Қауіп қатер үстінде боп бұл жалған,
О, балалар, артта қиын жол қалған.
Инженердің дипломы қазіргі
Солдаттардың қанымен қорғалған.

Оқта өстік, отта өстік шынығып,
Ол күндердің бола алмайды бірі ұмыт.
Айтар еді талай қызық әңгіме
Со бір солдат түрегелсе тіріліп.

Оқасы жоқ ол кездерде жас болсаң,
Соғыс деген суық сөзден жасқансаң.
Ауыр күнә еске алмасаң солдатты
Бүгінгі күн кеуде қағып мақтансаң.

Қалдың ба әлде бұл сөзіме тосырқап,
Мақтаншақтан болғайсың сен досым сақ.
Сенің үшін кеше солдат су кешті,
Сақта оны көкірегіңде жас ұрпақ.

Білсін олар кезсе мектеп залдарын,
Білсін олар тапса бүгін арманын.
Сол арманды, сол залдалды қорғаған,
Қарапайым қасиетті жан барын.

Олар мүмкін біздерменен бір жүзіп,
Қояр ма еді әзілімен күлдіріп.
Біреулері ұшар мүмкін айға да,
Алдағысын айта алады кім біліп.

Біздер үшін олар кеше көз ілсе,
Сен өмірін жалға оның өзінше.
Өлген жанның хикаясын жырлайын,
Ерсі болмас мақтамасаң көзінше.

Шабуылдың қағылды да дабылы,
Аттанды өңкей намыс пенен ар ұлы.
Орта долда қайран солдат құлады,
Осы жерден қазыла ма қабірі?

Қайран солдат қайрат жинап, күш қылып
Үш жығылды, орнынан үш тұрып.
Ессіз-түссіз... әкетті оны нән неміс
Қолтығына ырғап алып қыстырып.

Оқ мүжіген омыртқаның ортасын,
Жарықшақтар жалап өткен арқасын.
Бүкіл фашист бәрі бірдей жабылып
Тірі өліктің тінтеді кеп қалтасын.

Жастық шіркін жәрмеңкесі тарқаған,
Жатты алда қансыз-сөлсіз жарты адам.
Тіміскіп жау түрткілеп те, тінткілеп,
Бір кітапты тауып алды қалтадан.

Сұрағандай бір-бірінен сүйінші,
Кетті жаудың қуанғаннан тынышы.
Сол кітапта жатқандығын білмеді,
Солдат емес, бүкіл оның үй іші.

Күңгірлейді жат тілдерден көп-апан...
Заңмен мұны жазаламақ бір қатаң.
Білмеді олар сол кітапта жатқанын,
Солдат емес, социалистік ұлы Отан.

Біреу айтты: - Ұйқыдан бұл тірілсін,
Тілдесейік көп сырлары ұғылсын.
Бұл кітапты баяндасын бишара,
Содан кейін өкпесін оқ суырсын...

Бұл тұжырым қалды-дағы күшінде,
Жатты солдат көр-апанның ішінде.
Жан анасы, бал баласы, жас жары
Қолын бұлғап шақырды оны түсінде.

Бар еді оның кішкене үйі ал жаңа,
Желмен бірге тербелетін тал ғана.
Бар еді оның бір кішкентай баласы,
Көңілінде қалыпты оның сол ғана.

Отты жылдар түссін мейлі араға,
Онда құрмет ана менен балаға.
Қызыл кітап кітабы бұл бақыттың,
Әр сөзі оның сүле берген санаға.

Есі-дерті алыс қалған ел болып,
Ақты жасы қара көзден көл болып.
Қара бұлтты қақ айырып қырандай,
Қиялы оның қанат қақты жел болып.

Сандырақтап естен танған кісідей,
Қалды ол кенет ешнәрсеге түсінбей.
Конституция оған сол кез көрінді,
Байтақ Отан, бүкіл үйдің ішіндей.

Ертеңіне қолына сол кітапты ап,
Кешегілер қоршады оны сұраққа ап.
Айтты ол: - менің өмірім мен бақытым
Жатыр осы кітабымнан бұтақтап.

Бұл кітапта жер мен аспан бәрі бар,
Бұл кітапта елдің еркін жаны бар.
Бұл кітапта: «Қорға деген Отанды»
Оқып қара, қасиетті заңы бар.

Осы кітап ар-намысым, ұжданым.
Осы кітап, өз Уставым, өз заңым,
Басқа заңға бағынбаймын! Өз халқым
Білемін тек маған арнап жазғанын.

Алыс болар аспандағы жұлдыздан.
Солдат:

Маңдайымнан бақ жұлдызын туғызған.
Фашист:

Үй-ішіңмен бақылдаспай арманда.
Тұтқын солдат:

...Түн ішінде өлтірді оны дарға асып,
Жатты өмірі жұлдыз болып жалғасып.
Қараңғы түн сол кітапты өртеді,
Күн болып ол күлімдеді ертеңі.

Көк теңіздің менен несін сұрайсың,
Теңіз сені аспанға атса шыдайсың.
Тереңімен теңдестіріп ойыңды,
Толқыны мен қайратыңды сынайсың.

Сирек болар дем алатын бір кезі
Асау теңіз ала күлік мінезі.
Алас ұрып ақ көбік боп жатады,
Дүниені билегендей бір өзі.

Теңіз саған тегін бермес үлесін,
Теңіз болып күңіренесің , күлесің.
Теңіз болып долданасың, тулайсың,
Сонда ғана теңіз жайын білесің.

Шопаным! Доссың сен бізбен,
Өзіңе аян ой-сырым.
Өлеңді жайып өргізген
Өзіңдей менде қойшымын.

Ұйытқан сені жырау боп,
Қиссадай ұзақ түз желі.
Шашыңа түскен қырау боп,
Боранды қыстың іздері.

Жүресің дауыл өтінде,
Алаңсыз қыс пен жазың жоқ,
Бедері жердің бетінде
Жазылып қалған әжім боп.

Табиғат тағы дегенмен
Тағыны жеңдің төзіммін.
Тербейсің жерді өлеңмен,
Көктемде жайып қозы үнін.

Сеземін сенен жел лебін,
Сеземін сенен күн демін.
Шабытқа бөлеп еңбегің
Шарқ ұрып өтті түндерім.

Шопаным! Доссың сен бізбен,
Өзіңе аян ой-сырым.
Өлеңді жайып өргізген
Өзіңдей менде қойшымын.

Көрінеді
Орманнан
Түбірлер.
Айрылған

Аяқ-қолдардан
Түбірлер.
Мүгедек солдат секілді
Түбірлер.

Оқ жұлғандай етімді,
Жүрегім тулап дүбірлер,
Кезеріп ерінім күбірлер.
«Соғыс не?!

Менен біліңдер», -
Деп тұрғандай түбірлер.

Назияда мөлдір көк,
Назияда күн ашық.
Жайысып құшақ елжіреп,
Жатырмыз саулық сұрасып.

Жармасып толқын жалына,
Жүзеді бұлттар желкендей.
Жолымды тосқан сағына
Назия назды еркемдей.

Жағаңа салмай қаз ұя,
Көзіңнен жас боп мұң ыршып,
Жатушы ең, қайран Назия,
Жаралы жандай ыңырсып.

Жаттың сен айлар күн көрмей,
Жарық қып оттың жарқылын.
Жаттың сен айлар түн көрмей,
Күндіздей от боп әр түнің.

Тапқандай пана асқарды,
Тіредім саған арқамды.
Толқыныңа жас тамды,
Толқыныңа қан тамды.

Жаздым жыр көздің жасымен,
Жаздым жыр жүрек қанымен.
Сүйеген сонда досым ең,
Жақын кеп жұрттың бәрінен.

Бірінші рет Торғайда
Тамса қаным туғанда,
Екінші рет майданда
Қаным бір ақты жылғаңда.

Қаным ұйып тұнған жер,
Іздеп келдім шалғайдан.
Сен де маған туған жер,
Айырмаң жоқ Торғайдан

Жиегінде толқып талы,
Шуылдайды ұлып іші.
Сурия өзен Волховтағы
Назияның сіңлісі.

Көк төсінен ақық жұлдыз
Түскен бір кез домаланып.
Жағасында жатыр бір қыз
Сол жұлдызды қадап алып.

Солтүстіктің бір гүлі еді
Ерте батқан күні ұяға.
Атын оның кім біледі,
Назия ма, Сурия ма!

Тастай шөккен қайта тұрмай,
Жанын қиып ел кегі үшін, -
Сол қыз жайлы айтатындай
Сурия өзен ертегісін.

Дүрілдеген күні-түн
Ормандардың от іші.
Болдың сонда үмітім,
Синявино шоқысы.

Ысқырып оқ жалаңдап,
Түсіп жатты төбеңе.
Тұрдың жалғыз алаулап
Ұқсап жанған кемеге.

Тартып өңің қара-сұр,
Тұрдың сонда теңселмей.
Өрт ішінде жанашыр
Жақын таптым мен сендей.

Орманынан айрылып,
Отақ оранған бұл дала.
Қара тұтып қайрылып,
Қарай бердім тұлғаңа.

Сенің биік тұрғаның
Медеу болды көңілге.
Қарт емендей сынбадың,
Мықты екенсің, тегінде.

Талай өткел қалды артта,
Бір өзіңнен от алдым.
Көріндің сен солдатқа
Бейнесі боп Отанның.

Дүрілдеген күні-түні
Ормандардың от іші.
Болдың сонда үмітім,
Синявино шоқысы.

Таң атты ала сәулелі,
Бұлттардың бояп ақ жүзін.
Өлтірмек болды жау мені -
Бір атаның жалғызын.

Өлтірмек болды ұлымды
Дүниеге әлі келмеген.
Өлтірмек болды жырымды
Линотипистер термеген.

Аңсайтын адал жүрекпен
Күнде атап менің атымды,
Өлтірмек болды бір оқпен
Ағайын-туған, жақынды.

Өлтірмек болды арманды,
Өзенді жасыл жиекті.
Өлтірмек болды соларды
Сүйетін мына жүректі.

Өлтірмек болып арманды,
Жау атты көздеп сығалап.
Ормандар мені қорғады,
Көлденең оққа тұра қап.

Тілегі жаудың болған жоқ
Тосқан бір талай тораптан.
Болашақ күндер қорған боп,
Сақтады мені сол оқтан.

Қаққан да шығар шүйілген
Оқтарды менің төбемнен -
Тумаған сол кез ұлым мен
Қазіргі сәби немерем.

Босады ауыр қамытынан
Тачанкада шапқан аттар.
Ұңғысына дәрі тұнған
Төрге ілінді автоматтар.

Соғыс енді шарламайды
Жолсызбенен түнде жортып.
Зеңбіректер сарнамайды;
Кірмейді аңдар інге қорқып.

Ұйытқымайды жел борасын,
Жанбайды отқа гүл сабағы.
Жасырғандай жер жарасын
Волховтың көк шыршалары.

Соғыс ізін табасың тек
Тас жамылған төбелерден.
Соғыс ізін табасың тек
Жарақатты денелерден.

Волховта жатыр ми болып,
Баяғы батпақ сіресіп.
Төсіне бірақ үй қонып,
Тербелген қызыл гүл өсіп.

Соғыстан қалған селдіреп.
Әр жерде жалғыз қададай,
Шашағы тудай желбіреп
Өсіпті ну боп қарағай.

Не жетсін бейбіт өмірге
Сақтаған адам тірлігін.
Баяғы майдан шебінде
Балалар ойнап жүр бүгін.

Алдымызда жатты аунап,
Соғыстың қан теңізі.
Арқамызда ақ таңдақ
Сор боп қатты тер ізі.

Тамшысындай жауынның
Терді иектен сүртеміз.
Көбігіндей сабынның
Жолақ-жолақ күртеміз.

Қара тер боп аттадық
Қанды майдан тау-құзын.
Біз осылай ақтадық
Туған елдің дәм-тұзын.

Көп жылдан соң Волховпен
Кездестірді бұл тағдыр.
Кетсем керек толқып мен
Тамды көзден бір жаңбыр.

Сүймеген бір еріннің
От лебі ме, кім білсін!..
Күйреген бір өмірдің
Көктемі ме, кім білсін.

Кешір, Волхов сырласым,
Менде жүрек, бауыр бар.
Сағыныштың бір жасын
Сәлемімдей қабыл ал.

Өттік нелер қиыннан,
Қалды ауыр сын алыс.
Жаңбыр болып құйылған
Қайғы емес қуаныш.

Бұрылтпай оңға, солға да,
Үйіріп жолды оқ демі,
От болып қонды орманға
Соғыстың күрең көктемі.

Жығылып үйлер жаралы,
Жалындап жанып жатты азбар.
Төбеден ұшып барады
Төлеген досы - ақ қаздар.

Жауынгер көкке қарады.
Бұл күйді тосын қапты ұқпай.
Ақ қаздар бірде көрінді
Аспанда қалқып ақ бұлттай.

Аңсады бейбіт өмірді
Тұратын тұнып оқты атпай.
Ақ қаздар бірде керінді
Жарына жазған ақ хаттай.

ұр еді ол мана күрсініп
Өмірдің сәні кеткендей.
Қуанды енді тіршілік
Ақ қаз боп желпіп өткендей.

Жатыр қабір тас бекіне
Даланың бір төбешігі.
Жазылмапты тас бетіне
Ең болмаса ер есімі.

Кім болды екен қайран боздақ
Күткен көптен бір хабарын.
Шашын теріс жайған боздап,
Жалғызы ма бұл ананың.

Күнде жоқтап зар жылаған,
Батқан мұңы елге біздің.
Күте-күте қалжыраған,
Жары ма бұл жеңгеміздің.

Қасымда жоқ адам бөтен,
Тұрдым көп сыр түйіп ішке.
Қандай айла табар екем.
Удай ащы күйінішке.

Білмеген де бір есептен
Жақсы шағар бұл жігітті.
Хабар күткен келешектен
Сөндірермін бір үмітті.

Қарасуық уілдеп,
Жерді жапқан жұқа қар.
Қыс лебінен дірілдеп,
Бұғып қалған бұталар.

Бақсылардай сарнап тал,
Бірде аңдай ұлиды.
Келе жатыр солдаттар
Арман етіп жылы үйді.

Жолдың шеті түйілмей,
Келеді түн өткенше.
Асықты олар үйіндей
Окоптарға жеткенше.

Жалынмен жанып,
Дауылмен ағып,
Көшті таңдар.
Дала қуысында,

Қала бұрышыңда
Тұрды айнала госпитальдар.
Шулады сыртта
Жел-өзендер.

