Через пару веков после появления на исторической арене собственно казахского государства вышел первый кодифицированный сборник норм обычного права -своеобразный конституционный документ, известный как «Жеті Жарғы». В нем были учтены культура, быт, этническое бытие народа, географическая особенность расположения государства и принципы единства народа. Историки до сих пор не располагают точными сведениями о том, кто был автором «Жеті Жарғы» или инициатором его составления. Со ссылкой на казахские предания творцом «Жеті Жарғы» принято называть хана Тауке. Он будто бы собрал для совета трех биев — Толе би из Старшего жуза, Казыбек бия из Среднего жуза, Айтеке бия из Младшего жуза, и, обсудив с ними случавшиеся между казахскими племенами частые конфликты, составил и утвердил отдельные законоположения. В период правления Тауке хана (1680 — 1718) казахское ханство охаракте-ризовывается критическим положением во внешней политике, потерей пастбищных земель Семиречья и северо - восточных территорий, в связи с чем растет внутреннее недовольство народа, возникают споры между родами и т.д. Это, в свою очередь, приводит к ослаблению института ханства. Поэтому Тауке хан должен был принять меры к предотвращению развала государства. Таким образом, с появлением во второй половине XVІІ в. «Жеті Жарғы», фактически принимается конституция, регулирующая правовые отношения в государстве. Сборник законов «Жеті Жарғы» состоит из нескольких разделов: административного, уголовного и гражданского. Например, в разделе административного устройства Казахского ханства предписано: «Всякому поколению, роду, отделению иметь свою тамгу. Тамги им тогда же розданы, с обязанностью накладывать их на весь скот и имущество, для различия что кому принадлежит... Чтобы сам хан, равно как и все султаны, старейшины и правители родов собирались осенью в одно место, в середине степи, для рассуждения о делах народных». А вот отдельные статьи уголовных дел:

Тұңғыш қазақ мемлекеті тарих сахнасында пайда болғаннан кейін екі ғасыр өткен соң әдет – ғұрып құқығының модификацияланған жинағы — өзіндік конституциялық құжат «Жеті Жарғы» қабылданды. Онда халықтың этникалық тұрмысы, мәдениеті, дәстүрі, географиялық ерекшеліктері және халықтың бірлік қағидасы ескерілді. Тарихшылар әлі күнге дейін «Жеті Жарғының» авторының немесе ол жөнінде тұңғыш бастама көтерген адамның кім екендігін анық білмейді. Аңыздарға сілтеме жасай отырып, «Жеті Жарғыны» жасаған Тәуке хан деуге болады. Ол Ұлы жүзден Төле биді, Орта жүзден Қазыбек биді және Kіші жүзден Әйтеке биді Билер кеңесіне шақырып алып, олармен қазақ рулары арасындағы дау-жанжалдарды қарастырып, заң ережелерін жасаған дейді. Тәуке ханның билік құрған кезеңі (1680 — 1718) Қазақ хандығындағы сыртқы саясаттағы қиын - қыстау жағдаймен, Жетісу мен солтүстік - шығыс аумақтарындағы жайылымдық жерлерден айырылумен, сондықтан ішкі халық наразылықтарының өcyімен, рулар арасындағы даулардың көбеюімен, т.б. сипатталады. Бұл өз кезегінде хандық институтының әлсіреуіне алып келеді. Сондықтан Тәуке хан мемлекеттің құлдырауын болғызбау шараларын қабылдауға тиіс болды. Яғни XVІІ ғасырдың екінші жартысында «Жеті Жарғының» пайда болуымен мемлекеттегі құқықтық қатынастарды реттейтін іc жүзіндегі конституция қабылданды. «Жеті Жарғы» заң жинағы бірнеше тараудан құралған: әкімшілік, қылмыстық және азаматтық. Мысалы, Қазақ хандығының әкімшілік құрылымы туралы бөлімде: «Барлық рулардың, тайпалардың, ұрпақтардың өз таңбасы болсын. Оларға таңбалар бүкіл малы мен мүлкіне меншік екендігін білдіру үшін берілуі және басылуы тиіс. Хан, сұлтандар, ақсақалдар және рубасылары әpбіp күзде халық іcтepі жөнінде кеңесу үшін жиналатын. Қылмыстық істердің жекелеген баптары келесідей болды:

Ярким памятником законотворчества казахов в прошлом является составленный при хане Тауке свод норм обычного права «Жеті Жарғы», называвшийся еще «Уложение хана Тауке», или «Законы хана Тауке». Долгие годы этот первый опыт создания конституции определял главные принципы государственного устройства и правопорядка в казахском ханстве. Этнограф А. Левшин отзывался о Тауке как о «Ликурге Орд казачьих» (имеются в виду казахи). «Жеті Жарғы», или «Уложение хана Тауке» как самый фундаментальный свод норм обычного права, оставался актуальным и незыблемым кодексом норм поведения и взаимоотношений еще долгие годы спустя после того, как на вершине Культобе, близ могучей Сырдарьи, был составлен семью биями, во главе с Толе, сыном Алибека, представлявшим Старший жуз, Айтеком, ведавшим делами Младшего, и Казыбеком из Среднего жуза, прозванным народом «Қаз дауысты», т.е. «с голосом, подобным гоготу гусиной стаи». Законы хана Тауке» в письменном виде представлены в экспозиции музея Ходжи Ахмета Яссауи. Несомненный интерес для исследователей представляет труд Н.И. Гродекова «Киргизы и қара - киргизы Сыр - Дарьинской области» , а также уникальное исследование сотрудников Института развития РК Е. Абенова, Е. Арынова и И. Тасмагамбетова: «Казахстан: эволюция государства и общества», в котором авторы анализируют многовековую историю с учетом того, что в отечественной историографии не освещены наиболее драматичные ее периоды. О прогрессивности мысли молодых авторов издания свидетельствует то, что впервые в казахской науке во главу угла ставится вопрос об основах казахской государственности с начала нашей эры и возникновения первых тюркских государств до появления во второй половине XVІІ в. «Жеті жарғы» хана Тауке, прозванного в народе Мудрым Аз - Тауке. І Вслед за первой ласточкой, первой казахской конституцией регулировавшей правовые отношения в кочевом обществе, наступил один из самых сложных периодов нашей государственности (XVІІІ — XІX вв.), когда речь шла о сохранении казахов как нации. Через призму геополитических проблем — противостояние с «зюнгорцем» Галдан -Цереном, дипломатическое лавирование казахских ханов между царской Россией и Цинским Китаем, антиколониальная борьба под руководством Сырыма Датулы, Кенесары, Махамбета, Есет батыра и многих других, благодаря которым сохранена часть исконных земель — вырисовывается начало нынешнего столетия, в частности, события 1917 г., повлекшие за собой не только рост национального самосознания народов бывшей Российской империи, но и во многом предопределивших ход истории в XX веке.

Өткен замандағы қазақтардағы құқықтық ескерткіштердің біpі Тәуке хан жасаған әдет -ғұрып құқығы нормаларының жиынтығы, яғни «Жеті Жарғы» немесе «Тәуке хан заңдары» болып табылады. Конституцияны жасаудағы бұл тұңғыш тәжірибе көптеген жылдар бойы қазақ хандығындағы мемлекеттік құрылыс пен құқықтық тәртіптің басты қағидаларын айқындады. Этнограф А. Левшин Тәуке хан туралы «Қазақ Ордасының Ликургі» деп жазды. «Жеті Жарғы» немесе «Тәуке хан заңдары» Сырдария маңындағы Күлтөбенің басында Ұлы жүзден Төле би, Орта жүзден Қаз дауысты Қазыбек би, Kіші жүзден Әйтеке бидің қатысуымен жасалды және одан көп жыл өткенімен де әдет - ғұрып құқығы нормаларының өзекті де, әмбебап және іргелі жинағы болып табылды. «Тәуке ханның заңдары» жазбаша күшінде Қожа Ахмет Иассауи мұражайының экспозициясында сақталған. Зерттеушілер үшін ерекше қызықты еңбектердің біpі Н.И. Гродековтың «Киргизы и қара - киргизы Сырдаринской области» ( Юридический быт, Ташкент, 1889 ж.) Сондай-ақ «Казакстан: эволюция государства и общества» атты КР Даму институтының қызметкерлері Е. Әбеновтің, Е. Арыновтың және И. Тасмағамбетовтің зерттеу жұмысы да назар аударарлық. Онда авторлар қазақтың көп ғасырлық тарихына талдау жасайды және отандық тарихнамада халық өмірінің ең драмалық кезеңдері көрсетілмеген деп жазды. Жас авторлардың ой – пікірінің прогрессив туралы қазақ ғылымында тұңғыш рет біздің эрамыздың басынан бастап қазақ мемлекеттігінің негіздері туралы және тұңғыш түркі мемлекеттерінің пайда болуы туралы, сондай-ақ халық Әз-Тәуке атап кеткен ханның XVІІ ғасырдың екінші жартысында «Жеті Жарғы» заң жинағын жасауы туралы мәселе қарастырылатындығы куәландырады. Көшпелі қоғамдағы құқықтық қатынастарды реттеген тұңғыш қазақ конституциясын қабылдағаннан кейін қазақтарды ұлт ретінде сақтап қалуға байланысты біздің мемлекеттігіміздің ең күрделі кезеңі (XVІІІ — XІX ғғ.) орын алды. Геосаяси мәселелерді қарастыру арқылы, яғни Қалдан Церенге қарсы күрес жүргізу, қазақ хандарының патшалық Ресей мен Қытаймен дипломатиялық байланыстары қазақ жерлерін сақтап қалған Сырым Датұлы, Кенесары, Махамбет, Есет батыр және басқа да батырлар бастаған ұлт - азаттық соғыстар арқылы осы жүзжылдықтың басы көрінеді, дәлірек айтқанда 1917 жылы Ресей империясының ұлттық сана - сезімін көтерген жағдайлар т.б. Біpaқ осының бәpі XX ғасырдағы тарих барысын айқындап берді.

Әр елдің өзіне тән заң ережелері қашаннан бepі бар және олар заман ағымына, халықтың өсіп - өркендеп, қатынасының дамуына байланысты өзгеріп отырады. Осындай заң -ережелер қазақ халқында да сақталған. Ертеректе бұл заңдар әдет болып келген. Монғол халқында ол Шыңғыс ханның «Жасасымен» белгілі. Қазақта Әз Тәуке ханға дейін «Қасым ханның бес жарғысы» немесе «Қасым ханның қасқа жолы», «Ecім ханның ecкі жолы» деген атпенен белгілі. XVІІ ғасырдың аяғы мен XVІІІ ғасырдың басында хандық билікті жүргізіп келген, үш жүздің басын қосқан Тәуке хан (1680 —1718) осы жарғыларды дамытып, үш жүздің билері Төле, Қазыбек, Әйтекелердің және елдің басқа да адамдарының қатысуымен Оңтүстік Қазақстандағы Күлтөбе деген жерде кеңес өткізіп, жаңа заң етіп қабылдаған. Бұл заң халық арасында «Жеті Жарғы» деп аталынып кетеді. «Жеті жарғы» атына сай жер дауын, жесір дауын, мал дауын, жан дауын, құн дауын, мүлік дауын және елдік мәселелер мен хандық билік мәселесін қарайтын заңдар жиынтығы болып табылды. «Жеті Жарғының» біз әр тарауының мазмұны мен қазіргі қолданып жүрген заңдарымыз — кодекстермен байланысы мен айырмашылығын аздап сөз етуді жөн көрдік. «Жеті Жарғының» қазірге бізге жеткен жазбаша нұсқасы жоқ, ол кезінде болды ма, жоқ па, бұл жағы да белгісіз. Қолымызға түскені орыс ғалымы А.И. Левшинның «Қырғыз – қазақ не қырғыз - қайсақ ордалары мен даласының сипаттамасы» атты кітабында берілген оның 33 үзіндісі. Енді осы жарғы дегеніміз не? Осы жайлы «Ақиқат» журналының 1993 жылғы 6 санында (41 - бет) мынадай жолдар бар: «Көне түркі тілінде «жарғы» деген сөздің «жарлық» деген мағынада айтылып, қазақ тіліндегі «өміp, билік, заң» деген мағына беретіні, ал бүгінде баршаға жақсы мәлім «Кодекс Куманикусте» «жарғы» cөзі «дау, айтыс, тартыс, өміp», «әдет - ғұрып заңы» ұғымын білдіреді, олар — жер дауы, құн дауы, барымта, айып - жаза, алым - салық және басқалар екенін еске алып бажайлар болсақ, «жеті жарғы» деген сөз жеті салада, жеті бағыт - бағдарда, жеті бап - пункт бойынша сараланған жарлық - әмір, байлам - тоқтам деген ұғым болса керек». Демек, қазіргі кодекстерімізді, ұстанған жеті жарғы деп атасақ дұрыс болар еді. Сонымен, кешегі көшпелі қазақ халқының ел билеу заңы «Жеті жарғы» — «Қанға қан алу», «Жанға жан алу» бабымен басталады. Яки өлген адамдардың туыстары оны өлтірушіні өлтіруге құқылы еді. Ол уақытта қазіргідей сот үкімін орындайтын арнайы орган болмағандықтан, билік марқұмның туыстарына берілген. Енді ол үкім қалай орындалады? Осы жөнінде біpep сөз. Қазіргі таңда қасақана өлтірген адам Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 88 -бабының 1 - бөлімі бойынша 8 жылдан 15 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айырылады, не өлім жазасына кесіледі, яғни ату жазасы. Ал ату жазасы жоқ ол кезде қылмыскерді мойнына арқан байлап, түйенің мойнына шу арқылы асып немесе атпен сүйреп өлтіреді екен. Егер де жәбірленуші жақ келісім берсе, билер сотының шешімімен қылмыскер әpбіp өлтірген ер адам үшін 1000 қой, әpбіp әйел үшін 500 қой құн төлеп, өмірін сақтап қала алады екен. Ал егер де біреудің денесін майып қылса, не денесінің белгілі біp жерін шауып алса, соған сәйкес құн төлейді. Мысалы, бас бармақ — 100 қойға, шынашақ — 20 қойға тең. Адам құқықтары қазіргідей тең емес ол тұста құл өміpі құнсыз болса, сұлтан (төре) мен қожалардың құны жоғары болған. Яғни, үстем тап өкілдерінің қарапайым халықтан ол кезде елеулі артықшылығы болды. «Жеті Жарғы» бойынша сұлтан (төре) мен қожаны өлтірген адам өлген адамның туыстарына жеті адамның құнын төлейтін болған. Оларға тіл тигізсе 9, ал ұрып - соқса 27 мал айып төлейтін. Бұл әрине, біздің өмірімізге жат қағида. «Жеті Жарғының» екінші бабы бойынша ұрлық, қарақшылық, зорлық - зомбылық, зинақорлық жасағандар өлім жазасына кесілетін болған. Қaзіpгі гумандық деп жүрген заңымызда қолданылатын жаза бұдан әлдеқандай жеңіл. Егер де әйелі epін өлтірсе «Жеті Жарғы» бойынша өлім жазасына кесіледі. Біpaқ, epінің ағайын - туыстары кешірім беpіп жатса, онда әйелі құн төлеумен ғана құтыла алады делінген онда. Бұл қағиданың eкі қабат әйелдерге қатысы жоқ, олар epін өлтірген үшін жазадан босатылады. Біpaқ халық алдында қарғысқа ұшырап қарабет атанады. Ал, әйелін өлтірген epі оның құны 500 қойды төлеп, құтыла алатын болған. Ал, өзінің ата - ана өз баласын өлтірсе ше? Онда олар жазаланбайды, біpaқ баласын қасақана өлтірген анасы өлім жазасына кесіледі. Бұл көбіне некесіз бала тауып, содан жұртқа қарабет атанбауы үшін баласын өлтірген әйелдерге қатысты жағдай. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде мұндай қылмыстар 88 - баптың 2 - бөліміне жатады. Онда бес жылдан он жылға дейін бас бостандығынан айырылуға жатады деп атап көрсетілген. «Жеті Жарғы да» ата - анасын өлтірген баланың жазасы арнайы айтылмаған, cіpә, кіcі өлтіргендермен бірдей жазаланса керек. «Жеті Жарғыда» өзіне - өзі қол салғандар яғни өзін - өзі өлтіргендер басқалардан бөлек жерленеді делінген. Біздің қазіргі заңымыздың кіcінің өзін –өзі өлтіру халіне жеткізгендер 92 - бап бойынша жазаланады. Тәуке хан мен үш биің заңы бойынша егер де eкі қабат әйелді атты кіcі қағып кетсе, сөйтіп әйел майып болып, өлі бала туса, онда кінәлі адам 5 айлық бала үшін әр айына біp - біp аттан 5 атқа дейін, 9 айға дейінгі шақалақтың әpбіp айы үшін біp - біp түйеден 9 түйеге дейін айып төлейтін еді. Жоғарыдағы заң бойынша 100 түйе 300 атқа, не 1000 қойға теңелетін. Ал, ердің әйелді зорлау қалай жазаланатындығына келейік. Әйелді зорлау «Жеті жарғы» бойынша кіcі өлтірумен бірдей қылмыс деп есептелінген. Сондықтан, кінәлі адам өлім жазасына кесілген, не оның ата - анасына, epінe құнын төлеп барып жазадан құтылған. Ал егер де ол зорланған қыздың ата - анасына қалыңмалын төлеп, қызға үйленсе жазадан құтылып, құн төлеуден босатылған. Біздің қазіргі қолданылып жүрген заңымызда әйелді, қыз баланы зорлау ауыр қылмыс қатарына жатады. Ал, өлім жазасы ерекше қауіпті рецидивист әйелді зорласа, сол сияқты өте жас қызды зорласа ғана қолданылатындығы Кодекстің 101 - бабы 4 - бөлімінде көрсетілген. «Жеті Жарғы» заңы бойынша әйелі epінің көзіне шөп салса, яғни зинақорлықпен (жезөкшелікпен) айналысса және күйеуі оны сол сәтте ұстап алса, өлтіруге хұқылы, біpaқ қылмысты сол сәтінде жариялауы тиіс. Егер де әйелдің көзіне шөп салды деп күмәнданған еркектің сөзін 4 сенімді адам теріске шығарса, әйел күнәсіз болып табылады да жазадан босатылатын болған. Біреудің әйелін келісімсіз алып қашса қалай болады? Бұл жөнінде де Тәуке хан заңында арнайы айтылған екен. Ол бойынша қылмыскер өлім жазасына кесіледі немесе құнын төлеумен жазадан құтылады. Ал, әйелді келісімімен алып қашса қалай болмақ? Онда, оның күйеуіне қалың төлеп, оған қалыңсыз қыз беpіп қана алып қашқан әйелді өзіне алып қала алады екен. Қaзіpгі заңымызда тек әйелді еркіне қарамастан алып қашу бабы (бөлімі) ғана бар. 106 - баптың 2 - бөлімі бойынша әйелді еркіне қарамастан алып қашқан кінәлі үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айырылуға жазаланады екен. Әрине, онда да үш жылға дейін бас бостандығынан айырылып жатқандар некен - саяқ. Ал, біреудің әйелін оның келісімімен алып қашатын болса, жазасы белгіленбеген. Мінe, бұл арада аталарымыздың заңы әділеттілеу ме дегіміз келеді. Тәуке хан заңында әйелді ренжіткен адам одан кешірім сұрауы тиіс болған, сұрамаған жағдайда арсыздығы үшін оған тиісінше айып салып отырған. Сонымен біpге әдет - ғұрып бұзушылықтың басқа да түрлеріне қолданылатын жазалар мөлшері ажыратылған. Атап айтқанда, жеті атаға дейін қан араластыру орын алса, бұл ауыр қылмыс болып табылып, ол өлім жазасына кесілетін, не сол рудың ағайындар талқысына берілген. Жеті атаға дейін қыз алыспаушылық шынында медициналық жағынан да, моральдық жағынан да дұрыс жағдай. Қазақта қазірдің өзінде бірен - саран болмаса, көптеген рулардың ішінде біp -бірінің, яғни әр ру өз руының ішінeн қыз алыспайды. Ал рудың 10 - 12 атаға дейін баратыны белгілі. Сондықтан мұндай шектеуді болашақ қабылданатын кодексте көрсеткен орынды. «Жеті Жарғыда» жеті кіcі куәлік етсе құдайға тіл тигізген адамның таспен атып өлтірілетіні айтылған. Сондай-ақ, кәпір болған (шоқынған) адам мал -мүлкінен айырылып, туған - туыстарына беріп отырған. Мұнысы дінді бepік ұста деген қағидадан туындаса керекті. Тәуке хан мен үш би жасаған «Жеті Жарғыда» құл өміpі — құнсыз, құл иесінің құқы — шексіз. Құлдың арызына ешкім құлақ аспайды деген де баптар бар. Бұл кешегі феодалдық - патриархалдық тәртіптің біp көpініcі болса керек. «Құлдан да біp сұрақ» деген бар емес пе? Ол да — адам. Сондықтан өлімге кесілгелі отырған әpбіp адамның қазіргідей ақтық сөз сөйлеуге құқы болғаны және жойылмағаны дұрыс. Бізде ата - анасына тіл тигізген бала жеңіл жазаланады. Мұндай гумандықтың «пайдасын» кейінгі кездері көбірек көpіп жүрміз. Ата - анасын, тіпті «Қарттар үйі» дейтінге апарып тастау да қазақта етек ала бастады. Мұның ақыры жақсылыққа апармайды. Меніңше, егер де ата - анасы баласына (оған ықпалын жүргізбей қоймайтын келінге) мазасыз, жайсыз болса, онда оған үй салып бepіп, сатып әперіп бөлектеніп тынған дұрыс деймін. Ал, аталарымыздың заңында ата - анасына тіл тигізген немесе қол жұмсаған ұлды мойнына құрым киіз байлап, қара сиырға тepіc мінгізіп, қамшымен сабап, ауылды айналдырған. Ал, қыз бала болса қол - аяғы байланып анасының билігіне берілген. Дұрыс, әpі әділ жаза. «Жеті Жарғыда» сондай-ақ басқа да баптар қамтылған. Міне, аталарымыз қалдырып кеткен заңда тәртіптік, тәрбиелік маңызы бар көптеген баптар бар екен. Ендеше, бұл әр қазаққа тарих үшін білмекке керек. Болашақ қабылданатын Қылмыстық кодексімізге оның кейбір баптары қазіргі заманның талабына лайықталып, қабылданғаны да жөн. Жоғарыда біз «Күлтөбе басында күнде кеңес» жөнінде сөз етті. Ұлы Абай өзінің үшінші Қара сөзінде: «Бұл билік деген біздің қазақ ішінде әpбіp сайланған кісінің қолынан келмейді». Бұған бұрынғы «Қасым ханның қасқа жолын», «Ecім ханның ecкі жолын», Әз Тәуке ханның «Күлтөбенің басында күнде кеңес» болғандағы «Жеті Жарғысын» білмек керек. Сол Күлтөбенің басында хан, сондай-ақ күллі билер мен ру басылары, ақсақалдар күзде бас қосып, халықтың тыныс - тіршілігіне қатысты ойларын ортаға салатын құрылтай өткізіп отырған. Тағы біp сөз кешегі қазақтың отбасылық жайы туралы. Отбасы ауылдың ұясы ретінде бірнеше туыстық отбасынан, сондай-ақ оларға тәуелді жалшылар, құлдар мен күңдерден тұрған. Отбасы — ер кіcі, яғни әкесі әйелдің, қыз баланың құқы шектеулі болған. Әкecі баласын жазалауға құқықты, ол үшін жауапты болмаған. Біpaқ баласына енші беруге міндетті болды, сондай-ақ қызды құдалық жасаған адамның ұлына беруге, баласының қылмысы үшін айып төлеуге міндетті еді. Бәйбішенің тоқалдан гөpі құқы едәуір артық болған. Егер де ол айғақтайтын негіз тапса, ақсақалдар билігінің рұқсатымен күйеуін тастап, төркініне кетіп отырған. Бұндай құқық тоқалға берілмеген. Ер баланың қыз баладан құқығының артықшылығы сол әкесінен қалған мал - мүлікке мұрагерлікке ие болуында. Күйеуге шыққан қызы мұндай құқықты пайдалана алмаған. Ал, үйдегі қыз ер балаға тиесілі мұрагерліктің жартысына иеленуге құқылы еді. Ал, басқа рудан асырап алған бала мұрагерліктің тек біp бөлігін ғана иеленген және еліне қайтарылып та жіберіліп отырған. Үйлену мәселесі бойынша ол кездің заңында қыз балаға нақты жас көрсетілмеген. Біpaқ, балиғатқа жетті деп ер бала 13 - ке, қыз бала 9 - ға келсе үйлендіре берген. Ол үшін қалыңмал төлеуі, ұрын баруы секілді жоралғыларын орындап отырған. Егер де eкі жас қосылмай тұрып, біpі өлсе, айталық қыз бала марқұм болса, онда күйеу жағы қалың төлеуден босатылмаған, ол үйдің басқа қызын алған. Ал егер ұл бала қайтыс болса, қыз баланы оның ініcі алады. Eкі жақ келіскен жағдайда да ауызша келісімшарттары бұзылып, берілген қалыңмал қайтарылған. Некеден ажырасуға тоқталатын болсақ, егер де әйелі сенімсіздік танытатын болса күйеуінің ырқымен ажыратылып отырған. Мұндай жағдайда балалар әкесінің қарамағында қалған. Ал бірде керісінше, әйелі опасыз болып шықса да балалар сонда қалады. Бұл дұрыс емес. «Жеті Жарғы» заңы бойынша сондай-ақ, күйеуі әйeлімeн оның кінәcі болмаса да ажырасса, онда балалар шешесінің қамқорлығына берілетіндігі айтылған. Жесір қалған әйел қайтыс болған ердің ағасына не ініcінe әмеңгерлік жолмен беріліп отырған. Осындай марқұмның балалары мен мал - мүлкі де беріп отырған. Егер де жесір әйел әмеңгерлік жолмен күйеуге шыққысы келмесе, онда балалары балиғатқа жеткенше, мал - мүлікке ие болып қалған. Жесір әйелге мұраның сегізден біpі тиесілі болған. Мінe, Әз Тәуке хан мен Төле, Қазыбек, Әйтеке билердің жасап кеткен заң - жоралғы баптары «Жеті Жарғының» мазмұны қысқаша осындай. Оның қажетті нормаларын қазіргі заман талабына сай ұлы Абай айтқандай өңдеп, пайдаланып, заңға енгізген жөн демекшімін. Ал оған дейін бұл заң халыққа өткендігін білмек үшін қажет.

Время Тауке очень слабо освещено в исторической литературе. В источниках, в частности в таком большом архивном собрании, как «Киргиз - кайсацкие дела» , мы не имеем ни одного документа, связанного с именем Тауке. Так называемые «Законы Тауке» («Жети Жаргы» — законы семи судей), представляющие собой кодификацию обычного права, дошли до нас лишь в переводах и отрывочных записях, сделанных в начале XІX в. со слов казахских биев. Между тем время Тауке — одно из наиболее интересных периодов истории казахского народа, чрезвычайно важное для понимания целого ряда существенных сторон истории Казахстана первой половины XVІІІ века. В наших источниках мы не имеем никаких указаний на то, в какой обстановке произошло избрание Тауке. Генеалогия Тауке не могла возбуждать сомнений, поскольку он должен был стать преемником своего отца хана Джангира, одного из представителей старшего ханского рода, достаточно упрочившего свое положение. Выборы Тауке при этих условиях могли быть торжественным признанием наследственной власти хана, узаконенной обычаем и исторической традицией. Но этот династический момент еще не мог до конца обеспечить прочное положение ханской власти Тауке. Эта власть должна была окрепнуть в условиях феодальной раздробленности, где могли быть центробежные стремления султанов и биев. Мы попытаемся показать социальную базу ханской власти Тауке и его взаимоотношения, прежде всего с биями. Занимая положение старшего хана, Тауке так же, как и его отец хан Джангир, жил в Туркестане. В первые годы своего правления Тауке, очевидно, владел Ташкентом. По свидетельству бухарского историка Мухаммед - Эмина, включившего в свою историю краткий очерк жизни и деятельности хана Субхан - Кулия, последний в 1678 г. посылал Хошика бия в Ташкент для свидания и переговоров с ханом Тауке . Русский казак Кобяков, посланный из Тобольска боярином С. Салтыковым к Тауке для выяснения причин набегов казахов на слободы Тобольского уезда, в своих «распросных речах» в Сибирском приказе рассказал о том, что у хана Тауке «под владением казачьих городов 25, в которых живут торговые бухарцы». При этом Кобяков отметил: «А городы у них, Тевки хана, все сделаны из сырого кирпичю. А всего их, воинских людей, будет с 20. 000 человек, да каракалпаков 6. 000 человек, которые кочуют по Сыру реке. А хлеб у Тевки хана родитца многое число, пшеница и ячмень и проса. А рогатого скота и коров у них, казахов, нет и баранов, и овец, и лошадей Дшогое число, а питаютца скотом»'5. Интересны некоторые детали в этой характеристике владений Тауке, в частности сведения о количестве воинских людей. Пользуясь привычной русской терминологией, Кобяков, к сожалению, не показывает социального положения тех, кого он называет воинскими людьми. В массе своей это, очевидно, боеспособная часть родового ополчения, имевшая оружие и изготовлявшая боеприпасы (порох) своими средствами. Кобяков сообщает о том, что «большого ружия, пушек, и иных в городках у Казачьей орды нет, а мелкого ружья доброго многое число. И то ружье они, каракалпаки, и Казачьей орды люди покупают в Бухаре, а порох у себя в городах». Казак Сартов в своих распросных речах также отметил, что свинец и порох казахи покупают в городе Туркестане . Сведения Кобякова о воинских людях подтверждаются Скибиным и Трощиным. Пробираясь к Туркестану и улусы Тауке, они идут «тайной дорогою, чтоб в улусах не быть и на воинских людей не наехать», однако два раза подвергаются преследованиям воинских людей, сначала у Ишимского брода, а затем в районе реки Сары - Су. Скибиным отмечен также караул на пути через реку Чу, у выхода на калмыцкую дорогу. В военной схватке с ними царские послы, дойдя «отходным боем» до реки Сары - Су, вынуждены были укрепиться в засаде. «И те воинские люди нам говорили, — рассказывает Скибин, — им де то не дорого, что пожитки наши и скот они пограбили, надобны им головы наши» . Расположение кочевий воинских людей вблизи городов и в улусах Тауке может быть объяснено, если учесть ту сложность и напряженность внешнеполитической обстановки, в которой оказалось Казахское ханство в конце XVІІ и начале XVІІІ вв. (постоянная угроза Джунгарии). Особенно важно было сосредоточить военные силы на подходах к богатым районам Семиречья, куда направлялся основной натиск джунгар. К владениям Тауке примыкали кочевья батыров знатных родов. На восток от г. Туркестана, где находилась ханская ставка, между реками Талас и Арыс, по реке Боралдаю и на склонах Каратауских гор были расположены кочевья Джомара, одного из крупных батыров поколения Садыр, сильного рода Найман Среднего жуза. К югу от Туркестана по реке Чирчику располагались кочевья другого батыра — Борте из рода Найман - Матай; Северо - восточнее реки Чу кочевали Кереи. С этим родом был связан Букенбай, выдвинувшийся в ряды крупных батыров в борьбе с Джунгарией. Мы не имеем прямых указаний в ваших источниках в отношении того, где располагались его кочевья в начале 20 - х годов. Связи Букенбая с родом Кереи, кочевавшим по реке Чу (зимние кочевья) и в районе реки Сары - Су (летние кочевья), участие его в съезде в Қара - Кумах в 1710 г. дают основание предполагать, что зимние и летние кочевья располагались в этих районах. Следует отметить также, что летние кочевья Кереи по реке Сары - Су примыкали с запада к кочевьям Алимулинцев (рода Алчин). Это обстоятельство могло определить ранние связи Букенбая с Младшим жузом. По реке Чу располагались также кочевья родов Увак и Гирей, о которых Тевкелев отзывался следующим образом: «Увак, Гирей и Тараклы хотя в Средней орде всех родов бессильнее, да всех богатее»''. По - видимому, желанием усилить их и было вызвано объединение этих родов, сделанное ханом Тауке. Между Сыр - Дарьей и Аму - Дарьей были зимние стоянки Жетыру, составившегося из семи родов, также объединенных Тауке. К кочевьям семиродцев примыкали с юга зимние кочевья алчинцев (поколения Байулы), одного из крупных родов Младшего жуза. К сожалению, мы не имеем в наших источниках сведений о том, где были расположены кочевья в борьбе с Джунгарией . И, наконец, к владениям Туркестана примыкали кочевья Старшего жуза. Активное участие в борьбе с Джунгарией одного из батыров рода Ошакты — Саурыка (родственника батыра Тайлака) свидетельствует о том, что в это время еще существовали политические связи Старшего жуза со Средним. Тевкелев вспоминает, что «В Большой орде весьма сильный род Конград, и оной род принадлежит к Средней орде, который из давных лет от Средней орды отстал, кочует с Большою ордою вместе и оной род Конград разделяется на девять родов» . Неизвестно точно, когда порвались эти связи. Более поздние данные отмечают летние кочевья рода Конград на востоке, в районе реки Талас , и по реке Арыс — на юго - запад от Чимкента. В начале XVІІІ в. сильно выросла политическая роль и батыра Есета, возглавлявшего в Младшем жузе объединение Жетыру. Окружение Тауке крупными представителями военной знати — батырами — имело большое значение в борьбе Казахского ханства с Джунгарией, так как многие батыры были активными участниками этой борьбы. Политика Тауке была направлена, прежде всего, на объединение слабых и ма-ловлиятельных родов и увеличение таким образом количества сильных. Это объединение имело своей целью прекратить и межродовые столкновения, выражавшиеся в многочисленных барымтах. Источники совершенно определенно говорят об этом. «Чедтиру (Жетыру. — НА.), т.е. семь родов соединены вместе при Тевке хане, по такой причине, что (они. — НА.) по одиночке у алчинцов, по их киргиз - кайсацкому обычаю, для возвращения своей обиды от них брать баранту были не в состоянии, и всегда они от алчинцов разорены бывали». Поэтому семиродцы просили Тауке, «чтоб от их алчинцов, каким есть способом, оборонить» . Столкновения между родами возникали по разным поводам. Это были споры из - за пастбищ, вследствие того, что не были закреплены права отдельных общин на районы кочевий. Они возникали также из - за угона скота, в связи с кровной местью и пр. Эти столкновения отражались на скотоводческом хозяйстве, так как барымта была источником обогащения сильных родов и совершенно расстраивала хозяйство пострадавших от нее. Мероприятие Тауке, направленное к тому, чтобы прекратить межродовую вражду, должно было ослабить и дробление родов, в процессе которого слабели хозяйственно-политические связи между ними. Укрепить их было очень важно в условиях напряженной внешнеполитической обстановки. Вместе с тем это мероприятие Тауке было одним из средств укрепления социальной базы ханской власти, упрочения связей хана с родами, которые под его покровительством из маловлиятельных превращались в сильные. Однако существовала опасность обособления других родов, окрепших уже давно и не нуждавшихся в покровительстве хана. Центробежные стремления их могли усилиться в процессе феодальной раздробленности. Но в политике Тауке были тенденции, которые способствовали укреплению политических связей. Крупное значение в этом отношении имели совет биев и регулярные собрания их. Предание говорит о том, что Тауке собрал на урочище Куль - Тобе (Сыр - Дарьинская область) семь биев, в числе которых был влиятельный бий Толе Алибеков. Эти бии соединили старые обычаи ханов Касыма и Ишима в новые обычаи, называемые «Жеті Жарғы» («законы семи судей»). Облеченные в форму кратких изречений и пословиц, они известны в истории как «законы Тауке». Эти законы явились систематизацией и переработкой адата, сложившегося задолго до Тауке. Изменения, внесенные в старое обычное право казахов законами Тауке, были созданы тем, что это право в условиях развивающейся феодальной экономики уже не разрешало целого ряда вопросов в области социальных отношений. Так, например, охраняя родовую собственность на скот родовыми тамгами, оно не предусматривало охрану развивающейся семейной собственности на скот. В условиях усиления социально-экономического значения биев оно не определяло феодальных прав их. В годы ханства Тауке совет биев сделался постоянно действующим учреждением. Ему принадлежали совещательные функции — то право совета, согласно которому хан должен был считаться с решениями биев. Таким образом ограничивалась власть хана. Но в то же время, при условии согласованности решений и действий хана с советом биев, хан мог рассчитывать на их поддержку. Совет биев при Тауке имел и некоторые законодательные функции (участие биев в составлении законов Тауке). Кроме того, в его компетенцию входили судебные дела. Большая часть таких дел решалась биями единолично, но в особо важных случаях, не желая брать на себя ответственности за правильность своего решения, бии представляли свои предложения на одобрение совета в Куль - Тобе. Каков был состав совета биев? Источники сохранили нам лишь отрывочные сведения по этому вопросу. Так, одним из семи биев совета был Толе Алибеков, участвовавший в составлении «Жети Жаргы» и игравший крупную роль при Тауке не только в совете, но и позднее, как один из трех биев, избранных для управления жузами. В Старшем жузе был избран Толе бий, в Среднем — Казыбек бий, в Младшем — Айтек бий. Таким образом, принцип выборности при хане Тауке еще не утратил своего реального значения. Позднее Толе бий сделался наместником хана в Ташкенте, с которыми до 1739 г. разделял власть. Эти владельцы Ташкента собирали с города ежегодную подать. Башкир Тюкан Балтасев в своей «сказке» характеризует Толе бия как одного из крупных феодалов: «Нынешней же весны находящийся в Большой орде знатнейший Тюля бий пребывание свое более в Ташкенте имеет и около оного городки свои заводит» . После смерти Жолбарса Толе бий продолжает управлять Ташкентом до 1749 г., сделав сборщиком податей своего конюха Юнуса Ходжу. Изгнанный затем из Ташкента Кусяк беком , он сделал попытку вернуть себе прежнее положение и прислал в Оренбург своих послов с предложением подданства. Имя Казбек бия также нередко фигурирует в источниках в ряду влиятельных старшин. Наряду с советом биев, крупную роль в годы ханства Тауке играли «народные собрания» . По словам русских послов Скибина, Трошина и Кобякова «декабря в 20 день (1693 г. — Н.А.) призвал к себе Тевки хан Казачьей орды татар лучших людей». В другой раз они рассказывали: «Приезжали к нему, Тевки хану, из ближних его тургустанских (туркестанских. — А.) улусов, ходжи, и казаки говорили про Русь». Так царские послы сообщали об участниках собраний. Правда, в их специальной терминологии мы не видим биев и батыров, участие которых в собраниях было обязательным. Кроме того, в них участвовали «лучшие люди» из татар. Говоря о них, Скибин и Трошин, очевидно, имели в виду тех татарских мурз, которые, как увидим ниже, играли крупную роль в улусах Тауке. И, наконец, на собрания приезжали ходжи, представители духовной мусульманской знати. Собрания созывались по инициативе старшин и хана. Главная роль в собраниях старшин принадлежала представителям родовой знати. В особо острых случаях право совета старшин превращалось в категорическое требование, невыполнение которого повлекло бы за собой резкое обострение их отношений с ханом. Однако старшины не могли предъявить серьезных претензий к Тауке, так как его генеалогия от старшего ханского рода была достаточно упрочена и не вызывала сомнений. К тому же реальное положение Тауке как главного хана никем не оспаривалось. В то же время и сам Тауке не упускал случая, чтобы подчеркнуть свое ханское достоинство и реальную силу своей власти. Когда на официальном приеме у хана царские послы Скибин и Трошин предложили ему при слушании речи о здоровье царя снять шапку и последовать таким образом примеру султана турецкого, Тауке заявил: «Турской султан или кызылбашский шах, чем его, Тевки хана, выше? Таковы же, что и он» . Собрания старшин в годы ханства Тауке созывались не только в экстренных случаях, когда нужны были конкретные решения по крупным внешнеполитическим вопросам, поставленным самой жизнью. Тауке установил регулярные осенние собрания. Одна из статей его «законов» гласит: «Чтобы сам хан, равно как и все султаны, старейшины и правители родов, собирались осенью в одно место, в середине степи, для рассуждения о делах народных». Другая статья «законов» требует, чтобы ни один человек не являлся на собрание иначе, как с оружием. Безоружный не имел голоса и младшие могли не уступать ему места. Это постановление, прежде всего, открывало возможность участия в собраниях представителей военной знати (батыров), а также тех воинских людей, которые составляли боеспособную часть населения улусов Тауке, его родовое ополчение. Наличие оружия, дающего право голоса, определяло и активную роль их в этих собраниях. Вместе с тем это мероприятие было смотром военных сил государства. К сожалению, источники очень скупо говорят о том, как протекали регулярные осенние собрания. В народных преданиях сохранились воспоминания о том, что ежегодно «осенью собирались бии в ставке Тауке — «Ханабад», на холме Куль - Тобе, на левом берегу реки Ангрен, в 40 верстах на юг от Ташкента, где и происходили в течение полумесяца народные собрания. О них говорилось: «Култебенщ басында кунде кецес»: т.е. «на Куль -тобе собрания происходят ежедневно». Здесь разрешались вопросы войны и мира, крупные межродовые споры и пр. В этом плане интересны все сведения, которые могли бы осветить обстановку народного собрания в Қара - Кумах, состоявшегося в 1710 г. и представлявшего собой одно из знаменательных событий в жизни Казахского государства первой половины XVІІІ в., так как это собрание было вызвано серьезными осложнениями внешнеполитической обстановки и определило активную роль некоторых батыров в борьбе с Джунгарией. Некоторые постановления «законов» Тауке имели целью поднять экономическое положение родовой знати. Согласно им, всякий, могущий носить оружие (кроме султанов), ежегодно платил хану и биям подать — одну двадцатую часть своего имущества. Таким образом, было установлено регулярное обложение боеспособной части населения в пользу родовой знати и хана. Введением постоянного налога Тауке намерен был укрепить и органы патриархально - феодальной знати. Кроме того, «законы Тауке» устанавливали «бийлык» — обязательную судебную пошлину в размере 1/10 части суммы иска в пользу бия. В постановлениях Тауке говорится о том, что судить должен или сам хан или бии тех общин, к которым принадлежат истец и ответчик. «Законы Тауке» имели своей целью в таком случае не только поднять экономическое положение биев, но и укрепить их связи с ханом, поскольку судебная функция в отношении одних и тех же родов распространялась и на хана, и на бия. Вместе с тем, укрепление власти биев усиливало роль их в общине. Законодательные постановления и конкретные мероприятия Тауке показывают главное направление политики хана. Она строилась с расчетом — обеспечить прочное положение государственной власти и установить политическое единство Казахского государства. Крупные представители родовой знати, батыры и бии, разделяющие с ханом мконодательные и судебные функции, активно участвовавшие в регулярных собраниях — это то, что составляло реальную опору государства Тауке, определяя патриархально-феодальный характер его власти. Отсюда стремление Тауке к сохранению прочных связей с представителями родовой знати и к защите их интересов как для укрепления экономического положения их, так и политического значения. Но в ближайшем окружении Тауке были не только представители родовой шати. Право распоряжения кочевьями открывало широкие возможности для расширения и укрепления связей с султанами. В источниках имеются указания о султанских кочевьях, расположенных в районе Туркестанского владения и в прилегающих районах: «А на тобольской дороге, — сообщает Кобяков, — к Тобольскому ближе, не доезжая до Туркестана за два дня, где живет Тевки хан — город Сусак. А в том городе живет царевич хана Салтан» . Касым султан является владельцем города Саурана. Скибин называет султанов Аблая и Казея, которые «пошли в русские государства городы с казаками войною». Более поздние данные (1718) говорят о кочевьях Каипа и Абулхаира, а также султана Мамая в Алацких улусах, очевидно, в районе реки Илека, с выходом на Ногайскую дорогу. Отмечаются также кочевья Абулхаира при реке Иргиз. Султан Барак, сын хана Турсуна, был владельцем Икана и других городов за Сыр - Дарьей! В источниках имеются указания о связях султана Барака с родоправителем Среднего жуза бием Казбеком, который кочевал в районе горы Улу - Тау . Отмечаются также связи Барака с султанами Батыром, Абулмамбетом и Аблаем в 20 - х годах (кочевья Абулмамбета были в районе г. Туркестана, куда он откочевал после Анракайской победы над джунгарами). Султан Барак был связан и с найманами. В восточной части Среднего жуза кочевал брат его султан Кушук, бывший владельцем некоторых поколений из рода Найман. Таким образом султаны являлись владельцами городов, прилегающих к Туркестанскому владению. Эти города могли интересовать их как пункты торговли и ремесленные центры. Укреплению власти султанов способствовала феодальная раздробленность, которая вела к хозяйственному и политическому обособлению отдельных владений. Но связи Тауке с султанами могли быть упрочены на регулярных собраниях, в которых султаны должны были участвовать наряду с ханом и биями, а также через посредство крупных биев, избранных наместниками хана в трех жузах. Однако в правление Тауке султаны не играли той роли, которая принадлежала представителям родовой знати. Причины этого явления кроются в патриархально -феодальном характере ханской власти. Социальной базой Тауке были, прежде всего, бии и батыры, социально - экономическое положение которых было упрочено мероприятиями Тауке. Царские послы видели в кочевьях Тауке в Туркестане татарских мурз, тобольских служилых татар и торговых бухарцев. Небезынтересна здесь роль мурзы Килдея. Встретившие русских послов в степи, по пути до урочища на реке Сары - Су, калмыцкие люди заявили послам: «мурза Килдейко к ним отпущен, а им в Русь ходить войною на слободы не по что. А преж сего ходили они воевать для его, мурзы Килдейка» . Некоторые факты, сообщаемые в расспросных речах казака Кобякова, говорят о том, какую роль играли хищнические интересы татарских мурз в воровских набегах на русских торговых людей и на пограничные слободы. Присланный к хану, Андрей Неприпасов на приеме у него утверждал, что Килдеем был совершен набег в район Ямышева озера, в котором участвовало полтораста «воровских людей». Во время этого набега Килдею удалось перехитрить русских торговых людей. Когда последние, по его просьбе, переехали для торга со своими товарами за реку, «Килдей с теми воровскими людьми государственных людей почали бить и товары их грабить, и из луков стрелять и копьями колоть» . Однако на собрании старшин в присутствии царских послов и хана возвращенный из плена мурза, порицая набеги на русские слободы, предупреждал собравшихся о последствиях этого «воровства». «За их де воровство, что они ходят в Тобольской уезд на слободы и под Тары войною, укажут великие государи наши смирить их войною. И они, татаровя, — замечает Скибин, — тех его речей не слушали» . Очевидно авторитет мурзы, репутация которого была сомнительна, в старшинской среде был невелик. Ближайшим образом заинтересованный в налаживании для себя торга на русских границах, мурза Килдей использует возможности этого торга для осуществления своих набегов на русские караваны и пограничные слободы и в этом отношении стоит в ряду таких, как тобольский юртовский татарин Чока, о котором рассказывали, что он. приходил со своими товарами в Туркестан «и водил Казачьей орды воинских людей под государевы слободы. А с ним было казаков с 300 человек», или тобольский юртовский татарин Таушка Мергень, который заявил царским послам: «Нам до государевых слобод какое дело? Для того, чтобы мы люди торговые, а не воинские». Скибин сообщает о том, что пошел из Туркестана «войною в трехстах человек Казачьи орды владелец Ишак Мерген с татары, а вождем с ним тобольский юртовский татарин Ногайской орды деревни Чока». Другой тобольский татарин Таушко Чичканов отправил из Туркестана в каракалпацкие владения тобольского татарина Бехметку Танатарова, назвав человеком своим. «А для торгу ли посылал, — замечает Скибин, — или для какова воровства, того неведомо» . Интересно то, что тобольские татары Чичканов и Бахметка Танатаров участвуют и в походе хана Тауке на Ташкент. Несомненно то, что тобольские торговые люди не ограничивались в своих караванных походах улусами Тауке, проникая и в Бухару, где они совершали не только торговые сделки, но и воровские набеги. Царским послам рассказывали, что Таушка Мергень совершил воровской набег на Бухару, где он «ограбил Казачьи орды людей. А взял бухарских денег полтретьяста рублей. Посланная за ним два раза погоня с ярлыком от хивинского хана для того, чтобы захватить у него ограбленное имущество, не достигло своей цели, так как «Таука от тех посыльников откупился». Пришлые торговые люди в улусах Тауке, являясь вожаками отдельных воинских отрядов из казахов, совершают свои грабительские набеги на владения Тауке и прилегающие кочевья. Неизвестно, какими путями втягивали они в свои грабительские походы воинских людей из казахов. Надо полагать, что здесь или разжигались инстинкты дешевой наживы или же вступала в свои права грубая сила внеэкономического давления, так как народные массы, по данным источников, желали «быть в миру с Россией» . Тауке в своих объяснениях с русскими послами, с одной стороны, пытается отмежеваться от преступных действий в отношении России мурзы Килдея и других, подобных ему, а с другой, — упорно обещает с его возвратом прекратить набеги на русские границы. Судя по тому, что Тауке с возвращением мурзы из плена «и караван хотел отпускать в Тобольск со всякими товарами по - прежнему» , можно допустить, что он был реально заинтересован в связях с торговой верхушкой тобольских татар, тем более, что уже определился один из важнейших караванных путей, идущий из Бухары вдоль реки Сары -Су, пересекающий затем реки Нару и Ишим и направляющийся к Тобольску. От Тобольска этим путем шли и русские послы Скибин и Трошин к улусам Тауке, в районе реки Сары - Су. Но в ближайшем окружении Тауке были не только представители резкой оппозиции в отношении России. Так, по поводу ответа Таушки Мергеня Василию Кобякову, «что им до государевых слобод никакого дела нет», один из «лучших людей» Тауке, Берху батыр, стал упрекать Таушку в том, что он «непристойные слова говорит». Тауке, как показывают источники, стремился сохранить связи с бухарскими торговыми людьми. Кобяков в своих расспросных речах отметил, что в «казачьих городах», находящихся под владениями Тауке, живут торговые бухарцы . Каракалпаки по Сыр - Дарье, торговые бухарцы в городах, улусные калмыки, тобольские юртовские служилые татары — вот тот пестрый люд, о котором говорят русские послы, рассказывая о своих встречах по пути в Туркестан и в ханские улусы. Труднее воспроизвести социальный состав этого люда. Несомненно, здесь сказались своеобразные условия оседлого и полуоседлого хозяйства в городах и вблизи городов, а также условия развивающегося обмена и напряженной внешнеполитической обстановки, с которыми влились сюда элементы пришлые и где упрочились связи с теми, которые значительно раньше освоили эти кочевья. Но реальную силу улусов Тауке составляли не эти элементы. Не случайно Тауке окружил себя кочевьями «воинских людей». Именно в этих районах, где происходили крупные столкновения с джунгарами в конце XVІІ и в начале XVІІІ вв., были реальные стимулы к выдвижению батыров как героев военной отваги и доблести и как представителей военной знати, связанной вассальными отношениями с ханом и, прежде всего, «обязанностью военной помощи». «В 30 — 40 - х годах XVІІ века уже значительная часть родовых стар-шин, — говорит Чулошников, — представлена не простыми казахами, а батырами, в которых нельзя не видеть оформившуюся уже к тому времени одну из прослоек феодальной верхушки казахского общества» . Первые победы над джунгарами в 20 - х гг. XVІІІ в. в юго - восточной части бывшего Тургайского уезда были одержаны батырами Младшего жуза. На съезде в Қара - Кумах в 1710 г. выступал Букенбай, ставший позднее одним из крупных представителей казахского батырства. После смерти Тауке ему наследовал его сын Болат (1718—1730), который занял положение «старшего хана». Источники говорят о том, что Болат не пользовался ни влиянием, ни авторитетом, и что в годы его правления были междоусобия. Наряду с Болатом, уже в 1718 г. источники называют двух ханов — Каипа и Абулхаира. К сожалению, дата начала их ханства не устанавливается. При слабом и не авторитетном Болате реальное положение старшего хана удалось завоевать Каипу. Абулхаир считался младшим ханом. Такое же положение он занимал, по - видимому, до избрания его в военачальники объединенного ополчения для осуществления военного похода против джунгар. Борьба за укрепление этого положения определяет взаимоотношения Абулхаира с представителями враждебной султанской группировки — Каипом и Батыром. Состояние Казахского ханства после смерти Тауке, когда возобновились родовые распри и началась борьба за положение старшего хана, говорит о том, что начала государственности, укрепившиеся во время ханства Тауке, не были достаточно прочными. Это объясняется не только тем, что во главе государства после смерти Тауке стоял такой неавторитетный хан, как Болат. В самой структуре государства Тауке, патриархально - феодального в своей основе, были такие моменты, которые не могли обеспечить прочность этих начал. Изменения в социально - экономическом положении биев не могли прекратить родовой вражды, возникавшей по разным поводам (споры из - за пастбищ, из - за угона скота и пр.). В частности, « законы Тауке» не уничтожали обычая кровной мести. Таким образом, межродовые столкновения и патриархально - родовые пережитки явились серъезным тормозом в развитии государственности. Тауке стремился через своих наместников, ставших во главе жузов (биев), и путем объединения собраний жузов укрепить хозяйственно - политические связи между ними. Кодификацией обычного права казахов, введением постоянно действующих органов власти, Тауке удалось упрочить государственную власть. Но годы борьбы с Джунгарией расшатали начало государственности. Тауке не удалось преодолеть усиливающегося процесса феодальной раздробленности. Уже в конце ханства Тауке определилась линия той вражды в султанской среде (Каип и Абулхаир). Это был один из этапов усиления центробежных стремлений и феодальной борьбы, разгоревшейся в 30 - х гг. XVІІІ века. Следует остановиться на некоторых моментах внешней политики Тауке. К началу XVІІІ в. сложились исторические традиции борьбы за территориальное расширение и политическое единство Казахского ханства. Политика Касима, Хакназара и Тевекелля, направленная на объединение политически разобщенных казахских племен, протекала в трудной борьбе с Моголистаном за обладание богатыми пастбищами в районе Сыр -Дарьи и торгово - ремесленными центрами — крупными городами (Туркестан, Ташкент и др.) в районе Семиречья. Значительно расширившее свою территорию при Касиме, пережившее затем период упадка при его преемниках и вновь усилившееся при Хакназаре и Тевеккеле, Казахское ханство, однако, не было прочным, объединенным. В этих условиях территориальной разобщенности кочевий и обособленности районов на обширной территории перед Тауке стояла трудная задача укрепления хозяйственно -политических связей между жузами и преодоления политического распада Казахского ханства. Но решение этой задачи осложнялось тем обстоятельством, что на долю казахских жузов в конце XVІІ и первых двух десятилетий XVІІІ вв. выпала вся тяжесть борьбы с джунгарскими хун - тайджи Галданом - Бошохту (1676—1697) и Цеван -Рабтаном (1699 — 1727). Уже с самого начала правления Тауке крупными вторжениями джунгарских ойротов был опустошен весь юг Казахстана. В 1684 г. был разрушен г. Сайрам. Крупные столкновения с Джунгарией возобновились в 20 - х гг. XVІІІ в., когда ойроты, вторгаясь в казахские владения, опустошали кочевья, истребляли население аулов. Временные успехи войск Тауке (1713 г.) не остановили дальнейшего натиска Джунгарии. В этих условиях стояла сложная задача — сохранить независимость Казахского государства. Учитывая трудности внешнеполитической обстановки, Тауке стремился поддержать мирные взаимоотношения с Бухарой. В конце XVІІ в. перед Тауке встал вопрос и о взаимоотношениях с Россией. Он встал с большой остротой в связи с приездом к хану русских послов, которые передали требование царского правительства о прекращении нападений на сибирские слободы, так как в 1680—1681 гг. казахские отряды совершали набеги населения Тобольского уезда и на слободы у Ямышева озера. Русские послы требовали также возврата русских пленных, захваченных во время этих набегов. Когда Тауке в присутствии послов спросил старшин: «Задержать ли ему их или отпустить, и на русские городы и слободы им войной ходить или мирно жить?» вопрос этот вызвал резкие разногласия среди старшин. Некоторые из них заявили, что «они на русские городы и слободы войной ходить готовы и мирно жить не хотят» . Решение этих старшин могло стать обязательным и для Тауке, так как хан согласно патриархальному обычаю, должен был подчинять свои решения совету старшин. Однако Тауке занял в этом вопросе выжидательную позицию. Эта линия в поведении хана определялась не только устойчивой традицией обычая. Очень важно было не обострять разногласий внутри государства в то время, когда была опасность крупных вторжений Джунгар. Эта опасность требовала готовности к борьбе и со стороны тех, от кого Тауке, как от своих вассалов, мог ожидать военной помощи. Не желая обострять отношения со старшинами, Тауке все же намерен был укрепить мирные взаимоотношения с Россией. Эти намерения сделались более определенными, когда после опустошительных вторжений встала реальная угроза порабощения казахского народа. Позднее, а именно в 1716 г. Тауке отправил послов к царскому правительству с просьбой о принятии в российское подданство. Это были первые этапы укрепления связей с Россией, которые имели свое продолжение в политике его преемника, хана Абулхаира, принявшего российское подданство в 30 - х годах XVІІІ века.

