім аласың ба?
Қатын келіп жаламақ тіліменен,
Іріңі болса ердің жарасында.
Және де жеңін түріп, нанды баспақ,

Тезірек ер шақырса, қадам баспақ.
Істей тұрған ісіне қарамастан,
Ерінің көңілі үшін жылдам саспақ.
Қатынның ер үстінде хақын берсе,

Аш-жалаңаш етпесін халі келсе.
Қатынға бұйырмасын ойдың сыртын,
Күнәһісіз—күнәһ болар қатынды ұрса.
Қызғанбасын қатыннан малды бірақ,

Қатынның етек-жеңі қысқарырақ.
Қатынға бір етектей ақшадан да
Үш тұтам жабу берген артығырақ.

Әй, тақсыр, осылайша ғаріп қатын
Тастама ақыл айтқан өсиетін.
Естігенің жоқ екен, әй, патша,
Ата шыпшық, ана шыпшық хикаятын.

Патша:—Естиін оны,—деді.
Айып қылып айтпайын сені,—деді.
Мысалы оның және қандай екен?
Айт,—деді,—тамашасын, кәні,—деді.

Қатын айтты:—Сүлеймен хүкіметінде,
Бір қара шыпшық бар екен қызметінде.
Бір күні көрінбейді қара шыпшық,
Өзінің жүретұғын мүлкәтінде.

Самұрық тілін алып іздеп кетті.
Қара шыпшық Сүлейменнен кетті,—дейді,
Ана шыпшық жанына жетті,—дейді.
Ана шыпшық қара шыпшыққа ашуланып,

Ол арада Самұрық келіп қалды,
Шыпшықтың ләп ұрғанын тыңдай қалды.

Һәркімнің айтар сөзін жөн көрмеймін.
Тафарраж үшін барамын Сүлейменге,
Соның үшін жуырда мен келмеймін.
Самұрық кіріп келді, мұны көріп,

Самұрыққа:—Болады!—деді қаһар етіп,
Самұрық тағы тұрды біраз күтіп.

Қасына және жақын келді жетіп.
Сол жерде шыпшық тағы ашуланды,
Самұрықты өкшесімен салып қалды.
Самұрық неге ұшырағанын білмейінше,

Тезірек Сүлейменге кетіп қалды.
Шыпшықтың ләп озғанын баян етті,
Сүлеймен естіп тұрып, қабыл етті.

Самұрық, ғажап етпе оны,—деді.
Ғифриттер тастарды күшке салған,
Ләп ұрғанына шыпшықтың қайран қалған.
Сүлейменге шыпшық сөзі туғры болып,

Азат қылып, жайына қоя берген.
Қатын айтты:—Әй, патша, қыл мехнат,
Һәркімнің өз қатыны—жанға рахмат.
Ұғлан маған қол ұзатып, қастық қылды,

Енді сізге көрсетер көп мехнат.
Әй, патша, бұл істе ғапыл қалма,
Халалыңның басына қайғы салма.
Басыңызға бір қорқу зиян бар-дүр,

Уәзірдің хайла-мәкір тілін алма!
Патша қатынының осы сөзін,
Тағы да мақұл көрді оның кезін.

Харамзада болғанда оның өзін.
Мұны айтып, төсегінде ұйықтап кетті,
Дос болады деп ойлама, залым итті.
Тақытына ертеңімен отырған соң,

Жалладқа бұйырады әмір етіп,
Патшадан алып қалар енді нетіп.

Сегізінші уәзірі келді жетіп.
Уәзір айтты:—Әй, тақсыр, қатын сөзімен
Өлтірмекке тұрмысыз мұның өзін.
Әлбетте ғапу етпек керек деймін,

Қуанышың дүниядағы, жалғыз көзің.
Мұны өлтірсек, қайтады дәулетіңіз,
Әділдік заманыңда көрсетіңіз.
Инсанның мағынасы насиан деген,

Білмесең, ақылдыға жөндетіңіз.
Ақ сөзі уәзірің—бар мәзірі,
Бұларда куәһлары—бір қадыры.
Бір хикаят айтайын тыңдасаңыз,

Болыпты бір патшаның бір уәзірі,
Бар екен бір патша өткен заман,
Бір уәзірі бегірек дана болған.
Моншаға бір күн уәзір түскен шақта

Жүзігі суға түсіп, ой ойлаған.
Жүзігі суға түсіп, батпай жүрді,
Бір ақыл уәзір сонда ойлап тұрды.
«Бір зауал бұ басыма келеді»,—деп,

Киініп, һәрбір жаққа мойын бұрды.
Ол уәзір қазынасына жіберді адам:
«Жасырсын алтындарым патшадан.
Қазір мені патша тұтатын-дүр,

Мехнатсыз кім кетер дүниядан?».
Ол уәзір моншадан шығып кетті,
Патша: «Ұстаңыз!» деп, әмір етті.
Алып келіп зынданға салдырдылар,

Ол уәзірдің қазынада алтындарын
Жасырып патшадан оның бәрін.
Мал-мүлкін патша тағы алып қойды,
Білген соң осындай ахуалдарын.