Сүңгіді бұлтқа
Ашық күн - терезелер.
Түндерде жара ауырлап,
Құтырып қағынды өлім.

Тұрды өмір қарауылдап
Басында жауынгердің.
Жаралы тұрды үміт,
Жатты оған ем істеп ел.

Ажалды жүрді қуып
Ақ қанат періштелер.
Таусылып алатын дем,
Жатқанда жанып достар,

Желпіді қанатымен
Қарлығаш - қарындастар.
Күлкісіз күндер,
Ұйқысыз түндер,

Көшті таңдар.
Үміттің ұясындай
Тұрды сонда
Госпитальдар,

Шаршаған жол батып
Волховтың батпағында,
Жатыр бие толғатып
Зеңбіректің арт жағында.

Фугас бомбасы
Жерді өртеген қиын күнде,
Тіршілік жолдасы
Бүлкілдейді биенің бүйірінде.

Адамдай жапа шегіп құса-мұңнан,
Сәби бір үн сағынған.
Жалы. тарап, көзіне үнсіз қарап,
Солдат оның сипайды құрсағынан.

Шашыраған көк жалынын бүркіп
темір,
Орманның іші үрейлі.
Ал оттың ортасында -

Шіркін өмір
Құлын боп кісінейді.

Өзіңді желден сұрадым,
Айтпады бір сөз ол өксіп.
Өзіңді көлден сұрадым,
Күрсіне берді дөңбекшіп.

Сұрадым барып орманға
Жоқ болды оның айтары.
Жапырағын шашып жолдарға
Ақырын басын шайқады.

Көрді деп ойлап биіктен
Қадалдым аппақ айға кеп.
Кеудені алған күйікпен,
Сұрадым сені қайда деп.

Теңселді орман жел теуіп,
Тірелді бұлтқа ай ұшы.
Ішімде жатты өртеніп,
Солардың барлық қайғысы.

Жел болып сонда жыладым,
Көл болып сонда мүлгідім.
Орман боп сонда шуладым,
Ай болып бұлтқа сүңгідім.

Ұрғандай түсіп сол бір сәт,
Найзағай оты төбемнен.
Көзімнен ұшып сел бұршақ,
Атылып жатты тереңнен.

Тым болмаса күліңді
Кетті екен қайда жел айдап!
Күндерді аңсап бұрынғы
Күңірене түстім сені ойлап.

Соғыс жолы дауылмен,
Оқпен,
отпен теңселген.
Шақырым емес,

адыммен
Соғыс жолы өлшенген.
Адым - ерлік өлшемі,
Адым - өмір кепілі.

Адым - бүкіл жол шегі,
Адым - жеңіс көпірі.
Өтсең соны тік басып,
Жақындайсың ауылға.

Қашсаң содан құт қашып,
Құлағаның қабырға.
Соғыс жолы оң-солда
Жатты от боп жалындап.

Жорық шекті сол жолда
Бүкіл Отан адымдап.

(Баллада)
Соғыс күндей күркіреп дабыл қағып,
Айналаны орады жалын жауып.
Ұшып түсті бұтақтан кішкене құс,

Қанатынан дірілдеп қаны ағып.
Жалғыз тамшы көктемнің жаңбырыңдай
Түсті үзіліп, орнынан қалды тұрмай.
Момын еді ешкімге жазығы жоқ,

Таза еді жүрегі таңғы нұрдай.
Өрттен кешке ес жиып шыққанында,
Тартатұғын жем тастап жұрт бауырға.
Жығылды ол. Жылжыды бір жауынгер

Бишараны өлімнен құтқаруға.
Аяп кетіп жаралы құсты құйттай,
Ажалменен айқасқа шықты бұқпай.
Солдат құсты қолға ала бергенінде

Оқ қадалып, домалап ұшты мұрттай.
Ұрыс кешке толастап тынғанында,
Екі өліктің достары тұрды алдында.
Құсты қойып солдаттың кеудесіне,

Көмді апарып екеуін бір қабырға.
Оба тұрып орманның бір шетіне,
Дірілдеді қойылған гүл бетіне.
Екі дүркін от шашып оқ атылды

Түсімде көрдім.
Тобылдың қойнауында,
Тобылғы ішінде көрдім.
«Жүрмеймін, көтермесең», -

Деп маған еркелейсің.
Өтірік кетем десем,
«Кетпеші, ерте», - дейсің.
Айтасың: «Ұрсып анам,

Деймін мен жылағым кеп.
Сен мені жұбатасың,
Мен сені жұбатамын.
Кетпеген балалығы

Түсімде көрдім.
Тобылдың қойнауында,
Тобылғы ішінде көрдім.

Ақ түн, ақ түн
Алып бір ақ сауыт.
Ақ боз аттың
Жалындай ақша бұлт.

Ақ түн - ақ гүл
Айнала тұтасқан.
Төгілмей шақ тұр
Ақ мұхит - сүт аспан.

Ақ түн - ақ жалын,
Ақ түстер жаймасы.
Дүниенің пәк жанын
Түсірген

Ақ түн -
Рентген айнасы.
Ақ түн
Таң жарығындай

Бозарып ағарған.
Ақ қайың қабығыңдай
Ақ жолдар
Жан-жаққа таралған.

Ақ түн ағады
Петрдің ақ атындай.
Аспанды жабады
Аққудың қанатындай.

Ақ түн өрлеп шауып,
Жетеді түнектің қуысына.
Ойнайды өрнек салып
Суворов қылышына.

Ақ түн уатылған
Айдың дәу қазаны ма?
Ақ шаң боп шұбатылған
Жұлдыздар тозаңы ма?

Ақ түн
Россия жыршы ұлы боп
Атанған күн еліне -
Күнәсіз - кіршігі жоқ

Пушкиннің жүрегі ме?
Ақ түннің атқарар
Жұмысы көп:
Құйылады

Мартеннің
Ақ жалын құрышы боп.
Ойнайды ол
Ақ нұр болып

Су түбінде,
Қарағай бүртігінде,
Жыр жаттаушы
Қыздардың кірпігінде.

Ақ түн
Ақ сәулесін шашады
Түн күлкісіндей.
Ақ түн аспан төсін

Желпиді
Кір түсірмей.
Ақ түн -
Әлемнің аппақ адал нұры,

Ақ түн
Қуады қуыстардан
Көлеңке,
Қараңғыны.

Ақ түн -
Жеткен талай жыл болдырып,
Аталардың ақ арманы.
Ақ түнді - ақ арманды

Тұр қондырып:
Ленинград алаңдары,
Нева аралдары,
Кронштадт қамалдар,

Жаңғырып орны жараның,
Жазылып әлі кеткен жоқ.
Жоғалтқан ұлын ананың,
Көз жасы әлі кепкен жоқ.

Жабысқан соғыс суығы,
Денеде жатыр дерт болып.
Шырпыдай жанған шыбығы,
Елестер орман өрт болып.

Тауларды бомба төңкеріп,
Өмірге оқтар дақ салған.
Жиырмада өлең өртеніп,
Жиырмада шашты ақ шалған.

Жаралы ол да қарлығаш,-
Қаралы хабар, қанды хат.
Қалды ғой тұл боп қарындас,
Жаңбырлы көзі жаудырап...

Жорыққа бүгін шықты жұрт,
Жоюға соғыс тұманын.
Тыңдады дүние тік тұрып,
Коммунистер ұранын:

Түспесін ауыр басқа күй,
Болмасын соғыс - қанды апат.
Қалмасын жетім жас сәби,
Қалмасын жесір махаббат!

Көңілде толқып ой нендей,
Өткізсең толқын түндерді.
Өмірдің аты бой бермей
Тартады жұлқып түндерді.

Қыс келсе қайта табылып,
Жоғалтқан жазда күмісі.
Келеді көктем сабылып,
Оның датығыз жұмысы.

Тапқанша жүрек дауасын
Басылмас жанның іңкәрі.
Тартады өмір шанасын,
Уақыттың жүйрік тұлпары.

Адыры тартып шағырмақ,
Көрінді таңда тау тұңғыш.
Қанаты от боп жалындап
Келеді жерде алтын құс.

Аспанға тура кетуге
Жібермей оны тартты күш.
Дөңгелеп жердің бетінде,
Көп жүрді әлгі алтын құс.

Алқынып ашу қысқандай
Атылды лаулап жаңағы от.
Биікке байлап ұшқандай
Жерден бір жаңа самолет.

Жарық алып сықсима шам отынан,
Бұл кілемді анам жылдар тоқыған.
Білмесе де әліпті өзі таяқ деп,
Өрнек салу өнерін ол оқыған.

Жылдар бойы шаршап сірә талмаған,
Кілем бетін саусағымен шарлаған.
Үйленгенде төсесін деп төріне
Анам маған бұл кілемді арнаған.

Бар бояуды жинағандай жер-көкте,
Қошқар мүйіз толып талай өрнекке.
Тұр анамның көзі болып сол кілем,
Шауырғандай мені сондай еңбекке.

Бір алаңда ала-құла талдар бар,
Бір аулада ала-құла жаңдар бар.
Бір талдарда тұрса бұтақ гүл жарып,
Бір талдардың басы тұрар сұрланып.

Бір жандардан шықсаң күліп жылынып,
Бір жандардан қылтырайсың суынып.
Бәрін соның көңіліңе тоқисың,
Солардан сен өмір заңын оқисың.

Жұмысқа жастай жұтынып,
Ерте тұрып азаннан.
Жүреді бір қарт сыпырып,
Көшені тұнған тозаңнан.

Күн құйса суық бұршағын,
Ағашты күтіп ем істеп.
Кей кезде көкшіл шыршаның
Қырқады шашын тегістеп.

Үстіне талдың су шашып,
Жапырақтарды жуады.
Торғайлар шалды жырласып,
Бұтақта мәз боп тұрады.

Жанынан күнде ағады,
Бастарын изеп барша адам.
Мақтанып іштей қалады,
Риза болып шал соған.

Екі шоғыр бұлт аспанға шықты ойнап
Жауады деп тұрады екеуін жүр ойлап.
Бірі жауып құя салды нөсерін,
Екіншісі өте шықты сырт бойлап.

Жауған бұлттан жауқазын боп із қалды,
Бірі жаумай жерден нұрын қызғанды.
Сол бір бұлттай адамдар бар ойласақ,
Өмірінде сыр ашпайтын ызғарлы.

Жаңа ғана көрінген
Жалт бұрылды күн алдап.
Күнге төсі керілген,
Алатау тұр тұмандап.

Жердің аппақ төсегі –
Жаңа жауған жатыр қар.
Көрінбейді кешегі,
Тауға қонған шатырлар.

Көңіл де енді бұйыққан
Бұлт жамылған аспандай.
Тұқырта кеп ыйықтан
Ауыр тұман басқандай.

Шолып арғы өңірді
Тастайсың бір көз қырын.
Жарқыратып көңілді,
Жатқандай бір өз күнін.

Тұманды күндей мұнартып,
Көлеңке болғым келмейді.
Еліме босқа жүк артып,
Тек ерке болғым келмейді.

Сіңірсем деймін жеріме
Маңдайдың терін ағызып.
Жасасам деймін еліме
Жанымның отын тамызық.

Күзетке тау отарын
Тұрды түнде бұлт алып.
Жонын жарып жотаның
Ақты бұлақ бұрқанып.

Бұлттың жібек пердесін
Судырлатты жел түріп.
Еркін керіп кеудесін,
Әндетті өзен желпініп.

Туып тойлы көктемі
Билеп орман – жүр қыздар.
Көрушісі көктегі –
Жыпырлаған жұлдыздар.

Бір адым жер ырыздық
Тисе тілі соқаның.
Бір адым жер – аспаның,
Бір адым жер – Отаның.

Тұрар шіркін тіршілік,
Кейде суда бір жұтым,
Кейде нанда бір түйір,
Жалт қараған бір көзде,

Жанды үйірген бір сөзде.
Құрбан болды қанша мың
Жалғыз адым жер үшін,
Жалғыз адым сол жерде

Жатты бүкіл жеңісім.
Жалғыз адым осы жер –
Байтақ Отан мен үшін.

Дірілдейді таулардан
Атылып тас бұлақтар.
Дірілдейді жағада
Жайқалып жас құрақтар.

Дірілдейді шырақтай
Алыста аспан жұлдызы.
Дірілдейді сынаптай
Таң алдында су жүзі.

Тұрамын мен дірілін
Дүниенің бақылап.
Алмайды көз шырымын
Құс ұйқылы жапырақ.

Сол дірілден жыр туып,
Сол дірілден гүл шығып
Дүниеге бұлқынып
Тарағандай тіршілік.

Қасиеті танылмай
Тұрса да әзір өзгеге,
Жабағының жалындай
Жалбырайды боз көде.

Жел үрлесе басылмай
Тулайды, онда жоқ тыныш,
Бейне атамның шашындай
Шашақтары ақ күміс.

Барсаң туған еліңе
Жаз шыққанда жер көктеп
Тұрады арқа белінде
Атаңдай сол елбектеп.

Күн де сөнді, түн де келді түнеріп,
Қараңғы түн жатып алды шіреніп.
Күн болғым кеп атып тұрдым орнымнан,
Түн қойнында болмайын деп тірі өлік.

Жатқан дала оянғандай түн қымтап,
Қайта көкке атылғандай күн шырқап.
Жазғы таңдай жан дүнием нұрланып,
Көк теңіздей келе жатты жыр бұрқап.

Жалғыз едім, селк еттім мен, шошындым,
Бір қарасам бәрі отыр досымның,
Олар отыр менімен бір бұрқанып,
Олар отыр өлеңіме қосып үн.

Сені таптым сол достардың ішінен,
Өз жаныңды өз жанымнан түсінем,
Суретіңді түсірер ем қағазға,
Сезіміңді бірақ қалай түсірем.

Күн кестесі, ай жолы, ауа ақпары –
Календарьдың кішкентай парақтары.
Судырайды аударсаң секілді бір
Көгершіннің кіршіксіз қанаттары.

Туған жердің орман, тау, өзендерін
Шешендердің кестелі сөз өрнегін,
Таныстырып жаяды алдыңа әкеп
Ұлан асыр тарихтың кезеңдерін.

Аралайды асықпай парақтарды
Күн мен айдың ауысып сағаттары.
Беттерінде тұрады жылы ұшырап,
Өлмейтұғын өмірде жан.

Қыс даланы қырыны ап,
Қырды жапқан қар аппақ.
Отыр бей-жай шырылдап,
Қарағашта қара оқпақ.