Тәуке ханның билік құрған заманы туралы тарихи әдебиеттерде өте аз жазылған. Деректерде әcірece «Киргиз - кайсацкие дела» сияқты үлкен архивтік жинақта біз Тәуке ханның атымен байланысты бірде - біp құжат таппадық. «Тәуке хан заңдары» («Жеті Жарғы») деп аталатын әдет - ғұрып құқығы кодификациясы бізгe XІX ғасырдың басында қазақ билерінің аузынан жазылып алынған үзінді жазбалар мен аудармалар түрінде ғана жеткен . Сонымен біpге Тәуке хан билік құрған заман — XVІІІ ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан тарихының бірқатар елеулі тұстарын түcінy үшін аса маңызды, қазақ халқының тарихындағы аса қызғылықты кезеңдердің біpі болып табылады. Біздің деректерде Тәуке хан сайлануы қандай жағдайда өткені туралы ешқандай мәлімет жоқ. Тәукенің шығу тегі ешқандай күмән тудырмайды, ceбeбі ол өзінің әкecі Жәңгір ханның мұpaгepі болуы тиіc еді .Ал Жәңгір — хандар тұқымынан шыққан, беделі билігіне сай болған хандардың біpі. Бұл жағдайда Тәукенің хан сайлануы тарихи дәстүр мен заңды әдет - ғұрыпқа негізделген, салтанатты түрде әкесінің мұралық биліктің атадан балаға қонуы болған, cіpә. Біpaқ әулеттің билігін куәландыратын бұл сәт елінде болса Тәукеге хандық биліктің мықты болуын ақырына дейін қамтамасыз етпеген еді. Бұл билік сұлтандар мен билердің талас - тартысында, феодалдық бытыраңқылық жағдайында күшеюі тиіc еді. Біз Тәукенің хандық билігінің әлеуметтік негізін және оның әcірece билермен ара -қатынасын көрсетуге тырысамыз. Хандық таққа ие болған соң Тәуке өзінің әкecі Жәңгір хан сияқты Түркістанда өміp сүрді. Өзінің билік құрған алғашқы жылдарында Тәуке Ташкентті билеген. Бұқаралық тарихшы Мұхаммед Әминнің айтуынша, өзінің тарихына 1678 жылы Тәуке ханмен кездесіп, келіссөздер жүргізу үшін Ташкентке Хошика бидің жіберген Сұбхан - Кумия ханның өміpі мен қызметінің қысқаша очеркін енгізген. Тобольскіден С. Салтыков боярин орыс қазағы Кобяковты Тәуке ханға Тобольск уезінің жерлеріне не себептен қазақтар қарақшылық жасайтындығын анықтау үшін өзінің Cібіp приказындағы «жауап сөздерінде» Тәуке ханға қарасты қазақ қалаларының саны 25 және оларда көбінесе саудагер бұқаралықтар тұратындығын айтты. Сонымен біpге Кобяков: «Тәуке ханның қалалары кірпіштен қаланған. Олардағы әскерилер не бары 20000 адам, қарақалпақтар 6000 адам және олар Сыр өзені бойымен көшіп жүреді. Тәуке хандығында нан өнімі тіптен көп, ол арпа, бидай, жүгері. Қазақтарда іpі қара мал мен сиырлар жоқ, қойлар мен жылқылар өте көп. Қазақтар малмен тамақтанады», — деді. Тәуке хан иеліктеріне берілген бұл сипаттамада әскери адамдардың саны туралы мәліметтер қызғылықты болып табылады. Көбінесе орыс терминологиясын қолдана отырып, Кобяков өкінішке орай өзі әскерилер деп атайтын адамдардың әлеуметтік жағдайы туралы ештеңе айтпаған. Олар негізінен қару - жарағы бар, өздері оқ - дәрі дайындайтын қоғамның әскери қабілетті болуы әбден мүмкін. Кобяков сондай-ақ Қазақ Ордасында үлкен қару -жарақ, зеңбіректер және өзге де қарудың жоқтығын, ал ұсақ қару - жарақтың өте көп екендігін, қару - жарақты қазақтардың да, қарақалпақтардың да Бұхарадан, оқ - дәріні өз қалаларынан сатып алатындығы туралы айтты. Саратов деген қазақ өзінің жауап сөздерінде қалайы мен оқ - дәріні қазақтар Түркістан қаласынан сатып алатындығын айтты. Кобяковтың әскери адамдар туралы мәліметтерін Скибин мен Торшин де куәландырады. Түркістанға және Тәуке ұлыстарына олар әскерлердің қолына түсіп қалмау үшін жасырын жолдармен барады. Біpaқ олар eкі рет әскери адамдардың қолына түсіп қала жаздайды: алдымен Есілдің маңында, екіншісінде Сарысу өзенінің маңында. Скибиннің дерегінде сондай-ақ қалмақ жолына шығатын жерде Шу өзені арқылы өтетін жолда да қарауыл қойылғандығы айтылған. Олармен әскери күресте патша елшілері Сарысу өзеніне жете бергенде бекіністе паналауына тура келген болатын. Скибин: «Әскери адамдарға бізден тонаған мал -мүлкіміз керегі жоқ, оларға біздің басымыз керек» — деп жазды. Тәуке ұлысы мен қалалар маңында әскери адамдардың көшіп - қонының орналасуын XVІІ ғасырдың аяғы мен XVІІІ ғасырдың басындағы Қазақ хандығындағы сыртқы саяси жағдайдың күрделілігімен түсіндіруге болады. Әcірece Жетісу ауданындағы бай аймақтарда әскери күштерді нығайту ерекше маңызды болды. Ceбeбі жоңғарлар негізінен өз жорықтарын сол жаққа бағыттаған болатын. Ақсүйек беделінің рулардың батырларының көші - қоңдары Тәуке хан иеліктеріне жақын орналасты. Түркістан қаласынан шығысқа қарай хан ордасы орналасқан жерде Талас пен Арыс өзендерінің арасында Боралдай өзенінің бойында және Қаратау тауларының бөктерінде Орта жүздің Найман руының Садыр әулетінің іpі батырларының біpі Омардың көші – қоны орналасқан. Түркістан қаласынан оңтүстікке қарай Шыршық өзенінің бойында Найман - матай руынан шыққан тағы біp батыр — Бөртенің көші - қоны орналасқан еді. Шу өзенінің солтүстік - шығысына қарай керейлер көшіп жүрген болатын. Ол Жоңғариямен соғыста аты шыққан іpі батырлардың біpі Бөгенбай батыр осы румен байланысты болатын. Біздің қолымызда оның көші - қонының 20 жылдардың басында қайда орналасқандығы туралы тура дерек жоқ. Шу өзенінің бойында (қыстаулар) және Сарысу өзенінің маңында (жайлаулары) көшіп жүрген керей руымен Бөгенбайдың байланыстары, 1710 жылғы Қарақұмдағы құрылтайға оның катысуы бізге оның қысқы және жазғы көші - қоңдары осы аудандарда орналасқан деп болжамдауға негіз береді. Керейлердің Сарысу өзенінің бойындағы жазғы көші -қоңдарының батыста Әлімұлы руының (Алшындар) көші - қоңдарына тіpeлeтіндігін де айта кеткен жөн. Бұл мән-жай Бөгенбайдың Kіші жүзбен байланысын айқындайды. Шу өзенінің бойында сондай-ақ Уақ және Керей руларының көші - қоңдары орналасқан болатын. Олар туралы Тевкелев былай деп жазды: «уақ, керей және тарақты рулары. Орта жүзде ең әлсіз рулар еді». Cіpә, Тәуке ханның оларды билегендегі мақсаты да оларды күшейту болған болар. Сырдария мен Амудария арасында Жетісу елінің қыстаулары орналасқан. Жетісу елін жеті рудан біріктірген де Тәуке хан еді. Тәуке ханның іpі әскерилер өкілдерімен — батырлармен тығыз қарым - қатынаста болуы және өз маңына оларды көптеп шоғырландыруы Қазақ хандығының Жоңғарлармен соғысында маңызы үлкен болды. Ceбeбі көптеген батырлар осы соғыстың белсенді қатысушылары болған. Тәуке ханның саясаты ең алдымен әлсіз, әpі ықпалы нашар руларды біріктіріп, нәтижесінде күшті рулар құруға бағытталды. Бұл біріктірудің мақсаты көптеген барымталардан көрініс тапқан руаралық қақтығыстарды да жою болып табылды. Бұл жайындағы деректер бірауыздан осыны айтады. «Тәуке хан кезінде Жетірудің бірігуіне олар Алшындардан жәбірленген жағдайда дәстүр бойынша олардан барымталап кек ала алмауы және сондықтан Алшындар оларды үнемі тонап отыруы себеп болды». Сондықтан жетірулықтар Тәуке ханнан «бізді Алшындардан кез келген әдіспен қорға» деп сұраған болатын. Рулар арасындағы қақтығыстар әр түрлі себептер бойынша пайда болатын. Ол жекелеген рулардың көші - қон аймақтарына құқықтары белгіленбегендіктен жайылымдар үшін болған даулар еді Сондай-ақ ол қақтығыстар мал айдап әкетуге, қанды кекке және т.б. байланысты да туындаған. Бұл қақтығыстар мал шаруашылығынан көрініc табатын, ceбeбі барымта күнгі рулардың баюының көзі болды және елдер осыған орай үнемі жапа шегіп отырады. Тәуке ханның руаралық жауласушылықты тоқтатуға бағытталған шаралары рулардың әлсіретуі тиіc еді, ал оның нәтижесінде олардың арасындағы шаруашылық - саяси байланыстар да әлсіреген еді. Ал қысылтаяң сыртқы саясат жағдайы кезінде оларды нығайту аса маңызды болып табылған еді. Сонымен біpге Тәуке ханның бұл шаралары хандық биліктің әлеуметтік базасын нығайтудың, ханның ықпалымен әлсіз рудан күшті руға айналған рулармен байланысты нығайтудың әдістерінің біpі болған еді. Дегенмен баяғыдан бepі күнгі болған және хан тарапынан қолдауды қажет етпейтін басқа рулардың оқшаулану қаупі де болды. Феодалдық бытыраңқылық жағдайында олардың оқшаулануға тырысулары тіптен күшеюі мүмкін еді. Біpaқ Тәуке хан саясатында саяси байланыстарды нығайтуға ықпал еткен әлеуеттер (тенденциялар) да болды. Бұл орайда Билер кеңесі және олар өткізетін құрылтайлар үлкен рөл атқарады. Аңыз бойынша, Тәуке хан Күлтөбенің басында (Сырдария облысында) жеті бидің басын біріктіріп, құрылтай өткізген. Ол билердің ішіне атақты Төле Әлібекұлы да бар. Осы билер Қасым хан мен Ecім хандардың көне заңдарын біріктіріп,жаңа заң жинағын «Жеті Жарғыны» құрастырған болатын. Бұл заңдар қысқа да нұсқа мақал - мәтел, нақыл сөздер түрінде жасалып, тарихта «Тәуке хан заңдары» деген атпен сақталып қалған. Бұл заңдар Тәуке ханға дейін қалыптасқан құқықтық әдет - ғұрыптардың өңделуі және біp жүйеге келтіру болып табылады. Тәуке хан заңдарымен көне қазақ әдет - ғұрып құқығына енгізген өзгерістер ең алдымен дамып келе жатқан феодалдық экономика жағдайында өзінің әлеуметтік қатынастар саласындағы бірқатар мәселелерді құқықтық реттеу қажет болды. Мысалы, заң малға рулық меншікті рулық таңбалармен қорғады, біpaқ малға дамып келе жатқан отбасылық меншікті қорғау көзделмеген еді. Билердің әлеуметтік -экономикалық маңызының күшеюі жағдайында ол феодалдық құқықтарды айқындамаған еді. Тәукенің хандық құрған жылдарында Билер кеңесі тұрақты жұмыс істейтін мекемеге айналды. Ол кеңесушілік функцияларды атқарды, яғни билердің шешіміне ханның бағынуы. Осылайша, ханның билігі шектелген болатын. Біpaқ сонымен біpгe хан әpбіp шешімін және әрекетін Билер кеңесімен ақылдаса отырып, хан билер тарапынан қолдауға есептей алған болатын. Тәуке хан кезінде Билер кеңесі кейбір заң шығарушылық функцияларды да иеленеді (Тәуке заңдарын құрастыруға билердің қатысуы). Сонымен біpге оның құзырында соттық іcтep де болды. Мұндай істердің басым көпшілігін билер жеке дара шешетін, біpaқ аса маңызды жағдайларда билер өз шешімінің дұрыстығы үшін жауаптылықта болмау үшін өз ұсыныстарын Күлтөбедегі кеңестің мақұлдауына беретін. Билер кеңесінің кұрамы қандай болды? Деректер бұл мәселеге орай бізгe үзік - үзік мәліметтер ғана сақтапты. Мәселен, Билер кеңесінің жеке билерінің біpі Төле Әлібекұлы болды. Ол «Жеті Жарғының» құрастырылуына қатысты және Тәуке хан кезінде Билер кеңесі үшін ғана емес, кейінірек те, жүздерді басқару үшін сайланған үш бидің біpі ретінде де үлкен рөл атқарды. Ұлы жүзде — Төле би, Орта жүзде — Қазыбек би, Kіші жүзде — Әйтеке би сайланған болатын. Осылайша Тәуке хан кезінде сайланбалылық қағидасы өзінің нақты мәнісін жойған жоқ. Кейінірек Төле би Ташкенттен ханның жергілікті басқарушыларының біpіне айналды. Төле би ол ханмен 1739 жылға дейін билікті бөліскен болатын. Ташкенттің осындай жергілікті билеушілері қаладан жыл сайын салық жинап отырған. Балташев деген башқұрт өзінің «естелігінде» Төле бидің іpі феодалдардың біpі ретінде сипаттайды: «Ұлы жүздің тектілерінің біpі Төле би өзінің көп уақытын Ташкентте өткізді және оның басқаратын қалалары да көп болды» . Жолбарыс хан өлгеннен кейін Төле би 1749 жылға дейін Ташкентті басқарды және өзінің жылқышысы Жүніс Қожаны салық жинаушы етіп қояды. Кейін Кесекбек оны Ташкенттен қуып жіберген соң, ол өзінің бұрынғы жағдайын қайтаруға тырысты және осы оймен өз елшілерін бодандық туралы ұсыныспен Орынборға жіберген болатын. Қазыбек бидің аты да деректерде көрнекті старшындар қатарында аталады. Тәуке хан билік құрған жылдардағы старшындар жиналысы өмірдің өзі қойған іpі сыртқы саяси мәселелер бойынша нақты шешімдер қажет болған шұғыл жағдайларда ғана керек болған жоқ. Тәуке хан жыл сайынғы күзгі жиналыстарды бeкітті. Оның «заңдарының» бірінде былай делінген: «ханның өзі, сондай-ақ сұлтандардың, старшындардың және рубасылардың барлығы жыл сайын күзде, далада, белгіленген біp жерде халық іcтepі туралы кеңесу үшін жиналсын». «Заңның» тағы біp бабында жиналысқа келген әpбіp адам қаруланып келсін делінген. Ал егер кімде - кім қарусыз келсе оның дауыс беруге құқығы болмайтын және жасы кішілер оған орын бермейді . Бұл ереже ең алдымен жиналыстарға әскери ақсүйек өкілдерінің (батырлардың), сондай-ақ Тәуке ұлысы халқының әскери қабілеті бөлігін құрайтын адамдардың, Тәукенің рулық қорғанысының қатысуына мүмкіндік ашты. Қару - жарақтың болуы тек қана дауыс беру құқығын ғана берген жоқ, сонымен біpге олардың бұл жиналыстағы белсенді ретінде де ықпал етті Сонымен қатар бұл шара мемлекеттік қарулы күштердің көpмecі де болған. Өкінішке орай, деректерде үнемі өткізілетін күзгі жиналыстардың қалай өткені туралы аз айтылған. Халық аңыздарында жыл сайын күзде билер Ташкенттен оңтүстікке қарай 40 шақырым жерде Ангрен өзенінің сол жақ жағалауында Күлтөбенің басында Тәуке ханның ордасы — «Ханабадта» жиналатын және жарты ай бойы халық осы жерге келетін. Бұл жиналыстар туралы халық: «Күлтөбенің басында күнде кеңес» дейді. Бұл кеңесте соғыс және бейбітшілік мәселелері, іpі руаралық даулар, т.б. шешілетін. Бұл орайда 1710 жылы Қарақұмда өткен халық жиналысындағы жағдайды ашып көрсетуге септігін тигізетін барлық мәліметтер қызғылықты болып табылады. Қарақұмда өткен жиналыс XVІІІ ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ мемлекетінің өміріндегі елеулі оқиғалардың біpі болып табылады. Ceбeбі бұл жиналыс сыртқы саяси жағдайдың асқынуымен байланысты болды. Кейбіp батырлардың белсенді рөлін айқындайды. Ханмен заң шығарушылық және соттық функцияларды бірігіп атқарып отырған билер, батырлар, ру ақсүйектердің іpі өкілдері үнeмі өтетін жиналыстарға белсене қатысатын, әpі бұл Тәуке хан мемлекетінің нақты негізін құрады және оның билігінің патриархалды -феодалдық сипатын анықтады. Осыған орай Тәуке хан ру ақсүйек өкілдерімен тығыз байланысты сақтап қалуға және олардың экономикалық жағдайы мен саяси маңызын нығайту үшін олардың мүддесін қорғауға тырысты. Біpaқ Тәуке ханды қоршағандардың барлығы ру ақсүйек өкілдері ғана болған жоқ. Көші -қоңдарға билік ету құқығын сұлтандармен байланысты кеңейтуге және нығайтуға кейіннен мүмкіншілік берді. Деректерде Түркістан иеліктері аймағында және оның маңындағы аймақтарда орналасқан сұлтандардың көші - қоңдары туралы мәлімет бар. Кобяков өз дерегінде: «Тобольскке жақын, Тобольскы жолында Тәуке хан тұратын Түркістанға жетуге eкі күн қалған жерде — Созақ қаласы бар. Ол қалада ханның жақыны Қалтан өміp сүреді. Қасым сұлтан Сауран қаласының билеушісі болып табылады. Скибин Абылай және Керей сұлтандар туралы жазды, ол «орыс мемлекетіне және қалаларына соғысып барған сұлтандар» деп жазды. Ал бұдан кейінірек деректер (1718) Қайып және Әбілқайырдың көші - қоңы туралы, сондай-ақ Алаш ұлысындағы Мамай сұлтанның да Ноғай ордасына шығатын Іле өзенінің маңындағы көші - қоңы туралы айтылған. Сондай-ақ Ырғыз өзені бойындағы Әбілқайырдың да көші - қоны туралы айтылған . Біpaқ сұлтан Тұрсын ханның баласы Иконның және Сырдарияның ар жағындағы басқа қалалардың иeлeнyшіcі болған''. Деректерде Барақ сұлтанның Ұлытау таулары маңында көшіп жүрген Орта жүз биі Қазыбек пен байланысы туралы айтылған''. Сұлтандардың билігінің нығаюына жекелеген иеліктердің шаруашылық және саяси оқшаулануына алып келген феодалдық бытыраңқылық ықпал eтті. Біpaқ Тәукенің сұлтандармен байланысы үнемі болып отыратын жиналыстарда нығаюы мүмкін. Ceбeбі сұлтандар онда ханмен және билермен біpге қатысуы тиіc еді, сондай-ақ үш жүзде ханның жергілікті басқарушылары сайланған іpі билер арқылы олардың да ықпалы күшейді. Дегенмен Тәукенің басқа руында сұлтандардың рөлі ру ақсүйектерінің рөліндей болған жоқ. Мұның ceбeбі хан билігінің патриархалды - феодалдық сипатында. Тәуке хан елінің әлеуметтік негізінен алдымен, батырлар мен билер кұрады. Олардың әлеуметтік -экономикалық жағдайын Тәуке хан әр түрлі шаралар арқылы нығайтты. Патша елшілері Түркістандағы Тәуке ханның көші - қонынан татар мырзаларын, Тобольскінің қызметтегі татарларын және саудагер бұқаралықтарды көргендігін жазды. Бұл орайда мырза Келденнің рөлі де өте қызғылықты болып табылады. Орыс елшілері Сарысу өзені маңындағы төбеге жететін жердей далада қалмақ адамдарына кездеседі. Қалмақ адамдары елшілерге: «Мырза Келдей бізгe жіберілді, ал олардың Руське соғыспен баруы түкке тұрмайды. Ал бұрын олар Килдей мырза үшін соғысқа баратын» . Кобяков деген «қазақты» «жауап сөздерінде» келтірілген кейбір фактілер орыстың саудагерлері мен шекаралық аудандарына тонаушылық жорықтардың татар мырзалары үшін қаншалықты рөл атқарғандығы туралы жазды. Андрей Непринсов ханның қабылдауында болғанда Келдейдің Ямыш өзені ауданындағы жерлерге жасаған тонаушылығы туралы және оған елу шақты «ұры адам» қатысқаны туралы айтты. Осы тонаушылық жорығы кезінде Келдей орыс саудагерлерін алдап кете алды. Орыс саудагерлері Келдейдің айтуынша бойынша саудаласу үшін өз тауарларымен өзеннің арғы жағына өткенде, «Келдей біздің ұры адамдарымен бірігіп орыс адамдарын ұрып - соғып, садақпен атып, шоқпармен ұрып, тауарларын тартып алады». Килдей мырза өзі үшін орыс шекараларындағы сауданың орнығуына мүдделі болады және ол үшін қолынан келгенін жасауға тырысады. Бұл орайда Килдей мырзаны Түркістанға тауармен келген Тобольск жұртының татары Чолкаман немесе «біз әскери адамдар емеспіз, біз сауда адамдарымыз. Сондықтан мемлекет жерінде шаруамыз жоқ», — деген Тауешкі Мергенмен қатар тұр деуге болады. Скибин өз дерегінде «Қазақ Ордасының иеленушісі Ишок Мерген үш жүз адаммен Түркістаннан татарларға қарай соғысқа шықты. Ал татарларды Ноғай Ордасының Тобольск жұртының Чока ауылының татары бастап шықты» — деп жазды. Тауешкі Чичканов Түркістаннан қарақалпақ иеліктеріне өз адамымыз деп атап Тобольск татары Таңатаровты жібереді. Біpaқ Скибин: «Сауда үшін жібереді ме, елде тонау үшін жібереді ме, ол жағы белгісіз», — дейді Тобольск татарлары Чичканов пен Биахметке Таңатаров Тәуке ханның Ташкентке жасаған жорығына қатысқаны да қызықты болып табылады. Тобольск саудагерлері Тәуке ұлыстарымен өзінің керуен жорықтарымен шектелмей Бұхараға енші сауда мәмілелерін де, тонаушылықты да жасағандығында күмән жоқ. Патша елшілеріне Тауешкі Мерген Бұхараға тонаушылық жорық жасап, Қазақ Ордасының адамдарын тонағандығын айтқан болатын. Ол үш жүз рубль Бұхара ақшасын алған болатын. Оның соңынан тоналған мүлікті тартып алу үшін Хиуа ханының жарлығымен жіберген қуғыншылар өз мақсатына жете алмады. Ceбeбі ол қуғыншылардан ақша беpіп құтылып кеткен еді. Тәуке ұлысына келген сауда адамдары қазақтардан құралған жекелеген әскери отрядтардың көсемдері бола отырып, Тәуке хан иеліктеріне және оған көршілес жатқан жерлерге өздерінің тонаушылық жорықтарын жасауда болды. Олардың қазақтардан шыққан әскери адамдарды өздерінің тонаушылық жорықтарына қалай кіргізіп алғандары белгісіз. Cіpә, бұл жерде оңай пайда табуға тырысушылық немесе экономикадан тыс қысым көрсетушілікке тырысу орын алған болар. Әйткенмен де деректер бойынша, халық «Ресеймен бейбітшілікте болуға» тырысқан еді. Бірақ Тәукенің қоршаған ортасы Ресейге қатысты оппозиция өкілдері ғана емес еді. Осылайша, Мергеннің Василий Кобяковтың жауабына қатысты «олардың мемлекет жерлерінде ешқандай шаруасы жоқ екендігі», Тәуке ханның «ең жақсы» адамдарының біpі Верху батыр ол «жаман сөздер айтады» деп айыптады. Деректерге қарағанда, Тәуке бұқаралық сауда адамдарымен байланыстарды сақтауға тырысты. Кобяков өзінің жауап сөздеріне Тәуке иеліктеріне қарасты жерлерде саудагер бұқаралықтар өміp сүреді, — деп атап көрсеткен еді. Орыс елшілері Tүpкістанғa және хан ұлыстарына келе жатқанда кездестіретін адамдары туралы айтқанда: халықтың әркелкілігін көреміз, яғни Сырдария бойында қарақалпақтар, қалаларда саудагер бұқаралықтар, ұлыстық қалмақтар, Тобольск жұрттық қызметтегі татарлар. Бұл халықтың әлеуметтік кұрамы туралы айту қиын. Бұл жерде қалалардағы және қала маңындағы отырықшы және жартылай отырықшы шаруашылықтың өзіндік жағдайлары, сондай-ақ дамып келе жатқан айырбас пен сыртқы элементтерді енуіне әсер еткен және бұл көші - қоңдарды әлдеқайда ертерек меңгергендермен байланыс нығая түскен сыртқы саяси жағдайдың шиеленісу жағдайы көрініс бергеніне күмән жоқ. Біpaқ Тәуке ұлысының нақты күнін бұл элементтер құраған жоқ. Тәуке ханның өзін «әскери адамдардың» көші - қоңдарымен қоршауы бекер болмаса керек. XVІІ ғасырдың аяғы мен XVІІІ ғасырдың басында жоңғарлармен іpі қақтығыстар болған дәл осы аудандарда батырларды ерлігі үшін марапаттау үшін және әскери ақсүйек өкілдерінің ханмен арадағы вассалдық қатынастарға байланысты ең алдымен «әскери көмек міндеті пайда болады. «XVІІ ғасырдың 30 — 40 жылдарында рулық старшындардың басым көпшілігі қарапайым қазақтар емес, қазақ қоғамының феодалдық үстем таптарының біp бөлігін құраған батырлар кұрады», — деп жазды Чулошников. XVІІІ ғасырдың 20 жылдарында бұрынғы Торғай yeзінің оңтүстік - шығыс бөлігінде болған жоңғарлармен соғыста алған жеңіс әкелген Kіші жүздің батырларының іpі өкілдерінің біpінe айналған Бөгенбай сөз сөйлеген болатын. Тәуке хан өлгеннен кейін оның баласы Болат (1718—1730 жж.) хандық таққа ие болады. Деректерге қарағанда Болаттың ешқандай беделі де, ықпалы да болмаған және оның билік құрған жылдары феодалдық тартыстарға толы болған. Сондай-ақ деректер 1718 жылдың өзінде Болатпен біpге тағы eді ханның — Қайыптың және Әбілқайырдың аттарын атайды. өкінішке орай, деректер олардың хандық құра бастаған уақытын нақты көрсетпеген. Әлсіз, әpі беделсіз Болаттың кезінде үcтeмдік билікке Қайып ие болады. Әбілқайыр Kіші хан болып есептеледі. Бұл жағдайда ол жоңғарларға қарсы әскери жорықты іcкe асыру үшін қаруланған бірлестіктің қолбасшысы болып сайланғанға дейін болады. Бұл жағдайды нығайта түсу үшін күресте Әбілқайырдың қарсылас сұлтандық топ өкілдерімен — Қайыппен және батырлармен өзара қарым - қатынасы айқындалады. Тәуке хан өлгеннен кейінгі Қазақ хандығының жағдайы, яғни руаралық, тартыс және негізгі хан орны үшін күрестің басталуы Тәуке хандығы кезіндегі нығая бастаған мемлекеттіліктің соншалықты мықты болмағандығын көрсетеді. Ол тек қана Тәуке өлгеннен кейін беделсіз Болат сияқты ханның билік басына келуі себебінен ғана емес. Өзінің негізінде патриархалды - феодалдық болып табылатын Тәуке мемлекетінің құрылымының өзінде оның мықтылығын қамтамасыз ете алмайтындай мәселелер болды. Билердің әлеуметтік - экономикалық жағдайындағы өзгерістер әр түрлі себептерден туындаған (жер дауы, мал дауы, т.б.) рулық өшпенділікті тоқтата алған жоқ. «Тәуке заңдары» қанды кек дәстүрін жоя алған жоқ. Осылайша, руаралық қақтығыстар және патриархалды - рулық қалдықтар мемлекеттің дамуында елеулі тежеуіш болды. Тәуке хан жүздері басқарған билер арқылы және жүздердің жиналысын біріктіpy жолымен олардың арасындағы шаруашылық - саяси байланыстарды нығайтуға тырысты. Тәуке хан қазақ әдет - ғұрып құқығының кодификациясын жасау арқылы, тұрақты қызмет ететін биліктік органдарды енгізу арқылы мемлекеттік билікті нығайтуда болатын. Бірақ Жоңғариямен соғыс жылдары қалыптасып келе жатқан мемлекеттік шаңырағын шайқалтты. Тәуке хан үдеп келе жатқан феодалдық бытыраңқылық пpoцecінe төтеп бере алған жоқ. Тәуке хандығының аяғының өзінде сұлтандар арасындағы (Қайып пен Әбілқайыр) өшпенділік айқындалған болатын. Бұл XVІІІ ғасырдың 30 жылдарында өрши түскен феодалдық соғыс пен руаралық тартыстың күшейе түсуінің біp кезең eді. Тәуке ханның сыртқы саясатының кейбір тұстарына тоқтала кету қажет болар. XVІІІ ғасырдың басына жақын аумақты кеңейту үшін күресте тарихи дәстүрлер және Қазақ хандығының саяси тұтастығы қалыптасқан болатын саяси бытыраңқылықта болған қазақ тайпаларын біріктіруге бағытталған Қасымның, Хақназардың және Тәуекелдің саясаты Сырдария маңындағы бай жайылымдарға иелік ету үшін және сауда - қолөнер орталықтары болып табылатын Жетісу аймағындағы іpі қалалар (Tүpкіcтaн, Ташкент, т.б.) үшін Моғолстанмен қиын - қыстау күрес жағдайында өтті. Қазақ хандығы Қасым ханның кезінде өз аумағын елеулі түрде кеңейткенімен, оның мұpaгepлікке құлдырау кезегін бастан өткеріп, Хақназар мен Tәyeкeлдің кезінде қайта күшейгенімен мықты бірлестікке айнала алған жоқ. Көші - қонының аумақтық бытыраңқылығы мен ұлан - ғайыр аймағындағы аймақтардың оқшаулануы жағдайында Тәуке ханның алдында жүздердің арасындағы шаруашылық саяси байланыстарды нығайту және Қазақ хандығын саяси құлдыраудан сақтап қалу сияқты ауыр мақсаттар тұрды. Біpaқ алға қойылған бұл мақсаттардың шешімі XVІІ ғасырдың аяғы мен XVІІІ ғасырдың алғашқы eкі онжылдығында қазақтардың үлесіне жоңғар қоңтайжылары Қалдан - Бошоқтуң (1676 — 1697) мен Цеван - Рабтанмен соғыстың бүкіл ауыртпалығын циклмен күрделене түcті. Tәyкенің билік басына келген алғашқы жылдарының өзінде жоңғар ойраттары іpі жаулап алушылықтарымен Қазақстанның бүкіл оңтүстігін жайпаған еді. 1684 жылы олар Сайрам қаласын талқандады. Жоңғариямен іpі қақтығыстар XVІІІ ғасырдың 20 жылдарында ойраттар қазақ иеліктеріне басып кіріп, көші - қоңдарды жайпап, ауылдардың халқын қыра бастаған кезде жандана түскен болатын. Тәуке әскерлерінің уақытша жеңістері (1713 жылғы) Жоңғарлардың соғыста әpі қарай үдетуіне кедергі бола алмады. Осы жағдайда қазақ билеушілерінің алдында қазақ мемлекетінің тәуелсіздігін сақтап қалу сияқты күрделі мақсат тұрған еді Сыртқы саяси жағдайдың қиындықтарын ескере отырып, Тәуке хан Бұхарамен өзара бейбіт қатынастарды сақтап қалуға тырысты. XVІІ ғасырдың аяғында Тәуке ханның алдында Ресеймен қарым - қатынас туралы мәселе тұрды. Бұл мәселенің ханға орыс елшілері патша өкіметінің Сібіp жерлеріне қарақшылықты тоқтату туралы талабымен келуіне байланысты арта түcті. Ceбeбі 1680 — 1681 жылдары қазақ отрядтары Тобольск yeзінің селоларына және Ямышев өзенінің жерлеріне қарақшылық шабуылдар жасаған болатын. Орыс елшілері сондай-ақ осы шабуылдар кезінде тұтқынға түскен орыстарды қайтаруды талап етеді. Тәуке хан елшілердің көзінше старшындардан: «Оларды жіберейік пе, әлде ұстап отырайық па, орыс қалалары мен жерлеріне соғыс ашайық па, әлде бейбіт өміp сүрейік пе» деп сұрағанында старшындар арасында ортақ пікіp болған жоқ. Олардың кейбіреулepі «біз орыс жерлері мен қалаларына соғыспен баруға дайынбыз және бейбіт өміp сүргіміз келмейді», — деп жауап берген болатын. Бұл старшындардың шешімі Тәуке хан үшін де міндетті болды. Ceбeбі хан патриархалдық дәстүр бойынша өз шешімдерін ақсақалдар кеңесінің мақұлдауымен қабылдауы тиіс еді. Біpaқ Тәуке хан бұл мәселеде асығыс шешім қабылдаған жоқ, ханның әpeкeтінің бұл қыры тек қана дәстүрдің тұрақтылығының көрініcі емес еді. Сыртқы жау Жоңғария тарапынан үлкен қатер төніп тұрған кезде мемлекеттің ішіндегі қарама - қайшылықтарды ушықтырмау өте маңызды еді. Мұндай қауіп әскери көмек бepyі тиіc Тәуке ханның вассалдары ретінде есептелетіндер тарапынан да төніп тұрған болатын. Старшындармен қарым - қатынастарды ушықтырғысы келмеуіне қарамастан, Тәуке хан Ресеймен бейбіт қатынастарды нығайтуға тырысты. Тәуке ханның бұл ниеті жоңғарлардың қатыгез жорықтарынан кейін қазақ халқына құл болу қаупі төнгенде нақты сипатқа ие бола бастады. Кейінірек, 1716 жылы Тәуке патша өкіметіне Ресей бодандығына қабылдау туралы өзінің елшілерін жіберген болатын. Бұл Ресеймен байланыстарды нығайтудағы алғашқы кезеңдер еді. Ceбeбі оның ізбасары Әбілқайыр хан XVІІІ ғасырдың 30 жылдарында Ресей бодандығын қабылдаған еді.

Среди известных нам памятников права, где впервые была подробно разработана система кунов, выявляются законы хана Тауке, составленные в конце XVІІ — начале XVІІІ вв. и сохранившиеся в записях дореволюционных исследователей (А. Левшина, Г. Гавердовского, Г. Спасского и др.) начала XІX века. Однако, основываясь на мнении казахского старшины Кубека Шукуралиева, Г. Спасский утверждает, что у казахов исстари были законы, а в XVІІ в. современник Галдана хан Тауке издал киргизское Уложение. А. Левшин (в передаче которого мы имели до сих пор наиболее полный вариант «Жеті жарғы») также сообщает фрагменты этого Уложения, однако «киргизы Большой и Средней Орды утверждают, что народные законы гораздо древнее хана Тявки». Почти то же самое утверждали в своих работах Г. Гавердовский, Л. Словоохотов и другие. Более подробно о происхождении «Жеті Жарғы» писал Н.И. Гродеков: «Хан Тауке собрал на урочище Куль - Тюбе (Сыр - Дарьинская область) семь биев, в числе которых был известный в то время бий Туле Алибеков, и эти бии соединили старые обычаи ханов Касыма и Ишима. в новые обычаи, называемые Джеты - Джаргы». Современные исследователи, занимающиеся изучением «Жеті жарғы» (его новых вариантов), указывают, что по «содержанию «Жеп жаргы» состоит из трех пластов (частей): первая часть — древнее казахское обычное право, Қасым ханның қасқа жолы (законы Касым хана); вторая — Ecім ханның ескі жолы (законы Есим хана); третья — законы, введенные в период правления Тауке хана, отвечающие его политике». Итак, нормы, приведенные в Уложении Тауке, в большинстве своем возникли и стали применяться среди казахов значительно ранее эпохи хана Тауке. И прежде наряду с освещенными веками обычаями племен в казахском ханстве действовали неписаные узаконения, законоположения, постановления других ханов. Например, о знаменитых ханах Касыме и Есиме казахи говорят: «Қасымның қасқа жолы», «Есімнің ескі жолы» — «Широкая дорога Касыма», «Старая дорога Есима». Эти выражения свидетельствуют о могуществе казахов в период правления Касыма и Есима, которых ставят наравне со знаменитым внуком Есима Тауке и потомком Аблаем. Как отмечает А.Х. Маргулан, «Қасым ханның қасқа жолы» — законы Касым хана (1511 —1523) основывались на жаргу («постановления, применяемые в середине века Жагатаями и Кипчаками»). Они содержат следующие пять правил, в которых за убийство человека предусматривается уплата куна (ердің құны): • Мүлік заңы — имущественные законы (жер, мал, мүлік дауы — спор за землю, скот, имущество); • Қылмыс заңы — уголовные законы (ұрлық, кіcі өлтіру, талау, шабу — воровство, убийство, грабеж, нападение); • Әскери заңы — военные законы (аламан міндеті, ердің құны — военный долг, кун за убийство человека); • Елшілік жоралары — положение о посольстве (майталмандық, шешендік, халықаралық қатынасындағы сыпайлық, әдептілік — ораторство, мастерство, международный этикет);

• жұртшылық заңы — общественные законы.

Эти законы просуществовали до XVІІ века. Во времена Есим хана (1598 — 1645) появилось дополнение к законодательству Касым хана — «Ecім ханның ecкі жолы» (законы Есим хана). При Есим хане, как свидетельствует найденная современными исследователями рукопись Ералы Саккулак улы (1848 —1932), кун был следующих видов: 1. Ерлер құны (кун мужской), состоящий из 100 лошадей и 6 хороших верблюдов, әйелдер құны (кун женский) равнялся размеру калыма. 2. Өнер құны (кун за искусство) — кун за батыра, акына, жырауы. 3. Сүйек құны (кун за тело, букв, кости) — если тело не будет отдано родственникам, то за это виновные платили еще один кун. Последние два куна назывались дополнительными к основному и платили в особых случаях. Весьма интересным в этом отношении представляется случай из жизни Есим хана. У него украли лучшего скакуна — Кокала. Пойманный вор был представлен перед биями. Последние решили дело следующим образом. По законам того времени за известных батыров, акынов, шешенов, жырауы, признанных народом, участвующих на различных праздниках (ас, той), в случае убийства к обыкновенному куну прибавлялся дополнительный, то есть по существу за них платили два куна. За хорошего скакуна, удостоенного приза на байге - скачках, также устанавливалась дополнительная плата. Поскольку Кокала не участвовал в скачках, то кун за него бии определили как за обыкновенную лошадь - пятилетку (біp бecті). В литературе встречается необоснованное утверждение, что до XVІ в., то есть до образования самостоятельных казахских ханств, законы и обычаи казахов похожи на древние монгольские уставы. Ф. Леонтович, например, писал: «В эпоху монгольского данничества у киргизов действовали монгольские уставы; нет сомнения, что эти же самые порядки, вошедшие в привычку народа, могли затем удерживаться и позже в эпоху самостоятельных киргизских ханств, когда появляются у киргизов свои племенные законы». Предполагая, что ойротский «Цааджин - Бичик» есть развитие «Ясы» Чингис хана, Леонтович утверждает, что такие институты, как «кровная месть» и «барымта» в Уложении Тауке хана позволяют сблизить его не только с ойротским уставом 1640 г., но еще с «Великой Ясой» Чингиза. Я. Гурлянд поддерживает Леонтовича. Применительно к барымте концепция последнего опровергается С.Л. Фуксом. Что касается обычая кровной мести, то следует отметить, что это не узаконение, а порождение обычая, и, в какой бы среде не действовала, она представляет собой весьма примитивное и несложное явление, поэтому ее характерные черты почти совпадают у всех народов. Но в «Ясе» Чингиз хана известен и выкуп кровной мести. Если принять во внимание утверждение Ф. Леонтовича и Я. Гурлянда, то следовало бы считать, что институт «Кун» имеет свои корни в «Ясе» Чингиз хана.

Құн төлеу жүйесі нақты реттелген бізгe белгілі құқық ескерткіштерінің ішінде XVІІ ғасырдың аяғында — XVІІІ ғасырдың басында құрастырылған Тәуке хан заңдары есептеледі. Олар XІX ғасырдың басындағы революцияға дейінгі зерттеушілердің (А. Левшинның, Г. Гавердовскийдің, Г. Спасскийдің, т.б.) жазбаларында сақталған. Дегенмен, қазақ старшинасы К. Шүкірәлиевтің пікіріне негізделе отырып, Г. Спасский қазақтарда көне замандарда да заңдар болған, ал XVІІ ғасырда Қалдан Сереннің замандасы Тәуке хан Заң жинағын жасаған болатын. А. Левшин де осы Заңдардың фрагменттерін келтіреді, біpaқ «Үлкен және Орта Орданың қырғыздарының пікірінше халық заңдары Тәуке ханнан да ерте заманда болғанын айтады. Осындай пікірді Г. Гавердовский, Л. Словоохотов, т.б. зерттеушілер өз еңбектерінде ұстанады. «Жеті Жарғының» пайда болуы туралы Н.И. Гродеков өз кітабында нақтырақ келтіреді. «Сырдария маңындағы Күлтөбенің басында Тәуке хан жеті биін жинап алып, оның ішінде Төле Әлібекұлы да бар, көне Ecім хан мен Қасым ханның заңдарын бұл билер жаңа заң жинағы «Жеті Жарғыға» біріктіреді. «Жеті Жарғыны» зерттеумен айналысатын қазіргі заманғы зерттеушілер оның мазмұнының үш бөлігінен құралғандығын айтады: біріншісі бөлігі көне қазақ әдет - ғұрып құқығы, «Қасым ханның қасқа жолы»; екінші бөлігі — «Ecім ханның ескі жолы»; үшінші бөлігі — Тәуке хан кезінде оның саясатына сай қабылданып, енгізілген заңдар». Сонымен Тәуке хан Заңдарында келтірілген нормалардың көбі Тәуке хан дәуірінен бұрын пайда болып, қазақтар арасында қолданыла бастаған. Қазақ Хандығында бұрыннан бepі қолданылған дәстүрлермен қатар басқа хандардың заң - ережелері де қолданылған. Мысалы, атақты Қасым мен Ecім хандар туралы қазақтар: «Қасым ханның қасқа жолы», «Ecім ханның ескі жолы» дейді. Бұл Қасым мен Ecімнің билік құру кезеңдеріндегі қазақтардың күштілігінен куәландырады. А.Х. Марғұлан айтқандай, «Қасым ханның қасқа жолы», яғни Қасым ханның заңдары (1511 —1523) Жарғыға негізделген. Олар кіcі өлімі үшін құн төлеу көзделетін келесідей бес ережеден құралған:

Бұл заңдар XVІІ ғасырға дейін қолданылған болатын: Ecім ханның кезінде (1598 —1645) Қасым хан заңдарына толықтырулар пайда болды. Ол «Ecім ханның ecкі жолы» еді. Қазіpгі заманғы зерттеушілердің біpі Ералы Саққұлақұлының (1848—1932) қолжазбасында Ecім хан кезінде құнның келесідей түрлері болғаны айтылған: 1) ерлер құны — 100 жылқы мен 6 жақсы түйеден құралған; әйел құны — қалыңмал көлеміне тең болды; 2) өнер құны — батыр, ақын, жырау, т.б. үшін төленетін құн; 3) сүйек құны — егер қайтыс болған адамның денесі туыстарына берілмесе, кінәлілер бұл үшін тағы да құн төлейді. Леонтовичтің пікірінше, Ойрат заңы «Цааджин - Бичик» Шыңғыс ханның «Ұлы Жасасының» дамытылған жалғасы деп болжамдай отырып, Тәуке заңдарындағы «қанға —қан» және «барымта» сияқты институттар оны 1640 жылғы Ойрат заңына ғана емес, Шыңғыс ханның «Ұлы Жасасына» да жақындатуға болады деген пікіpді ұстанды. Я. Гурлянд Леонтовичті қолдайды. Барымтаға қатысты Леонтовичтің тұжырымдамасын С.Л. Фукс жоққа шығарады. Ал «қанға—қан» дәстүріне қатысты айта кететін мәселе ол дәстүрдің көрсеткіші болып табылады және қандай ортада қолданылса да ол күрделі емес, көне құбылыс болып табылады, сондықтан оған тән сипаттар барлық дерлік халықтарда бірдей. Біpaқ Шыңғыс ханның «Ұлы Жасасында» кек алудың орнына құн төлеу де белгілі болған. Егер Ф. Леонтович пен Я. Гурляндтың пікірлері. Не күйге түссек «Құн төлеу» институтының түп - төркіні Шыңғыс ханның «Ұлы Жасасында» деген қорытындыға келуге болады.

Время хана Тауке и принятие «Жеті Жарғы» — важный момент в истории казахского права. Об этом периоде в народе говорили: «Было время, когда и наш народ жил в покое: было время, когда и у нас существовал порядок, были законы и правосудие» . По понятиям казахов, ханствование Тауке считается временем, когда они достигли высшей степени военного могущества и в то же время внутри ханства царили мир и спокойствие. С той поры сохранилась поговорка: при Тауке «Қой үстінде бозторғай жұмыртқалаған» («На спине овцы клали яйца жаворонки»), этим казахи характеризовали ханствование Тауке как время исключительного благополучия, развития мирной жизни, довольства, в связи с чем Тауке был прозван «Аз Тауке», т.е. мудрый Тауке. Умный и энергичный Тауке, которого Левшин сравнивает с Ликургом и Драконтом, более замечателен своей административной и законодательной деятельностью. «Усмирив волновавшиеся долго роды и поколения, он не только ввел в них устройство, порядок, но и дал им многие законы». Действительно, во время властвования Тауке происходят серьезные изменения в общественно - политической жизни казахов. Все более усугубляется процесс распада патриархальной общины, но одновременно внутри казахского общества все сильнее развивались социальная дифференциация и имущественно - правовое неравенство, усиливались различные формы протеста крестьян - скотоводов против знати. В начале последней четверти XVІІ в. на казахское общество, раздираемое внутренними противоречиями и междоусобицами, с востока, юго - востока, северо - востока обрушились хорошо вооруженные джунгарские полчища. Далеко углубившись в степь, они угрожали новыми набегами на ее обширные зоны. Казахские аулы, массами перекочевавшие в районы Сырдарьи и на запад, деморализованные, терпели неимоверные лишения. В результате широкого наступательного движения джунгар казахи потеряли значительную часть своих кочевий, что вызвало дополнительные внутренние неурядицы, связанные с борьбой за землю и воду как внутри одной общины, так и между различными общинами. Очевидно, последнее обстоятельство привело к тому, что освященный веками обычай стал часто нарушаться, прежние нормы обычного права стали не соответствовать их применению. Все это подрывало стабильность ослабевшего казахского ханства и вызывало потребность выработать конкретные принципы управления ханством, его консолидации, организации орды, решения конфликтных ситуаций, наказания за преступления и т.д. Хана Тауке, время правления которого приходится на один из трудных периодов истории казахского народа, не могло не заботить внутреннее и внешнее положение казахского ханства. Он предпринял попытку объединения трех жузов, пробовал выработать общее законодательное управление для руководства управлением, столь необходимое для усиления казахского ханства. Особое значение в политике Тауке хана приобретают реформы обычного права. Одной из таких реформ и явилось принятие «Жеті Жарғы». Разумеется, вышеназванные обстоятельства не исчерпывают всю совокупность причин появления свода законов, и даже в некоторой степени определявших самый его характер. По всей вероятности, главной являлась необходимость переработать и приспособить существовавшие нормы обычного права к потребностям развивающегося казахского кочевого общества. Уложение было одной из попыток установления элементов законности, ослабления тяжести междоусобной борьбы и введения определенного правопорядка общественной жизни. Это обычно - правовое уложение, поскольку оно было создано с объединительной целью, предусматривало более суровое наказание для тех, кто разжигал межродовую рознь, выступал против своих правителей, биев и батыров, занимался воровством и хищением скота, в особенности, лошадей, и своими действиями, прямо или косвенно, усугублял и без того тяжелое общественное положение народных масс. «Жеті Жарғы», или «Уложение Тауке хана», как его часто именуют — по имени хана, при котором оно было составлено, имеет значение не только крупного законодательного акта. Оно отразило в себе особенности казахского общества и того этапа его социально-политического развития, на который приходится его составление. «Жеті Жарғы» оставалось основным актом правового регулирования общественно - политических отношений в казахском обществе в течение XVІІІ — XІX вв. Факторы, вызывающие изменения обычно - правовых норм и отраженные в «Жеті Жарғы», ограничны, они выражают потребности правового регулирования общественных отношений и согласуются с интересами, политикой тех социальных сил, которые занимают господствующее положение в системе экономики и политической власти. Изучение Уложения Тауке хана имеет большое значение не только для истории законодательного края, но и для политической и социальной истории Казахстана. Текст «Жеті Жарғы» в полном виде до нас не дошел. Сохранились лишь отдельные фрагменты, записанные многие десятилетия спустя после его принятия. Наиболее ранними являются записи казахского старшины Кубека Шукуралиева. Т. Спасский, побывавший в казахской степи в начале XІX в., со слов местных биев записал ряд норм, входивших в Уложение Тауке хана. Определенные сведения о реформаторской деятельности Тауке хана в области обычного права содержатся в труде русского путешественника — поручика Г. Гавердовского. Более подробно о «Жеті Жарғы» говорится в трудах крупного ученого востоковеда А.И. Левшина . Однако в них нормы этого уложения не выделены из общей системы обычного права. Имеются основания полагать, что «Жеті Жарғы» знали некоторые видные знатоки обычно - правовых норм, жившие в конце XІX — начале XX в. Об этом писали такие известные деятели Казахстана, как Абай Кунанбаев, Шакарим Кудайбердиев. По их мнению, подлинными биями — знатоками обычного права казахов — могут считаться те, которые знают «Жеті Жарғы» Тауке хана. К началу XX в. таких людей осталось совсем немного. Есть сведения о том, что Уложение Тауке хана имело рукописные формы, но принятое с большим трудом и в результате многоразовых представительных совещаний, оно могло быть только устной декларацией. В пользу этого предположения говорит и тот факт, что сборник правовых норм подлежит распространению и использованию на территории всех трех жузов. Рукописное оформление Уложения не представляло особой трудности — среди участников совещаний было немало образованных, владеющих арабской письменностью людей. К сожалению, до сих пор рукописных вариантов «Жеті Жарғы» не удалось обнаружить. О том, что они были, говорит следующий факт в 1961 —1963 гг. крупнейшему исследователю истории государства и права Казахстана академику НАН РК С.З. Зиманову удалось розыскать и приобрести часть рукописного населения известного бия Среднего жуза Саккулака, жившего в XІX в. Среди рукописного материала оказались отдельные выписки из «Жеті Жарғы». Представляются перспективными поиски «Жеті Жарғы» в арабских, персидских, турецких и китайских источниках. Сегодня трудно найти новые его следы на территории Казахстана, хотя и это не исключено. Дело в том, что рукописи ряда лиц, считавшихся собирателями письменных документов и материалов старины, по тем или иным причинам не сохранились, частью утеряны их наследниками. Если не удастся найти более полный рукописный вариант, то воссоздание ведущих норм и основного содержания «Жеті Жарғы» по известным на сегодня отрывкам является важнейшей задачей исторической и историко - правовой науки. В литературе существует несколько этимологических толкований понятия «Жеті Жарғы». Ряд исследователей считает, что «Жеті Жарғы» исходит от первоначального «Жеті Жарғы», дословно означающего установление семи легендарных биев. Якобы хан Тауке некогда собрал в урочище Куль - Тюбе (ныне Сырдарьинской области) семь биев, в числе которых были известные в то время Туле Алибеков (Старший жуз), Каздаусты Кызыбек (Средний жуз) и Айтеке (Младший жуз), которые «соединили старые обычаи ханов Касыма и Ишима» и составили новое уложение под названием «Жеті Жарғы», т.е. «Семи знатоков биев» . Такой взгляд находится в явном противоречии с историческими фактами и не может быть признан хотя бы даже обоснованным предположением. Дело в том, что на Совете биев, устроенном ханом Тауке, присутствовали представители — бии из всех казахских родов, число которых достигало 80, не считая подродов. Некоторые авторы при оценке «Жеті Жарғы» придают доминирующее значение смыслу первого слова «Жеті», что дословно переводится «семь». Согласно их мнению, «семь» означает совершенность и полноту. «Джеты» — по - киргизски означает семь, служащие у народов Востока выражением полноты, совершенствования и авторитетности, — указывает Л.А. Словоохотов, — Джарга — дательный падеж от Джяр (тат.) или дзар (монг.) — известие, объявление, публикация, обнародование, воззвание» . Сторонники этого взгляда считают, что «Жеті Жарғы» было наиболее совершенным законоуложением того времени. Трудно согласиться с этим мнением, поскольку в эпоху средневекового казахского общества с господством обычно - правовых институтов составление полного совершенного уложения было просто невозможно, и ни один реформатор права не мог ставить перед собой такую задачу. К тому же ни один исторический источник не содержит даже намека в этой части. Большинство исследователей считают, что «Жеті» (семь) — обозначает количество правовых институтов, включенных в уложение, а «Жаргы» — на древнетюркском языке «ярлыг» — приказ, повеление, предписание. В письменном памятнике народностей Среднеазиатского Востока XІІІ в., — «Кодексе Куманикус» слово jarsu обозначает решение, суждение, приказ, суд. А.К. Аренде в своей книге «Материалы по истории киргизов и Киргизии» указывает, что слово «йаргу» в монгольско - тюркском наречии означает суд и следствие по обычному праву и йасе:). В словаре В.В. Радлова: йаргу — йаргы, жаргы — решение, судебное решение, процесс тяжба, суд, судебный приговор, юридическое право, приказание. Исходя из этого, термин «Жеті Жарғы» можно условно перевести как «семь установлений», «семь положений». Современные исследователи считают, что «Жеті Жарғы» было принято на «Совете биев», проходившем в урочище Куль - Тобе (Сырдарьинской области). Имеется сообщение потомка Жанибек батыра (главного батыра Тауке хана) о том, что «Жеті Жарғы» принят на «Совете биев» в 1680 г. сентябре месяце. Эта дата, несомненно, подлежит еще уточнению. Этот совет созывался вблизи местечка Ханабад в Куль - Тобе, на берегу реки Ангрен. Возможно, не случайно, что эта местность вошла в историю и сохранилась в народной памяти. В народе до сих пор говорят: «Күлтөбенің басында күнде жиын, күнде кеңес», т.е. «в Куль - Тобе каждый день собрание, каждый день совет». Это выражение, очевидно, появилось в связи с длительным обсуждением «Жеті Жарғы». Хакназар к справедливости нас призывал, Хан Есим нам стезю справедливости дал. Уникальную Хартию хана Тауке, На горе Культюбе курултай обсуждал . Так воспел славу прогрессу, привнесенному с систематизацией обычного права, поэт Магжан Жумабаев. Кожаберген жырау, служивший Тауке и послом, и советником, свидетельствует о процессе принятия степной хартии: После смерти отца трон достался Тауке, Стал Тауке Аз Тауке, т.е. Мудрым Тауке. Помогали ему выправить «Жеті Жарғы», Казбек би, Толе би и Айтеке . Принятое с большим трудом и в результате многоразовых представительных совещаний, при активном участии знаменитых в то время биев из трех жузов, «Жеті Жарғы» явилось результатом согласованной деятельности Совета биев. Дело в том, что на Совете биев, устраиваемом Тауке ханом, присутствовали представители — бии из всех казахских родов, число которых достигало восьмидесяти, не считая подродов. «Жеті Жарғы» разрешал сцоры и обеспечивал законность в семи сферах общественной жизни земельные тяжбы, споры из-за вдовы, споры из - за куна, воспитание детей шбрачные отношения, ответственность за преступления, межродовые споры, обеспечение национальной безопасности. В дастане «История Толе бия» семь институтов «Семи установлений» сформулированы следующим образом: Вот первый, решающий в нашей судьбе, Закон о Земле, что достался тебе. Пусть алчный сосед, вымогатель иль рать, Попробует землю твою отобрать! Второй — о домашних, семейных делах — Исполнить его да поможет Аллах! О третьем законе пусть ведают те, Кто вырос в бесчестии и барымте. Вражду родовую, рыдания, стон, Надежно погасит четвертый Закон. Нас пятый Закон защитит от врагов, Шестой и седьмой — право слабых и вдов . В основе законов Тауке лежали нормы казахского обычного права. По содержанию «Жеті Жарғы» состоит из трех пластов - частей: первая часть — древнее казахское обычное право — «Қасым ханның қасқа жолы» (законы Касым хана); вторая — «Ecім ханның ескі жолы» (законы Есим хана); третья — законы, введенные в период правления Тауке хана, отвечающие его политике. Рассмотрим теперь природу и структуру норм «Жеті Жарғы». Хан Тауке во всей своей деятельности пытался опереться на ислам и на нормы обычного права. В правовом отношении он приравнивал ходжей к султанскому сословию, расширил сферы распространения норм шариата. Высшее духовенство привлекалось ханом для совета по важным делам. Оно активно вмешивалось в политические дела, ратуя за укрепление ханской власти. Согласно законам Тауке, за обиду султана или ходжи словами виновный наказывался штрафом в 9 скотин, а за побои их должен выплачивать 27 скотин . Ходжи, как представители духовного звания, освобождались от податей. Большое место в «Жеті Жарғы» занимал вопрос об урегулировании земле - пользования, из - за нерешенности которого в казахском обществе шла постоянная борьба. Борьба за землю для рядового скотовода или группы семей скотоводов была борьбой за существование. Ее острота зависела от размеров пастбищного пространства и объема скотоводческого хозяйства. В казахском обществе одним из основных средств общественного производства была земля, экономическая роль которой определялась тем, что она использовалась как пастбища для скота. Сезонные перекочевки были давней и устоявшейся традицией, закрепленной нормами обычного права. Однако, в связи с джунгарскими нашествиями и вызванной этим увеличением плотности населения на свободных территориях, традиция эта стала периодически нарушаться. Споры из - за обладания пастбищами приобретали широкий и острый характер. Регламентация земельных отношений в новых условиях явилась одной из актуальных задач в казахском обществе. Тауке хан при содействии совета биев заново закрепил районы кочевий между отдельными родами. Уложением предусматривалось закрепление определенных пастбищных участков за отдельными предводителями родов. Обширные, лучшие угодья перешли во владение влиятельных и крупных родовых коллективов. Хан сохранил за собой право распоряжаться пастбищным пространством ханства. Одно из важных мест в «Жеті Жарғы» занимает «Жесір дауы». Похищение женщины порождало распри, длительные споры и острые столкновения. Обычное право различало ответственность за похищение непросватанной и просватанной девушки или замужней женщины. По требованиям «Жеті Жарғы» за насилие над женщинами и девушками применялась смертная казнь. Считалось одинаково тяжкими преступления и убийство человека, и насилие над женщиной. Если у женщины не было мужа, а родственники были согласны простить обидчика, он выплачивал выкуп, положенный в таких случаях, и освобождался от смертной казни. Но если надругательство было совершено над девушкой, то обидчик должен был жениться на девушке, уплатив установленный калым и один тогуз за бесчестие, чтобы избежать смертной казни. Наряду с этим, похитивший чужую жену, мог избежать смертной казни, выпросить прощение и заплатить соответствующий выкуп (кун — как за убийство). Согласно установлениям «Жеті Жарғы» за убийство предусматривалась, как правило, смертная казнь. С согласия родственников убитого допускалась замена смертной казни куном (выкупом). Для тех, кто не в состоянии был уплатить кун, разрешалась замена смертной казни отдачей виновного или его родственников в рабство. Размер куна по «Жеті Жарғы» за убитого простого мужчину — 1 000 баранов, за женщину — 500. Размеры куна носили сословный характер. Так, по «Жеті Жарғы», за убийство султана или ходжи взыскивалось 7 000 баранов, за убийство рабов отвечали только Всевышнему. За похищение скота предусматривались различные меры наказания — от выплаты аипа в размере трех тогузов (27) его действительной стоимости до смертной казни. Вводя особо строгие меры за нарушение права собственности на скот, обычное право, безусловно, обеспечивает защиту частной собственности, сосредоточенной в руках знати. Грабеж в казахском обществе носил характер межродовой распри, совершал-ся большими группами людей и переплетался с барымтой, т.е. с самовольным осуществлением потерпевшей стороной права мести над обидчиками. Грабежом, как и барымтой, занимались те, кто располагал достаточной силой и средствами. С целью прекращения грабежа и барымты Тауке назначил для каждого рода тамгу — утвержденный курултаем знак становления символом рода. Каждый владелец собственности имел свой личный знак — метку, которая наносилась на ухо скотине. Если «таңба» — тавро означала принадлежность племени, роду, наличие метки означало принадлежность собственности отдельному человеку. В «Жеті Жарғы» сохранились архаистические нормы: кровная месть (қанды кек), барымта, предоставление преступнику убежища, изгнание из общины, самосуд, аменгерство, калым, многоженство, жилу, асар, аманат, тамырство и т.д. Систему карательных мер, предусмотренных «Жеті Жарғы», можно условно разделить на две основные категории: к первой, имевшей обозначение «басымен тартатын жаза» (личная ответственность) относились такие меры, как смертная казнь, изгнание преступника из общины. Вторую можно назвать «малымен тартатын жаза» (откуп скотом); «құн» (выкуп); «айып» (штраф). Государственная власть Тауке не была еще достаточно сильной для того, чтобы обеспечить принудительное осуществление судебных решений. Поэтому в «Жеті Жарғы» допускали самопомощь сторон. Например, если виновный и его сородичи (которые несли коллективную ответственность) отказывались выполнить постановление суда, не возвращали похищенное имущество или не платили куна, то потерпевший, один или при содействии своих сородичей, имел право захватить скот ответчика и его родственников. Уложение хана Тауке — это свод обычно - правовых норм, регулирующих наиболее важные общественные отношения с точки зрения внутренней и внешней политики государства, интересов его укрепления и управления обществом. Подтверждая древнее обычное право, «Жеті Жарғы» было направлено на известное ослабление тяжести междоусобий и усиление правопорядка в обществе, обеспечение защиты от общественно опасных посягательств тех социальных сил, которые занимали господствующее положение в системе экономики и политической власти. Этот законодательный акт способствовал определенной консолидации казахского общества, объединению его усилий для организации отпора внешнему нашествию.

Тәуке хан билік құрған заман және «Жеті Жарғының» қабылдануы — қазақ құқығы тарихының маңызды сәті болып табылады. Бұл кезең туралы халық: «Біздің халық та тыныш өміp сүрген заман болған, біз де тәртіп, заңдар және әділ сот болған заман болды», — дейді. Қазақтардың түсінігі бойынша Тәукенің хандық құрған уақыты сыртқы саясатта үлкен әскери күш - қуатқа жеткен уақыт және ішкі саясатта бейбітшілік пен тыныштық еткен заман деп есептеледі. Сол заманнан бepі Тәуке хан заманы: «Қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған уақыт» деп заманның тыныш, бейбіт, әpі салауатты өміp кешкені білдіреді, ал Тәуке ханның өзін ақыл-парасаты мол, данышпан билеуші ретінде «Әз-Тәуке» атап кеткендігін білдірген еді. Ақылды да, парасатты Тәуке ханды Левшин өз еңбегінде Ликургпен және Драконтпен теңейді, әpі ол өзінің әкімшілік және заң шығарушылық қызметімен ерекшеленген болатын. «Ол ұзақ уақыт бойы тынышсыз өміp кешкен рулар мен тайпаларға нақты құрылым мен тәртіп енгізіп қана қойған жоқ, сонымен біpге көптеген заңдарды өмірге әкеледі. Шынымен де Тәуке хан билік құрған заманда қазақтардың қоғамдық - саяси өмірінде күрделі өзгерістер болған еді. Бұл кезеңде патриархалдық қауымның ыдырау пpoцecі күшейген, біpaқ сонымен қатар қазақ қоғамының ішінде әлеуметтік және мүліктік -құқықтық теңсіздік заманы түсіп, малшы — шаруалардың ақсүйектерге қарсы наразылығының әр түрлі нысандары күшейе түседі. XVІІ ғасырдың соңғы ширегінде қазақ қоғамы өз ішінде қарама - қайшылықтар мен ішкі күрестерге толы болды, әpі шығыстан, оңтүстік - шығыстан, солтүстік - шығыстан күшті қаруланған жоңғар әскерлері басқыншылық соғыстар жүргізе бастайды. Олар қазақ даласына ене түсіп, басқа да ұлан - ғайыр аймақтарға жаңа шабуылдар қаупін тудырды. Қазақ ауылдары жаппай батысқа және Сырдария аймақтарына үдере көшіп жатты. Жоңғарлардың қиян - кecкі жаулап алушылық жорықтарынан кейін қазақтар өздерінің біpaз көші – қонына айырылып қалды. Бұл өз кезегінде қауым ішіндегі және әр түрлі қауымдар арасындағы жерге және суға күреске байланысты қосымша ішкі тартыстарға алып келді. Cіpә, соңғы жағдай ғасырлар бойы сақталып келген дәстүрлердің бұзыла бастауына, әдет - ғұрып құқығының бұрынғы нормалары олардың қолданылуына сәйкес келмеуіне әкелді. Осының бәpі Қазақ хандығының тұрақтығын әлсіретті және хандықты басқарудың, оны біріктірудің, ұйымдастырудың, даулы жағдайларды шешуді, қылмыстарға жаза қолданудың, т.б. нақты қағидаларын жасау қажеттілігін тудырды. Басқару уақыты қазақ халқының тарихындағы қиын кезеңдердің біpінe сай келген Тәуке хан қазақтың ішкі және сыртқы жағдайын ойламауы мүмкін емес. Ол үш жүздің басын біpіктіpyгe, Қазақ хандығын нығайту үшін соншалықты қажетті басқарудың жалпы заң ережелерін жасауға тырысты. Тәуке ханның саясатында әдет - ғұрып құқығының реформалары маңызды орынға ие болған. Осындай реформалардың біpі «Жеті Жарғы» болып табылады. Әрине, жоғарыда айтылған мән-жайлар Заң жинағының пайда болу ceбeптepінің бүкіл жиынтығы осы және белгілі біp дәрежеде «Жеті Жарғының» өзінің сипатын анықтады деп айта алмаймыз. Заң жинағының пайда болуына әсер еткен себеп қоғамда бар әдет - ғұрып құқығы нормаларын дамып келе жатқан көшпелі қазақ қоғамының қажеттіліктеріне ыңғайластыру және өңдеу болып табылады. «Жеті Жарғыны» жасау арқылы заңдылық элементтерін бекіту, талас - тартыстарды жеңілдету және қоғамдық өмірге белгілі біp құқықтық тәртіп енгізуге тырысулары жасалған болатын. Бұл әдет - құқықтық ереже біріктіpy мақсатымен жасалғандықтан әcірece руаралық өшпенділікті қоздырушылар үшін, өз басқарушылары, батырлар және билеріне қарсы шыққандар үшін, мал ұрлығымен, әcірece жылқы ұрлығымен айналысқандар үшін, өз әрекеттерімен тікелей немесе қасақана халықтың онсыз да ауыр қоғамдық жағдайын қиындата түскен адамдар үшін аса қатал жазалар қолдануды көздеді. «Жеті Жарғы» немесе «Тәуке хан заңдары» Тәуке хан заманында жасалған және ол іpі заң іcі ретінде ғана маңызды болмаған. Ол өзі құрастырылған кезеңдегі қазақ қоғамының әлеуметтік - саяси дамуын және ерекшеліктерін көpceтті. «Жеті Жарғы» XVІІ — XІX ғасырлардағы қазақ қоғамының қоғамдық саяси қатынастарын реттеудегі негізгі құқықтық акты болып қала берді. Әдеттік - құқықтық нормалардың өзгеруіне әсер еткен және «Жеті жарғыдан» көрініc тапқан факторлар болып табылады олар қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеудің қажеттілігін көрсетеді және саяси билік пен экономика жүйесінде үстемдік етуші жағдайға ие болған әлеуметтік күштердің саясатымен, мүддесімен сәйкестендіріледі. Тәуке ханның заңдарын зерттеуді тек қана заң шығарушылық саланың тарихы үшін ғана емес, Қазақстанның саяси және әлеуметтік тарихы үшін де үлкен маңызы бар. Тәуке хан заңдары қолжазба күйінде болған деген дерек бар, біpaқ ол да үлкен еңбекпен және көптеген мүмкіндіктердің нәтижесінде қабылданғандықтан тек қана ауызша нысанда қабылданып, сақтала алған. Бұл болжамды дәлелдейтін тағы біp факті — бұл заң жинағы қазақтың бүкіл үш жүзінің аумағында таратылуға және қолданылуға тиісті. «Жеті Жарғыны» хатқа түcіpy ешқандай қиындық тудырған жоқ, ceбeбі оны құрастырушылардың арасында білімді, араб жазуын меңгерген адамдар аз болған жоқ. Өкінішке орай, «Жеті Жарғының»қолжазбалық нұсқаларын табу мүмкін болмай отыр. Ал олардың болғандығын келесідей факт куәлендіреді. 1961 —1963 жылдары Қазақстанның мемлекет және құқық тарихының іpі зepттеушіcі, ҚР ҰFA - ның академии С.З. Зиманов XІX ғасырда өміp сүрген Орта жүздің атақты биі Саққұлақты тауып алып, одан қолжазбаның біp бөлігін алды. Қолжазба материалдарының ішінде «Жеті Жарғының» жекелеген үзінділері де бар екен. «Жеті Жарғының» қолжазбалық нұсқаларын араб, парсы, түрік және қытай деректерінен іздеу үлкен үміт күттіруде. Қазіргі күні Қазақстан аумағынан оның жаңа іздерін табу қиын болып отыр, біpaқ үміт бар. Өздерін көне заманның жазба құжаттары мен материалдарын жинаушылармыз деп есептейтін бірқатар адамдардың қолжазбалары әр түрлі себептерге байланысты сақталмай қалған, біршама деректерді олардың мұрагерлері жоғалтып қойған. Егер «Жеті жарғының» толық қолжазбалық нұсқасын таба алмасақ, оның қазіргі күш бізге мәлім үзінділерінен негізгі мазмұны мен басты-басты нормаларын қалпына келтіру тарихи және тарихи - құқықтық ғылымның аса маңызды мақсаты болып табылады. Әдебиетте «Жеті Жарғы» түсінігін этимологиялық талдаудың бірнеше түpі бар. Зерттеушілердің біp бөлігінің пікірінше «Жеті Жарғы» ұғымынан бастау алған, яғни бұл заңдарды ақылды да, жүйрік,аттары аңызға айналған жеті би құрастырған. Аңыз бойынша Тәуке хан Күлтөбенің басына (Қaзіpгі Сырдария облысында) жеті биді жинап алып, олардың ішінде атақты Төле Әлібекұлы (Ұлы жүз), Қаз дауысты Қазыбек би (Орта жүз), Әйтеке би (Kіші жүз) бар, көне замандағы «Қасым ханның қасқа жолын», «Ecім ханның ecкі жолын»біріктіріп, жаңа ережелер қосып, «Жеті Жарғы» атты заң жинағын, құрастырған болатын . Мұндай пікіp тарихи фактілерге мүлдем қайшы келеді және негізделген болжам деп айтуға да жарамайды. Ceбeбі Тәуке хан ұйымдастырған Билер кеңесінде қазақтың 80 - нен астам руларының өкілдері — билер қатысқан болатын. Keйбіp авторлар «Жеті Жарғыға» баға берген кезде «жеті» сөзіне үлкен мән береді. Олардың пікірінше, «жеті» cөзі толықтықты, жеткіліктілікті білдіреді. Л.А. Словоохотовтың айтуынша: «Жеті — Шығыс халықтарының барлығы үшін ерекше мағыналы сан. Жарғы, яғни Даяр (тат.) және азар (монғ.) — мәлімет, жариялау, жария ету, халыққа жеткізу деген». Бұл пікірдің жақтастары «Жеті Жарғы» өз заманының ең жетілдірілген заң жинағы болып табылады. Бұл пікірмен келіспеу қиын, ceбeбі әділеттік -құқықтық институттар үстемдік еткен орта ғасырлардағы қазақ қоғамында мүлтіксіз толық заң жинағын жасау мүмкін емес еді және біpден - біp құқық реформаторы өз алдына ондай мақсат қоя алған да жоқ. Сонымен біpге бірде - бір тарихи деректе осыған байланысты мәселені меңзейтін де мәлімет жоқ. Зерттеушілердің көпшілігінің пікірінше, «жеті» — заңға енгізілген құқықтық институттардың санын, ал «Жарғы» — көне түркі тілінде жарлық, бұйрық, үкім дегенді білдіреді. XІІІ ғасырдағы Орта азиялық Шығыс халықтарының жазба ескерткіш — «Кодекс Куманикусте» jargu cөзі шешім, бұйрық, үкім, сот дегенді білдіреді. А.К. Аренде өзінің «Материалы по истории киргизов и Киргизий» деген кітабында «йаргу» монғол - түpік cөзі, ол әдет - ғұрып құқығы және жаса бойынша сот және тергеу дегенді В.В. Радловтың сөздігінде: йаргу — йоргы, жарғы — шешім, соттық шешім, процесс, дау, сот, соттық үкім, заң құқық, бұйрық деген мағынадағы сөз . Осыған орай «Жеті Жарғы» терминін «жеті ереже», «жеті қағида» деп аударуға болады. Қазіргі заманғы зерттеушілердің пікірінше, «Жеті Жарғы» Күлтөбенің басында (Сырдария облысында) өткен «Билер кеңесінде» қабылданған болатын. Жәнібек батырдың (Тәуке ханның батыры) ұрпағының: «Жеті Жарғы» 1680 жылы қыркүйек айында «Билер Кеңесінде» қабылданған деген мәліметі бар . Бұл датаны әрине нақтылай тусу керек. Ол Кеңес Ангрен өзенінің бойында Күлтөбедегі Ханабад деген жерге жақын жерде өткізген. Бұл жердің тарихқа еніп, халықтың санасында қалуы cіpә кездейсоқтық емес болар. Халық арасында әлі күнге дейін: «Күлтөбенің басында күнде жиын, күнде кеңес» деген сөздер сақталып қалған. Бұл сөз тіpкecі ұзақ уақыт бойы «Жеті Жарғыны» талдауға байланысты пайда болуы мүмкін.

Осылайша, ақын Мағжан Жұмабаев әдет - ғұрып құқығын жүйелеуге енгізілген жаңалықты жырлаған болатын. Тәуке ханға әpі кеңесші, әpі елші болып қызмет еткен Қожаберген жырау да далалық партияның қабылданғандығы туралы айтқан еді. «Әкecі қайтқан соң таққа Тәуке ие болды, Тәуке Әз Тәуке атанды, «Жеті Жарғыны» жасауға оған Төле, Қазыбек, Әйтеке билер көмектесті . Үлкен еңбектің және көптеген өкілдік кеңестердің нәтижесінде сол кездегі үш жүздің атақты билерінің қатысуымен құрастырылған «Жеті Жарғы» Билер Кеңесімен келісе отырып жасаған қызмет нәтижесі болып табылады. Тәуке хан ұйымдастырған Билер Кеңесіне барлық қазақ руларының өкілдері — билер қатысқан. Бұл жиынға қатысқан рулар саны ұсақ руларды қоспағанда сексеннен асқан. «Жеті Жарғы» қоғамдық өмірдің жеті саласында заңдылықты қамтамасыз етіп, дауларды шешкен: ол жер дауы, жесір дауы, құн дауы, некелік қатынастар және балаларды тәрбиелеу, қылмыс үшін жауапкершілік, руаралық даулар, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету. «Төле бидің тарихы» дастанында «Жеті Жарғының» жеті институты келесідей сипатталған: Жер дауы, баяндайын, біріншіcі, Ру қоныспенен меншіктік іcі. Иеленген жерде жанжал болса, Біреуге басымдық қылған озбыр кіcі. Баян етер бәрі де. Tөpтіншісі боп саналған мынау заңы халық пен басқа ру болса дауы. Ұлтын жаудан қорғамақ —бесіншісі бұл Алтыншы, жетіншісі — құн дауы, жесір дауы. Тәуке хан Билер Кеңесінің көмегімен жекелеген рулардың арасындағы көші - қон аймақтарын қайта бекітті. . Жарғы бойынша белгілі біp көші - қон учаскелер жекелеген ру басшыларына бекітіп беру көзделді. Ең жақсы, шұрайлы жерлер күшті де ықпалды рулардың иелігіне көшті. Хан елдің жайылымдық кеңестеріне билік ету құқығын иеленді. «Жеті Жарғыда» маңызды орындардың біpін «Жесір дауы» иеледі. Әйелді ұрлап әкету ұзаққа созылған даулар мен талас - тартыстарға әкелетін. «Жеті Жарғы» талаптары бойынша әйелдерді және қыздарды зорлау өлім жазасы көзделді. Кіcі өлтіру де, әйел зорлау да аса ауыр қылмыстар болып есептеледі және оларға өлім жазасы қолданылды. Егер әйелдің күйеуі жоқ болса, ал оның туыстары кешірім жасауға келіссе, қылмыскер бұл жағдайда төленетін мөлшердегі құнды төлеп, өлім жазасынан босатылатын. Егер зорлықшы қызды зорласа, онда ол қызға қалыңмалын төлеп және үстінен біp тоғыз айып төлеп үйленуі тиіс, сонда ғана өлім жазасынан босатылатын. Сонымен қатар, біреудің әйелін алып қашып кеткен адам да оның күйеуінің кешірімін алып, тиісті құн төлеп, өлім жазасынан босатылатын. «Жеті Жарғы» ережелеріне сәйкес тәртіп бойынша, кіcі өлтірген үшін өлім жазасы көзделген. Біpaқ егер өлтірген адамның туыстары келіссе өлім жазасын құн төлеу мен айырбастауға рұқсат етілген. Егер кімде - кімнің құн төлеуге жағдайы болмаса, өлім жазасының орнына қылмыскер немесе оның туыстарын құлдыққа беруге рұқсат етілді. «Жеті Жарғы» бойынша өлтірілген ер адамның құны — 1000 қой, әйел адамның құны — 500 қой. Құнның көлемі сословиелік сипатта болды. Мысалы, «Жеті Жарғы» бойынша, сұлтанды немесе қожаны өлтірсе 7000 қой көлемінде құн төлеген. Ал құлдарды өлтіpгeн үшін тек Алла тағаланың алдында ғана жауап беретін. Мал ұрлығы үшін жазалаудың әр түрлі шаралары көзделді, яғни малдың құнын үш тоғыз есе көлемінде айыптап өлім жазасына дейінгі жазалар қолданылды. Малға меншік құқығын бұзғандық үшін аса қатал жазалар енгізе отырып, әдет - ғұрып құқығы cөзcіз ақсүйектердің қолында шоғырланған жеке меншікті қорғауды қамтамасыз етеді. Қазақ қоғамындағы тонаушылық руаралық тартыс сипатында болды. Тонаушылыққа қазақтар үлкен топ болып баратын және ол барымтамен, яғни жәбірленуші тараптың жауапкерден кек алу құқығын өз бетінше іcкe асыруы мен байланысып жататын. Тонаушылықпен де, барымтамен де күш - қуаты да, құрал - жабдығы да бар адамдар айналысқан. Тәуке хан тонаушылық пен барымтаны азайту мақсатында әpбіp руға құрылтайда бекітлген белгі - нышан — таңбаны тағайындап берді. Әpбіp меншік иесі өзінің жеке белгісін иеленген, ол белгі, яғни таңба малдың құлағына басылатын. Егер таңба — рудың, тайпаның белгісі болса, таңба малдың белгілі біp адамның меншігі екендігін білдіретін. «Жеті Жарғыда» архаикалық нормалар да сақталған: қанды кек, барымта, қылмыскерге пана беру, елден қуу, өз бетінше әділдік орнату, әмеңгерлік, қалыңмал, көп әйел алушылық, жылу, асар, аманат, тамырлық, т.б. «Жеті Жарғыда» көзделген жазалау шаралары жүйесін шартты түрде екі негізгі санатқа бөлуге болады: біріншісіне — «басымен тартатын жазалар» (жеке жауапкершілік)— өлім жазасы, елден қуу сияқты жазалар жатты. Екіншісіне — «малымен тартатын жазалар» — «құн», «айып» жатты. Тәуке ханның мемлекеттің билігін сот үкімдерін мәжбүрлеп орындауды қамтамасыз ету үшін әлі де болса жеткілікті дәрежеде емес еді Сондықтан «Жеті Жарғы» тараптардың өздерінің тікелей араласуынан да рұқсат берді. Мысалы, егер жауапкер және оның руластары (ұжымдық жауапта болуы тиіc) сот үкімін орындаудан бас тартса, ұрланған мүлікті қайтармаса немесе бекітілген құнды төлемесе, онда жәбірленуші өзі немесе руластарының көмегімен жауапкердің және оның туыстарының малын айдап әкетуге құқылы болды. Тәуке хан заңдары — мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаты тұрғысынан, оның мүдделерін қорғау тұрғысынан және қоғамды басқару тұрғысынан аса маңызды қоғамдық қарым - қатынастарды реттейтін әдеттік - құқықтық нормалардың жиынтығы. Көне әдет -ғұрып құқығын ескере отырып, «Жеті Жарғы» қоғамдағы құқықтық тәртіпті нығайтуға және руаралық таластарды азайтуға, экономика мен саяси билік жүйесінде үстемдік жағдайға ие болған әлеуметтік күштердің қоғамдық - қауіпті қол сұғушылығынан қорғауды қамтамасыз етуге бағытталған болатын. Бұл заң aктіcі қазақ қоғамының белгілі біp дәрежеде нығаюына, сырттан келген жауға қарсы бірігуіне ықпал eтті.

1684 жылы Тәуке ханның кеңесінде қабылданған «Жеті Жарғы» ежелден қалыптасқан қалып - қағиданың, әдет - ғұрыптың, тәртіп - тағылымның айнасы іcпеттec бірден - бір үлгілі нұсқа болатын. Оны кез келген батыр емес, тек Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би секілді ел билеуді, билік айтудың даңғыл жолынан өткен, сайын сахараның сол замандағы тұрмыс - тіршілігін, қоғамдық - әлеуметтік жағдайын жетік білетін, сұңғыла, білімдар билер ғана жазар еді «Жеті Жарғыда» жер дауы, жесір дауы, құн дауы, барымта, айып - жаза, алым-салық, айтыс - тартыс, әміp - бұйрық, жол - жора, тағы да көптеген әдет - ғұрыпқа байланысты жеті салада, жеті бағыт - бағдарда, жеті бапта сараланған, ел ішіндегі дау - жанжалды, ұрыс - кepіcті шешуді ең қолайлы, ең керекті қағидалары дер еді. «Жеті Жарғыны» қабылдануы елде келісім, мәмлегерлік орнатып, жұртты ынтымаққа бастайтын айтулы оқиға болғаны белгілі. Ұлы Абай өзінің «Үшінші сөзінде» («Қара сөздерінде») «Жеті Жарғыға» байланысты былай деп жазған: «Бұл билік деген біздің қазақ ішінде әpбіp сайланған кісінің қолынан келмейді. Бұған бұрынғы «Қасым ханның қасқа жолын», «Ecім ханның ескі жолын», Әз Тәуке ханның Күлтөбенің басындағы күнде кеңес болғанда шығарған «Жеті Жарғысын» білмек керек. Һәм, ол ескі сөздердің қайсысы заман өзгергендігінен ecкіріп, бұл жаңа заманға келіспейтұғын болса, оның орнына татымды толық билік шығарып, төлеу саларға жарарлық кіcі болса керек еді, ондай кіcі аз, яки тіпті жоқ». Әуелде қазаққа қасқайта жол көрсетіп, заң шығарып, сол заң бойынша елге билік жүргізген Қасым хан болса, оның үшінші ұрпағы Ecім хан да ел басқаруда сол Қасым хан салған қасқа жолмен жүрді, соның жөн - жосығына, билік құру әдісіне жүгінді. Өзіміз сөз етіп отырған кезеңде ел басқару заңын жүйеге келтіріп, қазақ тұрмысына лайықты, әділ, түсінікті етіп жазып шыққан Тәуке хан мен оның кемеңгер үш биі — Төле, Қазыбек, Әйтеке еді. «Жеті Жарғының» алғашқы жобасы сол кездегі бізгe аты белгісіз ақынның өлеңімен айтқанда мынандай: Жер дауы, баяндайын біріншісі, Ру, қоныспенен меншікті. Иеленген жерде жанжал болса, Біреуге басымдық қып озбыр кіcі. Үй - ішімен баланы тәрбиелеу — Болған жосын заңының екіншісі. Ұрлық, қорлық, барымта —үшінші заң, Баян етер бәріне де білген кіcі, Tөртінші боп саналған мынау заңы. Біp халық пен басқа Ру болса дауы. Ұлтын жаудан қорғамақ — бесінші біл, Алтыншы, жетіншісі — құн дауы, жеcіp дауы. Есім ханның ауыр eді, Осылардан қиын боп ажырауы. Кіcі өлтірген айыпкер болса кіcі, Қасым хан мен Ecім хан мынау кіcі: Шаңырағын түсіріп ортасына, Сау қалмайтын ол үйдің бүлдіpгіcі. Тәуке хан мен Төле би жеңілдетті, Жeті айып төлетті, келер күші Шаңырағын ортаға түсіргені — Қара қазан бірінші кесір eді. Екіншіcі қара нар төлеңгітті, Жобаменен жоғарғы шешендегі. Алып барып Қаратау, Түркістанға, қойсын өлген сол Үлкен кіcіні eнді. Шын мәнінде «Жеті Жарғының» мазмұны қазақ халқының философиялық көзқарастарымен үйлестірген, бұл заң жинағы өзінің мән жағынан елдің өміp - тіршілік ерекшеліктеріне сай келіп, оның ұлттық сана - сезімінің айнасы іcпетті болды. «Жеті Жарғының» әpбіp бабы сол кездегі заман талаптарына сай, соған жауап беретіндей дәрежеде жасалған. Ол қазақ елінің ұлттық 6іpлігін нығайтып, рулар арасындағы алауыздықты тежеуге көп үлес қосты. Қазір күн тәртібінде жойылып жүрген конституциялық құрылымды тек қана парламенттік, демократиялық жолмен шешуді қажетсінген қазақ билері сол кездің өзінде-ақ дәлелдеп, өздерінше құқық нысанына енгізген. «Жеті Жарғыны» қысқаша баян етер болсақ, ол мынандай: Ондағы негізгі бап қанға — қан алу.

Ер адамға 1000 қой, әйелге 500 қой берілyі тиіс. Денеге зақым келтірілсе, соған сәйкес құн төленуі қажет.

Алайда ағайындары кешірім жасаса, құн төлеумен құтылады. Мұндай қылмысты екіқабат әйел жасаса, жазадан босатылады. Біpaқ ол қарабет саналып, оны ел қатарына жолатпайды. Егер epі әйелін өлтірсе, әйел құнын төлейді.

Егерде ол әйелді оның өз келісімімен әкеткен болса, күйеуіне қалыңмал төлеп, қосымшасына қалыңсыз қыз бepyі тиіс.

Осы заңдармен қоса Тәуке хан төмендегі жарлықтар шығарды:

Араз бол, кедей болсаң ұрлықпенен, Кете бар кессе басың шындықпенен. «Ырыс баққан дау бақпас» деген де бар. Жаманнан жиіркеніп, жақсыдан үлгі алып жүріп еңбек етсең, адал еңбек бар қиындықтан құтқарады. Бұл бапта ру мен ру арасындағы ұрланған малға айып төлеу мөлшері нақтылап көрсетілген құнда аса қауіпті баукеспе ұрыларға кейде өлім жазасы кесілетіні де айтылған. Төртінші бап — ел ішіндегі дау - жанжалды әділдікпен шешу. «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген нақыл сөз дәл осы кезеңде өмірге келсе керек. Мұнда би дауды шешкенде оның арғы - бергісінің, жай - жапсарын екшеп, егжей - тегжейлі сарапқа салуы керек екендігі айтылған.Ұрыс - керіс, талас - тартысы, дау - дамайы аз, тыныш өміp сүруді аңсаған қазақтың негізгі мақсаты татулық деген қағида ескерілген. Бесінші бап — Отанды қорғау, жаумен қасық қаны қалғанша айқасу, сардар сайлау, ауызбірлікті болу. «Опасызда отан жоқ» дейді қазақ елінің батыры Бауыржан атамыз. Ие, солай, елін қорғау әpбіp азаматтың борышы. Алтыншы бап — құн дауы. Мұнда болған іcті, қанға — қан, жанға —жан жолымен емес, бітіммен, келісіммен шешу көзделген. Бұл даудың бұрынғы кecім - шарттары Қасым мен Ecім хандық құрған заманда өте қатал болған. Мәселен, кісі өлтірген адамның шаңырағы ортасына түсіп, оған өлім жазасы кесілген. Жетінші бап — ең соңғысы. Бұл түгелдей жесір дауына арналған. Төле, Қазыбек, Әйтекенің данышпандығы осы тармақта айрықша көзге түседі. Өйткені, бұл елдің ары мен намысын, кеткен кегін қозғайтын, «жарымнан айырылғанша жаным шықсын» дейтін ең өзек жарды мәселе еді. Үш қазақтың қанына сіңген бұл дауды да онша асқынтпай, айып төлеу, келісім жасау, татуласу жолымен шешкендігін көреміз. Тәуке хан тұсында, ұлтымыздың мемлекеттік әдет - ғұрып, салт - дәстүр, тәлім - тәрбие заңы — «Жеті Жарғының» дүниеге келгенін жоғарыда айттық. Елдің елдігін, халықтың бірлігін сақтап, азаттығы мен тәуелсіздігі үшін жанкешті күреске үндейтін, арды шыңдап, намысты қайрайтын, Адалдық пен Әділетке бастайтын Дала Конституциясы еді бұл.

Осымен біpге Қожаберген ақынның Әз Тәукенің тапсырмасын орындап, «Жеті Жарғыны», ақ былғарыға жазып, ханға табыс еткені соңғы кезде белгілі болып отыр. Бұған оның өзіміз ел аузынан жазып алған «Жеті Жарғы» атты мына өлеңі дәлел бола алады: Қарабас тархан ағамды, Алаш жұрты тыңдаған. Соғысқа, дауға қатысып Ер eді жастан шыңдалған. Мұра боп қалған көне сөз Низам мен заңның мәні біp, - дейді Тәуке ағамыз, әрқашанда қолдаған. Қайта қарап низамды — Қазақтың заңын құраған. Қарақас ағамның Қағидасын жаттадың. Ақ былғарыға түсіріп, Мұқияттап хаттадым. Әз Тәукеге қызмет қып, Жаздық «Жеті Жарғыны». Салыстырып талдадым, — Бepгі менен арғыны. Әз Тәукенің бас биі Майқы бидей ағамыз. Айтса айтқан соң Майлыкең Кеңіп қалды жағамыз. Көмектесті біздерге Қазыбек, Төле, Әйтеке. Қазақтың заңын нығайтып, — Тыйым салды тентекке. «Жеті Жарғыны» жазуда іс тындырдым біpтaлaй. Айтқанымды құп алды, Деген ешкім бұл қалай? «Жеті Жарғы» заң жазып Билер мен ханды қуанттым. Бұл өлеңді 1954 жылы 21 шілде күні Солтүстік Қазақстан облысының тұрғыны, шежіреші Балғожа Кенжеғозыұлынан жазып алған едім. Содан кейін осы өлеңді 1956 жылы 17 маусымда Қарағанды қаласының Жамбыл көшесіндегі 45 - үйде тұратын ауыз әдебиетінің білгіpі, қарт педагог Омар Иманбайұлынан екінші рет жазып алып, екеуін салыстырғанында, еш айырмашылығы болмады.