Ол уәзір зынданда бір жыл қалды,
Зынданшыдан біраз тағам сұрап алды.
Патшадан қорыққаннан ол зынданшы,
Тағамды уәзірге бермей қалды.

Ақырында тағамды сұрап алды,
Тағам алып зынданшы келіп қалды.
Құданың бергеніне шүкір қылып,
Ол уәзір жейін деп алдына алды.

Тағамды жейін деп ой ойлаған,
Алдына алғанында бетін ашқан.
Жоғары зынданның жиегінен,
Төбелесіп, түсіп кетті екі тышқан.

Сол жерде ол тағам болды нәжіс,
Жарымы жерге оның төгілді ас.
«Менім ісім қайырлы болады екен,
Құданың құдіретін айтып болмас».

Уәзір тағы бұйырды зынданына,
Зынданшы болып тұрған адамына:

Патша келсе, керек рахматына.
Зынданшы уәзір сөзін қабыл алды,
Алтынын қазынасына әкеп салды.

Патша адамдарға жарлық салды.
Зынданнан уәзірді келтіреді,
Құдайым мехнатын бітіреді.
Патша оны тәслим етпек үшін,

Құдайым ақырында берді рахмат.
Зынданға мен салған адамдарға,
Уәзірім, мұнан кейін қыл шапағат.
Көресің патшалардың әділ ісін,

Һәрқашан мехнат шегіп жүрермісің.
Жақсы-жаман қадірін сіз білсін деп,
Зынданға мен салғаным соның үшін.
Уәзір айтты:—Әй, тақсыр, бір Құдадан

Мехнат көрмей өлмейді туған адам.
Қарап сұлтан:—Айтшы сөзің,—деп,

Мұны естіп, патша қылды құрмет,
Уәзірлігін берді де қылды ілтипат.
Тамам елді қаратып хүкіміне,
Бәрі де даналығына болып табиғ.

Үйіне келген шақта жолдастары,
Өзінің табиғ болған мұңдастары.

Патша бар малыңды алашағын.
Онан кейін тағы да уәзір болып,
Қайдан білдің қайырлы болашағың?
Уәзір айтты:—Мен бір күн түстім монша,

Жүзігім суға түсті—бір тамаша.
Ойладым, бір қайырдың зауалы бар,
Зынданға салар,—дедім,—мені патша.
Онан кейін мен жаттым дәл бір жыл,

Маған енді әкелді тағамды, біл.
Екі тышқан төбелесіп, түсіп кетіп,
Тағамды нәжістеді, сен оны біл.

Зынданға зауал үшін кірдім енді,
Бір жылдай азап көріп, тұрдым енді.
Тағамды тышқан төгіп тастаған соң,
Азаптан құтылуым білдім енді.

Бір жылда азап көріп тұрдым мехнат,
Андан кейін патша қылды құрмет.
Дәулетім тағы қолға түседі деп,
Оның үшін болды ғой, көңілім шат.

Әй, патша, хикаятты сөйлер кезім,
Қатынның хайла-мәкір көрдің сөзін.
Кәмалдің бір зауалы болады ғой,
Нақақтан өлтірмеңіз оның өзін.

Шаһзада мұнан бұрын аман ба еді?
Білмейміз, талғамымыз жаман ба еді?
Бір қатын хайла-мәкір сөзін айтып,
Алдайтын патшаны қиын ба еді?

Құдыққа бір тас салар бір диуана,
Бүтін ғалам ала алмас енді және.
Шаһзада—бір құстың жас баласы,
Қонарын, ұшарын білмеген ғаріп бала.

Әй, тақсыр, бұ баланың халі мүшкіл,
Сабырменен түбінде ойлап іс қыл.
Сөйлемегің себебі табылғанша,
Азырақ миһлат бер, бір, екі, үш күн.