Қанаттарын сілкініп,
Қадалады қуысқа.
Тұмсық шоқып, ұмтылып
Іздейді құрт-құмырсқа.

Бейне ағаштың бүрі дәл,
Кіп-кішкентай қарамы.
Қыстан шығар түрі бар
Тай жегендей талабы.

Сай жағалап, өрлеп құз
Байғұс ол да күн көрсін.
Бостан-босқа еңбексіз
Тегін тамақ кім берсін.

Тасқында арық болып құлаған жар,
Еңкейіп соған төніп жылаған тал.
Сыңсиды жасын төгіп жас бұлақтар
Жол таппай соғылысып сынадан тар.

Табиғат бөбектері бір туысқан
Қайғысын бір-бірінің ұғынысқан.
Достасып бір-біріне сүйемел боп
Көктемге құлаш ұрған шулы қыстан.

Шырындай жер ананың нәрі демеп,
Көктемде жасарады кәрі терек.
Күні жоқ адамзаттың табиғатсыз
Ауасы, суы, гүлі – бәрі керек.

Тауы алтын, өзендері – күміс балдай,
Таусылмас табиғатта ырыс бардай.
Әсемдеп бірін-бірі әдемілеп,
Еңбекте екеуі бір туысқандай.

Тұнған бұлт жылғалардың жырасына
Тастардың иығында тұр асыла.
Құздардан қиқулаған тас бұлақтар,
Оралған жолаушыдай жыр асыра.

Мекені биіктегі күннің қасы,
Кавказдың жалтырайды шың қиясы.
Бұлттардың қонақтайын тұғырындай,
Басында қырандардың тұр ұясы.

Алыстан асқақтайды ұлы мүсін,
Аңғартпай құпия бір құбылысын.
Қыранның жүрегіндей жүрек керек
Басына сол биіктің шығу үшін.

Бұлт бұрқырап, от дауылдар төнсе егер,
Қайыспайтын қара емендер теңселер.
Теңселмес те, тербелмес те дауылда
Қасындағы жолдасына ер сенер.

Қатар жатқан таулар өсер аспандап,
Көп бұлақтар көтереді тастарды ап.
Түн жамылып қалар қайың қабақта
Жалғыз болса қабағынан жас парлап.

Шіркін достық, бір өзіңе не жетсін,
Жай ойнасын, көкте бұлттар селдетсін.
Өрт боп жерге түссе-дағы күн құлап,
Жалғыз өзің соған төтеп бермексің.

Ұясы майдан шебіндей
Қарулы әскер төгілген.
Тұтасқан жігі бөлінбей
Тәртібі қатты темірден.

Болса кім егер сотанақ,
Берекені алар мазалап.
Ұйымшыл қауым ортаға ап,
Алады қатал жазалап.

Ұядан ара ерте өріп,
Гүлдерге қонар құйыла.
Еңбекте ащы тер төгіп,
Балалар оның сыйына.

Іздемей оңай тегінді еш,
Аумайды көздің шырымын.
Нәп-нәзік көзге көрінбес
Жинайды гүлдің шырынын.

Көріп күшін бұлақтың
Жас жігітке пар дерсін.
Көріп түсін бұлақтың
Бурыл шашты шал дерсің.

Мың құбылып өзгересің күніне,
Түсінуге қиын сенің тіліңе.
Көкке барып бұлт үстінен секіріп.
Сүңгисің сен тұңғиықтың түбіне.

Тұңғиықтан тағы атылып шығасың,
Шың басына шырқап дабыл ұрасың.
Өзен судың сылдырынан су ұрлап,
Орман үнін, таудың тілін ұғасың.

Дүниеге кең жайылып құлашың,
Кейде күміс сағымдарды қуасың.
Тыншымайсың, түн ұйқымды төрт бөліп,
Бір күй болып құлағыма тұнасың.

Сенсіз менде сырсыз, жырсыз бос кеуде,
Қалар ұқсап өмір оты өшкенге.
Сендей жақын серіктікке жарамас,
Бұл дүниеде доспын деген еш пенде.

Сенсіз менде көбелекпін қанатсыз,
Мүгедекпін көмек күткен тағатсыз.
Қурап ұшқан қу еменмін теңселіп,
Жапырағын алып кеткен талап күз.

Судың атқып аспанға тамшылары,
Найзағайдай қайтадан шаншылады.
Бір тамшыда кешкі күн батуымен
Бір қабысқан жанатын таң шырағы.

Бір тамшыда бар бояу басын қосқан:
Сарғылт жаға,
Көк теңіз,
Жасыл аспан.

Теңіз шебер жатқандай алқа жасап,
Жеті түсті ғажайып асыл тастан.

Бұлақтар таудан құйылса,
Күлкісінде сен барсың.
Ормандар жазда шайқалса
Жапырағында сен барсың.

Толысып егін дән жайса
Топырағында сен барсың.
Аспанда оттар жағылса
Сәулесінде сен барсың.

Әлемде бүкіл сен барсың,
Сенсіз жоқ өмір бұл жерде,
Сен отсың қара түндерге,
Жер дүниені жылытқан

Аралап ойды, дөңесті,
Соқпақтар сансыз таралған.
Кейбірі тартып көмескі
Келеді көне заманнан.

Көрсетіп жолды ағында
Мұхитта жатыр мың соқпақ.
Тек айға соқпақ салынбай
Тұрды адам қанша жыл тоқтап.

Құшағын енді Ай ашты,
Қиын да болмас баруға.
Не жетсін бірақ алғашқы
Соқпақты салған адамға.

Кей кезде сәл бір нәрседен
Көңілің қалса суынып.
Кеткендей қайрат әл сенен
Іздейсің тынбай жылылық.

Білмейсің қайда екенін
Таппайсың оның мекенін.
Отырасың сазарып
Оңаша оймен екеуің.

Қараса достық көзімен
Жаныңды біреу ұғынып,
Соның бір жалғыз сөзінен
Табылар әлгі жылылық.

Екпінді шайқап дауылдай
Жағада тұрған құзды асқақ.
Артына аппақ жалындай
Толқындар тартар із тастап.

Тартқанда құздар тізбегі
Жылы ұя іздеп әуре боп.
Артына қалар іздері
Аспанда ала сәуле боп.

Ракета ізі күндіз де
Найзағай боп тұр көкте,
Бола алмай ие бір ізге
Өтпесек болды құр текке.

Дүниенің ісі бітпейді
Үйіліп күнде қат-қабат.
Кешіксең сені күтпейді
Арындап уақыт шапшаң ат.

Өзіңді өзің қамшылап,
Тындырсаң бірін тауысып.
Қайтадан туып сан сұрақ
Жатады баста алысып.

Түсесің ұзақ сонарға
Ойға да батып сен тағы.
Адамның басы болар ма,
Айналып тұрған жер шары.

Желпіп жаздың гүлдері,
Күн күледі нұр құйып.
Жетелейді ілгері
Бір биіктен бір биік.

Тұнған сыры тұңғиық
Шықсам шыңға асыға,
Тағы да алдан бір биік
Шақырады басына.

Талай қиын жолды аса,
Ұмтыламын мен өрге.
Сол биіктер болмаса,
Қалғандаймын төменде.

Аспандағы бұлттардай
Өрнектеліп өріліп,
Алматыдан шыққандай
Бір Алматы бөлініп.

Күлімдейді кәрі әже,
Жас қалаға көктемдей.
Күннен жасап терезе,
Таулар үй боп кеткендей.

Қанжар
Қалған жүзін тот басып,
Қанжар айтты қаламға.
Қара түнде от шашып

Жүрдім сонау заманда.
Ақ жүзіме қан тамды,
Ақ жүзіме жас тамды.
Салдым ойран талқанды,

Шаптым талай бастарды.
Ойыншық боп мен бүгін
Айбынымнан айырылдым.
Қалды адыра өрлігім,

Шегі жоқ бұл қайғымның.
Қалам
Қалып едің қадалып,
Талайдың көз жасына.

Қайғы бұлты оралып,
Қонды ма өз басыңа.
Мен ақынның қолында,
Жорғаладым тынбастан.

Менің жүрген жолымда
Қалды талай жыр-дастан.
Мен өлімге қарсымын,
Мен өмірге жаршымын.

Мен заманның дауысымын,
Осы менің бар сырым.

Жоқ оған көктің бөтені,
Бұлттар да жайлы мекені.
Тұр оны бірдей көтеріп,
Жер менен аспан екеуі.

Шыдайды ол зілдей салмаққа,
Палуандай жатыр шалқалап.
Өлеңді, нанды ар жаққа,
Тасиды тынбай арқалап.

Жалғайтын екі жағаны,
Тартылған осы жол тыңнан.
Көтеріп бізді барады,
Көкала жалды толқыннан.

Тұтасқан көпір шартарап,
Тұтасқан көпір айнала.
Көпірлер бізді арқалап,
Апарар бір күн Айға да.

Осы бір қара көздерде
Мейірім, жылы күлкі бар.
Атылар кейбір кездерде
Ашу бар,

аспан бұлты бар.
Жүгіріп жатқан ағын бар,
Құбылып жатқан сағым бар,
Сақылдап жатқан дауыл бар,

Лапылдап жатқан жалын бар.
Реніш, қайғы, рақым -
Тоғысқан барып әммесі.
Көз-айна толқып тұратын

Сезімнің бүкіл сәулесі.
Бар онда көктем гүлдері,
Бар онда ауа шықтары.
Адамның жанған күндері -

Күлкі көрем көгілдір көл бетінен,
Күлкі көрем аспаннан,
жер бетінен.
Күлкі, күлкі жан-жағым, толған күлкі,

Күлкіменен дүние тербетілген.
Күлкілерде тұрғандай уақыт күліп,
Күлкілерде жатқандай бақыттылық.
Бірақ, бірақ күлкі бар көлгірситін,

Адам ұлын дарға асып, атып тұрып.
Іштен үңгіп адамның жанын жейтін,
Күлкілер бар адамды жәбірлейтін.
Адал ойдың ақ,

ашық сәулесіндей
Менің күлкім шын күлкі қадірлейтін.
Сондай күлкі бар өмір көктемінде,
Сондай күлкі тұр күліп көкте, күнде,

Сондай күлкі тұр күліп теректерде,
Сондай күлкі бар ана беттерінде,
Сондай күлкі тұр күліп бөбектерде.

Жантайып жатып жырада
Таулардың жасын сұрама.
Басына оның шықпасаң
Ұқпайсың сырын сірәда.

Тұрса да қазір жуықта,
Жетпейсің оны қуып та.
Қашады сенен алыстап
Сүңгиді барып бұлтқа.

Асатын алда өрің көп,
Ағатын алда терің көп.
Өмірдің жолы ауыр жол
Ойлама оны жеңіл деп.

От боп шарпып жел лебі,
Бу боп ұшты көл демі.
Түсті таңда
Бір шық боп,

Тұрды талда
Бүршік боп.
Кетті күзбен жылысып,
Келді қазбен бір ұшып.

Тұр бөлмеде гүл болып,
Сыбырлайды жыр болып.

Ұшты оқтар,
Оққа бірақ ұшпадым.
Жанды оттар,
Бірақ жалын құшпадым.

Қызыққа да
Құмартпадым мен тегін.
Күттім оймен
Өмірімнің ертеңін.

Қызбалыққа
Қызып ермей, алқынбай,
Сабырымды
Сақтап қалдым алтындай.

Жаңбыр өтті жүгіріп,
Орнында бірақ қалды бұлт.
Теректер шашын жуынып,
Шулайды бұлақ жарды ұрып.

Қоңырайған тау түсі,
Өкпелеген адамдай.
Келсе де бұлттың жауғысы,
Тұр енді қайта жауа алмай.

Айтатын оған сөз мынау:
Жанатын болсаң бір-ақ жан,
Жауатын болсаң бір-ақ жау,
Дүниеде осы бір-ақ заң.

Өз көзіне сенбегендей әлі жұрт,
Қақпа алдында тұрып қапты аңырып.
Жер астына түсіп кеткен бір қала
Мың жылдан соң жатыр қайта табылып.

Бір кездерде мадақталған жыр болып,
Жатыр мұнда мұнаралар күл болып.
Жатыр ескі қазандардың сынығы,
Әлде кімдер тастағандай мың бөліп.

Ескі жұртта түрлі бұйым жатыр көп,
Бау-бақшаның қалған орны тақыр боп.
Қалың құмның арасында тот басқан
Алтын патша жатыр қазір бақыр боп.

Жатыр мұнда адалдық пен арамдық,
Жатыр мұнда жақсылық пен жамандық.
Жатыр мұнда махаббат пен қызғаныш
Алдандырған адамдарды елең ғып.

Жатыр мұнда көз жастары адамның,
Жатыр мұнда мұңлы жыры заманның.
Басуға да аянатын түрім бар,
Ой-арманын баяғы өткен бабамның.

Қарағанмен іздеріне қызығып,
Құбылады кейде түсім бұзылып.
Тасты тесіп өткен із бар, сол іздер
Көз жасы ма түскен бір кез үзіліп.

Сүйемін түскі тауды аппақ,
Сүйемін қысқы қарды аппақ.
Сүйемін өзен жарына
Сүйеніп тұрған талды аппақ.

Сүйемін селдір бұлтты аппақ,
Сүйемін мөлдір сүтті аппақ.
Сүйемін аппақ көңілді
Ақ жаныммен құттықтап.

Теңіз де жиі ойланып,
Атады көкке көбігін.
Астыңда жатқан айналып,
Естисің кейде жер үнін.

Аспан да ойға батқандай
Алады демін күрілдеп.
Өлеңін жазып жатқандай
Тұрады таулар күбірлеп.

Еседі жел де дамылсыз
Жатпайды қарап тыныш.
Толқынсыз,ойсыз,жалынсыз
Тоқтап бір қалсаң қорқыныш.

Суықта тоңсам қалтырап
Жылытып оты денені.
Кеудеде бір күн жарқырап
Көп жылдар бойы келеді.

Бір болып ауыр шағымда
Бәрін де алды ол қабылдап.
Түнде де менің жанымда
Жатады сол күн жалындап.

Алмайды бір де ол тыным
Құяды бойға қуатын.
Баса алмас орнын сол күннің
Жиналып келсе мың атом.

Жарқ етіп күн көзіндей
Ақ сандығын ашты гүл.
Қайда екені сезілмей,
Ән салады жас бұлбұл.