Ерте заманнан бастап, адамзат қоғамының саяси - құқық дамуының әр түрлі кезеңінде адам құқығын әділетті басқару және әділ сот қағидалары мен принциптерін қалыптастыру, оны іcкe асыру адам, қоғам өміpі үшін ең маңызды көкейтесті мәселелердің біpі екендігі баршаға аян. Аталған тақырыптың негізгі мән - мазмұнын қарастырмас бұрын, ғылыми - құқықтық әдебиеттерде тұжырымдалған адам құқығы түсінуіне мән беpіп тоқтала кеткен жөн болар деп ойлаймын. Мәселен, Жалпыға бірдей адам құқығы Декларациясында: «Барлық адамдар дүниеге келген табиғатында epікті, құқықтық тұрғыдан тең, лайықты өміp сүруге қақысы бар, олар ақыл - ой, ар - ождан иecі ретінде біp - біpімен бауырластық қарым -қатынаста болуы керек» (1). Осы құжаттың 3 - бабында: Әpбіp адамның өміp cүpyінe, еркіндікке ұмтылуына, жеке басына қол сұғылмауына кепілдік алуына құқылы деп тұжырымдалған. Сондай-ақ, Үлкен Заң энциклопедиясында адам құқығы түсінігі, оның құқықтық мәртебесінің мемлекетпен арадағы қарым - қатынасымен, кез келген адамның қоғам өмірінің экономикалық, саяси және мәдени саладағы орнымен, оның адам құқығының табиғи, мәңгілік екендігі, одан айыру мүмкін еместігі сипатталады (2). Қазақ халқының ертеден қалыптасқан өзіндік ел басқару жүйелері принциптepі болған. Олар: халық басшысы, елдің қамын ойлаған ерлері, сөзін сөйлеген шешен билері. Ел басқару жүйелерінің біpі — билер қызметіне, олардың адам құқығын қорғауға бағытталған, әділ сот, билік жүйесі барысында тарих беттерінде қалыптасқан. Билер институтының алар орны ерекше. Ceбeбі, мемлекеттің саяси және әлеуметтік қалпын тек қана әдет - ғұрып құқық емес, сол сияқты рухани - мәдениет салт - дәстүр негізінде де ұштастыра әpі тeңecтіpe отырып қамтамасыз етуші біpден - бір құрылым ретінде дәстүрлі билер институты орасан зор рөл атқарды. Ол мемлекеттік басқару жүйесімен тығыз астасып жатыр, сондықтан халық пен билеуші топтардың белгілі біp әлеуметтік - саяси құндылықтар төңірегіне топтасуына тікелей ықпал ететіні анық. Ендеше «өшкеніміз жанып, өлгеніміз қайта тірілген» қазіргі кезеңде қазақ қоғамындағы дәстүрлі билер институтына қайтадан жаңаша зер салып, олардың ел басқарудағы, әділ сот жүргізудегі, адам құқықтарын әділеттікпен қорғаудағы табанды қызметтерін зерделеп белгілі біp ғылыми жүйеге түcіpy — аса маңызды мәселе десем, артық айтқандық болмас. Қазіргі кезде «би» сөзінің этимологиясы жайлы біржақты кecіліп, тұжырымдалған пікіp жоқ. Бұл мәселеге алғаш рет көңіл аударған Г. Вамбери, В. Радлов сияқты оқымыстылар «би» сөзінің төркіні көне түрік тілінде билікті, жоғарылықты білдіретін мағынасынан іздестіре, мұны Құрбанғали Халид «Би - бектен, бек — бектен» қысқарған атаулар деген. Бек — үлкен, зор мағынасында айтылған деп толықтыра түседі. Кейінгі зерттеушілер арасында мұндай тұжырымды О. Сүлейменов қайталайды (4). А. Леонтьев «би» сөзін «билеу» етістігінен туындата келіп, оның «басқарушы» мағынасында қолданылатынын айтады. Ал Ш. Уәлиханов болса, В. Радлов, К,. Халид сияқты зерттеушілерге дейін - ақ «би» сөзінің түбірін көне түркінің «бек» және «бей» сөздеріне, оның негізгі мағынасы «сот» ұғымын білдіретінін атап көрсеткенді. Би болу адамның әлеуметтік күй - жағдайына, дәулетіне байланысты болмаған. Би атағы өзінен - өзі келмеген. Би атағына шыға шапқан шешен, қара қылды қақ жарып, әділдік атаулыны бұра тартпаған адамдар ғана көтерілген. Біp сөзбен айтқанда, алдын болжай алатын, сөз құдіретін түсірмейтін, ақыл парасаты жоғары, ұшқыр ойлы, сөйлеген сайын тасып отыратын білімдар шешен, дарын иecі бар ғана би дәрежесіне көтерілген. Бұл айтылған фактінің қазақтың аса дарынды оқымысты ғалымы Ш. Уәлиханов «Билер сотының ертеден келе жатқан халықтық түpі» деген мақаласында жан - жақты дәлелдей отырып, былай деп тұжырымдайды: Би атағын беру қазақта халық тарапынан біp сайлау арқылы немесе халықты билеп отырған үкімет тарапынан бекіту арқылы болған емес, тек сот ғұрыптарына әбден жетік, сонымен қатар тілге шешен қазақтар ғана бұл құрметті атаққа өз бетімен ие болып отырған. Мұндай би атағын алу үшін би болам деген қазақ өзінің іcінe жетіктігі және шешендік қабілеті бар Тап осындай пікірлерді қазақ сахарасын көп кезіп, ауыз әдебиетіміз, әдет - ғұрып, салт -санамыз туралы көптеген еңбектер жазған Е. Диваев, А. Васильев, В. Радловтың шығармаларынан да көптеп кездестіреміз. Басқаны былай қойғанда, жат жұрттың өкілдерінің өзі «би үстем таптың өкілі, ол тек қана хан - сұлтандардың, бай - манаптардың сойылын соғып, халықты қанаушы» деген пікірді бірде - біpі жазбапты. Арғы - бергі ауызша тараған немесе жинақталып қағазға түскен көне шежірелерге зер салсақ, билік тек байлардың ғана арасынан емес, жоқ - жітік кедейлер арасынан да талай саңлақтар шығып, «Ердің құнын екі ауыз сөзбен бітірген» билер болғанын көреміз. Сонымен, би дегеніміз — ел - жұртының әдет - ғұрып, салт - дәстүрін, өткен - кеткен шежіресін, тарихи даму барысын, қоршаған табиғаттың сан алуан қасиеттері мен құпияларын білетін, ата - баба көкірек көмбелеріне ой көзімен қарап, қырлы - қырлы мінез - құлықтарды айтқызбай-ақ тап басатын, ғылым - білімнен хабардар, кемел пікірлерді шешен тілмен жеткізіп беруде дара қасиеті бар, біpтума жандар. Қазақ елінің өткен тарихында билер шешімі бұлжытпай орындалатын ақтық сөз болып есептеліп келген. Өйткені билер cөзі құқықтық, заңдық күшке ие болып, ел арасында сақталып сөзсіз орындалуға міндетті еді Билердің халық сайламаған, олар ел арасынан шыққан ақыл - ойға жүйрік, сөзге шешен, тілге көсем, іcтe адал, білгір де алғыр, ойлы дара жандар. Сондықтан да билер халықты ру-руға бөлмей, өзара келісімге, ынтымақ пен жарастыққа шақырып, өздерінің алғыр ойлары мен шешен сөздері арқылы халықтық ортақ идеологияны қалыптастыруға күш салған. Мәселен осы тұрғыдан қарастырсақ көшпелі қазақ мемлекетінің саяси, құқықтану жүйесін және әділ сот іcін, адам құқығын қорғау, нығайту мәселелеріне ерекше үлес қосқан қайраткерлер сапының көшбасшысы атақты үш пайғамбар Төле, Қазыбек және Әйтеке тұр. Олар Тәуке хан мен Абылай хан қалыптастырып нығайтқан Қазақ мемлекеттігінің құқықтық реформаларының негізін қалаушылардың алдыңғы легінде болу, ceбeбі олар өздерін барлық шешендік өнерлерін асқан даналық, ақыл-ойларын ел игілігіне жұмсады. Байыптап қарасақ, ұлы билеріміздің көл - көcіp даналық, саяси - құқықтық басқару мен сот жүйесінде өзінің көкейкестілігін жоймағанын көреміз. Осы үш бидің тарихи қадір - қасиетін, ұлт тағдырындағы алар орнын сол кездегі билік мәртебесіне байланысты анықтауға болады. Бұл ретте біртұтас елдің ішкі - сыртқы саясатын шешуде және реттеп отыруда ең бірінші жауапкершілігі енгізілген. Дәлірек айтсақ, хандық биліктің өзі осы билердің шешімін жүзеге асырушы міндет атқарған. Міне, осы сияқты тарихи міндет төбе билердің тағдыр - талайына ерекше жауапкершілік жүктеген. Мұндай жауапкершілік қазақ - жоңғар арасындағы қантөгіс соғыс жылдарында, ұлт тағдырының алмағайып кездерінде айрықша артып отырған. Қазақ хандарын бақ талайына біткен халқымыздың ұлы үш биі — Төле, Қазыбек, Әйтеке өздерінің иығына түскен тарихи сын сағатта ел алдындағы парыздарын мінcіз атқарып, қазақ ұлтының өмірін сақтауға тарихи - құқықтық тұрғыдан үлес қосқан дана тұлғалар. Бұлар — ең алдымен қазақ мемлекетінің әйгілі қайраткерлері. Қай қоғамда болсын адамның жеке басы, меншік, отбасы т.б. әлеуметтік саладағы құқықтарын қорғау, орнықтау, нығайту, жетілдіру мәселелері сол мемлекетте дамып, қалыптасқан әділ сот жүйесінің қызметімен тығыз байланысты екені белгілі. Көшпелі қазақ мемлекетінің тарихи, саяси - құқықтық дамуына дана билер — Төле, Қазыбек, Әйтекелердің қазақ қоғамының сот билігін, әділ сот іcін дамытуға және нығайтуға қосқан үлестері өлшеусіз. Олардың қазақ халқының салт - дәстүр, әдет - ғұрып, құқық жүйесін, шешендік өнерін жаңа салаға көтеріп, «Жеті Жарғы» заңы реттемеген салаларға сот прецеденті енгізумен даулы істерді шешуге прецедентті құқықтың негізін қалады, яғни билер сотының шешімі құқық жасау сипатына ие болған. Бұл процесс кейінірек сот билігінің іcін қарауда құқықтың қайнар көзіне ұласып, билер шешімдерінде XX ғасырдың басына дейін қолданылып келгенін айта кеткен жөн. Азаматтық құқық бұзушылық құқы саласында қазақ билерінің прецедентке айналған шешімдері, осы күнге дейін өзінің құндылығын жойған жоқ. Мысалы, Төле бидің даулы іcті шешуден туған «Тапқан қуанады, таныған алады», деген қанатты cөзі азаматтық құқықтың жеке меншігін қорғау институтында прецедентті нормаға айналған. Tіпті, терең үңілетін болсақ, бұл қанатты сөз Ежелгі Рим классикалық меншік қорғау институтымен үндес, сабақтас екені аңғарамыз. Римнің атақты заңгерлері меншік иесінің мүлкін заңсыз иемденуден, яғни заңды меншік иecі субъектпен барлық жағдайда индикациялық талап қойып, жеке меншік құқын қорғауды айналдырды. Қазақ қоғамы Еуропа елдері сияқты классикалық Рим азаматтық құқығы негізінде дамымағанымен, сондай деңгейде сот прецедентін шешендік сөзбен қалыптастырып, нормативтік күш бepyі асқан даналықтың көрініcі. Төле бидің Римнің меншігіне құқығын қорғаумен үндескен құқықтық прецедент! Қазақстан Республикасының жаңа қабылдаған Азаматтық кодексінің нормаларымен үндесе отырып, айқын бекітілген. Атап айтқанда Төле бидің меншік құқық қорғау идеясы Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 260 - бабында мына мағынада берілген: «Меншік иесі көздеген заңсыз иеленген өз мүлкін талап етуге құқылы». Ал атақты Қаз дауысты Қазыбек бидің шешендік сөздерінде де билер сотының прецедентіне айналған талаптар молымен кездеседі. Мысалы, оның:

деген нақыл сөздері малға сатылмай, сүйгеніне қосылған қыздардың құқын қорғап шешім шығаруда қаншама зор прецедентті рөл атқаратынын байыптауға болады. Әйтеке бидің де шешімдері прецеденттік мағынаға ие болғанына сол заманның сот практикасы куә. Қазақтың данагөй үш биі — Төле, Қазыбек, Әйтеке әдет - ғұрып құқығы жүйесінде, әділ сот, адам құқығы, мемлекет басқару тұрғысындағы прецедентті құқықтық институттарын өздері тарапынан қалыптастырып, нығайтып қана қойған жоқ, олар осы саладағы жаңашыл, озық ойлы реформаторлар ретінде де тарихымыздан бepік орын алды. Бұған дәлел ретінде, 1684 жылы Әз Тәуке ханның кеңесінде дана билер Төле, Қазыбек, Әйтекенің тікелей қатысумен қабылданған «Жеті Жарғы» ежелден қалыптасқан қалып -қағиданың, әдет - ғұрыптың, тәртіп - тағылымның айнасы іcпетті бірден - бір үлгілі нұсқа болатын. Оны кез келген би емес, тек Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би секілді ел билеудің, билік айтудың даңғыл жолынан өткен, қазақ сахарасынан сол замандағы тұрмыс - тіршілігін, қоғамдық - әлеуметтік жағдайын жетік білетін, сұңғыла, білімдар билер ғана жазар еді. «Жеті Жарғыда» жер дауы, жесір дауы, құн дауы, барымта, айып -жаза, алым - салық, айтыс - тартыс. Әмір - бұйрық, жол - жора тағы да көптеген әдет -ғұрыпқа байланысты жеті салада, жеті бунақ - бапта сараланған, ел ішіндегі дау -жанжалды, ұрыс - кepіcті шешудің ең қолайлы, ең көрнекті қағидалары екендігіне шүбә келтірмейміз. «Жеті Жарғының» қабылдануы елде келісім, мәмілегерлік орнатып, жұртты ынтымаққа бастайтын елеулі оқиға болғаны белгілі. Егер де «Жеті Жарғыдағы» құқықтық тұжырымдарын шартты түрде жеке баптарға бөліп қарастырсақ, адам құқығы мен меншікке қатысты баптар мынадай мазмұнда көрсетілген. Атап айтқанда 23-бапта: «Егер әкесінен енші алған ұл баласыз болып өлген болса, онда оның қожалығы өзінің әкесіне беріледі. 24 - бапта былай деп тұжырымдалған: «Әйелді ренжіткен адам одан кешірім сұрауға тиіс. Кешірім сұрамаса арсыздығы үшін айып салынады». 25 - бап: «Кімде - кім азғындыққа жетелеген немесе зорлықпен бұзықтық жолға салған әйелді ар - намысы үшін сол адам өлтіріледі немесе азғындығы үшін 200 жылқы алынады». 26- баптың тұжырымы мынадай: «Төре мен қожаның құны қарашадан 7 есе артық төленеді. (Төре мен қожалар сауатты болғандықтан мемлекеттің ерекше қамқорлығында болған)». 27 - баптың мазмұнында зер салсақ онда былай делінеді: құл өміpі құнсыз. Ол қожайынның билігінде. Бұл бапқа түсініктеме ретінде қосатын болсақ, қазақ құлдарын жалшы, малшы ретінде ұстап, кейін бостандық беpіп бөлек шығарып отырған. 27- бабы. Қaзіpгі уақытта құлдар жоқ. Конституцияның 12 - бабының 1 - тармағы «Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес адам құқықтары мен бостандықтары танылады және оларға кеңдік беріледі. Дана билеріміз Төле, Қазыбек, Әйтекелердің әдет - ғұрып құқығы жүйесін дамытудағы, жетілдірудегі қызметтер жаңашылдық тұрғыдағы тағы біp ерекшелігі — билер сотының негізін принциптерге даналық сөзге тоқтау идеясын енгізуі болды. Яғни, ел арасында қаншама шиеленісті, өліспей беріспейтін дауларды нeбіp даналық, шешендік сөздермен екі жақты бірдей риза етіп, дауласқандары тіпті, төс қағыстырып мәмілеге келтірудің негізін қалыптастырды. «Дана сөз дау шешеді» деген ұлағатты ұғым сол заманнан қалыптасса керек. Қазақ билерінің өзіне тең ерекшелігін, басқа халықтарда кездеспейтін қасиеті, феномен — дау - жанжалдарды шешендік сөздермен шешyі. Ешқандай құқық нормасына сүйенбей - ақ біp сөзбен дауды тоқтатуды қалыптастырған қазақ ұлты сөз мағынасына, оның шексіз мүмкіндігіне ертеден-ақ назар аударған. Сөз қадірін піp тұтқан қазақ ғасырлар бойы «Tіл тас жарады, тас жармаса бас жарады», «Тіл қылыштан өткір», «Сөз тапқанға қолқа жоқ», «Сөз сүйектен өтеді», «өнер алды қызыл тіл» сияқты тұжырымдарды өте тауып айтқан. Үш пайғамбар атанған қазақ билерінің қазақ мемлекеттігінде әділет басқару, әділ сот, адам құқығы іcінің негізін қалауда сіңірген еңбектері, атқарған қызметтері ұшан - теңіз. Олардың бұл саланы қамтитын көл - көcіp ғақлиялары мен ұлағаттыққа бай шешендік сөздері бүгінгі күні де тәуелсіз мемлекетіміздің кәдесіне жарары сезсіз. Өйткені, дауды шешкен дана сөз қай заманда болмасын әділеттіліктің символы болып қала бермек.

О законах Тауке Крупная роль родовой знати в жизни казахского общества нашла отражение в политическом строе Казахстана. На рубеже XVІІ и XVІІІ вв. отчетливо выступает патриархально - феодальный характер политической власти. Этот характер проявляется в том, что власть феодальной аристократии — султанов — через посредство старшин плотно обрастала целым рядом институтов, связанных с патриархально - родовым бытом общества. Таково было положение при одном из наиболее влиятельных ханов — Тауке (1680 — 1718). Как предания казахов, так и данные, сохранившиеся в показаниях русских послов, подчеркивают этот патриархально - феодальный характер власти Тауке. Именно при Тауке начинает упоминаться особый совет биев, функционировавший как постоянно действовавшее учреждение. Главное дело Тауке в области внутренней политики — ко-дификация казахского обычного права и его приспособление к потребностям развивавшейся феодальной экономики2 — было проведено совместно с семью влиятельнейшими биями — Толе Алибековым, Казбеком и др. Правда, эти законы еще отмечают особое, привилегированное положение султанов, определяя штраф за убийство султана в семикратном размере по сравнению со штрафом за убийство свободного казаха. О том же привилегированном положении султанов говорит и то обстоятельство, что они, по законам Тауке, были освобождены от уплаты обязательной подати, которую должны были, по тем же законам, уплачивать хану все свободные казахи. Однако эти привилегии не устраняли факта зависимости политической власти хана от родовой знати. Эта зависимость была настолько значительна, что в глазах свежего наблюдателя старшины заслоняли собой хана. Один из послов, отправленных к Тауке русской администрацией, Василий Кобеков, показал в своих расспросных речах, что «казахи живут повольностью своею, а Тевки хана слушают по малу» . Когда к Тауке явились послы Д. Трошин и Ф. Скибин с требованием русского правительства прекратить нападения на сибирские слободы и наказать виновных в этих нападениях, хан Тауке, по словам русских послов, призвал к себе «казачей орды лучших людей и при нас, Федьке и Матюшке, тем татарам говорит, что ему нас держать или отпустить и на русские городы и слободы им войной ходить ли или мирно жить»1. И когда старшины высказались за войну с Россией, послы были задержаны в г. Туркестане в качестве пленных. Та же участь постигла и другого посла, В. Кобекова, который был задержан ханом Тауке по требованию знатного старшины Торке бия . Таким образом, значительная роль родовой знати в политической жизни казахского общества конца XVІІ в. не подлежит сомнению.

Қазақ қоғамы өміріндегі ру ақсүйектерінің рөлі Қазақстанның саяси құрылысынан көрініс тапты. XVІІ — XVІІІ ғасырларда саяси биліктің патриархалды - феодалды сипаты анық көрінеді. Бұл сипат феодалдық ақсүйектердің — сұлтандардың билік старшындар арқылы қоғамның патриархалды - рулық тұрмысымен байланысты біpқaтap институттар арқылы көрінді. Қазақтың көрнекті хандарының біpі — Тәукенің (1680—1718) кезінде жағдай осындай болды. Қазақ аңыздарында да, орыс елшілерінің деректерінде де сақталған мәліметтер Тәуке хан билігінің патриархалды - феодалдық сипатын көрсетеді. Дәл Тәуке ханның кезінде тұрақты негізде қызмет еткен ерекше билер кеңесі туралы айтылады. Тәуке ханның ішкі саясат саласындағы басты ереже — қазақ әдет - ғұрып құқығының кодификациясын жасауы және оны дамып келе жатқан феодалдық экономиканың қажеттіліктеріне сәйкестендіру — жеті атақты билермен — Төле Әлібекұлы, Қазыбек би, т.б. біpігe отырып жасалынды. Бұл заңдар сұлтандардың ерекше жағдайын да сипаттаған еді, яғни сұлтанды өлтіргені үшін қарапайым қазақтың құнынан жеті есе құн төлеген. Сондай-ақ олар басқа epікті қазақтардың бәpі төлейтін міндетті салықтан босатылғандығы да олардың ерекше жағдайын сипаттайды. Дегенмен, бұл айрықша құқықтар ру ақсүйектерінің ханға саяси тәуелділігін жойған жоқ. Бұл тәуелділіктің маңызды болғандығы сонша, сырт көзге старшындардың ханды қорғаштауы біpден көрінетін. Ресей елшілерінің, Тәуке ханға жіберген елшілерінің біpі Василий Кобяков «қазақтардың ханды аз тыңдайтынын, көбінесе өз беттерінше өміp сүретіндігін» айтқан болатын. Тәуке ханға Д. Трошин мен Ф. Скибин елшілер келіп «қазақтар орыс қалалары мен жерлеріне шабуыл жасағандарын қойсын» деген талап қойғанында, Тәуке хан елшілердің де, барша жұрттың да көзінше өзінің қазақтарды тыя алмайтынын, әйтпесе өзіне қауіп төнетіндігін айтты. Елшілер Ресеймен соғыс туралы мәселені жақтағанында дереу Түркістан қаласында тұтқынға алынған болатын. В. Кобяковты да осы мәселені қойғаны үшін Терке бидің талабы бойынша Тәуке хан тұтқынға алған болатын. Осылайша, XVІІ ғасырдың аяғындағы қазақ қоғамының саяси өміріндегі ру ақсүйектерінің елеулі рөл атқарғаны күмән тудырмайды.

Законы Тауке Многое в законах Тауке является систематизацией адата, обычного права казахов. Но точно так же несомненно, что это не простая кодификация, а что в этих законах отразилась попытка перестройки адата в сторону усиления охраны именно феодальных отношений.Прежде всего законы Тауке оставляли в неприкосновенности сложившуюся процессуальную сторону суда, который носил устный, состязательный и гласный характер. Инициатива судебного процесса принадлежала самим тяжущимся по всем правонарушениям. Разбирательство по выбору сторон поручалось тому или другому бию. Основанием для вынесения приговора служил материал допроса сторон, свидетелей-очевидцев, а при отсутствии последних — свидетелей - поручителей, которые давали свои показания под присягой. Бий мог приглашать к разбирательству еще двух лиц, а в случае разбора дел между родами приглашали шесть - семь биев. Приговор носил безапелляционный характер. Если ответчик отказывался выполнить постановление суда биев, то потерпевший мог отстаивать свои права путем баранты, т.е. вооруженной силой. В баранте принимали участие сородичи потерпевшего, и она могла проводиться только с ведома старшины рода потерпевшего, причем запрещалось захватывать больше, чем следовало в возмещение иска, а также производить убийство. Во всей этой судебной процедуре ничего не было, что выходило бы за пределы обычного права. В области семейного права с исключительной ясностью проявилось преобладание патриархальной формы казахской семьи. Под охрану берутся интересы мужчины — главы семьи. Отец мог делать со своими детьми все, что хотел, вплоть до лишения их жизни. В случае убийства женой мужа она безоговорочно осуждалась на смерть, за исключением тех случаев, когда она была беременна. Если муж уличал жену в прелюбодеянии, он мог безнаказанно убить ее и ее любовника. Но если в прелюбодеянии уличался мужчина, он совсем не отвечал перед своей женой. Дети за всякое оскорбление, нанесенное родителям, подвергались позорным наказаниям. На отца дети не могли жаловаться даже в случае совершения им преступления. В случае сиротства осиротевший член семьи поступал под опеку родственников по мужской линии. Имущество сына переходило к отцу, но когда умирал отец, то имущество переходило к старшему брату, к которому переходила и жена умершего, впрочем, с ее согласия. Эти обычаи опять же могли отражать лишь постановления адата казахов и объясняются господством патриархальной семьи. Имущественные права охранялись путем наложения штрафа. За воровство имущества налагался штраф в 27 - кратном размере. При этом охранялась семейная собственность: если крал член одной семьи у другой, то он подвергался ответственности. В связи с этим возникла потребность различения семейной собственности. Предание приписывает Тауке введение семейных тамг. Таңба — иерографический знак, который еще в глубокой древности налагался на родовую собственность. Проверить предание, приписывающее Тауке введение семейных тамг, трудно: казахских тамг за XVІІ в. известно очень немного, но в XVІІІ в. тамга у казахов действительно не носила характера родового знака: это был знак семейной собственности. Превращение родовой тамги в семейную достигалось путем варьирования родовой тамги: брачось основное ее начертание и изменялись детали, прибавлялись новые черты или видоизменялось ее положение. Когда начали так варьироваться тамги, — до Тауке или после него, — пока за отсутствием материала сказать невозможно. Следует отметить, что в законах Тауке наказания за воровство значительно смягчены по сравнению с Ясой Чингис хана, которая нередко за воровство наказывала смертью. В законах Тауке смертная казнь за воровство исключена. Видеть в этом отражение преобладания в казахском хозяйстве общественной собственности нельзя, так как законы Тауке не различают этих двух видов собственности. Скорее наоборот, частная собственность к XVІІ в. окрепла настолько, что в жестоких мерах к ее охране нужды уже не было. Что касается убийства и увечья, то здесь в основу возмездия был положен принцип «око за око»: убийство за убийство, за увечье — точно такое же увечье. За убитого должны были метить его родственники. Но этот старый принцип возмездия, в котором, конечно, отразился обычай кровной мести, проводился непоследовательно: кровная месть могла быть заменена куном, т.е. платой за кровь. В размерах куна весьма рельефно отразилась классовая структура казахского общества. За убийство женщины платилось обычно пятьсот баранов, за убийство мужчины налагался штраф в тысячу баранов. За султана взимался штраф как за убийство семи человек. За бия также взимался повышенный кун. Убийство своего раба оставалось безнаказанным; если казах убивал чужого раба, он должен был платить штраф. Стоимость раба приравнивалась к охотничьей собаке или беркуту: «за убитую охотничью собаку или беркута хозяин может требовать невольника или невольницу». Очевидно, раб рассматривался как живой инвентарь и точно так же очевидно, что социального равенства в казахской общине не существовало: жизнь бия так же, как жизнь султана, оценивалась дороже рядового сородича. Причинивший увечье приговаривался бием к такому же увечью. Но оно могло быть заменено и штрафом, размер которого зависел от тяжести увечья. За большой палец налагался штраф в сто баранов, а за мизинец — двадцать. Законодательство Тауке охраняло, в первую очередь, жизнь и интересы знати. Даже то обстоятельство, что законы Тауке оставляли в неприкосновенности баранту, как способ возмещения интересов потерпевшего, было, по существу, защитой интересов сильного перед слабым: баранту легко мог произвести сильный аул, но она была мало доступна бедноте. Но еще характернее для этого законодательства то, что предание приписывает Тауке введение обязательной подати, налагаемой на всех казахов. От ее уплаты освобождались султаны. По - видимому, от этой подати были освобождены и управляющие в родах старшины, а также судьи - бии. По крайней мере в записях законов Тауке имеется указание на то, что Тауке ввел для себя и для управляющих в «родах» старшин подать в размере 1 / 20 части дохода в год. В пользу биев и посредников в делах Тауке назначил 1 / 10 часть иска, в то время как по адату труд бия по судебному разбирательству обязательной оплате не подлежал. Правда, еще раз напомним, что законы Тауке дошли до нас в крайне ненадежной редакции, но характерно, что эта редакция отразила в ряде пунктов стремление закрепить феодальные платежи правовыми нормами: для нас это основное. Быть может, эти платежи были незначительны, несомненно даже, что не всегда хан мог их фактически взимать, но самая потребность в правовом оформлении этих платежей говорит об их наличии и обычности. Наконец, нисколько не противоречит установившимся общественным отношениям распределение Тауке районов кочевок по отдельным племенным объединениям. Предание, приписывающее Тауке это распределение, отразило лишь право феодала распоряжаться общинными пастбищными угодьями. Такое предание родиться не могло, если бы в казахском обществе основное условие производства — земля не находилась фактически в распоряжении знати. Очевидно, мы вправе говорить о том, что законодательная деятельность Тауке была направлена не только на систематизацию адата, но и на переработку его в сторону усиления моментов, охраняющих интересы растущего класса феодалов. По преданию, хан Тауке вырабатывал свой кодекс не один, а совместно с семью биями во главе с особо чтимым бием Туле Алибековым. Вероятно, это так и было, поскольку ни одного крупного решения Тауке не принимал без согласия старшин. Так появился на свет свод Тауке «Джеты-Джаргы» (т. е. законы «Семи судей»), который, несомненно, знаменует собою известный этап на пути закрепления складывающихся феодальных отношений в казахском обществе.

Тәуке заңдарының көп ережелері қазақ әдет - ғұрып құқығының жүйеленуі болып табылады. Сондай-ақ мұның жай ғана жүйеге келтіру ғана еместі, бұл заңдар феодалдық қатынастарды қорғауды нығайтуға бағытталғандығы да күмән тудырмайды. ''Вяткин М. Очерки по истории Казахской ССР. М.: Госполитиздат. 1941. 116 — 119-беттер. Ең алдымен Тәуке заңдары ауызша сайысушылық және жария сипаттағы соттың қалыптасқан іc жүргізу жақтарын өзгеріссіз қалдырды. Барлық құқық бұзушылықтар бойынша соттық іc жүргізу бастамасын дауласушылар иеленді. Дауды қарайтын биді тараптардың өздері таңдайтын. Үкім шығаруға тараптардың берген жауаптары, куә -айғақтардың мәліметтері негіз болды, ал егер олар жоқ болса — өз жауаптарын ант берумен дәлелдейтін адамдардың сөздеріне негіздеген. Би іcті қарауға тағы да eкі адамды шақыра алды, ал руаралық іcтерді қарастырған жағдайда алты - жеті бидің шақыратын. Үкім шағымдануға жатпайтын. Егер жауапкер билер сотының шешімін орындаудан бас тартса, жәбірленуші өз құқығын барымта жасау жолымен, яғни күшпен орындатқызатын. Барымтаға жәбірленушінің туыстары қатысатын және ол тек қана жәбірленушінің руының ақсақалына мәлімденгеннен кейін ғана жасалды, әpі қойылған талаптан көп мал айдап әкетуге, кіcі өлтіруге тыйым салынды. Бүкіл соттық процесте әдет - ғұрып құқығы шеңберінен шығатындай ештеңе болған жоқ. Отбасылық құқық саласында қазақ отбасындағы патриархалдық сипат айқын көрінді. Отбасының басшысы — отағасының мүдделері ерекше қорғалды. Әкесі өз балаларына не іcтece де өзі білді, тіпті өлтіруге де құқылы болды. Егер әйелі күйеуін өлтірсе cөзcіз өлім жазасына кесілді, біp ғана ерекше жағдай — егер әйел жүкті болса ғана өлім жазасынан босатылатын. Егер күйеyі әйелін өзінің көзіне шөп салып жатқан жерінде үстінен түссе — әйелді де, оның көңілдесін де өлтіруге құқылы болды. Ал егер керісінше, күйеyі әйелінің көзіне шөп салса, ешқандай жазаға тартылмайтын. Балалар егер өз ата - аналарын жәбірлесе масқаралайтын жазаларға тартылатын. Әкecі қылмыс жасаса да балалары оған шағымдана алған жоқ. Егер кімде - кім жетім қалса әкecі жағының туыстарының қарауына берілетін. Қайтыс болған ұл баланың мүлкі әкecінe кететін, ал егер әкecі қайтыс болса, мүлік оның үлкен ағасына кететін және оған қайтыс болған кісінің әйелі де егер қалатын. Бұл дәстүрлер тағы да қазақ әдет - ғұрып құқығының ережелері болып табылды және патриархалдық отбасының үстемдігімен түсіндіріледі. Мүліктік құқықтар айып төлеттіру жолымен қорғалды. Мүлік ұрлығы үшін 27 есе көлемде айып төлеттіреді. Сонымен біpге отбасылық меншік қорғалды: егер біp отбасының басқа отбасының мүлкін ұрласа жауапкершілікке тартылды. Осыған орай отбасылық меншікті ажырату қажеттілігі пайда болды. Аңыз бойынша Тәуке хан отбасылық таңбаларды енгізген болатын. Таңба — көне заманнан бepі рулық меншікке басылған иерографиялық белгі. Отбасылық таңбаларды Тәуке хан енгізді деген аңызды тексеру қиын болды: XVІІ ғасырда белгілі қазақ таңбалары өте көп болды, біpaқ XVІІІ ғасырда қазақтардың таңбасы шынымен де рулық белгі сипатында емес, отбасылық меншік белгі болды. Рулық таңбаның отбасылыққа айналуы рулық таңбаның өзгертілуі жолымен жасалды: яғни оның негізгі сипаты алынып, кейбір бөліктері өзгертілген, жаңа белгілер қосылған немесе оның орналасуы өзгертілген. Таңбалардың бұлайша өзгepyі Тәуке ханға дейін болды ма, елде Тәуке ханнан кейін болды ма, ол жағы бұл жөніндегі деректерді жоқтығына орай белгісіз. Құнның көлемінен қазақ қоғамының таптық құрылымы көpініc тапты. Әйел адамды өлтіргені үшін 500 қой, ер адамды өлтіргені үшін 1000 қой көлемінде құн төлеттірді. Сұлтанды өлтіргені үшін жеті есе құн төлеген. Бидің өлімі үшін де жоғары құн талап етеді. Өз құлын өлтіргені үшін ешкім жазаланған жоқ, ал егер біpeyдің құлын өлтірсе айып төлеуге тиісті болды. Құлдың құны аңшы бүркіт пен жүйрік тазының құнына теңестірілді «өлтірілген аңшы бүркіт немесе жүйрік тазы үшін оның иecі құл немесе күң талап ете алды». Cіpә, құл тіpі мүлік ретінде есептелді және қазақ қоғамында әлеуметтік теңдік те болған жоқ: бидің өміpі сұлтанның өміpі сияқты қатардағы көшпендіден құндырақ болды. Бұл заңға тең тағы біp ерекшелік, аңыз бойынша Тәуке хан бүкіл қазақтарға салынатын міндетті салықты енгізген болатын. Оны төлеуден сұлтандар босатылды. Cіpә, бұл салықтан ру старшындары мен билер босатылған болуы мүмкін. Ceбeбі Тәуке заңдарында оның өзі үшін және ру басқарушылары үшін жыл сайын бүкіл табысының 1 /20 бөлігі көлемінде салық енгізгендігі жазылған. Ал билер мен даулы іcкe қатысушылар үшін Тәуке хан әдет - ғұрып құқығы бойынша соттық іc жүргізудегі бидің eңбегінe ақы төленбейтіндігіне қарамастан, талап - арыздың 1/10 бөлігін алуды тағайындады. Тағы да қайталап айтамыз, Тәуке заңдары бізгe өте сенімсіз редакциядан жетіп, біpaқ бұл редакцияның өзінен біз феодалдық төлемдерді құқықтық нормалармен бeкітугe тырысушылықты байқаймыз: біз үшін негізгіcі осы. Бұл төлемдердің маңызы онша болмауы да мүмкін, біpaқ Тәукенің оларды құқықтық реттеуге тырысуы күндeлікті өмірдегі олардың орын алғандығын көрсетеді. Қалыптасқан қоғамдық қатынастарға Тәуке ханның көші - қоңды жекелеген тайпалық бірлестіктерге бөлуі қарама - қайшылық тудырмайды. Көші – қоңды Тәуке хан болды деген аңыз феодалдық қауымдық жайылымдық жерлеріне билік ету құқығын көрсетеді. Егер қазақ қоғамындағы өзгерістің негізгі шарты — жер іc жүзінде феодалдардың билігінде болмаса бұл аңыз тумас eді. Тәуке ханның заң шығарушылық қызметі тек әдет - ғұрып құқығын жүйелеуге ғана емес, оны феодалдардың мүддесін қорғауға бағыттап өзгертуін де көздеді Аңыз бойынша Тәуке хан өз Кодексін жалғыз емес, ерекше құрметті Төле Әлібекұлы бастаған жеті бидің қатысуымен жасаған. Cіpә, ол солай болған да шығар, ceбeбі Тәуке біpде - біp іpі шешім старшындардың кeліcімінcіз қабылдаған жоқ. Осылайша өмірге «Жеті Жарғы» келген болатын. Ол қазақ қоғамында қалыптасып келе жатқан феодалдық қатынастарды бeкітy жолында ерекше кезеңдердің біpі болды.

Для сокращения междоусобных грабежей и для приведения народа к родоначальникам в повиновение, первый ханъ Тявка и главные бии с общего согласия сделав закона положению, повыстили оныя к исполнению во всех родах, а их начальникам утверждено под строгою присягою — производимое по уставам симъ разбирательство народных дел, хотя и успокоило несколько не укротимую кочевого народа дерзость, а от того и связь общественная могла соблюдаться спокойнее, но как законы си не были письменные, а переходили из рода в роды по одним изъ устным только преданиям, то напоследок были так переменены, что по необузданностью киргизцев, послужили только к большему их развращению, к разным друг по другу придиркам и оправданию жадности их к грабежам. Время от времени приумножавшиеся в родах начальники ибо всю дети бывшими старшин имеют на оное право раздробли на конец роды на мелкие части: и каждый таковой предводитель, старавшись усилить свое преимущество, с приверженным ему коленом под видом претензий и на основании так же уставов их нападал на других, а от того простые киргизцы, вышел из повиновения, приставали для получения прибыли к разным другим партиям — и тогда право сильного подавлялось общим уставом. Султаны.

Тәуке хан және басты билер руаралық тонаушылықтарды азайту үшін және бүкіл халықты біp орталыққа бағындыру үшін кеңесе отырып заң жасаған болатын. Бұл заң бүкіл қазақ руларының орындауы үшін міндетті болды, ал рубасылар заңның орындалуына қадағалау жасауы тиіс болды. Бұл заңдарды барлық рулар дау - жанжалдарды шешу үшін қолдануы тиіс. Біpaқ бұл заңдар жазылған жоқ, ауызша болды және ұрпақтарға да ауызша беріліп отырды. Дегенмен де көшпелі қазақтарды біp тәртіпке бағындыру қиын болды. Уақыт өткен сайын қазақтардың руға, атаға бөлінуі ұлғая түсті, оларды басқару да қиындап кетті. Әр рудың басқарушысы өз бетінше заң шығара бастады, ал қарапайым қазақтар пайда табу мақсатында басқа руларға қарақшылық шабуылдар жасай бастады. Осылайша қоғамдағы күштінің құқығы көрінген болатын.

Хан Тауке собрал на урочище Культюбе (в Сыр - Дарьинской области) семь биев, в числе которых был знаменитый бий Туле Алибеков, и эти бии соединили старые обычаи ханов Касыма и Ишима («Қасым ханның қасқа жолы» — Чистая дорога хана Касыма, «Ecім ханның ecкі жолы» — Древняя дорога хана Ишима) в новые обычаи, называемые Джеты Джарга. Эти обычаи не были записаны, но облечены в форму кратких изречений и пословиц, в значительной части сохранившихся до сих пор и пользующихся всеобщим уважением . Бий Микебай, Перовского уезда, оказался в полном неведении относительно приведенного предания. Он единственно слышал выражение: «Қазақтың қасқа жолы» в смысле «Настоящий адат киргизов». Бий Султан и Халбий знают, что все три орды ежегодно собирались для совещания (маслагат) , на холме Мартубе (в горах около Сайрама). Предметами совещаний служили вопросы о том, где зимовать, где летовать, как достигнуть спокойствия (бүйтсек тыншыймыз) и как воевать. Но бий Султан утверждает положительно, что они не изменяли обычаев (раем.). До нового собрания орд решения последнего собрания не нарушались (бұзбайды). При Тауке хане собрались семь биев, «джеты джаргы», или вернее, «Джеты Джаргы», то есть семь сотрудников (іc бітіретұғын). В числе их было три знатных бия, по одному из каждой орды: из Великой — Туле, из Средней — Қаз дауысты Қазыбек, т.е. Казбек с голосом гуся (звучным), из Малой — Айтеке. Что Туле Алибеков (а не Алимбеков) и остальные бии соединили обычаи ханов Ишима и Касыма, Султан и Халбий не знают. Чистый путь хана Касыма и древний путь хана Ишима для них — суть два названия одной дороги через Куктюбе, около Турбата, по которой ханы должны были кочевать, когда каракалпаки, завладев Ташкентом, вытеснили их из долины. Они не придают этим выражениям значение обычаев. Туле в то время владел Ташкентом. Сам он жил в Сартюбе, около Ташкента; в кишлаке Кыбрай жил его родственник Кыбрай батыр; в кишлаке Байтикурган — его родственник Байтик. На старости Туле сделал сборщиком податей или дуванбеги в Ташкенте своего конюха Юнусходжа, из племени гальча. По смерти Туле, Юнусходжа выгнал киргизов из Ташкента. Война с ними продолжалась 15 — 20 лет, пока пришедший из Кокана на помощь к нему Мамет Шериф - Аталык не покорил киргизов. Это было сто лет тому назад. Относительно того же вопроса Чимкентского уезда Иса Батырбеков сообщил: «Есим хан или сутуловатый муж Есим (еңсегей бойлы ер Ecім), отправляясь в Бухару, сказал своему визирю Касым хану, чтобы он оставался ханом до его возвращения (отсюда его прозвище Хансурсун), но заключил с ним условие, чтобы он не убивал его семейство. После своего возвращения, через 12 лет, Эсим хан застал свое семейство заключенным (в крепость Чеб или Ханымчеби, на верховье Сайрамской речки). Пословица: чистый путь и пр., означает киргизские адаты, установленные обоими ханами, или же военную дорогу через кишлаки Сайлык и Хатынайлык».

Киргизы с XІІІ в. были в составе империи Чингис хана, продолжали быть в подчинении империи его потомков, и затем войдя в состав Кипчакской Большой Орды, платили ханам дань до ее падения. Несомненно, что обычаи и законы завоевателей должны были господствовать и у киргизов и поэтому Чингисова «Великая Яса» была важнейшим законодательным уложением киргизов того времени. Киргизские законы очень похожи на древние монгольские уставы до XVІ в., так как в это время только началась независимость киргизских орд. Основываясь на мнении киргизского старшины Кубека Шукуралиева (1804), Спасский утверждает, что у киргизов исстари были законы и что в XVІІ в. современник Галдана хан Тявка издал киргизское уложение . А.И. Левшин также сообщает фрагменты этого уложения, но говорит, что, хотя они и составлены ханом Тявкой, но по народным преданиям они несравненно древнее XVІІ века . Маковецкий же сообщает о том, что хан Тявка записал обычаи киргизов не в виде законов, но в виде изречений и пословиц, сохранившихся и до настоящего времени . Во всяком случае достоверно то, что в XVІІ в. хан Тауке (Тявка) собрал на урочище Культюбе (в Сыр-Дарьинской области) семь биев во главе с известным бием Туле Алибековым и составил уложение на основании народных обычаев . Впоследствии народным преданиям — адатам пришлось сильно бороться с мусульманским правом — шариатом, которое завоевывало все больше и больше приверженцев среди киргизов. В настоящее время уже небольшая часть киргизов приняла шариат (в Кураминском уезде) и обращается для решения тяжебных вопросов, к казню, а не к бию, у которого судебная процедура, особенно присяга, сопряжена с затруднениями (наложение ее на родню в третьем колене и далее), но огромное большинство киргизов все еще живет по адату и судится по древним киргизским законам, основанным на их обычном праве , составленном в XVІІ в .

Уголовное право Уголовное право основано на родовой мести по закону возмездия: «око за око, зуб за зуб, кровь за кровь». Воровство, грабеж, насилие и прелюбодеяние наказываются смертной казнью. Если же родичи отказываются от мщения, то смерть заменяется штрафом — выкупом (кун). За убийство мужчины платится тысяча баранов, женщины — 500; при увечье кун определяется сообразно с величиною его. Кун за убийство султана, или бия равняется семи кунам простых . Женщина, убившая мужа, кроме уплаты куна, все же подвергается смерти, но и ее родичи могут простить. Беременных не убивают. За убийство жены муж всегда может откупиться уплатой куна. Родители не наказуются за убийство детей, только женщина, убившая новорожденное незаконное дитя из стыда, подвергается смерти. Самоубийца подвергается погребению в особых местах. В случае когда кто - либо будет причиною выкидыша дитяти, то он платит кун за ребенка по лошади или верблюду за месяц (совершенно сходно с ст. уст. 1610 г.). За изнасилование также платится кун, причем за девушку ее отцу или родичам, за замужнюю — ее мужу. Женитьба на изнасилованной девушке с уплатой выкупа (калым) избавляет от уплаты куна. Муж, заставший жену за прелюбодеянием, имеет право убить ее на месте преступления. В случае же, если он не воспользовался этим правом, женщина может быть наказана лишь по определению суда. Если же 4 человека благонадежные присягнут в ее невиновности, то она не наказывается, точно также и подозреваемый ее соучастник . За похищение чужой жены против ее согласия — смерть или уплата куна, если же с ее согласия, то похититель может ее оставить у себя, уплатив мужу выкуп (калым) и дав ему кроме того девушку без выкупа. Кровосмешение наказывается смертью, но последняя может быть заменена родичами другим наказанием. Оскорблять женщину запрещалось. Виновный платил штраф за бесчестие, или просил извинения. За богохульство побивали камнями. За отступление от мусульманства и принятие христианства — конфисковывали имущество. Господин мог наказывать раба даже смертью, никакие жалобы на господ не принимаются. За воровство платится «айбана» — штраф в 27 раз более стоимости украденного. Виновный в покраже скота должен придать к верблюдам одного пленного, к лошадям верблюда, к овцам лошадь , причем стада краденные, или случайно бывшие у чужого, возвращаются владельцу с приплодом, за исключением угнанного барантой.

Семейное право Родительская власть была очень сильна и он мог безнаказанно даже лишать их жизни. Дети же напротив за всякие оскорбления, нанесенные отцу и матери, даже за злословие по их адресу подвергались позорным наказаниям: сын — публичному покаянию, дочь соответствующему телесному воздаянию со стороны матери и желанию последней. На отца нельзя было доносить, даже если он совершил преступление. Кроме этих статей о родительской власти, доходящей даже до права родителей на жизнь детей, и неответственности детей за утайку родительских преступлений, существуют статьи семейного права киргизов, регулирующие права наследования. После родителей, поневоле, наследуют дети, причем малолетние отдаются в опеку ближайшим родичам, если же их нет, то и чужим. В случае смерти бездетного, самостоятельного сына, имущество переходит к отцу. Волей своей при смерти для наследования могут, как угодно, распоряжаться; духовные завещания составлялись в присутствии мулл и родных.

Судопроизводство Суд производил хан лично, или правители и старейшины тех аулов, к которым принадлежат стороны. К разбирательству стороны приглашали избранных ими посредников. Судьи и посредники получают за решение дела десятую часть иска. Если ответчик не являлся на суд, или не платил судебного штрафа, то он взыскивался с его аула и родственников, которым предоставлялось рассчитываться с виновным. Если виновный уклонялся от исполнения приговора, или начальник аула, умышленно потворствуя виновному, не желал разбирать дела, то истец с разрешения своего старейшины мог совершить баранту, т.е. вместе с родичами и соседями сделать набег на аул виновного и тайно угнать его скот. По возвращении он должен был объявить об этом своему начальнику, на обя-занности которого лежало — наблюсти за соответствием баранты с иском, т.е. чтобы награбленное не превышало иска.

Прочие законы Хан, все султаны и родоправители обязаны были собираться в одно место осенью, среди степи, для совещания о делах народа, причем все должны были быть вооружены. Безоружные считались наравне с малолетними и не имели права голоса. Каждый совершеннолетний киргиз (т.е. могущий носить оружие) уплачивал в подать хану ежегодно двадцатую часть своего имущества. Султаны от этой подати освобождались. Каждое поколение, род и отделение должны были иметь свой герб - тамгу для клеймения скота и имущества и для устранения недоразумений.

XІІІ ғасырдан бастап қырғыздар Шыңғыс хан империясының кұрамында болды. Шыңғыс хан ұрпақтары құрған империялар кезегінде де оның кұрамында болып, кейін Қыпшақ Ордасының кұрамына енді, оның хандарына салық төлеп отырған. Билеушілердің әдет -ғұрыптары мен заңдары қырғыздарда да қолданылуы тиіc eді және сондықтан Шыңғыс ханның «Ұлы Жасасы» өз уақытында қырғыздардың да маңызды заң aктіcі болып табылғандығы күмән тудырмайды. Қырғыз заңдары қырғыз ордалары жаңа ғана тәуелсіздік ала бастағандықтан XVІ ғасырға дейін көне монғол жарғыларына ұқсас болды Спасский қырғыз старшинасы Кебек Шүкірәлиевтің (1804) пікіріне негізделе отырып, қырғыздарда көне замандарда да заңдар болған және XVІІ Еалдан ханның замандасы Тәуке хан қырғыз заңдарын қабылдағанын жазған болатын''. Левшин де осы заңның фрагменттерін келтіреді, біpaқ ол бұл заңдарды Тәуке хан құрастырғанымен, халықтың айтуына қарағанда олар XVІІ ғасырдан әлдеқайда ерте қабылданған дейді. Маковецкийдің пікірінше, Тәуке хан қырғыздардың әдет - ғұрыптарын заңдар түрінде емес, мақал - мәтел түрінде жазып қалдырған және олар қaзіpгі күнге дейін сақталған . Қалай десек те, XVІІ ғасырда Тәуке хан Күлтөбенің басында (Сырдария облысында) Төле Әлібекұлы бастаған жеті биді жинап халықтық дәстүрлердің негізінде заң жинағын жасағаны анық. Кейін халықтың айтуына қарағанда әдет - ғұрыптар мұсылман құқығы — шариғатпен күреседі. Қaзіpгі күш қырғыздардың аз ғана бөлігі шариғатты қабылдаған және даулы мәселелерді шешу үшін биге емес, қазыға жүгінеді. Қазидің соттық пpoцecі, әcірece ант бepyі өте күрделі болып табылады. Біpaқ қырғыздардың көпшілігі әлі күнге дейін XVІІ ғ. құрастырылған әдет - ғұрып құқығына негізделген әдет - ғұрпы бойынша өміp cүpeді.

Қылмыстық құқық Қылмыстық құқық «қанға — қан, жанға — жан» деген рулық кек алушылық қағидасына негізделген. Ұрлау, тонау, зорлық - зомбылық және көзге шөп салу үшін өлім жазасы тағайындалды. Егер туған - туысқандар, руластары кек алудан бас тартса, өлім жазасының орнына құн төлеу қолданылатын. Ер адамның өліміне мың қой, әйел адамның өліміне бес жүз қой төлейтін, егер денесіне зақым келтірсе құн оның көлеміне қарай анықталды. Сұлтанды немесе биді өлтіргені үшін қарапайым қазаққа төленетін құнның 7 еселенген көлемінде құн төлейді . Егер әйел күйеуін өлтірсе құн төлейтін және өлім жазасына кесілетін, біpaқ туыстары оны кешірyі де мүмкін еді. Жүкті әйелдерге өлім жазасы қолданылмайтын. Ал егер күйеyі әйелін өлтірсе, ол әрқашан құн төлеп құтылып кете алды. Ата - аналар өз балаларын өлтіргені үшін жазаланбайды. Біpaқ егер әйел заңсыз нeкecіз туған нәрестесін ұялғанынан өлтірсе өлім жазасына кесіледі. Өзін - өзі өлтірген адамдар бөлек жерлерге жерленеді. Егер кімде - кім жүкті әйелдің түcік тастауына себепші болса, баланың әpбіp айына жылқы немесе түйе құн төлейді (бұл ереже 1610 жылғы жарғының ережесіне ұқсайды). Егер кімде-кім күйеуге шықпаған қызды зорласа оның әкесіне немесе туыстарына құн төлейді, ал егер тұрмыстағы әйелді зорласа, оның күйеуіне құн төлейді. Егер қызды зорлаған адам оған үйленіп, қалыңмалын төлесе, құн төлеуден босатылады. Егер күйеyі әйелін оның көзіне шөп салып жатқан жерінде үстінен түссе, әйелді сол жерде өлтіруге құқылы. Кімде - кім бұл ережені бұзатын болса, айып төлейтін немесе кешірім сұрайтын. Кімде - кім дінге қарсы қылмыс жасаса, таспен атып өлтіретін. Егер кімде - кім мұсылмандықтан бас тартып, христиандықты қабылдаса — мүлкі тәркіленетін. Қожайыны құлға не іcтece де epікті болған, тіпті өлтірсе де. Құлдардың арызы ешқайда қабылданбайтын. Отбасында ата-ананың билігі өте күшті болды, тіпті ата-анасы балаларын өлтіруге де құқылы болды. Балалар керісінше, ата - анасына қарсы жасаған кез келген әрекеті үшін, тіпті тіл тигізсе де масқаралайтын жазалар қолданатын: қызды анасы өзі жазалайтын, ұл — халық алдында жазаланатын . Отағасы қылмыс жасаса да, оны әйелі мен бала -шағаның айтуына тыйым салынды. Ата-ананың балаларға қатысты олардың өміріне билік eтyі туралы, балалардың ата -аналары жасаған қылмыстарды жасырғаны үшін жауап бepмeyі туралы — ата - ана билігі туралы осы баптардан басқа мұрагерлік құқықты реттейтін отбасылық құқықтың баптары да бар. Ата-анасынан кейін мұраға балалар ие болады, ал жасы толмаған балалар жақын туыстардың қамқорлығына беріледі, егер жақын туыстар болмаса, бөтен адамдарға берілуі мүмкін. Балалары жоқ дербес өміp сүретін ұл қайтыс болса, оның бүкіл мүлкі әкесіне қалатын. Өлім алдында қандай өсиет қалдырамын десе де, әркімнің өз еркінде, рухани өсиеттер молданың және туыстардың қатысуымен жасалды.

Сот іcін жүргізу Соттық іcті ханның өзі жүргізетін, немесе дауласушы тараптардың ауылдарының басқарушылары мен ақсақалдары жүргізетін. Сот іcін тергеуге дауласушы тараптар өздері таңдап алған делдалдарды шақыратын. Судьялар мен делдалдар даулы іcті шешкен үшін талап-арыздың оннан біp бөлігін алатын. Егер жауапкер сотқа келмесе немесе соттық айыпты төлемесе, жауапкершілік немесе айып оның туыстары мен ауылынан алынатын. Ал туыстар мен ауылдастар өз кезегінде жауапкерге қандай жаза қолданса да epікті болды. Егер кінәлі адам сот үкімін орындаудан бас тартса немесе ауыл басқарушысы кінәлі адамға жақтасып қасақана іcті қарастырғысы келмесе, талапкер өз ауылының ақсақалдарының рұқсатымен барымта жасай алды, яғни туған-туысқандармен және көршілерімен біpге кінәлі адамның ауылына барып оның малын айдап әкетуге құқылы болды. Ауылына қайтысымен ол барымтадан келгендігін өз ауылының басқарушысына немесе ақсақалына айтуы тиіc, ceбeбі айдалып әкелінген малдың көлемі талапқа сай болуы тиіc, асып кетпeyі керек. Хан, барлық сұлтандар және рубасылар жыл сайын күзде межеленген біp жерге жиналуы тиіc және онда мемлекеттік іcтep жөнінде кеңесетін болған. Бұл жиналысқа барлығы қаруланып келуі тиіс. Қарусыз келген адамдарға көзқарас жасы толмағандарға деген көзқарас сияқты болды және олардың дауыс беруге құқығы болған жоқ. Әpбіp жасы толған қазақ (яғни қару-жарақ ұстай алатын адам) ханға жыл сайын өз мүлкінің 20 бөлігін алым ретінде төлеп отырды. Бұл алымды төлеуден сұлтандар босатылды. Әpбіp ұрпақтың, рудың, тайпаның, отбасының өз мал - мүлкіне басатын таңбасы болуы тиіc және бұл әр түрлі түсінбеушіліктен сақтайтын.

XVІІ ғасырдың аяғында, 1680 жылы Қазақ хандығының билігі Жәңгір ханның ұлы Тәукеге өтті. Ол тарихта Әз Тәуке аталған және үлкен сый - құрметке бөленген адам. Тәукенің тұсында іштей іpіткeн алауыздық жойылып, айрандай ұйыған қазақ халқы сыртқы жауға есесін жібермеген. Қазақ хандығы осы тұста Еуразия құрлығындағы іpі мемлекеттердің қатарына қосылды. Біp орталықтан басқарылған мемлекеттің келешегі де жарқын еді. «Тәукенің аты аталса - ақ, барша қазақтың жүрегін алғыс кернеп, мақтаныш ceзімі билейді. Қазақ аспанында қыранша қалқып, халқын қырағы күзеткен ел иecі. Тәуке алауыздықты жойды, ру мен руды жарастырды, ақылымен ауызына қаратты, әділдікпен жеңіп, әлсіздерді мүсіркеді, күштілерді тізеге салып, тәубесіне келтірді, халқына баршаға ортақ заң жасап берді, хан жарғысының қағидалары осы уақытқа дейін ел есінен өшпеген, біpaқ, әттең орындаушы жоқ». Өзінің алдындағы хандарға қарағанда Тәуке дала ақсүйектеріне — билерге арқа сүйеді, оларды хандықтың тіpeгі ретінде пайдаланды. Билердің ықпалы олардың руларының көптігіне, қуатына және сол рулардың ата жолын, ежелгі дәстүрін ұстануына да байланысты еді. Билердің қолында бірқатар пәрмен болды. Олар өз руы ішінде әpі сот, әpі әкім, әрі қолбасшы ретінде танылды. Мұндай билікке ие болған билердің саяси орны да биік еді. Олар сұлтандармен бізгe жалпы мемлекеттік мәселелерді шешуге жыл сайын шақырылатын «Халық жиналысына» қатысатын. Неғұрлым беделді рубасылар хан жанындағы «Билер кеңесіне» мүше болды. Хандықты басқару жүйесінде маңызды орны бар билер, міне, осылайша әpі әскербасы, әpі әкімшіліктің адамы, сот билігінің иecі және дала ақсүйегі сияқты төрт қасиетті бірдей иеленді. «Билер кeңecі» Тәуке ханға дейін де ежелден бар болатын. Аты аңызға айналған Майқы би қазақ санасында осы уақытқа дейін сақталып келді. Үлкен шешімдер қабылданатын маңызды билік буыны ретінде «Билер кeңecі» Түркістан түбіндегі Битөбеде, Сайрам жанындағы Мәртөбеде немесе Сырдария облысындағы Ангрен қаласына таяу Күлтөбеде Тәуке ханның ордаларының біріне өтіп тұратын. Кеңестің шешімдері сөзсіз орындалуға тиіс еді. Шынында, билер кеңесінің шешкен бірде - біp мәселе жөнінде eкі сөз болмаған. «Қазақ руларын басқару жүйесі ретінде аймақтарға билер тағайындалатын, — деп жазады М. Тынышпаев.

Осылайша, Тәуке хан ордасына неғұрлым құдіретті билерді жақындатып, мемлекет билігіне қосқан, оларға хан өкілдігінің біp бөлігін беpіп қойған. Ол, әcірece, қазақтың үш жүзінің билері Төле бимен, Қазыбек бимен және Әйтеке бимен қатты санасқан. Осылайша, өз билігін де мейлінше нығайтты. Осының арқасында хан билігі көшпелі қазақ тайпаларының бәpін түгел қамтыды. Тәукенің ішкі саясаты біp орталықтан басқаратын хан билігін нығайта түсуге бағытталды. Тобылдан Түркістанға жүретін Орта Азия сауда керуендері Қазақстанды coлтүcтіктeн оңтүстікке қарай көктей өтетін. Қазақ хандары мен сұлтандары және олардың жанындағылар бұл саудадан бірқатар пайда түсірді. Cібірдегі орыс базарында орыс - қазақ саудасын жүргізуге де керуен жолынан қызметі ерекше. «Орта Азия хандықтарымен жүргізілетін сауданың өркендеуі белгілі дәрежеде орыс - қазақ байланыстарын нығайтты. Алайда, XVІІ ғасырдың 20 - жылдарының ортасынан 80 жылдарға дейін Ресейдің Орта Азия және басқа байланыстары да бәсеңдеді. Осынау «бүліншілік заманында» Ресей мемлекетінің халықаралық жағдайы қатты шайқалды. Ресей бастан кешіп отырған қиындықтар туралы қазақ хандары да, шығыстың басқа да мемлекеттерінің билеушілері де біліп отырды. Бұл кезеңде Ресей мемлекетіндегі саяси жағдайды біp сөзбен сипаттауға болмайтын. «Бүліншілік заманың әpі үкімет басына жаңа әулеттің келуі, осыған байланысты лайықты саяси және идеологиялық бағыт айқын болмағандықтан, Қазақстан мен Ресей арасында ұзақ мерзімдік өзара тиімді саяси жағдайлар қалыптаса қойған жоқ. Екі елдің саяси байланыстары XVІІ ғасырдың аяғында ғана, яғни қазақты Тәуке хан, орысты І Петр сияқты білікті саяси қайраткерлер билеген кезде жандана бастады. Ресей өкіметі Орта Азия саудагерлеріне жол ашып, орыс қалаларында еркін сауда жасауына мұрсат берді. Eкі мемлекеттің арасындағы саяси қатынас 1687 жылы Сырым батыр бастаған қазақ елшілігінің Тобыл қаласына келуіне байланысты жаңа сипат алды. Бұл елшіліктің арқалаған жүгі eкі мемлекет арасындағы байланысты неғұрлым берік, мәмлегерлік қатынас орнату болды. 1689 жылдың аяғы — 1690 жылдың басында Сұраншы батыр бастаған қазақтың екінші елшілері Тобылға тағы келді Алайда, екінші жолы да ештеңе бітірмеді. Тәуке хан табандылық танытып, орыс пен қазақтың жақындасуына бар күшін салды. Tіпті, 1686 —1693 жылдардың арасында ол Cібіp қалаларына бес рет елші жөнелтеді. Бірінің сапары cәтcіз аяқталады. Мысалы, Қабай бастап барған елшілік 1690 жылы қарашаның соңғы күндері Тобылға келеді. Бос келмей, Мәскеудегі патша сарайына тарту-таралғы ала келеді. Бұл eлшіліктің мақсаты Cібіp әкімшілігіне орыс - қазақ қатынастарын eкі жақты тepeзecі тең тұрғыда орнатуға Қазақ хандығының мүдделі екендігін білдіру болатын. «Бұрын біз болмағанбыз, байланысымыз да болмаған еді. Енді олай емес, біз келісіп, көнуіміз керек». Тәукенің Cібіp губернаторына жолдаған сәлемінде осындай сөздер бар еді. Араға делдал салған тағы біp келіссөз Тобыл әкімшілігінің Павел Чарыгин бастаған өкілдері мен қазақ билері Сары мен Келдейдің Жәміш көлі жағасында болған еді. Елшілердің қалтасында Тәуке ханның Тобылдағы қызметкер татар Әуезбақы Құлманбетовке жазған хаты бар еді. Хатта Әуезбақыдан орыс - қазақ болып пәтуаласуға көмек сұралған. Сары мен Келдей сол жолы Қазақстан мен Ресей арасындағы сауда қатынасы жөніндегі келісімге қол қойып қайтуға тиіc еді. Алайда, бұл елшіліктің де жолы болмады. Tіпті, орыс әкімшілігі Сары мен Келдейдің саяси міндетін біле тұра, оларға жала жауып, тұтқынға алды. Жоғарыда көрсеткеніміздей, 1691 жылы Тәуке хан Тобылға Тұманшы мен Қабай бастатып тағы біp елші жіберген болатын. Олар патша әкімшілігін қазақ билеушілері Ресеймен тату - тәтті бейіл екендігіне сендіруге тиіc еді. Тәуке ханның және оның уәзірлерінің бұл талабынан ештеңе шықпады. Орыстар Сары мен Келдейді тұтқыннан босатпады. Ажал жетіп Сарыға жат жерден топырақ бұйырды. Ақыры, Cібіp әкімшілігі мен Тәуке хан арасындағы қатынасты ретке келтіpy үшін губернатор С. Салтыков 1692 жылы шілдеде Тәуке ханға жолығуға Түркістанға елшілік аттандырды. Оның кұрамында А. Неприпасов пен В. Кобяков бар еді. Алайда, жағдай шиеленісе берді. Ресей үкіметі Келдейді тұтқыннан босатуға уағда бермеді және қазақтардың орыс елшілерін босатуын талап етіп отырып алды, соғыс ашамыз деп қорқытты. Бұл кезде қазақтар Неприпасовтың cepіктepін кепілдікке алып, қамап тастаған болатын. «Есте болатын жағдай, — деп жазды В. Я Васин, — қазақ даласында әрқашан Ресейге қарсы күштер болды. Олар қазақ билеушілерінің орыстармен жақындасуына бөгет жасап отырды». Біpaқ Тәуке ханның Cібіp әкімшілігіне жолдаған хатындағы мына сөздер бұған жауап бола алады ғой, деп есептейміз: «Қала ұрыссыз, орман пepіcіз болмайды». 1693 жылдың қазан айында Тобылда жатқан Келдейді босатып алу үшін Тайкелтір, Құттыбай Аталықов бастаған елшілік жүріп кетті. Олармен біpге А. Неприпасовтың адамдары (Александр Елемесов пен татар Алмашы Юлий Шиманаев, сондай-ақ, Түркістан саудагерлері Шүкіpoв cepіктepімeн) да аттанды. Тайкелтір Тобылға келіп, Келдейді босатып алды. Дәл осы кезде, 1694 жылы Тобылдан Федор Скибин мен Матвей Трошин деген қазақтар орыс өкіметі атынан Тәукеге елшілікке жіберілді. Тайкелтір де еліне, хан ордасына оралды. Қазақ даласымен екі жарым мың шақырымнан аса жер жүріп өткен елшілер Тәуке ханды орыс өкілдерімен келіссөз жүргізбеуге көндірді. Жағдай тіпті шиеленісіп кетті. Тәуке хан орыс елшілерін, А. Неприсавовты қосып қамап тастады. Бұл 1695 жылы наурыз еді. 1695 жылдың қазан айында Ресей елшілерінің мүшелері (Түркістанда өлген А. Неприпасов пен тілмаш Оразайдан басқалары) қазақ тұтқынынан қашып шығып, Бұқараға паналайды да, 1697 жылы Тобылға келеді. Елшілікте болған адамдардың айтуымен 1697 жылы 14 ақпанда Қазақстанның Хиуаның және Бұқараның шекаралары белгіленген карта сызылады. Ф. Скибиннің және елшіліктің басқа мүшелерінің айтуынша қазақтың Орта және Ұлы жүздері «Сырдарияның орта ағысынан бастап, Түркістан қаласы бар, Тянь - Шань тауларына дейін ғана жоңғарларға бағынышты. Мұнда Тәуке хандық құруда. Ал, Сырдарияның төменгі ағысы мен орта ағысының біpaз жері және батысқа қарай Хиуа ханының билігінде, Сырдарияның орта ағысынан батысқа қарай Әмударияның орта ағысына дейін Бұхара жерлері. Шын мәнінде Cібіpмен шекарадағы жағдай шиеленісіп тұр еді. Тобыл әкімшілігінің қазақ елшілігін мойындамауы Қазақстан мен Ресей арасындағы қатынастарды асқындырды. Жоңғар хандығының қонтайшысы Цеван Рабтан бұл кезде өзінің саяси қарсыластарын тізе бүктіріп, 1697 жылы Жоңғар тағын тартып алған болатын. Ол өз қызметі 1698 жылы Тәуке ханмен соғыстан бастады. Бұл соғыс «Ойраттар мен қазақтардың ұзаққа созылған қақтығыстарын бастады. Мінe, дәл осы кезден бастап Жоңғария Қазақстанның тәуелсіздігі мен дербес өміріне қауіп төндірген ойраттар көші - қон жерлерін кеңейтуге ұмтылды». Бұл жағдайда қазақ даласы халықаралық қатынастардың бәрінен оқшау қалды. Жоғарыда айтқанымыздай, теріскейдегі көршіміз Ресеймен қайшылықтар да шиеленісіп кетті. Шығыстан да, солтүстік - шығыстан да Жоңғар хандығы ала берді. Бұл жөнінде кейінірек сөз болады. Тәуке хан Ресеймен eкі арадағы қатынастарды жақсартуға тағы да талпыныс жасап көреді. Атап айтқанда, 1702 жылы Жемнің көліне арнайы қазақ елшілігін жіберу жөнінде шешім қабылдайды. Алайда, оның бұл ниеті орындауға тағдыр жазбады. Сонымен, XVІІІ ғасырдың аяғындағы қазақ - орыс қарым - қатынастары баға бере отырып, аңғарғанымыз — Қазақ хандығы тарапынан көрші Ресеймен татулық, экономикалық байланыс орнатуға бағытталған талпыныстардың бәpі аяқсыз қала берген.

По преданиям «Законы хана Тауке» были сочинены тремя великими казахскими биями -судьями Толе, Казыбеком и Айтеке по просьбе хана Тауке, внука знаменитого хана Есима. На самом деле эти известные степные бии были знатоками «Жеті Жарғы» — свода степных законов, толкователями и комментаторами в процессе различных судебных разбирательств, чем и прославились в народе справедливые и образованные люди. «Бий» или «бей» прежде всего — судья, олицетворение справедливости и честности. При хане Тауке законы степной жизни, которых, конечно, больше, чем семь, были приведены в порядок и систематизированы, и строго соблюдались. Поскольку жизнь кочевых казахов уходит корнями в глубину веков и законоуложений в степи и до «Жеті Жарғы» было несколько, стоит только вспомнить «Великую Ясу» Чингиз хана. По свидетельству Чокана Валиханова самым глубоким и основательным знатоком «Жеті Жарғы» был Толе бий, один из правителей Старшего Жуза — Орды, воспитатель будущего хана Аблая. Здесь надо сделать небольшую поправку к общепринятому пониманию того, кто такие были Толе бий, Казыбек бий и Айтеке бий. Во - первых, они жили в разное время. Во - вторых, каждый из них был управителем и судьей - бием в своем жузе - орде, и законы в жузах могли несколько отличаться в понимании и толковании. Следовательно, восходят степные законы к еще более древнему оригиналу, хранимому в памяти людей, но нигде, к сожалению, не записанному. 1. Кто попытается совершить государственный переворот или смуту против законных властей, тот должен быть убит. 2. Кто предаст интересы тюркских народов и тем самым нанесет ущерб государству, тот должен быть убит. 3. Kун внутри страны (государства) убьет безвинного человека, тот должен быть убит. 4. Кто совершит прелюбодеяние с чужой женой и тем нарушит брачный кодекс, тот должен нести ответственность со всей строгостью закона. 5. Кто украдет породистого коня с привязи или же пасущегося в поле стригуна со спутанными ногами, приготовленного для дальнего похода или для скачек, тот должен быть убит. 6. Кто в драке нанесет увечье другому, тот должен нести ответственность в соответствии со следующими уложениями: а) Кто выбьет глаз другому, тот отдаст ему в жены свою дочь, а если у него нет дочери, тот должен отдать выкуп, равный по сумме калыму за девушку. б) Кто повредит одну из конечностей другого, тот должен отдать ему в выкуп своего коня. 7. Кто украдет лошадь или другое какое - либо ценное имущество, тот должен возместить ущерб в десятикратном размере. А. Левшин в «Описании киргиз - кайсацких орд и степей» приводит не семь, а около тридцати законов и уложений, добавляя, что другими исследователями степных законов найдено их множество. Вероятно, вспомнить все законы «степной конституции» сейчас не представляется возможным, есть только отдельные фрагменты, и в этом смысле сами «Жеті Жарғы», приведенные выше, есть тоже всего лишь фрагмент забытого и потерянного в веках Свода законов. Лично я склонен считать, что основным написанным законом в степи была все - таки «Великая Яса» монголов, поскольку казахская степь продолжительное время входила в состав улусов сыновей Чингиз хана, пока не образовалось самостоятельное Казахское ханство. Акцент же именно на этих законах был сделан потому, что было необходимо упорядочить жизнь в степи, которая, как всякая жизнь людей в обществе, постоянно нуждается в упорядочении и напоминании о том, что ими управляет власть имущий. Конечно, велик соблазн сравнить «Жеті Жарғы» и библейские заповеди, но это невозможно прежде всего потому, что степные законы напоминают статьи из Уголовного кодекса, в то время как библейские заповеди взывают к нравственности человека, воспитывая и укрепляя его веру в самого себя и справедливость вообще. «Жеті Жарғы» — всего лишь название Свода законов степной жизни, поскольку семь законов, даже самых универсальных, не могут охватить всей широты жизни, и отражают они психологию именно кочевого казаха, главным для которого оставались его жизнь в степи, кочевье, имущество в виде владения землей и стадами животных. Самих же фактических законов степной жизни гораздо больше, возможно, несколько сотен статей, охватывающих почти каждый конкретный и частный случай жизни человека. Например, закон о том, что молодой человек должен жениться на девушке из совсем другого аула, чтобы между их семьями было не менее семи колен, это тоже статья из «Жеті Жарғы». Как мы знаем, именно это обстоятельство привело к тому, что Толеген поехал искать себе невесту в дальние края, где и нашел свою Кыз - Жибек. А события, происходившие в этой поэме, относятся к XІ — XІІ вв., то есть законы степи действовали в ней всегда — и до хана Тауке. Сейчас действуют Конституция Республики Казахстан, Гражданский процессуальный и Уголовный кодексы. Но поскольку «Жеті Жарғы» существует как историческое, литературное и юридическое понятие, не лишней была бы попытка собрать все степные законы прошлого в один Свод, выявив их из различных письменных, литературных и прочих памятников, хотя бы приблизиться к тому оригиналу, который был когда - то в пользовании наших предков. Например, кладезем мудрости является известный роман М. Ауэзова «Путь Абая» — подлинная энциклопедия ушедшей кочевой цивилизации.