Соңында азат ет, тілесеңіз,
Иә, болмаса өлтіріңіз, бермесеңіз.
Өкінішке қалмаңыз ақырында,
Насихат уәзірінікін көрмесеңіз.

Ол уәзір тілеп алды жерді құшып,
Жылады патша да тақыттан түсіп.
Көндірді зынданына ол баланы,
Аң аулап, тағы кетті мақұлдасып.

Үйіне тағы кешке келді қайтып,
Қош қылды уәзірі көңілін байытып.

Қатын сөзді сұрайды аяңдатып.
Патша айтты:—Бір уәзірім тілеп алды,
Зынданыма көндіріп тағы салды.
Сегізінші уәзірім ғұзыр етті,

Ол бала ажалсыздан тағы қалды.
Қатын айтты:—Әй, патша, сөзім жетсе,
Тәбибтар ауруға дәрі етсе,
Жаза алмаса, екінші дәру етпес,

Жаза алмай қалмас еді, әбден күтсе.
Дәл сондай ажиз қалдым менім өзім,
Сізге әсер қылмады жалғыз сөзім.
Сөйлеспейін екінші десем дағы,

Шыбын жаным шыдамас осы кезім.
Бір патша біреу қолын кескен екен,
Жыламастан сабырлық дескен екен.
Басқаның қолын кескенде көп жылады,

Қайырылып екі көзі түскен екен.
Көрген жан сөз сұрады тамаша етіп,

Өз қолыңды кескенде жыламадың,
Тұрып едің бірқатар сабыр етіп?

Қорықтым мүшкіл халде менім түсім.
Мен жыласам мазақ қып күлер едің,
Өзімдей деп жыладым көрген кісім.
Сіз кеткенде, кетеді менім басым,

Біздерден арманда боп айрыласың.
Бір патша балалары сізге ұқсар,
Бір қазидың мен айтайын әңгімесін.

Патша:—Естиін оны,—деді,
Айта бер өзімізге білген кепті.
Сабыр етіп, уәзірдің тілін алдым,
Болмасын сенің дағы көңілің күпті.

Қатын айтты:—Бір патша бұ жаһанда,
Үш дана ұғылы болған онда.
Ажалдың жастығына басын қойып,
Өсиет ұғылына айтты ауырғанда.

Жақсылап көміңіздер ол жауһарды,
Үшеуіңе лайық, тек болатын.
Осындай алтын, жауһар малым—деді,
Үшеуің оны бөліп алың,—деді.

Өсиетім тұтсаңыз менім, әгар,
Сіздерге баян еттім халім,—деді.
Атасы осыны айтып, кеткен өтіп,
Үшеуі дәфін қылды құрмет етіп.

«Үшеуіміз тең бөліп алайық»,—деп,
Жанына ол жауһардың келді жетіп.
Атасының сөзін тұтқан «мақұл» деп,
«Теңгеріп бөлелік» деп көңілі өсіп.

Үшеуі жетіп келсе, ол жауһар жоқ,
Орнында топырақ жатыр желдер есіп.
Үлкені айтты ортаншыға:—Сіз алдыңыз,
Олар айтты:—Бұ жерге келмедік біз.

Ортаншысы кенжеге жабысады,
Үшеуі:—Не себептен білмедік біз?
Бірімізде бар ғой,—деп дағуаласып,
Ала алмай бір-бірінен жанжалдасып.

Бір қазыға барады жүгініске,
Біздерге төре бер,—деп мақұлдасып.

Қазы айтады:—Табайын риуаятын,
Атаңыздың бұзбаңыз өсиетін.
Төрелігін сіздерге мен берермін,
Әуелі мен айтайын хикаятым.

Бар екен бір шаһарда жалғыз жігіт,
Бір қызбен көңіл қосып, қылған үміт.
Жігіт айтты ол қызға:—Келсе күйеу,
Менімен һәрқашанда мархабат ет.

Ол күйеуің келгенде, мені тастап,
Кетесіз ғой оның, сіз, сөзін қостап.
Мені сүйіп жүруші ең, тастайсыз ғой,
Һәр іске жүрген шығар Құдай бастап.

Сен кетсең, не болады менім халім?
Һәрқашан сенің үшін көңілім жарым.
Меніменен жұбанып жүруші ең деп,
Мұңының көңіліндегі айтты бәрін.

Қыз айтты:—Сенен жақсы көрмен,—деді,
Нәпсімнің ықтиярына ермейім,—деді.
Әуел келіп сеніменен қосылмайынша,
Ол күйеуіме мұратым бермейім,—деді.