Бұтақтың бір бүршігін
Сол ма дейсің қарайған.
Көлеңкесін жыршының
Көре алмайсың маңайдан.

Жырына оның бір қанбай
Гүлдер бүркеп жасырған.
Тап жанында тұрғандай
Ән шырқайды қасыңнан.

Ішінде нүрлы дүниесі
Тұрады бірден сыр ашпай.
Шын өнердің иесі
Мен мұндалап тұрмастай.

Орта жолға ентігіп,
Келіп те қалды жас құрғыр.
Ысқырып тілден жел тұрып,
Маңдайды жапты шаш бурыл.

Бұрынғыдай құйылмай
Оралар тілге сөз жай кеп.
Бұлдырап алдың құйындай,
Мұрныңа мінер көз әйнек.

Сырынды ұғар жан таңдап,
Сөйлейсің енді абайлап.
Жан-жағыңа жаутаңдап,
Алды-артыңа қарайлап.

Аяқтан шалып білдірмей,
Алса да жылдар алқымға.
Баяғы жастық күніңдей
Көңілің бірақ қалпында.

Атылған доптың ізі боп —
Аспанда қалған ала бұлт.
Шапшыған тіке қызыл от —
Жыландай жерде жаланып.

Ажалдың ащы күйіндей
Зулаған оқтар долдана.
Сұр окоп бейне үйіңдей
Сақтайды сені сол ғана.

Қорғайды өзі оқ, оттан
Қайран жер сенің бауырың.
Бір кішкентай окоптан
Білесің оның қадірін.

Ішінде соның тұр өмір
Ол ыстық саған басқадан.
Төбесі — аспан көгілдір
Сол жалғыз сенің баспанаң.

Шықты сұғылт окоптан,
Жауды жеңіп бір күні ер.
Қалды-ау аман апаттан,
Аунап түспей шіркін жер.

Толқыннан көңілің торығып,
Теңізден қайтсаң, оралып.
Алдымен жаға жолығып
Амандық сұрар қол алып.

Артында қалып қуған жел,
Толқындар кейін шегінер.
Жағадан бүкіл туған жер
Көзіңе ыстық, көрінер.

Өзендер суын ұсынып,
Таратар нұрын күн бөліп.
Жаныңды орман түсініп,
Сыйлайды барсаң гүл беріп.

Айығып қысқы ойынан
Жадырар жазда күз күліп.
О, адам, сенің бойыңнан
Табылмас қайтіп ізгілік.

Соғыста өлді десе де
Даңқы жалғап тірлігін,
Қарт генерал көшеде
Ескерткіш боп тұр бүгін.

Бір армия — бір көше
Корпустардың құрамы.
Генералмен тілдесе
Күнде алдында тұрады.

Заводтардан тұмандай
Жатыр түтін будақтап.
Шабуылға ол шығардай
Ескерткіштен тура аттап.

Адам аледі —
От басында,
Кейде жолда:
Апатта,

Не тасқында.
Қара қоршау —
Ажалдың ноқтасындай
Тұрады газеттің

Төртінші беті астында.
Адам өлмейді —
Қалады кез нұры
Тауларда,

Ормандарда,
Өзендерде.
Атылады
Дауылды,

Өрт-жалынды кезеңдерде.
Есімі оның
Теріліп баспаханаларда
Тұрады ісі үлгі боп

Басмақалаларда.
Адам өлмейді —
Тіршілік туындайды.
Отқа атылған,

Оққа атылған
Космосқа көтерілген
Жалынды жүректер
Еш уақытта суынбайды.

* * *
Қанша адаммен таныспын,
Қанша адам әлі табыспақ.
Алыстар келер жақындап,

Қырықтан асып кетіппіз,
Қырық жылғы өмір бір күндей,
Жедел басып жетіп күз,
Өтіпті жаз білдірмей.

Отырғам жоқ өкініп,
Іздеп жаздың іздерін.
Пісіп, толып, жетіліп,
Жайқалмай ма күзде егін.

* * *
Қоңыр төбе!
Қоңырайып тұрсың сен,
Көптен бері шықпады деп басыма.

Қоңыр төбе!
Артта қалған жылсың сен,
Қар түсіріп кеткен қара шашыма.
Жапырақты жарқын жаздар енді жоқ,

Жастық мені кетті аттан құлатып.
Қоңыр төбе!
Өткен күнге белгі боп —
Тек бұлағың кеудемде тұр жыр атып.

Ұйқыдан соң
Жапырақпын
Жаңбыр шайып жаңарған.
Ұйқыдан соң

Құспын
Ұзақ ұшып көліне кеп дем алған.
Ұйқыдан соң
Көк айдынмын

Мөлдіреген шайқалып.
Ұйқыдан соң
Ну орманмын
Желбіреген жайқалып.

Ұйқыдан соң
Дауыл өткен,
Жауын өткен
Менде дала қалпы бар.

Ұйқыдан соң
Жаңа ашылған күн көзіндей,
Жаңа ашылған гүл жүзіндей
Ой аспаным жарқырар!

Қартайды десін басқалар
Қартайды деме сен мені.
Өзіне ешбір білінбес,
Қуарып гүлдің семгені.

Өзіне ешбір білінбес,
Қызарып күннің сөнгені-
Жатқан соң бұғып шашта қар,
Қартайды десін басқалар,

Елігіп улы тілдерге,
Жүгіре бердім аңқылдап.
Қараймын ыстық күндерге,
Ақылмен енді салқындап.

Биылғы жаз жанбыр боп өтті,
Ұсақ балапан жаңбырлар
Мөлдір жаңбырлар
Теректерге жауды да кетті.

Сенің толқын шашыңа,
Сол жаңбырлар меруерттей тізіліп қалды.
Есіңде ме тау басында,
Көзіңнен бір моншақ үзіліп қалды.

Шықпайды тіпті есімнен
Ол былай еді:
Көк төсінен
Мөлдір моншақтар

Төгіліп құлай берді,
Төгіліп құлай берді.
Сен пана іздеп жалғыз еменнен
Қияда қалдың тұрып.

Түсіп жатты төбеңнен
Тырсылдап жаңбыр ұрып.
Еменнің қабығын жай
Сен оқыс аршып едің.

Түсіп жатқан көк жауынындай
Мөп-мөлдір тамшы көрдің.
Жалғыздығыңды сол емендей
Есіңе алдың.

Жас күнің үшты заулап
Көзіңді көлегейлей
Бір тамшы жас түсті аунап,
Еменнен көрдің өз тағдырыңды,

Төктің моншак, жаңбырыңды.
Жаз көркін ашу үшін
Шалғынға бөлеп,
Жан өртін басу үшін

Жаңбыр да керек.
Биылғы жаз жаңбыр боп өтті.

Сырылдайды күздің тұманды көкірегі,
Бұлттан ырғып тамшылар секіреді,
Қарағаштардан сары жапырақтар ұшады
Бірақ ағаш көктем шыға қайта жетіледі.

Менің шашымда күз қырауы тұр
Оны қандай күш кетіреді?

Указбенен жүргем жоқ
Ақын деген атақ ап.
Ақын бол деп қоймайды
Елге арналған махаббат.

Бүлк етпес беттер безеріп
Не айтсаң соны қоштаған,
Ішінен мылтық кезеніп,
Көрінер сырттай дос саған.

Шын сырын сезген адам жоқ
Жаны оның қара түкпірдей,
Өлтіріп сені адал боп,
Тұрар ол күліп түк білмей.

Таласа таңның түріп бұлыңғырын,
Бірінен-бірі асырып сұлулығын.
Көк таулар, кербез таулар, күмбез таулар
Алдымда шертіп жатыр сырын бүгін.

Ұқсаған Көкшетаудың аспанына
Көк-жасыл жалтылдайды таста қына.
Садақтың саржасындай қарағайлар,
Кетеді шырқап шыңнын. асқарына.

Бояуын аспандағы алып бұлттан,
Қарағай қара тасты жарып шыққан.
Өзінің жасыл желек жас аруын,
Оқжетпес күзетеді бағып сырттан.

Оқжетпес әуелде оқшау жаралғандай,
Өріліп тастардан тек қаланғандай,
Соққандай Оқжетпесті өмір- бойы,
Табиғат ешбір затқа алаңдамай.

Қуйқылжып қыран бүркіт қиырында,
Төменге сорғалайды құйылуға.
Сақалын салбыратып жалғыз сері,
Көкшенің жатады ұйықтап иығында.

Жұмбақ деп аталады сырлы тасы,
Дөң мұрын, қасбатырдай тұр-тұлғасы.
Шыңына Оқжетпестің шабатындай,
Шалқайып басындағы дулығасы.

Жұмбақтас ертегінің елесіндей,
Салдардың сайран салған төбесіндей,
Әйтпесе Бурабайда қайырлаған,
Қашанғы көне заман кемесіндей.

Күндерін құлазыған түзде өткеріп,
Алыстан табысқандай іздеп келіп,
Апалылы-сіңіілі үш арудың
Жалғаса шыңдары тұр тізбектеліп.

Жылатып, я болмаса күлдіретін,
Шеберлік көрсетуге құдіретін.
Табиғат тастан соғып тастап кеткен,
Жартасқа жалғыз сиыр суретін.

Көкшеде көп жумбақ бар ойланатын,
Қияға қақтыратын ой қанатын.
Билеген бикештердей қайыңдар бар,
Ел оның «Биші орман» деп қойған атын.

Ертемен қарсы алып таң арайын,
Аралап қалың біткен қарағайын,
Әр жерден ақ көйлегі бір жарқ етіп,
Жүгірген жалаң аяқ бала қайың.

Оқыстан шыға қалған бір дыбысың
Көкшенің кетеді өрлеп құз қуысын.
Орманның сырлы күйін ойнағандай,
Сыпсыңның жел үрлейді сыбызғысын.

Таулардың орын алып ортасынан,
Бурабай жатыр түсіп шалқасынан.
Көркем көл көз алдыңда дөңгелейді,
Қарасаң жағадағы жартасынан.

Көзінен көбік атып жасын құйып,
Тәкаппар тау біткенге басын иіп,
Жасылкөл тербеледі, теңселеді,
Жағаның жатқан ұйықтап тасын сүйіп.

Оқжетпес шың қиядан жерге түсіп,
Суынан сіміреді шөлдеп ішіп.
Түнде де, күндіз түгіл, суреті
Тұрады текшеленген көлге түсіп.

Сергітіп тұла бойды майда лебі,
Айнадай жарқыраған Айнакөлі.
Мөлдіреп аспан жүзген айдынында,
Қазақтың Айнакөлдей қайда көлі.

Болмайды кәлдері мен тауын біліп,
Тастаған қиялыңды табындырып.
Шортанды көрінбейді қарағайдан,
Қасына жеткеніңше сағындырып.

Қараған айдын көктің жүзіне көп,
Мұнда да сұлулық бар өзіне ерек.
Шайқалған шаңқай түстің аспанындай,
Тұнады тұнығына көз мөлдіреп.

Ақ басты айдаһардың апанындай,
Тау кезген қарақшының жатағындай
Көкшеде үңгірлер бар, кәрі тарих
Сақтаған кейінгіге қата қылмай.

Сырлассаң бара қалып үңгірлермен,
Күмбездей жауап беріп күңгірлеген.
Солардың адамизат жаралғалы
Аттарын әлі қойып үлгірмеген.

Даланың төсіндегі тұнған аспан,
Қол болып келе жатыр құрғамастан.
Көкшетау - шежіресі халқымыздың,
Көп ақын күңіреніп жырға қосқан.

Құйылған көк тастардан ұлы түлға,
Көкшені болмайды ешбір ұмытуға.
Тоңса егер топырағы, кеудемді ашып,
Дайынмын жүрегіммен жылытуға.

Көкшетау көп аңсаған қиялы елдің,
Қалайша көкірегіме сияр менің.
Шөлдесе со бір жердің көк терегі,
Көпсінбей, көз жасымды құяр едім.

Әр жердің үкілеген бар еркесі,
Тұңғиық терең көлі, тау өркеші.
Бәрінен кербез Көкше асып түсер,
Болса егер сұлулықтың жәрмеңкесі.

Жарқ етіп аспанында көк семсері,
Көктемнің басын шайып өтсе селі,
Жан-жаққа жұпар иісін таратады
Көңілі күндей жомарт Көкше сері.

Көркіне көзі тоймай атыраптың,
Тұрады биігінде жарқырап күн.
Желпиді бетіңнен кеп сұлу Көкше
Көк-жасыл қанатымен жапырақтың.

Көгермеген бүр жарып,
Орман әлі жалаңаш.
Тыным алмай тұр жауып,
Жанбыр мен қар аралас.

Көзден өзен, көпірді
Қалқалаған сұр тұман.
Оянбаған секілді
Дала түнгі ұйқыдан.

Қанаттары суылдап,
Ұшатұғын зуылдап,
Бұтақта отыр бүрісіп,
Торғай біткен шырылдап.

Қуанатын балаша
Келмей өлең құйылып.
Ойға батып оңаша
Отырмын мен бұйығып.

Өлең бүгін кешікті
Ерегесіп жатқандай.
Болды бір кез есікті,
Біреу әлсіз қаққандай.

Тұрып едім елеңдеп,
Қалды дыбыс үзіліп,
Қайта отырдым өлең кеп,
Құйылардай тізіліп.

Ойды қуып қайтарам
Үйдің іші тым-тырыс.
Естілді әлсіз қайтадан
Тағы әлгі бір дыбыс.

Бөгет болған өлеңге
Сұрадым мен кімсің?— деп.
Тентекпісің?— дегенде
Кетті жүрек дүрсілдеп.

Осы сөзге болдым зар,
Күнде түріп құлақты.
Ести алмай көп жылдар,
Сағынғанмын бұл атты.

Айтатұғын бұл атты,
Дүниеде бір адам.
Туған анам сияқты.
Қарыздармын мен оған.

Сүйді құшып бассалып.
Бір босатты шерлі ішін,
Көздерінен жас тамып.

Өтсе де оған талай күн,
Бүгінгідей жадымда.
Тұрды үйі ағайдың
Дарияның жанында.

Жаман аты шықпаған
Жанындағы елге бір.
Жоқшылықтан бұқпаған,
Жігіт еді ер көңіл.

Қалса-дағы от түксіз,
Қарайлайтын кісіге.
Тындыратын мүлтіксіз,
Мығым еді ісіне.

Ойлаушы еді гүл жайын,
Отырғызып іргеге.
Ойнаушы еді сырнайын,
Безілдетіп түндерде.