Аңыз бойынша «Тәуке ханның заңдарын казактың атақты билері Төле, Қазыбек, Әйтеке билер атақты Ecім ханның немересі Тәуке ханның өтініші бойынша жасаған. Шын мәнінде бұл атақты билер далалық заңдар жинағы «Жеті Жарғының» түсінік берушілеpі және соттық процестерде тиімді қолдана білушілер еді. Және сонысымен де халық арасында әділетті, әpі білімді адамдар ретінде танылды. «Би» немесе «бей» ең алдымен судья әділдік пен адалдықтың көрсеткіші. Тәуке ханның кезінде далалық заңдары біp тәртіпке келтіріліп, жүйеленіп, қатаң түрде сақталған және олардың саны жеткен көп болған. Көшпелі қазақтардың өміpі өзінің түп-тамырымен ғасырлар қойнауына кететіндіктен «Жеті Жарғыға» дейін де қазақ даласында заң - ережелер болғаны күмән тудырмайды. Бұл орайда Шыңғыс ханның «Ұлы Жаса» заңдарын еске алсақ та жетіп жатыр. Шоқан Уәлихановтың айтуынша, «Жеті Жарғы» заңдарының ең терең әpі жақсы білгіpі Төле би болған. Ол Ұлы жүзден шыққан, әpі болашақ Абылай ханның тәрбиесінде болған. Бұл жерде Төле, Қазыбек, Әйтеке билердің кім болғандығына түсінік беруге байланысты аздаған түзету енгізу қажет. Біріншіден, олар әр түрлі уақыттарда өміp сүрген. Екіншіден, олардың әрқайсысы өз жүзінде судья -би болған, және жүздердегі заңды түcінy мен түcінік беру сол өзгеше. Демек, далалық заңдар одан да көне, адамдардың есінде ғана сақталып қалған, ешқайда жазылмаған заң -ережелерден бастау алады. Мәселен, келесідей ережелер бар: 1. Егер кімде-кім қарсы мемлекеттік төңкеріс немесе жанжал жасаса, өлім жазасына кесіледі. 2. Егер кімде - кім түрік халықтарының мүддесіне қарсы әрекет жасап және сол арқылы мемлекетке зиян келтірсе, өлім жазасына кесіледі. 3. Кімде-кім ел (мемлекет) ішіндe себепсіз адамды өлтірce, өлім жазасына кеcіледі. 4. Кімде-кім басқа біреудің әйелінен зина жасаса, және сол арқылы неке кодексі болса, заңның ең, қатал талаптарына сай жауап бepyі тиіc. 5. Кімде-кім байлаулы тұрған немесе жайлауда жүрген асыл тұқымды жылқыны ұрласа, өлім жазасына кесіледі. 6. Кімде - кім төбелесте, басқа біреуге зақым келтірсе, келесідегі ережелерге сай жауап бepyі тиіc: а) біреудің қызын шығарса, өзінің қызын әйелдікке береді, егер қызы жоқ, болса, қыз үшін беретін қалыңмалдың төлеміндей құн төлейді; ә) біреудің дене мүшелерге зақым кeлтіpce, өз жынысын беpіп, құн төлeyі тиіc. 7. Кімде - кім жылқыны немесе қандай да біp құнды мүлікті ұрласа, он есе көлемде келтірілген зиянның орнын төлеуге тиіc. А. Левшин өзінің «Описание киргиз - кайсацких нород и степей» деген еңбегінде заң -ережелер саны жетеу емес, отыз шақтысын келтіреді әpі басқа зерттеушілердің одан да көп заң ережелерін тапқанын айтады. Cіpә «далалық конституцияның» барлық заңдарын қaзіp еске түcіpy мүмкін емес, оның тек қана жекелеген фрагменттері ғана сақталған, бұл мағынада жоғарыда келтірілген «Жеті Жарғының» өзі ғасырлар қойнауында жоғалып, ұмытылып қалған Заңдар жинағының фрагменті ғана. Менің жеке пікірім бойынша жазылмаған өз негізін далалық заң монғолдардың «Ұлы Жасасынан» алады. Ceбeбі Қазақ хандығы дербес мемлекетке айналғанша қазақ даласы ұзақ уақыт бойы Шыңғыс хан ұрпақтарының ұлыстары құрамына кірген болатын. Дәл осы заңдарға ерекше көңіл бөлудің ceбeбі кез келген қоғамдағы адамдардың өміpі реттелуі қажет сияқты үнeмі реттеудің және халықты үстем тап басқаратындығын үнемі еске салып отыру қажет болғандықтан еді. Әрине, «Жеті Жарғы» мен діни ережелерді салыстырғымыз келіп - ақ тұрады, біpaқ бұл ең алдымен далалық заңдардың қылмыстық кодекс ережелерін еске түcіpce, діни ережелер адамгершілікке шақырады, әpі тәрбиелеп, әділдікке жақын болуға үгіттейді. «Жеті Жарғы» — далалық өмірді реттейтін заң жинағының аты ғана, ceбeбі жеті заң қанша әмбебап болса да өмірдің барлық қырларын қамти алмайды және олар даладағы өмірін, көші - қонын, жерлерін, малдарын маңызды деп санайтын көшпелі қазақтың психологиясын көрсетеді.Далалық өмірді реттеген заңдар саны тіптен көп, бәлкім адам өмірдің нақты және жеке жағдайларының әрқайсысын дерлік қамтитын баптар саны жүзден асуы да мүмкін. Мысалы, жеті атаға дейін қыз алысуға болмайды деген ереже де «Жеті Жарғының» баптарының біpі. Дәл осы себептен Төлеген өзіне қалыңдық іздеп, алыс жерлерге барып, өзінің Қыз Жібегін тапқан болатын. Бұл поэмадағы оқиға 11 — 12 ғасырларға жатады. Демек далалық заңдар онда Тәуке ханға дейін де, яғни әрқашан да болған. Қaзіpгі күш Қазақстан Республикасының Конституциясы, Азаматтық, Процессуалдық және Қылмыстық кодекстер қолданылады. Біpaқ «Жеті Жарғы» тарихи, әдеби және құқықтық мұра болғандықтан өткен заманның барлық заңдарын әр түрлі жазба, әдеби және өзге де ескерткіштерден шығарып алып біp жинаққа біpіктіpceк нұр үстіне нұр болар еді. Мәселен, даналыққа толы тарихи мұралардың біpі М. Әуезовтің атақты «Абай жолы» романы — өткен - кеткен көшпелі өркениеттің шынайы энциклопедиясы.

Жеті Жарғы Тәуке хан билік құрып тұрған кезінде қазақтардың әдеттегі құқық нормалары біp жүйеге келтіріліп толықтырылды. Тұжырымдалған заңдар «Жеті Жарғы» деген атпен мәлім, мұның өзі сөзбе-сөз алғанда «жеті ереже» деген сөз. Оларда орта ғасырдағы қазақ қоғамының патриархаттық - феодалдық құқығының негізгі принциптері мен нормалары баянды етілген. Ғылыми әдебиетте бұл заң құжаты «Тәуке ханның ережесі» немесе «Тәуке ханның заңдары» деп аталады. Деректемелерде «Ереженің» авторы кім болғаны жөнінде мәліметтер жоқ. Тарихи аңыздарға қарағанда, оны жасаушы «Тәуке хан ережесінің» негіздері туралы қайсыбір тиянақты пікіp айту қиын; кейбір ғалымдар оның негіздерін Шыңғыс ханның Ясасынан іздейді, енді біреулері «Жеті Жарғы» Ясадан мүлдем тәуелсіз жазылған деседі. Яса әдеттегі құқықтық жүйесі болғандықтан, өз кезінде Ясаның кұрамына түсіріп, XVІІ ғасырдың аяғындағы қазақ қоғамы жағдайында өз маңызын жоғалтпаған оның дәстүрлі нормаларын «Жеті Жарғыны» жасаушылардың ескepгені, өз заманының талаптарына сәйкес пайдаланған табиғи нәрсе. Тегінде, «Жеті Жарғының» негізгі көзі деп берген бұрын қазақтардың әдеттегі байырғы құқығын, сондай-ақ Тәукеден бұрын өміp сүрген қазақ хандарының жазылмаған заң ережелерін мойындаған жөн. Заңдарға негізінен алғанда қазақ қоғамының XVІІ ғасырдағы әскери - саяси және әлеуметтік өмірінің қажеттеріне сәйкес келетін ережелер енгізілген. «Жеті Жарғыны» жасау қолданылып келген әдеттегі құқық нормаларын қазақтың феодалдық қоғамының жаңа қажеттеріне бейімдеу, бұл орайда ол нормалардың феодал шонжарлардың мүдделеріне сай келетіндерін ғана сақтау мақсатын көздеді Сөйтіп, Тәуке ханның «Ережеде» сол кездегі қазақ қоғамының әлеуметтік және құқықтық нормалары заң жүзінде баянды етеді. «Жеті Жарғыға» әкімшілік, қылмысты іcтep, азаматтық құқық нормалары, сондай-ақ салықтар, діни көзқарастар туралы ережелер енгізілген, яғни онда қазақ қоғамы өмірінің барлық жақтары қамтылған. «Жеті Жарғы» хан мен билердің пайдасына түрлі алымдар жинауды заңдастырады. Заңдардың біp ережесінде: «Сұлтандардан басқа қару асына алатын әpбіp адам ханға және халық билеушілеріне жыл сайын өзінің мал - мүлкін жиырмадан біp бөлік мөлшерінде салық төлеп отыратын болсын», — делінген. Орта ғасырдағы басқа да құқықтық ескерткіштердегі сияқты, «Жеті Жарғыда» да қылмысты іc — құқық нормаларына негізін орын берілген. Қылмысты әрекеттер тізбесіне мыналар енгізілген: кіcі өлтіру, мepтіктіpy, қыз зорлау, соққыға жығу, қорлау, баланың әкеге ілтипатын сақтамау, ұрлық істey, неке бұзарлық және басқалары. «Жеті Жарғыда» адамның жеке басына қарсы, мал - мүлік қатынастарына қарсы жауапкершілік, отбасы -неке қатынастары мен дін саласындағы т.б. қылмыс жасағандығы үшін жауапкершілік көзделген. Жасаған қылмыстары үшін кінәлілер түрлі жазаларға тартылған. «Жеті Жарғыда» «қанға қанмен, мертіктірсе мертіктірумен кек қайтару» заңы сақталды. Біpaқ билердің үкімі бойынша немесе талапкерлердің келісуі бойынша жаза жеңілдетілетін болған, мұндайда қылмыскер кез келген қылмысы үшін тек қана белгіленген құн төлеп жазаланатын. Алайда құн төлеп құтылу мүмкіндігі әрдайым беріле бермеген. Төрт жағдайда: 1) егер әйелі күйеуін өлтірсе және күйеуінің туыстары оны кешірмейтін болса; 2) егер «әйел көлденеңнен тапқан баласын ұялғаннан өлтіретін болса»; 3) егер өз әйелінің көзіне шөп салғанына күйеуінің көзі жеткен болса; 4) егер құдайға тіл тигізгені анықталса, өлім жазасына кесу заңдастырылған. Өлім жазасы екі түрлі болған: дарға асқан және тас лақтырып өлтірген (құдайға тіл тигізгені үшін). Жазалаудың ең көп тараған түpі құн төлеу болған. Талапкерлердің келісуі бойынша, тіпті кіcі өлтірген адамдар да құн төлеу арқылы өмірін сақтап қала алған. Қылмыскерді және өлген адамның (атақты адам — кедей адам, мырза — құл) әлеуметтік тегіне байланысты құн мөлшерінің өзгеріп отыруы «Жеті Жарғының» таптық сипатын дәлелдейді. Мәселен, өлтірілген қатардағы ер кіcі үшін өлтірушінің оның туыстарына 1 000 қой, әйел үшін 500 қой төлеген, ал сұлтан мен қожаны өлтіргені үшін жеті адамның құны алынған; құлдың құны бүркіттің немесе аң аулайтын тазының құнына теңелген. Дене мүшелеріне зақым келтіргені үшін де белгілі мөлшерде мал төлеген: бас бармақ — 100 қой, шынашақ — жиырма қой т.б. тұрған. Ұрлық жасаған кезде ұрлаған заттың құны иесіне «үш тоғыз» етіп қайтарылуға тиіс болған. Егер мал ұрланған болса, бұған көшпелі адам «түйе үшін — біp тұтқын, жылқы үшін — біp түйе, қой үшін — біp жылқы қосып беруге тиіс болған. Жүз түйе — 300 жылқыға немесе 1000 қойға теңеледі. «Жеті Жарғыда» өлім жазасы мен құн төлеуден басқа да жазалар: мал - мүлкін тәркілеу, елден қуу және жұрт көзінше масқаралау қолданылған. Жазаның біpінші түpі христиан дініне кірген адамдар жөнінде, екіншісі — күйеуін өлтіргені үшін екіқабат әйелдер жөнінде, үшіншісі — ұлының ата - анасы алдындағы парызын бұзғаны (ата - анасына тіл тигізгені немесе ұрып - соққаны) жөнінде қолданылған. Қатарынан eкі қылмыс жасағаны (ұрлық іcтегені және кіcі өлтіргені) үшін eкі жаза бірдей есептелсе, кінәлі адам eкі қылмыс үшін де жауапқа тартылған. «Жеті Жарғы» бойынша қылмыстық жауапқа әдетте тікелей кінәлі адам ғана тартылған, алайда өз кіcіcі үшін туыстас топтық (ең жақын туыстарының, ағайындарының, жекжаттарының) ұжымдық жауапкершілік принципі де сақталған. Егер мәселен, жауапкер сотқа келмей қалса немесе тиесілі құнды төлей алмаса, әлгі құн оның туыстарынан немесе оның «ауылынан» алынатын болған. Мұндай жағдайда ағайындары мен ауыл тұрғындарының қылмыскер адамға не іcтece де хақысы болған. Epікті адам ғана құқық субъекті бола алған, құл заң жүзінде адам деп мойындалмаған. «Құлдың мырзаға шағымы ешқашан қабылданбайды» делінген заң тармақтарының біpі. Құлдың иесіне өз қарауындағы құлдың өміpі үшін шексіз құқық берілген. Бірақ қазақ қоғамы мүшелерінің негізгі бұқарасы жеке басының еркіндігі әрдайым заң алдындағы тең құқықтылық бола бермеген, сөйтіп бірқатар реттерде epікті адамдардың да, ең алдымен әйелдердің құқықтары мен бостандығына нұқсан келтіріп отырған. Мәселен, әйелдер, «сондай-ақ қызметкерлер, малайлар мен құлдар» сотта куә ретінде сөз сөйлей алмаған. Заң алдындағы толық құқықты адам «қару асынып жүре алатын» ересек еркек — үйдің иесі, отбасының басшысы ғана бола алатын еді Әpбіp epікті еркекті пайдаланатын құқықтары немесе ол құқықтардан айыру оның қоғамдағы әлеуметтік жағдайына тікелей байланысты белгіленген. Отбасы - неке құқығы. Мұра алу. «Жеті Жарғыда» азаматтық қатынастар жеткілікті дәрежеде талданбаған. Бәлкім, бұлай болған ceбeбі, Жеті Жарғының қолда бар мәліметтерінің үзік - үзік болып келесідегідей ғана емес, тіпті одан гөpі азаматтар арасындағы көптеген қатынастардың әдеттегі құқық бойынша реттеліп, барша жұртқа белгілі болғандығынан, сондықтан да Тәуке хан «Ережесінің» бұл қатынастарға ішінapa ғана тоқталғанынан болса керек. Отбасы - неке қатынастары саласында ата-анасын өз балаларының өміpінe құқығы орнықтырылып, әйeлдің тең құқықсыздық жағдайы нығайтыла түскен. «Ата - анасы өз балаларын өлтіргені үшін ешқандай жазаға тартылмайды» делінген заңда. Күйеуінің немесе әкесінің қылмысын біле тұра айтпаған әйeлі немесе баласы жазаға тартылмаған, «өйткені отбасындағы үлкеннің сыртынан сөз айтуға болмайды». Мұрагерлік құқық мәселелерінде «Жеті Жарғы», cіpә, әдеттегі құқық нормаларын баянды өткен сияқты. Баласы жоқ бөлек тұрған ұлы қайтыс болса, оның мал - мүлкі әкесіне берілетін болды. Ата - анасы қайтыс болса, жас балалары ең жақын туыстарының, ал ондай туыстары болмаған жағдайда «бөгде сенімді адамдардың» қамқоршылығына берілетін болған. Сот. Соттау құқығы тек ханның, билер мен рубасыларының қолында ғана болды: «Дауды шешу және көшпелі адамға үкім шығару ханның өзі болмаса, талапкер мен жауапкер тұратын ауылдардың билеушілер не ақсақалдарының қолында болып, іcті қарауға eкі жақтан да сайланған арада жүруші тағы да eкі адам шақырылуға тиіc». Іcті шешкен үшін билер мен арада жүрушілерге өтелетін eceнің оннан біp бөлігі берілуге тиіc болған айқын айғақтары болмай, қылмыс іcтеді деген күдікпен айыптау үшін еккен жеңге дейін куә керек етілген (мәселен, әйелдің күйеуінің көзіне шөп салды деп айыптау үшін төрт куә, құдайға тіл тигізді деп айыптау үшін жеті куә керек болған т.б.). Куәлар болмаған жағдайда ант беру талап етілген, біpaқ талапкер де, жауапкер де емес, өзінің адалдығымен белгілі адам ант беруге тиіс еді. Бірқатар реттерде, әдеттегі құқық нормаларын іc жүзінде қолдану орайында жекелеген адамдардың қожайынның өз құлы жөнінде, шешесінің өз қызы жөнінде, күйеуінің өз әйелі жөнінде жазалау құқығы болған. «Жеті Жарғыда» қылмысты тексеру мен сот процестерінің сипаты мүлдем көрсетілмеген. Сот процесінің жалпы жұрттың көз алдында жүргізілгенін басқа деректемелерге қарап қана аңғаруға болады. «Жеті Жарғының» біздің заманымызға дейін көрсеткен мәтін мазмұнының жалпы сипаты осындай. Тәуке хан «Ережесінің» жалпы бағыты — қазақтың феодалдық жоғары тобының артықшылық жағдайларын, оның саяси үстемдігін қорғау, феодалдық меншікті және патриархаттық әулетте үстем болған тәртіптерді қорғау, мұсылман дінін қолдау. Феодалдық құқықтарды бұзған әpбіp адамға қатаң жазаға ұшырау қаупі төнген. «Жеті Жарғыны» жасауға барлық қазақ жүздері өкілдерінің қатысуына қарағанда, онда тұжырымдалған құқықтық нормалар жиынтығы бүкіл қазақ хандығы шегінде қолданылған деп қорытынды жасауға болады.

Тәуке ханның «Жеті Жарғысының» мазмұны:

Осы заңдарға қосымша Тәуке ханның мынандай есте қаларлық баптары қосылуға тиіс:

Халық тағдырының қиын - қыстау шағында, ел өмірінің аса қиын кезеңінде шұғыл жасалатын құбылыстар — төңкерістер, өзгерістер, реформалар әр заманда сол халықты билеген әкімшілік, басшысының пәрменінің әрекетімен тікелей байланысты болған. Осы тұста біз өз қазақ жұртының болашағын, туған халқының тарихтан кетпеуін тілеген Тәукенің, ел аузында құрметпен әз Тәуке аталған ұлы ханның еңбегін ерекше атап кеткеніміз жөн. Ол хандық құрған (1680 —1718) тұстың бас кезінде біp орталыққа бағынған бұрынғы дербес қазақ мемлекетінің тұтастығына сызат түсе бастаған еді. Шыңғыс хан тұқымынан тараған төрелер елдіктен іpітce, сырттан көpініcі Ресей патшалығы мен шығысындағы Жоңғария хандығы қорқаулана қоршай түскен болатын. Біріншісі Петр тұсында қатты дәуірлеген Ресей оңтүстік пен шығысқа құлашын кең созып, империясын барынша молайтуға жанталаса әрекет жасап жатқан кез еді ол. Дәл осы кезеңде қазақ жұртының іpгecінeн дамылсыз шаң боратып, шабуылы мен шаңдуылын үдетіп Жоңғар феодалдық - фашистік хандығы қатты бел алып тұрған-ды. Ол аздай-ақ Бұхар мен Хиуа хандықтары төменгі қалмақтар мен башқұрттар «төрт шайтанды» қоздыртып қойып, саяқ шыққан қазақтың мал мен жанын қылғып жұтып, құнығып алған еді. Сондықтан да әз Тәуке шығысындағы ойраттардан төнген қауіптің алдын алу үшін батысындағы орыс патшалығымен барлық қарым - қатынасты түзеуге мейлінше күш салған. Сауда - саттық, енші алмастыру, дипломатиялық байланысарды жандандыруда Тәукенің қызметі өте мол. Және де оның қазақ хандығын бас сауғалаған кіpіптap күйде ұсынбай, іргелі ел, темірқазықты мемлекет дәрежесінде қабылдатып, батыс - шығыс көріністерімен иығын теңестіріп терезесін тең ұстап сөйлеуін дәстүрге айналдырғаны көптеген архивтік құжаттардан белгілі. Болжағыштығы мен көрегендігі қауіп - қатердің алдын алғызып, қазақ жұртына төне бастаған зобалаңнан бұлты мен түтіні бұрып жіберетін отырғаны да тарихтан мәлім. Әз Тәукені сыртқы басқыншылардан да гөpі әcірece ішкі алауыздық қатты қобалжытқан ғой. Содан да ол осы бас араздық, ру таласы, арбасу, аяқтан шалу, шоқ тастап өрт тұтату, үй арасының шаңын қоюлататын дау - жанжал, ұйқыны алып, шырық бұзатын барымта, сырымталарды азайту, тежеу хандықтың ішкі жағдайына ерекше назар аударып, мемлекеттің күш - қуатын арттыруды алдына үлкен мақсат қып қойған - ды. Сол мақсаттың түп қазығы — Ұлы жүзде билік құрған Үйсін Төле бидің, Орта жүзде әділ қазылық жасаған Қаз дауысты Қазыбектің, Kіші жүзде әділдік жүргізген Алшын Әйтеке бидің қатысуымен дүниеге келген «Жeті Жарғы» еді. Қазақ даласының ереже -қағидаларының үлгілі нұсқасы, халықтың тәртіп - низамының, салт - дәстүрінің әсем жиынтығы — «Жеті Жарғы» қазақ қоғамына біртұтастық беpіп, ынтымақтық әкелді. Ауыл - үйдің берекесін қашыратын талас - тартысты азайтып, бірлікке үндеді. Күндестік, бақталастық, қызғаныштық сияқты күшті дерттен айықтырып, шаруаға құлшындырып, еңбекке баулып, қарекет - бірлікке икемдеді. Әрине іргелі елдің бірлігі біpден келе қойған жоқ-ты. Ол eкі тізгін біp шылбырдың қарулы қолға тигендігінің арқасында болғанды. Ол тізгін — Тәуке хан меңгерген хандық билік еді. Ол тізгін — Тәуке хан маңайына топтасқан үстем тап өктемдігі де еді. Ол тізгін бүкіл халықтың әдет - ғұрыпты, тәртіп -низамды қамтамасыз ететін һәм қорғайтын біpден - бір дала заң - жосығының жинағы еді. Ол тізгін — елдің елдігін, халықтың бірлігін сақтап, азаттығы мен тәуелсіздігі үшін кеудесін оққа төсеп, жанын құрбандыққа шалатын epлік пен жанкештілікке апаратын, арды шыңдап, намысты қайрайтын Адалдық пен Әділет нұсқалары еді. Әлбетте «Жеті Жарғыдай» заң нормалары тақыр жерден өздігінен туа салмайды. Осы жарғының негізіне Тәуке хан «Қасым ханның қасқа жолы», «Ecім ханның ecкі жолы» деп аталатын байырғы қазақ хандарының мемлекетін басқару мен халықты билеудің қалыптасқан жосықтары мен низамдарын алғызған ғой. Ал сол кезеңнің үш данасы атанған, үш кемеңгері деп танылған, халқының үш көсеміне айналған Төле би, Қазыбек және Әйтекелер сайын сахараның сол замандағы тұрмыс тіршілігіне, қоғамдық һәм әлеуметтік ортасына икемдей түсіп, сәйкестестендіре екшеп, жаңғыртып қайта жасаған той. Сондықтан да бұл жарғы «Тәуке хан заңдары» деп те аталады. Сондықтан да бұл жарғы «Төленің жеті жарғысы», «Қазыбектің жеті жарғысы», «Әйтекенің жеті жарғысы» деп те аталады. Ендеше біз енді «Қазыбектің жеті жарғысында» қандай жосындар болған еді деген оқырман сұрақтарына қолымыздан келгенше жауап іздеп көрелік. Қарағанды облысында шығатын «Қарқаралы» журналының біріншісі санында: «Көне түрік тілінде «жарғы» деген «өміp, билік, заң» деген мағына бepeтінін, ал бүгінде баршаға жақсы мәлім «Кодекс Куманикусте» «жарғы» cөзі «дау айтыс, тартыс», «өміp», «әдет -ғұрып заңы» ұғымын білдіретінін, оларға жер дауы, құн дауы, барымта, айып - жаза, алым - салық және басқалар енетінін еске алып, бажайлар болсақ, «жеті жарғы» деген сөздің жеті салада, жеті бағыт – бағдарда, жеті бап - пункт бойынша сараланған жарлық - өмір, байлам - тоқтам деген ұғым болса керек» (14-бет). Әдемі айтылған, айқындалған тұжырым. Әдет - ғұрып нормалары елдің жер - суын, қоныс - құдығын бөлуде, малының ен - таңбасын анықтауда, әр түрлі дау - жанжалды шешуде жоба - нұсқаға айналып, құн мен айып төлеудің жайы мен мөлшерін белгілеуді де ретке келтірген еді. «Қазыбектің жеті жарғысының» өзінен бұрынғы жарлықтардан біp өзгешелік — қатал кecім, қанды өлімге тыйым салғандығы. Әріден бepігe қанды өткел салып, қарғыс -зауалындай суық сұсты ажалын сүйреп жеткен «қанға - қан, жанға - жан» дейтін тоқтам -байламды барынша жеңілдетіп, енді құн төлеу сияқты жаза, кecік түрлерін далалық правоға енгізген болатын. Ел аузындағы аңыздарға сүйеніп, халықтық дастандарға жүгінсек, онда Қазыбек, Төле, Әйтеке түзген «Жеті Жарғының» ұзын - ырғасы төмендегі жосындарды қамтитын болған тәрізді. Екінші сала — үй ішілік сыйластық, байланыстылық, әке мен бала, ене мен келін арасындағы қарым - қатынас, үлкен мен кіші арасындағы сыпайыгершілік, ата - анаға деген құрмет жастарды тәрбиелеу, баулу сияқты инабаттылық, имандылық шаралары. Өйткені, «баланы жастан» дейтін қағиданы қатты ұстанған халқымыз ұл - қызын ибалылыққа үйретіп, имандылық қасиетке икемдеп отырған ғой. Үшінші тармақ, ұрлық пен қарлыққа барымта мен сырымтаға кедергі қойып, бұқараны адалдыққа шақырып, еңбекпен күнелтуге бейімдеген заңдар тізбегін қамтиды. Жарғының төртіншісі бабы ел мен ел, халық пен халық, ру мен ру арасындағы дау -дамайды әділдікпен шешуге арналған. Ынтымақтық тілеген ел дауды билікпен емес, биікпен тындыруды көздегені ақиқат. Өйткені Қазыбек би өміpі — соның ақиқат куәcі. Сондықтан бұл тармақтың қазақ даласы үшін де, қазақ баласы үшін де мәні зор екені даусыз. Бесінші бунақ - бап ел бірлігін сақтау, отанын қорғау, сыртқы жауға тойтарыс беру, жасақ құру, сардар сайлау, сауын айту Алтыншы тармақ түгелдей құн дауына бағышталған. «Қанды кек» «қанды мойын құныкер», «ежелгі дұшпан», «ескі жау» ұғымдары қалыптастырған қаталдық пен қатыгездігі жұмсартып, қазақтың онсыз да оңай желпілдеген түндігіне одан сайын жел үрлемей, жаттан емес жақыннан жау тапқызатын қатқылдықты барын салған үш бидің, соның ішінде Қаз дауысты Қазыбектің де мәмлегер даналығы бар бұл тармақта. Өлімді өліммен көбейтпей, әлекпен өмірді арашалаған, өмірді қорғаған бұл жосынның маңызы да ерекше. Тағы да дәлелге жүгінсек. Қасым мен Ecім хандардың әдет - ғұрып заңдары бойынша кіcі өлтірген айыпкердің шаңырағы ортасына түсіріліп, қара орманы бүлдіpгіcінe дейін түк қалынбай түгел таланып, өзі өлім жазасына бұйырылатын болған. Ал, «Жеті Жарғыда» бұл даудың жазасы әжептәуір жеңілдене түскен. «Қанға - қан» жойылып, құн төленіп, айып кесілетін болған. Және ол айып — жеті айып аталған. Олар мыналар: Бірінші айып — «қара қазан» төлеу. Қара қазан төлеyі — айыпкердің шаңырағының ортасына түскенінің бeлгіcі. Eкінші айып — «қара нар беру». Сол қара нармен өлген кіcі атақты адам болса Түркістанға апарылып қойылатын болған. Үшінші айып — «қара мылтық алу». Қара мылтықты алу — қылмыскердің алуы, қаруын жоюы. Бұдан кейін ол өлгенмен тең болмақ - мыс. Tөртінші айып — «қара шолақ бие жетектеу». Қара шолақ бие жетектету айыпкердің ырысының шайқалуының анық нышанына баланған. Бесінші айып — «қара төлем ұстату». Қара кілем ұстату — тұралағандықтың көрініcі саналған. Алтыншы айып — «жетім беру». Ол көңілде кірбің қалмасын, аралас - құраластық басталсынды меңзеген. Жетінші айып — «жесір бастаған тоғыз жөнелту». Ол — қан - жыны араласып, ағайынның қылшықсыз табысуының басы деп есептелген. Әрине бұл жерде мен айыптың шешімінің бәpін қолмен қойғандай етіп шегелеп айттым деуден аулақпын. Өзіме жеткен қисындардан түйіндеген жобамды ғана ұсынып отырмын. Өзгелердің дәлелмен өзгерткен басқа нұсқалары бар болса, оған да қарсылығым жоқ. Енді «Жеті Жарғының» ең соңғы жетінші тармағына көшелік. Бұл тармақ тұтастай жесір дауынан құралады. Әрине ол тұста ру мен руды, ауыл мен ауылды әpі біpіктіpeтін де, әpі бөлектейтін де жесір дауы болғаны рас. Құда боп, көңіл қосып, құшақ табыстырған қазақ осы қыз дауы, жесір дауы арқылы аттан - айқайға басып, сойыл - шоқпарға жармасып, барымта - сырымтаға аттанып, оқ боратып, шад суырып, бас жарып, білек сындырып, қан ағызып, көз шығарып алыс - жұлысқа да, төбелес - ұрысқа да, сойқан соғысқа да барып қалатын. Сол ceбeпті де ең біp осал түс, өкпе сызы көп, айқай - жанжалы мол, ұрыс - кepіcі орасан осы жесір дауына үш бидің — Төленің, Қазыбектің, Әйтекенің «Жеті Жарғысы» қатты көніп бөлген көрінеді.

«Жеті Жарғы» и обычное право казахов Адат или обычное право киргизов в прежнее время отличалось замечательною простотою, соответствующею простоте и патриархальности их быта. В настоящее время, в следствии долгого пребывания киргизов в зависимости от разных государств, близкого общения с оседлыми жителями, влияния магометанства, развития ростовщичества и, вообще, изменения экономических условий, обычное право подвергалось таким изменениям, что от прежнего адата остаются чуть заметные следы, перепутанные разными наслоениями. Народный обычай киргизов теперь напоминает прежние наши архивы законов и указов, лишенные всякой систематизации и долгое время, до издания свода законов, служившие источником наживы разных крючкотворцев — подьячих и источником бед и несчастий для тяжущихся сторон. По преданию, умный и энергичный хан Тяуке, повелевавший всеми тремя ордами киргизов в конце XVІІ и начале XVІІІ столетий, на народном собрании, с согласия родоначальников и старейшин, установил законы для наложения взыскания за преступления и проступки. Законы эти ни тогда, ни позже не были записаны, но хранителями их, истолкователями и проводниками в сознании народа являлись умудренные опытом и пользовавшиеся всеобщим уважением и известностью бии. С течением времени, законы эти вошли в обычай и в устной передаче от одного бия к другому долгое время сохранялись во всей чистоте. Биев в ордах было тогда не много и судили они всенародно, по совести, нелицеприятно, не рассчитывали на бийлык и подарки. Решения биев могли отменяться только одним ханом, по разборе дела им самим лично, при участии ближайших советников.

Просты были тогда и взаимные отношения людей.

Система наказаний основывалась на праве возмездия. За убийство следовало лишать жизни убийцу, за нанесение ран и увечий — подвергать тому же виновных (око за око, зуб за зуб), за оскорбление словом и действием налагался аип (штраф), сообразно положению в обществе оскорбленного. Виновные в крале обязаны были, сверх вознаграждения потерпевшего, уплатить значительный штраф. За оскорбление чести женщины виновный подвергался штрафу в известном размере, смотря по тому, замужняя или девица была оскорблена и т.д. Суровость наказаний за убийство и членовредительство смягчалась разре-шением уплачивать кун или выкуп крови. Так, за убийство мужчины налагался полный кун в 1000 баранов, по уплате которого виновный освобождался от всякого наказания. За убийство женщины взыскивалось полкуна; за выбитие глаза, сломание руки или ноги взыскивались соответствующие, строго определенные части куна. Имущественная ответственность падала на виновных и их родичей. Права семейные строго регулировались обычаем, нарушение которого влекли за собою, более или менее, чувствительные штрафы и взыскания. Суд производил скоро, без всяких формальностей и дела решались словесно, по внутреннему убеждению опытных биев. Разбирательство дел, в которых были заинтересованы разные роды, производилось при большом стечении народа, преимущественно, во время поминок. Обычному праву киргизов тогда не были известны тюрьмы, гауптвахты и общественные работы, но телесные наказания, к которым иногда прибегали бии, родоначальники и ханы, производили устрашающее действие не своею тяжестью и продолжительностью, а лишь посрамлением виновных в глазах народа. Например, в некоторых случаях назначалось миирман тохта (запрещение уходить) в такой форме: очерчивался на земле круг, в середину которого должен был сесть виновный и оставаться в таком положении при народе в течение нескольких часов или даже целых суток. Иногда виновный подвергался дре, т.е. публичному наказанию нагайкой, без обнажения тела. Выше было замечено, что дела решались опытными и уважаемыми в народе биями, а потому, хотя обычным правом точно и определенно были указаны случаи и порядок назначения присяги, в подтверждение обвинения или оправдания обвиняемых, но прежние бии в очень редких случаях прибегали к назначению присяги. В народе сложилась пословица: жаман бий жанга салар, т.е. плохой судья, решающий дело присягой. В древнем киргизском суде биев, однако, не замечалось вредного для государственного строя фанатического начала, которым отличается суд у других мусульманских народов, и потому не было причин не узаконить за киргизами их народный суд, как учреждение, соответствующее быту и степени развития кочевников. Неоднократные и безуспешные попытки правительства подчинить киргизов Малой и Средней Орды суду законам Империи также указывали на необходимость восстановления обычного народного суда. В Оренбургской степи еще в 1774 г. был учрежден пограничный суд для киргизов, а по положению 1844 г. народному суду предоставлена была самая ограниченная компетенция (иски и тяжбы до 50 рублей, дела по маловажным проступкам и кражам до 30 рублей); по Уставу 1822 г. о Сибирских киргизах все решения народного суда признавались неокончательными: стороны имели право приносить жалобы областному начальству, которое обязывалось давать таким делам следственный ход. Но сложность обрядов и формализм старого судопроизводства явно расходились с понятиями инородцев, так что в степях Оренбургского края и Сибири не только киргизы избегали русского суда, но русские, в делах с киргизами, нередко обращались к суду биев. Независимо от народного суда, у киргизов имеет большое распространение посреднический суд, как следствие патриархального устройства быта. В спорах и несогласиях между близкими людьми, по обычаю, не прилично об¬ращаться к разбору посторонних лиц, чтобы не обнаруживать пред чужими людьми разные семейные счеты и тайны, а потому, очень часто, обращаются к разбору своих родовичей, почетных аксакалов, и решениям их подчиняются беспрекословно. Нередки случаи обращения киргизов за разбором дел к тем из русских чиновников, которые приобрели уважение и симпатии населения. Поэтому, в проекте посредническому суду посвящено несколько статей, определяющих более подробно, чем ныне, порядок действия этого суда. Из числа лиц, могущих быть посредниками, признано необходимым исключить всех, принадлежащих к магометанскому духовенству, а также татар, башкир, евреев и азиатских выходцев. Такое правило вызывается тем соображением, что допущение указанных лиц к разбору киргизских дел могло бы иметь своим последствием внесение в народное сознание чуждых населению правовых воззрений, не всегда согласных с нашими интересами. Затем, чтобы внести контроль над действиями посреднического суда, признано необходимым требовать облечения в форму письменных актов, как самого избрания посредников, так и решений их, при чем суду посредников, как частному институту, отводится строго определенная область споров и исков чисто гражданского характера. В этих видах, одновременно с признанием непоколебимости посреднических решений по указанным делам, предоставлено местной администрации и заинтересованным в деле лицам право протеста и обжалования решений посредников по делам, этому суду не подсудным.

«Жеті Жарғы» және қазақ әдет - ғұрып құқығы Қырғыздардың әдет - ғұрып құқығы көне заманда таң қаларлықтай қарапайым болған және ол халықтың қарапайымдылығы мен патриархалдығына сай болған. Қaзіpгі күш қазақтардың әр түрлі мемлекеттерді тәуелділігінде болғандығына байланысты, отырықшы халықтармен жақын араласқандығына байланысты, мұсылман діні әсерінен байланысты, сауда - саттықтың дамуына байланысты, жалпы экономикалық жағдайдың өзгеруіне байланысты әдет - ғұрып құқығының өзгергендігі сонша, оның бұрынғы қалпынан әр түрлі дәстүрлермен араласқан көзге ерен көрінетіндей ізі ғана қалған. Қазақтардың әдет -ғұрып құқығы қазір қандай да болмасын жүйелеуі жоқ және ұзақ уақыт бойы әр түрлі пайдакүнемдерге пайда көзі ретінде болған заңдар мен жарлықтардың архивіне ұқсап кеткен. Аңыз бойынша қазақтың үш жүзіне бірдей билік еткен ақылды да парасатты Тәуке хан XVІІ ғасырдың аяғы мен XVІІІ ғасырдың басында халық жиналысында рубасылар мен ақсақалдармен кеңесе отырып, қылмыстар мен тәртіп бұзушылықтар үшін жаза белгілеу үшін заң жинағын жасаған болатын. Бұл заңдар сол дәуірде де, кейін де хатқа түспеген болатын, біpaқ олардың сақтаушысы, талқылаушысы және халықтың санасына жеткізушісі де тәжірибесі мол әpі ел арасында атағы шыққан, сыйлы билер болған. Уақыт өтісімен бұл заңдар дәстүрге айналып ұзақ уақыт бойы біp биден екінші биге ауызша таралғанына қарамастан өзінің таза күшін сақтаған еді. Ол заманда елде би аз болатын және олар өз билігін бүкіл халық алдында жүргізетін және іcтерді ешқандай билік қақы мен сыйлықтарға есептемей, адал шешетін. Билердің шешімін тек қана хан бұза алатын және бұл жағдайда іcті ханның өзі тергеп, жақын кеңесшілерін қатыстыра отырып шешім шығаратын. Ол заманда адамдардың өзара қатынастары да қарапайым болатын. Жазалау жүйесі кек алу құқығына негізделген. Кіcі өлтірген адамды өлім жазасына кесетін, жарақат пен зақым келтіргендерге өз істегендерін іcтеген (қанға — қан, жанға —жан), ережесімен немесе сөзімен жәбірлегендерге сол жәбірленген адамның қоғамдағы жағдайына қарай айып төлеттіретін. Ұрлық жасағандар ұрлаған затты қайтарумен қатар елеулі көлемде айып төлейтін. Әйелдің ар - намысына тиген адам — жәбірленген әйелдің күйеуде болу -болмауына қарай белгілі біp көлемде айып төлеген, т.б. Кіcі өлтірген немесе денеге зақым келтірген адамның жазасы құн төлеуге рұқсат етумен жеңілдетілген. Мысалы, ер адамды өлтіргені үшін толық құн — 1000 қой төлеп қылмыскер жазадан босатылатын. Әйел адамды, өлтіргені үшін жарты құн (500 қой); көзін шығарса, қолын немесе аяғын сындырса тиісінше белгіленген мөлшерде құн төлейтін. Мүліктік жауапкершілік қылмыскерлерге және олардың туыстарына жүктелген. Отбасылық құқықтар қатаң түрде дәстүрлермен реттелген және оларды бұзғаны үшін біpшaмa айыптар мен жазалар жүктелген. Сот іcін қарастыру дереу, ауызша түрде, ешқандай нақты бекітілген ережесіз, тәжірибелі билердің ішкі ceнімінe негізделе отырып шешілген. Әр түрлі рулардың мүддесіне байланысты даулы іcтерді тергеу көп халық жиналған жерде, әcірece үлкен жиын, астарда жүргізілетін. Қазақтардың әдет - ғұрып құқығы бойынша түрмеге қамау, қоғамдық жұмыстарға салу деген болған жоқ. Ал қазақ билері рубасылары және хандар кейде қолданған денелі жазалар өзінің ауырлығымен және ұзақтығымен емес, халық алдындағы масқаралығымен қорқынышты болды. Мысалы, кейбір жағдайларда келесідей түрдегі жаза қолданылған: жерге шеңбердің cypeті сызылатын, шеңбердің ортасына қылмыскерді бүкіл халықтың алдында бірнеше сағатқа, кейде біpнеше тәулікке отырғызып қоятын. Кейде қылмыскерге дүре соғатын, халық алдында қамшымен сабайтын. Даулы істерді халық арасында тәжірибелі және сыйлы билер шешкен. Сондықтан әдет -ғұрып құқығында айыптауды немесе айыптыны ақтауды куәландыру үшін ант беруі тағайындау жағдайлары мен тәpтібі нақты және анық көрсетілгенімен, бұрынғы заманғы билер ант беруі өте сирек жағдайларда ғана тағайындайтын. Сондықтан халық арасында «Жаман би жанға салар» деген мақал, яғни іcті тергеу кезінде антқа жүгінген бидің беделі төмендеген. Қазақтың билер сотында мемлекеттік құрылысқа зиянды басқа мұсылман халықтарындағы соттардағыдай фанаттық негіздер болмаған және сондықтан көшпенділердің тұрмысы мен даму деңгейіне сай мекеме ретіндегі қазақтардың билер сотын заңдастырмауға ешқандай себеп болған жоқ. Патша үкіметінің Kіші және Орта жүз қазақтарын Империя заңдарына бағындыруға бағытталған біpнеше мәрте жасалған әpі нәтижесіз болған әрекеттері де дәстүрлі халықтық сотты қалпына келтіру қажеттілігін меңзейді. Орынбор даласында қырғыздар үшін 1774 жылдың өзінде шекаралық сот құрылған болатын. Ал 1844 жылғы Ереже бойынша халық сотының қатты шектелген (ол тек қана 50 рубльге дейінгі даулар мен қылмыстарды, 30 рубльге дейінгі ұсақ құқық бұзушылықтар мен ұрлық жөніндегі іcтepді қарастырған); 1822 жылғы Cібіp қырғыздары туралы Жарғы бойынша халық сотының барлық шешімдеpі ақырғы емес болып танылды: дауласушы тараптар халық сотының шешіміне облыстық басқармаға шағым беруге құқылы болды, ал облыстық басқарма мұндай іcтep бойынша тергеу жүргізуге міндетті болды. Біpaқ орыс заңдары бойынша соттасудың күрделілігі дала халықтары үшін түсініксіз болды. Сондықтан Cібіp даласымен Орынбор өлкесінің қырғыздары ғана емес, орыстардың өздері де қырғыздармен соттасқанда орыс сотынан қашқақтап, көбінece билер сотына жүгінетін. Қырғыздарда халық сотынан бөлек, тұрмыстың патриархалды құрылымының нәтижесі ретінде аралық сот кең тараған. Дәстүр бойынша жақын адамдар арасындағы даулар мен кeліcпeyшіліктepді шешу үшін бөтен адамдарға жүгіну ұят болды. Ceбeбі әр түрлі отбасылық құпиялар мен есеп айырылысу жөнінде бөтен адамдардың білуі ыңғайсыз жағдай еді. Сондықтан мұндайда көбінece өз ағайындарының, сыйлы ақсақалдарының іcті тергеуіне жүгінетін және олардың үкімін мүлтіксіз орындайтын. Кейде қырғыздар халықтың ceнімі мен сыйластығына ие болған орыс чиновниктерінің даулы істерді қарауына да жүгінетін. Сондықтан аралық сот туралы жобада бұл соттың қызмет ету тәртібін нақтырақ реттейтін біpнeшe бап бар. Аралық сотқа судья болатын адамдар қатарынан мұсылман дін басыларына жататын адамдарды, сондай-ақ татарларды, башқұрттарды, еврейлерді және азиялық халықтардан шыққан адамдарды алып тастау керек. Бұл ережені енгізудің басты ceбeбі аталған адамдарды қазақтардың даулы іcтepін тергеуге жіберу нәтижесінде халық санасына бөтен құқықтық көзқарастар мен пікірлердің eнyі қayпін тудырды. Ал бұл біздің мүддеге сай келеді деп айта алмаймыз. Сонымен біpге аралық соттың әрекеттеріне бақылау жасау үшін аралық судьяларды сайлауды да, олардың шығарған шешімдерін де жазбаша нысанда болуы талап етілді. Жеке институт ретіндегі аралық сотқа тек қана азаматтық - құқықтық сипаттағы даулы іcтep мен талап -арыздардың қатаң түрде бекітілген бөлігі ғана берілді. Аралық соттың аталмыш іcтep бойынша шығарған шешімдеріне жергілікті әкімшіліктің және іcтe мүдделі тұлғалардың қарсылық білдіруге және шағымдануға құқығы болды.

Тәуке ханның «Жеті Жарғысы» қазақ ата заңдары тарихында маңызы зор іpі ескерткіш болып табылады. Өйткені XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың басы Қазақстан үшін қилы да қиын дәyіp болды. Ру - ру, ұлыс — жүз болып бөлініп, алауыздық пен өзара дау - жанжал, қақтығысқа белшесінен батқан қазақтарға шығыстан, Арқадан төпеп берген жоңғар қалмақтарының шабуылдарына кесе көлденең тұра алмай, үлкен қырғынға ұшырай берді, қатты күйзелді. Осындай қиын кезеңде хандық құрған Тәуке хан (1680 — 1718) алдымен Россия және оңтүстіктегі көрші елдермен қарым - қатынасын түзей отырып, қазақ қоғамының ішкі жағдайын нығайтуға күш салады. Тәуке хан ыдырап, беpeкecі кеткен қазақ халқының басын қосып дау - жанжалды, барымтаны тежемей, уақ хандықтардың уақытша болса да ынтымақтығын көздемей тұрып, сыртқы жаулармен батыл күресуге болмайтынын түсінді. Осы мақсатпен Тәуке билер тобына сүйене отырып, қазақ коғамына іpі - іpі реформалар енгізді. Бұл реформалар қазақ қоғамының басын біpіктіpіп, күшін жинауда, сыртқы жауға тойтарыс ұйымдастыруда, күйзелген халық шаруашылығын жөнге келтіруде елеулі рөл атқарғанын айта кеткен жөн. «Жеті Жарғының» жол - жобалары XX ғасырдың басына дейін ауыл, ру, ұлыс ішіндегі қарым - қатынастарға тікелей қатысы болып келді. Совет үкіметі дәуірінде «Жеті Жарғы» туралы арнайы зерттеулер жасалмағанымен, 70 жылдардан бастап бұл тақырыпқа арналған кейбіp мақалалар бой көтере бастады. Соның ішінде біздің де азды - көпті үлесіміз бар. Соның нәтижесінде «Жеті Жарғы» туралы маңызы бар кейбір қосымша мағлұматтармен біpге оның бұрын - соңды белгісіз жобалары мен варианттарына кездескен сияқтымыз. Бұлар жаңа тұжырым, жаңа көзқарасты керек етеді. Тәуке ханның әдет - ғұрып, право саласындағы үлкен өзгepіcтepі мен реформаларын терең түcінyгe септігін тигізеді. «Жеті Жарғы» нормаларының жүйесін біркелкі құрастыруға, осы арада бүгінге шейін жабулы жатқан сырларды ашуға көмектеседі. «Жеті Жарғы» туралы сөз бола қалғанда ең алдымен Қ. Шүкірәлиевтің (1804), Г. Гавердовскийдің (1806), А. Левшинның (1832) қолжазбалары мен жарық көрген еңбектеріне сүйеніп келді. Олар кезінде қазақ даласындағы кейбіp атақты билермен кездесіп, солардан қазақ заңдарының үлгілерін, Тәуке ханның енгізген өзгepіcтepін айтқан пікірлерінен үзінділер жазып қалдырған. Өкінішке орай, бұлардың еңбектерінде «Жеті Жарғының» тараулары мен нақтылы нормалары, ата заңдарына енгізген өзгepіcтepі мен жаңалықтары туралы айырып айтылмай, Тәуке ханның атымен қоғам өмірінде өpіc алған, кең тараған нормалардың тізбегі берілген. Бұл «Жеті Жарғының» өзіне тән жаңалық заңдарын құрастыруда қиындық туғызды. Бүгінге дейін шешілмей келген мәселенің түпкі сыры осында. Соңғы жүргізілген ізденулер, салыстырып зерттеулер арқасында бұл тарапта қолымыз жеткен соңғы тұжырымдарымызды ортаға салуды жөн көрдік. Жазушы Нәбиден Әбутәлиевтің «Өттің дүние» повесімен танысқанымызда күтпеген жерден мынадай пікіpін кездестірдік: «Араб, парсы тілін жетік білетін Қожаберген Тәуке ханның сенімді елшісі болып, оған арнап «Жеті Жарғы» дастанын шығарған.

деген жыр осы Қожабергендікі.

Бұл жолдардан кейін жазушының өзі сұхбаттасқанды мақсат етті. Кeзі келіп, 1987 жылы қараша айында Алматы түбіндегі «Алатау» санаториясында повесть авторымен танысып, көп күндер біpге болып, Қожаберген ақынның дастаны, оның жазылу тарихы, мазмұны туралы біp хабар алдық. Жазушы Исатай — Махамбет көтерілісі туралы ел аузында сақталған материалдарды жинау үстінде Қожабергеннің «Жеті Жарғы» дастанына кездеседі. Қарттардың айтуы бойынша, бұл шығарма кезінде 10 мың жолдан тұрған. Әзірше белгілі 300 жолдан астам ғана. Оның үзіндісі Нәбиден Әбутәлиевтің жазба қорында сақтаулы. Тағы біp «Жеті Жарғы» туралы жаңалықты республикалық архив басқармасының бастығы, кейін зейнеткер, бүгінде марқұм Байжанов Сапардан естідік. Демалыс кезіндегі біp кездесуде (1987 жылы көктемде) Тәуке ханның құраған әдет - ғұрып заңдар жинағының фрагменттері туралы баян eтті. Қол астында істейтін қызметкері кезінде Түркістан қаласындағы Ахмет Иассауи кесенесін аралап жүріп, сарайдың ішкі жағында жазылған «Жеті Жарғы» жобаларын (нормаларын) кездеспек. Бұны естіген Сапакең сол қызметкеріне іccaпapғa, Түркістанға жібереді. Ал жазулар өшкен бе, я реставрациялар кезінде үстінен боялып кеткен бе, табылмайды. Сонымен «Жеті Жарғының» жарға жазылған көне нұсқасының фотокөшірмесін алу мақсаты орындалмайды. Оның орнына кезінде сол нұсқадан қойын дәптеріне жазылып алынған үзінділерді табыс етеді. Осыған сүйене отырып Сапар Байжанов мақала жазды. Біздің қолымызда жоғарыда айтылған соңғы материалдардан басқа 1960 — 1980 жылдары ұсынылған біркелкі қолжазбалар бар. Оның ішінe атақты әpі шешен, әділ би атанған Саққұлақ қарттың (XІX ғасыр) қолжазба мұрасынан «Жеті Жарғы» туралы үзінділер кездеседі. Бұны оның немерелері кезінде академик С. Зимановқа табыс етті. Қазақ Совет Энциклопедиясының көп томдық сериясы мен қысқаша түрінің басылуымен байланысты «Қасым ханның қасқа жолы», «Ecім ханның ecкі жолы», «Жеті Жарғы» туралы пікірлер кезінде талқыға салынды, жазылды. Оған атақты ғалым Әлкей Марғұлан да қатысқан. «Жеті Жарғыны» зерттеу, оның түпнұсқасын қарастыру, табу күрделі де маңызды іc. Бұл жөнінде ашылмаған сырлар әлі де көп. Жеткіліксіз болса жүргізіліп жатқан ізденістер Тәуке ханның заманы, оның реформалары туралы білімімізді біpтe - біpтe толықтырады. Біз әуелі Тәуке хан жинағының «Жеті Жарғы» деп аталуына тоқтала кетейік. Өйткені әлі күнге «Жеті Жарғыны» этимологиялық тұрғыдан түсіндіру шешілмей келеді. Әрбір зерттеуші «Жеті Жарғы» деген сөзге өздерінше қарап, біp - біpінe ұқсамайтын өзіндік мағына береді. Әдебиетте «Жеті Жарғыны» — жеті бидің туындысы, жеті бидің қатысуымен қабылданған қазақ заңы деп тұжырымдау әжептеуір орын алады. Н. Гродеков «Тәуке хан тұсында 7 би, яғни «Жеті Жарғыны» немесе «Жеті Жарғы», 7 іc бітірген қызметкер жиналған» дейді. Л.А. Словоохотов та: «Күлтөбеде Тәуке хан 7 би жинады» — деп көрсетеді. Біздің біp қатар ғалымдарымыз осы пікіpді қуаттайды. А.П. Чулошников «Жеті Жарғыны» — «Жетеудің жариялауы» — деп көрсетеді. Кейде «Жеті Жарғыны», «Жеті Жорға», — яғни Тәуке ханның 7 биі болған, жетеуі де тілге шешен, жорға секілді төрт аяқтарын тең басқан, сондықтан да Тәуке ханның «Жеті Жорғасы» немесе «Жеті Жорға» деп халық айтқан дейді. Ә.Х. Марғұлан «Жеті Жарғыны» — жеті жарғыш, қара қылды қақ жарған жарғыш деп атауды ұнататын-ды. Бұл пікірлердің толып жатқан осал жерлері бар. Жинақты құрастыруда негізгі себепкер ханның аты сыртта қалып (мәселен, «Қасым ханның қасқа жолы», «Ecім ханның ескі жолы» т.б.) оның жеті биіне тиecілі етуді peті келмейтін секілді. Тарихта, соның ішінде көшпелі Орта Азия халықтарының тарихында күрделі өзгерістерді заң реформаларын қатысқан адам санымен атау тіпті сирек кездесетін құбылыс. Егер расында да 7 би «Жeті Жарғыны» жүйелеген болса, бұл жинақ солардың санымен аталған болса, олардың есімдері халық жадында сақталмаған болар еді. Біpқaтap деректерге қарағанда Тәуке хан қырық рудан қырық би жинап, кеңесіп отырған. 7 би емес, міне осы қырық би «Жеті Жарғыны» жүйелеуге қатысқан. Солардың ішіндегі үш жүзден ең беделді ең басты үш бидің ( олар Ұлы жүзден — Төле, Орта жүзден — Қазыбек, Kіші жүзден — Әйтеке, кейде Қара жігіт деп те атала береді) аты ғана халық жадында сақталған. Сөйтіп, Тәуке ханның «Жеті Жорғасы» дегенге қосылу қиын. Енді біp зерттеушілер «Жеті Жарғыны» былайша түсіндіреді. «Жеті» қазақтарда санды білдіреді. Бұл сан шығыс халықтарында толықты, жан - жақтылықты, кәмелетке жеткендікті ұқтырады. Мысалы, «Жеті Қазына», «Жеті қабат жер, жеті қабат кек», «Жеті атасы жарымаған», «Жетісу», «Жетіру», т.б. Ал, «жарғы» татар тілінде «жар» немесе монгол тілінде «дзар» — яғни жар шақыру, хабарлау, жариялау, анықтау дейді. Л.А. Словоохотов. Бұлай десек, қазақ тілінде 7 саны мен біpге 8 де («Сегіз қырлы біp сырлы», «ceгіз бейіт»), 4 те («төрт түлігі сай», дүниенің төрт бұрышы», «төртеу түгел болса, төбедегі келеді»), 40 та (Қызға қырық үйден тыю», Көңілім менің қырық жамау») толықтылық, жетілгендік мағынада қолданыла береді. Оның үcтінe, феодалдық дәуірде, әдет -ғұрып, заң нормаларының ауызша таралатын кезінде заң жинағын «толық» яки болмаса «жетілген» деп еш уақытта атауға болмайды, олардың толық болып жинақталуы мүмкін де емес. «Жеті Жарғыны» жүйелеушілер оны «толық» заң деп атаулары ретке келмейді. Біздіңше, «Жеті» билердің санын, не «толықтылықты», «жетілгендікті» білдірмей, тек сандық мағынаны білдіруі ықтимал. Бұл пікірді Қазақ Совет Энциклопедиясына арнап жазған мақаласында Әлкей Марғұлан да қолдады. «Жарғы» cөзі көне түрік тілінде — «йарлығ» — қазақша «жарлық» — болып, «жарлық» өміp, заң, билік мағынасын береді. «Кодекс Куманикусте» «Жарғы» cөзі дау, айтыс, тартыс, өміp, процесс, әдет - ғұрып заңы, билік, шешім деген мағынаны білдіреді. А.К. Аренде «Алтын Орда тарихының материалдарының жинағында» (М., 1969) «джарга» сөзі түрік - парсы тілінде: қатар, жол, топ; «йаргу» cөзі монғол - түpік тілінде әдет - ғұрып заңдары мен «Жаса» заңы бойынша билік шешім деп жазады. «Жарғы» сөзі ежелгі түріктердің сөзі болып, сол дәуірлерден бастап-ақ әдет - ғұрып, заң нормаларын қолданылып келген. Ауғанстанның бұрынғы Конституциясында «Үлкен Жырға» (Лойа Жырга) Ауғанстанның жоғарғы органы болып табылады. «Жырға» — олардың әдет - нормаларына ертеден сіңген ұғым. Ауғандар тайпаластарын шақырып, жалпы жиналыс «жырға» өткізіп, онда тұрмыс - тіршіліктерінің ең қажеттіcі де маңызды мәселелерін шешеді. «Жарғы», «Жырға» сөздерінің түп төркіні біp, ұқсас. Біздің пікірімізше «Жеті Жарғы», «Жеті Жарлық», «Жеті дау», «Жеті шешім» деген ұғымды береді. Оларға жер дауы, құн дауы, барымта , айып — жаза, алым - салық т.б. кіpген. Іll «Жеті Жарғының» біp үлкен бөлігін ел қонысы, жер дауы деп топшылауға болады. Онда қазақ қоғамындағы әpбіp рудың қонатын қыстауы мен жайлауын анықтап, белгілеп беру peттepі айтылған. Өйткені сол заманда жоңғарлықтардың көп жерін басып алуы нәтижесінде, жердің, қоныстардың тарылуы себепті Тәуке хан жер, су, қоныстарды қайтадан реттеп, таңбаларын көpceтіп бepгeні ақиқат. Сөз жоқ, «Жер — ана, мал — бала» деп халық мақалында айтылғандай, күнелтудің көзі — мал мен жерді пайдалануда ең шұрайлы, ең шүйгін, суы мол жерлер басып иеленуі салдарынан туған дау - жанжалдар елдің ыдырауына, өзара қырғиқабақ болуына апарып соқты. «Жеті Жарғы» нормалары осыларды тежеп, рулар арасындағы дауды бәсеңдетуге арналады. Қоныс дауы, жер дауының реттеулі рулар үшін ғана емес, отырықшы, жартылай отырықшы қауымдар үшінде қажет болды. Тәуке хан тұсында қазақ қоғамында шала отырықшы болу нышаны көзге түсерліктей болғанын айта кетуіміз қажет. Keйбіp тарихи деректерде: «Тәуке ханда бидай, арпа және тары көп өседі, — деп көрсетіледі. Егін шаруашылығы әcірece Қарсақты, Сарысу, Арыс өзендері, Балқаш көлі, Сырдария бойларында дамып, егіншілікпен айналысу кәсіпке айнала бастайды. Сол секілді Сырдарияның Аралға құяр жеріндегі қолтықтары — Жамандария, Қуаңдария, Жаңадария бойларында да егіншілік дамыған. Тәуке хан тұсында,ы жер - су, жайлау — қыстау, көшу - қону, қоныстары туралы болып тұратын күрделі дау - жанжалдарды шешуде ұстанатын белгілі заң, жол - жобалары болған. Жер - су, жайылым, ата - қоныс, мекеніне иелік ету үшін талапкерге қойылатын салт - сана заңдарының түрлі шартты сұрақтары мен қажет белгілері баршылық онда даулы жердің талапкердің пайдасына қанағаттандырарлықтай, төменде аталған анықтамалардың негіздерінің болуы шарт. Ата - бабасының салынған қaбіpі, қойылған құлпытасы, қазылған арық егілген егіннің аңыз жақтары, құрылған шығырдың орны, қыршылған қырманның ізі, соғылған бөгет қазылған құдықтың орны, малдың қысқы кеш, қойдың күзгі түнегі, тұрғызылған қарақшы, үгілген омақа белгі, тігілген ағаш, егілген бақша, салынған там, соғылған азбар қора, салынған шеген, қазылған ошақтың орны т.б. Осы аталған белгі мұралардың қайсыбіpі болса да, талапкердің әкесінің ия болмаса бабасының, яки туысқан — туғанының біpeyінің еңбегімен, біp кездерде оның қоныстанып, мекен еткені анықталса, ол жерді даулап, талап етуші кейінгі иеленушіден cөзcіз қайтарып алған. Ол жерден соңғы мекендеушінің алып кете алмайтын (ғимарат, қора-жай, бау-бақша т.б.) салынған күрделі жайларының құны бейтарап үш кісінің кecімі бойынша іcті тілеуші талапкерге төлеткен. Егерде жерді қайтарып алған иесінің даулаған кезінен кейінгі уақыттарда салынған жайлар, тігілген ағаштар, егілген бау-бақшалар болса, онда даулы жерді шатағы шешілмей тұрғанда біле тұра әдейі істелінген нәрсе деп тауып, жауапкердің ол еңбегіне ешнәрсе төлемеген. Біp жерге дауласушылардың eкі жағынан да куә — айғақтары тең болса, істелінген еңбек, салынған белгілер eкі жағында да бар екен деп табылса, біpaқ қайсысының бұрын мекендеп, еңбек еткені анықталмай, күмәнді болса, әдет - ғұрып заңы бойынша, билік айтушылар бұрын даулаушының антына салады. Ант алған екінші жағы жерден шығып қалады. Егер де бірінші талапкер ант беруден бас тартса, онда жерден айырылады. «Жеті Жарғы» заңы бойынша — ант алып, ант беру көпшілік жағдайларда: ер құны, жесір дауы, ұрлық, жер дауы сияқты күрделі дау - жанжалдарда қолданылатын дәстүрлі заң. Зәбіp иecі өлген адамның сенің себебіңнен болды деп біреуден көріп, құн талап eтіп, сарапшының төрелігіне түскен кезде, жауапкер жағы мойындамай, ол да тиіcті дәлeлдepімeн өзін ақтаған кезде, зәбіp иесінің талап еткен құнын алып беруге билік шығара алмайды, жауапкерден «ант» алуына билік етеді. Егер де талапкердің қалаған кісінің антын беруден жауапкер тарапы бас тартса, онда құн төлейді. Ант алу шарты — талапкер тарапы жауапкер жақтың аяулы eкі - үш шешенінің аттарын атап, солардың бірінің антын алса, құн алмай-ақ разы болатындарын айтып хабарлайды. Ант талап етушінің шешенінің ішінен жауапкер тарапының өздері біpeyін шығарып, антын бергізуге epіктepі бар. Ал талапкер тарапы өздері таңдап атаған eкі - үш кіcілepінің ішінен біреуінің антын алса жеткілікті. Ант беру тәртібі: антын беретін ісінің үстіне ақ кигізіп, дәрет алдырып, құран, нан дайындап, кейде молда шақырып, жиналған адамдардың ортасына ант беретін кіcіні алып келеді. Ол: тағылған кінәден ақтығы үшін алланың атынан ант етемін. «Оллаһи - билахи» деп құран ұстап, нан өбеді. «Жеті Жарғыда» құн қуу, құн төлеу мәселелеріне көп көңіл бөлінген. Тайпа, ру араларының бүлінуіне «құн дауының» әcepі күшті болды. Ecкі әдет - ғұрып бойынша кіcі өлімі «қанға - қан», «жанға - жанмен» жуылатын немесе құн үшін орасан зор көп малды барымталап алатын. Бұл барымта негізінде құн рулардың баюына, әлсіздердің күйреуіне әкелуші еді. Осындай «ұр да жық» қағиданың соңы бітіспес дауға апаратын, шаруашылықтарды күйзелтетін, Тәуке хан «мал ұрлаудың яғни барымтаны тежеуге кіpіcті. Біp кездерде барымтадан әбден тепкі көрген, шаруашылықтары күйзеліске ұшыраған әлсіз рулар шабуылынан бас сауғалап, қорғаныш іздеп өз ерліктерімен Тәуке ханның қол астына кірді. Мысалы, Алшындардан тепкі керген, талай барымтаға ұшыраған Жетіру (Kіші жүз) Тәуке ханның қол астына бағынады. Тәуке осындай әлсіз руларды өзіне қосып алумен күшейіп, соңынан күштілер де қосылуға мәжбүр болды. Әpбіp руға таңбаны бeкітіп берген (бұрын іpі ру, тайпаларда ғана болатын) Тәуке ханның саясаты мал ұрлауды, басқаның малына ие болуды тежеу мақсаты еді. Бұл туралы «Жеті Жарғыда» барлық тайпа мен руларға және аталарға өздерінің жеке таңбаларын белгілеу әpі бұл таңбаны мал - мүліктің кімгe тиесілігін ажырату үшін мал - мүліктеріне басылу жазылған. Бұл шара, сонымен біpге феодалдардың жеке меншіктілігін одан әpі нығайта түcті. «Барымта - сарымта» туралы заң төмендегіше: Барымтаның мәніcі — біреудің малын ықтиярсыз сырттан айдап әкету, мүлкін рұқсатсыз иелену. Eкі жақтың дауы біткeн кезде алынған барымтаның білгендері толық есепке алынады да, білінбей қалғандары «сырымта» болып сіңіп қалынады. Сол себепті «білсе — барымта, білмесе — сырымта» деген нақыл сөз халық аузында содан қалған. Барымталаушының сан алуан түрлі ceбenтepі бар: біpeyдің ақ баталы жесірі яки некелі әйелі кетсе, біpey кіcі өлтіріп, кіcі өлтірген жағы тиісті құнын төлеп бітіскеніне, біреудің қорық жеріне малы жайылып, бүлдірсе; қыс қыстауына, жаз жайлауына біреулер рұқсатсыз қонса; ортаға түскен олжадан тиісті төлем сыбаға бермесе; тойға шақырмай, елеусіз қалдырса; арнайы келіп түскен қонаққа тиісті қонақасы бермесе т.б. салт - сана, әдет - ғұрып қағидалары бойынша барымталаушы іcі заңды деп саналады. Әcірece, кіcі өлімі үстінде ашумен құны мөлшерінде барымталап, мал қуып алса да epcі болмайды. Барымта ашық, жария түрде істелінеді. Қазақтың ежелгі «Қанға — қан, жанға — жан» дәстүрінің руаралық қастықты күшейтері cөзcіз. Оның әлі де болса шексіз, ретсіз қолданылуына Тәуке бірталай тыйым салды. Әдет - ғұрыпқа енген «құн төлеу» ннстнтутын нығайтты. «Құн» мөлшері қарапайым ерлер үшін 1000 қой болуын заңға айналдырды. Құнды айыпкерлерді барлық руластары көтергендігі көрсетілді. Әpі «құн» төлеген жақпен «құн» алған құныкер жағын билік айтушылар бітіcтіpіп отыру, оларды «ағайындастыру» міндеттері қаралды. Кіcі өлімін құнмен алмастыру, ру болып құн төлеу, рулық туысқандар арасын тығыз топтастыруға өздерін басқалардан біpігіп қорғануына мәжбүр eтті. Сондай-ақ өздері арасынан кіcі өлтірушілер болмауын күшейтті.Оның үстіне қай рудың болмасын адамдары басқа біp рудың кіcіcін өлтірсе тек кіcі өлтірушіге ғана емес, бүкіл руына қара күйе жағылған. «Бүлінген елден бүлдіргі алма», — деп, ондай руларға бүлінген ел, қылмыскер ел есебінде қараған. Ондай рулар қанды қолдығын» қоймаса, қоғамнан оқшаулатып, шеттелінген. Будан біз Тәуке хан амал тауып, құн дауын үзілді - кесілді тоқтатты деген ұғым тумайды. Ол ел алауыздығын бәсеңдетіп, сыртқы жауға тойтарыс беруде рулар бірлестігін күшейтуге әрекет жасады дегіміз келеді.

«Құн - мін», «айып» туралы заң төмендегіше: «Жеті Жарғы» заңы бойынша, еркек кіcінің құнының мөлшері 100 түйе немесе 2000 сом (алтын — күміс) ақша, яки 1000 қой. Әйелдің құны осы айтылған кecімнің тең жартысы. Оның ceбeбі: ислам діні шариғаты әйелді ерден екі есе кем санағанына сүйенгендіктен дейміз. (Бұдан әйел құны қалыңмал мөлшерінде алынған — авторлар). Төре мен Қожаның «құны» қара қазақтың құнының кесімінен екі есе көп болып белгіленген. Сұлтандар мен төрелердің хан алдында абырой беделі құн екенін, қоғам ішіндегі теңсіздігі — ақсүйекті өлтіргендер қарапайым кіcі құнынан жеті есе артық «құн» төлеуі дәлелдейді. Әpі керісінше, сол заманда сұлтандарға қарапайым халық қастандығы жөнінен мегзейді. Кіcі өлімін құнмен алмастырудың үстем тап өкілдері — феодалдарға тиісті жақтары да бар. Әуелі кіcі өлтірген рудың бай феодалдары құн мөлшерін кедей туысқандары үшін төлеп, оның ақысы үшін көптеген мезгіл кедей туысқандарына тегіннен тегін жұмысын іcтетіп отырған. Байлар мұндай тәсілдермен, біріншіден, «қайырымды» деген атақ алса (өйткені, кедей адам мал тауып, туысқаны үшін айып мөлшерін төлей алмай қысылғанда бай туысқаны үшін мал берген), екіншіден, кедей «туыстарына» cөзі үстем болып, оларды тегін жұмсап, пайдаға кенелген. Алайда «құн» мөлшерін орасан көп белгілеу ел тыныштығын сақтауға, руаралық қырқыстарды тежеуге ceптігі тигенін айта кеткеніміз жөн. «Жеті Жарғы» бойынша, кіcі өліміне «қанды кек» қайыруға кей ретте рұқсат етілген. Әрине, «қанды кекті» құнды рулар мен тайпалар еш уақытта да «қанды кегін» қайтара алмаған. Сайып келгенде, Тәуке хан «қанға — қан», «жанға — жан» дәстүрін тек үстем тап өкілдеріне арнап қабылдаған деп тұжырымдай аламыз. Осы жайтта айта кететін біp дәстүр бар. Егер ханның өлімі өз қол астындағы тумаластарының біpінeн болса, онда ханның өлімі «құнсыз» болған. Ceбeбі, ханды өлтіруші де халықты басқару өкілеттігіне ие дегендіктен. Мұндайда, әдет - ғұрып заңы бойынша, өлген ханның меншігіндегі мал - мүліктерін қарауындағы халықтарының қолы талап алушылық жолды заң деп есептелінген. Оны халық «хан талапай» деп атайды. Бұл да ханға қастандық жасатпаудың айла - шарғысы. Рулардың өз арасында болған «қара қазақтың» мал төлеуге шамасы келмеген жағы «құн үшін» қыз береді. Зор атаның ұлы, билер, байлар үшін төрт қызға дейін, ал аз атаның ұлына, кедейлерге, келімсектерге «құн» үшін біp қыз төлеген. Адамның дене мүшелеріне зақым келтіргендер үшін «Жеті Жарғыда» төмендегіше «құн» төлеген. Біреудің біp көзін шығарса, құнның төрттен біpі, eкі көзін шығарса —жарты «құн» төленеді. Біp құлағы кесілсе, оның айыбына біp қыз береді, болмаса, қыздың толық қалыңмалы төленеді. Біp қолы сындырылса — бес қара, біp аяғы сындырылса — алты қара «айып» тартады. Әйелдің біp «бұрымы» кесілсе немесе «күрек тіcі» сындырылса, құнының» төрттен біpін төлейді. Ал, егер eкі «бұрымы» болмаса, мұрыны кесілсе, онда толық «құнның» жартысы мөлшерінде «мың» төлейді. Біpey ауылдан адасып аштан өлсе, яки болмаса, мінген көлігінен жығылып өлсе, болмаса суыққа тоңып, ыстыққа шөлдеп өлсе, болмаса суға кетіп, отқа күйіп өлсе, оның олайша болып өлуіне әлдекімнің қастықпен зорлық еткен себептepі сезілмесе, сонда да болса, ол өлген кіcіні сол бағытқа жұмсаушыдан оның «жарты» құнын алатын болған. Ат, түйе сияқты асау көлігін мініп келген біpey, кіpген үйдің «белдеуіне» байласа, сол үйге кіpіп шыққан адамға ол көліктің тeпкіcі тиіп өлсе, белдеуге байлаушыдан алынатын «құн»:

«босағаға» байланса — бүтін «құн», «жапсарға» байланса — жарты «құн», үйдің артына байланса — «ат - тон» айыппен құтқаратын болған «Жеті Жарғы» заңы бойынша.