Күйеуі ол қыздың бір күн келді,
Жиылған көп халықтың тойы болды.
Ғишратқа келерде жігітпенен,
Өзінің ахуалын баян қылды:

Халалың болдым енді сенің,—деді.
Одан барып рұқсат мен сұрайын,
Сен дағы мархабатың берің,—деді.
Жігіт айтты:—Уағдаң бекер демес,

Біздерге мағлұм қылып, етсең кеңес.
Әуел барып, уағдаңды опа қылың,
Рұқсатсыз маруарт қабыл емес.

Рұқсат мен де сізге бердім,—деді,
Келген соң жамалыңды көрдім,—деді.
Барыңыз да саламат қайтып келің,
Менен де оны жақсы көрдің,—деді.

Жігіттен мұны естіп, жөнелді қыз,
Әңгіме бастан-аяқ көріңіз, сіз.
Қыз кетіп, орта жолда бара жатса,
Жол тосқан бір ұғыры—келеді кез.

Ұғыры келіп ол қызды ұстап алды,
Сол жерде тонайын деп ойына алды.
Қараса, ай мен күндей бір сұлу қыз,
Қайран болып бетіне көзін салды.

Қасына жақынырақ келді жетіп,
Ол ғаріп құтылады енді нетіп?
Қыз екенін білген соң әлгі ұғыры,
Сұхбатқа тіледі үміт етіп.

Айтады әңгімесін бастан кешкен,
Қыз байғұс ғаріп болып қолға түскен.

Ғашықтықтың шәрбатын тоя ішкен.
Мен үшін сарп қылып, берді малын,
Білейін деп барамын оның халін.
Кейін қалған күйеуіне тағы және,

Сырының көңіліндегі айтты бәрін.
Ұғыры айтты:—Ісіңіз олай болса,
Апарайын жігітке, Құдай бұйырса.
Мен дағы харам істі қыла алмаймын,

Маған да маруарт харам, ерің болса.
Осыны айтып, ұғыры ол қызды енді
Алып келіп жігітке кіргізді енді.
Қыз келсе, ол жігіттің халі нашар,

Қыз айтты әңгімесін қасына кеп,
Жігіт айтты:—Күйеуің келді ме?—деп,
Рұқсат алайын деп, келдің бе сен?
Саған да рұқсатын берді ме?—деп.

Қыз айтты:—Мен рұқсат алдым,—деді,
Басымды ұзын жолға салдым,—деді.
Орта жолда ұстады бір ұғыры,
Қайран болып тағы да қалдым,—деді.

Ұғырыға сөйледім хикаятым,
Менім тағы босатты мінген атым.
«Өзіңнің жігітіңе апарайын»,—деп,
Жолдас боп маған салды мархабатын.

Ол жігітке осылай айтты сөзін,
Жігіт тағы босатты қыздың өзін.

Өз жарыңа барыңыз енді өзің.
Саған мен қосылғанда көңілім толар,
Бұ күннен соң қарындасым сендей болар.
Жігітіңмен қосылып, маруарт ал,

Маған да маруартың харам болар.
Қыз шықты маруартын алды дағы,
Есікте ұғыры тұр және тағы.
Оны және күйеуіне алып келді,

Тәңірінің о да болса берген бақыты.
Жігіт және сұрады әңгімесін,

Қалайша рұқсат қып жіберді енді?
Біздерге мағлұм болсын қылған ісің.
Қыз айтты:—Сіз тыңдаңыз сөзімді ұғып,
Сізден мен рұқсат алып кеттім шығып.

Орта жолда жолықты бір ұғыры,
Қорықтым өлтірер деп, жерге тығып.

Мен айттым өз жайымды ұғырыға,
Ол мені алып барды ғашық жарға.
Оған барып, тағы да жайымды айттым,
Бостандық о да берді мен пақырға.

Ұғыры алып келді тағы мұнда,
Ол жігіт рұқсат беріп, қалды онда.
Менім жайым, әй, жарым, осы болды,
Қайырлы ғұмыр берсін Құдауанда.

Бұл ғашық қосылысты бір-біріне,
Той тарқап, ел қайтады жер-жеріне.
Махфузда Тәңірім неках қылған екен,
Саламат маруарт берді бұл еріне.

Бір-біріне ғаламат маруарт берген,
Ұғыры азат етіп қоя берген.
Қайырлы ғұмыр берсін бәрімізге,
Үш бала, тыңдаңыз бізге келген.