Әттең зәру бір гүлге,
Иіскейтұғын қолына ап.
Армансыздай жүр мүлде,
Сырын ашпай ол бірақ.

Қызық қуған ұл ертіп,
Балалы қаз ел бейне.
Осы бір жай жүдетіп,
Тиеді ауыр жеңгейге.

Екеу ара ермекке
Болмады деп бір шыбық.
Қолы жетпей перзентке,
Қорланады күрсініп.

Жан деп оны жүрді ауыл.
Туысының жағдайы,
Әкеме де тиді ауыр.

Шығар екен кім алып.
Кеңеседі ол шешеммен
Оңашада ұрланып.
Мені көрсе қалады,

Кеңестері тыиылып.
Түнерісіп қабағы,
Отырады түйіліп.
Алаңдатып балалық,

Кетемін мен жүгіріп.
Шөңге аяққа қадалып,
Кейде ақсаңдап кідіріп.
Ат қып мініп жас талды

Құйындатам шапқылап.
Су бетіне тастарды,
Жалатамын атқылап.
Артық байтақ даладан,

Балалыққа не керек.
Кейде үйіме оралам,
Ай туғанда дөнгелеп.
Сондай кештің бірінде,

Келсем үйге құйғытып.
Әкем қақпа түбінде
Ағай менен тұр күтіп.
Алмады әкем тергеуге,

Қонақ болып қон барып.
Бас изедім тіл алып,
Айтқан сөзім сол-ақ боп,
Ағайға ердім қуанып,

Сол ұяға бір түнеп,
Қалдым құстай қонақтап,
Алды баулып біртіндеп,
Жеңешемнің жаны аппақ,

Ашық мінез жеңешем
Атты қойып: «Тентек» деп,
Екі етпей не десем,
Күтті мені елпектеп.

Өз еркімше жүргізіп,
Мені қысып ұстамай,
Мойынына мінгізіп,
Асты-үстіме түсті ағай.

Жұмысынан келерде,
Жолын тостым алақтап,
Айқай салдым мен елге,
Төбесіне қонақтап.

Шығатұғын ол мені
Демалыс күн құсқа алып.
Қызықпенен көлдегі
Күн қалатын қысқарып.

Десе де ол: «Тыныстап,
Осы жерде тұр күтіп»
Алып жүрдім дыбыстап,
Үйректерді үркітіп.

Ондай кезде күйініп,
Көрсетпейтін кеюін.
Тұратұғын жымиып,
Күлкі боп бір мейірім.

Шіркін оның күлуі
Болатұғын бір бақыт.
Қолдарының жылуы
Тастайтұғын қуантып.

Қабақ түйіп жеңешем.
Ағайдың тек білері:

Біреуінен біреуі
Жүрді солай кызғанып.
Көшті жылдар шұбырып,
Алды-артына қарамай.

Асыр салған жүгіріп,
Ойынқұмар баладай.

Айналаны шу қаптап,
Ақырды ажал жер теуіп.
Түтін бұлттай будақтап,
Аспан жатты өртеніп.

Соғыс-апат анталап,
Аран ашты жұтынып.
Айдың көзі қанталап
Тұрды жүзі тұтылып.

Күңіренді айнала
Қоңыраулар қағылып,
Тартты асығыс майданға
Эшелондар ағылып.

Тұрдық бір күн ағайды
Біз де жолға шығарып.
Жеңгем оған қарайды
Көзі жасқа шыланып.

Айрылуға шыдамай
Мен де тұрмын егіліп.

Жігіт дейді сені жұрт.
Деді де ол бетімнен
Қайта-қайта сүйді кеп:
Ағатайлап секірген

Күндер қайда? Тиді өрт...
Қарап қаппыз бекер біз
Әкетті оны жол ұрлап.
Жеңгейменен екеуміз

Жас ағызып талайдан
Өтіп жатты апталар.
Майдандағы ағайдан
Болмады еш хат-хабар.

Күн суытып қатайды
Дегендей-ақ жұт егіз.
Хат тасушы атайды
Ертелі-кеш күтеміз.

Біздің үйдің есігін
Ашпайды ол бірақ та.
Таныс жанның есімін
Естіртпейді құлаққа.

Үшбұрышты хатпенен
Басқаларды жылытып,
Біздің үйді қарт неден,
Кетеді екен ұмытып?!

Жанға медет болғандай,
Зармыз жалғыз хатына.
Жаутаңдаймыз торғайдай,
Торға түскен қапыда.

Күнде айналып атынан
Бірақ күдер үзбейміз.
Басқалардың хатынан
Басқан Ізін іздейміз.

Тағдыры оның тым өзге
Білінбейді дерегі.
Өзі еккен бір кезде
Тұр мұңайып терегі.

Сол бір терек сырласым,
Қиыла кеп қараймын.
Сол теректен тұлғасын
Көргендеймін ағайдың.

Оның кеткен күнінен
Алты ай салып артқа дәл.
Майдандардың бірінен
Келді суық хат-хабар.

Булығып көз жасына
Оқи бердік сол хатты.
Харьковтың дәл қасына
Жерлепті ер солдатты.

Жалбарынып жауынан
Сұрамапты жансауға.
Кір келтірмей арына
Кетіпті өліп қоршауда.

Осы бір сөз маңайды
Біздің үйге жинады.
Мақтады жұрт ағайды
Өлімге оны қимады.

Жатыр солай ел айтып.
Енді жақын кісіні
Көре алам ба мен қайтып.
Бара алам ба басына,

Біткен күні бұл ұрыс.
Қарап құлпытасына,
Тұрармын ба тым-тырыс.
Жүрек шіркін жаралы

Жазылатын күн жоқтай,
Қанды қағаз қаралы —
Ыршып түскен бір шоқтай.
Басқа үйлерден ертерек,

Сөнді біздің шамымыз.
Басқалардан ертерек,
Батты мұңға жанымыз.

Жалыны өр заманның,
Жүзді оттай ой-қырда.
Жүгі екі-үш адамның
Түсті әркімнің мойнына.

Мен де еңбекке берілдім,
Елдің қамын сезіне.
Есейгендей көріндім
Жігіт боп жұрт көзіне.

Жүгіремін күнімен,
Суды тасып өзеннен.
Жібітем көл суымен
Еріндерді кезерген.

Боламын мал қасында,
Күзді күні күзекте,
Кейде қырман басында.
Тұрамын мен күзетте.

Тартты еңбек қырдағы
Көңілге боп сүйініш.
Бірақ оны ұрлады,
Тап болып бір күйініш.

Қалды жеңгей бір күні,
Үйге кеште оралмай.
Күткен одан кім мұны,
Ұйтқыды ой борандай.

Сумаңдаған бір сыбыс,
Шалынатын қулаққа.
Білмеген боп тым-тырыс,
Жүретінмін бірақ та.

Дауыл тұрып кеудеде
Биледі от денемді.
Естуші едім жеңгеңе
Есепші-үйір дегенді.

Алқымға ашу жармасты,
Соқты жүрек тарсылдап.
Көздерімді қан басты,
Тұла бойым қалшылдап.

Торлады бұлт көңілді,
Дөңбекшідім жата алмай.
Өз үйім бір көрінді,
Азынаған жапандай.

Жат боп кетті үй іші,
Өзімді-өзім ұмыттым.
Жеңгейдің бұл жүрісі,
Үзді жібін үміттің.

Ерте тұрып қырманға,
Тартып кеттім жүгіріп:

Кеткен кеше қыдырып.—
Дейді бұжыр, қайқы ерін,
Қара әйел өсекші.

Қасында әлгі есепші.
ТүсініктІ, солай де...
Дірілдедім тұра алмай.
Көрінді сұм сол әйел,

Қара шұбар жыландай.
Кек ал,—
деді қызғаныш,
Деді,-

үміт тұра тұр.
Кетті суып мұздап іш,
Таптым ойлап бір ақыл.
Көңілім қап жеңгеме,

Қайғы кернеп жанымды.
Мойын бұрмай өңгеге,
Кеттім тастап ауылды.
Кейін көзден жас шықты,

Түсіп сол шақ есіме.
Жалындаған жастықты,
Жазғырғанмын несіне.

Жігерімді жасытып,
Салған ауыр зар-мұңға.
Көздерінен жас ытқып
Тұр жеңгейім алдымда.

Үнсіз «кешір» дегізіп,
Тұр көзінде бір жаңбыр,
Дейді опық жегізіп,
Алдап кетті сұм тағдыр.

Шешілді шер түйілген,
Жүрген мені алаң қып.
Ұсындым төр үйімнен,
Кешір деді адамдық.

Суын тосып елге тұнық
Ортасында жас тоғайдың.
Жатыр Тобыл тербетіліп,
Ерке өзені Қостанайдың.

Күркірейтін көктем күні
Шапшып шығып жар басына.
Жүрмей жазда өктемдігі
Түсетін өз арнасына.

Қашан барсам мені кілең
Қарсы алатын Тобыл күліп,
Күміс шашқан көбігімен
Аймалайтын шомылдырып.

Көргем одан талай қызық
Мініп толқын өркешіне,
Құлаш ұрғам талмай жүзіп,
Еркін аунап кең төсіне.

Асықпайтын аласұра
Сүйетінмін көк ағысын.
Жиналып ел жағасына
Өткізетін демалысын.

Кейі жардан атылатын
Суға құлаш батыл ұрып,
Кейі құмда отыратын
Көйлегінен шатыр құрып.

Кейбіреулер қармақ салып.
Көзін қадап кірімге.
Тұратұғын аулап балық
Өзеннің бір иінінде.

Кейбіреулер соғатұғын,
Естіп-білген кеңестерін.
Кейбірі еске алатұғын
Өмірінің белестерін.

Отырды кеп жартасына
Сондай бір күн бала жігіт.
Жұлдызы бар арқасында
Таңқалыса қарады жұрт.

Арқасына алақандай
Түскен жұлдыз соқталанып.
Кім басты екен қара таңба
Жауырынын отқа қарып?

Осы ой менен әлгі жасты
Жұрт қоршады ортаға алып.
Сұрау беріп дабырласты:

қолқа салып.
Көз алдына бір келтіріп,
Өткен күннің қанды көшін,
Сұраған соң жұрт өтініп,

Болатын ол жайлы, рақат
Дәл осындай демалыс күн.
Жатыр еді жайбарақат
Ормандары белорустың.

Балалық шақ ерік бермей,
Бліктіріп ойынына.
Сүңги бердік еліктердей,
Көк орманның қойынына.

Көк орманнан күй тыңдасып,
Көрдік нелер кереметті.
Қудық бір кез қиқуласып,
Қызыл-жасыл көбелекті.

Жанына дәл жақындатып,
Күтті ол бізді демін алып,
Құлатты да жапырлатып,
Құлдырады жеңіл ағып.

Қайта тұрып ызаланып,
Ілінсең деп бір қолыма.
Орман ішін бұза-жарып,
Түстік оның қыр соңына.

Байқамаппыз жүгірістен
Қалған екен күн кешкіріп.
Көк аспаннан күйінішпен
Күңіренген үнді естідік.

Қара бұлттай қаңғып келген,
Жауып бір кез көкті аппақ.
Жемтіктерін аңдып жерден,
Қарақұстар кетті қаптап.

Қара орманға қадала кеп,
Түсіп:жатты бомба жауып.
Дауыл тұрып,
жаландап өрт,

Басымызға төнді қауіп.
Аларып көз алақандай
Кетті шығып шарасынан.
Үрпиісіп балапандай

Іздедік біз жанашыр жан.
Қан суынып денемізде,
Жалтақтаймыз жайға алақтап,
Жүріп алды төбемізде

Қарақұстар айналақтап.
Кешке дейін бір тынбады,
Жау аспаннан жалын шашып.
Кешке дейін тың тыңдадық,

Туған жерге бауыр басып.
Оралсақ біз қараңғыда,
Деревнядан қалмапты түк,
Салыпты аш аранына

Жау бомбасы жалмап жұтып.
Естілмейді жалғыз дыбыс,
Көрінбейді жалғыз шырақ.
Жанып жатыр қалың жыныс,

Жаутаңдаймын жалғызсырап.
Осы бір күн өңі үрейлі
Жетімдікті сезінді бас.
Ет бауырым елжірейді,

Домалайды көзімнен жас.
Жау үйімді ойран етті,
Тып-типыл ғып орнын орып.
Әке-шешем қайда кетті

"Қалғаным ба сорлы болып?
Тұрмын түнек құшағында,
Айнала, түн төңірегім.
Кеуде толып құса-мұңға

Көлдей толқып еңіредім.
Дауысымды құлағы естіп,
Келді көрші қарт Роман.
Өз шерімді жылап, өксіп,

Соғыс осы — сұм дүние.—
Шалдың сөзі алғандай бір
Жүрегіме сұғып ине.
Тұр екенмін босқа зар қып,

Қайырым күтіп текке түннен.
Естен танып,
бас қаңғырып,
Түстім құлап етпетімнен.

Өрт ішінде тірі өліктей
Қалдық қаусап шал екеуміз.
Енді не бар күтерліктей,
Енді неден дәме етеміз?!

Жоқ, сен Коля, тарықпа құр
Мін жасымай қайратыңа.
Күш жетеді халықта бұл
Дұшпандарды жайратуға.

Жауға оқ боп атылады,
Туған жердің әрбір тасы.
Партизандар отряды
Көк орманның әр бұтасы.

Тиген жауға жасырына,
Қорғасындай тұнып кегі.
Партизанға қосылуға
Кетті село жігіттері.

Шалдың сөзі тастағандай,
Аз да болса бір тыңайтып,
Өмірге сол бастағандай
Орынымнан тұрдым қайтып.

Қақтығысып көк теңізде,
Сеңдей көшкен тасқындағы.
Түнде шұбап жетті бізге
Қаланың бір босқындары.

Босқындарды шал жүгіріп,
Алдарынан тосып алды.

Сағалаңдар осы маңды.
Қашқанның да бөлектеніп,
Пайдасы жоқ берер тегі.
Партизандар көмек беріп,

Алыс тылға жөнелтеді.
Көзге қораш болса-дағы
Көрінді шал маған дүрдей.
Босқын жандар қоршап алды,

Тұрды Роман командирдей.
Айтты маған шал асығып,
Жөнін ерлер мекенінің.
Мен де енді қолбасылық

Қызыметке көтерілдім.
Тартып бердім таң алдында
Босқындарды бірге ертіп.
Партизандар қамалына

Жеттік зорға түнделетіп.
Күдіктене қарап қалды
Ұшырасқан маған бірі.
Жертөлеге айдап барды,

Тұрды алдымда командирі.
Әкең, қайда?— үндемедім.
Шешең қайда?—үндемедім.
Жүрісімді ол сұрастырды

Жолға шығып түнде менің.
Жаңылатын жауабынан
Емес едім жан бұйығы.
Ақты жас боп жанарымнан

Ата-анамның зар күйігі.
Алақанмен қақты күліп,
Жас командир жауырыннан.
Алтын отын жақты үміт

Кеттім сергіп ауыр мұңнан.
Босқындарды қабылдады
Жатар орын,
азық беріп,

Мені оңаша жанына алды
Шалға бір хат жазып беріп.