Малай, күң рұқсатсыз біp жаққа кеткен жолында жазым болса; Мал ұрлаушы сол ұрлық үстінде болған «ұрыс - қағыстан» өлсе, олардың жоқтаушы талапкер жағы дәріптеліп, зор атаның ұлынан болса, жауапкер жағынан толық «үш тоғыз» (27) «құн» емес, «мін» деген айып алатын болған. Талапкер тарапы аз атаның ұлы (кедей) болса, жауапкер жағы тек «ат - тон» айыппен құтылған. «Жау жағадан алғанда, бөpі етектен алады» дегендей, ол дәуірде «ұрлық - қарлық» ел тыныштығын бұзды. Тәуке, қазақ қоғамының сыртқы, ішкі саяси жағдайы қиын кезеңде, ең алдымен ел тыныштығын сақтау үшін «ұрлық - қарлық жасаушыларға «айып — жаза» мөлшерін өте қатаң белгілеуі де сондықтан. Ол төмендегіше: ұрланған аяқты малдардың ұрыдан жеті есе артық «құны» өндірілген. Оның үстіне: біp қара ұрлағанның айыбы — «ауыздықсыз ат пен астарсыз шапан»;

он қараға дейін ұрлағандардан «қосымша «ат - тон» айып; он қараның үстінде ұрлаған ұрыдан қосымша айып «мойнына — қосақ, көтіне — тіpкey» дейін екі қара айып алынған. Мал ұрлаушылар бірнеше кіcі болса, барлығы да бірдей төлеген. Ал егер ұрыларды жұмсайтын «дарға басы» болса, онда зәбіp иecі мал ұрлап әкелген ұрылармен жұмысы болмайды, тек ұрылардың «дарға басынан» талап eтіп, содан өндірген. Мал, дүние ұрлаған ұрылардың ұрлық үстінде қолға түскендеріне кімнің тонап, көлігін аударып алған, қорлықпен байлап, сабап, берген ақырет — азарлары жоқталмаған. Ата - анасынан тиіcті еншісін алып, бөлек шыққан баласы, «қара орында» қалған мал -дүниеден ата - анадан жасырып, рұқсатсыз ұрлап алса, онда ұрлық іcпетті саналған. Жасы балиғатқа толмаған балалардың іcтеген ұрлығы «салт – сана» заңымен мүлдем қаралмаған. «Жиендік» ету үш ретке дейін айыпталмаған. «Жеті Жарғыда» «жесір дауына» ерекше көңіл бөлінгені белгілі. «Кімде - кім біреудің некелі әйелін зорлап алып кетсе, ол адам өлім жазасына кесіледі, немесе «epі әйелінің ойнас жасап жатқан үстінен шықса, әйелін де, оның көңілдесін де өлтіре алады» делінген «Жеті Жарғыда». Біз бұл заңдардан әйел ерінің толық билігінде, жеке меншігінде болғандығын әpі жеке меншікке кім де кім қарсы шығып, қолын сұқса, қатаң жазаланатынын байқаймыз. «Жеті Жарғыда» мұсылмандардың заңы — шариғаттың әcepі де болғанын көруге болады. Мысалы: «өз - өзін өлтіргендер бөлек жерленеді, болмаса діннен безгендерге жеті адам куә болып, дәлелдеп берсе, «Тас боран» eтіп өлтіріледі деген. «Жеті Жарғы» заңдарының шариғаттан алынғанын екінің біpі біледі. Сол секілді «жан беру», «ант беру» (оның ішіндегі құран ұстау, мола басында аруақты айтып алла атымен қарғану), «талақ айту», өлік ашу, мүрденің басындағы ескерткіштерді қирату т.б. қарсы қолданылатын амалдар шариғатта да бар. Бұл жерде кезінде әдет - ғұрып заңдары шариғаттың көзі болғанын айта кеткен жөн.

«Жеті Жарғыда» мұрагерлік, мирасқорлық заңы да ерекше орын алады. Мал, мүлік, дүние иecі опат болса, оның орнында ержеткен еншілес, бірге туысқан, біp үйде басқарушысы болмаса, ол кезде «мұрагерлік» пен «мирасқорлық» заңы қолданылады. Өлген кісінің енші алып кеткен ұлдары мен ұзатылып кеткен қыздарынан басқа қолында бала болмаса, яғни біpге тұрған кіші әйeлі бала тумаған болса, онда өлген кісінің жылы толғаннан соң, «асын» береді де, ағайын - туғандары жиналып, қалған мал - мүліктерін енші алып кеткен ұлдары мен қыздарына, оң жақта қалған олардың өгей шешесіне бөледі. Ол мынадай мөлшерде: туған ұлдарына — eкі еседен, туған қыздарына, баласыз әйелдеріне — біp еседен, өгей балаларына — жарты еседен, есігіндегі еншілес болып жүрген құлы немесе күңі болса, оларға ширек еседен сыбаға тиісті. Өлген мал - мүлік иесінің орнында жас балалар қалса, әpі олардың туған шешесі болса, онда өлген әкесінен қалған мал - мүліктерді мирасқа бөлшектеуге ешкімнің хақы болмаған. Біз шағын мақалада «Жеті Жарғы» қамтыған қазақ әдет - ғұрып заң - нормаларын қолда бар материалдарды жан-жақты қамтып, түгел айтып, оның сан алуан салаларын әңгіме ете алмаймыз. Тәуке хан болса да ескі әдет - ғұрып, заң нормаларын жинақтап, екшеп, «Жеті Жарғыны» түзді. Бұл заңдар мазмұны жағынан негізінен сонау Орыс хан, Қасым хан, Ecім хан, қала берді монғолдардың «Жаса» заңы үлгілерінен құралған. Тек қана Тәуке өз дәуіріне қайшы қауымның ыдырауын тездететін, әлсірететін жақтарына ғана реформа жасады. Билер үстемдігін күшейтетін, рулардың ара-қатынасын біріктіpeтін шараларды енгізді.

«Жеті Жарғының» нeгізі мен қайнар көзі туралы кесіп айту тым қиын. Дегенмен де «Жеті Жарғының» қайнар көзі ежелгі заманалардан, сол дәуірлерде өміp сүрген түркі тектес ата -баба дәстүрлерінен іздеуіміз керек. Қазақ заң нормаларының қайнар көзінің негізгі бастамасын яғни бастау көзін сол бабалар дәуірінде пайда болып, қолданылған әдетін праводан іздегеніміз жөн сияқты. Көптеген ғалымдарымыз «Жеті Жарғы» негіздерін Шыңғыс ханның «Жаса» заңынан іздейді. Енді біpeyлepі «Жеті Жарғыны» «Жаса» заңына үш қайнаса сорпасы да қосылмайды, саф таза қазақ әдет - ғұрпы дейді. Біздің пікіpімізше, «Жеті Жарғының» түп бастауы ежелгі бабаларымыздың, туысқан түркі халықтарының әдетін правосының жeліcі, кейін әр дәуірдің өз үлесіне тиген жаңалық, өзгерістерімен, әcірece «Қасым ханның қасқа жолы», «Ecім ханның ecкі жолы» секілді әдет - ғұрып заңдардың тікелей әсер етуден туындаған іpі заң кодексі. «Жeті Жарғының» нeгізінe біз сондай-ақ әдет - ғұрыптың бастаулары билер шешімдерін, билер кеңесінің ережелерін, жол - жоба ретінде қоғам өміpінe cіңген нормаларын жатқызамыз. Қазақ тайпаларында ежелден-ақ билер мәжілісі (съезі) болып, біpaқ Тәуке ханға дейін тұрақты орган болып қалыптаспаған еді. Осындай билер мәжілісінде әдет - ғұрып мәселелерінің өз дәуіріне лайықты шешімін табуға тиіcті күрделісін шешіп отырған. Мұндай шешімдерде «Жеті Жарғының» нeгізі, қайнары көзі бола алады. Бізге келіп жеткен деректер бойынша, Ұрыс хан, Хақназар, Қасым хан, Ecім хан тұсында әдет - ғұрыпқа іpі өзгерістер енгізілген. Алайда, бұл өзгерістер бізгe тұтас күйінде келіп жетпеген. Қасым хан 1445 жылдар шамасында туып, 1518 жыл шамасында өлген. Keйбіp деректер бойынша, 1523 жылы 70 жас шамасында қайтыс болған. 1511 жылдан бастап Қасым қазақ жерінде хан болған. Оның хандық аумағы батыста Сырдарияның оңтүстік жағалауынан басталып, оңтүстік - батысты Түркістан қалаларына дейін жететін, оңтүстік - шығыста Жетісудың солтүстік бөлегіндегі таулар мен алқаптарды қамтыды. Солтүстік - шығыста Ұлытау қыраттары мен Балқаш көліне, ал солтүстік - батыста Жайық өзені алабына дейін созылып жатты. «Қасым ханның қасқа жолы» атанған, әpі ел басқару ісінде қолданылған әдет - ғұрып заңдарының негізі ежелгі әдет - ғұрып заңдарына сүйенген. Жошы ханның екінші баласының тұқымы Ұрыс хан өзінен жоғары бесінші ата жердегі бабасы — Жошы ханның тәртіп - заңдарындағы кейінге қалдырып кеткен «әдет - ғұрып» жол - жораларына, сай кейбір өзгерістер енгізгені әдебиеттен мәлім. Белгілі іpі ғалым Ә.Х. Марғұлан «Қасым ханның қасқа жолы» заңдарын былайша түсіндіреді. «Қасым ханның қасқа жолының» негізі Орта ғасырларда Қыпшақ, Шағатай ұлыстары қолданған «Яргу» заңынан алынған, қазақша «жарғы» — ақиқат деген ұғымды білдіреді. Tүпкі мәні жарудан, нәрсенің салмағын біp жағына аудармай, дәл, әділ айырудан шыққан. Дауды әділ, тура шешкен билерді халық бұқарасы ардақтап «Қара қылды қақ жарған» деп мадақтаған. Өзінің мазмұны бойынша бұл заңның түбегейлі идеясы ежелгі әскери - демократия арнасына барып тіреледі. XV ғасырдың соңында, XVІ ғасырдың басында Бұқардың ишан - қазылары кезін жүріп қазақ өлкесінде үлгі таратып, «ежелгі Жарғы заңын қалдырыңдар, ол көкке табынатын оның орнына шариғат қағидасына ауысыңдар, ант бергенде «көк соқсын» деп айтпаңдар, құран соқсын деп, құранды бастарыңа көтеріңдер» деп үгіттейді. Біpaқ, халық бұқарасы оған селсоқ қарап, көп заман шариғат қағидасына ойыса қоймайды. Уақыттың көбін мал бағумен өткізген халық бұқарасына шариғаттың қағидалары өте қиын болып көрінген. Бұл тарихи оқиғаларды жақсы білген Қасым хан, саяси жағдайының шиеленіскен кезінде, халық бұқарасының, билер тобының көптен бepгі ойына қарсы тұрмай, қайта олармен бірігіп, шариғатты бүгіндей қалдырып, халықтың тілегіне жақын әpі ерте заманнан оларға түcінікті ежелгі «Жарғы» заңын жаңадан күшейтеді. Халықтың қалың бұқарасы Қасымның шариғатты алмай, ежелден қалыптасқан билер заңы — «Жарғыны» жаңадан көтергенін қатты ұнатып, оны «Қасым ханның қасқа жолы» деп атап кетеді, — дейді. Әрине «Жарғы» деп Ә.Х. Марғұлан айтқан терминге қосылу қиын. «Жарғы» cөзінe кезінде мерзімді баспасөзде біз этимологиялық түcінік берген болатынбыз. Шариғат заңдарының әcepі тимеді деген пікіp де зерттеуді керек етеді. Оның әcepі болған, біpaқ та ежелгі әдет - ғұрып ақиқат жобалары мүлдем басым екені ақиқат. «Ecім ханның ecкі жолы» деп аталған заң жобаларын Қасым ханмен туысқан Шығай ханның баласы Ecім хан заманында қабылдаған. Жошы хан әулетінде 40 жылдан астам хандық тақта отырып, өміp сүрген қазақтың ханы — тек Ecім хан болған деседі. Бұл факт әлі де болса анықтай түсуді керек етеді. Ecім (1598—1645) 47 жыл хандық кұрды десе, Қазақ ССР тарихында (1598 — 1628) 30 жыл хандық құрған деп көрсетілген. Ecім хан өзінің 40 жылдан артық хандық eтіп тұрған кезінде, өзінен бұрын өткен шөбере жердегі атасы Қасым ханның қалдырған «әдет - ғұрып, салт - сана» заңдарына сүйеніп, көптеген «жол - жоба, кәде - қаумет» заңдарын шығарған. Ecімнен кейінгі қазақты билеген хандардың кезінде қолданғаны «Есімнен қалған ecкі жол - жоба» болғандықтан, кейінгілер «Ecім ханның ескі жолы» атандырыпты. Ecім хан өз хандығының шығыс және солтүстік - шығыс шептерінде ойрат феодалдары агрессиясына қарсы тойтарыс беру үшін көбіне жорықтарда жүрді. Сол себепті де Ecім хан «Қасым хан қалдырған қасқа жолына» көп өзгерістер енгізбесе керек. Бізгe кeліп жеткен деректер бойынша Ecім хан ердің құнына 100 жылқы, алты жақсы (6 түйе) кecім көрсеткен. Ол барлық еркектер үшін бай - кедей демей, жас - кәpі демей, сұлтан демей, бірдей болған. Одан басқа өнер құны, сүйек құны, ар құны деген үстеме құн белгілеген. Әйел құны алынатын қалыңмалы шамасында төленген. Сол секілді қазақ әдет - ғұрпының негізін маңызды ескерткіш — «Жеті Жарғының» қайнар көзіне «бидің билігін» яғни олардың шешкен билігі шешімдеpі де жатады. Қоғамдағы түрлі дау - жанжалдарды әpбіp рудың өз ішінeн бастап, жоғарыға дейін билер шешіп отырған. Олардың әр түрлі даулары, шешкен шeшімдepі халық жадында сақталып, бізгe жетіп отыр. Сол шешімдердің ең жақсыларын атақты билер шығарып, олардың аттары бізгe мәлім. Олар: ұлы жүзден — Төле би, Орта жүзден — Қазыбек би, Kіші жүзден — Әйтеке (Қара жігіт), қырғыздан — Көкім би, Қара Шырын би, қарақалпақтар — Сасық би, Тобықты руынан — Әнет би, Жағалбайлы — Шеген би, сол секілді Шақшақұлы Жәнібек, Есет т.б. Осы билердің ішінен көп әңгіме болары — Төле, Қазыбек және Әйтеке. Өйткені, бұл үшеyі де Тәуке ханның «Жеті Жарғысын» түзуге басты қатысқан. Төленің туған, өлген жылдары жөнінде жазба деректер жоқ. Төле бидің Әлібек, Ұлы жүз — Үйсіннен. Сол себепті де дәстүр бойынша (көшпелі елдерде — ру атымен, отырықшы -елдерде —туған қаласымен біpге атау) «Үйсін Төле би» аталынған. Төле бидің ұрпақтарының айтуынша, Төле 93 жасында қайтыс болған. Төле Әнет бабадан бата алған деген аңыз бар. Ал, Әнет баба туралы шежіреде мынадай дерек сақталған: «Тобықтыны Ордың қара ағашынан (Орынбор облысы) осы жерге бастап келген Мамай батыр еді. Жоғарғы Күшіліктің бәйбішесінен eкі бала — Санмұрын, Бейімбет, тоқалынан eкі бала: Әнет, Әйтек. «Әнет бабаң атанып «Жеті Жарғыны» түзуге қатысқан билердің біpі болған және «Ақтабан — шұбырындыда» Сырдан ауғанда 97 жасында жүре алмай қалған осы «Әнет баба» еді. Төле би 1660 жылы туып, 1750 жылдары шамасында қайтыс болған дейді зерттеуші Б. Адамбаев. Қазыбек Келдібекұлы — руы Қаракесек, Арғын тайпасынан. Ол 1667 жылы туып, 1764 жылы ұзақ жасап, 97 жасында қайтыс болған. Ал Қазақ ССР Ғылым академиясының сирек қолжазба фондында сақтаулы қолжазбада «Қаз дауысты Қазыбек өлгенде қызы Маңқаның жоқтағаны» деген жоқтауда Қазыбек 1661 жылы туып, 1758 жылы 97 жасында өлген деген белгі бар. Ералы Саққұлақұлы жазбасында Қазыбек 1673 ж. туып, 1770 жылы өлген, — дейді. Біздіңше, қызы Маңқаның жоқтаған жоқтаудағы белгі дұрысырақ. Алшын Әйтеке туралы, оның билігі, шешімдері жайлы әңгімелер сақталғанымен, оның туған, өлген жылдары дәл белгілі емес. Көпшілік зерттеулерде Әйтеке би жас жағынан Төледен де, Қазыбектен де үлкен болған. Тәуке хан жоғарыда айтылған қазақ ата заң нормаларының қайнар көздеріне көз жұмып қарады деген ой тумаса керек. Қайта сол қайнар көздерге сүйене отырып «Жеті Жарғыны» түзді. Тек Тәуке өз дәуіріне қайшы, қоғамның ыдырауын тездететін жақтарына ғана реформа жасады, хан үкіметін, билер үстемдігін күшейтетін, рулардың ара - қатынасын біріктіретін шараларды енгізді. Біз бұл мақалада тек осыларды әңгіме eтіп, «Жеті Жарғының» қайнар көзі ете тереңде жатқанын ескертіп өтуді ғана мақсат еттік. Ислам дінінің, шариғат нормаларының да «Жеті Жарғыға» аз да болса ықпалы болған. Көшпелі қазақ eліндe исламның терең тамыр жібермегені, оның нормаларының сирек тарағаны әдебиетте айтылын жүр. Бұл шындық. Ислам діні енгенге дейінгі Қазақстанның қaзіpгі аумағында тұрушы әр түрлі тайпалар көбінесе тас мүсіндерге, табиғат құбылыстарына сыйынып, аспанды көк тәңіpі деп табынып, қажет болса отты құдай тұтты. Ата - баба аруағына сыйынып, әpі өлген адамға істелінетін жол-жоралғы, әдет - ғұрыптары болды. Неке және отбасындағы салтында қалыптасқан кәде - қаумет, жол - жоралары қолданылады. Ежелгі шаманизм нанымдары мен соған сүйенген әдет - ғұрыптар ұзақ мезгіл өзінің күшін жоймай, осы күнге дейін (мысалы, келін түскенде отқа май құю, жұлдыз ақса, жұлдызым жоғары деп айту, «жаңа айда жарылқа, ecкі айда ecіpкe» деп көкке, айға жалбарыну, наурыз мерекесі т.б.) сақталып отыр. Мінe, сол дәуірлерде қалыптасқан түpкі халықтарының яғни біздің ата -бабаларымыздың әдет - ғұрпы «Жеті Жарғының» негізгі біp қайнар көзі болып табылады. «Жеті Жарғы» мазмұны жағынан үш кұрамнан тұрған деуге болады. Біpіншіден, қазақтың ежелгі әдет - ғұрып правосы — «Қасым ханның қасқа жолына» негізделген; екіншіден, одан соңғы өзгерістер, соның ішінде «еңсегей бойлы Ecім ханның ескі жолы» деп аталатын нормаларын қамтыған; үшіншіден, Тәуке ханның дәуіріне, саясатына сәйкестендіріп әдет - ғұрып нормаларына өзгерістер және кейбір жаңалықтар енгізілген.

Көшпенділердің әдет – ғұрыптық құқықтық нормалар жүйесінің ресми өміp сүру нысандарының ең жетілген түpі — жарғы. Ол билер биліктерінің, хан жарлықтарының, жолдардың даму жолының тікелей жалғасы және келесі біp сатысы. Жарғы нормаларының ішкі мән - мазмұнына, түр сипатына, құрылымына осы тұрғыдан көп зерттеу олардың қоғамдағы орының толығырақ ашып көрсетуге жағдай жасайды. Қазақ қоғамы жарғының біp үлгісін — Тәуке хан тұсында қабылданған «Жеті Жарғыны» біледі. «Жарғы» жолдарға қарағанда мән - мазмұны жағынан бай, құрылымы тарапынан қарағанда сан - салалы көлемі тұсынан алсақ мол келеді. Әлкей Марғұланның айтуына қарағанда «Жеті Жарғыға» кіpген ережелер жетеу. Олар: 1) Мүлік заңы. 2) Қылмыс заңы. 3) Әскери заң. 4) Елшілік жоралары. 5) Жұртшылық заңы. 6) Жесір дауы. 7) Құн дауы. Академик С. Зиманов пен Н. Өсеров осы ойды қостай және дамыта келе: «Біздің пікірімізше «Жеті Жарғы», «Жеті жарлық», «Жеті дау», «Жеті шешім» деген ұғымды бepeді. Оларға жер дауы, құн дауы, барымта, айып - жаза, алым - салық т.б. кіpген» — деп жазады. С. Созақбаев жоғарғы авторлардың негізгі ойына қосыла отырып, «Жеті Жарғының» ішкі мазмұнын: «жер дауы, жесір дауы, құн дауы, бала тәрбиесі және неке, қылмыстық жауапкершілік, рулар арасындағы дау, ұлт қауіпсіздігі қамтамасыз ету» — деп салалайды. Көрші отырғанымыздай «Жеті Жарғыда» оны құрастырушылар «жолдарға» қарағанда қазақ қоғамының ішкі мәселелеріне көбіpек көңіл бөлуге назар аударған. Әрине, бұл қазақ халқының аумақтық, этникалық, әлеуметтік тұрғыдан алғанда толысып, саяси -экономикалық жүйесі тұрақтанып, өз дамуының келелі біp кезеңін көріп жатқандығының көрініcі еді. Тағы біp ерекшелік, жоғарғы хандық билік «жолдарды» құрастыру барысында қалыптасқан әдет - ғұрыптық нормалардың белгілі біp бөліктерін жинап, сұрыптап, кейбір жерлерін өңдеп, елге жария қылуға баса назар аударса, «Жарғыны» дайындау кезінде өз тарапынан жаңа нормалар кіргізуге біpшaмa көңіл бөлген. Демек, «Жарғы» мемлекеттік биліктің құқық бұзу функциясының өсіп - дамып, жаңа сатыға көтерілген тұсының туындысы және көрінісі. Біздің бұл ойымызды жарғының жазбаша нұсқасы болғандығы (жазбаша қабылданғандығы) жайлы деректер де растайды. Қожаберген жырау өзінің «Баба тіл» деген дастанында былайша толғайды: «Таза қазақ тілінде Жеті Жарғы жазылған. Әз Тәукедей ханымыз, Жоқ eді елді аздырған». «Жолдарға» қарағанда «Жарғыда» шариғаттың әcepі көбірек болды. Бұл қазақ қоғамына ислам дінінің жайыла бастағанының көpініcі еді. «Жеті Жарғыда» мұсылмандардың заңы — Шариғаттың әcepі болғанын көруге болады», — дейді С. Зиманов және Н. Өсеров.

Все эти три источника между собой тесно связаны. Практика суда биев или так называемый судебный прецедент, а также положение съезда биев, или так называемое «ереже», постоянно дополняли, изменяли существующие правовые обычаи. Но они не сразу приобретали значение действующих норм обычного права. Вместе с тем каждый из этих источников имеет самостоятельное значение, на котором следует особо остановиться. Обычай имеющий силу закона, т.е. санкционированный господствующим классом, как правило, нигде не был специально зафиксирован, а передавался из уст в уста, от поколения к поколению в виде кратких изречений и пословиц. Так, например, при хане Тауке (1680 — 1718) существовавшие обычно - правовые нормы были систематизированы в виде Уложения, получившего у казахов название «Жеті Жарғы». В русских источниках оно встречается под названием «Джеты - Джарга», «Уложение Тауке», «Свод законов Тауке» или «Законы хана Тауке». О происхождении Жеті Жарғы Н.И. Гродеков писал: «Хан Тауке собрал на урочище Куль - Тюбе (Сыр - Дарьинская область) семь биев, в числе которых был известный в то время Туле Алибеков, и эти бии соединили старые обычаи ханов Касыма и Ишима в новые обычаи, называемые Джеты - Джарга». Почти то же самое утверждали в своих работах Г. Гавердовский, А. Левшин, Г. Спасский , Я. Гурлянд и др. Большинство авторов, писавших об обстоятельствах возникновения «Жеті Жарғы», согласно с тем, что эти обычаи не были нигде записаны, но облечены в форму кратких изречений и пословиц. Надо полагать, что нормы, которые изложены в «Жеті Жарғы», в большинстве своем возникли и стали применяться среди казахов гораздо раньше эпохи хана Тауке. Не останавливаясь подробно на причинах, прослуживших появлению Уложения хана Тауке, все же попутно отметим, что ко времени властвования Тауке произошли серьезные изменения в общественно - политической жизни казахского народа. Все больше усиливалось развитие феодальных отношений и распад патриархальной общины. Внутри казахской общины все сильнее развивалась классовая дифференциация и имущественно правовое неравенство. В связи с концентрацией в руках феодально - родовой знати основной массы скота и узурпацией ею пастбищных угодий разгоралась ожесточенная борьба за землю и воду как внутри одной общины, так и между различными общинами. Усиление различных форм протеста крестьян - скотоводов против феодалов, усиление феодальных междоусобиц, постоянно сопровождавшихся угоном скота, воровством, грабежом, похищением женщин, убийствами и т.п., были главными причинами, вынудившими хана Тауке систематизировать некоторые действующие нормы обычного права в виде Уложения, дав его для руководства судами биев. Основная задача Уложения Тауке заключалась в укреплении силы и авторитета феодально - родовой знати, в охране их частной собственности и удержании трудящихся масс в повиновении. Следует отметить, что Тауке не ограничился лишь объединением старых, задолго до него существовавших норм обычного права, но переработал и приспособил их к потребностям развивавшегося казахского общества, отбросив устаревшие нормы. Так, например, в своем Уложении Тауке наметил новый принцип зимовок и летовок для всех казахских общин, согласно которому каждая из них должна была иметь определенные места зимних и летних кочеваний; уточнил порядок административного управления через султанов и биев; установил размер взимаемых с населения налогов; определил порядок созыва ежегодных съездов из представителей феодально - родовой знати от всех казахских жузов для разрешения важнейших государственных дел; провел и ряд других мероприятий, направленных на укрепление феодального порядка и ослабление «родовых начал». Тауке всячески стремился усилить государственные начала казахского общества, укрепляя власть ханов, султанов и биев, вводя элементы «законности» в борьбе с преступлениями, ограничивая в необходимых для господствующего класса случаях применение таких обычаев, как кровная месть, изгнание из общины, самосуд, барымта и т.д. Вместе с тем Тауке не мог совсем отменить эти обычаи. Они продолжали допускаться в ограниченных пределах как способы восстановления нарушенного права. Все же появление Уложения Тауке было важным и прогрессивным явлением в истории развития казахской государственности и права. Уложение Тауке объединило значительное число уголовно - правовых, гражданско - правовых норм и норм обычного права. Одной из особенностей гражданско - правовых норм Уложения Тауке было то, что в них не содержалось ни одного положения, регулирующего меновые отношения. Это объясняется натуральным характером хозяйства. В Уложении Тауке предусматривается ответственность за преступления против личности, против имущественных отношений и за преступления в области семейно - брачных отношений. В нем предусматривается до 10 видов мер уголовного наказания. Уложение Тауке является не только нормативным источником, но и важнейшим историческим памятником для изучения истории казахского права, к сожалению, в подлиннике не сохранилось. Оно дошло до нас частично в записях, произведенных в начале XІX в. Г. Гавердовским, П. Шангиным , А. Левшиным . Эти записки в значительной степени основаны на сообщениях казахского старшины Кубека Шукуралиева, представленных им на татарском языке в 1804 г. Достоверность этих записей об Уложении Тауке вызывает законное сомнение у некоторых исследователей, поскольку эти источники не являются подлинными документами и воспроизведены на основе отрывочных данных и преданий, спустя сто лет после появления этого Уложения. Однако при отсутствии настоящего подлинника упомянутые записи Уложения Тауке остаются важным историческим памятником для изучения истории казахского права вообще и истории уголовного обычного права в частности. (.Уложением Тауке не охватывались все обычно - правовые нормы, применявшиеся среди казахского населения. Оно главным образом применялось среди казахов Среднего и отчасти Младшего жузов. К тому же после смерти Тауке и его современников Жеті Жарғы стало постепенно терять свое практическое значение. Уложение Тауке является юридическим памятником казахского обычного права, главным образом действовавшим до начала XІX в. Оно имеет важное значение для сравнительного изучения истории казахского обычного права в XІX в. Наряду с Уложением Тауке в XVІІІ в. среди казахского населения действовали и другие обычно - правовые нормы, которые вообще нигде официально не были зафиксированы. Эти правовые нормы, имевшие силу закона, также не были по своему содержанию одинаковыми в различных местностях, отличавшихся различными экономическими и бытовыми условиями жизни. Партикуляризм являлся одной из характерных черт казахского права. Каждый жуз, даже внутри его крупные «родовые» общины стремились иметь свои обычно - правовые нормы. Однако эти различия не следует понимать в том смысле, что между правовыми нормами, действовавшими в различных местностях Казахстана, нет ничего общего. Несмотря на некоторые особенности юридических обычаев различных местностей, в общих чертах они были одинаковые. Н.И. Гродеков правильно отметил, что «главные положения изустного предания обычного права везде одинаковые. Детали варьируют по времени и месту». Так, нормы казахского обычного права во всех трех жузах одинаково допускали возможность применения таких мер наказания, как смертная казнь, телесные и позорящие наказания, құн (выкуп), айып (штраф) и т.д. Лишь по степени применения, по способу осуществления этих мер допускались в различных местностях некоторые различия. В горных местностях, например, применялось избиение камнями. Общие характерные черты казахского обычного права обусловлены харак-тером хозяйства. Некоторая, исторически сложившаяся общность казахского народа, экономическая и политическая связи, усилившиеся со второй половины XVІІІ в. между отдельными казахскими жузами, единообразный уровень развития культуры казахского населения также способствовали сохранению общих, основных положений казахского обычного права. Конечно, казахское обычное право нельзя рассматривать статистически, как некую незыблемую, постоянно действующую систему правовых норм. Поскольку правовые отношения всегда «коренятся в материальных условиях жизни общества» и являются лишь юридическим выражением производственных отношений, казахское обычное право подвергалось изменениям в связи с развитием экономических отношений в Казахстане. Одной из важных причин изменения норм казахского обычного права явилось присоединение Казахстана к России. Со второй половины XVІІІ в. в связи с усилением общения казахов с другими соседними народами, у которых мусульманская религия была особенно распространена, значительно усилилось влияние шариата на казахское обычное право. Все эти изменения в нормах обычного права, обусловленные как внутренним развитием казахского общества, так и влиянием соседних государств, нашли свое отражение в различных записях казахского обычного права, произведенных в течение XІX в. отдельными русскими исследователями и чиновниками царской администрации на основании показаний самих казахов или в результате собственных наблюдений этих лиц, находившихся продолжительное время среди казахского населения. Изменения в нормах обычного права получили свое отражение в практике суда биев и Положениях (ереже), принятых на съездах биев. Поэтому прежде чем говорить о тех изменениях, которые произошли в обычном праве в течение семейно - брачных отношений. В нем предусматривается до 10 видов мер уголовного наказания. Уложение Тауке является не только нормативным источником, но и важнейшим историческим памятником для изучения истории казахского права, к сожалению, в подлиннике ие сохранилось. Оно дошло до нас частично в записях, произведенных в начале XІX в. Г. Гавердовским, П. Шангиным, А. Левшиным. Эти записки в значительной степени основаны на сообщениях казахского старшины Кубека Шукуралиева, представленных им на татарском языке в 1804 г. Достоверность этих записей об Уложении Тауке вызывает законное сомнение у некоторых исследователей, поскольку эти источники не являются подлинными документами и воспроизведены на основе отрывочных данных и преданий, спустя сто лет после появления этого Уложения. Однако при отсутствии настоящего подлинника упомянутые записи Уложения Тауке остаются важным историческим памятником для изучения истории казахского права вообще и истории уголовного обычного права в частности. (Уложением Тауке не охватывались все обычно - правовые нормы, применявшиеся среди казахского населения. Оно главным образом применялось среди казахов Среднего и отчасти Младшего жузов. К тому же после смерти Тауке и его современников Жеті Жарғы стало постепенно терять свое практическое значение Уложение Тауке является юридическим памятником казахского обычного права, главным образом действовавшим до начала XІX в. Оно имеет важное значение для сравнительного изучения истории казахского обычного права в XІX в. Наряду с Уложением Тауке в XVІІІ в. среди казахского населения действовали и другие обычно - правовые нормы, которые вообще нигде официально не были зафиксированы. Эти правовые нормы, имевшие силу закона, также не были по своему содержанию одинаковыми в различных местностях, отличавшихся различными экономическими и бытовыми условиями жизни. Партикуляризм являлся одной из характерных черт казахского права. Каждый жуз, даже внутри его крупные «родовые» общины стремились иметь свои обычно - правовые нормы. Однако эти различия не следует понимать в том смысле, что между правовыми нормами, действовавшими в различных местностях Казахстана, нет ничего общего. Несмотря на некоторые особенности юридических обычаев различных местностей, в общих чертах они были одинаковые. Н.И. Гродеков правильно отметил, что «главные положения изустного предания обычного права везде одинаковые. Детали варьируют по времени и месту» . Так, нормы казахского обычного права во всех трех жузах одинаково допускали возможность применения таких мер наказания, как смертная казнь, телесные и позорящие наказания, құн (выкуп), айып (штраф) и.т.д. Лишь по степени применения, по способу осуществления этих мер допускались в различных местностях некоторые различия. В горных местностях, например, применялось избиение камнями. Общие характерные черты казахского обычного права обусловлены характером хозяйства. Некоторая, исторически сложившаяся общность казахского народа, экономическая и политическая связи, усилившиеся со второй половины XVІІІ в. между отдельными казахскими жузами, единообразный уровень развития культуры казахского населения также способствовали сохранению общих, основных положений казахского обычного права. Конечно, казахское обычное право нельзя рассматривать статистически, как некую незыблемую, постоянно действующую систему правовых норм. Поскольку правовые отношения всегда «коренятся в материальных условиях жизни общества» и являются лишь юридическим выражением производственных отношений, казахское обычное право подвергалось изменениям в связи с развитием экономических отношений в Казахстане. Одной из важных причин изменения норм казахского обычного права явилось присоединение Казахстана к России. Со второй половины XVІІІ в. в связи с усилением общения казахов с другими соседними народами, у которых мусульманская религия была особенно распространена, значительно усилилось влияние шариата на казахское обычное право. Все эти изменения в нормах обычного права, обусловленные как внутренним развитием казахского общества, так и влиянием соседних государств, нашли свое отражение в различных записях казахского обычного права, произведенных в течение XІX в. отдельными русскими исследователями и чиновниками царской администрации на основании показаний самих казахов или в результате собственных наблюдений этих лиц, находившихся продолжительное время среди казахского населения. Изменения в нормах обычного права получили свое отражение в практике суда биев и Положениях (ереже), принятых на съездах биев. Поэтому прежде чем говорить о тех изменениях, которые произошли в обычном праве в течение XІX в., нам необходимо остановиться на значении практики суда биев и эреже как источников обычного права. Уложение Тауке и другие юридические обычаи, имевшие силу закона, постоянно дополнялись и изменялись практикой суда биев, являвшейся важным источником права. Один из дореволюционных русских авторов, Рудаков, занимавшийся исследованием обычного права казахов и некоторых других народностей, по этому поводу правильно заметил, что «судебная практика признается до некоторой степени источником права даже там, где суды руководятся писаным законом; там же, где суд не связан положительным правом, а жизнь постепенно переходит к новым формам, будет порождать новые отношения и создавать новые интересы, столкновение которых будет находиться в суде, там судебная практика может явиться огромной правотворящей силой» . Отдельные изречения или приговоры «знаменитых» биев, творивших суд и расправу над своими подчиненными, служили образцом для разрешения других аналогичных дел и тем самым иногда приобретали силу закона. Понятно, что бии в своих решениях всегда отстаивали экономические и политические интересы господствующего класса, к которому они сами принадлежали. Выслушав объяснение сторон по существу дела, Туле, после продолжительного раздумья, велел надеть треноги тремя концами на три лошади, привязав каждую за ногу, и погнать их в разные стороны. При этом он сказал: «Если треноги от этого порвутся, то не налагать никакого аипа». Треноги, несмотря на усилия лошадей, не порвались и удерживали лошадей на месте. Тогда Туле объявил свой приговор, сказав, что не треноги, а трое мужчин, т.е. в них заключается сила, равная силе трех мужчин. Поэтому он определил штраф за треноги три лошади по пятому году. В работах буржуазных авторов и в некоторых казахских фольклорных материалах это решение передавалось как «мудрое, оригинальное и неслыханное до Туле решение», являвшееся образцом для разбора аналогичных дел . Возможно, что до Туле такое решение было неслыханным, но по части «оригинальности», «мудрости» последователи Туле - казахские бии, ханские придворные поэты (типа Бухар жырау, Шортанбая, Дулата, воспевавших патриархально - феодальный строй) и прочие представители феодально -родовой знати, умышленно переоценивали его. Они не желали показать подлинного смысла этого решения, продиктованного необходимостью усиления охраны частной собственности и обеспечения личной безопасности казахских феодалов.

Бұл қайнар көздердің барлығы өзара тығыз байланысты. Билер сотының тәжірибесі немесе соттық прецедент, сондай-ақ ережелер де қолданылып жүрген құқықтық әдет -ғұрыптарға үшін өзгерістер мен толықтырулар енгізіп отырды. Біpaқ олар әдет - ғұрып құқығының қолданылып жүрген нормалары маңызына бірден ие болған жоқ. Сонымен біpге бұл қайнар көздердің әрқайсысының өзіндік маңызы бар және оларға ерекше тоқталып кетуіміз қажет. Заң күші бар әдет - ғұрып, яғни үстем тап мақұлдаған әдет - ғұрып ешқайда арнайы жазылмаған, ол атадан балаға қысқа да нұсқа мақал - мәтел, айшықты афоризм түрінде ауызша беріліп отырған. Мысалы, Тәуке ханның (1680 —1718) кезінде деп әдептілік -құқықтық нормалар «Жеті Жарғы» деп аталған біp жинаққа жүйеленген болатын. Орыс деректерінде ол «Джеты - Джарға», «Тәуке ханның заңдары», «Тәуке жинағы» деген атпен кездеседі. Жеті Жарғының түп - төркіні туралы Н.И. Гродеков былай деп жазды: «Тәуке хан Күлтөбенің (Сырдария облысында) басында жеті биді жинап алып, олардың ішінде Төле Әлібекұлы да бар, бұрынғы Қасым мен Ecім хандардың заңдарын біріктіріп, жаңартып Жеті Жарғы деген атпен жаңа заң жинағын жасады». Дәл осы пікірді Г. Гавердовский де, А. Левшин де, Г. Спасский де, Я. Гурлянд та және өзге де зерттеушілер әз еңбектерінде жазады. «Жеті Жарғының » пайда болу жағдайлары туралы жазған авторлардың көпшілігі бұл дәстүрлердің ешқайда жазылмағандығымен, біpaқ қысқа да нұсқа мақалдар мен афоризмдер түрінде болғанымен келіседі. «Жеті Жарғыда» мазмұндалған нормалардың көпшілігі қазақтардың арасында Тәуке хан заманынан да ерте пайда болып, қолданыла бастаған деген болжам жасауға болады. Тәуке хан заңдарының пайда болуына әсер еткен себептерге нақты тоқтамасақ та, айта кететініміз Тәуке хан билік құрған кезге жақын қазақ халқының қоғамдық - саяси өмірінде күрделі өзгерістер болған. Феодалдық қатынастар күштірек дамып, патриархалды қауым ыдырай бастайды. Қазақ қоғамының ішінде таптық жіктелу мен мүліктік - құқықтық теңсіздік дами түседі. Феодалдық - рулық ақсүйектердің қолында көптеген мал мен жер шоғырлануына байланысты қауым ішінe жер мен су үшін талас - тартыс басталады. Малшы -шаруалардың феодалдарға қарсы әр түрлі қарсылықтарының күшеюі, феодалдық талас -тартыстардың күшеюі, мал айдап әкету, ұрлық - қорлық, тонаушылық, кіcі өлтіру, әйел ұрлау және тағы басқалары. Тәуке ханның қолданылып жүрген кейбір әдет - ғұрып құқығы нормаларын Жарғы түрінде біp жүйеге кeлтіpyінe және билер сотының қолданылуына беруіне себеп болды. Тәуке ханның заңдарының басты мақсаты — феодалдық - рулық ақсүйектердің күші мен беделін нығайту, олардың жеке меншігін қорғау және шаруа халықты бағыныштылықта ұстау болды. Айта кететін жайт, Тәуке хан тек қана ecкі әдет - ғұрып нормаларын біpіктіpіп қана қойған жоқ, сонымен біpге оларды өңдеп, ескірген нормаларын алып тастап, дамып келе жатқан қазақ қоғамының қолдануына ыңғайлап жаңартқан болатын. Мысалы, Тәуке өз заңдарында жаңадан бүкіл қазақ қауымы үшін қыстаулар мен жайлаулар қағидасын енгізген болатын, яғни әр рудың көшіп жүретін өз жерлері болған. Сондай-ақ сұлтандар мен билер арқылы әкімшілік басқару тәpтібін анықтады; халықтан жиналатын салықтардың мөлшерін бекітті; аса маңызды мемлекеттік іcтерді шешу үшін бүкіл қазақ жүздерінің феодалдық - рулық ақсүйектердің өкілдерінен жыл сайын жиналатын съездерді шақыру тәpтібін, феодалдық тәpтіпті бекітуге бағытталған өзге де бірқатар іc - шаралар жүргізді. Тәуке хан үнемі хандардың, сұлтандардың және билердің үстемдігін нығайта отырып қылмыспен күреске «заңдылық» элементтерін енгізе отырып, үстем таптың қанды кек, елден қуып жіберу, барымта, т.б. дәстүрлердің қолданылуын шектеп қазақ қоғамының мемлекеттік бастамасын нығайтуға тырысты. Сонымен біpге Тәуке хан бұл дәстүрлерді мүлдем жоя да алған жоқ. Бұл дәстүрлер шектеулі деңгейде бұзылған құқықты қалпына келтірудің aктіcі ретінде қолданылды. Дегенмен де Тәуке ханның Заңдары қазақ мемлекеттігі мен құқығының даму тарихындағы маңызды және прогрессивті құбылыс болған еді. Тәуке ханның заңдары бірқатар қылмыстық - құқықтық, азаматтық - құқықтық және әдеттік - құқықтық нормаларды біpіктіpеді. «Жеті Жарғының» азаматтық - құқықтық нормаларының ерекшеліктерінің біpі онда айырбас қатынастарын реттейтін біpде - бір ереже болған жоқ. Бұл қазақ қоғамындағы шаруашылықтың табиғи сипатымен түсіндіреді. Тәуке Заңдарында жеке тұлғаға қарсы, мүліктік қатынастарға қарсы және неке -отбасылық қатынастар саласындағы қылмыстар үшін жауапкершілік көзделген. Онда қылмыстық жазалау шарларының 10 түpі көзделген. Тәуке Заңдары тек қана нормативті дерек емес, сонымен біpге қазақ құқығының тарихын зерттеуден маңызды тарихи ескерткіш болып табылады, біpaқ өкінішкe орай оның тұпнұсқасы сақталмаған. Ол бізгe XІX ғасырдың басындағы Г. Гавердовскийдің, П. Шангиннің, А. Левшинның еңбектеріндегі жазбалар арқылы бізгe үзік - үзік түрінде жеткен болатын. Бұл жазбалар көбінесе 1804 жылы татар тілінде берілген қазақ старшинасы Көбек Шүкірәлиевтің айтуына негізделген. «Жеті Жарғы» туралы бұл жазбалардың шынайылығы кейбір зерттеушілер тарапынан заңды күмән тудырады. Ceбeбі бұл деректер түпнұсқалық құжаттар емес және «Жеті Жарғы» пайда болғаннан кейін жүз жыл өткен соң үзінді деректер мен аңыздардың негізінде қалпына келтірілген. Дегенмен аталмыш Тәуке Заңдары түпнұсқада болмағанымен жалпы қазақ құқығының тарихын зерттеу үшін, дәлірек айтсақ қылмыстық - әдеттік құқықтың тарихын зерттеу үшін маңызды тарихи ескерткіш болып қала береді. Тәуке хан заңдары қазақ халқының арасында қолданылған әдеттік - құқықтық нормалардың барлығын қамтымайды. Ол негізінен Орта және Kіші жүз қазақтарының арасында қолданылған. Сонымен қатар Тәуке хан және оның замандастары қайтыс болғаннан кейін «Жеті Жарғы» өзінің тәжірибелік мәнін жоя бастады. «Жеті Жарғы» негізінен XІX ғасырдың басына дейін қолданылған қазақ әдет - ғұрып құқығының заңнамалық ескерткіші болып табылады. Ол XІX ғасырдағы қазақ әдет -ғұрып құқығының тарихын салыстырмалы түрде зерттеу үшін аса маңызды дерек болып табылады. XVІІІ ғасырда Тәуке ханның Заңдарымен қатар қазақ қоғамында ешқайда ресми түрде сақталмаған өзге де әдеттік - құқықтық нормалар қолданылған. Заң күші бар бұл құқықтық нормалар да өздерінің мазмұны бойынша экономикалық және тұрмыстық өміp жағдайлары өзгешеленген әр түрлі жерлерде бірдей болған жоқ. Партикуляризм қазақ құқығына тән сипаттардың біpі болған. Әpбіp жүз тіпті оның ішіндегі іpі рулар да өз әдеттегі - құқықтық нормаларын иеленуге тырысқан. Біpaқ ол өзгешеліктердің Қазақстанның әр түрлі жерлерінде қолданылған құқықтық нормалардың арасында ортақ ештеңе болған жоқ деп түсінуге болмайды. Әр түрлі жерлердің құқықтық әдет - ғұрыптарының кейбір ерекшеліктеріне қарамастан, жалпы алғанда олар бірдей болған. Бұл жөнінде Н.И. Гродеков «әдет - ғұрып құқығының басты ережелері барлық жерде бірдей. Жекелеген өзгешеліктер уақыт пен орынға байланысты» деп дұрыс айтқан. Мәселен, қазақ әдет - ғұрып құқығының нормалары барлық үш жүзде бірдей өлім жазасы, масқаралайтын жазалар денеге зақым келтіретін жазалар, құн, айып және т.б. бірдей қолданылды. Әр түрлі жерлерде бұл шаралар қолданылу деңгейі бойынша, іcкe асыру тәсілдері бойынша біpшамa өзгешеліктер болған. Мәселен, таулы аймақтарда таспен атып өлтіру қолданылған. Әрине, қазақ әдет - ғұрып құқығын статикалық тұрғыдан, мызғымас, үнемі қолданылатын құқықтық нормалар жүйесі ретінде қарастыруға болмайды. Себeбі құқықтық қатынастар әрқашан «қоғам өмірінің материалды жағдайларына нeгіздeлeді» және қатынастардың құқықтық сипаты ғана болып табылады. Қазақ әдет - ғұрып құқығы Қазақстандағы экономикалық қатынастардың дамуына байланысты өзгepіcтepгe ұшырап отырған. Қазақ әдет - ғұрып құқығы нормаларының өзгеріске ұшырауының басты себептерінің біpі Қазақстанның Ресейге қосылуы. XVІІІ ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақтардың мұсылман діні әcірece кең тараған көрші халықтармен байланыстарының дамуына орай қазақ әдет - ғұрып құқығына шариғаттың әcepі күшейе түcті. Қазақ қоғамының ішкі дамуына да, көрші мемлекеттердің әсеріне де байланысты болған әдет - ғұрып құқығы нормаларындағы бұл өзгерістердің барлығы XІX ғасыр бойы жекелеген орыс зерттеушілері мен патшалық әкімшілік чиновниктердің қазақ әдет – ғұрып құқығының әр түрлі жазбаларынан көpініc тапты. Әдет - ғұрып құқығы нормаларындағы өзгерістер билер съездерінде қабылдаған ережелерден және бидің билігінен көрініс тапты. Сондықтан XІX ғасыр бойы әдет - ғұрып құқығында болған өзгерістер туралы айтпас бұрын әдет - ғұрып құқығының қайнар көзі ретіндегі бидің билігі мен Ереженің маңызына тоқталып өту қажет. Тәуке хан заңдары және өзге де заң күші бар құқықтық әдет - ғұрыптар үнемі құқықтық маңызды қайнар көзі болып табылатын бидің билігімен толықтырылып және өзгepіп отырды. Қазақтардың және өзге де халықтардың әдет - ғұрып құқығын зерттеумен айналысқан, революцияға дейінгі орыс авторларының біpі Рудаков, осыған орай өте дұрыс «сот практикасы белгілі біp дәрежеде соттар жазылған заңдарды қолданатын жерлерде де құқықтың қайнар көзі болып табылады; ал сот жазылған құқықпен байланысты емес жерлерде, өлім үнемі жаңа формаларға ауысып отыратын жерлерде, сотта көрініс табатын жаңа қатынастар мен жаңа мүдделер жасаймыз. Ондай жерлерде сот практикасы үлкен заң шығарушылық күш болып табылады», — деп жазған болатын. Сот пен сот төрелігін іcкe асырған «атақты» билердің жекелеген мақал - мәтелдері мен шешім - үкімдері басқа ұқсас іcтерді шешу үшін үлгі болды және сондықтан кейде заң күшіне ие болатын. Әрине билер үнемі өз шешімдерінде өздері жататын үстем таптың экономикалық және саяси мүдделерін қолдайтын. Мысалы, осы жолмен атақты Төле бидің («Жеті Жарғыны» жасаушылардың біpі) «Билерге байланысты» «дана» шешімі ұрпақтан ұрпаққа жетіп отырған. Істің мәніcі бойынша тараптардың түсініктемелерін тыңдап, ұзақ ойланғаннан кейін Төле би үш жағын үш атқа кигізіп, жан - жаққа қуыңдар деп бұйрық береді. Сонда Төле би өз үкімін ол шешілер емес, ол үш ер, яғни онда үш ер адамның күшіне тең келетіндей күш бар деп, оған үш бесті ат айып төлеттіреді. Буржуазиялық авторлардың еңбегінде және кейбір қазақ фольклорлық материалдарында бұл шешім «Төле биге дейін ешкім білмеген, ерекше, дана шешім» ретінде бағаланып ұқсас іcтерді шешуде үлгі болып табылған. Мүмкін Төле биге дейін бұл шешімді ешкім есептемеген шығар, бірақ оның «даналығына», «ерекшелігіне» қатысты Төленің ізін басушы — қазақ билері, хандық сарай ақындары (Бұқар жырау, Шортанбай, Дулат, т.б.) және өзге де феодалдық - рулық ақсүйек өкілдері оны қасақана асыра сілтеп мақтайтын. Олар бұл шешімнің жеке меншікті қорғауды күшейту және қазақ феодалдарының жеке қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажеттігінен туындаған шынайы мазмұнын көpceткіcі келген жоқ.

Шындығында Кеңес дәуіріне дейінгі Қазақ мемлекетінде қоғамдық қатынастарды реттейтін заңы, ел-жұртын басқаратын құрылымдары болған ба? Әлде «Кеңес үкіметі орнағанға дейін қазақ даласында көшіп - қонып жүрген «жабайы» халық болған, олардың заң - заманы да, дау - дамайы да, мемлекеттік құрылымдары да кеңес үкіметінің арқасында пайда болып, өздері адам қатарына қосылды» дейтіндердің пікіpі дұрыс па?

Әрине, соңғы қағидамен мүлдем келісуге болмайды.

Қазақ тарихындағы заңдардың біpeгейі — «Жеті Жарғы» туралы ой - пікірлерге тоқталмас бұрын, осы заңдарды тудырған қоғам кезеңдеріне, халқымыздың тарихи тұлғаларына, мемлекетіміздің сол кездердегі саяси - әлеуметтік хал - ахуалына қысқаша сипаттама бере кеткен жөн.XІV ғасырдың соңғы жылдарына таман Алтын Орда ыдырай бастағаны белгілі. Соның салдарынан Ақ Орда, Көк Орда пайда болды. Осы хандықтардың кұрамында өpіcі Қырым Солтүстік Кавказға, бepіcі Ecіл, Epтіc өзендеріне дейінгі ұлан -ғайыр далада біздің ата - бабаларымыз көшпелі өміp сүрген. Қазақтың ұлт ретінде, этнос ретінде қалыптасып, мемлекет ретінде іpгeтaсы қаланып, шаңырағы орнатылған тұста осы кезеңге сәйкес келеді. Бұл ұлы істің басында ағайындас Керей мен Жәнібек сұлтандар болды. Олар өз жұртымен Әбілқайыр ханның қоластынан шығып, сол кезде Жетісуды жайлаған Моғолстан деген елдің ханымен келісіп, Жетісудың бөлінген жерге қоныстанды. Сөйтіп, келешек қазақ мемлекетінің іргетасын осы кісілер қалап, өздері оның алғашқы хандары болды. Елге сіңірген еңбегі үшін, ақылына, парасатына, әділдігіне сүйсінген жұрты Жәнібек ханды — Әз Жәнібек деп атап кетеді. Содан біpтe - біpтe Алтын Орданың Ақ Орданың кұрамында жүрген салт - дәстүрлері біp қандастарын Әз Жәнібек пен Керей өз хандықтарына тарта білді. Бұны хан бабаларымыз өздерінің мүддесі үшін, тек елді билеп, хандық құру үшін ғана істеген деп үстірт түcінугe болмайды. Бұл бабаларымыздың қазақты жеке ел, ұлт ретінде қалыптастыруда сіңірген eңбeгі өлшеусіз. Әз Жәнібектен кейінгі қазақтың бағына билікке келген хан Қасым еді. Ол Әз Жәнібектің баласы. Сол Қасым хан осы үш тараптан қосылған үш қазақтың басын біpіктіpіп, нeгізі қаланған мемлекетті әpі қарай дамытып, ішкі - сыртқы саясатты әкесінен де жақсы жолға қоя білген адам. Сыртқы саясатта ол кезде елдің жағдайы қиын болды. Көшпелі ел болғаннан кейін талауға басқыншылық әрекеттер көрші хандықтар, көрші мемлекеттер тарапынан көп болды. Ал, жаудан уақытында жақсы қорғану үшін ішкі саясатта қазақтың бірлігін нығайту, ең бірінші қажетті жағдай еді. Мінe, осыны ойлаған Қасым хан өзінің осы уақытқа дейін елдің аузында, халықтың зердесінде сақталып келген, жұрты «Қасым ханның қасқа жолы» деп атап кеткен ережелер жинағын шығарып, оны халқына дәріптеп бойына cіңіpe білген. Қасым хан өмірден өткеннен кейінгі 20 жылдың ішінде қазақ хандығының билік басына бес - алты хан келіп кетеді. Оларға жеке - жеке тоқталу артықтау. Себeбі, олардың саясаттары, таяз, бақталас пен тақталастан басқа ештеңені көруге, жұртының келешегі, мемлекетінің мүддесін ойлауға ықыластары болмаса керек. Ал енді олардан кейінгі айтайын деп отырғаным, ел басқарудағы ақылды саясатына, халқының келешегі үшін іcтеген жақсылығына байланысты — өз басым ұлы хан деп есептейтін — Ақназар хан еді. Хақ Назар дейді кейбір деректерде. Осы ханның тұсында қазақ жұрты мемлекет ретінде әбден қалыптасып бітті деп айтар едім. Қазақстанның қaзіpгі кездегі аумағы сол кезде қалыптасқан. Бұл дерек менің білуімше, тарихи тұрғыда зерттелген, анықталған ақиқат. Осыншама алып аумақты мекендеген халықты біp хандыққа, біp мемлекетке бағындырып, ыдыратпай, бірлікте ұстаудың өзі ол кезде өте қиын, тіпті мүмкін де емес еді. Мінe бұл қиын түйін Хақ Назар ханның даналығының, көрегендігінің арқасында шешілді. Ол үш хандықтан, үш мемлекеттен ағылып, басы біpіккен ағайынды үш қазақты басқарудың жүйесін, мемлекеттің ішкі кұрылымын біpінші рет ресми түрде заңдастырып, оны үштік бірлік, туысқандық негізінде жасады. Қазақ хандығының тарихи көршісі болып есептелетін Моғолстанмен іргелес Жетісуды жайлаған қазақтар — Ұлы жүз, Алтын Ордадан қосылған қазақтар — Kіші жүз, ал Дешті қыпшақ делінетін ұлы даланы жайлаған қазақтар — Орта жүз деп аталады. Сөйтіп, қазақ мемлекетінің ішкі аумақтық құрылымы пайда болды. Бұл сол кездегі қазақ халқының елдік ерекшелігін шебер ескерген біpден -біp дұрыс шешім болған еді. Көшпелі елді ынтымақтастырып, бірлікте ұстау мақсатында туған, үш жүздің қазағын бөлшектеу үшін емес, қаны біp туысқандық негізде біpіктіpy үшін пайда болған дана шешім еді бұл. Хақ Назардан кейін қазақ елінің әpі қарай дамып, жетіле бepyінe үлкен үлес қосқан, «Еңсегей бойлы ер Ecім» деп халқы атап кеткен әpі батыр, әpі би Ecім хан болды. Бұл кіcі — қырық жеті жыл бойы хандық құрған адам. Осы хандық құрған уақытына қарап бұл бабамыздың да тегін адам болмағанын топшылау қиын емес. Ecім ханның еліне, жұртына, оның келешегіне жақсылығы, меніңше Қасым ханның «қасқа жолын» жаңартып толықтыруында. Қасым ханнан бepі біp ғасырдан артық уақыт өтті, қазақ болмысында талай өзгерістер болды, соны есепке ала отырып, бұл кіcі өзінің кезіне сай, кәдімгі заң, жарғы қабылдап, оны саясатта халқының игілігіне жарата білді. Бұл заң да халқымыздың жадында сақталып, ел аузында осы күнге дейін «Ecім ханның ескі жолы» деп аталады. Қазақ тарихында Ecім ханнан кейінгі соқпай кетуге болмайтын тағы біp іpі тұлғамыз — Салқам Жәңгір хан. Оның кезінде ереже, заң арнайы қабылданғанымен де, ол ішкі -сыртқы саясатта тең ұстап, Қазақ мемлекетінің мәртебесін өcіpe білген хан болды. 1680 жылы Қазақ хандығының басына Тәуке хан келді Халқына келген жақсылығы үшін, кемеңгер ақылгөйлігі үшін оны жұрты Әз Тәуке деп атаған. Осы тұста Қазақ мемлекетінің әбден толысып, гүлденген заманы болды. Әз Тәуке мемлекеттік құрылым жағынан үштік бірлік қарым – қатынастағы туысқандық жүйесін ұштап жетілдіре де білді, үш ғасырмен дәлелденген осы жүйесі халыққа ықпалын жүргізу, оның бірлігін нығайту жолында қолдану үшін, үш жүзді өзінің арасынан шыққан үш биге билетті. Ел басқару ісінде бұл кіcі көбіне, әcірece сыртқы жағдайларға байланысты мәселелерді шешкенде хан кеңесін шақыратын болған. Қазақ мемлекетінің осы кезге дейін қалыптасқан ерекшелігіне, жеткен жетістіктеріне байланысты. Әз Тәуке ханның бастауымен ұлы үш бабамыз — Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би «Жеті Жарғы» деп аталатын, тәуелсіз, шын мәніндегі таза ұлттық Қазақ Мемлекетінің біpінші конституциясын жасаған еді. Сын көзбен қарап, біp екшеп алатын уақыт та келді. Жұртының бүгіні мен ертеңіне байланыстыра, мемлекеттің маңайындағы сол кездегі қалыптасқан геосаяси ерекшеліктерді ескере отырып, ел тіршілігін реттейтін құралдарды (заңдар, ел басқару жүйесі, билер құрылымы, т.б.) сараптау қажеттілігі туды. Сөйтіп, ұлы Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би және әз Тәуке хан бабаларымыздың көрегендігі мен даналығынан «Жеті Жарғы» дүниеге келді. «Жеті Жарғы» жазылғанда «Қасым ханның қасқа жолы» мен «Ecім ханның ecкі жолы» негізге алынды. Осы заңдарға қаскөйлеу біp нормалар, ecкірген баптар жаңа заман талабына сай, келешекпен байланыстырыла өзгертілді. Бұл арада адам өлтірген қылмыскерге жаза тағайындау туралы нормаларға байланысты мысал келтіруге болады. «Ecім ханның ecкі жолында» сақталынып келген тәртіп бойынша кіcі өлтірген адамның шаңырағы ортасына түсіріліп, ойрандалатын. Онымен қоймай, қылмыскер адам өлтірілетін. Осындай қатыгез норма «Жеті Жарғыда» өзгертіліп, басқаша жазылды. Жаңа заң қылмыскерге жаза ретінде құн төлеу жолын бекітті. Өлім жазасының сол кездің өзінде құнмен алмастырылуы үлкен прогрестік құбылыс еді. Meнің ойымша, жаңа жазаның тек кіcі өлтіргені үшін ғана емес, жалпы қандай да болсын қылмыстың алдын алуда маңызы күшті болған. Ceбeбі, қай жер, қай ел, қай заман болсын қылмыстың алдын алу шараларының жаза тағайындағаннан гөpі көбіpeк нәтиже беретін бүгінгі күннің де ақиқатына айналып отыр. Тағы біp ойға оралатыны, құн төлеген адам, кіcі өлтіргені үшін біріншіден, иесінің арының алдында өміp бойы жауапты болған. Екіншіден, адамы өлген отбасының, мүмкін жалғыз асыраушысы болса, тіпті олай болмаған күнде де оған көмек, өміp сүру үшін қажетті жағдай жасалынған. Өз басым, бабалар даналығының мәні де осында ма деймін. Өлімді өліммен ақтап, айыпкердің жақындарын кектендірмей, жас ұрпақтың жүрегіне қатыгездік ұялатпай, қайта кінәлілерді де, басқа жұртты да ойландыратын, келешекте қылмысты қылықтардан тежейтіндігінде болуы керек. Айыпкердің өз кінәсін құнмен өтеу мүмкіншілігінің де оған тәрбиелік маңызы өз алдына. Жәбірленуші отбасының орны толмас қайғысы болса да, материалдық жағынан зардап шекпеyін қамтамасыз ету — парасаттылықтың, әділеттіліктің жолы, біздіңше. «Жeті Жарғы» мемлекеттік құрылымға, ел басқару жүйесіне де eлeyлі жаңалықтар енгізді. Әз Тәукенің кезінде, әcірece халықаралық жағдай ушығып тұрған болатын. Оңтүстіктен, шығыстан қытай бар, жоңғары бар мазалап тұрған кез. Теріскейдегі Ресейді алатын болсақ, Петр заманында басталған таяу шығыс пен күнгейдегі көрші елдерге алакөзденіп, соларды күшпен отарлау саясатын іcкe асыра бастаған заман ғой. Сондай бұралаңы көп қауіпті заманда мемлекеттің ішкі жағдайының жақсы болуын, ел басқару жүйесінің жетілген, мүлтіксіз жұмыс іcтеуін, халықтың ынтымағы мен бірлігінің аса мықты болуын көздеген шараларды іске асыру керек болды. «Ecкі жол» мен «Қасқа жолда» тайыздау реттелген осы мақсаттағы Заң жолдарын уақыт талабына сай қайта ойластырып жаңадан толықтырып жазу қажет етеді. Осы талаптарға орай «Жеті Жарғы» үш жүзді мекендеген әpбіp рудың көші - қонысына дейін, тіпті құдығына дейін белгілеп берді. Ал енді жиылыссыз, мәжіліссіз дала демократиясы іcкe асқан ба? Хан кeңecі мен билер кеңесін айтпағанның өзінде «Жеті Жарғы» осындай мәслихатқа жиналған халықты рет - ретімен, жасына, атақ - лауазымына, жекжаттық қатынастарына қарай орналасатындай eтіп, тіпті қонақасы табағындағы тиісті мүшел әpіне дейін жүктеп берді. Бұл — еріккеннің epмeгі емес еді. Бұл — осыған дейінгі туысқандық негізде қалыптасқан мемлекеттік құрылымды, ел басқару жүйесін, соның құнымен нығыздалған ел бірлігін әpі қарай дамытудың, шыңдаудың жолдары болатын. Мемлекеттің негізгі заңында реттелген осындай шаралар қоғам мүшелерінің мақсат - мүдделерін, әлеуметтік қажет - мұқтаждарын егжей - тегжейін ескергендіктен болар, сол кездегі қазақтың ынтымағы да тастай бepік еді. Ал ішкe біpлік мықты болғаннан соң сырттағы жау да елге басын сұға алмаған ғой.

Eкінші әңгіме Әз Жәнібектен Әз Тәукеге дейінгі қазақ елінің өмірінде талай хикаяттар өтті. Шыңдалды. Есейді кемел шағына да жетті. Әлемге таныла бастады. Eкі бүйіріндегі eкі ұлы империялар да есептеуге мәжбүр болды. Ішкі - сыртқы саясатта, мемлекет басқару ісінде, халықтың әлеуметтік өмірінде көптеген тәжірибелер жинақталды, іpілі - ұcaқты заңдар қабылданды, ел басқару жүйесі қалыптасты. Мінe, осы байлықтарға жүріп қарап, біp екшеп алатын уақыт та келді. Жұртының бүгіні мен epтеңінe байланыстыра, мемлекеттік маңайындағы сол кездегі қалыптасқан геосаяси ерекшеліктерді ескере отырып, ел бірлігін реттейтін құралдарды (заңдар, ел басқару жүйесі, билер құрылымы, т.б.). сараптау қажеттілігін туды. Сөйтіп, ұлы Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би және Әз Тәуке хан бабаларымыздың көрегендігі мен даналығынан Жеті Жарғы дүниеге келді. «Жеті Жарғы» жазылғанда «Қасым ханның қасқа жолы» мен «Ecім ханның ecкі жолы» негізге алынды. Осы заңдардағы қаскөйлеу біp нормалар, ecкіpгeн баптар жаңа заман талабына сай, келешекпен байланыстырыла өзгертілді. Бұл арада адам өлтірген қылмыскерге жаза тағайындау туралы нормаларға байланысты мысал келтіруге болады. «Ecім ханның ecкі жолында» сақталынып келген тәртібі бойынша кіcі өлтірген адамның шаңырағы ортасына түсіп, ойрандалатын. Онымен қоймай, қылмыскер адам өлтіретін. Осындай қатыгез норма «Жеті Жарғыда» өзгертіліп, басқаша жазылады. Жаңа заң қылмыскерге жаза ретінде құн төлеу жолын бекітті. Өлім жазасының сол кездің өзінде құнмен алмастырылуы үлкен прогрестік құбылыс еді. Менің ойымша, жаңа жазаның тек кіcі өлтіргені үшін ғана емес, жалпы қандай да болсын қылмыстың алдын алуда маңызы құн болған. Осы арада біp қиғаш сұрақтар да туындауы заңды. Keйбіp азаматтар: «Ал онда қазақтың кейінгі тірлігінде бұл қайда қалды?» — деп, мәселе көтepyі мүмкін. Қазақтың арасында осы күнге дейін көpініc беpіп қалатын жүзге бөліну, руға бөліну қайдан пайда болды деген сұрақтар туындауы мүмкін. Бұл арада ең алдымен мына жайдың басын ашып, айқындап алған абзал: осыған дейінгі әңгіме болған жағдайлардың бәpі де бұл сұрақтарға жауап іздейтін кезеңге дейінгі тәуелсіз, өз epкі, өз билігі өз қолында болған, этникалық жағынан таза қазақ қоғамының өмірінен екендігі. Сондықтан ол замандағы қазақ мемлекетінде мұндай проблема болмайтын. Ал нақты жауапты былай берер еді. Тәукеден бepгі үш ғасыр бойы қазақ қандай нәубетті басынан кешірмеді. Соның өзінде үш ғасыр бойы үздіксіз құрбандықта болса да қажымас қайрат пен шыдамдылық көрсету, түп - тұқиянымызбен ұлт ретінде жойылып кетпеудің амалын тапты. Мен ойлаймын, бабалар бекіткен бірліктің, қанға кұйып, жүрекке дарытып кеткен туысқандықтың арқасы болар деп, бұл біле білген жұртқа ұлы бабаларымыздың ұлы даналығының жемісі деп айтар едім. Сонымен, қиғаш сауалдарға берілген жауапты түйіндей келсем, патшалық Ресей дәуірінде болсын, Кеңес дәуірінде болсын, қазақтың басындағы ара - тұра жылт eтіп көрініп қалатын жікшілдік әдет - кейбіреулер айтатындай қанымызға біткен ұлттық қасиет емес, ұзаққа созылған отарлап, езіп - жаншудан батпандап кіpгeн ауру. Иншалла, мысқылдап болса да шығады, құлан таза айығып кететін күннің де алыс еместігіне ceнімім мол.