Қайсысы маруартты мұның енді?
Бұған да сіздер төре берің енді.
Бір риуаят сіздерден болса керек,
Үш ұғлан, хикаятым көрдің енді.

Үлкен ұғылы:—Бір дәлел бұған,—деді,
Маруартты күйеуі, білгіл,—деді.
Мұратын алатұғын көңілдерінде,
Босатып сүйгеніне жүрген,—деді.

Ортаншы ұғылы айтады тағы және:
Қазыға дәлел айтқан бұл үш бала,

Мұндай маруарт жаратпас Хақ Тағала.
Күйеуінің айтқанын мақұл көрген,
Сабырлығын бұ қыздан айтып жүрген.
Уағда қылған мұратқа сабыр етіп,

Кіші ұғылы:—Маруартты ұғыры,—деді,
Алдына келгенінде туғры,—деді.
Һешбір зарар келтірмей осы қызға,
Күйеуіне апарып жүрді,—деді.

Тиместен киімінің біреуіне,
Алып барған екі жақтағы күйеуіне.
Хақ маруарт ұғыры екен,—деді,
Таң қалам залал қылмай жүруіне.

Қазы айтты кіші ұғылына:—Дәлел,—деді,
Алтын, жауһар бар екен сізде,—деді.
Бұ сөзге дәлелші, сіз, болдыңыз,
Қате жоқ көңілдегі бізде,—деді.

Ұғыры дәлел болар туғрыға,
Туғрыға дәлел болар ұғырыға.
Ғашық пенен мағшұқ—бірге дәлел,
О дағы дәлел болар ғашық жарға.

Сен дәлелші ұғырыға болдың,—деді,
Кіші ұғылы, сен ұғры болдың,—деді.
Атаңның өсиетін тәрік қылып,
Ұғырлық екі ағаңа қылдың,—деді.

Кіші ұғылы естіп ахуалдарын,
Шығарды қойнындағы алтындарын.
Қазыға алып жерге қойған шақта,
Үшеуі бөліп алды оның бәрін.

Әй, патша, менім халім білсеңіз,
Уәзірге, бекер сөзге ересіңіз.
Өзімнің де заһир ғой сізге сырым,
Менім де туғрылығым білесіңіз.

Олар бәрі қырық кісі—ақылы көп,
Өтірік айтар сізге өлтірме деп.
Өлтірейін дегенде әмір етіп,
Бәрі де хайла айтады қазыға кеп.

Уәзірдің алмаңыз, сіз, хикаятын,
Ертеңгі күн заһир болсын әділетің.
Өзім сізге туғры болғандығым,
Өзім жалғыз болғанда, өзім қатын.

Әділдігім тағы да заһир болсын,
Қылғанда мен бермейін көп мінәжат.
Патша мұныменен ұйықтап кетті,
Ертеңмен тақытына жақын жетті.

«Ұғланды алып кел!» деп жалладына,
Уәзірмен баршасына әмір етті.
Патша бұйырған соң әмір етіп,
Қалайша қып алады енді нетіп?

«Падишаһтан мен тілеп алайын» деп,
Тоғызыншы уәзірі келді жетіп.

Хайла-мәкір екен, көрді көзің.
Қатынның сөзіне еріп өлтірем деп,
Қалмаңыз өкінішке сенің өзің.
Әй, тақсыр, жарамайды ашу етсең,

Ұнайды ақиқатты сөзге жетсең.
Ұжмаққа кіреді екен туғры барып,
Айыпты кісілерді құрмет етсең.
Әй, патша, айтады бізге хайла,

Өлтірмей, сабыр қылып, түбін ойла.
Уәзіріңнің насихатын харам көріп,
Алтынды мыс екен деп жерге қойма.
Уәзірдің жерге қойма өсиетін,

Қияметте заһир болар әділетің.
Патша есітпеген екенсіз ғой
Һарун ар-Рашид пен жарианың хикаятын.

Патша:—Естиін оны,—деді,
Ғұзырлап тіледіңіз мені,—деді.
Қандай екен олардың әңгімесі?
Соңында құрметтейін сені,—деді.

Уәзір айтты:—Бұрынғы бір заманда,
Һарун ар-Рашид патша болған онда.
Бағдат шаһарының халқы халифаға
Ашуланды бір күні жиылғанда.

Халифа халық үшін ашуланып,
Қарауылшыны алып келді, хабар салып:
«Рұқсатсыз есігіме келгендерді,
Зынданға көндіріңіз бәрін салып».

Патша қарауылшыға қылды бұйрық,
Екіншілей—болмас мұндай қылық.
Патша үш күндей шықпаған соң,
Қасына һеш келмеді тамам халық.