Мықтымысың, қалай күшің?
Село менен аралықта
Байланысқа жараймысың?
Жараймын,— деп жауап бердім.

Командирдің қарсы алдында.
Бірі болып жарақты ердің
Қалай болар қалсам мұнда?
Бұл тапсырма жас басыңа

Оңай емес ойла, шырақ.
Біздің үшін басқасынан
Бұл жұмысың пайдалырақ.
Құп!— дедім мен солдаттарша

Шеке тұсқа қолды апарып.
Жет селоға таң атқанша
Күндіз жүру жолда қауып.
Рақмет!— деп командир,

Ернін тосты маңдайыма.
Сыйлық болды бұл маған бір
Ойдан кетпес әрдайым да.
Оның бүкіл түр-тұлғасы

Болды әкемді тірілткендей.
Оның ыстық ықыласы
Жүрегімді жібіткендей.
Мен де оған құлап түсіп,

Сүйіп аппын,байқамаппын.
Жаным құнап құрақ ұшып,
Деревняға қайта тарттым.

Табан тіреп қарақшымен
Айқаса алмай қапы кетіп,
Селомыздың нақ үстінен,
Біздің әскер жатты өтіп.

Өтіп жатты бәрі асыға
Өте суыт жүрістері.
Қалған болар таяп сірә
Не де болса ұрыс шебі.

Ауыр қайғы алып бойды,
Олар кейін бара жатты.
Бір жауынгер қалып қойды,
Бүйірінен жарақатты.

Жер астынан орын сайлап,
Не де болса тәуекел деп.
Құтқарудың жолын ойлап
Жанталастық шал екеулеп.

Орманды орап оттарына
Жетті фашист келесі күн.
Тұрды село оқпанында,
Зеңбіректің өңешінің.

От атылып,
доп жарылып,
Бомба ысқырып ұшты көктен.
Түспей қалған аударылып,

Бұл көне жер күшті неткен!
Айналада от өріліп,
Аңдыздады ұшқын өрттен.
Түспей қалған төңкеріліп,

Бұл ормандар күшті неткен!
Алдына сап танктерін
Селоға жау келді кіріп.
Бар байлықты алып тегін

Билемекші елді бүріп.
Салып жатыр жау забытын
Қалмады енді бөгелер түк.
Жаралыны алдағы түн

Ат қораға алды жинап.
Қайта-қайта жауап алды
Шұқшиып кеп шалды қинап.

Қашырдың сен,
еттің айла.
Неге жоқ ел селосында,
Жер жұтты ма, кетті қайда?

Тек «білмеймін»— шал жауабы.
Көзі шығып шарасынан
Кетті түсіп жау қабағы.

Берейін мен сыбағаңды,—
Деп офицер жұдырықпен
Салып етті Романды.
Алға бірер ұмтылды да,

Қаруын ап қалтасынан.
Тағы офицер ойланғандай:
«Көрерміз» деп жүре берді.
Ұйқысынан оянғандай,

Шал бір уақыт түрегелді.
Шал екеуіміз бір апанға
Кеп тығылдық ұрылардай,
Гуілдесіп ала таңға

Шықты жаулар тыным алмай.
Түніменен той жасады,
Басылмады жау арыны.
Шал менімен ойласады

Тұрған шығар мүмкін біліп.
Жаралы онда сау қалмайды
Табады оны тінтіп жүріп.
Жөнелемін,— дедім оған,

Дайын міне, ел үшін жан.
Бар білерім бір Роман,
Оның сөзі мен үшін заң!
Қараңғы түн келіп жетті,

Кетті ұрланып кәрі адырлар.
Торуылдап төңіректі
Жүрді айнала қарауылдар.
Шоғырланған тал қасынан,

Айналаға барлау салып.
Қарауылдар арасынан,
Жылжыдық біз саңылау тауып.
Кенет бір кез кетті жайпап,

Жарық болып жан-жағымыз.
Тік шаншылып көкке бойлап,
Түсті жерге жанған жұлдыз.

Қалыпты ізді жаулар біліп,
Жөнеліңіз, қуғыншыны
Бөгейін мен алдандырып.
Оянды орман тұрған мүлгіп,

Басталды атыс түн ішіңде.
Жаралы жан жылдам сүнгіп,
Кетті кіріп ну ішіне.
Қара түнді дүрліктіре,

Қарақшылар дабырласып,
Бұталарды үңгіп, түре,
Келе жатыр жалын шашып.
Қараңғыда біреу келіп,

Тастағандай буындырып.
Жатырмын мен үрейленіп,
Бой дірілдеп, буын құрып.
Иттері бар жетелеген,

Қарақшылар ізді кезіп.
Біздер қашқан төтеменен
Келді үстіме гүжілдесіп.
Түсінген жоқ сөздеріне

Жатқан жерде тепті келіп.
Жарқылдап от көздерімде
Жұдырықтар кетті көміп.
Кейде толқын шыққан айдап,

Жаттық жансыз бөренедей.
Бұталарды бұқпантайлап,
Жорғаладық бөденедей.
Байлап аяқ,

қолдарымды
Бірі бастан өтті салып.
Біле алмай не болғанымды
Сол арада кеттім талып...

Баяғы ат қорадамын
Көзімді ашсам ертеңгілік.
Өн-бойымда жара қалың
Кетті өзекті өртендіріп.

Тұра алмастай жығылыппын,
Қалыпты тек құр сүлдерім.
Уытынан жудырықтың
Ауыр дем ап күрсінемін.

Асыға аттап босағадан
Екі солдат келді жетіп.

Көр, кәнеки, енді кетіп.
Кекеп жатыр келісімен
Қарғалардай қарқылдасып.
Уһілеймін мен ішімнен

Демім өрттен жалын шашып.
Шалдан жауап алатұғын
Кірді офицер бір кездері.
Қашқын ердің қара түрін!—

Дейді ойнақшып сұр көздері.
Күтті сені кім орманда,
Бара жаттың қайда қашып?
Қосылып ап сен оларға

Соғыспақ па ең, майдан ашып?
Айт барлығын,
түсін мені
Жаныңдағы кім серігің.

Пистолеттің ішіндегі
Жалғыз оқта тұр өмірің.
Жауап күтіп: «Бір-екі, үш»— деп,
Пистолетін тұр кезеніп.

Үн шығармай тілді тістеп,
Қатып қалдым мен безеріп.
Өзгертіп ол өңін дереу
Көлгірсиді күліп бір сәт.

Алдаған ғой сені біреу
Қиын-қыстау іске жұмсап.
Шыныңды айтсаң құтыласын
Қашуыңа себепші кім?

Болса егер ықыласың
Бірі етейін көмекшімнің.
Қайталап ол сұрақтарын
Бір жауапты тұрды күтіп.

Tіc жарып бір тіл қатпадым,
Қалғандай-ақ үнім бітіп.
Білмейді ғой сый-құрметті
Жүрмеді ғой қолқа сірә,—

Деді де ол бұйрық етті:
Бас!— деп,— жұлдыз арқасына.
Жалынып та көрдік сұрап,
Қасарысты бұл бізбенен.

Коммунистің белгісі нақ
Бес бұрышты жұлдыз деген.
Қондырыңдар дәл айнытпай
Сол жұлдызды жауырынға.

Мәңгі мөр болып қаларлықтай,
Бір түсердей қабырына.
Көз алдымда от өрілді,
Көк жалындар ұшты лаулап.

Басты әкеліп көк темірді
Ышқына кеп түстім аунап.
Көз алдымда ойнап, ұйтқып,
Тұрып алды әлгі жалын.

Естен танып, ой ауытқып,
Біле алмадым арғы жағын.
Қанша жаттым хабарым жоқ
Қор болмаспын сірә мұндай.

Жылтырлайды жанарымда от
Тіршіліктің шырағындай.
Бір өлімнен расында
Басқаны мен күтпеген ем,

Жатыр екен ұясында
Шықпаған жан, бітпеген дем.
Шықты айқай түн кезінде
Күтпеген іс бұл кенеттен.

Естідім үн бір мезгілде
Тарсылдаған пулеметтен.
Жарылып гүрс гранаттар,
Оқ зымырап көкті тілген.

Ысқыра ағып, зырлап доптар
Жерді жапқан көк түтінмен.
Кенет атыс тынып қалды
Қайта түсіп сабасына.

Жоқ болғандай сіңіп бәрі,
Тығылып түн арасына.
Түсініксіз маған бірі
Жатырмын мен нені ұғынып?

Партизанның командирі
Бір мезетте келді кіріп.
Құшақтады қысып қатты:

Көзімнен жас ыршып ақты
Жаңбырындай жан бұлтының.
Қалтыратып бұрқанады
Көңілімде бұл мұз қайғы.

Қанды күннің бір тарауы
Бітті әңгіме жұлдыз жайлы.

Кейде, досым, ұйқың қашып,
Ойға аласың өткеніңді.
Иығыңды күз бұлты басып
Аңсайсың жас көктеміңді,—

Деп бір досым ақтарады
Кеудесінің мұнды зарын.
Талай жылдан сақтап әлі
Шешпегендей бұл жұмбағын.

Сұлулықтың әлемі дер.
Деревняның бас жағында
Дөңгеленген бар еді көл.
Шомылатын бір күлім көз

Ойнағандай суда шабақ.
Бойды билеп от діріл тез,
Тұра алмаушы ем тура қарап.
Іштен қайнап күйіп, өліп,

Жүрек кілтін бір аша алмай.
Көл бойында жиі көріп
Жүрдім әттең сырласа алмай.
Ойда жоқта оқ атылып,

Бір күн майдан дабыл қақты
Өліктерден оба тұрып
Жердің жүзін жалын жапты.
Кеттік үнсіз кекке мініп,

Келтірмеді соғыс тілге.
Топтан оқшау шетке шығып,
Тұрды сол қыз жол үстінде.
Күт — дедім мен батылданып,

Күтемін!— деп қалды маған.
Кеудеме бір от ұрланып,
Түсті көзден жаудыраған.
Ойлар тулап жүрегімде

Мазамды алды сол кеш менің:
«Күт дегенше жүрерімде
Неге кеше сөйлеспедім?!»
Тұр ма деп қыз әлі кетпей

Қарай бердім жол шетіне.
Жас қайыңды жарып көктей
Бір найзағай бөлді екіге.

Зырлады күн ұшқыр оқпен
Қан майданда қатар ұшып.
Қарлығаш боп түсті көктен
Жүрдік біздер хат алысып.

Жүрегіме хатын тақап,
Тыға түсем мен қойынға.
Жүр ме еркем атымды атап,
Жалғыз өзі көл бойында.

Оқимын мен отыра қап
Ертенгілік, кешкілікте
Хатты жүрек отына орап
Көрсетпеймін еш жігітке.

Адам қандай бақытты еді
Арман болса біреу үшін.
Сақтап жүр ме уақыт мені
Адал жардың тілеуі үшін.

Жатты алда шегі жоқтай
Жаралы жер, қанды соқпақ.
Қуаныштың желі соқпай
Бір күні хат қалды тоқтап.

Аш қасқырдай жел өршіді
Жерді тырнап қар боратып.
Көрінді ақ көгершінді
Түсіргендей жаулар атып.

Күттім хатты таң атарда
Келер ме деп таң нұрымен.
Күттім хатты күн батарда
Табысардай тағдырыммен.

Қараймын мен хат жолына
Бақыт құсы ұшты менен.
Деревнямыз жат қолына
Жетті хабар түсті деген.

Алуан сұрақ келді ойыма
Табам оған жауап қандай.
Сол баяғы көл бойында
Болды қызды жау атқандай.

Қан ұялап жанарыма,
Қалшылдаймын кегім қайнап.
Әлде қызды барады ма,
Германия жеріне айдап.

Өртенгендей күллі атырап
Көз алдымнан өтті от боп.
Тым болмаса бір жапырақ
Қыздың хаты кетті жоқ боп.

Адам қандай бақытты еді,
Күтіп жүрсе жары ұяда.
Кеткендеймін батып тегі
Түбі жоқ бір дарияға...

Бітті соғыс жау жеңілді,
Кірді дұшпан көр қойнына.
Көрдім аман-сау елімді,
Келдім тағы көл бойына.

Жаудың ізі — жатыр қабыр
Қарауытып жар басында.
Ұмытылмас ақырда бұл
Кетер жыр боп сан ғасырға.

Деп жолдасым күрсінеді,
Осы әңгіме бар түйіні,
Маңдайда әжім тұр сілемі —
Қосылмаған жар күйігі.

Жалбыраған бұлт жалы —
Ерттеулі бейне аспан ат.
Жұлдызды сүзіп шыққалы
Жүйткиді мініп космонавт.

Тартады алыс жол күнге
Жылдамдықпен ғаламат.
Айналады жер бірге
Алақандай ала дақ.

Басынған жерді бар демей
Шақырып көкті бірлікке,
Үзілген күннен сәуледей,
Ағады нәзік бір нүкте.

Найзағайлы жол салып
Айналды ол көкті мың рет.
Көтерді биік соншалық
Туған жер атты құдірет.

Тудай боп жанды ол төбеден
Елінің барлық отын ап.
Қолтықтан оны демеген
Туған жер — түйір топырақ.

Аспанның шайқап тұнығын
Кетсе де шырқап тым биік.
Туған жер беріп жылуын
Жебеді оны нұр құйып.

Қадады көзін шартарап,
Таңырқап жаңа таң құсын.
Аспанда ұшты ол арқалап,
Жердегі адам алғысын.

Таң-тамаша түс көріп,
Оянды ойлы ала таң.
Топшысы болат құс болып,
Аспанға ұшты бар Отан.

Бақытқа биік қол артқан,
Таппады кәрі, жас тағат.
Жұлдызға тура жол тартқан
Секілді бәрі космонавт.

Асыға күтті гүл жинап,
Тау, өзен, дала, жұрт болып,
Келеді ол төмен құлдилап,
Бір уыс ала бұлт болып.