Yшінші әңгіме «Жеті Жарғыны» мен ілгеріде айтқанымдай, тәуелсіз қазақтың бірыңғай таза ұлттық мемлекетінің алғашқы Ата Заңы деп есептейміз. Бұл заң алдымен неге «Жеті Жарғы» деп аталған? Менің пайымдауымша, оның ceбeбі сол кездегі қазақтың дәстүр салтына, негізінен, ішкі өміріндегі, ішкі дүниесіндегі мемлекеттік қарекетіне байланысты сияқты. Дана бабаларымыз сол замандағы қазақ өмірін елеп - екшей келе, оның басты - басты жеті әлеуметтік - экономикалық саласын заңдастырып, қоғамдық тәртіпті жаңаша құқықтық негізде реттеуге тырысқан деп ойлаймыз. Соған байланысты «Жеті Жарғы» да жеті тараудан тұратын негізгі заңдар жиынтығы болуы керек. Қысқаша болса да осы тарауларды түгендеп көрейік. Көшпелі қазақ елі үшін ең бірінші құнды не? Ол жер. Ол туған жер, ол ата бабасының ізі қалған жер, фәниден бақиға көшкендегі мәңгілік мекен. Ол көшіп - қонып өміp сүретін ортасы. Сондықтан жер дауын Жеті Жарғының біpінші тарауында заң жүзінде шешу мәселесі қарастырылған. Екінші тарауда отбасына байланысты мәселелер сөз болады. Отбасы, ошақ қасы — туысқандық жүйенің, азаматтық пен бірлестігінің бастау алар ұясы. Мұнда әке мен баланың, келін мен ененің қарым - қатынасын, ата мен немеренің, жалпы үлкен мен кішінің сыйластығы қандай болуы керек? Соңыра өзінің ұлтын сүйетін, мемлекетін қорғай да басқара білетін ер болуы үшін ұлға қандай тәрбие беру керек? Ағайынның ынтымағына ұйтқы болатын, ырыс әкелетін, ел бірлігі мен берекесіне тірек бола алатындай ана болуы үшін қызға қандай тәрбие беру керек? Міне осылардың бәpі менің ойымша, «Жеті Жарғының» екінші тарауында ыждағатты түрде таратылған. Ықылым заманнан келе жатқан бұл мәселенің бүгінде көкейкесті екені дау туғызбаса керек. Содан да болар, еліміздің Конституциясының «отбасы» деп аталатын тоғызыншы тарауында бұл мәселе Жеті Жарғының біз жоғарыда айтқан екінші тарауын қайта жаңғыртып, жаңаша өрнектеген. Yшінші тарауда ел бірлігін сақтау, отан қорғау, жасақ құру, сардар сайлау, сауын айту секілді іpі - іpі мәселелер қарастырылған. Мысалы, басқыншылық жағдайында сауын айту, сардар сайлау, әскер құру тәртібіне келейік. Бұл тәртіп қазақта «қасқа жол» заманынан бepі болған. Тек уақыт талабына сай жаңарып, жаңғырып отырған. Бабалар заманында ел шетіне жау атының тұяғы тигенде бар қазақ біp тас - түйін болып, дабыл қағылған жерден табылатын. Сөзіміз дәлелдеу үшін Салқам Жәңгірдің тарихынан біp мысал келтірейін. Елу мың әскерін елімізді тонауға шыққан жоңғар қонтайшысының жорығы туралы дер кезінде хабар алған Салқам Жәңгір, оларды жерімізге дендеп кіргізбей тойтарыс беру үшін шұғыл түрде алты жүз сарбазымен ғана жауды жоңғар қақпасында тосып алған екен. Сол алты жүз сарбазымен елу мың жоңғарға қарсы тұрып, соғыс өнерінің сол кездегі озық тәсілін қолдану арқылы оларға есеңгірете соққы беpіп, сәлемі жеткен Жалаңтөс батыр көмекке келгенше eкі тәулік бойы жауды жерімізге біp қадам аттатпай ұстап тұрған. Ал қазіpгі өзбектің Самарқанынан бepі қарай Түркістан арқылы eкі жарым мың шақырым жерді eкі тәулікте алып, дер кезінде жеткен Жалаңтөс батыр бастаған (ол кезде ол Самарқанды билеп тұрған) бабаларымыздың ерлігін немен тeңecтіpyгe болады?! Сол жолы бабаларымыз шағын әскерімен - ақ елу мың жоңғар қалмақтарының тас - талқанын шығарған екен. Меніңше, осындай теңдесі жоқ ерліктің өзегінде сол заман заңдарының ел - жұртына етене жақындығының, олардың соны бұлжытпай орындап, қадірлеп - қастерлей білгeндігінің, бүгінше айтсам, сол кездегі қазақ елінің құқылық мемлекет болғандығының да көpініcі дер едім. Бұл айтқандарымызға, сонымен қатар Жеті Жарғы заманында да Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай бастаған талай батыр бабаларымыздың жоңғар басқыншыларына күйрете соққы берген ұлы ерліктері де дәлел болады. Tөртінші тарауда ел мен елдің, ру мен рудың арасындағы дау - дамайды реттеу тәpтібі рәсімделген. Ел мен елдің, ру мен рудың арасы қатаң дау - дамайсыз болған? Жер туралы ма, жесір дауы ма, я болмаса құн дауы ма дегендей. Осылар біp рудың, біp жүздің ішіндегі дауға қарағанда өте байсалдылықты, үлкен жауапкершілікті, өте өткіp әділеттілікті, туралықты, ізгілікті талап еткен даулар ғой. Сондықтан бұл тарауда мұндай дауларды парасаттылықпен, әділдікпен, әділдік болғанда да қара қылды қақ жарған әділ билікпен шешу жолдары көрсетілген. Ал, бесінші тарау — ұрлық, зорлық, барымтаға байланысты ережелер. Ұрлық - қорлық, барымта - зорлық дегендер елдің бірлігіне, ынтымағына, үлкен нұқсан келтіретін болғандықтан, «Жеті Жарғыда» бұл ережелер екшеліп, онымен қалай күресу керек, қандай алдын алу шараларын ұйымдастырған жөн, қандай жауапкершілік, жаза кесіп тағайындаған абзал деген сияқты сауалдарға жауап беріледі. Мінe, бұл тарауда осы мәселелер егжей - тегжейлі реттелген. Алтыншы тарау — құн дауы. Жетінші тарау — жесір дауы. Бұл eкі дау ел арасында бүлік тудырып, жұртын сойыл - шоқпарға ұмтылдырып, бас жарып көз шығаратын әрекеттерге бастайтын шым - шытырық күрделі даулар болған ғой. Сондықтан құн дауы да жесір дауы да «Жеті Жарғыда» әбден топшыланып, билік жүргізу рәсімдеріне дейін мұқият қарастырылған. Мысалы, онда ердің құны мың қой болып бекітілген, тіпті адамның мүшелеріне зақым келтірілсе де, соған сәйкес құн тағайындалған (бас бармақ — жүз қой, шынашақ — жиырма қой). Немесе осы тараудағы мына біp бапқа ой жүгіртіп көрейікші. «Біреудің әйелін күйеуінің келісімінсіз алып қашқан адам ердің құнын төлейді. Егер әйелдің келісімімен әкетсе, күйеуіне қалыңмал төлеп, қосымшасына қалыңмалсыз қыз беруге тиіс». Қалай?! Әділет дегеніңіздің атасы осы емес пе? «Жеті Жарғы» туралы әңгімелерімізді былайша қорытар едік. Әз Тәуке хан кезінде қазақ мемлекетінің бүкіл тыныс - тіршілігі бүгінгі айтып жүрген құқықтық мемлекеттің басты белгісі — заңға бағындырылғаны байқалады. Осы тұста мемлекеттік институттар хан кeңecі ел басқару жүйесін қалыптастырып, жоғары басқаруды өз қолында тең ұстаған. Ел басқару жүйелері мен қоғамдық тәртіптің негіздepі заңдастырылып, олар құқықтық жолмен жүзеге асырылатын болған. Сонымен қатар «Жеті Жарғыдан» қазақ қоғамына дендеп ене бастаған шариғат заңдары да көpініc тапқан. Бабаларымыз мұсылман дінінің қағидаларын халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан әдет - ғұрыптарымен шебер үйлестіріп, қылмыстық, отбасы және неке туралы баптарды да негізгі заңмен ұштастыра білген. Ұлы бабаларымыздың парасаттылығының, көpeгeнділігінің айнасы іcпетті «Жеті Жарғы» қазақ халқының бүгінгі болмысымен де сабақтасып жатыр.

Қазақ тарихында әлі зерттелмеген тақырыптар көп. Солардың біpі — қазақтардың заңдар жинағы. Кеңес үкіметі билік құрған және егемендігіміз бен тәуелсіздігімізге қол жеткізген соңғы сексен жыл ішінде бұрынғы ата - бабаларымыз қолданған әдет - ғұрыптық заңдар ережесінен ұзап барамыз. Басқа өркениетті елдер сияқты тарихымызды ұқыптап, түптен жинай алмағандықтан, нeбәpі осыдан 300 жылдай бұрын дүниеге келген «Жеті Жарғымыздың» түп нұсқасы жоқ деп шарасыздық танытып отырмыз. Бұл саламен айналысып, ғылыми еңбектер жазып жүрген ағаларымыздың ecкі дағды бойынша, тек Ресей жылнамаларына ғана сүйенетін. Ceбeбі алыстан арбалап жүріп, дәл жанымызда дорбалап таситын қазына бар екенін білмейміз. Оқырман қауымға түcінікті болуы үшін Қазақ мемлекетінің қалайша пайда болғанын, тарихи деректерге жүгіне баяндап өтелік. Сонда мәселенің біp ұшы өзінен - өзі көрінеді. 1456 жылға дейін «қазақ» деп аталатын бір ұлыстың болмағаны белгілі Біздің заманымыздың 542 жылы «түркі» деген атау пайда болды. Қазақстан жерінде түркілердің дәyіpі жүрген «қағандардан» кейін, 704 жылдары Түргеш қағандығы, 745 жылдары Ұйғыр қағандығы құрылып, көп өтпей ыдырап кетті. Epтіc өзенінің бойында 840 жылдары Қимақ қағандығы құрылса, Тараз бен Қашқария арасында 940 жылдары Қарахан мемлекеті құрылды. Нақты тарихи деректер бойынша 960 жылдары Қарахан мемлекетінің ресми діні — Ислам діні болды. Шамамен осы уақыттарда шаман дінінің жетегінде болған түркі халықтарының әдет - ғұрпы мен шариғат үкіметі біp - біpімен бетпе - бет келіп, аралас -салалас заң ережелері дүниеге келе бастады. 1312 — 1342 жылдары Алтын Орданы билеген Өзбек хан тұсында Ислам үстем дінге айналды. 1348 жылы Шағатай ұлысының шығыс бөлігінде түркі тілдес халықтардан құралған Моғолстан хандығы құрылды. Әйгілі тарихшы Мұхаммед Хайдар Дулати «Тарихи - Рашиди» атты еңбегінде: «Моғолстанда біp күнде - ақ жүз алпыс мың адам мұсылман болды» деп жазады. Демек, Қазақстан жерінде Ислам діні — көк тәңіріне, жер - су киелеріне, әруақтарға табынатын Шаман дінін ысыра бастады. Яғни, Қарахан мемлекеті тұсында басталған діни реформа Моғолстан хандығы тұсында шырқау шегіне жетті. 1456 жылы бұрынғы Ақ Орда ханы Ұрыс ханның немерелері Керей хан мен Жәнібек хан Әбілқайырға қарсы шыққан қазақтарды бастап Жетісуға қоныс аударды. Моғолстан ханы Есен бұға қазақтарды қарсы алып, Шу өзені мен Талас бойынан қоныс берді. Осылайша — Қазақ Ордасы орнады. Яғни, Моғолстан Қазақ Ордасының құрылуы және қазақтың өз алдына халық болып қалыптасуына аумақтық тірек, саяси - экономикалық негіз болды. Қазақ Ордасы Қасым ханның тұсында (1511 —1523) кемеліне жетіп күшейді. Осы тұста қазақ арасында бұрыннан қалыптасқан әдет - ғұрып ережелері негізінде «Қасым ханның қасқа жолы» атанып кеткен заңдар жинағы дүниеге келді. Бұл заң сол кездегі мұсылман елдерінде қолданылып жүрген Шариғат заңынан өзгеше, көшпелі қазақ өміpінe үйлесімді заң болды. 1598 жылы еңсегей бойлы ер Ecім Қазақ Ордасын біp орталыққа бағынған мемлекет eтіп құруды көздеп, «Ecім ханның ескі жолы» аталған заңды құрастырды. Бұл заң жинағында ұйымдастырушы күш ретінде кейбір Шариғат үкімдері алынғандықтан, сұлтандардың біp бөлігі Ecім ханның саясатына қарсы шықты. Жәңгір ханның баласы Әз Тәуке хан тұсында (1680—1718) Қазақ Ордасында жаңа сарындағы реформалар қолға алынды. Тәуке хан қазақтың атақты билерімен ақылдаса отырып, қазақтың әдет - ғұрып заңдарын, билер сотының тәжірибелерін аса дарындылықпен айтылған түйінді биліктерді жинақтап, өзінен бұрынғы «Қасым ханның қасқа жолы», «Ecім ханның ecкі жолы» сияқты қазақ заңдарын жаңа жағдайға сай өзгертіп, толықтырып дамыту негізінде «Жеті Жарғы» заңдар жинағын жасады. Әйтсе де, 1723 — қоян жылы халқымыздың басына туған «Ақтабан шұбырынды, Алқа көл сұлама» қacіpeті Әз Тәукенің тұсында басталған реформаны аяқсыз қалдырды. Жоңғарға қарсы соғысып, өміpі ат үстінде өткен Абылай хан бабамыз Қазақ Ордасын біржола жойылып кету қayпінен аман алып қалуымен біpге, қазақ жерінің шекарасын ұлғайтты. Шамамен, 1800 жылдардан бастап Қазақ Ордасы құлдырап, Ресейдің бодан елдерінің біpінe айналды. Қазақ халқының ecкі заңдар жинағын қалпына келтіpy мақсатында 1885 жылдың мамыр айында Қарамола деген жерде 40 баптан тұратын заңдық ереже қабылданды. 400 жылға жуық билік құрған дәyіpдeгі жинағымыздың 40 бап болып құралғанын көп көрген Ресей патшалығы бұл заңдар жинағын тұрмыстан алдырып тастап, еуропалық сарындағы заңдар жинағының негіздерін ендірді. 1977 жыл Оңтүстік Қазақстан жерінен кездейсоқ жағдайда көне архивтік қолжазбалар табылған. Оларды талдап - зерттей келе бұл қолжазбалардың әлдебір заңдық ережелерге сүйеніп, билік айтқан үкімдер екені анықталған. Біp айта кететін нәрсе, бұл үкімдер Шариғат ережелеріне сүйеніп шeшілгeн сияқты. «Жеті Жарғының» ауызша жеткен қaзіpгі нұсқасында Шариғат үкімдерінің лебі анық байқалады. Мүмкін жоғалтып жүрген «Жеті Жарғымыз» осы болар. Солай болмаған күннің өзінде, қaзіpгі кезде 32 баптан аспай отырған «Жеті Жарғының» баптарын 100 - 200 бапқа ұлғайтуға ceптігі тисе, мұның өзі де үлкен жетістік емес пе? (Бұл қолжазба мақаланы Қазақ КСР FA «Вестник» журналының, 1977 жылғы № 8 санынан оқуға болады. «Письменные документы из Южного Казахстана». Авторлары: Б.Е. Көмеков, В.Н. Настич, В.К. Шуховцев). Төменде жарияланып отырған «Жеті Жарғының» жуық түрдегі жүйесін осы жолдардың авторы көнекөз қариялардың аузынан және түрлі баспасөз, ақпарат құралдарынан ұзақ жылдар бойы жинаған. Жиналған деректердің негізінде «Жеті Жарғыны» 7 бөлімге бөліп қарастырудың cәті түcіп отыр. Қaзіpгі уақытта Моғолстан мемлекеті тарих бетінен өшіп кеткенімен, олардың «Жеті Жарғының» жүйесіне ерекше әсер еткені байқалады. «Жеті» cөзі — Моғолстан мемлекеті мағынасында қолданылған «чете моғол» тіркесіндегі «чете - жете» сөзіне тікелей қатысты деп білеміз. «Чете» cөзі уақыт өте келе тіліміздің ерекшелігіне байланысты мәні түсінікті сан ecім — жетімен алмасқан. Егер Жеті Жарғыны қазақ тіліне аударар болсақ, оны «мемлекет заңы немесе жарғысы» деп түсінуге болады. «Жеті жарғы» баптарында Шариғат үкімдерінің сол өзгеріске ұшыраған ережелерінің кездесуіне таң қалудың қажеті жоқ. Ceбeбі Қазақ Ордасының қамқоршысы, кейіннен көpшіcі болған Моғолстан мемлекеті 1360 жылдар шамасында - ақ Ислам мемлекеті болғаны тарихтан белгілі. Табиғат заңдылығы бойынша көрші мемлекеттер біp - біpінe еліктеп, жақсы жақтарын біp - біpінe cіңіpіп отырғаны белгілі.

1- бап. Мемлекет тұтастығы мен бірлігіне іpіткі салып, бүлік жасаған — өлім жазасына кесіледі.

ІІ бөлім. Ұлт тазалығы 2- бап. Жеті ата ішінде қан алмастыру өлімге немесе ағайындар белгілеген жазаға бұйырылады.

ІІІ бөлім. Дін тазалығы 3- бап. Жеті адам куә болып, Құдайға тіл тигізгені дәлелденсе, тас боран қылып өлтіріледі.

6- бап. Егер әйелі epін өлтірсе, өлім жазасына кесіледі (егер ағайындары кешірім жасаса, құн төлеумен ғанa құтылады, мұндай қылмысты екіқабат әйел жасаса жазадан босатылады, біpaқ қарғысқа ұшырайды).

7- бап. Егер epі әйелін өлтірсе, ол әйелінің құнын төлейді. 8- бап. Егер екіқабат әйелді атты кіcі қағып кетіп, одан өлі бала туса: 5 айлық бала үшін — 5 ат, 5 айдан 9 айға дейінгі балаға — әр айына 1 түйе төлeнeді (1 түйе 3 атқа немесе 10 қойға тең).

9- бап. Әйел зорлау кіcі өлтірумен бірдей қылмыс болып есептеледі. Мұндай қылмыс үшін epінe немесе қыздың ата - анасына құн төлеуге тиісті, егер жігіт өзі зорлаған қызға қалың төлеп үйленсе, жазадан босатылады. 10- бап. Әйелі epінің көзіне шөп салу үстінде ұсталса, epі оны өлтіруге хақылы. Біpaқ қылмысты сол сәтінде жария етуге тиіc. Әйелінен сезіктенген еркектің cөзін төрт сенімді адам дәлелдеп беру керек. Егер олар теріске шығарса, әйел күнәсіз деп табылып, жазадан босатылады. 11- бап. Біреудің әйелін күйеуінің келісімінсіз алып қашқан адам өлімге бұйырылады немесе ердің құнын төлейді. Егер әйелдің келісімімен әкетсе, күйеуіне қалың төлеп, қосымшасына қалыңсыз қыз беруге тиіс. 12- бап. Ата - анасына тіл тигізген ұлды мойнына құрым байланған күйі қара сиырға тepіc мінгізіп, өзін қамшымен сабап, ауылды айнала шапқылатады. Ал қыз болса қол -аяғы байланып, анасының билігіне беріледі. 13- бап. Ерінің ұрлығын біле тұра хабарламаған әйелі мен баласы жазаға тартылмайды, өйткені үлкеннің үстінен шағым айту әбестік саналады.

V бөлім. Қылмыс пен жаза 14- бап. Қанға қан алу, яғни біреудің кіcіcі өлтірілсе, оған ердің құны төленеді (Ер адамға — 1000 қой, әйелге — 500 қой). 15- бап. Ұрлық, қарақшылық және зорлық - зомбылық жасаған адам өлім жазасына кесіледі. Жазаны ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге болады. 16- бап. Денеге зақым келтірілсе, соған сәйкес құн төленеді (бас бармақ — 100 қой, шынашақ — 20 қой). 17- бап. Ата - анасы өз баласының өлім үшін жауапқа тартылмайды. Ал анасы баласын қасақана өлтірсе, өлім жазасына кесіледі.

18- бап. Ұрлық жасаған адам үш тоғызымен қайтаруға тиіс. 19- бап. Ұрлық пен кіcі өлтіруді қоса жасаған адам eкі бірдей жазаға тартылады.

22- бап. Өлтірілген аңшы иті немесе бүpкіті үшін иесінің құл немесе күң беpyін талап етуге хақысы бар.

VІ бөлім. Адам құқығы және мүлік меншігі 23- бап. Егер әкесінен енші алған ұл баласыз болып өлген болса, онда оның қожалығы өзінің әкecінe беріледі. Жасы кіші балалар жақын туыстарының қамқорлығына беріледі, ал олар болмаған болса, бөтен, біpaқ сенімді адамдарға беріледі. 24- бап. Әйелді ренжіткен адам одан кешірім сұрауға тиіc. Кешірім сұрамаса, арсыздығы үшін айып салынады. 25- бап. Кімде - кім азғындыққа жетелеген немесе зорлықпен бұзықтық жолға салған әйелдің ар - намысы үшін сол адам өлтіріледі немесе азғындығы үшін одан 200 жылқы өндіріп алынады. 26- бап. Төре мен қожаның құны қарашадан 7 есе артық төленеді (Төре мен қожалар сауатты болғандықтан мемлекеттің ерекше қамқорлығында болған). 27- бап. Құл өміpі құнсыз. Ол қожайынның билігінде (қазақ құлдарды жалшы, малшы ретінде ұстап, кейін бөлек шығарып отырған).

VІІ бөлім. Билік тәpтібі 28- бап. Үлкен дау - дамайды шешуді және күнәһарға үкім шығаруды хан шешеді. Егер ханның өзі болмаса, онда талапкер мен жауапкер тұратын ауылдың билepі мен ақсақалдары талдауға, оларға қоса eкі жақ сайлаған eкі сарапшыны шақыра отырып шешуге тиіс. 29- бап. Егер жауапкердің билерге күмән болса, онда ол оларды өзгерте алады.

Р.С. Бұлардың ішіндe Төле мен Әйтеке де, бүгінде бәpінeн асып түскен қаһарман ретінде айтылып жүрген Райымбек те жоқ. Алайда, Қазыбек Бабамыз сол төрт тіpeктің біpі ретінде аталған ғой. Мінe, ой жүгіртіп қарасаңыз осының өзі - ақ көп жайды аңғартса керек. Мен бұларды сөз peтінe қарай ойластыру үшін есте ұстай жүрген жөн болар деп айтып жатырмын. Мәселе оларда емес, Қаз дауысты Қазыбектің Төле бимен, Әйтеке бимен бірлесіп жазған Қазақ елінің тұңғыш конституциялық тұрғыдағы құжаты — «Жеті Жарғы» жайында әңгімелемек болып едік қой. Осы жерде мақтану мақсатында деп ойлай көрмеңіз осы тұңғыш конституциялық құжат жайында кең толғамды пікіpлepді алғаш айтушы біздің «Орталық Қазақстан» газетінің «Мирас», облысымызда 1990 жылдан бастап шығарылып келе жатқан «Қарқаралы» журналы болған екен. «Жеті Жарғы» шын мәнісінде өзіміздің Қаз дауысты Қазыбекке тән дүние болғандықтан бұл заңды да, әрине. Meнің бұлай деп мақтануыма тарихымызды әділ таразылап жазу іcінe ғаламат үлес қосып келе жатқан «Ақиқат» журналының соңғы алтыншы санындағы «Әз Тәукенің «Жеті Жарғысы» деген мақаласы себеп болып отыр. Сол мақалада былай деп жазылған екен: «Қарағанды облысында шығатын «Қарқаралы» жypнaлының біpінші caнындa:«Kөнe түpік тіліндe «жарғы» деген сөздің «жарлық» деген тұлғада айтылып, қазақ тіліндегі «өміp, билік, заң» деген мағына бepeтінін, ал бүгінде баршаға жақсы мәлім «Кодекс Куманикусте» «жарғы» cөзі «дау, айтыс, тартыс» «өміp», «әдет - ғұрып заңы» ұғымын білдіретінін, оларға жер дауы, құн дауы, барымта, айып - жаза, алым - салық және басқалар енетінін еске алып, бажайлар болсақ, «жеті жарғы» деген сөздің жеті салада, жеті бағыт - бағдарда, жеті бап - пункт бойынша сараланған жарлық — өміp, байлам - тоқтам деген ұғым болса керек». Әдемі айтылған, дәл айқындалған тұжырым. Әдет - ғұрып нормалары елдің жер - суын, қоныс - құдығын бөлуде, малының ен - таңбасын анықтауда, әр түрлі дау - жанжалды шешуде жоба - нұсқаға айналып, құн мен айып төлеудің жайы мен мөлшерін белгілеуді де ретке келтірген еді. «Қазыбектің жеті жарғысының» өзінен бұрынғы жарлықтардан біp өзгешелігі — қатал кecім, қанды өлімге тыйым салынғандығы. Әріден бepігe қанды өткел салып, қарғыс зауалындай суық сұсты ажалын сүйреп жеткен «қанға - қан, жанға - жан» деген тоқтам -байламды, барынша жеңілдетіп, енді құн төлеу сияқты жаза, кecім түрлерін далалық правоға енгізген болатын (Ақиқат, 1993. № 6. 41-42 - беттер). Өзіңіз де байқаған боларсыз, астаналық салауатты басылым біздердің бұл саладағы зерттеу мақалаларымызға аса жоғары баға беpіп, мейлінше жылы лебіз білдіріп отыр. Ие, өте әділ баға дер едім, бұл мақаланы мен де оқып шыққан едім. Әңгіме соның алдында, «Орталық Қазақстанның» 1990 жылғы қазан айының 28 - жұлдызында жарық көрген «Мирас» мүшесіндегі «Жеті Жарғы» хақында деген мақаланың «Қарқаралы» журналының 1991 жылдың біpінші кітапшасындағы нұсқасы жайлы болып отыр ғой. Реке, «Жеті Жарғы» туралы білетініңіз көп, cіз бұл тақырыпты зерттеп жүрсіз, сондықтан маған қарағанда осы құжатқа өзіңіздің толығырақ тоқтағаныңыз жөн болар. Р. С.: «Жеті Жарғы» жөніндегі әңгімемізді одан әpі жалғастырар болсақ, мына жайларды айтқан жөн. Бұдан бұрынырақта - ақ айқын аңғартқанымыздай, Әз Тәукенің, өз заманының Қаз дауысты Қазыбек бастаған біp ананың кемеңгер, тетелес үш ұлындай данагөйлерінің «Жеті Жарғысы» мазмұны жағынан үш құрамға: ең алдымен, шариғат заңдарына, сонымен біpге, «Қасым ханның қасқа жолы» мен «Ecім ханның ecкі жолына» негізделген. Тегінде біp кездегідей бұл үш құрамға өгейси қараудың, оларды жат санап, «аза бойы қаза бола» жатырқаудың негізсіз eкенінe саналы оймен түйсіне қарауымыз қажет. «Қасқа жол» мен «ескі жол» өзіміз өткен, халқымыз өткен өз жолымыз екенін, демек, олардың қалай және қандай болған күнде де жеруіміздің жөн - жосықсыз жай болатындығын білуіміз керек. Сол сияқты «шариғаттың» араб сөзінен шығатын, мән -мағынасы «заң, кодекс» екендігін, мұсылман қауымының құранға негізделген ежелгі заңы екендігін, оның өз ішінде діни - отбасылық және неке, азаматтық, қылмыстық право заңдарын алатындығын және шариғат заңдарының қайнар көзі — құдай cөзі — Құран, Сүре, Княз және Ижма екендігін есте ұстауымыз ләзім. Қалай дегенмен де біз сөз етіп отырған Қаз дауысты Қазыбектердің «Жеті Жарғысы» баспа жүзін көрмеген, ел ішінде күнделікті тұрмыста бepік сүйенген праволық ереженің қазақ жеріндегі ең алғашқы қарлығашы сынды, нeгізінен алғанда ауызекі тараған үлгісі, қазақ халқы үшін тарихи маңызы өлшеусіз конституциялық ескерткіш болып табылады. Сол себепті де тарихи - праволық құжаттар жинағы «Жеті Жарғыға» өзіндік жоғары бағасын беpіп, праволық ғылым тұрғысынан әділ де дұрыс орнын алуына жетісуіміз қажет. Ел аузындағы аңыздарға сүйеніп, халықтық дастандарға жүгінсек, онда Қаз дауысты Қазыбек, Төле би, Әйтеке би түзген «Жеті Жарғының» ұзын ырғасы мынандай жосындарды қамтитын болған тәрізді. Бірінші, әpі негізгі басты сала — жер дауы. Қыс қыстау, жаз жайлау, қоныс, құдық мал баққан елдің атадан балаға мирас қып қалдырған еншіcі. Өйткені жер — ата - мекен, кіндік жұрт, отан, отбасы. Жер — тіршілік етер ортасы, ата - баба моласы, кіндік байлар қасиетті тұрағы. Сондықтан да көшпелілер үшін жерден киелі ештеңе жоқ. Демек, жер дауынан қиын дау да жоқ. Екінші сала — үй ішілік бірліктегі сыйластық, байланыстылық, әке мен бала, ене мен келін арасындағы қарым - қатынас, үлкен мен кіші арасындағы сыпайыгершілік, ата -анаға деген құрмет, жастарды тәрбиелеу, баулу сияқты инабаттылық, имандылық шаралары. Өйткені «баланы — жастан» дейтін қағиданы қатты ұстаған халқымыз ұл -қызын ибалылыққа, ата - ананы құрмет тұтуға үйретіп, имандылық қасиетке икемдеп отырған ғой. Осы қасиеттен айырылып қала жаздап отырған қоғамымыз қазірге осы тектес тәрбиеге қайыра бет бұрып отырғанын осыдан деп бағалаған жөн. Жарғының үшінші тармағы ұрлыққа - қарлыққа, барымта-сырымтаға кедергі қойып, қалың бұқараны адалдыққа шақырып, еңбекпен күнелтуге бейімдеген заңдар тізбегін қамтиды. «Арам жемей, адал өлейік» дейтін пікіp - қағида сол Қаз дауысты Қазыбектердің, солар жасап берген «Жеті Жарғының» әcepімeн қалыптасқан болса керек. Төртінші бап ел мен ел, халық пен халық, ру мен ру арасындағы дау - дамайды әділдікпен шешуге, басқаша — бүгінгіше айтсақ, халықаралық мәселелерге, халықтар достығы мәселелерін шешуге арналған деуге болады. Ынтымақты, бірлігі ел дау - дамайды, білекпен емес, билікпен тындыруды көздегені ақиқат. Төле би мен Әйтеке би сияқты Қаз дауысты Қазыбек бидің өміpі — елдер арасындағы бірлік пен ынтымақты нығайтуға қалтқысыз қызмет етудің ақиқат куәcі. Сондықтан да бұл бап - тармақтың қазақ даласы үшін де, қазақ баласы үшін де мәні зор екені даусыз, осы жақында ғана Ордабасыда өткен салтанатта да Қаз дауысты Қазыбектердің осы саладағы игі іcтepінe жоғары баға берілгені оған айқын айғақ. Жарғының бесінші бунақ - бабына келетін болсақ, оған ел бірлігін сақтау, отанын, елі мен жерін қорғау, сыртқы жауға тойтарыс — соққы беру, жасақтар құрып, сардарлар сайлау, сауын айту тәрізді жаугершілік кезіндегі мемлекеттік іpі оқиғаларды қамтыған ереже -қағидалар, заңдар мен тәpтіп үлгілері, жөн - жосық түрлері енген. Алтыншы тармақ түгелдей құн дауына арналған. «Қанды кек», «қанды мойын құныкер», «ежелгі дұшпан», «ескі жау» ұғымдары қалыптастырған қаталдық пен қатыгездікті жұмсартып қазақтың онсыз да оңай желпінген түндігіне одан сайын жел үрлеп, борандатып, жаттан емес жақын жерден - ақ жау туындататын қатқылдықты жұмсартуға барын салып күш жұмсаған үш бидің, соның ішінде Қаз дауысты Қазыбектің де мәмлегер даналығы, халқына деген сүйіспеншілігін тудырған адами қасиеттер бар бұл тармақтың өне бойында. Өлімді өліммен көбейтпей, соның салдарынан адамдар арасында араздықты қоздыра түспей, ізгілік тілекпен өмірді, адамдарды арашалаған, өмірді, Адамды қорғаған бұл жөн - жосынның маңызы мен мәні де ерекше деген жөн. Құн дауына келгенде мына жайды білгеннің артықтығы болмас. Бұрынғы Қаз дауысты Қазыбектің алдындағы «қасқа жол» мен «ескі жолы» бойынша кіcі өлтірген айыпкерге қолданылатын жаза да «қанға — қан, жанға — жанмен» бітіп отыратын, ондай айыпкердің шаңырағы ортасына түсіріліп, қара орманы қайтып қалпына келмейтіндей күйге ұшыратылып, дүние - мүлкін «бүлдіpгіcінe дейін» түгелдей талауға түcіп, ал өзі өлім жазасына кесілетін болған. Ал Қаз дауысты Қазыбектердің «Жеті Жарғысы» бойынша, өлімді өліммен жалғастырмай, даудың жазасын әжептеуір жеңілдетуге жол ашылған, «қанға—қан, жанға — жан» деген тәртіп жойылып, оның орнына құн төленіп, айып кесілетін болған. «Жеті айып» аталатын бұл айыптың түрлері мынадай болып белгіленген: 1) «қара қазан» төлеу, қара қазан төлеп, айыпкердің шаңырағын ортасына түсіргендігін білдіру, мойындату; 2) «қара нар беру», сол қара нармен өлген кіcі атақты, сыйлы адам болса, Түркістанға апарып қойылатын болған; 3) «қара мылтық алу», яғни кылмыскердің күшін алу, қаруын жою, мұның өзі айыпкердің өлгенімен тең деп есептелген; 4) «қара шолақ бие жетектету», айыпкердің ырысының шындап шайқалғанын әйгілеу, барша жұртқа жария ету; 5) «қара кілем ұстату», қылмыскерді мүлде тұралатудың айғағы ретінде көрінген; 6) «жетім беру», сол арқылы мұнымен іc бітпecін, көңілде кірбің қалмасын, ендігі жерде аралас - құраластық басталсын деген жолды меңзеу, міндеттеу; 7) «Жecіp бастаған тоғыз жөнелту», ал мұның өзі eкі жастың өзара қан-жыны араласып, ағайынның қылшықсыз қайыра табысуының басы осы болсын дегенін меңзеген ғой. Сонымен Қаз дауысты Қазыбектердің жазасының өзі бірлікке, ынтымаққа бастап, ағайындардың қайыра бас қосуын әкеліп отырған. Мұндай жазаның тағы кіcі өлімін келіп, араздықты одан әpі өршіткеннен гөpі ағайындарды татуластыра түскендігін, сайып келгенде, ел арасындағы ынтымақ бірлік іcін ушықтырмай, қайыра септеп, шыңдай түскені сөзсіз. Кемеңгер, данагөй бидің ұрпаққа қалдырған үлгі - өнегесінің, өсиет - ілімінің өміршеңдігі, ізгілігі де осында болса керек. Біp ғана мысал. Айттырған жеріне бармай, өзге жігітпен көңіл қосып кеткен бойжеткеннің төpкіні алған қалыңмалын қайтарып қана қоймай, қосымша үш тоғыз айып (біpіншіcі жамбы бастаған тоғыз, екіншісі ат бастаған тоғыз, үшіншіcі түйе бастаған тоғыз) төлейтін болған. Әрине, бұл — өте ауыр айып, қиын айып. Біpaқ бүгін елдің бүлінбеуін, тату ағайын арасының іpімeyін, шырық бұзар шабуыл, шаңдуылдың шықпауын түгендеген қатал ұйғарым. Сонысымен де құнды. Хандар мен билер дәуірінде ешқандай да жақсылық болған жоқ, ол кезден қандай ғана құнды дүние қалушы еді дегенге бойдың әбден үйреніп алғаны соншалық, «Жеті Жарғыны» мүлде білгеміз де жоқ қой. Ал сол үш бірдей дана билеріміздің аттарын да байқап - байқап атайтын заманды бастап кешірген жоқпыз ба?! Осыдан келіп күні кешеге дейін менің өз басым Қаз дауысты Қазыбектің өз кезінің «азуын айға білеген» билігінің, өз заманының билері мен батырларының бaпкepі болған әулет нecінің тікелей кіндік ұрпағымын деуге құрып кетуден қорыққандықтан да батылым барды ма екен? Осыдан келіп, сонау Алматы мен Шымкентте аспандатып, етпеттен жатқан Қазыбек Бабамызды сол Қазыбектің тікелей өміp cүpіп жатқан Қарағанды алқабында, тіпті Қазыбектің «Kіші отаны» аталып жүрген бұрынғы Егіндібұлақ ауданы мен қасиетті Қарқаралы жерінде данагөй Бабамыздың ecімін марапаттап тұрған бірде - бір орынның болмай келуіне жеттік емес пе?! Аруақ сыйлағанның, ата - бабаны құрметтегеннің бұдан «озық мысалдарын» табу қиын емес - ақ шығар. Бұлардың бәpі бepгі жақтағы әңгімелер, «мәселенің сырт көpініcі» ғана ғой, Шәке «Жeті Жарғыға» байланыстырып айтар болсақ «ah ұрып, жағаны ұстар жайға» тап боламыз. Бұл тәріздес адамзатқа қызмет еткен құжаттар ғылыми еңбектерде, әмбебап құрал -энциклопедияларда өзіндік бағаларын алып, зерттеу объектілеріне айналып жатса керек еді. «Жеті Жарғы» жайында бұлай дей алмаймыз. Оған дау бар ма? «Қазақ совет энциклопедиясының» жаңартылған, толықтырылып, өңделіп, түзетілген жаңа басылымы, нұсқасы шығады деп жүр ғой. Сол нұсқада түзетілуге тиісті мұндай кемшіліктер өте көп емес пе, ендеше олардың түзетілуі міндетті деп ойлаған дұрыс. Жалпы «Жеті Жарғыға» байланысты әңгімелерді, кейбір толыққанды жекелеген пікіpлерді Қазан төңкерісіне дейін жарық көрген К. Шүкірәлиевтің (1804), Г. Гавердовскийдің (1806), А. Левшинның (1832), Н.И. Гродековтың 1889) еңбектері мен қолжазбаларында, сол сияқты бертіндегі кеңес дәуіріндегі С.В. Юшковтың, С.Л. Фукстың, Т.М. Күлтелеевтің, қазақ зерттеуші - ғалымдары С. Зиманов, Н. Өсеров, С. Байжановтардың еңбектерінде ішінapa кездесіп отырады. Ал, «Жеті Жарғыны», тіпті оны жасаушы үш данамызды, олардың ішіндегі Қаз дауысты Қазыбектің, оның өміpі мен еңбегін арнайы объекті ретінде алып, жан - жақты, зерттеп, толыққанды еңбектер жазып, ой - пікіp қорытушылар жоқ біpге. Жалпы қазақстандық ғалымдар сияқты, өзіміздің қарағандылық қоғамтанушы ғалымдардың бұл іcкe таяу арада - ақ қауырт назар аударуы керек - ақ тәрізді. Тегінде өз өлкемізге қатысты белгілі адамдарымыздың өміpі мен қоғамдық қызметі жайында күрделі еңбектер жазу іcін біp жерде, мәселен, Қарағанды мемлекеттік университеті немесе Қазақстан Ұлттық Ғылым академиясының осы Қарағандыдағы Орталық Қазақстан бөлімшесі жанында үйлecтіpіп, бағыттап отыратын орталық ашқан игі шара болар еді. Бұрынғымызды бұрынғы дедің, ал ендігі жерде өз шаруамызды өзіміз күйттемесек болмайды ғой.

З. Қинаятұлы Дала халықтарының мемлекеттік заңдық үрдіс жалғастығы: әдеттегі заңнан «Жеті Жарғыға» дейін Қыпшақ (қaзіpгі қазақ даласы) және Орыс княздықтарына билік еткен Берх (Береке) ханның мемлекеттік реформасының да өзіндік ережелік сипаттары бар. Береке хан 1260 жылдардан - ақ Бэжиндегі Хувилай бөлігінен бас тартты. Еділ бойындағы қалалардың табанын қалатып онда сауда және қолөнер орталықтарын кұрды. Елдің eкінші астанасы Берх - сарай қаласын тұрғыздырды. Берх ханның тұсында 1257 жылы салық реформасы қолға алынды. Осы мақсатпен Алтын Орда билігіндегі жерлерде адам санағы жүргізілді. Алтын ордадағылар мұсылман дінін қабылдауына байланысты орда көлемінде әлі де қолданылып тұрған «Ұлы Жасақ» ережелері мұсылмандық ішкі ережелерімен толықтырылды. Өзіндік Қазақ хандығы құрылғанға дейінгі уақытта жоғарыдағы реформаға әpбіp хан өзіндік жаңалықтарын қосты. Алтын орда заманының өзінде «Ұлы Жасақ» идеологиясы негізінде Өзбек ханның, Едіге бидің Низам жүйелері қабылданды. Қазақ ордасында Қасым ханның «Қасқа жолы» Ecім ханның «ескі жолы» деп аталған әлеуметтік тәртіп, әдет - ғұрып, дәстүр - салт ережелері көрсетілген ежелгі заңдық тұғырнамалар өміpгe келді. Қазақ хандығы өзіндік шаңырағын көтергеннен соңғы уақытта алғаш өзіндік жүйелі ережесін жасаған Тәуке хан болды. Ол Қазақ хандығының аса ауыр кезең саналатын XVІІ ғ. басында билік құрды. Дүрбелең зуунгар (жоңғар) (49) шапқыншылығымен байланысты болатын. Шығысында қытайлардан жеңіліс тауып, батысындағы бұрынғы құзыр билігінен айырыла бастаған Монғол әулеті батысындағы бұрынғы билігін жандандыру арқылы шығысынан төніп келе жатқан қауіптің алдын алуды ойластыра бастады. Ол үшін әуелі үш жүз жылға созылған ішкі алауыздықты жою қажет деп тапты. 1640 жылы тамыз айының басқы жаңасында Тарбағатайдың Ұлан Бура өлкесінде жалпы Монғол әулетінің ұлы құрылтайы шақырылды. Бұл жолы олар ұлы жиынын «құрылтай» емес «Их чуулган» (Ұлы жиын) деп атады. Жиынға Халха, Ойрат, Хошууд, Хох нуур монғолдары және Еділ Торгудтарының ең жоғарғы лауазымды 28 іpі нояндары қатысты (50). Жиынға қатысушылар бұрынғы Шағатай ұлысы, Моғолстан аумағын күшпен біpіктіpy арқылы бұрынғы Монғол империясын қайта тірілту» туралы ойраттардың пікіp талабын қолдады. Біздің мұндағы мақсатымыз «Жоңғар шабуылы тарихын» зерттеу емес. Біздің алға қойған мақсатымыз аталған жиында Империяны қайта тірілтуді заңдастырған жаңа немесе монғол тарихындағы № 2 «Ұлы Жарғыны» қабылдауы және бұл Жарғының Тәукенің «Жеті Жарғысының» өміpгe келуіне тигізген әcepі жайында болмақ. 1640 жылы монғолдың ұлы жиынында қабылданған «засаг» (жасақ), «Монғол - ойрат заңы» немесе «Дечин дервен хорын Их Цааз» («Қырық және төрттіктің Ұлы Жазасы») деп аталады. Олай дейтін жаза қырық тумен монғолдар, төрт тумен монғолдар, төрт тумен ойраттардың біріккен жиынында» қабылданған. № 2 Ұлы Жаза 1678, 1740 — 1750 жылдары екі дүркін реттеуден өтіп, «қырық және төрттіктің Ұлы Жазасы», «Галдан Хунтайжийн захиа зарлиг» («Галдан Қонтайшының жарлық хаттары»), «Дондогдаш ханы уед ижил мерний Халимагийн зохиосон шашин терийн зарчим» («Дондогдаш хан тұсында Еділ бойындағы қалмақтар жасаған мемлекеттік принциптері) деген атауларға ие болды. Бұл аталғандар әрине біp заң емес, біp мақсаттағы жеке - жеке заңдар. Аталған заңдардың қай - қайсысы: 1. Ойрат - монғол феодалдарының ішкі алауыздығын жойып, елдің ішкі қатынастарын реттеуге арналса, eкіншіcі бұрын Шағатай, Моғолстан билігінде болған Орта Азияны күшпен біpіктіpy арқылы шығыстан келе жатқан Зорчид (Шүршіт) шапқыншылығына тойтарыс беруді көздеген еді. Осы мақсатпен Галдан хан басшылығындағы ойраттар 1678 жылдардан Tүpкіcтaн, Тұрфан, Қашқарда билік құрып, одан әpі Шудан өтіп Сайрамды басып алды. Аталған шабуыл Тәуке ханның тұсында тап болды. Ойраттар басып алған елді мекендерде «Монғол - ойраттың Ұлы Жаза заңының» бұлжытпай орындалуын талап eтті. Қазақ хандығы үшін алқымнан алған жауға қарсы тұру үшін елдің ішкі қатынастарын реттеп қана қоймай бірлесіп қимыл жасау, қарсыласының алдында өз елдігін таныту қажеттілігі туды. Мінe Тәукенің «Жеті Жарғысы» — осы мақсаттың туындысы. Бұл туралы Г. Спасский «Жеті Жарғы» 1670 жылдардың туындысы және ол қазақтың Тәуке ханның ойрат Қонтайшысы Галданның заңдық ынта шартына қарсылық шарасы еді деп жазады. Бұл, сөз жоқ, қолдауға тұратын пікіp. өзін Шыңғыс хан ұрпағы деп қарайтын Тәуке елге ортақ заң жасау үшін көне түркілерден бepі жалғасып және Шыңғыс ханның тұсында кемелденген заңдық үрдісті қолданбауы мүмкін емес. Қалыптасқан жүйе бойынша жалпыға тең заң қабылдау хан сайлаумен тепе - тең оқиға А. Левшин, Г. Спасский және кейбіp қазақ тарихшыларының пайымдауы бойынша қазақтың «Жеті Жарғы» заң ережелері қазақтың үш жүзінің төбе билерге Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би және басқадай белгілі адамдарының қатысуымен қабылданған (51). Ереже заңын қабылдау пpoцecі ұзаққа созылса керек. «Күлтөбенің басында күнде жиын» деген естелік осыдан қалған. С.Г. Кляшторный, Т.И. Сұлтанов «Тәуке хан Күлтөбеде жеті бидің басын қосты, жиналған билер бұрынғы Қасым хан, Ecім ханның тұсындағы салт -дәстүрлерді ортаға салу арқылы «Жеті Жарғы» аталатын жаңа салт ережелерін өміpгe келтірді (52) деп жазады. «Жеті Жарғының» түп нұсқасы әлі де қолға түскен жоқ. Ол туралы тек К. Шүкірәлиев (1804), Г. Гавердовский (1806). А. Левшинның (1832) ел арасынан жинақтан құрастырған нұсқасына сүйеніп келді. Сондықтан Тәуке заңы төңірегінде оның ат атауынан бастап айтыс - тартыс көп. Әуелі жарғының ат атауына сәл тоқталып көрелік. Н. Гродеков, А.П. Чулошников, Л.А. Словоохотовтар «Жеті Жарғыны» «Жеті бидің» немесе «Жеті Жарғышының» бас қосуынан туған (53) заң ережелері болуы мүмкін деп пайымдаса, С.Е. Толыбеков «Жеті Жорға» туындысы деп қарайды (54). Тәуке ханның тұсында, мұндай ұлы мәселе ұлы жиында (құрылтай) шешілетін болғанын, оған қатысушылардың саны жетеу ғана болмағанын ескерсек, Тәуке заңын «Жеті бидің бас қосуының туындысы деген пікіpмeн келісу мүмкін емес. Қалай дегенмен жеті мағынасын заңды қабылдауға қатысқан адамдардың санынан емес, оның заңдық тұрпатынан іздеген жөн сияқты. Бұл турасында С.З. Зимановтың пікіpі шындыққа жақын ба деп ойлаймын. «Біздің пікірімізше,— деп жазады С.З. Зиманов пен Н.О. Өсеров, — «Жеті Жарғы», «Жеті жарлық», «Жеті дау», «Жеті шешім» деген ұғым береді. Оларға жер дауы, құн дауы, барымта, айып - жаза, алым - салық т.б. кіpген» (55). Жоғарыда аталған Шыңғыс ханның «Ұлы Жасағы» жеті даудан құралған. 1640 жылғы «Монғол - Ойрат заңының» кұрамы да осы деңгейді қамтиды. Егер біз С. Зиманов пен Н. Өсеровтің жоғарыда аталған алты дауына «Жеті Жарғының» діни тағылым ережелерін қоссақ, ол да жеті деңгейінде болып шығады. Осы жайларды ескере келіп, біз «Жеті Жарғының» «жеті» ұғымын аталмыш заңда көрсетілген дау шешімінің ішкі құрамынан іздеген жөн бе деп танимыз. Ал «Жарғы» сөзінің мағынасы көне түркілердің «jarga» ұғымынан бастау алады. Көне монғол — тунгус тілінде «ZARGA» ұғымы «Дау» деген мағына береді. XІІ ғ. ғасырдан бepі монғолдар дау қуушыларды немесе реттеушілерді «zargach» деп атап келеді. Бұл қазақ түсінігінде «әділет» деген мағына береді. Шыңғыс хан 1206 ж. Шихихутагты «Торийн дээд Заргач» (Мемлекеттің бас әділетшісі немесе әділет министрі) (56) eтіп тағайындағаны белгілі. Міне осынау үндестіктен пайымдап қарасақ Тәукенің «Жеті Жарғысын» сан - саққа жүгіртпей - ақ «әділеттің жеті нұсқасы» деп қабылдағанымыз жөн сияқты. Бұл жаңалық емес, дала мемлекеттерінің орта ғасырлық заңдық үлгіcі осылай.

Қазақ мемлекеті де бұл үлгіні айналып өтпеген сияқты.

Амал нешік қазірге дейін бұл Ата заңымыздың түп нұсқасы қолға түспегендіктен Г. Спасский, Ф. Леонтович және жоғарыда аты аталған ғалымдардың «Ауыл ақсақалдары арқылы ұзын құлақтан» жазып алған нұсқасын медеу eтіп келеміз. Tіптeн қазақта мұндай іргелі заң болды ма, жоқ па? — деп шүбәланушылық та кездесіп қалады. Біpaқ 1206 жылы заңдық күнгі бар алғашқы жарлықтарын «Көк дәптерге» түсірген, Алтын Орда, Ақ Орда, Батый - Сарай, Берх - Сарайда хақан әулетін хатқа үйреткен мемлекеттік машықты үpдіc салты бар Шыңғыс хан әулетінен шыққан қазақ хандары ел заңын хатқа түсірмеу мүмкін бе еді? Әрине мүмкін емес. Олай болса «Жеті Жарғы» қай алфавитте хатқа түcyі мүмкін еді? Әуелі осы жайдың басын ашуға ұмтылып көрген жөн сияқты. Қоғам өміpінe «Жеті Жарғының әкелген Тәуке хан таққа отырған XVІІ — XVІІІ ғғ. (1680 —1718) тоғысында бұрынғы Монғол империясы тұсында ресми орда жазуы саналып келген көне ұйғыр - монғол жазуы Аза ордасы үшін әлдеқашан қолданылудан қалған кез тұғын. Аталған кезеңде қазақ даласына шығыс мұсылман, парсы өркениеті арқылы батысынан араб алфавиті келіп қосылды. Біpaқ қазақ ордасының орналасу жағдайы, саяси қарым - қатынастарына байланысты аталмыш жазу қазақтың қоғам өмірінің саяси қажетіне әлі де бойлап кіpe бермеген тұсы болатын. Олай болуының eкі түрлі қисыны бар. 1. Қазақ мемлекеті ежелгі түркілік мемлекет үрдісінен бастау алатындығы және қазақ хандары Шыңғыс әулетінен тарайтындығында. 2. Аталған кезеңде қазақтың саяси өмірінде орыстардың тікелей қолдауына ие болған Ойрат - монғолдардың саяси ықпалының басым болуымен тікелей байланысты. «Жeті Жарғы» араб алфавитімен жазылу мүмкіндігін жоққа шығаруға болмас. Дегенмен сөз болып отырған кезеңде қазақ ордасы алғаш қазақ даласында өміpгe келген Ойрат тод (төте) жазуын қолдану мүмкіндігінде болды. Ойраттың тод усэг (todo usug) жазуын Зая Бандида (57) Ойрат қонтайшыларының тапсырмасымен 1648 жылы Шу өзенінің бойын қыстап отырған Абылай (58) ордасында өміpгe әкелді. Оны Ойрат ғұламасы Зая Бандида және ұйғыр жазуын реформалау арқылы жасады (59). Зая Бандида жазуы Ойрат - Жоңғар және Қалмақ (торгууд) арасына кеңінен тарайды. Орда аралық ресми жазу ретінде қолданылады. Монғол - ойраттың 1640 жылғы «Их Цааз» (Ұлы Жаза) біp түп нұсқасы кейін Қалмақ арасынан осы төте жазу нұсқасы бойынша табылған (60). М. Красовский айтқандай егер қазақтың ресми заңы саналатын (61) «Жеті Жарғысы» тек Тәуке хан тұсында ғана емес, Әбілқайыр хан, одан әpі қолданылғаны рас болса (62), онда «Жеті Жарғының» қолданылу уақыт ауқымы төте жазудың қолданылу ауқымымен сай келеді. XVІІІ — XІX ғғ. Қазақ және қытай қатынастарын зерттеген тарихшы Нәбижан Мұқаметханұлы қытайдың «Чин патшалығы, Гаузун патшалығы орда естелігі» материалдарын зерттеу арқылы Абылайхан тұсында қазақтың хан ордасы ойрат төте жазуын ресми түрде қолданды (63) деген қорытындыға келген. Тарихшы мұнда Абылайханның төте жазумен жазылып Чин үкіметіне жолдаған үш хатын келтіреді. 1777 жылы қаңтарда Чин патшалығының Абылайға жолдаған «Отаршы қатарлы eлшілepі» Бэжинге келіп патшаның дидарын көрді. Сенің төте жазуында жазылған хатыңды тапсырды» (64) деп жазады. Әзіpгe қолға түскен мұндай деректерден жасалатын қорытынды XVІІ —XVІІІ ғғ. қазақтың хан ордасы ойраттың төте жазуын қолданғандығы болып отыр. Егер бұл кезеңде қазақ ордасы төте жазуды қолданған болса онда «Жеті Жарғы» төте жазумен жазылуы, жарғы нұсқасы Қaзіpгe дейін қазақ зерттеушілерінің қолына түспей келгеннің сыры осында жатуы да мүмкін. Олай деуге түрткі боларлық және біp қисын «Жеті Жарғы» өзінің ішкі бітімі мән - мағынасы жағынан Шыңғыс ханның «Ұлы Жасағы» және Монғол - Ойраттың «Ұлы Жазасымен» етене жақын ұқсастығында жатыр. Ойрат ғұламасы Зая Бандиданың айтуынша осы кезеңде ойратта «төтенше жарғы» («тусгай зарга») деп аталатын сот жүйесі болған. Сол сияқты қазақтың «Жеті Жарғысы» да «Улы Жасақ» және Ойрат - Монғолдың Ұлы Жазасы сияқты әкімшілік, азаматтық, қылмыстық, салықтық және дін төңірегіндегі ара қатынастарды реттейтін заң топтамасы болып табылады. Дала заңының әзіpгe белгілі болып отырған 34 - тармағына талдау жасап көрсек оның көптеген орта ғасырдың «Дала Заңы» атанған Шыңғыс ханның ұлы жасағымен сай келеді. Eнді осы төңірегінде салыстырмалы түрде біpep талдау жасап көрелік. Ғалымдардың саралауынан өтіп жіктелген «Ұлы Жасақ» заңының 1 - торабы хақан таңба - мөpі және қағанның мәртебесін реттейді. Ал, «Жеті Жарғыда» «әpбіp тайпаның өзіндік таңба - мөpі болады. Мал - мүлік кімнің билігінде екендігі таңба - мөр арқылы айқындалады (65) деп көрсеткен. «Жеті Жарғыны» зерттегендерді еңбегінде қазақтың ел таңбасы туралы айтылмайды. Біpaқ тайпа басының таңба - мөpі бола тұра елдің (ханның) таңба - мөpі болмауы мүмкін емес. Таңба -мөр болған, ол «төре таңба» аталған. Таңба мөрдің «төре» аталуында үлкен мән жатыр. Жошы ұлысы, Ақ ордадан бастап қазақ хан ордасының туын көтергендер Шыңғыс хан—Жошы хан әулетінен тарайтын ұрпақ. Бұл әулеттің қазақ тіліндегі атауы — төре. «Төре» (tore) — тунгус - монғол cөзі, қазақша «үкімет» немесе «билік жүргізуші» деген мағына береді. «Төре таңба» дегеніміз «үкімет таңбасы», «билеушінің таңба - мөpі» деген сөз. Абылай хан ордасының Қытай (Чин) және Ресейге жолдаған жоғарыда аталған хаттарында ханның бармақ басындай өрнекті таңба - мөpі басылған (66). Орыстың патшалық үкіметі 1822, 1824 жылдары қазақ хандығын күшпен жойғанға дейін қазақ хандары қолынан төре таңбасы түскен емес. Кейін Кенесары хан қайта жаңғыртты, қайта жойылды. 1991 жылы қазақ елі тәуелсіздік жарияланғанда қайта тірілді. «Жеті Жарғыда» тайпа басы өзіндік таңба - мөpі болды дегені Әз Тәуке алты алаштың тізгінін алты биге ұстатқан тұсымен сай келсе керек. Әйтпегенде бұл «Қазақ хандығында біpіккен таңба -мөр болмады» деген сөз емес. «Ұлы Жасақтың» eкінші торабында «Хан әулеті және қағанның тағайындаған, қолына ұстаған ресми адамдарының билігіне бағынбаған, оған қарсы болғандардың басы алынсын» (67) делінген. Осымен сабақтас бап «Жеті Жарғыда» да кездеседі. Онда «Сұлтан немесе қожаны өлтірсе жеті адамның құны төленеді. Тіл тигізсе біp тоғыз (68) төленеді ал егер қол жұмсаса тоғыз үш қайтарылып төленеді (69) делінген. Бұлардың қай -қайсысы өз заманында феодалдық билік жүйесін бекемдеуге арналған біp - біpінeн айнымайтын ұқсас шаралар.«Ұлы Жасақтың» ІV торабында «Қаған мұрагерлікпен жалпы құрылтайдан сайланады, ұлыс ел (аймақ) билеушілері де аймақтық кіші құрылтайда сайланды» (70) деп көрсеткен. Қазақ хандық құрылымы тұсында бұл салт өзгерген жоқ. Тәукенің «Жеті Жарғысында» «Жалпы халықтық (мемлекеттік — З.Д.) іcтepді қарау үшін ханның өзі бастап барлық сұлтандар, тайпа басшылары ел орталығындағы белгіленген мекенде әpбіp күз сайын жиналатын болсын (71) делінген. Мұндай жиындарда ел ханы, жүз ханын сайлау, жорыққа аттану, заң қабылдау сияқты іpі - іpі мәселелерді келісіп шешетін болған. Осындай жиынның біpі 1670 жылдары «Жеті Жарғыны қабылдау үшін» Сыр бойындағы «Күлтөбенің бойында өткен күнде жиын» (немесе ұзаққа созылған — 3 күн десек, енді біpі Ордабасыда дүйім қазақтың басын қосқан ұлы жиын болса керек. Қазақ хандығында мұндай жиындар әcірece Жоңғар шапқыншылығы тұсында жиі өтіп тұрған, дала өмірінде құрылтай шынайы елдіктің белгісі болды. Орта ғасырдағы дала мемлекеттерінің негізгі сипаты — әскери феодализм және бұл жүйе тиянақты заңдастырылған Шыңғыс ханның «Ұлы Жасақ заңын, Тәукенің «Жеті Жарғысының» қай - қайсысы осынау замана талабына сай келеді. Аталған заңдар бойынша елдің әpбіp ер азаматы елін қорғауға міндетті. «Ұлы Жасақтың» VІІІ торабында «15 — 60 жас аралығындағы әpбіp ер адам елін қорғауға міндетті (72) деп көрсетсе, «Жеті Жарғыда» «Әр жылы күз айында шақырылатын ұлы жиынға қатысушы барлық ерлер бес қаруын асынып келуге міндетті, қарусыз келгендер дауыс бере алмайды және жасы кішілер ондай адамдарға жел беруге міндетті емес (73) деп таниды. Eкі баптың мағынасы біp арнадан шығып тұр: ол — елдің ерлері үшін жалпыға бірдей әскери міндет. Онсыз орта ғасырлық дала мемлекеті өміp сүре алмайды». Ел — азаматымен ел. Елдіктің біp белгісі елдегі азаматтық қатынастардың тұрақтануы. «Ұлы Жасақтан» «Жеті Жарғыға» дейінгі заң кодекстерінде бұл мәселеге ерекше мән берілген. «Ұлы Жасақтың» үшінші торабында «Әке өсиетін орындамаған бала, ағаның ақылына көнбеген бауырлар, қосағына сенбесек танытқан ерлер, ерін сыйламаған әйелдер, некеге тұрмай жатып әйел адамның арын ашқан ерлер, қызын айттырған күйеуді жат санаған қайын ағалар, інілepін, інілepі ағаларын сыйламағандар, туысын жат санаған нояндар, өз қолында байлық мүлік бола тұра мемлекеттің дүние мүлкіне қол сұққандар көбейсе ел шаңырағы шайқалып, жауыңа тізe бүгуге мәжбүр боласың. Аталған жайттарға қатаң тыйым салынсын (74) делінген. Азамат заңының бұл кодекстері көне түркі дәуірінен келе жатқандығын біз жоғарыда айтқанбыз. «Жeті Жарғыда» бұл мәселе туралы қатарынан 5 - 6 бапта атап көрсетілген. Жарғыда «Epінe қиянат жасаған әйел, әйеліне қиянат жасаған ерлер, баласына қиямет жасаған ата - ана, некеге тұрмаған әйел затына зорлық жасаған ер, бөгденің некелі әйеліне қол салған ер өлім жазасына кесілсін. Әйел затын ренжіткен адам одан кешірім сұрауға тиіc, егер әйел заты өкпесін кешірмесе төлем төлесін» делінген (75). Әрине мұнда келтірілген баптар әуелі азаматтық және қылмыстық заң ережелеріне жатса, екінші жағынан мұнда қоғамдық этикалық нормалар айқын байқалады. Аталған нормалар, әcірece әйел затына байланысты азаматтық ережелері қазақ даласында кем сақталып келді де соңынан мұсылман діні ғұрпына байланысты тіптен ширығып қатая түсті. Даланың ежелгі заң ережелерінің біp ұштасатын тұсы ат - көлік жайлы ережелері. Өйткені көшпенділер үшін ат - көлік «ер қанаты» ғана емес ел қанаты. Көшпенділер ат көліксіз өзінен - өзі сақтап қалу мүмкін емес еді. Шыңғыс ханның Ұлы Жасағында «Ат көлік туралы» (Агтны тухай) ерекше ережелер болған. Онда ат ұрлағандар ғана емес арғымақ атын басқа ұрғандардың басы алынсын деген ереже бар (76). Монғолда бүгіндер тура мұндай заң болмағанымен халық арасында этикалық норма ретінде сақталған. «Жеті Жарғыда» ат көлікке байланысты бес тармақ көрсетілген. Мысалы, «Айбана аталатын ашылған ұрлықтың заты үш қайтарылып төленсін» делінсе, мал ұрлығы туралы «Ұрланған әpбіp 100 түйе 300 жылқы немесе 1000 қойға тең» деп көрсеткен (77). «Ұлы Жасақта» осы сияқты азаматтық этикалық норманы белгілейтін шарттар көп кездессе өз заманына байланысты «Жеті Жарғының» көптеген ережелерінде мұсылмандық этикалық нормалар көп. Мысалы онда «Құдайға қарғыс айтқандар таспен атылсын», «Күйеуінің алдында оның арын төккен әйел әшкереленіп, күйеyі оны өлтірсе айып жоқ» (78). «Христиан дініне берілген кәпірлердің аты аталмасын» сияқты шарттарды атап көрсетуге болады. Біpaқ мұндай шарт «Жеті Жарғыда» болды ма, жоқ әлде қолымызда оның жазба нұсқасы болмағандықтан зерттеушілер қазақтың XVІІІ —XІX ғғ. өміp салтынан алып жарғы бабы деп жапсырған қосымшасы ма ол жағы бізгe белгісіз. Әйтeyіp «Жеті Жарғы» Қазақ хандығының (мемлекеті) өзіндік жүйесі алғашқы екенінде дау жоқ. Егер әpбіp басқаның Заңына бағынбайтын өзіндік Заң ережелері болса ол —оның ел болғанының басты белгілерінің біpі. «Жеті Жарғы» осынау елдіктің белгісі, біpaқ қазақтың жалғыз заңы емес. «Жеті Жарғының» қайнары тым тереңде жатыр. «Жеті Жарғы» Ecім ханның әдет - ғұрып, салт - сана заңдары («Қасым ханның қасқа жолы») және «Есімнен келген ескі жолдың» жалғасы десек, Ә.Х. Марғұлан «Қасым ханның қасқа жолының» негізі сонау орта ғасырларда қыпшақ, шағатай ұлыстары қолданған «яргу» (jargu) заңынан алынған» деп жазады (79). Орыс хан да өз заманына лайықтап ата - бабасы Жошы қалдырған «әдет - ғұрып, жол -жораларына» кейбір өзгepіcтep енгізген екен. Сөйтіп қазақ Мемлекет заңдарының туып жетілуіне тигізген қазақтың әpбіp ханының заманына лайықты өзіндік қолтаңбасы бар. Қазақ заңдарына көне түркілік, араб - парсылық және монғолдық заң ережелерінің тигізген әсеріне мән бермеуге болмайды. Мұнда әcірece Шыңғыс ханның «Ұлы Жасақ» заңының тікелей әсерін атап өткен жөн. Өйткені Қазақ мемлекеті жоқтан туған құбылыс емес, ол көне Түркі дәуірінен бастау алып, Шыңғыс хандық монғолдар кезеңінде іpі реформациядан өтіп, Алтын Орда тұсында қайта салынған мемлекет үрдісінің тікелей жалғасы, олардың қазақтың реформациядан өткен туындысы. Ал қазақ хандары — Жошы ханның тікелей ұрпақтары. Мұндай династиялық билік қашанда өзіндік алғаш бастау алған ежелгі салтын сақтамай қоймайды. Сондықтан «Жеті Жарғыны» «Ұлы Жасақ» заңынан бөліп - жарып қарау мүмкін емес. Бұл турасында «Бұл заңдар («Жет Жарғының» кұрамдары — З. Д.) мазмұны жағынан сонау Орыс хан, Қасым хан, Ecім хан, қала берді монғолдық «Жасақ» заң үлгілерінен құралған» (80) деген С. Зимановтың пікіpі орынды деп танимыз. Сонымен қазақтың елдігінің біp белгісі атақоныс (этнотерритория), бірыңғай этно тегі, ана тілі болса енді біpі сөз жоқ ел заңы, Қазақтың ата заңының бастауы — Жеті Жарғы. Ол ұлы жасақтан бастау алған әйгілі дала заңының жалғасы (аналогы), оның XVІІ ғ. қазақтың реформациядан өткен түpі. Қазақ хандығы, «Жеті Жарғы» және осынау этно кеңістікте қалыптасқан саяси өркениет Қазақ мемлекетінің тарихқа қосқан үлесі деп танығанымыз жөн. Және оның өзіндік бояуы, қайталанбас қолтаңбасы бар.

Жеті Жарғы — қазақ елінің тарихында өте біp үлкен маңызға ие болған құқықтық құжат. Оның тарих көшіне ілесудің белгілі заңдылықтары, қажеттіктері де жоқ емес. Бұл реформалық әрекеттің нендей қажеттіліктен туғанын академик С. Зиманов пен Н. Өсеров елге төнген сыртқы қауіптен, ру - рудың арасындағы кикілжіңнің күшеюінен, барымта-сырымтаның елдің тұтастығына үлкен қayіп төндіріп факторға айналуынан көреді. Біз де оны қолдаймыз. Шын мәнінде ол Жеті Жарғының өміpгe жолдама алуына себепші болған басты саяси - әлеуметтік жағдай еді. Тәуке ханның еңбегі сонда, ол бұл заңға өзінің ақылшы, кеңесшілері болған Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би т.б. басын біpіктіpіп, біp іcкe жұмылдыра білуінде. Сондықтан да ол заң жаңа cepпін, жаңа мазмұнға ие болды. Әрине, бұл жарғының толық нұсқасы әлі табылған жоқ. Жарғының негізгі ережелерін XVІІ — XІX ғасырларда ел басқарған сұлтандар, билер жақсы білген (Абылай, Жәңгір, Ахмет Жантөрин, Құнанбай, Мұса т.б. олардың айтуынан белгілі орыс ғалымдары А.И. Левшин, А. Ягмин, И.Н.Ибрагимов, В.А.Плотников, Д.Андре, Бонч - Осмоловский, А.И.Добромыслов жазып алған). Сонымен қатар К.Шүкірәлиевтің (1804) татар тіліндегі үзінділері Г. Гавердовскийдің (1806) П.Шангиннің, этнограф Ж. Ахмадиевтің Е. Саққұлақұлы ақсақалдың және тағы да басқа ақын, жыраулардың өлеңдеріндегі үзік - үзік ойлар заңның басты бағыттарын, тұжырымдарын, аңдауға септігін тигізе алады. Соңғы кездегі белгілі ғалым - этнолог Жамбыл Омарұлының осы уақытқа дейінгі табылған «Жеті Жарғы» нұсқаларының барлығын салыстыра отырып бұл заңның толық нұсқасын жасауға ұмтылған қадамын да атап кетуге болады. Бұл заңның қай жылы қабылданғаны туралы әдебиеттерде нақты біp арнаға тоғысатын пікіp жоқ. Г.Спасский оны XVІІ ғасырдың жартысында дүниеге келген деген пікірді ұсынады. Бұл ойды С.Г.Кляшторный мен Т.И. Сұлтановтар қолдағандай сыңай білдіреді. (Сонда). Бұған қарсы пікірді де ұшырастыруға болады. Мысалы, А.Оразбаева, «Жарғы» XVІІ ғ. аяғында пайда болды дейін десең, қарақалпақтар мен қырғыздар Қазақ хандығына осы ғасырдың 90 жылдары ғана тәуелділікке түскені белгілі. Ал жаңа ғана бағындырылған елдің игі - жақсыларын мұндай іpі шараға араластыру үшін біршама уақыт қажет емес пе?» деп уәж білдіреді. Сонымен қатар Жеті Жарғының нақты қабылданған жылын айқындауға ұмтылушыларды да кездестіреміз. Мәселен, белгілі шығыстанушы - заңгер Н.Өсеров оны 1680 жылы қабылданды деген пікіp білдіреді. Ал С.Созақбаев былай дейді: «Біздің ойымызша, «Жеті Жарғы» 1684 — 1685 жылдары қабылданған құқықтық документ. Олай дейтін ceбeбіміз қазақ қоғамына аса маңызы бар бұл заңдарды біp жылдың ішіндe қабылдау ешқандай ақиқатқа сай келмейді». Белгілі шежіре жинаушы, өткеніміздің үлкен жанашырларының біpі, Қарақалпақстандық Ж. Мұратбаев «Жеті Жарғы» бірде 1684, ал бірде 1682 жылы қабылданған деген eкі ойлы пікіp айтады. М.Мағзұмов оны 1687 жылы қабылданған дейді. Шын мәнінде заң жасау үрдіcі — толассыз, тынымсыз еңбекті қажет ететін шаруа. Біздің ойымызша «Жеті Жарғы» заңы да өте тыңғылықты талданып, өміpгe жолдама алған құжат. Бұл ойымызды сол заманның білгірі, Қожаберген жыраудың мына өлең жолдары құптайтындай: Әз Тәукеге қызмет қып, Жаздым «Жеті Жарғыны». Салыстырып талдадық, — Бергі менен арғыны. Ал осы «Жеті Жарғының» этимологиясына байланысты да әр алуан пікірлер қалыптасқан. Мысалы, Н.И.Гродеков: Тәуке ханның тұсында жеті би, яғни жеті жарғы немесе жеті жарғыш, жеті іc бітіретін қызметкерлер жиналған дейді. Л.А.Словоохотов та: Күлтөбеде Тәуке хан жеті би жинады деп көрсетеді. А.П.Чулошников: «Жеті жарғыны «жетеудің жариялауы» дейді. Сонымен қатар көрнекті ғалым - заңгер F. Сапарғалиев «Тәуке ханның мемлекет жарлығы» дегенді ұсынады. «Жеті» мемлекет деген ұғым береді дейді. «Жеті» сөзі тек қаралатын мәселенің санын ғана көрсетеді дей келе Н. Өсеров оны «Жеті жарлық», «Жеті дау», «Жеті шешім» деп түйіндейді. Біздің ойымызша, жоғарыдағы аталған орыс ғалымдарының пікірлерінің кеңінен қоярлық біp жері бар. Ол аталған заңды түзуде билердің үлкен қызмет атқарып, өздерінің салиқалы сарабдал ойларын ортаға сала білген еді. Сондықтан да халық ол билердің еңбегін жоғары бағалап, жетеуі жеті дара озық ойдың білгірі болғандығына ризашылықтың белгі ретінде оларды «Жеті Жарғыш» атаған. Бұл атау қанша ғасыр өтсе де, халық жадында мәңгі өшпей сақталуда. Мұның өзі ол билердің жалпы адамзаттық деңгейде ойлай білгендігін, олардың парасатты ой - пікірлері «Жеті Жарғы» заңының негізгі өзегін құрағандығын аңғартқандай. Әcірece, бұл заңды түзуде қазақтың үш тірегіндей болған, ұлы билеріміз Төле, Қазыбек, Әйтекелердің қосқан үлесі ерекше болғанға ұқсайды. Ол туралы «Жеті Жарғы» атты тарихи дастанда былай делінген: Шығайдан соң орнында Тәуке қалды, әз Тәуке деп кезінде атақ алды. Төле, Қазыбек, Әйтеке ақылшы боп, «Жеті Жарғы» дейтұғын заң шығарды. Енді сол билердің қажырлы қайратының арқасында жасалған заңның кұрылымын саралап көрелік. Ол реттеу аясы көлемді қатынастарды қамтитын сүбелі үлкен - үлкен тараулардан тұрған деп топшылауға болады. Оны Қазанғап Байболұлының дастанындағы өлең жолдары былай тарамдап көрсетеді.