Келмеді патшаға һешбір адам,
Мұндай бұйрық болғанда патшадан.
Сол уақытта отырып тағам сұрады,
Өзінің қызметкері-жариадан.

Жариа әзір келді тағам алып,
Патша ішпек болды қабыл алып.
Патшаның етегіне ас төгіліп,
Өлтірмекке жарианы қаһарланып.

Қасына жақын келді, өлтірем деп,
Жариа айтты:—Уалказамен алғайз*,—деп.
Патшаның ашуы басылды енді,

Жариа айтты:—Патша болдың зерек,
Адам әділ болады ойы бөлек.
* Сабырлықпен ашуыңызды басыңыз.

Уәлғафин ғаннаси* аяты бар,
Патшаға, адамға ғапу керек.
Патша айтты:—Жаратқан Кәрім,—деді,
Ақылды адам—болады жарым,—деді.

Зынданда не қадыр адам болса,
Сіздің үшін азат еттім бәрін,—деді.
Жариа айтты:—Патша болсаң әділ,
Уаллаһу иухиббул мухсинин** аятын біл.

Патша әділетті адам болса,
Тоты-бұлбұл астында бір қызыл гүл.

Сөзіңе жаным құрбан, айтқан сайын.
Зынданда көп адамды азат қылдым,
Бұ сөзге куә болсын бір Құдайым.
Құтқардым азат етіп жандарыңды,

Айтқанда мақұл сөз халдарыңды,
Зындандағы адамды азат етіп,
Садақаға үлестір бар малдарымды.
Патша болды онда—бір кемеңгер,

Құдайым, барша жанның тілеуін бер.
Осы күнде Һарун ар-Рашидті атағанда,
Оның үшін «Рахмату Алла алейһи»*** дер
Әй, тақсыр, уәзірді құрмет етсең,

Қадірлі дүнияда сөзін күтсең.
Ашуыңды мен тілеп тұрғанымда,
Шаһзада баланы азат етсең.
Тілейді күнінде бір уәзірің,

Бір қатындай көрмейсіз оның бәрін.
Көп сауап табар едің рахымыңнан,
Шаһзаданың бағыштасаң күнәһіларын.
* Ашуларын басып, адамдарды кешіретіндер.

** Алла жақсылық істеушілерді сүйеді.
*** Оған Алланың рақымы жаусын.

Уәзірі осылайша айтып салды,
Патша тілегенін қабыл алды.
Баласын зынданына көндірді де,
Тағы да өзі ауға кетіп қалды.

Тағы да қайтып келді аңнан кешке,
Көңілі бұрылады һәрбір іске.
Ол күні қолына аң түсіре алмай,
Үйіне кейіп келді әзер кешке.

Отырып қатынымен ішті тағам,
Патша тойған халда болды тамам.

Ол бала ертеңгіге тағы қалды.
Пұрсатың қолыңда жалғыз балам,
Күнінде сөйлейсің,—деп айтып салды.
Қатын айтты:—Әй, патша, өкпелеме,

Жақынын сүйген адам жек көре ме?!
Бұл балаңнан жақсылық келген саған,
Бұ түрін бірден артық көп келе ме.
Осы малдың өзі—бір харис,—деді,

Бұ харис—харамдыққа таныс,—деді.
Һәм өзін білмей, һәм сөзін білмей,
Ақылсыз—тәдбирге алыс,—деді.
Бекер маған жабады жалаларын,

Көрдіңіз жоқ екен саналарын.
Атасының мажаз сөзін білмей жүрген,
Айтайын бір патшаның балаларын.
Атасының ишаратын білмей жүрген,

Қолынан малы шығып жоққа кеткен.
Ақырында бір адам тауып берген,
Сен оның хикаятын есітпеген.

Патша айтты:—Естиін оны,—деді,
Адамның сөзге қанар жаны,—деді.
Істің түбін абайлап мен байқайын,
Хақ болса, өлтірмейін сені,—деді.

Қатын айтты:—Сөйлейін енді мұны,
Бар екен бір патшаның үшеу ұғылы.
Бұ жаһан сарайында болған халде,
Көп адам—салтанаттың болған құлы.

Құрыпты әділдікпен салтанатын,
Білмеймін кім екенін оның атын.
Бір күні қаза тағдыр жақын келіп,
Айтыпты үш ұғылына насихатын.

Патша өз жанынан үміт үзді,
Қасына үш баласын отырғызды.