Аспанда талай белді өтіп
Кетіпті-ау шырқап тым алыс.
Тұрғандай жерді тербетіп,
Кернеген көкті қуаныш.

Артында қалды бұлдырап,
Жұлдызды қара кеңістік.
Өзіне тартты бір қуат,
Құшағын жайып жер ыстық.

Болса да аспан керемет,
Жатса да Аймен астаса,
Жетпейді Жерге не керек
Жер-ана жөні басқаша!

Соққандай шабыт сағаты
Көргенде жерді артпақ күш.
Жайылып отты қанаты
Далаға қонды аппақ құс.

Түскенде биік зеңгірден,
Елжіреп жаны космонавт
Сүйгендей болды ол бірден,
Аспан мен жерді қос қабат.

Жадырап жақын болашақ,
Сөйледі жұртқа тіл қатыл.
Ұшуды бақыт санасақ,
Түсу де жерге бір бақыт.

Бір өзеннен су ішті,
Бір қазаннан дәм татты.
Бірге ойнап-күлісті,
Бірге шерін тарқатты.

Болды реніш, қайғы да,
Бәрін бірге бөлісті.
Алақанын жайды да,
Әлдиледі жер үсті.

Бір шынарда — қос бұтақ,
Бір маңдайда — қос шырақ,
Бір қыранда — қос қанат,
Секілді олар көкте де

Космостың тұңғыш адамы,
Туғандай жаңадан бүгін.
Аэродром алаңы
Той-думан Қарағандының.

Шұғыласымен таң шалып,
Лаулады оттай жалаулар.
Көк ұлын жерде қарсы алып,
Толқиды тудай адамдар.

Жан дүннесі жалындап,
Емірене суйді ел ұлын.
Келеді олар адымдап,
Көтеріп барлық жер гүлін.

Тағы да самғап жоғары,
Зулады олар көкке өрлей.
Керінді маған даланы,
Көтеріп бірге кеткендей.

Батты балқып дала мұнға
Бір кездегі өз сырласы.
Көздердің тұр жанарында
Зілдей ауыр мезгіл жасы.

Көтер еңсе азалы елі
Оған ажал жетпес күші.
Қазыналы қазақ жері —
Қанышыңның ескерткіші.

Болды ол алға тартар арымыздай,
Болды ол аппақ адал жанымыздай.
Кім оған тебіренбес, күңіренбес,
Болмаса жүрегі тас, қаны мұздай.

Тұратын тұлғасынан мін сезілмей,
Ғасырлар сирек табар ұлды өзіңдей.
Далаға мұнара боп тұрып қалды,
Елімнің елдігінің күмбезіндей.

(Ғафуға)
Қарасайда қараша үйлер,
Қанаттасып тобын жазбай
Қарасайда қараша үйлер

Отыратын қоңыр қаздай.
Қоңыр қаздай болса-дағы,
Қоңыр сол шақ өмірлері.
Болса ірімшік, болса ағы,

Қараша үйлер көңілді еді.
Аласа үйге сыймайтындай,
Қараша үйлер ұл табатын
Жырлар тартып сыйға алтындай,

Ән салатын Нұрқан ақын.
Бір бозарып, бір қызарып,
Түн сәулемен жыртылғанша.
Қараша үйден жұлдыз ауып,

Қараша үйге күн туғанша.
Сіміріп сол сүңқар үнін,
Түлейтінбіз біз екеуміз.
Мәңгілікке Нұрқан жырын,

(Қасым Қайсеновке)
Атты бізді улы оқтармен,
Басты бізді танктермен,
Көмді бізді бомбалармен,

Түтіндедік жанып көрден.
Жер бетіндей өрттен қалған,
Оқ айырған жарты аспандай.
Жау қанжары өтпей қалған

Тұрдық алып жартастардай.
Ылғи жүріп от ішінде,
Болып алдық сөнбейтіндей.
Өле-өле жол үстінде,

Қыс бұлт болып тарады көктен,
Даланы алған қоршап қарымен,
Терезені қағады көктем —
Жаңбырлы саусақтарымен.

Күн қыс бойы тіл қатпаған
Күркірейді сөйлеп көгінен.
Көктем даланы құндақтаған
Жасыл көйлектерімен.

Күркірейді күн — ол бір жаршы,
Даусы зеңбіректен айнымаған.
Бұтақ бастарында мөлдір тамшы
Балапан көзіндей жаудыраған.

Апрельдің есті желі
Көк қанатын серпе жайған.
Көктем үні естіледі —
Бұлақтардан ерте оянған.

Қыс қар төсеп найза бойлар,
Жатты толқын ойлай алмай.
Жатты отты найзағайлар
Жарқыл қағып ойнай алмай,

Соқты боран, қамалады,
Дойбышыдай жүріс бермей.
Малшы қамын даладағы
Мен де ойладым министрдей

Құз қойнында ноян малшы
Табиғаттан тартты күйік.
Азынаған боран даусы
Құлағыма жатты тиіп.

Тұрды шопан қарсы алдымда,
Қалжырап ол шаршады ма?
Апта бойы бір жатпаған,
Жар төсегін аңсады ма?

Соның бәрі ақ боран боп,
Өтіп жатты жүрегімнен.
Көп күндерім өтті алаң боп,
Көктем, сені тіледім мен.

* * *
Ей, апрель жаңбыры,
Ашылсын дала бар гүлі!
Шаш мөлдір моншақтарды,

Тарт кемпірқосақтарды.
Күн күркіреп шашқан от,
Ойнайды дала қанында нұр.
Апрель жаңбыры бүкіл аспан боп,

Мөлдіреп тұнып ауа таңғы уақыт,
Дүние демін алып қалды жатып.
Жұлдыздар түнде тұрған қарауылға
Көз ілді ұйқы жеңіп балбыратып.

Киіктің тұяқтары дұрсілдемей,
Қалғыды ұясында құс үндемей.
Алаңсыз табиғатты отырғызып
Тыныштық суретке түсіргендей.

Аялап таңның осы тыныштығын,
Таратып көкжиекке нұр ұшқынын,
Келеді алтын сағат көтеріліп,
Бастауға кең әлемнің жұмыс күнін.

Қазақтардын мақалы бар ертеден,
Ырзығы мол кім оянса ертемен,
Кім кеш жатса үлкен істі тындырар,
Туар содан шабытты бір ерке өлең,

Соны ескеріп ертеменен тұрамын,
Балбұлақпен беті-қолды жуамын,
Жұтам таңғы самалдың жас жұпарын,
Күнмен бірге тау басына шығамын.

Түн ортасын жатам ылғи аудырып,
Өлең бұлтын жаңбыр етіп жаудырып,
Гүл сусынын сол жаңбырмен қандырып,
Жапырақтарды жанарыммен жан көріп,

Түн ортасын жатам ылғи аудырып.
Өз елімнің күнде ескеріп мақалын,
Ерте тұрып, толғанып кеш жатамын.
Айды ұйықтамай тау қойнына ұзатып,

Өмір, өмір, өмір жолы ирелең,
Күнделікті таусылмайды күйбелең.
Ерте шығып сол ирелең жолменен
Кеште шаршап ораламын үйге мен.

Жолдар жатыр жуған шаңын жас шайып,
Жолдар жатыр түсетіндей тас тайып.
Кейбір жолдар шыңырауға құласа,
Кейбір жолдар тік тартады қасқайып.

Кейбір жолдар шықпай қалар тасадан,
Секілді бір құлап қалған мас адам.
Жолдар, жолдар мінездері адамның,
Сол жолдарды адамдар ғой жасаған.

Кейбір жолдар алды-артына қарамай,
Балақ түріп жүгірген жас баладай.
Кейбір жолдың жиегінде бұдыр жоқ,
Кейбір жолды бүркейді жас қарағай.

Кейбір жолдар жігер-күші таусылған.
Қариядай бар арманын қаусырған.
Кейбір жолдар жас жігіттей атылып,
Жарыса кеп төмен түскен тау-шыңнан.

Шіркін жолдар, кәрі жолдар, жас жолдар,
Асфальт жолдар, қара жолдар, тас жолдар.
Адамдарды өр қияға бастандар,
Шіркін жолдар, кәрі жолдар, жас жолдар.

Шіркін жолдар, адамдардың іздері,
Жарқын жазы, күңгірт тартқан күздері,
Жібек жолдар, айдау жолдар байырғы,
Керуендердің өткен талай тізбегі.

Жолдар ұзақ, әркімнің өз жолы бар,
Жол үстінде талай жандар жолығар,
Біреу сені тосар алдан гүлі бар,
Біреу сені тосар алдан оғы бар.

Бірі жолды ұзартса егер іш тартып,
Екіншісі кетер түйіп қысқартып,
Адамдарға сенбейтін кей жандардан
Үй алдына ұя салған құс та артық.

Жолдар, жолдар жердің аяқ-қолы боп,
Жасай берсін, отамасын орып оқ.
Сапар шыққан әр адамның тілеймін,
Өз үйіне оралуын жолы боп.

Кептерлер мені уілдеп,
Оятты таңның алдында.
Тұр екен талдар күлімдеп,
Шомылып жасыл жаңбырға.

Оянды шіркін балалық,
Ұйықтап бір қалған кеудемде,
Өзеннен құба тал алып,
Бастады қайта серуенге.

Бастады жіңішке жол қырға,
Жүгірдім жалғыз шапқылап.
Секірдім сары толқынға,
Су шаштым талға атқылап.

Жоғалып көзден шаңы ұшып,
Өтіпті талай жыл заулап...
Балалықпенен табысып,
Жағада жаттым құмға аунап.

Сағындым, сені сағындым,
Сағындым,
қайран балалық
Желпіші шаңын жанымның,

Ақ жауынды ала бұлт.
Терейін моншақ жауыннан,
Киейін көйлек жалыннан
Қалмайын зулап дауылдан,

Кетпеші, қайран балалық,
Кетпеші, менің жанымнан!
Көктемдей балғын реңі,
Балалы — пәк құс кептерлер,

Оятып танда үнемі,
Қасымнан менің кетпеңдер!

Менің жеті балам бар,
Жеті арқа тірер асқарым бар,
Менің жеті далам бар.
Менің жеті аспаным бар.

Мен жыласам жеті жер бір жылайды,
Мен құласам жеті аспан бір құлайды,
Жеті жүрек құласам әлсіз соғып,
Жеті жанар тұман боп бұлдырайды.

Ажал шіркін берсе де бір күн елес,
Маған батып келуі мүмкін емес.
Жеті жүрек өлуі мүмкін емес,
Жеті жанар сөнуі мүмкін емес.

Киіктің құралайын асырадым,
Мен үйрендім бірақ ол жатырқады.
Қалай енді тебіренбей басыламын,
Кетті тастап даланың жат ұрпағы.

Балапан сандуғашты асырадым,
Жақын тарттым жанымды мәз еткенсін.
Қалай енді тебіренбей басыламын,
Кетті тастап көк қанат жаз өткенсін.

Өлең жазар кезімде тебіреніп,
Табады олар тағы да мені келіп.
Жас сандуғаш жыр төгіп, жас құралай
Төсімді иіскеп тұрады еміреніп.

Бүкіл жерден аларым
Аядай жер бір шаршы.
Бүкіл бұлттан аларым
Көздің жасы бір тамшы.

Маңдайдағы терімді
Елге беріп кетермін.
Көзімдегі көлімді
Жерге беріп кетермін.

Рақымды жүздерде
Жылылық бар
Адам көңілін жарқыратар.
Жауыз көздерде

Зулымдық бар
Жан дүниені қалтыратар.

Кейде жалғыз тұмандаймын
Дүниенің бір түкпірі боп.
Өз үйімнен шыға алмаймын
Өлең-жырдың тұтқыны боп.

Толқындардың тыңдап әнін,
Аспанынан ай құшамын.
Кейде бұрқ-сарқ тулап жаным,
Кейде гүлдей майысамын.

Желді өзеннің жиегінде
Суылдаймын тал секілді.
Жанып лаулап бұл өмірде
Тұрсам деймін таң секілді.

Көңілімнің күйі осындай
Бастан кешіп жүрмін бәрін.
Көкірегім ұясындай
Мың дауысты

Өне бойы иіп тұрған сүт ағын,
Жиып алған бүкіл дүние жұпарын.
Етпетімнен жата қалып таңертең
Мен жусанның ащы иісін жұтамын.

Сол иістен құйылады жер нұры,
Көл толқыны, көктемдегі жел жыры.
Жататындай бір кішкентай жусанда
Далаң менен аспаныңның кеңдігі.

Жел мен жусан, уілдеген бөбексің,
Бұл далаға иіссудай керексің.
Көкірегіңді қарсы айырып ашатын
Беу, даланың жусанына не жетсін!

Көкірегін тұман ыстап,
Жатты отта жанып өмір.
Вокзалдар шығарып сап,
Тұрды жылап ағыл-тегіл.

Вокзалдар — тірі халық,
Вокзалдар — толы адамдар.
Гүл орнына тұрды жанып,
Қан түсіндей орамалдар.

Жанды жолда вокзалдар
Тұншықтырып түтін ішін,
Қалды жолда вокзалдар
Бізді қайта күту үшін.

Вокзалдар — тірі адамдар,
Вокзалдар,
құламаңдар,
Вокзалдар,

Қабағын ашпаған,
Бұлттарды аспан тастаған
Биікке өріп сөрелеп.
Мөлдір жұлдыздардай

Жауады жаңбыр себелеп.
Түн.
Ұйқыда жатыр жұрт
Жаңбыр жырлап әлі тұр.

Тек алыстан шақырып,
Сіздің үйдің шамы тұр.
Түн төңіректі қаптасын,
Бұра алмаймын ат басын.

Дауыл салып әуресін,
Маған дамыл бермесін,
Тек мен үшін,
сәулешім,

Жердегі өзеннен
Ауа бір бөлек өзен
Үйіме өзі еңген
Ұрланып терезеден.

Шаяды көкірегімді
Көктемнің жаңбыры боп,
Өтеді желпіп өңімді
Нәп-нәзік таң нұры боп.

Кеңітіп тынысымды
Жанымды жаңалаған.
Дыбыссыз тыныш үнді
Құдіреттей ауа маған.

Қасиет бөлек тұр онда
Жай көзге шалынбайды,
Бөлінген электронға
Ауа!

Ауа!
Үйімде адымдайды.

Алматының почта үйінің алдында
Өрік ағаш апрельде гүл атты.
Алматының почта үйінің алдында
Өрік емес, бір қыз тұрған сияқты.