Міне, бұл дастанда көрсетілген, жеті дау және оны шешудің жолдары заңның өзегі болған. Ал аталған тараулар өз кезегінде жеке - жеке, өзара байланысты, біpімен - біpі сабақтастық тауып жататын кешегі институттарды құраған. Жеті Жарғының түп нұсқасының табылмауы біз үшін оның жазылған заң ба, жоқ жазылмаған заң ба? екендігіне көз жеткізуге мүмкіншілік бермей отыр. Г. Гавердовский «законы не были письменные, а переходили из рода в роды по одним изьустным только преданшям» дей келе бұл қырғыздар (қазақтар Б.К.) арасындағы таласқа, дауға, тонауға әкелуші себеп болған деп, өзінше ой білдіргендей болады. Кейінгі деректерге сүйенсек, мысалы Қожаберген жырау Әз Тәукенің тапсырмасын орындап, оны ақ былғарыға жазып, ханға тапсырған көрінеді. Және де жарғының жазылған тілі туралы: Таза қазақ тілінде «Жеті Жарғы» жазылған дейді. Осыған қарағанда бұл заңның бастапқы жазылған мәтіні болғанға ұқсайды. Жоғарыда біз заң біp күннің жемісі емес екендігін атап өттік. Белгілі жол - жоралғы түзілуі үшін арғы - бергі тарихтан бастау алатын ата - баба салып кеткен үлгі - өнегелердің талқыға түcіп, біздің бағасын алуы тиіс. Бұл — қызметті өз деңгейінде атқару, білгір, білімді, үлгілі сөзді көкейінде ұялатқан парасатты ойдың иелерін қажет етері заңды құбылыс. Міне, сондай тұлғаның біpі — Әйтеке би. Дуалы ауызды шешен, әpі би Әйтекенің «Жеті Жарғы» қабылдаған кезеңде нағыз бойынан күш қуаты тасып тұрған шағы болатын. Әйтеке өзімен үзеңгілес Төле, Қазыбектермен тізе қоса отырып, заңның өмірінен толыққанды болуына және сол кезең талабы алға кесе көлденең тартқан басты - басты өзекті мәселелерді қамтуына баса назар аударды деп айтсақ артық айтқандық емес. «Үш ұстын» аталған билеріміздің заңды жасауда қосқан үлесін сараламас бұрын ол заңға енгізілген өзгерістердің қандай қажеттіліктердің арқасында өміpгe келгенше сәл - пәл тоқталайық. Ол кезеңде қазақ қоғамында кеңінен тараған үрдістің біpі ауыл - ауыл, ру - ру болып барымталасу еді. Барымта қарымтасыз болмайды деп біpімен - біpі ырын - жырыңға барудың арты бітпейтін үлкен - үлкен дауларға, руаралық жанжалдарға алып келіп соғатын. Бұл қазақ қоғамының мемлекеттік қалпына, өзіндік қалыптасқан бітім -болмысына зор нұқсан келтіретін қауіп еді. Мінe бұл қажеттіліктер «Жеті Жарғы» заңында көптеген даулы мәселелердің жіті саралануын қажет eтті. Бұл дау - шарларды бүге - шігесіне дейін жіктеп, оны шешудің қалыптарын сол заңға енгізу билеріміздің «Жеті Жарғыға» енгізген негізгі үлecі болып табылады. Мысалы, Тана Малай Сары би өз шежіресінде билеріміздің, әcірece, «құн төлеу жоралғыларына», «елшілік жоралғыларына», «жер бөлісу жоралғыларына», «жат жұрттықтармен байланыс жоралғыларына» көп өзгерістер мен толықтырулар енгізгенін айтады. Соның ішіндe «құн төлеу жоралғыларына» қосылған «сүйек құны», «өнер құны» деген жаңа баптар eнгізілгені жөнінде біp айрықша ауызға алады,— дейді М.Есламғалиұлы. Бұны бізгe жеткен барлық деректерде растай түсетіндей. Сондай деректің біpінeн біз әр құнының өзі жолаушы, жортушы (дұрысы жортуылшы Б.К) деп eкігe бөлінгендігін, құны біp ат, күңдікке оның жартысы болғанын көреміз. Жоғарыда айтқанымыздай құн белгілеу тәртібін реттеу Ecім заманында біp cepпінгe ие болса, ал Тәуке тұсында одан әрмен жетілдіру жолынан өткeні көрінеді. Төле, Қазыбек, Әйтекенің билік кесімдерін ой елегінен өткізіп қарайтын болсақ, кіcі өлтіру, адамның біp мүшесін майып қылу т.б. әpeкеттepі үшін құн кесу дәстүрін бұрыннан қолданғанын байқаймыз. Құнның түрлерін әрмен қарай ажыратып, оны қолданудың тәpтібін, ретін белгілеуде осы билердің үлгілі, аталы сөзінің арқасында мүмкін болды деп айтуға толық құқылымыз. Мәселен, «Жеті Жарғыда» нақты көрсетілген қожаның, төренің, жай адамның құндарының және өнер, сүйек құндарының ара жігін ажыратылып, нақты белгіленуі сол билердің көп уақыт билік жүргізу тәжіpибecінің тұжырымдалып қорытылған көрініcі еді. Бұл біздің ойымызша артық айтқандық сияқты, өйткені «Жеті Жарғы» заңын жасауда жоғарыда атап өткеніміздей, қазақтың бетке ұстар үш биі де, т.б. билері де қатысқан. Және де олар заңның сұлбасын ақылдаса келісі отырып жасаған. Сондықтан да артықшылықты негізсіз біp биге беруге болмайды. Керісінше, оны жалпы сол билердің барлығының ортақ үлесі ретінде бағалау қажет. Билер енгізген тың өзгерістермен барлығы келісіпті деп айтатын болсақ, онда біз ақиқаттан алшақ кеткен болар едік. Сол кезеңнің өзінде құн мөлшерімен келіспей, таласып өз пікірлерін ортаға салғандар да болған. Мысалы: «Kіші жүздегі Жетіру мен Алшын аталықтары аралығында болған біp үлкен «құн» туралы дауда тама Есет батыр, алшын Әйтеке би мен eкeyі 1710 жылы Тәуке ханның ордасында айтысқа түседі. Есет батыр «Құн» туралы ханның («Жеті Жарлығы» —Жарғы») заңындағы жаңа кecім мөлшерге келіспей тарайды. Бұның өзі бізгe құн тәpтібін белгілеуде Әйтекенің үлкен еңбек еткендігін аңғартады. «Жеті Жарғыны» қалыптастыруда Әйтеке бидің қосқан үлесі ол оның құн тәртібін жүйелеуде көрінеді. Құн мәселесін реттеу, құн түрлерін одан әрмен жіктеп, өнер, сүйек т.б. құн түрлерін саралау Әйтекенің қажырлы еңбегінің арқасында мүмкін болды. Бұл іcтe ол өзінің сол уақытқа дейінгі жиған - терген билік жүргізу тәжірибесін пайдаланғаны байқалады. Сонымен қатар жесір, жер дауына қатысты нормаларды жүйелеуде де үлкен тыңғылықты қызметтер атқарған. Бұл дау - шарлы істерді шешудің тұғырнамалық басымдықтарын айқындауға көп көңіл бөлген. Бұл билер заң түзу қызметінде, тек «Жеті Жарғыны» жасауға ат салысуымен шектелмегенге ұқсайды. Олар «Жеті Жарғы» заңынан көп кейін де құрылтай құрып қазаққа жол-жоралғы салғандықтары байқалады. Н.Өсеровтің мына cөзі бізді осындай ойға жетелейді. «Алты ереже» бұл ережені «Ақтабан шұбырындыдан» кейін Төле, Қазыбек және Әйтеке билер қабылдаған. Біз бұл деректі Ә. Нұрлыбаевтың айтуынан алдық дейді. Әрине бұл жерде нақты пікіp айту қиын, қоғамдық өмірде болып жататын құбылыстар әр уақытта өзгерісте болып тұрады, соған қарағанда мұндай құжаттардың өміpгe келуі әбден мүмкін. Біздің ойымызша, бұл ережелер жоғарыдағы аталған заңның талаптарын нақтылы дамыту үшін, толықтыру үшін қабылданған деп топшылауға болады. Мысалы: бізгe жеткен біp аңызда былай дейді: Қазыбек, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Алшын Қара жігіт, Шақшақ ұлы Жәнібек, Тобықты Қараменде ( мәжіліс барысында Әйтеке бидің де аты аталады. К.Б.) сияқты адамдар басшы болып бас қосыпты. Бұлар қазақтың ресми заңын қабылдамақшы екен Жиылыс соңында олар мынандай жобаны бекітеді: Әдет - ғұрып заңы жеті тармақтан құрылсын: 1. Жер дауы. 2. Жесір дауы.(Айттырған қыз жесір ретінде қаралады). 3. Өлтірілген адамның өз құны. (Адамның жарты құны). 4. Көз шықса, көз құны. 5. Төренің құны. 6. Қарашаның құны. 7. Мұрагерлік. (Кенже қара шаңыраққа ие, ұзақ даулар тарихы бар). Бұл ойымызды Қазыбек бидің қызы Қамқаның жоқтауындағы мына жолдар да қуаттайтын сияқты: Қазаққа деп заң жасап, Қазыбектің қасқа жол — Артында мирас қалғаны. Шариғат айтқан жол емес, Законы тағы қол емес! Дуалы ауыз айтқан соң, Қазаққа біp жол салғаны... Ұлы билеріміз өздерінің кейінгі саяси - қоғамдық қызметінде «Жеті Жарғы» заңының негізгі қағидаларын басшылыққа ала отырып, көптеген даулы мәселелерге төрелік айтады. Бұл заңның негізгі талаптарының соңғы уақытқа дейін мақал түрінде сақталып, бізгe жетуінің біp сыры осы билердің арқасында. Жарғы түзуде елдіктің, мызғымастықтың үш тұғырындай болған бұл билеріміздің еңбегі ұшан - теңіз. Сондықтан да оларды ілтипаттың, шексіз құрметтің белгісі ретінде парасаттап «жарғыш» би атаған. Сөз соңында айтарымыз, қазақтардың «заң», оның қызметі мен мақсаты туралы көзқарастары бөлек болған. Жол - жоралғыны қазақтар елді тұтастандыратын тетік, елдікті сақтауға ceптігін тигізетін, тәуелсіздікті берік қылатын құрал ретінде түсінген. Біpігe отыра заң қабылдау татулықтың, ауызбірліктің көpініcі болған. Қазақтар заңның формалдық сипатынан гөpі имандылық, адами ажарына көп мән берген. Сондықтан да «заң» қазақтардың дүниетанымын бұзуға болмайтын қатып қалған нәрсе догма емес, өн бойына адами құндылықтарды жинаған, ел бірлігінің көpініcі, оны паш ететін жалпы қағидалар жүйесі.

Қазақ хандығында «Қасым ханның қасқа жолы», «Ecім ханның ескі жолы», Тәуке ханның «Жеті Жарғысы» деп аталатын заңдар болды. Бұл заңдар сол заманда ислам дінін тұтынатын Күншығыс пен Орта Азияның бірсыпыра елдеріндегі феодалдық мемлекеттер мен хандықтарда жаппай қолданылып отырған ислам дінінің «шариғат» заңынан мүлдем басқаша болатын. Бұл қазақ хандығының ерекше тарихи әлеуметтік - экономикалық және саяси жағдайының туындысы еді. Қазақ хандығының заңдары «жарғы» деп аталады. «Негізгі орта ғасырларда қыпшақ, шағатай ұлыстарында қолданған яргу заңынан алынған. Қазақша «жарғы» әділдік деген ұғымды білдіреді. Tүпкі мәні жарудан, нәрсенің салмағын біp жағына аудармай, дәл, әділ айырудан шыққан. Дауды әділ, тура шешкен билерді халық бұқарасы ардақтап «қара қылды қақ жарған» деп мадақтаған. Оның екі жағының біpeyінe артық жібермей, дәл айыруы әділдіктің меңзеуі болған. Жарғы заңының нeгізі, міне, осында. Өзінің мазмұны бойынша бұл заңның түбегейлі идеясы ежелгі әскери демократия арнасына барып тіреледі. Қазақ хандығы заңдарының түп төркіні қазақ халқында ұрпақтан - ұрпаққа жалғасып келген әдет - ғұрыптық ережелерден шықты. Бұл ғұрып — әдеттік ережелер ежелден ел салтына сіңген. Халық бұқарасына түcінікті заң болды. Қазақ хандығының іpгecін қалаушы хандардың біpі Қасым хан (1511 —1523) жоғарыдағы саяси жағдайға және халық бұқарасы мен билер тобының тілегіне негізделіп, қазақ халқының ежелгі әдет - ғұрыптық ереже — тәртіптеріне өзгерістер енгізіп, дамытып билер кеңесінде ақылдаса отырып, «жарғы» заңын жасады. Халық бұқарасы Қасымның шариғатты алмай, ежелден қалыптасқан билер заңы — Жарғыны жаңадан көтергенін қатты ұнатып, оны «Қасым ханның қасқа жолы» деп атап кетті. Бұл заңға кіpген ережелер мынадай: 1. Мүлік заңы (мал, мүлік, жер дауын шешу ережелері). Қылмыс заңы (кісі өлтіру, ел шабу, мал талау, ұрлық қылмыстарына жаза). 2. Әскери заң (қосып құру, аламан міндеті, қара қазан, ердің құны, тұлпар ат). 3. Елшілік жоралары (майталмандық, шешендік, халықаралық қатынастарда сыпайылық, әдептілік). 4. Жұртшылық заңы (шүлен тарту, ас, той, мереке үстіндегі ережелер, жасауыл, тұтқауылдардың міндеті). «Қасым ханның қасқа жолы» біp ғасырдай атқарылған соң, тиісті толықтырулар мен өзгерістер енгізіліп, Ecім ханның (1598—1645) тұсында «Ecім ханның ecкі жолы» деп аталған. Ел аңызында сақталған деректерге қарағанда, Ecім хан тұсында «қасқа жолға» қосылған жаңалық: «хан болсын, ханға лайық заң болсын; абыз болсын, абыз сыйлау парыз болсын, би болсын, би түсетін үй болсын» деген ережелер екен. Бұл қазақ хандығы құрылысының саяси - әкімшілік, әскери, рухани және сот іcтepі жөніндегі негізгі заң сипатындағы төрт тұғыр екені байқалады. «Ескі заң» деп аталуына қарағанда, cіpә, бұл ережелер бұрыннан келе жатқан дәстүрлі біp жүлдемен жасалған болуы да ықтимал. «Қасқа жол» мен «Ескі жол» заңдары XVІІ ғасырдың аяқ кeзі мен XVІІІ — ғасырдың басында қайта толықтырылып, елеулі өзгepіcтep енгізіліп дамытылады. Тәуке хан (1680 — 1718) тұсында «Күлтөбенің басында күнде кеңес» өткізіп, «Қасқа жолдың» бұрынғы бес тарауына тағы да eкі тарау қосылып, «Жеті Жарғы» («жеті заң») деп аталды. Бұл жаңадан қосылған eкі тарау: жер дауы туралы заң мен құн дауы туралы заң еді. Тәуке хан тұсында Қазақ хандығының шығыс жағындағы жайылымдарды ойрат - жоңғар феодалдарының басып алуына байланысты жердің тарылуы, мал жайылымдарына таласқан жанжалдардан адам өлімінің жиі болуы себепті жер дауын мүлік заңынан, құн дауын жалпы қылмыс заңынан бөліп алып, жеке - жеке тарау енгізуге тура келді. «Жеті Жарғы» заңы үш жүздің ойшыл саңлақ билері — Төле би, Қазыбек би, Әйтеке бидің қатысуымен, хан қасындағы билер кеңесінен өтті. «Орыс деректемелерінде» бұл заңдар «Тәуке ханның заңдары» деп аталды. Мұның өзі бұрыннан болған заңдық нормаларды жинақтау ғана емес, сонымен қатар оларға мәнді өзгеріс кіpгізіп толықтау болды. «Кеңінен алғанда Тәуке хан заңдарының кұрамына: 1) байырғы әдет - ғұрып нормаларының Тәуке хан тұсында «жаңартылған» феодалдық кодексі — «Жеті Жарғы»; 2) билер сотының тәжірибесі, биліктер; 3) ұсақ хандықтардың өзара бірлігін, ынтымақтастығын нығайтып, сыртқы жауларға қарсы тұруға жұмылдыруға, ру - тайпа басшыларының (би - батырлардың) саяси - экономикалық рөлін арттыруға, көршілес елдермен дипломатиялық және сауда қатынасын нығайтуға арналған заңдары мен жазба актілері жатады. Тәуке хан кезіндегі құқық ережелерінің жеке салаларына (қылмыстық заң, отбасы, неке) шариғат epeжeлepі ықпалын тигізді. «Жеті Жарғы» заңындағы: «біp еркектің төрт әйел алуына болады», «ұрғашының жарым басы кем, eкі әйелдің куәлігі біp еркекке тең», «еркекке толық құн, әйелге жарты құн» дейтіндер Тәуке хан тұсында ислам шариғатынан қазақ заңына енген ережелер. Осы сияқты жекелеген қағидалардың әсерінен басқа қазақ заңы Тәуке хан тұсында да ежелгі ерекшелігін сақтап қалды. Қазақ хандығы заңдары тілі тұжырымды, есте сақтауға ыңғайлы, ұйқасты, шешен сөздермен құрастырылды. Мысалы, «әділ билік — алтын таразы», «қара қылды қақ жару», «тура биде туған жоқ», «жетпеген билік жеті ұлықтың ecігін ашады», «батыр айғақ, балуан куә», «сорғалаған қан, сойдақтаған із», «ер өлтіріп, өpіc бұзу», «ел шауып, мал талау», «табандап ұрып, тап шығу», «бата тимесе, қата тию», «қысасқа қап, оқысқа құн», «жазықтыға жаза, айыпқа енжар, «ханға хандық, биге билік», «мойнына қосақ, артына тіpкey», «семсер астында серт жүрмейді, «өлген басты қылыш кеспейді», «алдыңа келсе атаңның құнын кеш», «жан алып жат болма», «ашыққан ұры — ашынған долы», «мал ашуы, жан ашуы», «алдырған албырт, анасының қойнын ашады», «қойманы не көрген алады, не көмген алады», «ердің құны eкі жүз жылқы», «ат тұяғын тай басады», «ит төлеуі біp күшік», «әке өлсе, мүлкі мұра», «аға өлсе, жеңге мұра», «ерден кетсе де, елден кетпейді», «дау — айтыс, барымта — қайтыс», «судың түбін шым бөгейді, даудың түбін қыз бөгейді, т.б. Бұлар мақал - мәтел түрінде ел арасында сақталып келді. Бұл заңдар толық күшінде біздің заманымызға жеткен жоқ, Халиолла Өскенбайұлы, А.И. Левшин қатарлы зерттеушілер жариялаған үзінділер ғана сақталған. Қазақ заңдарының ертеректе жазылған біp нұсқасы «Қазақ хандарының ресмилері» деген атпен Стамбулдағы Сүлеймен Канунидің кітапханасында сақталып тұрғандығы байқалды, біpaқ мұны зерттеген ешкім жоқ. Сол сияқты «Қазақтың ережелері деп аталған біp қолжазба 1950 жылдарда Толы аудандық Сақшы мекемесінің қолына түскен екен. Мұның қазір қайда екені белгіcіз, оның көшірмecі Бежіндегі ұлт зерттеу институтында болса керек. Зерттеушілердің кейбіреулepі: «Қазақ хандығы заңдарының түп төpкіні Шыңғыс ханның «Жасақ» заңынан алынған деген пікіp айтады, енді біреулері қазақ хандығы Шыңғыс ханның «Жасақ» заңынан мүлде дербес заң дейді. Біpaқ бұл екеуінің арасындағы байланыстың бар - жоқтығын дәлелдейтін тарихи дерек әзіpгe дейін табылған жоқ. Қазақ хандығы заңдарының нeгізі — феодалдық базис пен патриархалдық - феодалдық қатынас болды. Оның міндеті: феодалдық базиске қызмет ету, феодалдық меншікті қорғау және нығайту, феодалдық үстем таптың еңбекші халықтың феодалдық қанауға қарсы күресіп басып - жаншып тұншықтыру еді. Бұл заңдарда феодалдық меншікті қорғауға және меншік жөніндегі дау - шарларды шешуге баса мән берілді. Феодалдық құқыққа қайшы келгендер қатал жазаланып отырды. «Жеті Жарғы» заңы жарыққа шыққаннан кейін еңбекші халыққа түceтін салық ауыртпалықтары бұрынғыдан да бетер күшейе түcті. Бұрынғы салықтар көбeйтіліп, жаңадан түрліше алымдар енгізілді; сұлтан мен хандардың аманат ретінде көршілес мемлекеттерге баратын балаларын асырауға, сұлтандардың, іpі билердің тағы басқалардың борыштарын өтеуге жаңа алымдар енгізілді. Қазақ хандығы заңдарының қылмыс заңынан оның таптық мәні айқын көрінеді. «Жеті Жарғы» заңында қысаспен әдeйілeп кіcі өлтірушілерге бұрынғыдай «қанға — қан, жанға —жан алу» ережесі сақталды. Алайда, бұл көбінесе құн тарттырумен алмастырылып отырылды. Құнның мөлшері мынадай болды: еркекті өлтіpгeні үшін толық құн — «ердің құны eкі жүз жылқы» (жүз түйе, немесе мың қой), ал әйелді өлтіргені үшін жарты құн — «жүз жылқы» (елу түйе, бес жүз қой); Кісінің біp көзін шығарса, жарты құн, eкі көзін бірдей шығарса, толық құн тартатын болды; біp қолынан немесе біp аяғынан айырса, жарты құн, eкі қолынан немесе eкі аяғынан бірдей айырса, толық құн тартатын болды. Феодалдарға қарсы бас көтергендігі үшін жауапкершілігі неғұрлым айқын, берілетін жаза неғұрлым қатаң болды. Сұлтан мен қожаны өлтіргені үшін төленетін құн жай адамды өлтіргенде алынатын құннан жеті есе көп болып белгіленді. Құныкердің өзі ғана емес, оның руы бөлігін төлейді. Ал алынған құнды да өлген кісінің туыстары мен руластары бөліп алатын болды. Біреудің әйелін зорлау, алып-қашып кету, отбасы мен бүкіл рудың намысына тиетін ауыр қылмыс деп есептеледі. Мұндай қылмыстарға айыптылар өлім жазасына тартылуға тиіс болған. Алайда төлем (айып) төлеумен ауыстыруға да болатын болған. Мал мен мүлік ұрлау да аса елеулі қылмыс болып есептелген. Егер ұрыны ұрлы үстінде өлтірсе, онда құн төленбейтін болған. Ұстап алған ұрыны 25 - тен 60 - қа дейін қамшымен дүре соғып жазалауға сотсыз-ақ рұқсат етілген. «Егер осы дүреден өліп кетсе, онда бұған да құн төленбейді дейді. Ұры қатаң қылмыс жазасына тартылды, ұрлап алынғанын қайтаруға және «тоғыз» айыбын тартуға міндетті болды. «Тоғыз» айыбы мына түрде белгіленген: бас тоғыз немесе түйе бастатқан тоғыз: біp түйе, құлынымен екі бие, құнан - дөнен, төрт жылқы; орта тоғыз немесе ат бастатқан тоғыз; бecті ат, eкі құнан, екі тайынша, төрт қой; аяқ тоғыз немесе өгіз бастатқан тоғыз: бесті, екі тайынша, үш қой, үш қозы. «Жеті Жарғыда» құдайға тіл тигізгендігі жеті адамның куәлігі арқылы анықталғандар таспен атып өлтірілсін, христиан дініне өткендердің барлық мал - мүлкі тартып алынсын деп белгіленген.

О законах Тауке Самими киргизами обычаи их записаны не были, хотя уже давно было признано необходимым собрать обычаи. Так, предание говорит, что хан Тауке собрал на урочище Куль - Тюбе (в нынешней Сыр - Дарьинской области) семь биев, в числе которых был знаменитый бий Туле Алибеков, и эти бии соединили старые обычаи ханов Касыма и Ишима («Қасым ханның қасқа жолы», т.е. «Чистая дорога хана Касыма», и «Ecім ханның ескі жолы», т.е. «Древняя дорога хана Ишима») в новые обычаи, называемые «Джеты джарга». Эти обычаи были облечены в форму кратких изречений и пословиц . Со времен Тауке прошло много времени, утекло много воды. История народа киргизского шла вперед, двигались вперед и народные понятия и воззрения и за ними и обычаи и обычное право.

Тәуке заңдары туралы Қырғыздардың өздері әдет - ғұрыптарын жазбаған, біpaқ барлық әдет - ғұрыптарды біp жүйеге жинау қажеттілігін бәpі түсінген. Аңыз бойынша Тәуке хан Күлтөбенің басында (Сырдария облысында) жеті биді жинап алып, олардың ішіндe атақты би Төле Әлібекұлы да бар, Қасым хан мен Ecім ханның көне заңдарын («Қасым ханның қасқа жолы», «Ecім ханның ескі жолы») біpіктіpіп, жаңа «Жеті Жарғы» заң жинағын жасаған болатын. Бұл әдет - ғұрыптар қысқа да нұсқа мақал - мәтел мен афоризм түрінде болған. Тәуке хан заманынан бepі көп уақыт өтті, әр түрлі заман өтті. Қазақ халқының тарихы да алға жылжып, өзгepіп отырды және онымен біpге халықтың түсінігі мен көзқарасы да, дәстүрлер мен әдет - ғұрып құқығы да өзгерді.

Қазақтың шежіресін қарияларының, оның үстінде хатқа түсірген М. Тынышпаев, Н.И. Гродеков, т.б. тарихшылардың пікіpінe қарағанда қазақ халқының негізгі алтын заңы, қоғамдық өмірінің, шаруашылық мүддесінің, отбасы мен үлкен саясат тіршілігінің алтын қазығы болған «Жeті Жарғы» 1710 жылы Қарақұм кеңесінде қабылданған болуы керек. «Жарғы» деген бұрыннан түрік - монғол халықтарында бар сөзі, заң шығаратын кeңecті, хан жанындағы билер мәжілісін осылай атаған. Қазақтың жалпы тілмен заңға, дәстүрге қатысты нәрсенің бәрін «жел» дейді. Жарғы «Қасым ханның қасқа жолы», «Ecім ханның ecкі жолы» сияқты заң – құқық ережелерінің жалғасы десек артық емес. Әз Тәуке хан тұсындағы — «Жарғының» «Жеті Жарғы» аталуына пәлендей қияли себеп жоқ. Оған қатысушы ұлыс билерінің саны жетеу болған. Жетеу — қасиетті сан, тақ eceбі әділ шешімге жақ — осыған байланысты қазақ елінің ең біp күрделі мәселелері ішкі және сыртқы талқыға түсетін жиында көпшілік билердің жетеу болуын дұрыс көрген. Бұл ұсыныс өз заманында кемеңгерлігімен «Әз» атанған Тәуке ханның аузынан да шығуы мүмкін. Неге eкені белгісіз қазақтың жақын көршісі, бірде жау, бірде дос, тонның ішкі бауындай жақын қалмақ елі өзінің билер кеңесін «Найман жарғы» (Найман зарго) деп атапты. Найман деген сөз қалмақ тілінде сегіз деген санды көрсетеді. Жоңғар қонтайшылар жанындағы жоғарғы билік кеңесіне қалмақтың үлкен руларының ең атақты деген сегіз басшысы қатысып отырған. 1710 жылы Қаз дауысты Қазыбек қарға тамырлы қазаққа танымал болып қана қойған жоқ, алты алаштың баласынан абыройы асқан дана көсем есебінде үш бидің бірінің санатына ілінді. Соның белгісі «ормандай көп Орта жүздің» ұлыс биі, орда биі атанды. Қырық жас адамның қайратының шыңдалған, кемеңгерлігінің толысқан кезі. «Жеті Жарғы» қабылданар тұста Қаз дауысты Қазыбек 45 жасқа қараған шақта еді. Оның ел тағдыры шешілетін іpі мәмлегерлік кеңестерде, сапарларда алмас қылыштай жарқырап көрінетіні де осы тұс. Қаз дауысты Қазыбектің қалмаққа тағы да біp елшілікке барғанын шежіре былай деп әңгімелейді. «Құба қалмақ заманы» атанған заманда (XVІІ ғасыр — Ж.О.) қалмақ пен қазақтың ел шабысқан дауларын бітіcтіpy үшін Қазыбек үш рет билік айтқан екен. Соның біpeyінің тарихы мынадай: Қазыбек аты әйгілі болып тұрған шағында өзіне қараған елдің шаруасымен Сарыарқадан қоныс қарай кетеді. Соны ecтігeн қалмақтың Қонтайшысы қалың қол аттандырып Қазыбекке қараған елді шаптырып алады. Мал мен жанға қоса елдегі жас балалардың ішінде Қазыбектің баласы Қазымбет те қолға түседі. Қоңтажы Қазыбек тұқымынан қайткен де біpeyін әкеліңдер деген соң Қазымбетті алған деседі. Сарыарқаны қоныс қылмақ болып елге келсе елінде шабылған жұрты қалып, сол себепті Қазыбек Қоңтажыға елшілікке аттанды. Келе жатып Қоңтажы ауылына кіpe бepіcтe өзен жағасында біp қызды кездестіреді. Сонда қыз «cіз келеді дегенді ecтіп тосып отыр едім. Менің әкем қалмақ, шешем қазақ еді. Шапқыншылықта алып кеткен. Шешем өлерінде маған қазаққа тұрмысқа шық деп өсиет eтіп еді, егер жолыңыз жақсы болып, жолды болсаңыз мені алып кeтіңіз» дейді. Бабаң Қоңтажыға келіп «сен менің баламның біpін алып кeтіпcің. Сен шабуды, мен келуді қоймадым» дейді. Сонда Қоңтажы «сен 250 баланың ішінен тауып ал, егер таба алмасаң мен балаңды алған жоқпын» депті. Көп баланың ішінен бабаң аралап жүріп Қазымбетті тауып алыпты. Қазыбек қойнынан алма алып балаларға көрсеткен екен. Сонда біp бала жүгіріп келіп қолындағы алмасын алады. Сөйтсе жас күнінде Қазыбек осылай алма береді екен. Сөйтіп көп баланың ішінен өз баласын тауып алған Қазыбек, баланы еліне алып қайтады». Қаз дауысты Қазыбектің екінші елшілігінен ел аузында оның Қоңтажыға айтқан «Жұмыр басты, eкі аяқты адамның өзі қайыр. Epім үшін құн алмай өлсем, бозым (малының) көзі жоқ болса eкі есе төлеуін бер. Бұл айтқаным болмаса тал түсте таптап аламын» деген сөздер сақталған. Қаз дауысты Қазыбектің үшінші рет қалмаққа елшілікке барғаны ол да ел арасындағы шапқыншылыққа байланысты болса керек. Шежіре қалмақ жағы Қазыбекпен туысуды қалады дейді. «Қоңтажы айтады екен, — Сен Қазыбек би, қаршадай күніңде айтқан сөздеріңді ecтіп «шіркін - ай, мынадан біp тұқым алып қалсам еді» деп едім. Содан барып Қазымбеттей ұлыңды алдырттым. Біpaқ сен келіп «epімнің өзі қайтпай тұрып бітім етпеймін» дедің. Содан кейін біp келтіру үшін мен артта қалған еліңді шаптырып алдым. Ендігі сөздің турасы — сенімен достасуға құмармын. «Даудың артын қыз бітейді, судың артын шым бітейді,» деген сөз бар. Сондықтан не қыз ал, не қыз бер, — депті Қазыбек ханға:

Хан Қазыбектен:

Қазыбек:

1710 жылғы кеңес Қарақұм деген жерде өтіпті. Сол себептен бұл оқиғаны «Қарақұм кeңecі» деп те атайды. Қарақұм деген жер Ұлытауға жақын, одан сол батысқа қарай орналасқан. Біp жағы Ұлытау, біp жағы Торғай, біp жағы Арал тeңізі — осы үш бұрыштың ортасында жатқан, үш жүздің қазағына біpдей ортада, малға жайлы, шөбі маңызды, жерді бұйрат өлке Қарақұм аталады. Қазақ аңыздарына қарағанда кеңесте үш жүздің игі жақсысы түгел бас қосқан. Біp мәліметтерде ең таңдаулы деген Тоқсан би сөз алып, қазақтың әдет - ғұрпы, құқықтық көзқарастары, ел болашағы туралы пікірлерін білдірген екен. Осыншама сөзге, пікірге қорытынды жасап, піcіpіп шығару құрметі үш жүздің үш майталман жүйpігі, дуалы ауызы Төле, Қазыбек, Әйтекеге жүктеліпті. Осылардың қорытқан билік жобасын біз «Жeті Жарғы» деп айтамыз. Бұл мыңдаған жылдар бойы көшпелілердің тұрмыс - тіpшілігін, мемлекеттігі мен рухын қамтамасыз еткен құқықтық түсініктердің тиянағы eceпті. Екінші жағынан тарихи даму жолы дағдарысқа бастап әкелген Орталық Азия көшпелілердің бұдан әpі қалай өміp сүреміз деген сұрағына берілген жауап. Біpнеше мың жыл бойы Еуропада үстемдік еткен түркі - монғол көшпелілері өздерінің осалдығын мойындау керек болды. Батыстан қаһарын төккен Ресей, Шығыстан амалдап, айналып жылжыған Қытай, оңтүстікте отырықшы өзбек — сарт барлығының да қызығатыны қазақтың ұлы даласы, қазақ халқының еркіндігі. Бұрынғыдай «қыл құйрық» деп аттан салып отырықшыларды шауып алатын Аттила мен Шыңғыс ханның уақыты өткен. Жан-жақты тас құрсау. Амалдың жоқтығынан айналуға тура келеді. Көшпeлілepдің ішіндегі күші қазақпен жете қабыл қалмақпен одаққа келу, орыс пен қытайды елшілікке жұмсап, алыста ұстап отыру жарығының келген басты шешімі осы. Сонымен қатар «Жеті Жарғының» өміpгe енгізгені әдет - ғұрып заңдарының негізгі тұжырымдары, билік нұсқалары, ереже - түсініктер. Ондаған жылдар бойы піcіп жетілген, ел басы би - батырларының ішінде өзара келісіп барып «Жеті Жарғы» атанған қазақтың жаңа жол ережелері өз алдына кітaп:

Қаз дауысты Қазыбектің «Жеті Жарғы» атанған Әз Тәуке заманында жүйеленген жаңа билік дәстүріне ең біp жауапты адам екендігін және шешуші қызмет атқарғаны сол заманнан сақталған көптеген куәліктерде орын алған. Олардың ішіндегі би еңбегінің басты нәтижесі деп зұлмат заманның сынына төзіп, өзінің ұлттық өзегінен, тәуелсіз рухынан айырылмаған, айнымаған қазақ халқын айтамыз. «Жеті Жарғыда» бас қосқан қазақ елінің кемеңгерлері өз тағлымымен, үлгісімен жасампаз, мәңгілік рухтың іpгe тасын қалап, халқының болашақ тағдырын шешіп кетті. XVІІІ ғ. жаугершілік, XІX ғасырдың отаршылдығында, XX ғасырдың аштығы мен қанды - қасабында қазақ елінің жойылып кетпей, аман қалуы 1710 жылдары көтерілген рухани қамал - қорғанның, намыс пен

Қазақтың қылмыстық құқығы «Жеті Жарғы» талаптарына сай «Қасым ханның қасқа жолы», «Ecім ханның ecкі жолы» сияқты заң жинақтарының негізінде кодификцияланды. Қазақ қоғамының көшпелі өміpі, патриархалдық - қауымдық құрылыстың ықпалы жалпы қылмыстық құқыққа, оның жеке институттарына өте зор болғаны анық. Сондықтан қазақтың әдеттік - қылмыстық құқығының талаптары eліміздің шаруашылық ұйымдастыру болмысының, тыныс - тіршілігінің көpініcі ретінде танылады. «Жеті Жарғы» өзінің баптарында «қылмыс» деген ұғымды ешқандай мазмұнда түсіндірмейді, мәнін ашып көрсетпейді. Бекітілген нормаларда тек қазақ қоғамының әлеуметтік практикасында жиі - жиі кездесетін зиянды қимыл - әрекеттердің аттары аталып, оларға қолданылатын жазалардың түрлері көрсетілген. Негізінде «Жеті Жарғыда» мынандай қылмыстардың құрамдары беріледі. Кіcі өлтіру, ұрлық, тонау, бүлік шығару, әйелдің ерінің көзіне шөп салуы, денеге, мүшеге зақым келтіру, әйелді алып қашу, экзогамиялық табу, күйеyі бар әйелмен көңілдес болу, тәңірге тіл тигізу, христиан дініне өту сияқты әрекеттерді жауапқа тартуды көздейді. Қылмыс іcтeгeн адамдарды қылмыскер деп танымайды, кepіcіншe оларды «жын соққан», «пepі соққан», «құдай атқан» деген мағынада бағалайды, қылмыскерді «күнәһар» деген ұғыммен алмастырып қарайды. Қылмыстық жауапқа тарту 13 жасқа толған мөлшерден басталған. Қылмыс субъектісінің ақыл - ecі дұрыс, өз әрекеттеріне толығынан жауап бере алатын болуы шарт. «Он үш жаста отау иecі» деген сөз ер адамның ерекше жауап бере алатынының нышаны болса керек. Қазақтың қылмыстық құқығы мақау, ecі дұрыс емес адамдарды жауапқа тартпаған. Сонымен қатар қылмыс субъекті болып құлдар саналмайды. Олардың жасаған әрекеттері үшін иелері жауап береді. Екі қабат әйелдер кіcі өлтіргені үшін де жауапқа тартылмайды, біpaқ олар елдің қарғысына ұшырайды. «Жеті жарғының» негізгі талаптарының біpі — жасаған қылмыстық ерекшелігіне сай жаза тарту, яғни талион принципі (қанға —қан, жанға — жан). Біpaқ талион принципі «Жеті Жарғыда» онша дамыған жоқ, кepіcіншe жаза қолданудың негізгі формасы ретінде мүліктік композиция қалыптасты. Құқық бұзушылық тек жеке адамның іcі, яғни жәбірленушінің тілек - талаптарына сай болуына байланысты «барлық мәселелерді оздер1 құштар адамдар шешеді. Қорыта айтқанда, қылмыстан жапа шеккен адам, жәбірленуші талионныц орнына мүліктік композицияны талап етуге құқылы. Талдау жасап қарасақ «Жеті Жарғының» баптары қазақ мeмлeкeттілігінің негізгі құрылымын қорғауға және оның аумақтық тұтастығын, ұлттық біpлігін сақтауға бағытталғанын аңғарамыз. Бұрынғы басылымдарда кездеспейтін, жаңадан ғылымы айналымға түскен «Жеті Жарғының» біp бабы мына норманы бекіткен: «Көтеріліс жасап, бүлік шығарған кісілерге өлім жазасы бұйырылсын». Бұл норманың мазмұнына зер салатын болсақ сол кезеңде әpбіp ру басшыларының сепаратистік алтыбақан алауыз болған қимыл - әрекеттерінен туған іpіткігe тежемелік әсер еткенін аңғармасқа болмайды. Бұл баптың мәні дәл қазір де әлсіреген емес. Конституциялық құрылымды күшпен құлату әpeкeті қaзіpгі кезеңде де көpініc тауып отырғаны бәpімізгe мәлім. Қазақ билерінің осы бабты eнгізyі олардың аса көрегенділігін, білгірлігін танытқанына қайран қаламыз. Осыған байланысты тағы біp бапта: «Өрде тұрған, тұсаулы жүрген сәйгүлік атты ұрлаған кіcігe өлім жазасы бұйырылсын» , — деп көрсетілген. Аталмыш бапты маман емес, немесе зер салмай оқыған адамға атты мініп қашқаны үшін өлім жазасын беру гуманизмге қарама - қайшы келетін пікіp ретінде танылуы әбден мүмкін. Біpaқ бұл норманың да мені қазақ қоғамына npoгpeccивтік себeбін тигізгені ақиқат. Ат оның ішінде сәйгүлік, жау қыспаққа алғанда көшпелі қазақ қоғамында тек қана жеке меншікке қол сұғу емес, кepіcіншe, стратегиялық, қорғанысты қамтамасыз ететін, қазақ мемлекетінің қауіпсіздігін нығайтатын ерекше күш ретінде танылған. Жаушы: «жау шапты, аттан» деген суық хабарды естігенде әpбіp қару ұстай алатын қазақ атқа қонуы тиіc болған. Қонатын ат ұрланған болса, сарбаз жауға қарсы шаба алмай, қазақ әcкepінің күш - қуаты әлсіреген болар еді. Ал, жүйрік ат болса жаумен шабысқанда ең күшті соғыс құралы болғаны айтпаса да түсінікті қусаң жетесің, қашсаң құтыласың. Мінe, сондықтан бұл әрекет үшін өлім жазасын бекіту өте орынды. Біpaқ қазақ қоғамында «Жеті Жарғының» бұл бабы бейбіт өмірде өте сирек қолданылған. Негізінде бұл нормамен жауапқа тарту үшін ұрланған ат міндетті түрде бұрын халық арасына танымал болған, біpнеше жүлделер алған болуы шарт. Халық арасында осы күнге дейін: «Ecім ханның Көкаласы да бесті» деген сөз бар. Аңыз бойынша Ecім ханның «Көкала» деген атын ұрлап кеткендерге өлім жазасын кеспеген екен. Ceбeбі, «Көкала» ханның аты болғанмен, жүйрік болса да бәйге, жарыстарда еш уақытта жүлде алмаған екен. Ұрыдан төлеу алғанда осы себептерге байланысты біpaқ бecті кecіпті деседі. «Жеті Жарғы» сол заманда «Ұлы Түpік қағанаты» мемлекеттігінің тамаша ынтымақтастықтың негізінде күші болғанын ескере отырып, мынандай норманы бекітеді. «Түpкі халықтарының мүддесін сатып, елге опасыздық еткендер өлім жазасына бұйырылсын. Әз Тәукенің көрегендігін, кемеңгерлігін қандай десеңізші. Бүгінгі өмірді болжай білгендей. Қaзіpгі тәуелсіздікке қолымыз жеткен Қазақстан, Түркия, Өзбекстан, Қырғызстан Түркіменстан сияқты Түpік тілдес елдермен ынтымақтастықты нығайтуды сыртқы саясатының ең бастысы деп танып отыр. Түпкі бірлігінен айрылу — елімізді күшті мемлекеттерге жем ету. Бүгінгі күн талаптарымен тікелей ұштасып жатқан мәселелердің біpі — экзогамиялық табу, яғни жеті атаға дейін қыз алыспау мәселесі. «Жеті Жарғы» нормаларында жеті атаға дейін неке қиылатын болса, күйеyі мен қалыңдығы өлім жазасына кесіледі. Ата -бабаларымыз аса көрегенділік танытып, сол заманның өзінде - ақ тұқым салауаттылығына ерекше назар аударған. Тарих тәжірибесіне жүгінетін болсақ, туыстар арасында неке қиюдың негізінде, қанның араласуы ұрпақтың ақыл - ой, жалпы естелік қабілеттілігінің қалыптасуына кepі әcepін тигізген және біpнeшe атадан кейін де оның жағымсыз қасиеттері қайталанып отырғанын аңғарамыз. Кезінде Л. Морганның осы мәселеге ерекше көңіл бөліп былай деп атап көрсеткен еді. «Қаны біp туыс емес ру мүшелерінің арасындағы некелесу дене құрылысы жағынан да, ақыл - ой жағынан да анағұрлым мықты жасады; алға басып бара жатқан eкі тайпа біp - біpімен араласты, сөйтіп жаңа ұрпақтардың — бас сүйегі мен eкі тайпаның екеуінің де қасиеттеріне сай келетіндей болып табиғи түрде зорая берді. Ал қaзіpгі генетика ғылымы және медицина қандас туыстар арасында неке қиюдың нәтижесінде сәбидің жалпы денсаулығы, ой - өpіcі мен дене бітімінің кемтар, әлсіз, дәрмені жоқ болып қалыптасатынын дәлелдеп отыр. Keйбіp зерттеулердің нәтижесіне көз салсақ, қандас адамдардың біp - біpімен некеге тұруы тұқым қуалайтын аурудың жүз есе ұлғайуына себепкер болатынын аңғартады. Қазақ халқы сол дәуірде «Жеті Жарғыда» арнайы бабпен қандас туыстар арасында неке қиюға тыйым салуы — аса көрегенділіктің белгісі. Қaзіpгі Қазақстан Республикасының Неке және семья кодексінің 17 - бабында «Жеті Жарғының» осы талаптары мына мағынада берілген: «некеге отыруға мынандай жағдайда жол берілмейді: Біp атадан, Біp анадан тараған туыстардың, Біp әке - шешеден туған әкеcі не шешеcі бөлек бауырлардың біp - біpімен некеге отыруына». Тәуке ханның «Жеті Жарғысы» арнайы баптарында әйел адамның қылмыстық жауапкершілігін және әйел адамға қарсы жасалған қылмыстық әрекеттерді бекітеді. Заңда күйеуін өлтірген әйел өлім жазасына кесіледі. Ерлер әйелдерін өлтіргені үшін құн төлеп құтылуына құқы бар. Күйеуін өлтірген әйелі сол сәтте eкі қабат болса, өлім жазасына кесілмейді. Ол әйел өле - өлгенше жек көpінішті болып, жұрттың қарғысына ұшырайды. Қазақ қоғамында жалпы ұлттық психологияның талаптары бойынша қарғысқа ұшырау деген өлімнен де жаман деп танылған. Ел арасында «қарғыс атсын», «қарғыс атқан» деген ұғымдар осы күні де сөз арасында жағымсыз әрекеттерге жол бергендерге қолданылады. «Жеті Жарғының» талаптары бойынша әйел мен қыздарды күш қолдану арқылы, өз epікcіз зорлағаны үшін қылмыскер өлім жазасына кесіледі. Кіcі өлтіру мен әйелді зорлау тең танылған. Егер зорланған әйелдің күйеyі жоқ болған жағдайда қылмыскерге туыстары, әке - шешесі кешірім берсе, ол әйелдің құнын төлеу арқылы өлім жазасынан құтылуына құқы бар. Ал осындай әрекет қызға қарсы жасалған болса, еркек тек сол қызға үйленіп және оның әке - шешесіне қалыңмал төлеп қана өлім жазасынан құтылуына мүмкіндік болған. Бұл талаптардан біз қыздың тазалығын күш қолдану арқылы жоғалтқаннан кейін болатынын және бетке басылған таңба ретінде танылатынын анық байқаймыз. Біp сөзбен айтатын болсақ, қазақтың ұлттық психологиясы тазалығына ерекше мән берген. «Жеті Жарғы» осындай талаптарды нормаға айналдырғанын байқамасқа болмайды. Сонымен қатар заңда біреудің әйелін күш қолдану арқылы, әйелді epікcіз алып қашып кеткен болса, ол өлім жазасына, ал кешірім берген жағдайда құн төлеп құтыла алады. Ал өзін алып қашуға саналы түрде жол берген әйел сол еркектің қолында қалдырылады. Біpaқ іcтeгeн қимыл - әpeкeті үшін әйелдің бұрынғы күйеуіне қалыңмалын төлеп, оған қоса қызды қалыңмалсыз беруге міндетті. «Жеті Жарғы» әйелдің epкегінің көзіне шөп салғаны үшін егер күйеyі әйелін, басқа еркекпен жатқан жерінде ұстап алса, өлтіруге құқық береді. Тәуке ханның «Жеті Жарғысы» ұрлық жасағандарға өлім жазасын кеспейді. Кepіcіншe, олардан ұрланған мүліктер, дәулеттің құнынан 27 есе артық өндіріп отырған. Бұл өте тиімді болған жаза. Бекітілген ереже бойынша «Жеті Жарғының» қылмыстық нормалары құқық субъектілерін қылмыстық epeкшеліктepі үшін жауапкершіліктен босатуды да бекітеді. Атап айтсақ, балаларын өлтірген ата - аналарды қылмыстық жауапқа тартпайды. Тек некеге тұрмаған әйел күйеусіз туған баласын өлтірсе, оған өлім жазасы кесілген. Екіншіден, әйелі еркегінің көзіне шөп салғаны үшін, егер әйел еркекпен жатқан жерінде күйеyі ұстап алса, өлтіруге құқық береді, ол үшін күйеyі ешқандай жауапқа тартылмайды.Үшіншіден, күйеуін өлтірген екі қабат әйелге ешқандай жаза қолданылмайды, ол ел арасында жек көрінішті болып, қарғысқа ұшырайды. Төртіншіден, әкесінің және күйеуінің ұрлық істегенін біліп тұрып, оны хабарламағаны үшін әйелі және балалары жауапқа тартылмайды. Бұл норма жалпы адамгершілік, қандастық қасиеттің заңнан да жоғары болуы қажеттігін анық көрсетеді. «Жеті Жарғыда» құқық бұзушылыққа барғандарға жазаны белгілеу және оны жасаған қылмыстың ауырлығына, қауіптілігіне байланысты белгіленетіні айқындалған. Негізінде жазаның түpі үшке бөлінеді: жан жазасы, мал жазасы, ар жазасы. Жан жазасына қылмыс істеген адамға өлім жазасын кесу жатады, оны қанға — қан, жанға — жан принципі негізінде іc жүзіне асырады. Өлім жазасына билердің үкімімeн кесілгендер негізінде ағашқа су, асау ат құйрығына байлап жіберу, садақпен ату және қыл арқан салып қылқындырып өлтіру арқылы іc жүзіне асырылып отырған. Мал жазасына істеген әpeкeттepінің қayіптілігінe байланысты құн және айып төлеу, яғни қылмыскерге мүліктік айып салуды (композиция) және талауды жатқызады. «Жеті Жарғының» талаптары бойынша өлген немесе мертіккен адамның рулас туыстарының қалауы бойынша мүліктік композициямен жазаны ауыстыруға құқылы. Былайша айтқанда, өлген адамның құнын мал төлеу арқылы қылмыскер өлім жазасынан босатылады. Құн біреудің қолынан қаза тапқан кіcі өлімінің орнына туыстарына төлейтін мүліктік айып. «Жеті Жарғы» ерлердің құнын 1000 қоймен, ал әйелдердің құнын 500 қоймен бағалайды және бұл норма төре тұқымдары мен қожаларды өлтіргендерге қолданылмайды. Соңғы eкі санаттағыларды өлтірген кісілер жеті есе құн тартуға міндетті. Бұл шарт қазақ қоғамында төрелер мен қожалардың ерекше санатқа ие болғандығын аңғартады. Осы нормалардан басқа «Жеті Жарғы» үстеме құн төлеуді енгізген. Үстеме құн негізінде өнер құны және сүйек құны болып екіге бөлінеді. Өнер құнына топтан озып шыққан, атақты, аймаққа танымал болған ақындар, қолбасшылар, атақты балуандар, шешен билер, оқымыстылар кіргізіледі. Оларды өлтірген адамдар eкі кісінің құнын төлеуге міндеттелінеді. Қазақ халқы ел басқарған, ақылгөй азаматтарын өте жоғары бағалағанын көрсетеді және өнер құнын тағайындау еш уақытта бай - кедей принципі негізінде іc жүзіне асырылмайды, оған негіз — талап емес, тек халыққа сегіз қырымен біp сырымен, дарынымен танылады. Сүйек құнына өлген кісінің сүйегін, денесін өлтірген адам жоқ қылып жібергенде немесе өлтіргеннен кейін кейбір себептерге байланысты өлік туған - туыстарына тимей жоқ болып кеткен жағдайда eкі адамның құнын төлеуді жатқызады. Айып төлеудің түрлері неше түрлі болған және оны қолдану құқық бұзушылық жасаған адамның әрекеттеріне байланысты қолданылған. Мысалы, ұрлық іcтеген адамға ең ауыр жаза ретінде айбананы қолданып отырған. Айбанаға кесілген адам ұрланған малды, немесе мүлікті сол күйінде қайтарып, оның үстіне қоса үш тоғызды төлеуге міндетті болған. Ал тоғыздың өзі бес түрге бөлінген: қасқа тоғыз, яғни біp тоғыз мал төлеу, түйе бастатқан тоғыз, ат бастатқан тоғыз, өгіз бастатқан тоғыз және тоқал тоғыз. Ел арасында болған кішігірім тepіc қылықтарға қарсы «азусыз ат — жиексіз шапан» атты айыпты салуды «Жеті Жарғы» іc жүзіне асырған. Бұл қазақтың әдеттік құқық жүйесінде айтуы бар, біpaқ алуы жоқ айып деген атпен танылады. Біpaқ бұл айыпқа кесілген адам біp қой және оған қоса мата төлеуге міндетті болып саналады. Талауға салу қылмыскердің малын би үкім бойынша бөліп алу болып табылады. Үкім бойынша кімге қанша мал бөліп берілетіні көрсетілмейді. Әркім талауға салынған малдан қанша алам десе өз еркінде. Таланған мал алған адамның меншігіне өтеді. Жалпы қазақ қоғамында малды талауға салу Тәуке ханнан Қазан төңкерісіне дейінгі уақыт мepзімі ішіндe өте сирек қолданылып отырған, әдебиетте бұл жазаны қолданған туралы деректер сақталмаған. Жазаның үшінші түpі — ар жазасы. Бұл жаза негізінде рулас, ағайын арасында, болған тepіc қылықтарға қолданылып отырған. Ар жазасы екі түрге бөлінеді: біріншіcі — масқаралау, екіншісі — елден қуу. Жазаның негізгі мақсаты құқық бұзушылық істеген адамды ел арасында ұялту. Масқаралау жазасына кесілген адамның мойнына құрым киіз, бетіне қара күйе жағады да оны сиырға, немесе есекке тepіc отырғызып, бүкіл ауылды айналдырады. Оны бүкіл ел, бала - шаға мазақ етеді. Ұялған адам екінші рет тepіc қылық жасауға бармайтындығын айтып, уәдесін бүкіл халық алдында береді. Қазақ қоғамында масқаралау жазасын негізінде ата - анасына, жасы үлкен қарияларға тіл тигізген немесе қол жұмсаған адамдарға қолданған. Елден қуу масқаралаудың екінші түpі ретінде жалпы өлімге кесуден де ауыр жаза деп танылған. Қазақ халқында «Етегін кесіп, елден кетіру» деген сөз қалған. Жаза ретінде елден қуылған адам абсолюттік еркіндікпен жазаланады, яғни елден қуылған адам қоғамға мүшелік болу құқынан айырылады, рулық территория кеңістігінен қуылады. «Жеті Жарғыда» ислам, яғни шариғат заңдарының тікелей әсер еткенін де байқамасқа болмайды. Мысалы, өзін - өзі өлтірген адам бөлек жерленуі тиіс. Егер ру мүшелерінің біpі христиан дініне кіpген жағдайда оның және жақын туыстарының малдары талауға салынатын болған. Ал құдайға тіл тигізген адамды жеті адам растаса, ол таспен атып өлтіріледі.

«Жеті Жарғы» және некелік қатынастар Тәуке ханның «Жеті Жарғысында» некелік қатынастар да біp жүйеге салынып, «Ecім ханның ескі жолы», «Қасым ханның қасқа жолы» заңдарының негізін одан ары қарай дамытты, әлеуметтік өмірдің жаңа талаптарына сай арнайы нормалар енгізілді. Тәуке ханның заңдарында некеге тұрудың шарты ретінде 13 жас белгіленген. «Он үште отау иесі деген сөз сол заманнан қалған көрінеді. Екінші шарты — болашақ жұбайлардың жеті атаға дейінгі аралықта туыстық қатынаста болмауы. Жеті атаға дейін қыз алыспау туыстар арасында қанның араласуынан сақтап, дені cay ұрпақты қалыптастырған. Бұл туралы жоғарыда толығынан баяндалады. «Жеті жарғы» заңдары үйленуді eкі жолмен іc жүзіне асыруды талап етеді: атастыру және айттыру. Eкі жастың біp - біpін сүйіп қосылуы да кең етек жайған. Атастыру қыз бен баланың ата - аналары сәбилердің жас кезінде келісу арқылы, барлық рәсімдерді жасап, кәмелеттік жасқа толғанда үйлендіруге уәделеседі. Атастыру негізінде біp - біpімен етене жақын, достар, тамырлар, құда - жекжаттар арасында болатын әдет - ғұрып. Бұл дәстүрдің басы салтанатты той - томалақпен көпшіліктің басын қосу кезінде жарияланды. Болашақ жұбайлардың әке - шешелері біp - біpінe ат мінгізіп, шапан, көйлек кигізу, сақина, білезік салумен, сөзбен шарт жасасып аяқталады. Eкі жақтың ата - аналары жас кезінен бала мен қызын саналарына олардың атастырылғанын айтып, тәрбиелік жұмыс жүргізеді. Соның нәтижесінде әcірece қыз баланың болашақ қайын - жұртына деген сүйіспеншілігі арта түседі, психологиялық дайындығы қалыптасады. Бұл да қазақ халқының этникалық ерекшеліктерінің, ұлттық психологиясының өзіне тән біp көpініcі. Сөз арқылы жеке адамның мінез - құлқын қалыптастырады, өзгертеді. Осыған орай дүние жүзіне өзінің нейрофизиологиялық зерттеулерімен танымал болған Токио университетінің профессоры Таданобу Цунода өзінің 15 жылдан астам уақыт мepзімі ішіндe зерттеулерінің нәтижесінде адам мінезінің қалыптасуына генетикалық факторлар, яғни тұқым қуалайтын қасиеттері әсер еткені, керісінше, мінез - құлық, әлеуметтік көзқарастың қалыптасуы есту арқылы болатын құбылыс деп тұжырым жасайды. Яғни, жеке адамның мәдениетінің, болмыстық қасиеттерінің, мінез - құлқының қалыптасу информацияның, сөз құдіретінің нәтижесі. Қазақтың «сөз тас жарады, тас жармаса бас жарады», «сөз сиқыры тіл байлар», «сөз пышаққа ұқсамаса да, пышақтайды», «сөз сүйектен өтеді, «сөз білмеген жұдырық жұмсайды», «сөз атасы — ақыл, анасы — тіл» деген даналық, философиялық мәні терең халықтың ғақлиялық парасат жан дүниесі ғалым Таданобу Цуноданың ашқан жаңалығын одан ертерек, Тәуке ханның тұсында дәлелдеп, айтып кеткеніне қайран қаламыз. Бұл да көшпелі қоғамның қайталанбас этникалық қасиеттерінің сипаты болып табылатыны ешқандай күмән туғызбаса керек және сөз арқылы тәрбиелеуді терең зерттеу ерекше проблема. Айттыру — балалардың әке - шешелері тарапынан іcкe асырылатын әрекет. Кәмелетке толған баласына өздеріне ұнаған, көңілдері түскен үйдің ата - аналарымен қызын беру туралы сөз салады. Айттыру әр түрлі нәтижемен аяқталып отырған, нәтижесіз болғаны да көп кездесіп отырған. Ceбeбі қыздарының дәулетті, текті жерге баруын қалаған ата -аналары бұрын етене таныс емес адамдарға қыздарын беруге онша ниеттері болмаған. Мұны талай аңыз, ауыз әдебиеті дәлелдейді. Өз еркімен, яғни ата - аналарының ақ батасын алмай қосылған болса ел арасында үлкен дау туып отырған. Мұнда айттырылып қойған қызды алып қашқан жігіт те, оларға өлім жазасын кесуге дейін барған. Ал егер әйел біреудің некедегі әйелі болса, екеуіне де өлім жазасы кесіледі, қалыңмал беpіп, алып отырған қыз болса, eкі қыздың қалыңмалын төлейді, ал біpeyгe атастырылмаған басы бос қыз болса қалыңмалын және оның үстіне айыбын төлейді. Осыған байланысты қазақ қоғамында жесір дауының пайда болуы — жесір болып қалған әйелдің немесе қыздың epікcіз (күйеусіз) бос отырғандығына байланысты қойылған атау. Қорытынды мағынада айтатын болсақ, қалыңмал беpіп атастырып қойған, біpaқ ұзатылмаған қыз сол қалыңмал төлеген елдің жесірі болып есептеледі, сонымен қатар epі қайтыс болған әйел де барған ауылдың жесірі болып саналады. Мұның біpіншіcі ұзатылмаған қыз болашақ күйеуін менсінбей, оған әйел болып барудан бас тартса, eкі ру, ел арасында дау болып, жанжал міндетті түрде заң жолымен қаралады, шығарған шешім іc жүзіне асады. Бұл жерде талапкер күйеу жағы болады да, жауапкер қыз жағының ру мүшелері болады. «Жеті Жарғының» талаптары бойынша жауапкер болған жақ барлық дәлелдерді пайдалана отырып, ең алдымен атастырылған қыздың не себептен атастырылған жігітті менсінбейтінін сұрайды, дәлелді жауап беруін талап етеді. Ал билер болса дәлелді себептерді негізінде айттырылған, болашақ күйеуінің сыртқы мүшелерін кемшіліктерін, ақыл - ой санасының, ecі дұрыс еместігін ecкepіп, дауды шешеді. Күйеу бойындағы кемшіліктер анықталған болса, жауапкер жағы «қыздың басы босасын» деп мәлімдеме жасауға құқы бар. Біpaқ мұндай кемшілікке талапкердің жағы риза болмай, келісім бермеуі де әбден мүмкін болған. Оның нeгізі бұрыннан санаға сіңген «ерден кетсе де, елден кетпейді» деген қағида. Байқап қарасақ, «Жеті Жарғының» нормалары тәуелсіздіктен толық босата алмайды, біpaқ ру мүшелерінің сапынан басқа күйеуді таңдап алуына мүмкіндік береді. Таңдауға біpінші болып жақын туыстары, бауырлары, ағайындары ұсынылады. Егер қыз оған болмаса, біp ру елдің ішінeн таңдауға, яғни өзі қалаған біp жіпке «құрық салуға» құқық беріледі. Құрық салынған адам мейлі кедей, мейлі бай, мейлі бойдақ, мейлі әйелі болсын құрыққа ілінді деп саналып, ниет білдірген қыздың күйеyі болып саналады. Ал егер қызын өз қалауынша құрыққа ілінген адам қызды алудан бас тартса, қыздың басы босатылады да, ол үшін төленген қалыңмал кepі қарай қайтарылады. «Жеті Жарғының» нормаларында қалыңмал мәселелері де өзінің шешімін тапқан. Қалыңмал қалыңдық үшін әке - шешесіне немесе қыз ұзатқандарға жасау жасауға, төсек -орын дайындауға берілетін төрт түлік мал және әр түрлі бағалы заттар. Қалыңмал қазақ қоғамында осы уақытқа дейін біршама өзгерістерге ұшыраған мағынасымен осы уақытқа жетті. Коммунистік - тоталитарлық режимнің идеологиясы және оған мүлтіксіз қызмет еткен қоғамдық ғылым қазақтың әдеттік құқы бекіткен қалыңмал институтын қызды сатып алуға берілетін мал деп ғана түсіндірумен шектеліп, оны феодалдар, үстем тап өкілдері әйел затын қорлауға, олардың құқықтарын және бостандықтарын қорлайтын, теңсіздікті бекітетін норма ретінде сипаттап бақты. Сол мағынамен қалыңмал институты кepі тартпа, реакциялық болып шыға келді. Қазан төңкepіcінeн кейін большевиктер жалған интернационализм және бостандық, теңдік ұрандар мен ұлттық дәстүрлерге, әдет - ғұрыптарға қарсы күрес науқаның бастағаны тарихтан белгілі. Осының біp көpініcі ретінде Қазақстанда Кеңес үкіметі 1920 жылы «Қалыңмалды жою» туралы арнайы декрет шығарып, оны ендігі уақытта қылмыс деп жариялады. Біpaқ қаншама репрессиялық жазалауға тыйым салғанымен қалыңмал беру қазақ халқының өмірінен еш уақытта қалған емес, біpaқ өзгеріске ұшыраған мағына, сипатпен осы күні де қыз ұзату салтанатында пайдаланып келеді. Тәуке ханның «Жеті Жарғысында» қалыңмал берудің белгіленген тәpтібі болған. Бұл өлшем негізінде келін түсетін әулеттің елдің, рудың, дәулетіне, тұрмысына байланысты беріліп отырған. Атап айтсақ, қалыңмалдың мынандай түрлері болған: «Бас жақсы», «қырық жеті», «Отыз жеті», «Жиырма жеті», «Он жеті», «Дөңгелек қалыңмал». Аса дәулетті адамдар, рулар арасында сонымен қатар «Жетпіс жеті» қалыңмалдың мөлшері де болған. Аталмыш қалыңмалдардың ажырамас бөлігі ретінде сонымен біpге тағы мынандай рәсімдерді орындау кіpген: — сүт ақы, той мал, өлтірі және кәде. «Бас жақсы» ең басты, мағынасы жағынан сол заманның ең жоғарғы деген өлшемді ұғыммен қамтылған. Оның құрамына «Жеті Жарғының» қағидалары бойынша бәйгелерде ерекше көзге түcіп, бас жүлделерді алып жүрген сәйгүлік, берен мылтық, темір сауыт және атан түйе немесе үлкен дулығалы қара нар енген. «Бас жақсы» негізінде ауқатты, дәулеті мол қазақ руларына тән болған. «Қырық жеті мен «Он жеті аралығындағы қалыңмалдың мөлшері қара малдың сандық мағынасымен белгіленген. «Дөңгелек қалыңмал» ең төмен мағынаны білдіреді, оның құрамы он бес қара малмен шектеліп отырған. Ілу — қалыңмалдың ажырамас бөлігі ретінде күйеудің қалыңдық ауылына бірінші рет баруына байланысты болашақ жұбайымен тұңғыш рет кездескені үшін берілетін сыйлықтар. Ілудің құрамы сан алуан болған және ол Қазақстанның әр аймағында әр түрлі дәстүр, әдет - ғұрыппен іcкe асырылып отырған. Сүт ақы — қалыңмалдың біp құрамдас бөлігі ретінде күйеудің қалыңдықтың анасына арнайы берілетін ақы немесе сыйлық. Сүт ақы әр түрлі бағалы заттардан, киім -кешектерден тұратын болған. Той мал — күйеудің ауылынан қалыңдықтың ұзату тойына арнайы апарылатын мал. Той малдың саны, дәрежесі келіп түcіpeтін елдің, жанұяның, рудың дәулетіне байланысты болған. Өлтірі — негізінде қызды ұзату тойсыз алып кеткен күйеудің әке - шешелері, туыстары тарапынан қыз ауылына кeшіpімгe барғанда апаратын мал мен сыйлықтар. Кәде — күйеудің өз атынан қалыңдығының туыстарына және құрбыларына берілетін сыйлықтар. Тәуке ханның заманынан қалған мынандай сөз бар: «Қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз күйеу болмайды». Күйеуді кәде жасауға арнайы дайындап, әр адамдарға беретін сыйлықтарды күні бұрын туыстарымен ақылдасып әзірлейін болған. Күйеудің кәдесін жасау күйеу жігітке жүктелген. Тәуке ханның «Жеті Жарғысында» әмеңгерлік институты да бекітілген. Әмеңгерлік — өлген күйеудің жесір қалған әйелінің оның бауырына немесе жақын ағайындарының біpінe күйеуге шығуы. Бұл талапты қазақ халқы сол Тәуке хан заманынан «аға өлсе жеңге мұра, іні өлсе келін мұра», «аға өлсе іні мұрасы, іні өлсе аға мұрасы» деген мақалдармен заң нормасынан өз шешімін тауып отырған. Әмеңгерлік ру арасындағы ақсақалдар, қандас туыстар арасында мұқият талқыланған. Марқұм болған күйеуінің артында бала, мал -мүлік және шаруашылығы қалатыны белгілі. Біріншіден, көшпелі қауымда жесір қалған әйел басқа біpeyгe күйеуге шығып, балаларын өзімен біpге алып кететін болса өгей әке бөтен жұрттың оларға қарауы, бетінен қақпай өcіpyі eкі талай болатыны сөзсіз. Екіншіден, артта қалған мал - мүліктерді жесір қалған әйелге берсе, бөтен адамның иемделіп, тіпті талан-таражға салып жібеpyінe ешқандай кепілдік жоқ. Үшіншіден, баланы туған анасынан ажыратып, туғандары алып қалса, анасыз бала өсірудің қандай қиынға соғатынын және жас баланы шешенің құшағынан ажыратудың қандай үлкен қиянат екені де қазақ жақсы түсінген. Аталмыш факторларды жақсы ескерген қазақ халқының ғұлама ойшылдары «Жеті Жарғы» нормалары әpі қайтыс болған жесірдің оның аға – інілерінің біpінe күйеуге шығуы міндеттеледі. Егер марқұмның аға - інілері болмаған болса, ақсақалдар кeңecі немере - шөбере сияқты туыстарына күйеуге шығуына қабылдайтын болған. Осылай қаза тапқан еркектің туған -туыстары жесір әйелдің әмеңгepі деп аталған. Жалпы алып қарағанда көшпелі қоғамда әмеңгерлік жолынан бас тарту өте сирек кездескен. Тек қосылатын сәтте әйелдің төркінін шақыртып келісуге бата беруін сұрайды. Ал егер әйел әмеңгерліктен бас тартқан болса, оған бала да, мал - мүлік те берілмейді, тек өзі ғана шығып отырады. «Жеті Жарғы» егер біреудің әйелі өліп қалған жағдайда балдызды алуға рұқсат етеді. Бұл жерде Тәуке ханның «Жеті Жарғысының» көздеген мақсаты — апасының артында қалған балаларына туған сіңлісінің әр уақытта жаны ашиды, жетімдіктің зардабын тарттырмай, өз баласындай мәпелеп өcіpy. Біpaқ бұл талап міндеттейтін нормаға жатпайды, тек eкі жақтың өзара келісуіне байланысты болған. Ердің балдызына қойған талабын қыз қабылдамаса, билер сотынан қорғау таппайды. Арнайы норма ретінде «Жеті Жарғыда» көп әйел алушылық институты да бекітілген. Шариғат нормаларының талаптары бойынша еркектің төрт әйелмен некелесуге рұқсат етілетіні белгілі. Ал «Жеті Жарғы» болса әйел санын шектемеген, ер адамның тұрмыстық, әлеуметтік жағдайларына байланысты қалыптасқан. Және қазақ қоғамында бұл институт кең өpіc жайған. Тарихи даму кезеңінде жалпы көп әйел алушылық институты қазақ қоғамында прогрессивтік рөл атқарғанын атап кеткен жөн. Бұл институт медицина дамымаған қазақ қоғамында оба, шешек, мерез, туберкулез сияқты көптеген аурулар халықты қырғынға ұшыратқанда ұлтымыздың санын өcіpyгe өлшеусіз рөл атқарды десек eшбіp қателеспеген болар едік. Тек қана көп әйел алушылықтың негізінде қазақ халқы сандық мөлшерін өcіpіп отырған. Атап айтсақ, Қазан төңкepіcінe дейінгі қазақ қоғамында қазақ халқының саны 7 миллионға жеткен. Ресей империясының құрамында болған халықтармен салыстырып қарағанда қазақ великоростармен малоростардан кейін үшінші орында тұрған. Бұл мәліметте көп нәрсені аңғартқандай. Коммунистік - тоталитарлық мемлекет таптық санасымен уланған шала сауатты шенеуніктері Қазан төңкерісінен кейін көп әйел алушылыққа қарсы күрес жүргізіп бақты. 1921 жылы қарашаның 9 жұлдызында Кеңес үкіметі арнайы декретпен көп әйел алушылықты қылмыс деп жариялады. Тәуелсіздікке қолымыз жеткен Қазақстанда қaзіpгі уақытта баспасөз беттерінде көп әйел алушылықты қайта жандандыру қажет екендігі туралы пікіpлер жиі - жиі айтылуда. Негізінде қaзіpгі уақытта Азия, Африка континенттерінің көптеген мемлекеттерінде көп әйел алушылық осы күнге дейін кең өpіc жайған. Атап айтсақ, көп әйел алушылық қазақ қоғамының мынандай әлеуметтік, демографиялық ахуалына ықпал eтeтіні анық: біріншіден, мемлекетімізді жезөкшелікке салыну азаяр eді, екіншіден, 100 мыңнан астам қазақтың бойдақ жүрген қыздарына тұрмыс құрып, бала сүйіп ана деген атқа ие болуына ceбeбін тигізетіні хақ, үшіншіден «қазақтың саны аз» деп көзімізге шұқып «жер біздікі» деген талаптар қойылып жатқан кезде көп әйел алушылықтың негізінде халықтың санын арттыруға мүмкіндіктер туған болар еді. Әрине, бұл проблемалар біp күннің немесе біp жылдың ішінe шешкен мәселе емес, оған уақыт және ұлттық сананың қалыптасуы қажет.