Көрем оны сол өріктің түбінен
Ақшыл жүзі тұрады ылғи нұрланып.
Ол да жетер көктейтұғын күніне,
Өріктей боп алаулайтын гүл жарып,

Сол тұрғаны көктемнің бір құсындай,
Жерден үшып кететіндей гүл шаңы,
Сол өрікті қара дауыл ұшырмай
Ұрмаса екен сұлуды өмір бұршағы.

Жазда оны жаңбырлы бұлт суарған,
Күзде оны күн пісіріп шығарған,
Жатыр алда күреңітіп таба нан
Қазақ үшін қасиетті құраннан.

Жатыр онда дымқыл иісі ауаның,
Жатыр онда қан мен сөлі даланың,
Жатыр желдің жұмсақ алақанымен,
Маңдай тері батыр диқан бабаның.

Солардың бар күш-қуаты өтеліп,
Жерден шықты қызыл мұхит от өріп,
Дастарқанға қойып жатыр қарт ана
Таба нанды күн сияқты көтеріп.

Үй дегенің — ұлы өмір
Бар қайғысы, шаттығы.
Үй дегенің — ұлы өмір
Бар жастығы, қарттығы.

Үй дегенің — өр өзен
Бір сұсты, бір жайлы өңі.
Кіп-кішкентай терезең —
Дүнкенің көз әйнегі.

Сол терезең таң көріп,
Әлемге көз жіберер.
Сол аркылы тау келіп,
Ай мүйізі тірелер.

Терезеңе шаң тұнса,
Жуар тамшы түн қатып.
Желпір терін артынша
Жапырақтар құрғатып.

Қарасаң түн кезінде
Терезе ақ тал түстей.
Терезеге — көзіңе
Тұрса жақсы шаң түспей.

* * *
Көктемде түстім тамшы боп,
Гүлдерің сенің өссін деп.
Сайрадым жазда әнші боп,

Көңіліңнен бұлттар көшсін деп.
Сағынып шулы көктемін,
Іздеді құстар жылы күн.
Қыста да сенен кетпедім,

Жанымның беріп жылуын
Санама мені жатқа бір
Қысылсаң маған хабар бер.
Болайын саған ақ жаңбыр,

Өмір, мен сенен көп нәрсе сұрамаймын,
Мөп-мөлдір көгіңді берсең болғаны.
Күнінде жүз түлеген құралайдың
Көгілдір жеріңді берсең болғаны.

Өзіңше дүниеге қарауға
Жанарыңды берсең болғаны.
Өзіңше қанат бітіретін адамға
Қаламыңды берсең болғаны.

Кетті қашып қыс түнде
Қарын алып ұрланып.
Алматының үстінде
Нұрлы жаңбыр тұр жауып.

Келді бұлттар,
көктем боп,
Бұлбұл алып,
гүл алып.

Көз жасымен көкпеңбек
Сұр даланы суарып.
Февральдың айында
Жаз деміндей алған бір,

Қонып жатыр қайыңға
Қар орнына ақ жаңбыр.
Қардың суын бұлт ішіп,
Күш жинады қысты аңдып.

Тамшы болып тұр түсіп,
Жазға деген құштарлық.

Шығын боп жүрген шетінеп,
Кеудесі толы зар-мұңға.
Қазақтың жері — жетімек,
Лениннің жатыр алдында.

Ұрады шалқып от лебі,
Шаңырқап түсте жел ыстық.
Мал оты — қырдың көкпегі,
Жоқ одан басқа өріс түк.

Қан-сөлсіз қатып безеріп,
Шілдеде жанған шөл тамыз.
Жалақ боп ерні кезеріп,
Жалайды тілін сортаң тұз.

Айтады желдер азынап,
Бабаның тарлан аңызын.
Ленин жатыр жазып ап,
Даланың арман арызын.

Қазақтың кезіп қиырын,
Ленин ойы шарқ ұрды.
Қолымен тіреп бүйірін,
Маңдайын ұстап сәл тұрды.

Ленин ойы төкті ақ сел,
Далаға қанат жайды өмір.
Гүл болып толқып бетпақ шөл,
Жұлдыз боп жанды Байқоңыр.

Әр үйде бір-бір Ленин,
Ленинсіз қазақ төрі жоқ.
Ленинсіз қазақ елі жоқ,
Ленинсіз қазақ жері жоқ.

Аспанның астасып сұр бұлтыменен,
Бұрқырап қарлы боран тұр түнімен,
Телеграф лентасымен бірге сусып,
Лениннің ұйқы үзілген кірпігінен.

Айқаста қарт капитал қапы кетіп,
Шықты енді Антантаны артына ертіп,
Лениннің жүрегінен лента арқылы
Дүбірлеп бүкіл майдан жатыр өтіп.

Ленталар құйындатқан көк дауылдан,
Жалындап соғып тұрған от тамырдай,
Ленталар — майдандағы «Максимканың»,
Тізілген қатар-қатар оқтарындай.

Ленталар — жас өмірлер ағып жатқан,
Ленталар — деревнялар жалын жапқан.
Ленталар — атты әскердің тізбектері,
Ленталар — комиссарлар дабыл қаққан.

Барлаушы солдаттардай қырларды асып,
Ленталар жетіп жатыр жылдам басып,
Революция данасы кірпік ілмей
Тікелей майдандармен тұр жалғасып.

Ұшқыр ой, алғыр қиял, жетік ақыл,
Оқтардың арасынан өтіп батыл,
Көтеріп солдаттарды шабуылға
Лента боп окоптарға жетіп жатыр.

Жер төсін дөңбекшіткен алып ақыл,
Дүниені дөңгелетер шағында тұр,
Өмірдің үзілмейтін өзегіндей
Ленталар ағып жатыр, ағып жатыр.

Россия — құйылған құрыштардан
Берік қорған елімнің қол артары.
Россия — шыққан ұлы ұрыстардан
Көк сауытты қаһарман Орал тауы.

Россия — Еділдің ұлы өзені,
Россия — өмірдің жыр өзегі.
Россия — салюттерден шашу шашқан
Жеңіс күнгі от жаңбыр, жасыл аспан.

Россия — жазылған жұлдыздармен
Аяулы арман, асқақ жыр, асыл дастан.
Россия — Октябрь өткелдері
«Аврораның» атылған от селдері.

Россия — Ленин — коммунизм,
Россия — келешек көктемдері.
Россия — дәуірдің дауыл күші
Қалтыраған қос дұшпан айбатынан.

Россия — космостың Колумбасы,
Россия — ракета айға атылған.
Россия — ақ қайың,
Әсем көлдер,

Көк бұлттай көк ормандар,
Бишіл толқын, шешен желдер
Россия — жаңа ой, жаңа армандар.
Россия — ашық күн

Тұрған жайнап шер-мұң тұтпай,
Россия -ғашықпын
Пушкин мен Лермонтовтай.
Россия — журегі азат таңның,

Россия — тірегі қазақтардың.
Жерге келіп түскенде бірінші рет,
Не болмаса космосқа ұшарында
Космонавтар тұрады күлімсіреп,

Ақсақалды қазақтың құшағында.
Сонда жатыр жерімнің ұлылығы,
Сонда жатыр елімнің жылылығы.
Россия — кемеңгер ел зиялы,

Россия — Шоқанның өр қиялы,
Россия — әлемді алып жатқан
Абайдың өлеңінің меридианы.
Кел, Россия!

Кіp,
қазақ құшағына!
Шық, тауға,
Жүз дария ұшанына!

Жырың боп жар саламыз,
Інің боп қарсы аламыз:
Жасыл
Алатау гүлімен,

Ашық
Алматы күнімен.
Зеңгір
Талғар шыңымен,

Мөлдір
Қазақ жырымен,
Қазақ әнімен,
Қазақ нанымен,

Кішкене жер мен туған,
Торғай деген аты бар.
Көретұғын ел шыңнан,
Туған онда ақындар,

Жүзін тасқын сел жуған
Туған онда батырлар.
Мақтауға оны хақым бар,
Қызғанбаңдар, ақындар!

Жұлдыз сүзген аспаннан
Торғай деген өзен бар.
Далада одан басталған
Тарихи бір кезең бар.

Мактауға оны хақым бар
Қызғанбаңдар, ақындар!
Торғай кәрі,
онымен

Таласатын жол қайда?
Оған құрдас ай жасы.
Лениннің қолымен
Көтерілген Торғайда

Аманкелді найзасы.
Патша құлап жаңадан,
Орнайтынын тәртіп-заң,
Нұсқау алып данадан

Айтқан елге Әлібй
Онда — қызыл партизан,
Онда — музей әрбір үй.
Қаққан алғаш дабылды

Қыр елінің ұраны.
Торғай деген кәдімгі,
Қазақтың Ленинграды.
Мақтауға оны хақым бар,

Басқа жерге құмартасың кейде сен,
Сол туралы армандайсың сөйлесең,
Басқа жердің қызығасың қысына
Өз қысыңда жүрсең-дағы жейдешең.

Басқа өзеннің артық санап ағынын,
Басқа таудың мадақтайсың жауынын,
Өз жеріңді күнде көріп жүрген соң
Мүмкін оның білмеуің де қадірін.

Қайта қара мына туған жерге сен,
Тауы жатыр аспанына өрлесең,
Баулары бар көлеңкені іздесең,
Бұлағы бар қанып ішер шөлдесең.

Жалын атып өз жүзіндей шие, өрік,
Өз кеудеңдей жатар көлден күй өріп,
Өзені де толқын алып өзіңнен,
Таулары да тұрар саған сүйеніп!

Торғай сенің кішкене өзенің
Маған мұхит секілді,
Әлде сенде туғандықтан ба екен?
Торғай, сенің кішкене көбелегің

Маған самолет секілді,
Әлде балалықты көп қуғандықтан ба екен?
Торғай,
сенің қисық-қисық көшелерің

Маған түзу секілді,
Әлде көп жүргендік пе екен?
Торғай, сенен бұл дүниеде
Маған артық жер жоқ секілді,

Қызылжар жерінде,
Көмілген қалың егінге —
Алуа адыры бар,
Алуа қабыры бар.

Қарашашты, салалы бұрымды,
Қарақат көзді қаралы сұлуды
Көнбеген соң кәрі шалдың жат пиғылына,
Байлап өлтірген ат құйрығына.

Жатыр әлі көңілде,
Қалай шығар
Қара күнді
Қанды сойылдар естен...

Алуа өлген жерінде
Ала шұбар
Бала бүрлі
Мойылдар өскен.

Сол мойылдар —
Махаббаттың талдары секілді,
Сол мойылдар —
Алуаның арманы секілді.

Севан көлі —
Жырға жақын,
Севан көлі—
Сильва ақын.

Айнала тау арасында —
Құйылып көз шарасына
Жатыр Севан —
Ақын Севан

Ұқсап бұлттың баласына.
Жатыр Севан
Армянның
Мәңгі арылмас көктеміндей.

Жатыр Севан
Саят Нова
Саздарының шектеріндей.
Жатыр Севан

Жасыл толқын
Қанатымен шашын өріп,
Жатыр Севан
Арараттың

Бүгін тарих — жыр әсем
Қара шаштар қар шалған,
Соғыс жайын сұра сен,
Мың өлімді қарсы алған

Солдаттар мен маршалдан!
Соғыс жайын сұра сен,
Махаббаттан ерте өлген,
Жанған бір кез аспаннан,

Ормандардан өртенген,
Жараланған тастардан!
Соғыс жайын сұра сен,
Азынаған желдерден,

Қан боп жүзген көлдерден,
Көп адамды құшақтап,
Жатқан сонау дөңдерден!
Соғыс жайын сұра сен,

Бітпей қалған жырлардан,
Жағылмаған шамдардан,
Шашылмаған нұрлардан,
Атпай қалған таңдардан!

Соғыс жайын сұра сен,
Отамалы оттардан,
Жайпап өткен жер үстін,
Соңғы атылған оқтардан

Алматыдан басталған,
Аяқталды алыс жол.
Қағып алды аспаннан
Киев аэропорты — Борисполь!

Ұқсап көтерілген кешкі сарымға
Мұнартады орман тұңғиық.
Днепрдің жарында,
Владимир тауында,

Бізді күтіп тұр Киев.
О, Киев,
Топырағыңды суйіп,
Жортпап па еді қазақтар

Жорықтарда түн іші.
Өтпеп пе еді қазақтар
Днепрден бірінші!
Ол күндер ойда жаңғырыққан

Толқында дірілдеген күн сәулесінің
жарқылындай.
Бір сөніп, бір көрінген ауыр бұлттан
Найзағайдың ақ шапақ жарқылындай.

Ол күндердің бандурасы
Днепр толқынымен шертілген.
Тұңғыш жеңіс қарлығашы
Шырылдап ұшқан көк түтінді өртіңнен.

Днепр жатыр ұйқыда
Ақ қанатымен қыс аялаған.
Каштандар жатыр ұйқыда
Жазда жапырағын қыз саялаған.

Аспан аппақ төгіп нұр,
Ағаштар қардан жайнайды бұр жарып.
Көшелерде көздердей көгілдір
Көкшіл оттар ойнайды нұрланып.

Тұр алдымда қасқиып,
Кәрі Киев, жас Киев!
Жастығына қуанып шалқақ қарасам.
Қарттығына еңкейемін басты иіп!

Мен лаврада қурап қалған
Святослав сүйегіне табынбаймын!
Мен от-жалыны будақтаған
Жаңа Киевпен бір адымдаймын!

Мен даңқыңа дән разы болып,
Тараспен сөйлесем ақын тілде.
Мен Щорстың сарбазы болып,
Солдат болып еремін Ватутинге.

Украина ақынының біреуіндей
Киев туралы өлең ойлап,
Киевтің жүрегіндей
Мен Крещатикті келем бойлап.

Жайылып түн керегесі
Aй туады,
Күн дамыл алып,
Жалтылдайды аспан терезесі

Алыста шамын жағып.
Жерде жарқ етеді
Топтарымен
Прожекторлар құйып нұрын.

Жұлдызды аспан
Миллион оттарымен
Құшақтайды Киев түнін.
Жырланады жыршы желдермен

Киевтің түнгі дастандары.
Көрінеді терезелерден
Әр үйдің жұлдызды аспандары.
Тарастың жыр мұрасына

Таңғы шықтан тұнады көңіл ұйып.
Жұлдыздар шұғыласына
Шомылады көк шынылы мөлдір Киев.
Сәулелер толқынын,