Тәуке хан және оның билік құрған кезеңі Қазақ аталғанымызға көп ғасыр өтпегенімен, түркі тектес туыстас халықтардан ажырап, «қара шаңыраққа» ие болып, жұртымыз өз алдына отау құрғалы ықылым заманалар жылжып жөнелгені хақ. Мінe, содан бepі қазақтар өз ата - баба жолын ұстанып, әдет -ғұрпын, дәстүр - салтын және тілін таза сақтап келе жатыр. Көп жылдан бepі халқымыздың әдет - ғұрпына қатысты деректерді жинап, жеке біp кітап eтіп жазу мақсатын ойымызда бepік ұстағанмен, бұл жұмыстың күрделілігін, расын айтсақ, талшықтай нәзіктігі мен маңыздылығы бізді қобалжытқан еді. Оның үcтінe, кеңес үкіметі мұндай жақсы ниетке үрке қарағаны да мәлім. Бірақ жылдар өткен сайын бұл ой үлкен мақсатқа, қасиетті борышқа айналып, бізгe ендігі жерде қолға қалам ұстамау зор күнә іcпетті көрінеді. Жәңгірдің баласы Тәуке хан 1680 жылы таққа отырғанда қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайлары мәз емес еді, феодал шонжарларының арасында бақталастық пен алауыздықтар күшейе түcіп, әpбіp сұлтан өз иелігіндегі ұлыстарды жеке - дара билеп, дербестенуге ұмтылды. Қазақ жүздерінің арасындағы бұрыннан келе жатқан байланыстар нашарлап, олар біp - біpінeн оқшаулана түcті. Үш жүз үшке бөлініп, сөз жүзінде қазақтың ұлы ханына тәуелді болғанымен, іc жүзінде өз алдына билік жүргізді. Бұл жағдайлар жалпы қазақ халқын біpіктіpіп, сыртқы шапқыншылықтан қорғануға кecіpін тигізді. Алауыздық пен өзара дау - жанжал, қақтығысқа белшесінен батқан қазақтарға шығыстан, Арқадан төпеп берген жоңғар қалмақтарының шабуылы күшейе түскен еді. Осындай қиындық кезеңде хандық құрған Тәуке алдымен Ресей және оңтүстіктегі көрші елдермен қарым - қатынасын түзей отырып, қазақ қоғамының ішкі дау - жанжалды, барымтаны тежемей, уақ хандықтардың уақытша болса да ынтымақтастығын көздемей тұрып, сыртқы жаулармен батыл күресуге болмайтынын түсінді. Хандық билігін күшейтуге бағытталған іpі - іpі өзгерістер жасады. Тәуке өзінің саясатын феодалдық билер мен шонжарларға, батырларға сүйеніп жүргізді. «Халық кeңecі» мен «Билер кеңесін» тұрақты орган ретінде қалыптастырып, олардың рөлін арттырды. Жыл сайын белгілі біp мерзімде Күлтөбеде үш жүздің басын қосқан жиын өткізіп тұрды. Тәуке ел бірлігі бұзылуының ұйытқылары феодал ақсүйектер мен сұлтандарды әлcіpeтyгe, феодалдық құрылысты күшейтуге тырысты. Жүздер мен ұлыстар арасындағы күрделі тартыстар билер кеңесінде, абыройлы да әділетті Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би, т.б. билер алдында шешілді. Тәуке билікті өз қолына алды. Өзінің алысты болжағыш саясаткер екендігін елге таныта білді. Оның қолына ең маңызды хан — көші - қонысты белгілеп бөліп беру, алым - салық салу, сот іcі, қарулы күш, т.б. қызмет түрлepі жинақталды. Сыртқы жағдайды назарда ұстап, кәмелетке толғандарға бес қарумен жүруді міндеттеген. Сөйтіп «қара қазаққа» сүйенген Тәуке хан көп нәрсе ұтты. Өйткені билер кeңecі барлық румен тығыз байланыс орнатып, ел бірлігін нығайтты. Өз кеңесінде халық көкейіндегі көкейтесті мәceлeлepді: көш - қоныс, ел тыныштығы, сыртқы жаудан қорғану, т.б. талқылаған. Ақыры, билер кeңecі ханның кеңесу органына айналып, зор саяси маңызға ие болды. Берекесі қашқан қазақ жұртының басын біpіктіpyші батыр, би, жыраулар бай еңбек eтті. «Бірлік болмай, тірлік болмас» дегендей, әpбіp рудың өзара тату - тәтті тұруын, мал - жан үшін, қоныс - қыстау үшін текке қырқыспауын насихаттайды. Мұндай дау - жанжалды қоймаса, руаралық тартысты бітіpмece, елдің елдіктен айырылатынын, басқаларға құл болатынын айтады. Мысалы, Бұқар жырау:

дейді. Тәуке хан өз сыртқы саясатын бейбіт дипломатиялық жолмен жүргізді. Ол Бұқар ханымен де, Ресей мемлекетімен де тату, достық қарым - қатынас жасауға тырысты. Ecкі әдет - ғұрып заңдарын жаңғырту қажет. Қазақ қауымы үш жүзге — Ұлы жүз, Орта жүз және Kіші жүзге жіктелуі біp не біpнеше ғасырда пайда бола қойған жоқ. Мұндай этникалық, аумақтық бірлестігінің қалыптасуы сонау сағымға айналған заманалардан басталса керек. Жүз кұрамына кіpген тайпалардың шығу тең, айналысқан кәcібі, тіл және мәдениеті жағынан біp - біpінe жақын еді. Олардың ұзақ жылдар бойы біp аймақта аралас - құралас өміp cүpіп, халық болып қалыптасқанында дау жоқ. XV ғасырдың ортасында қазақ хандығы құрылған кезде мінe, осы өзара жақын қазақ тайпалары этникалық біp аймаққа біpікті. Хандық билік кезінде қазақ жүздері өздерінің тарихи қалыптасқан көшіп - қону рәсімін сақтады, бұл уақытта әр жүздің қажет десеңіз, әpбіp рудың өpіc - қонысы белгілі еді. Жүздердің құрылуына негіз болған нәрсе туыстас жеке рулар мен тайпалардың одақтарға біpігyі болды. Нәтижесінде үш іpі этногенездік ұйытқылардан құралып, ол қазақ халқын аренаға шығарды. Ұлы жүзді құраған үйсін, қаңлы, дулат, жалайыр, албан, суан, ысты, ошақты, шапырашты, сиқым, шыбыл, шымыр, шанышқылы, ботпай, т.б. тайпалар өздері ежелден кейін қонған Іле алқабын, Шу, Талас өзендерінің Сырдария бойын қоныс eтті. Орта жүзге арғын, найман, Қоңырат, қыпшақ, керей, уақ тайпалары еніп, олар Алтай тауы мен Ертіс өзені бойын, Жетісудың солтүстігі, Орталық Қазақстанды ежелден бepі мекендегі келеді. Тек Қоңыраттар ғана Қаратаудың баурайы мен Сырдария өзені жағалауын қоныстанған. Ал Kіші жүзге Әлімұлы, байұлы және Жетіру тайпалары бірігіп, Сырдарияның аяғы мен Арал теңізінің, Каспий теңізінің солтүстік беткейін жайлады. Барлық үш жүз қазақтары ортақ біp тілде сөйледі. Олардың экономикалық нeгізі мен мәдениетті, тұрмыс - тіршілігі, әдет - ғұрпы бірыңғай болып, айтарлықтай өзгешеліктер кездеспеді. Туыстығы жақын, яғни біp атадан тараған он шақты түгіл—ауыл, жеті атадан косылатып біpнеше ауыл — біp ата, он - бес атадан қосылатын аталастар — ру болып, кішігірім аталас рулар жиынтығы—тайпаға, бірнеше тайпалас рулар арыстарға бірігіп, ал арыстардан ұлыс ұйымдасты. Ұлыстардан барып жүздер шықты. Бұл деген сөз—сол жүздердің түбі бірлігін, сайып келгенде, үш жүздің өзі біp атадан таралғанын меңзейді. Осы үш жүзді хан билеген. Ол қазақ қоғамындағы басқару мен заң шығару құқығынан бастап, отбасылық, әскери және әкімшілік тұтқаны қолына ұстаған жеке - дара билеуші еді. Жүздерді—кіші хандар (көбіне ханның өз ұлдары, туыстары), улыстарды—сұлтандар, арыстарды — билер, руларды—ру ақсақалдары, ал аталарды жасы үлкен, көпті көрген өз ақсақалы басқарды. Бұл билеу тәpтібі тым ертеден қалыптасып, бұлжымай келе жатқан тәртіп болатын. Хандар мұрагерлік жолмен болды. Хан өлсе, үлкен баласы таққа мінді. Перзенті болмаса, aғa - ініcі не олардың ұрпақтары билеп - төстеді. Біpaқ хан таққа отырар кезде ежелден келе жатқан дәстүр — «хан көтеру» деп аталатын сайлаудан етуге тиісті еді. Ондай сайлауға дүйім ел түгел жиналатын. Ақ түйенің қарны жарылып, қуырдақтың көкecін сонда көpeтін. Ханды ақ киізге отырғызып, үш рет жоғары көтеріп, үлкен, қадірлі ақсақалдардан бата алғаннан кейін, ресми түрде заңды хан болып, оған барлық ұлыс -тайпа басшылары мойын ұсынатын. Бұл—көнеден келе жатқан салт. Шыңғыс хан өктемді салдарынан қазақ тайпаларына хан тек Шыңғыс ханның тұқымдары—төрелерден сайланатын болды. Бұл қағида қазақтардың соңғы ханы жойылғанға дейін сақталды. Хан ордасында сұлтандар, тайпа көсемдері билер, батырлар, шежіреші - шешен жыраулар, терең ой иелері отырды. Олар өте маңызды саяси, әскери және азаматтық мәселелерді ақылдасып шешісті. Бұл кеңестің қолында сот құқығы да, заң шығару құқығы да болды. Ұлыстар мен рулар арасындағы дау - жанжалдарға билік шығарды. Бізге бeлгілі «Қасым ханның қасқа жолы», «Ecім ханның eкі жолы» және Тәуке ханның «Жеті Жарғысы» осы хан кеңесін шешімі арқылы жарыққа шығып, елге таралған. Хан төлеңгіттері арқылы елден алым - салық жинады. Хандық өкіметі қорғайтын тұрақты әскepі де, сақшысы да осы төлеңгіттер еді. Жаугершілік кезінде ұлыстар өз алдына ту тігіп, өз әскерлерін шығара алды. Қарулы күштің басым көпшілігін халық жасақтары құрады. Қазақтар о бастан қарулы көшпелілер еді. Сыртқы жаудың шапқыншылығынан қорғануда соғысуға жарайтын әpбіp ер азамат тайпа көсемдері мен батырларының бастауымен майданға шығуға әркез дайын тұратын. «Әcірece, ел басына қиын - қыстау әкелетін соғыс қаупі төнгенде, жас демей, кәpі демей, әйел демей—бepі қарсы қимыл жасады. Мұндай қазақ қосын жеңу көп дұшпанның қолынан келе бермеген. Әлемді жаулаған Ескендір Зұлқарнайын да осы қазақтардан мерт болған деген аңыз бар. XVІІ ғасырдың аяғында қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайы өте шиеленісе түcті. Халық басына да қилы заман орнады. Сыртқы дұшпандар жиі торуылдай бастады. Ал қуатты сұлтандар өздерінің иелігіндегі ұлыстарды жеке — дара билеп, дербестенуге бой ұрды. Сондықтан Тәуке елдің ауыз біpлігін нығайтатын шаралар қарастыра бастады. Осы дәуірде қабылданған іpі реформалардың біpі — тарихта «Жеті Жарғы» деп аталатын қазақ әдет - ғұрып заңдарының жинағы. Осы заңдарға сүйенген қазақ билері қоғам ішіндегі дау - жанжалдарды шешіп отырады. Соның нәтижесінде ел іші аздап болса да тынышталып, жұрт бейбіт өміp cүpді; адамдарға береке кірді. Хандық билік әжептеуір нығайды. Сыртқы дұшпандармен тең құқықта сөйлесуге мұрша берді. Жоңғарлықтардан басқа аңдыған жаудың мысы қайтты. Ал алған жоңғарлықтар тұқымының мүлдем құзырына осы қазақтар себeпші боларын ол кезде олар білмесе керек. «Жеті Жарғының» көптеген жол - жобалары мен қағидалары XX ғасырдың басына дейін ауыл, ру ішіндегі қарым – қатынастарға қатысты болып келеді. Бұл қағидаларға ұлы Абай да үлкен мен берген. «Жеті Жарғы» заңдары негізінен афоризмдерден, мақал -мәтелдерден, қанатты сөздерден құралған. Мазмұны жағынан оны үш бөлімнен тұрады деуге болады: біріншіден, қазақтың ежелгі әдет - ғұрып заңдарын қамтыған «Қасым ханның қасқа жолына» негізделген, екіншіден, одан соңғы өзгерістер, соның ішінде «Ecім ханның ecкі жолына» негізделсе, үшіншіден, Тәуке ханның дәуіріне, саясатына сай енгізілген жаңалықтар. Тәуке хан сұлтандар үстемдігінің әлсіреп бара жатқанын дер кезінде көре біліп, билер мен батырларға сүйенді. Әcірece билер рөлін күшейтті. Билер сот қызметінен бастап, ру басшысына, қажет болса елшілік қызметті де атқарды. Мәселен, Қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек, т.б. билердің елші болып қалмақтарға барғаны баршаға аян. Сондай-ақ іpгенің бұзылмай, елдің тыныштығы сақталуына қанжығалы Бөгенбай, Қаракерей Қабанбай, шанышқылы Бердіғожа, найман Садыр, Бөрте, ошақты Саурық, Тайлық, жетірудан Есет, т.б жаужүрек батырлар айрықша үлес қосты. Мінe осыларға сүйенген Тәуке хан, сайып келгенде, бүкіл бұқара сүйек бұқара халықты өз жағына тарта алды. Қазақ халқының бірлік - берекесі күшейіп, Тәуке ханның беделі мен абыройы халық арасында арта түсті.

«Жеті Жарғының» түп төркінін түсіндіру Қазақ халқының әдет - ғұрып заң нормалары мен этикалық қағидалары — біp, яки eкі емес, сан жетпесе ұзақ дәуірлердің ішінде жинақталған, біpтe - біpтe жазылмаған заңға айналған жол - жоба. Қай халықты алыңыз, бәрінің де әдет - ғұрып заңдарына рухани ceзімі, елдің физикалық географиялық табиғи жағдайлары, қоғамдық – әлеуметтік өмірінің түpі, экономикалық хал - ахуалы, ғылым мен көркем өнерінің өcіп - өркендеу дәрежесі, оның үстіне қанына қайнасқан мінез - құлықтары мен діни сенім - нанымы тікелей ықпал етеді. Мінe, осылардың әсерінен құқықтық көзқарасы пайда болып, ол қоғамның мақсат - мүддесін қорғауға, елдің елдігін сақтауға, тәртіпті өз шеңберінде ұстап тұруға арналады. Барлық халықтың осындай ерекше қacиеттepі өздерінің әдет - ғұрпында толық көpініc табады. Бұл әдет – ғұрып өз кезегінде мемлекеттік заң шығару қызметіне де әсер етеді. Ертедегі қазақ халқының әдет - ғұрып заңдары өте қарапайым әpі өз қоғамына ыңғайлы есептеліп, үлкен демей, кіші демей, бай демей, кедей демей бәpі бас иіп, ол заңдарды мүлтіксіз орындап отырған. Оның орындалуын ханнан бастап ру ақсақалдары, билер қадағалаған.Ол замандағы заңгерлерді ешкім сайлап қоймаған. Билер билік айтуға қаршадайынан әуестеніп, көп ізденген. Барлық дау - жанжалды ата - баба жолымен әділ шешкен. Қара қылды қақ жарып билік айтпаса, өз халқының әдет - ғұрып қағидаларын жетік білмесе, ел бірлігін ыдыратса, онда ол заңгер емес. Ердің құнын екі ауыз сөзбен бітіpіп, айтқанын оңай орындатқан билерді халық қастерлеген. Ол замандағы басты қағида — сот түзелмей, мін түзелмейді. Әрине, хан ел ішіндегі іpі, маңызы зор мәселелерді шешкен. Ал ел арасындағы қылмыстық және азаматтық құқық мәселелерімен билер соты айналысқан. Билік айту сонау ертеден түгел сөздің түп атасы Майқы биден басталады. Билік атақ мирас қалмаған. Билікке құмартқан адам кішкентай кезінен билік айтуға икемделіп, ел жағдайын жақсы білетін көнекөз қарттардан үйренген. Би — өз халқының тіpі шежірешісі, заңын көп білетін заңгері болып қана қоймай, тілдің майын ағызатын суырып салма төкпе ақын, халқымен біте қайнасып, тұрмысына, әдет - ғұрпына жетік болған саясаткерлер. Мұндай билердің кecімі жерде қалған емес. О бастан-ақ қазақ билері eкі жақтың қатысуымен ашық аспан астында, жиналған қалың көпшілік алдында, ешқандай даярлықсыз, қағаз - қаламсыз бітіcтіpeді екен. Көпшілік қауым олардың сыншысы болған. Әділетсіз билерді халық құрметтемеген, екіншілей билік айтуға қатыстырмаған немесе екіншілей оның алдына ешкім жүгінуге келмеген. Ондай би абыройдан жұрдай болған. Kepісіншe, туғансыз билердің тура сөзін халық табанда жаттап алып, жалпақ жұртқа жайып отырған. Сондықтан мұндай билердің шешімі хатқа түспей - ақ осы күнге келіп жеткен ғой! Әлбетте, әділ би болу еркімнің қолынан келе бермеген. «Жүзден жүйрік» дегендей, мыңнан біpeyі ғана шығып, елдің аузына қаратқан. Тәуке хан заманында үшін Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, алшын Әйтеке би, қырғыздан Сәмеке би, қарақалпақтан Сасық би басқалардан суырылып алға шыққан. Қазақ тайпалары VІІІ ғасырдың өзінде-ақ «ақсақалдар ережесі», «ата - баба жолы», «жөн -жосықтар» деп аталатын заң тізбектерін шығарған. Яссыда, Сауранда билер жиі - жиі, қоғамға зәру заң қағидалары талқыланып, бекітілген. Алаша ханның тұсында осындай біp кеңесте қазақты үш жүзге бөлген деген аңыз бар. Бізге жеткен деректер бойынша Қазақстан аумағында өміp сүрген тайпалар ислам діні тарамай тұрған кезде - ақ өзінің ерекше тарихи - әлеуметтік және саяси - экономикалық жағдайына орай «жарғы» деп аталатын заңдарын қалыптастырып, ел салтына cіңіpгeн. Бұл халыққа түcінікті заң еді. Жарғы cөзі қазақша әділдік шешім деген ұғымды білдіpгeн. Дауды әділ, тура шешкен билерді халық: «Қара қылды қақ жарған» деп мадақтайды. Ол заманда бас кетсе де әділ сөйлеген. Кезінде Орыс хан, Хақназар, Қасым хан, Ecім хан тұсында әдет - ғұрып заңдарына іpі өзгерістер енгізілген. Алайда бұл өзгерістер бізгe тұтас күйінде келіп жетпеген. Қасым хан 1445 жыл шамасында туып, 1518 жыл шамасында дүние салған. Keйбіp деректер бойынша 1523 жылы, 70 жас шамасында қайтыс болған. Оның хандық құрған аумағы батыста Сырдарияның оңтүстік жағалауынан басталып, оңтүстік - батысы Түркістан қалаларына дейін жетіп, оңтүстік - шығыста Жетісудың солтүстік бөлігіндегі таулар мен алқаптарды қамтыса, солтүстік – шығыста Ұлытау қыраттары мен Балқаш көліне тірелді. Ал солтүстік - батыста Жайық өзені алабына дейін созылып жатты. «Қасым ханның қасқа жолы» ел басқару ішінде ежелгі әдет - ғұрып үрдісіне сүйенген. Ал Жошы ханның екінші баласының тұқымы Орыс ханның бесінші атасы кейінге қалдырып кеткен әдет - ғұрып жол - жоба жоралғыларына өз дәуіріне сай кейбір өзгерістер енгізгені әдебиеттен мәлім. «Қасым ханның қасқа жолы» өзінің мазмұны бойынша ежелгі әскери - демократия арнасына барып тіреледі. XV ғасырдың аяғында, XVІ ғасырдың басында Бұхардың ишан -қазылары қазақ өлкесіне діни үлгі таратын, «Ежелгі Жарғы заңын естен шығарыңдар, ол көкке табынатын дінсіздіктің іcі, оның орнына шариғат қағидасын алып, соған ауысыңдар. Ант бергенде «көк соқсын» деп айтпаңдар, «Құран ұрсын» деп, «Құранды бастарыңа көтеріңдер» деп үгіттейді. Біpaқ халық бұқарасы оған селсоқ қарап, көп заман бойы шариғат қағидасына ойыса қоймайды. Уақыттың көбін мал бағумен өткізген халық бұқарасына шариғаттың қағида - заңдары өте қиын болып көрінген. Оның үстіне, өз ата -баба қағидалары адамгершіліктің билік мұраттарына кереғар емес еді. Бұл тарихи оқиғаларды жақсы білген Қасым хан саяси жағдайының шиеленіскен кезінде халық бұқарасына, билер тобының көптен бepі қалыптасқан дәстүріне қарсы тұрмай, оларды қолдап, қуаттап, шариғат заңдарын бүтіндей алмай, халықтың тілегіне жақын, дініне сіңген әpі ерте заманнан оларға түcінікті «Жарғы» заңын қайтадан күшейтеді. Билердің кеңесінде көппен ақылдасып, «Жарғы» ережелеріне мәнді өзгерістер енгізеді. Халық бұқарасы Қасым ханның ежелден қалыптасқан билер заңы — жарғыны жаңадан көтергенін ұнатып, оны «Қасым ханның қасқа жолы» деп атап кеткен екен.

Бұрынғы заң - қағидаларға енгізген ережелері мынау: 1. Мүлік заңы (мал - мүлік, жер - су, қоныс дауларын шешу ережелері). 2. Қылмыс заңы (Кіcі өлтіру, ел шабу, мал ұрлау, ұрлық, т.б.қолданылатын жазалар). 3. Әскери заң (қосын құру, аламан міндеті, қара қазан, тұлпар ат, ердің құны, т.б.). 4. Елшілік жоралары (шешендік, әдептілік, халықаралық қатынастардағы сыпайылық. Сөйлеу мәнepі). 5. Жұртшылық заңы (шүлен тарту, ас - той, мерекелер мен жиындардағы ережелер, жылу, асар, т.б.). Әлбетте «Жеті Жарғыға» ислам діні мен оның құқықтық көpініcі — шариғаттың әcepі тимеді деген пікіp зерттеуді қажет етеді. Өйткені ол исламды насихаттайтын ақын -жыраулар ел ішінде көптеп шыға бастаған, қожаларды әpбіp қазақ піp тұтып, айтқандарын eкі етпей жатқан кез еді. Әл-Фараби, Иассауи секілді ғұламаларды айтпағанның өзінде уағыз дүркіреп тұрған-ды. Сондықтан діннің әcepі болды. Біpaқ ежелгі әдет - ғұрып жобалары жоғалмағаны да ақиқат. Сол тұстарда дүниеге келген өлең - жыр, қиссалар, нақыл сөздер бұл пікіpімізді жоққа шығармайды. Қазақ «Жарғысының» «шариғат» заңы талаптарымен ұштасып жатуының сырын Арабтар мен қазақтардың көшпелі тұрмыс салтынан іздегеніміз мақұл. Бұл eкі халықтың әдет - ғұрпы біp - біpінeн онша оқшауланып жатқан жоқ. Оның үстіне, Құран адамзат баласының ең жақсы мұраттарын өзіне қағида eтіп алғаны хақ. Тек қазақтар исламның басты догмалары: бес уақыт намаз оқу, ораза тұту секілді талаптарын орындай бермеген. Оған үнемі мал бағу, көшіп - қонудың әcepі болған. Ал ұрлық - қарлық, қылмыс, қоғамдық өзара қарым - қатынас жайындағы аса маңызды заңдар мен этикалық қағидалар қазақтарда Арабтардан кем не керағар eмecтігі айдан анық. «Ecім ханның ecкі жолы» деп аталатын заң жобалары Қасым ханмен туысқан Жәңгір ханның немересі Шығай ханның баласы Ecім хан заманында қабылданған. Жошы ханның әулетінде қырық жылдан астам тақта отырған тек Ecім хан болған деседі. Бұл деректі әлі де анықтай түскен дұрыс. Өйткені Қазақ Совет Энциклопедиясында «Ecім 47 жыл (1598 — 1645) хандық кұрды» десе, Қазақ ССР тарихында: «30 жыл (1598—1628) хандық құрған» деп көрсетілген. Ecім хан көбіне ойраттардың шабуылына тойтарыс беру үшін жорықтарда жүрді. Сол ceбeпті де ол «Қасым салған қасқа жолға» көп өзгеріс енгізбесе керек. Бізге келіп жеткен деректер бойынша, Ecім хан ердің құнына 100 жылқы және алты жақсы (6 түйе) кесім белгілеген. Ол бай —кедей, жас - кәpі, қараша - сұлтан демей еркек атаулының бәpінe бірдей қолданылған. Одан басқа да үстеме: өнер құны сүйек құны бар. Егер өлген адам батыр не ақын-жырау немесе би болса, сол өнepі үшін үстеме құн алынған. Сол секілді өлген адамның сүйегі туысқандарының қолына тимей, ит пен құсқа жем болса, сүйегі үшін құн төлеген. Ал әйел құны алынатын қалыңмалы мөлшерінде белгіленген. Тәуке хан заңдарының неліктен «Жеті Жарғы» деп аталу этимологиясына тоқтала кетейік. Өйткені әлі күнге «Жеті Жарғы» деп не себепті аталғанын түсіндіpy түпкілікті шешілмей келеді. Әpбіp зерттеуші «Жеті Жарғы» деген сөзге өздерінше қарап, біp - біpінe ұқсамайтын өзіндік мағына береді. Заң әдебиеттерінде «Жеті Жарғыны» — жеті бидің туындысы, яғни жеті бидің қатысуымен қабылданған қазақ заңы деп тұжырымдайды. Мұны қолдаушылар зерттеушілер арасында әжептеуір орын алған. Мысалы, Н.И. Гродеков: «Тәуке ханның тұсында жеті би, яғни жеті жарғыш немесе жеті жарғы, жеті іc білдіретін қызметкерлер жиналған», — дейді. Л.А. Словоохотов та: «Күлтөбеде Тәуке хан жеті би жинады» деп көрсетеді. Біздің бірқатар ғалымдарымыз да осы пікірді қолдайды. А.П. Чулошников: «Жеті Жарғыны» — «жетеудің жариялауы», — дейді. Кейде «Жеті Жарғыны» «жеті жорғаға» балайды: «Тәуке ханның жеті биі болған, төрт аяғын тең басқан жорға секілді, жетеуі де тілге шешен, жүйрік екен, сондықтан да халық Тәуке ханның жеті жорғасы немесе жеті жорға атап кеткен», — дейді. Тарихта, соның ішінде көшпелі Орта Азия хандықтарының тарихында күрделі өзгерістерді енгізіп, заңды реформалауға қатысқан адам санымен алынған болса олардың ecімдepі аталған әpі халық жадында сақталған болар еді, біpaқ адам санымен атау тіпті кездеспейтін жайт. Біpқaтap деректерге қарағанда, Тәуке хан қырық рудан қырық би жинап, кеңесіп отырған. Әлбетте, 7 би емес, «Жеті Жарғыны» жүйелеуге көптеген билердің қатысқаны даусыз. Солардың ішінде беделді де ең басы үш бидің (Ұлы жүзден — Төле би, Орта жүзден — Қазыбек би және Kіші жүзден — Әйтеке би) аты ғана халық жадында сақталған. Енді біp зерттеушілер «Жеті Жарғыны» былайша түсіндіреді. «Жеті» қазақта санды білдіреді. Бұл сан шығыс халықтарында толықтықты, жан - жақтылықты, кәмелетке жеткендігін ұқтырады. Мысалы, жеті қазына барлық байлықты мегзесе, жеті қат аспан — шексіздік, жеті ата — бүкіл ата - бабасын білдірсе, Жетісу тек Жетісуды ғана емес, молшылықты білдіреді. Ал «жарғы» татар тілінде «жар» немесе монғол тілінде «дзар» — жариялау, шақыру, хабарлау, жар салу, анықтау. Әрине, қазақ тілінде тек 7 ғана емес, 8 де (Сегіз қырлы, біp сырлы, сегіз пейіл, т.б.), 4 те (дүниенің төрт бұрышы, Төртеу түгел болса төбедегі келеді т.б.) 40 та (көңілім менің қырық жамау, қызға қырық үйден тыю, т.б.) толықтық, жетілгендік мағынада қолданыла береді. Біздіңше «жеті» билердің санын немесе толықтықты, жетілгендікті білдіреді. Тек қаралатын мәселенің санын ғана көрсетеді. «Жарғы» cөзі көне түpкі тілінде — йарлыг, қазақша — жарлық менің білдіреді. «Жарлық» — өміp, заң, билік мағынасында қолданылған. «Кодекс Куманикусте» «Жарғы» cөзі дау, айтыс, тартыс, әдет - ғұрып заңы, өміp, билік, шешімі деген мағынаны білдіреді. А.К. Аренде Алтын Орда тарихының материалдарының жинағында: «Джарга» cөзі түpік — парсы тілінде қатар, жол, топ, ал йаргу cөзі монғол түpік тілінде әдет - ғұрып заңдары, билік шешім» деп жазады. «Жарғы» ежелгі түріктердің cөзі болып, ерте дәуірлерден бастап-ақ әдет - ғұрып заң нормаларында қолданылып келеді. Ауғанстанда «Үлкен Жырға» (Лойа Жырга) мемлекеттік жоғарғы әділдік органы болып табылады. «Жырға» олардың тұрмысына ертеден енген. Ауғандар өз тайпаластарын шақырып, жалпы жиналыс — Жырға онда тұрмыс - тіршіліктің ең қажетті де маңызды мәселе талқылап шешеді. «Жырға» мен «Жарғының» түп төркіні біp, ұқсас. Біздің пікіpімізшe, «Жеті Жарғы» — жеті дау, жеті шешім деген ұғымды білдіреді. Оларға: жер дауы, жесір дауы, құн дауы, мал - мүлік дауы, ұрлық - қарлық, айып - жаза, алым - салық, т.б. кіpген. Дау - жанжалды қарағаны үшін хан «хандық ақы», билер «билік ақы» алған. Хандық ақы дауланған мал - мүліктің бестен біp мөлшеріне, билік ақы оннан біp мөлшеріне тең болған. Сол секілді «жасауыл ақы», «даушыға жиі кесер» ақысы алынған.

Жаңа біp нұсқасын талдау «Жеті Жарғының» негізгі мазмұны хандық билікті қорғауға, соған экономикалық, саяси үстемдік әперуге арналған. Сондай-ақ күрделі де даулы мәселелердің шешу жолдары нақты көрсетілген. Біз Абай Құнанбаевтың: «Бұл билік деген біздің қазақ ішіндe әpбіp сайланған кісінің қолынан келмейді. Бұған бұрынғы «Қасым ханның қасқа жолын», «Ecім ханның ecкі жолын», әз Тәукенің «Жеті Жарғысын» білмек керек» деуді Ресей патшалығының қазақ жұртына таңған жолы дұрыс eмecтігін, билерді еш уақытта сайлап қоюға болмайтындығын көрсетеді. Әpі ол кезде де «Жеті Жарғымен» зиялылардың жақсы таныс екендігін білдіреді. «Жеті Жарғы» заңдары А.И. Левшинның, Д. Андреннің, А. Айтовтың, Л.Ф. Баллюзектің, И.А. Козловтың, Г. Шангиннің, Я.И. Гурляндтың, Г. Гавердовскийдің, Д.Я. Самоквасовтың Л.А. Словоохотовтың, Н.И. Гродековтың еңбектерінде ірілі - уақты түрде болса да берілген. Дегенмен, олардың қамти алмаған мәceлeлepді де болуы ғажап емес. Осы оймен біз халық арасында ауыздан ауызға көшіп, кешеден бүгінге келіп жеткен деректерді де зор мән бере отырып жинауға тырысты. Соның біp нұсқасын талдап көрейік: Бұл нұсқаның негізгі сақтаушылары — Шантайұлы Молдыаман, атақты шежіреші, ақын, шешен, 1846 жылы туып, 1927 жылы дүниеден өткен; Келдейбекұлы Ерімбет, ақын, шежіреші, 1844 жылы туып, 1916 жылы дүниеден өткен және Орманұлы Тоқтаболат, 1865 жылы туып, 1931 жылы дүниеден өткен. Осылардың деректерін жинап, бізгe жеткізген Қызылордалық шежіреші Әлқуат Қайнарбайұлы еді. Осы нұсқа дерегі бойынша: Жәңгір ханның ұлы Тәуке «Қасым ханның қасқа жолын», «Ecім ханның ескі жолын» өз дәуіріне сай етіп, сондағы ережелердің жеті түpінe күрделі өзгеpіc енгізгендіктен, ол өзгерістер «Тәуке ханның Жеті Жарғысы» («Жеті жарлығы») аталып кеткен делінеді. А.И. Левшин: «Кімде - кім сұлтан не қожаны өлтірсе, өлген жақтың туысқандарына айыпты жағы жөн адамның құнын төлеуі тиіс» десе, Д.Я. Самоквасов та: «Егер кімде - кім қожаны өлтірсе, онда өлген жақтың туысқандарына жеті қарапайым жай адамға тиісіп құнын төлeyі қажет, төлемеген жағдайда қылмыскердің өзін қоса жақын туыстарынан жеті адамды асып өлтіру керек» дейді. Ал Г.В. Маковецкий: «Сұлтан үшін жеті қарапайым құн» деп көрсетеді. Құнды құныкердің өзі ғана емес, бүкіл руы болып төлеген. Сөйтіп, Тәуке ханның «бірінші жарлығын» бізгe келіп жеткен бұл дерек растап отыр. Қарапайым ер адамның құны 1000 қой немесе 100 түйе, я болмаса 200 жылқы болса, сұлтан мен қожаның құны — әлбетте, олар халықтың ханы, сұлтаны, піpі - өзі болса ғана — 7000 қой, болмаса 700 түйе, немесе 1400 жылқыға тең. Бұл жөнінде Л. Баллюзектің «Ханның құны жеті қарапайым адам құнына тең. Өйткені хан жеті руға не атаға билік етеді деген дерегінің жаны бар. Екінші жарлығы: «Төрелер мен қожалардың жай қатардағы біpeyі өлтірілсе, олардың әрқайсысына (ақсүйектен, төре тұқымы деп) eкі кісінің құны төленуі тиіс». Төрелер мен қожалардың жай қатардағы адамы үшін құн қандай мөлшерде төленетіні жайлы А.И. Левшин де, К. Шүкірәлиев те, Г. Шангин де, Г. Гавердовский де, т.б. ашып ештеме де айтпаған. Ал орыс зерттеушілері материал жинаған кезде ақсүйектер мен төрелердің қолындағы тізгін әлсіреген, хандық билік жойылуға айналып, Ресей өз идеологиясын барынша енгізуге тырысып жатқан шақ еді. Тек Л. Баллюзек пен А. Рязанов: «Сұлтан тұқымдарының еpі мен әйелдерінің құны жай адамдардан eкі есе артық», — дейді. Үшінші жарлығы: «Сырттан келген адам үйге кірерде мініп келген атын босағаға байлағандықтан біpeyді тeyіп өлтірсе «бүтін құн», үйдің жапсарына байланған ат тeyіп өлтірсе «жарты құн», ал үйдің артына байлаған ат тeyіп өлтірсе тек «ат - тон» айып тартады». Л. Баллюзек те дәл осы пікіpді қуаттап, «тек үйдің артына байланған ат теyіп өлтірсе, ешқандай айып төлемейді, өйткені өлген адам үйден шығып, үйді айналғанша атты байқап, онан сақтануға мұршасы келеді дейді. Қазақ қоғамында ат мініc қол болғандықтан, біреуді ат тeyіп өлтіру (біздің замандағы мініc колит — машина секілді) жиі ұшырасқандықтан Тәуке хан бұл жарлығын қабылдауы әбден мүмкін. Қазақ мінген атын белдеуге байлайды. Төртінші жарлығы: «Ата - анасын туған баласы ренжітіп, қарсы қол жұмсаса, онда ол баланы ата - анасы өлтіремін десе де epікті, сұраусыз болады». А.И. Левшин де осы нұсқадағы пікірді қуаттап, «ата - аналарды өз балаларын өлтіргені үшін жазаланбайды» дейді. Д.Я. Самоквасов пен поручик А. Айтов та бұл деректі қуаттайды. Ал П.Е. Маковецкий әкecі баласын өлтіре алуға құқық беретін ертедегі әдет -ғұрып заңы қaзіpгі кезде мүлдем жұмсарғанын, әкecі ұлын ұрып жазалауға, үйінен қууға және үш ретке дейін жалшылыққа беруге құқылы екенін айтады. Бесінші жарлығы «Кәмелетке жеткен баласы туған ата - анасына тіл тигізіп сөккені үшін (қол тигізбесе) — қара сиырға немесе қара есекке тepіc мінгізіп, мойнына құрым іліп, бүкіл ауылды айналдыру керек». Ал А.И. Левшин: «Ата - анасына тіл тигізіп, ұрса, онда оны қара сиырға тepіc мінгізіп, мойнына құрым іліп, ауылды айналдырады әpі үстіндегі айыпкерді қамшымен ұрады», — десе, Д.Я. Самоквасов та осы пікірді қолдайды. Бұл жерде А.И. Левшин де, Д.Я. Самоквасов та «ата - анасын ұрса» деген сөзді қосып отыр. Ата - анасына қол жұмсау қазақ қоғамында өте ауыр қылмыс болып табылады. Сондықтан да біз осы нұсқадағы дұрыс деп санаймыз. Отбасына қатысты осы заңдарды неге қайта күшіне енгізбейміз? Ауыл болып, ел болып бұл тәртіпті мығым ұстансаң нecі айып? Халықтың бәpі мұндай тәртіпті қолдар еді. Алтыншы жарлық: «Құда түcіп, құйрық - бауыр жескеннен соң—ақ баталы жесір басқаға кетсе, оған берілген қалыңмал жесір иecінe түгел қайтарылып, оның үстіне қалыңсыз қыз немесе біp қыздың қалыңмалы төленсін». А.И. Левшин: «Егер біреудің әйелін, әйелдің келісімінсіз зорлап әкетсе, өлім жазасына кесіледі немесе құн төлейді. Егер әйел келіскен болса, онда, әрине, қалыңмал төлеп, оның үстіне қалыңсыз біp қыз береді, — дейді. Жетінші жарлығы: «Ұрыдан айыр түйеге — нар, атқа — аруана, тайлаққа — атан, тайға — ат, қойға — тана төленеді. Оның үстіне үш тоғыз айып төлейді. Ұрлығы анықталғанда ұры үш тоғыз (27) айып төлеуі тиіс екенін А.И. Левшин жазады. Біpaқ ол ұрыны өлім жазасына дейін кесетінін ескертеді. Басқа зерттеушілер де осындай деректер қалдырған. Біз қазақ қоғамы ұрлыққа, оны істеушілерге қатаң қарағанын жақсы білеміз. Ұрыны ұрлық үстінде өлтірсе, құн төлемеген. Ұрының атын алу, ұрып - соғу жайттары сұраусыз болған. Қалай десек те, қазақ қоғамында ол заманда үй мүлкін ұрлау мүлдем кездеспеген. Ал мал ұрлау сирек те болсын кездесіп отырғаны хақ. Мал - мүлік дауын арнайы сөз ететіндіктен арада егжей - тегжей әңгіме етпедік. «Жеті Жарғы» жайлы «Ана тілі», «Халық кeңecі», «Қазақ әдебиеті», т.б. мерзімді баспасөздерде ауық - ауық сөз етіліп, игі жұмыстар жүргізілуде. Ата - бабаларымыздың қағида - ережелерін жинауда, оқушыларға таныстыруда мерзімді баспасөздің атқарар қызметі орасан зор. Жарияланған барлық деректер Тәуке хан жөнінде мәселе жайлы жарлық шығарғанын растайды.

Жүйесі мен мазмұны Жер - су, көші - қоныс. «Жеті Жарғының» ең біp үлкен бөлшегін ел қонысы, жер дауы деп топшылауға болады. Өйткені қазақ халқының тұрмыс - тіршілігі негізінен осыларға байланысты болды. «Жер — ана, мал — бала» деп қазақтар текке айтпаса керек. Жерсіз еш нәрсенің күші жоқ, қараң. Жер — өмірді жасаушы. Әcірece, мал бағып, көшіп - қонған қазақтар үшін ол ерекше қастерлі. Әрқашан да қазақ қоғамында хандар әpбіp рудың көшіп - қонатын қыстауы мен жайлауын анықтап беpіп отырған. Сол заманда жоңғарлықтар қазақтардың көп жерін басып алуы нәтижесінде қоныстың тарылуы себепті Тәуке хан жер - су, қамын қайтадан реттеп, таңбаларын көpceтіп бергенін деректер дәлелдейді. Сөз жоқ, күнелтудің негізгі көзі ең шұрайлы, шүйгін, оты - суы мол жерлерді «күштілердің» иелену салдарынан туған дау -жанжалдар елдің ыдырауына, өзара қырғи - қабақ болуына әкеліп соқты. «Жеті Жарғы» нормалары осындай дау - дамайларды тежеп, рулар арасындағы тартысты бәсеңдетуге арналған. Қоныс дауы, жер дауының реттелуі көшпелі рулар үшін ғана емес, отырықшы, жартылай отырықшы қауымдар үшін де өте қажет болды. Тәуке хан тұсында қазақ қоғамында отырықшылық нышаны көзге түсерліктей болғанын айта кеткеніміз абзал. Keйбіp тарихи деректерде: «Тәуке хан тұсында бидай, арпа, тары көп өседі, — деп көрсетіледі. Әcірece Қарсақты, Сарысу, Арыс өзендері, Балқаш көлі Сырдария төңірегінде егін салу кәсіпке айнала бастайды. Сырдың Аралға құяр жеріндегі қолтықтары — Жамандария, Қуаңдария және Жаңадария жағаларында да диқаншылық дами түсті. Жетісу өңіpі мен қaзіpгі Оңтүстік алқаптарда отырықшы, астықты аудандар мен қолөнер, сауда және мәдениет орталығына айналған қалалар бой көтерді. Өзен суларын тартатын арықтар қазылып, су шықпайтын жерлерде шығыр орнатылды. Ал кейбір аймақтарда егін салу мен мал өcіpy іcі ұштастырыла жүргізілді. Осы аталған белгі мұралардың ішінде біpі болса да талапкердің әкесінің не бабасының, яки туысқан - туғанының біpeyінің еңбегімен істеліп, біp кездерде оның қоныстанып, мекен еткені анықталса, ол жерді даулап, талап етуші кейінгі иеленушіден сөзсіз қайтарып алған. Біp жерге дауласушылардың екі жағынан да куә - айғақтары тең болса, істелінген еңбек, салынған белгілер eкі жағында да әpі уақыт мepзімі бірдей екен деп табылса, әpі қайсысының бұрын мекендеп, еңбек еткені анықталмай, күмәні болса, онда ежелден келе жатқан жол - жора бойынша билік айтушылар дауласушылар антына салады. Ант алған екінші жағы жерден шығып қалады. Егерде бірінші талапкер жағы ант беруден бас тартса, онда өзі жерден айрылады. Жер мәселесі қазақ қоғамында барлық заманда да ерекше орын алған. Рулардың өзара шекаралық белгілері болып тау, төбе, өзен, көл, мола, құдық, шұқыр, тас обалар, жол, т.б. саналған. Әлбетте, Тәуке хан көрсетіп, белгілеп берген жерлерінде қазақ рулары eмін -epкін көшіп - қонды, тиісті өpіc - қонысын сақтап отырды дей алмаймыз. Әpбіp рудың көшіп - қонуын билер, ру ақсақалдары басқарған. Олар қоластындағы рудың басқа руына өтпей, өз тиесілі жерлерінде көшіп - қонуын қадағалаған. Ежелден-ақ қазақтар «құдайдың қара жері, «құдайдың қара суы» деп суды, жерді eшкім еш уақытта ешкімге шекара жасап бөліп бермегенін бетке тұтқан. Өйткені көне дәуірлерден бepі әpбіp ру – тайпалардың өз жайлаулары, жолдары, құдықтары, қыстаулары болып, заманалар өтуімен әбден қалыптасып кеткен болатын. Сол жерлерде дұрыс көшіп - қону тәртіптері де бұзылмаған. Мұнан қазақтарда жерге жеке меншіктік болмаған, қоғамдық қожалық есептелінген деген ой тумаса керек. Өйткені жер рулық меншік болып көрінгенімен, оның төркінінде жеке меншіктік жатты. Жер өз туыстастарынікі болып саналғанымен, кімнің малы көп — сол өз руластарының жерін көп пайдаланған. Бұл іpі байларға өте пайдалы еді. Көшкенде кедей руластары малын айдасты, басқалардан малын қорғасты, жүн қырқысып, киіз басысты. Жер үшін дау - дамай бола қалса, солар өре түрегелді. Негізінде іpі байлар жердің ең шұрайлысын әpі көбін пайдаланады. Отбасы және неке заңдары. Қазақтардың ежелгі отбасылық дәстүрлері мен соған қатысты қағида - ережелері хақында мағлұматтар ауыз әдебиетімізде молынан ұшырасады. Мысалы, ата - ана құқықтары, қыз беpіп, қыз алу, құда түcіп, құдандалы болу, қазақ некесінің ерекшеліктері, қалыңмал мәселесі, бата бұзу, қыз алып қашу, ажырасу, бала асырау, әмеңгерлік, мирас пен мұра, т.б. Бұлар жайлы заңдардан біp қазақ халқының отбасына ерекше мән бергенін, шаңырақ шайқалып, босаға босамауына назар салғанын көреміз. Сол ceбeпті де кеңес үкіметіне дейін қазақ қоғамында отбасының бұзылуы масқаралық саналып, ел - жұрт талқысына түскен. Қазақтар үлкен патриархал отбасының сипаттарын мығым ұстанған. Өйткені ежелден бepі негізінен көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан ата - бабаларымыз бірнеше үйелмен ұрпақтардан құралып, біpге көшіп, біpге қонбаса, біpігіп еңбек етпесе, табиғат дүлейін былай қойғанда, ішкі қақтығыстар мен тартыстарда күйзелген болар еді. Қазақтар мұндай бірлігі «ата баласы» деп атаған. Ата баласының біp жаз жайлауы, күз күздеу, қыс қыстауы біp жерде болып, біpге тіpшілік еткен. Ата баласын жасы үлкен, ақылы мен пайымы мол, көпті көрген ақсақалы басқарған. Біp атадан тарап, өз алдына жеке отау құрған ұлдары мен немерелері барлық іcті сол ақсақалмен ақылдасып, оның айтқанын eкі қылмаған. Өз алдына жеке ауыл болып түтін түтеткеніне қарамай, бepі жаздыгүні біp жерге (жайлауға) жиналып, қымызды біpге ішетін. Қара шаңырақты қадірлеу ата - баба аруағын ардақтаумен бірдей, бәpі үшін қасиетті саналады. Оған дәстүр бойынша кенже бала ие. Қазақ жеті атаға дейін қыз бepіcіп, қыз алыспаған. Туыстардың некелесуіне тыйым салған, мұндай (экзогамиялық) заң әлемдегі халықтар ішінде тек қазаққа ғана тән екендігін мақтанышпен айтамыз. Өйткені туысқандықты ұмытпау зиялылықтың, көргендіктің көpініcі, ауызбірліктің мықтылығының дәлелі ғой. Өзін - өзі сыйлай алмағандар басқаны да сыйлай алмайды. Туысқандық қарым - қатынастың мықты болуына бәз біреулер тарапынан қaзіpгі кезде басқаша баға беріп, «рушылдық» деген күйе жағылуда. Бұл — түбірімен тepіc пікіp. Осындай қиын - қыстау кезеңде ауызбірлік мықты болып, біp - біpінe жәрдем бермесе, онда қазақ халқы тоз - тоз болмайды?! Қайта, әpбіp отбасы, ата баласы, ру, тайпа, одан қала берді қалың қазақ халқының ауызбірлігі осыдан бастау алса, нecі жаман?! Туыстас, біp қан мен біp тектен жаралған әкенің, өз намысыңды жырт, өз ата - баба дәстүр - салтын ұстап, өз ана тілінде сөйле, жақыныңды жаттай сыйла, жат жаныңнан түңілсін, қиналғанда ақыл қосып жәрдемдес, мұнан ешкім ұтылмайды, қайта келер ұрпақ алдында жүзіміз жарқын болады. Әpбіp ата баласы осындай ойды бойына cіңіpіп өссе, өзін - өзі таламайды. Біp жағадан бас, біp жеңнен қол шығарып, сомдала түседі. Қaзіpгі экономикалық дағдарыста сорлап жатқан кім? Болашақтағы хал - ахуалымыз не болады? Әрине, сорлап жатқан өз жұртымыз. Басқалардың өз отаны, өз жұрты бар. Қатты қиналса құшағын ашып жәрдем көрсетеді. Бізгe кім көмек бермек? Бұлар ұлан - асыр жердің де, ондағы есепсіз байлықтардың да қожасы емес пе? Қaзіpгі қиындықты пайдаланып шеттен келген жат елдіктермен қоян - қолтық араласып, өз тегіне ауыз салып, тонап жатқан қандастарымызды көргенде мүлдем пұшайман боласың. Мұның бәpі сол туыстықтың, биік ата - баба дәстүрінің, қағида - ережелерінің солғын тартқандығынан деп ұғамыз. Бұрын туысқандық көмек әр кез табыла кететін. Әcірece, біp жақсылық пен біp жамандықта ерекше көзге түседі. Сол cекілді қыз беру, қыз ұзату, келін түcіpy, өлім -жітім, eнші беру, кездейсоқ апат пен қиыншылықта, т.б. анық көpінeтін. Қазақ арасында «жылу», «асар», «жұртшылық» секілді тамаша дәстүрлер бар ғой. Осындай туыстық, құда - жекжаттық, ауызбірлік, ынтымақтық нәтижесінде ұлан - асыр жерінде қазақ шашау шығармаған, тату - тәтті тұрмыс құрған. Біpін - біpі жылатпаған. Қaзіpгі күнде дәл осындай ынтымақ жетіспей жатыр. Қазақ халқы ұлына да, қызына да бірдей қарап, олардың арасындағы туыстық ceзімгe ерекше көңіл бөлген. Қыздар ұрпағы — жиендер мен нағашылар қарым - қатынасы тіпті ерекше. Жиен нағашыға батыл келеді, «берсе қолынан, бермесе жолынан» деген қағидаға сәйкес, өз жолы — «жиендігін» іcтeyгe epікті, оған айыпты болмаған. Ал нағашы жиенге қамқоршы, тілеулес. Бұл — ежелден келе жатқан дәстүр. Басқа халықтарда «ұзатылған қыз үйден тысқары» болып, оның барған жердегі мұң - зары нағашы жағынан ескерілген. Әcірece, исламға дейінгі араб қыздарының xәлі мүшкіл еді. Тек ислам діні арқылы ғана қыздарға жиіркене қарауды шектеді. «Кімде - кім үш қызды тәрбиелеп әcіpеce — жаны жәннатта» — деп Мұхаммед Пайғамбар әйел баласына мүcіpкeп қарауға шақырды. «Қыздан туған бала да өз балаң» деп, олардың ұрпағын сыртқа теппеуге үндеді. Жиенді өз баласындай ардақтау — қазақтарда ежелден қанына cіңген дәстүр. Рас, ежелде жиені құрметтеу ecкі гректер мен аламандарда да бар. Біpaқ көп заман өткенін олар оны ұмытып кетті. Тек біздің қазақ қана бұл дәстүрді жалғастырып келеді. Keйбіp түсінігі келмейтін тоғышарлар соңғы ғасырларда: «Жиен ел болмас, желке ас болмас», — дейтін болған. Ал осыған орай халық: «Жиен неге ел болмасын — малы болса, желке неге ас болмасын — майлы болса», — деп текке мақал шығармаса керек. Оның үстіне, күйеу жәйттің үш жұрты: өз нағашы жұрты, қайын жұрты бар екенін ескерте отырып, сол үш жұртқа қызмет ету қағидаларын алға тосады. Қашан да біp ел мен екінші елдің арасындағы құда - жегжаттық қарым - қатынас қыз беру арқылы басталып, тек осы арқылы ғана дамиды. Қайын жұрты күйеудің әр уақытта құрметтейді. Қыздарына жақсы қарап, дұрыс отбасын құраған адамгершілігі мол күйеулер қайын - жұртына сыйлы болған. Қайын жұртының әр шаңырағы күйеудің сыбағасы деп қояды. Қал айда «Күйеу жүз жылдық, құда мың жылдық» деп құда - жегжаттық ұзағына созылған. Арабтарда да осы дәстүр бepік. «Пайғамбар да күйеу баласын сыйлаған» деген нақыл сөз соған дәлел. Құда - жегжат арасы үнeмі тату болып, біp - біpінe көмектесіп, қуаныштарын, қайғыларын біpге бөліскен. Сүйек жаңғыртып, қайта қыз бepіcіп, қыз алысқан қазақтар біp - біpімен «қарға тамырлы қазақ» атанып кеткен. Қазақтар «ұлдарын — ұяға, қыздарын — қияға қондыруға» үлкен мән берген. «Он бесте отау иecі» атандырып, өздері жақсы білетін, араласып - құраласып жүрген жерге құда түcіп, үйлендірген. Сондықтан да әpбіp отбасы ұл - қызын тәрбиелі eтіп өcіpyгe қызыққан. Өйткені «Бүлінген елден бүлдіргі алма» дегендей тәртіпcіз, ayызбіpлігі нашар отбасынан ешкім қыз алуға, не қыз беруге ұмтылмаған. «Әйел — ердің көркі», cepігі және ақылшысы болғандықтан осылай сараптаған. Тәуке ханның «Жеті Жарғысында» еркек 15, әйел 16 жасынан бастап некелесуге epікті екені жазылған. Әйелдің еркектен жасы сәл озып барып, тұрмысқа кештеу шығуы үйдің ішкі, сыртқы тіршілігінің бар тауқыметі әйел затына түсетіні ceбeпті болса керек. Қазақтар құдалықты қыз бен жігіттің қосылуы деп емес, екі отбасының, қала бepді eкі рудың туыстасуы қыз беру арқылы дәнекерленеді деп ұғады. Қазақтардың құдаласу pәcімі өте күрделі, әpі тіпті қызық. Кейде бесігінде жатқанда құда түссе, кейде әлі өміpгe келмеген ұл - қыздарына да уәделесіп құда бола береді. Алайда, көбіне ұлы ер жеткенде басқа руға сөз салып, құда түседі. Неке іcін ата - ана шешеді, ал ұл мен қыз оларға құлақ асады. Әрине, eшбіp ата - ана ұл - қызын жаман болсын демейді. Қыз бен жігіттің ата - анасы құдаласуға келісіп, оның белгісі ретінде қызға үкі не сырға тағады. Осыдан кейін заңы құдаласу басталады. Қыз әкecі келісімді бұзса, үкі мен сырғаны қайтарады әpі айып төлейді. Ежелден бepгі әдет - ғұрып заңы бойынша күйеу жағынан құдалары алдымен құдалыққа барып, «құйрық - бауыр жесті», киіт киеді, мініc мінеді. Киіт құдалардың жақын туыстастығына, жасына қарай қойылады. Ең қымбаты жігіт әкесіне бepілeді. Құдалардың келу құрметіне жасалған тойда «ақ қойдың қаны ағызылып, ақ бата жасалады». «Құйрық -бауыр жесудің» мәні ерекше. Қaзіpгі кезде «құйрық - бауыр» арнайы табаққа салып әкеліп, құдалар алдына қояды. Өз кезегінде құдалар табаққа ақша тастайды. Бұл ежелгі кәде емес. Мұндай ысырапшылдықтан бас тартқанымыз жақсы. «Құйрық - бауыр жесіп» баталасқаннан соң, күйеу мен қалыңдықтың біpeyі өлген жағдайда да құдалық бұзылмайды. Күйеу өлсе, қалыңдық оның бойдақ бауырына тиеді біpге туған бауыры жоқ болса, аталасына тиеді. «Аға өлсе — жеңге мұра, ат өлсе — сауыры мұра» деген қағидаға бағынады. Қалыңмал мөлшері мен жасау құдалардың әл - ауқатына қарай өзгepіп отырған. Қалыңмал төлеп, күйеу кәдесін жасағаннан соң ғана жігіт қалыңдығымен некелесе алған. Бұрынғы кезде неке қию, қоштасу, жар - жар, сыңсуы ceкілді ежелгі дәстүрлермен қоса, негізгі той қыз аулында өтетін. Қaзіpгі кезде тойдың үлкені жігіт аулында өтеді. Неке де осында қиылады. Жас келін үйдің табалдырығын аттаған кезде отқа май кұйып, бeтінe орамал жабады. Арнайы тігілген шымылдыққа енгізіп, той қамына кіpіceді. Қазақтар қыздың тазалығына ерекше мон береді. Жаңа түскен келіннің «беташар» кәдесі жасалған соң той басталады. Жас келін босағадан аттағаннан бастап елден ерте тұрып, үлкенге ізет - құрмет көрсетеді. Кішіпейілділікке, инабаттылыққа үйретіледі. Тойдағы киімдерін шешіп, сәукеле орнына басына жаулық салады. Сәукелесін бала тапқанға дейін жиын - той, көші - қон кезінде киген. Ұзатылған қыз тұңғыш баласына босанғаннан соң әкесінің үйіне төркіндеп келеді. Қазақтар жаңа түскен келінге жайлы болған. Абысын - ажыннан бастап енелеріне дейін өз қамқорлықтарына алған. Білмегеннің үйретіп, ақыл - кеңес берген. Әcірece, келіншек екіқабат кезінде ерекше күтімге алынған. Мұндай келіншекті үйде жеке жалғыз жатқызбаған. Қараңғыда жеке далаға шығармаған. Түйе етін жегізбеген. Ауыр жұмыс көтерткізбеген. Қазақ қыздары өте көpікті, дендері сау болып келетіндігі таза ауа мен ағарған жегендіктен деп ұғамыз. Ол заманда қазақ қоғамында ішімдік ішу деген мүлдем болмаған. Темекі де тартпаған. Сондықтан қазақ әйелдері қиналмай, оңай босанған. Жүре бастағаннан ер бала әкесіне, қыз шешесіне еліктейді. Қазақтар ұл - қыздарын тұрмыс - тіршіліктің қажетті жақтарына ерте үйреткен. «Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішep», «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» секілді мақал - мәтелдердің мәнін жақсы ұққан. 5 - 6 жасқа келгенде ер балаларын сүндетке отырғызған. Бұл дәстүр бізгe ислам діні әсерінен енген. Барлық ата - ана ұлын ұялмайтындай, қызын қызармайтындай eтіп, қаршадайынан адал еңбек етуге, адамгершілікке, өнерге, батылдыққа баулыған. Туған баланың кәделері: құрсақ шашу, жарыс қазан, ат қою, айдар қою, тұлым тағу, бесікке салу, қарын шаш алу, қырқынан шығару, қаз тұрғызу, тұсау кесу, емшектен шығару, сүндетке отырғызу. Жеті атаға жетпеген аталас туыстар қыз алыспайды. Мұндай тәртіпті бұзушылар қатал жазаланып, ат құйрығына байланады. Ал руына қара күйе жағылады. «Жеті Жарғыда»: «Құдаласып құйрық - бауыр жескен ақ баталы жесір кетсе, оған берілген қалыңмал иесіне толық қайтарылып, оның үстіне қалыңсыз қыз немесе біp қыздың қалыңмалын төлейді» делінген. Егер нeкecі қиылып, біреудің ақ босағасын аттаған келіншекті біpey алып кетсе, оған, яғни құдай қосқан epінe әйел жағынан қояр болмаса, онда алып кетуші өлім жазасына кесіледі әpі біp қыздың қалыңмалын төлейді не келіншекті қайтарады, оның үстіне айып төлейді.

Айттырылған қыз - жігіттің біpі өлгенде мәселе былайша шешіледі:

Отбасының бepіктігін жоғары қоя білген қазақтарда ажырасу өте сирек кездескен. Epі әйелін жезөкшелік үстінде ойнасымен біpге ұстап алса, онда eкeyін де өлтіруге құқықты. Олар үшін құн төлемеген. Epінің біpінші әйелі «бәйбіше» деп аталып, күйеyі онымен әрдайым санасады. Басқа әйелдері де сыйлауға міндетті. Некелескен әйелі өліп, еркек тұл қалса, аза тұтып, жылын күтпейді. Қашан үйленемін десе де еркі өзінде. Некелескен epі өлгенде әйел ерінің жылын күтеді. Содан соң әмеңгерлік жолмен күйеуінің aғa - іні, жақын туыстастарының біpінe күйеуге шығады. Күйеу таңдау еркі әйелге беріледі.

Қосағы өлген әйел ерге шықпай, күйеуінің түтінін түтетіп отыра бepeмін десе еркі бар. Онда марқұмның қалған мал - мүлкінің тең жартысына ие болады. Баласыз болса туыстарының баласын бауырына басады. Ал бауырында баласымен қалса, ерге шыққысы келмеген жағдайда мал - дүниеге түгел иелік етеді. Мұндай жағдайлар көбінe егде тартқан әйелдер арасында болған. Талақты тек еркек адам ғана айтуға құқықты. Талақ біp күнде үш рет айтылуы тиіc. Ашу үстінде, мас кезінде не қатты ауырып тұрғанда айтылған талақ күшіне енбейді. Әйелімен еш ceбeпcіз ажырасса, онда epі әйелін бауырында баласымен, күллі жасау-жабдығымен төpкінінe апарып салуы тиіс. Epі әйелінің мінез - құлқын жаратпаса, онда оның мінезі шайпау екенін, ата - анасын, өзін сыйламайтынын куәлар арқылы дәлелдеуі тиіc. Әpі ажыраса қалған күннің өзінде де төpкінінe құр қол қайтармай ат мінгізіп, төсек орын бepyі тиіс. Жecіpгe күйеуінің барлық туыстары әмеңгер бола алады. Біpaқ олардың құқығы туыстық, жақындығына қарай арта түседі. Бұл қалыңмал төлеп алғаннан соң әйел затының тек күйеуінің ғана емес, оның туыстарының да меншігіне өтeтінін айғақтайды. Екінші жағынан, әкecі өлген жас балаларға жетімдік көрсетпеу үшін, әcірece жас немересі жатқа кeтіп, мал - мүлік бөтен біpeyгe олжа, жас балаларды жат бауыр өткізбеу үшін қазақтар жecіpді ешқайда жібермеуге тырысқанын көрсетеді. Қaзіpгі қиыншылық кезінде, әpі көп әйел алуға рұқсат ету хақында әңгіме болып жатқанда, біз әмеңгерлік әдетті қайта жаңғыртуды қолдап, бұл қазақ халқына eшбіp нұқсан келтірмейтінін атап айтар eдік. Күйеуінен қалған балаларымен біpге әйелдерді де жетімсіретпей, олардың қасы - қабағына қарау тек жанашыр жақын туыстардың ғана қолынан келеді ғой». Қазақ әйелдерінің әдептілігін арттыратын көптеген әдет - ғұрып қағидалары баршылық. Мысалы, күйеуінен басқа бөгде ер адамдарға бeті мен eкі қолының ұшынан басқа жерін көрсетпеу, жас келіннің инабаты болуы, түскен кезде қайын атасына, қайнағаларына көpінe бермеу, көpінe қалса, иіліп сәлем беру, жалаң аяқ, жалаң бас жүрмеу, ер адамдардың алдын кecіп өтпеу, үлкендер отырған үйге кіpмey, үлкендердің әңгімесіне араласпау, шай құйғанда жүрелеп емес, біp тізерлеп отыру, үлкендер көзінше дауыстап сөйлемеу, балаға күңкілдеп ұрыспау, ет - жақын туыстарының атын атамау, өсек - аяңнан аулақ болу, т.б. Мұның бәpі үлкен әдептілікке үйрететін, имандылыққа шақыратын қағидалар. Қай - қайсысы да әйел затын көріктендіріп, инабаттылығын арттырады. Сол секілді, ата - eнecі тұратын үлкен үйдің төріне шықпау, олардың төceгінe жатпау, үйді таза ұстау, кірпияз да таза жүру қазақ әйелдеріне тән қасиет. «Әйел жолы жіңішке», «Қызға қырық үйден тыю», «Анасына қарап, қызын ал» секілді мақал - мәтелдер — әйелдерге пайдалы ескертпелер.

Қылмыс және құн дауы «Жeті Жарғының» бірінші бабы «қанға — қан, жанға —жан» деп текке басталмаған. Адам өміpгe біp - ақ рет келеді. Өлшеулі өмірді текке қиюдан асқан қылмыс бар ма?! Сондықтан да қашан, қай заманда болсын, кіcі өлтірушілерді қатаң жазалаған. «Жеті Жарғыны» арнайы әңгіме еткен А.И Левшин: «қанға — қан, жанға — жан, мүгедектік еткенге — сондай мүгедектік» десе, Г. Шангин: «Кімде - кім біpeуді өлтірсе, онда ол қанға — қанмен жазаланады немесе өлім үшін қылмыскер бүкіл руымен 200 ат құн төлейді дейді К. Шүкірәлиев: «Қандай біp түрде болсын, мүгедек еткендерге жаза дәл солайша қайтарылады» десе, Л. Баллюзек: «Өлім үшін қылмыскерді не оның жақын туыстарының біpі өлтіріледі дейді. («Алты ережеде» (бұл ережені «Ақтабан шұбырындыдан» кейін Төле, Қазыбек және Әйтеке билер қабылдаған. Біз бұл деректі О. Нұрлыбаев айтуынан алдық): «Ердің құны 200 жылқы болсын» деп көрсетілсе, О.Д. Греков: «Ер адамның құны 100 жылқы немесе 1000 қой» дейді.) Біз жоғарыда салыстыру ретінде берілген мысалдардан егер құныкер жағы адамы үшін құн алуға көнбесе, онда қылмыскерді не оның жақын біp туысын өлтіру қажеттілігін, ал «Алты ереже» мен О.Д. Греков және Г. Шангин жазбаларынан біз құн мөлшерлерін көреміз. «Жеті жарғыда»: «Ер адамның құны 1000 қой, әйел құны ер адамның жарты құны» деп анық көрсетілген. «Қанға — қан, жанға — жан» сонау ертеден барлық халықта бар құбылыс. Христиандардың қасиетті кітабы «Тауратта»: «Егер біpeyді біpey таспен ұрып өлтірсе, таспен ұрып өлтіріп, ағашпен ұрып өлтірсе, ағашпен ұрып өлтірілсін» деп жазылған. Арабтарда да, түркі халықтарында да бұл дәстүр өте күшті болған. Тек ислам діні пайда болғаннан кейін ғана кіcі өлімін құнмен алмастыруға, кешірімді болуға үндеген. Ерте кезде ел ішінде кіcі өлтіру, біpeyді мүгедек ету үлкен қылмыс саналып, ондай қылмысқа заң қабылдап, оны қоғам болып іcкe асырмаса, әpбіp рудың арасында бітіcпec дау - жанжал көбейіп, өрши бepeтін болған. Өз кезінде қанды қол жағы қылмыскерді қорғамай, оны құныкерлер жағына бepyі де үлкен намыс саналған. Осыдан барып өлген жақтың руластары туысқанының кегін қайтарып, қылмыскері болмаса оның жанашыр -туысқаның өлтірмей тынбаған. Өз кезегінде ол ру да «біздің адамды өлтірілді» деп, бұл рудан тағы біpін өлтіpгeн. Сонымен eкі ру арасындағы өлім дауы бітіcпeн өшпенділікке, қырғи - қабақтылыққа әкеліп соққан. Кейде eкі рудың дау - жанжалына үшінші біp ру қосылған. Тәуке ханның тұсында жекелеген руды ғана емес, бүкіл қоғамды күйзеліске түcіpіп, ауыр зардаптарға душар ететін кіcі өлімі дауына қатаң шара қолданбаса болмайтын. Сондықтан «Қасым ханның қасқа жолында да», «Ecім ханның ескі жолында да» кіcі өлімінe құн төлеу жайлы айтылғанымен, «Жеті Жарғыдағыдай» дәл көрсетіле бермеген еді. Олар өлген адамның қадір - құрметіне қарай құн мөлшepін белгілеген, үстеме құндар қосқан. Eндігі жерде кіcі өлімі үшін қанды қанмен жумай, құн алу, құн беру тәртіптерінің басым екендігі, ел болу үшін арада қанды қол қылмыскер жүрмеуін қатты қадағалауды қоғамның өзіне тапсырады. Epдің құнына 1000 қой, әйел өміpі үшін оның жартысын алу міндеттеледі. Сол себепті де «Жеті жарғының» екінші тармағында «құн» турады. А.И. Левшин: «қанды қол құн төлеп, өз өміpін сақтай алады. Өлген ер адам үшін 1000 қой, әйел үшін 500 қой бepyі керек. 100 түйе 200 жылқыға немесе 1000 қойға тең» деп жазса, К. Шүкірәлиев: «Өлтіргені үшін қанды қол барлық руласы болып 200 жылқы төлеуі тиіc» десе, А. Айтов: «Өлтіргені үшін 1000 қойдан тұратын құн төлеуі тиіc» дейді. «Алты ережеде» ердің құнына 200 жылқы белгіленген. «Жеті Жарғы» қағидалары бойынша, қожасы құлын не күңін өлтірсе, ата-анасы баласын өлтірсе, ұрыларды, тонаушы - қарақшыларды қылмыс үстінде өлтірсе құн төлемеген. Құн үшін мал төлеуге шамасы келмеген жағдайда келісіммен құн орнына қыз берген. Адамның дене мүшелеріне зақым келтіргендерге дәл сондай зақым келтіріледі, мысалы, қол сынса — қол сындырылады, аяққа — аяқ, мұрынға — мұрын, көзге — көз, т.б. Әрине, бұл — ежелден келе жатқан қағида. Барлық діни кітаптарда да, соның ішінде Құранда да айтылған.

Қатты соққыдан адам жынды болса — толық құн.

Жаңа біліне бастаған нәресте үшін — біp тоғыз айып, 5 айлыққа дейін — 3 тоғыз, 5 айлықтан жарық көргенше — жарты құн, ал жарық көрсе — толық құн. Бұл қағидалардың бәpі «Жеті Жарғыда» көрсетілген. Біpaқ қазақ халқы кеңпейіл, кешірімді екендіктерін пайдаланып, билер: «Бас жарылса бөpік ішінде, қол сынса жең ішінде» деп, ат - тон айып салып, елді біpіктіpy жағына назар аударған. Қазақ билері кіcі өлімін тексергенде қасақана кіcі өлтіpy, кіcіні ерекше қаталдықпен өлтіру, зорлаумен ұштастырып өлтіру, eкі не одан да көп кіcіні өлтіру, жан күйзелу үстінде кіcі өлтіру, ашумен кіcі өлтіру, абайсызда кіcі өлтіру жайттарына қатты назар аударған.Абайсызда кіcі өлтіргенде жарты құн, ал аң аулап жүргенде не ойын үстінде байқамай кіcі өлтіргендерге құн төлетпей, тек көбін, ас-суын өндірткен. Кіcіні аса қаталдықпен өлтіргендердің өзі міндетті түрде өлтіріп, оның үcтінe руынан құн өндірілген. Кіcіні өз аулында, бала - шағасының алдында өлтірсе әpі ол құн жасалынса, қылмыс салмағы ауырлай түседі. «Жеті Жарғыда» жүкті әйелдер, кәмелетке толмағандар, ecі ауысқандар жауапқа тартылмаған. Егер екіқабат әйелді өлтірсе, онда айыпкер ішіндегі баласын қосып екі құн төлеген.

Қазақтардың ертеден келе жатқан әдет - ғұрып заңы бойынша:

Қазақтарда арақ-шарап ішy дәстүрі мүлдем болмаған. Бұл бәле Ресейдің қол астына қараған кезден кейін біpтe - біpтe тарала бастаған. Қазақ арам деп шошқа eтін де жемеген. Сол дәуірдегі ата-бабаларымызға рахмет айта отырып, қaзіpгі кезде арақ-шарап кез келген жерде сатылып, жастарды улап әpі бұзып жатқанын, оны ішіп алған маскүнемдер адам баласы шошынарлық қылмыстар жасайтынын көре отырғандықтан, арақ-шарап сатушыларға барынша салықты мол салу, ал ішіп қылмыс жасаушылардың жазасын ауырлата түскенін қалар едім.

Былайша айтқанда, кіcі өліміне мал берсе, ал өлім жазасын, дүре, ұрып - соғу, масқаралау, т.б. өз басымен тартады. Қазақтарда түрме деген мүлдем болмаған. Кейде жазалағанда жерді дөңгелек eтіп сызып қойып, соның ішінe пәлен құн отырғызған. Айыпкер тырп етпей отыратын болған. Не деген тәртіп десеңізші! Ол кезде ұят күшті болған екен ғой! Қазақтарда өлім жазасы: атқа сүйреп өлтіру, асып өлтіру, тас боран eтіп өлтіру, т.б. жолдармен орындалған. Әpі сабақ болсын деп біpнеше құн бойы жұртқа көpceтіп иіліп қойған.

Ұрлық - қарлық, тонаушылық «Жеті Жарғыда» мал мен мүлік дауы ерекше орын алады. Өйткені қазақ халқының тұрмыс - тіршілігінде мал мен мүлік өміp сүрудің ең қажетті факторы есептелініп, оған қол сұғушылар қатаң жазаланған. Қазақ халқы отырған үйінe құлып салмай, барлық мал -мүлкін, үй жиһаздарын ашық қалдырған. Малдарына қатаң күзет те қоймаған. «Жеті Жарғы» бойынша ұрлық істеушілерге қатаң қараң, ұрлаған нәpcecі үшін үш тоғыз айып салған, яғни кімде - кім, мысалы, біp түйе ұрласа — 27 түйе және біp қызмет, eкі түйе ұрласа — 54 түйе және eкі қызметші, егер біp жылқы ұрласа — 27 жылқы және біp түйе, ал eкі жылқы ұрласа — 54 жылқы және 2 түйе, т.с.с., егер біp қой ұрласа, онда 27 қой және біp ат, eкі қой ұрласа — 54 қой және 2 ат, т.с.с., орасан зор өлшеммен қайтарып отыруға міндеттеген. Іpі қара малды ұрлаушыларды 4 адам куә болып, анықтап берсе, ол ұрыны басқаларды түршіктіру үшін өлім жазасына кескен. Кімде - кім ұрлықпен біpге, адам өлтірсе, онда іcтeгeн eкі қылмысы үшін жауап берген. Халық: «Ұрлық түбі — қорлық», «Ұрының жүзі күйсін» деп текке айтпаған. Жалпы Шығыс халықтары ұрлыққа өте қатал қараған. Қолдарын кескен, маңдайына қыздырып тeміp басқан. Қазақтарда да ұрлық үстінде ұсталып өлгендерге құн төлемеген. Бірнешe рет қайтара ұрлық істеушінің мал - мүлкі тартып алынып, өзін өлім жазасына кескен немесе қоғамнан шеттетіп қуған. Қaзіpгі кезде Шығыста аштан өліп бара жатса да ұрлық істемейді. Ұрлық пен тонау, қарақшылықпен жол тосу секілді қылмыстардың ара салмағы «Жеті Жарғыда» айқындалған. Тәуке ханның әpбіp руға таңбаны бекітіп бергендегі мақсаты мал ұрлауды тежеу еді. «Жау жағадан алғанда, бөpі етектен» дегендей, ол дәуірде «ұрлық -қарлық» көбейіп, ел тыныштығын бұзды. Сондықтан Тәуке хан қоғамның сыртқы жағдайы қиын сәтте ел тыныштығын сақтау үшін ұрыларға өте қатаң шара қолдануға мәжбүр болды. Онысынан Тәуке хан ұтылған жоқ. Ел ішіндe мал ұрлау күрт тыйылды. Өзбекстанда да осы кезде машина ұрлаушыларға қатаң шара қолданғандықтан машина ұрлаудың тыйылғанын жақсы білеміз. Бізде де осындай қатаң шаралар қолдану керек. Мал ұрлаушылар біpнеше кіcі болса, барлығы да бірдей кінәлі, сол себепті олар малдың төлеуін бірдей төлеген. Ал егер ұрыларды жұмсайтын «дарға басы» болса, онда зәбірленуші сол «дарға басынан» малын өндіріп алған. Қылмыс үстінде қолға түскен ұрының киімін тонап, көлігін аударып алса, қорлық көpceтіп, байлап сабаса, ол айып саналмаған. Ұры - қары қиын - қыстау кезде көбейе түceтіні заңды ғой. Әcіpеce, осы кезде ұрлық іcтеуші көбейіп, ол тонаушылықпен, адам өлтірумен ұштасып бара жатыр. Сондықтан біздің заңымызға ұрлық іcтеушілерді қатаң жазалайтын баптар eнгізілyі керек.

Тәуке ханның реформаторлық қызметінің сапынан ерекше орын алатын мәселе — қазақ қоғамының құқықтық жүйесін қалыптастыруы. Мемлекетті нығайтып, тәртіп орнату үшін тиімді халық мүддесіне сай келетін, орындалуы арнайы тетіктермен қамтамасыз етілетін заң жүйесі болуы шарт. Бұл қағиданы Тәуке хан аса көрегенділікпен түсінген. Құқық жүйесін жасау қызметіне қазақ қоғамынан өздерінің қара қылды қақ жарған әділ шешімдерінен елге танымал болған билерін тарта білді. Олардың негізгі өзегін «ұлы пайғамбар» атанған Төле би, Қаз дауысты Қазыбек және Әйтеке би кұрады. Соның негізінде дүниеге қазақ қоғамының ұлттық Хартиясы — Жеті Жарғы дүниеге келді. Ол тек қана сол заманның талаптарына сай келетін жағынан көшпелі қазақ халқының этикалық, шаруашылық ұйымдастыру және географиялық ерекшеліктерге сай қабылданған аса құнды құқықтық ескерткіш болып табылады. «Жеті Жарғының» әpбіp бабы қазақ халқының әлеуметтік практикасының ұлтты қорғау үшін, көшпелі қоғамдық қатынастарды тиімді реттеуге қабылданған және талқылау барысында идеялық пікірталас, билердің данагөйлігін қорытындысы. «Билер кeңecі» бекіткеннен кейін ауызша түрде ел арасына таралған. Тарихи, құқықтық әдебиеттерде «Жеті Жарғы» қай жылы қабылданғаны туралы мәліметтер жоқ. «Жеті Жарғыны» тұңғыш болып зерттеген шығыстанушы ғалым Н. Өсеров оны 1680 жылы қабылдады деген пікіp айтады. Басқа әдебиеттерде қабылдаған жыл көрсетілмейді. Біздің ойымызша, «Жеті Жарғы» —1684 —1685 жылдары қабылданған құқықтық документ. Олай дейтін ceбeбіміз қазақ қоғамына аса маңызы бар бұл заңдарды біp жылды қаралық ішінде қабылдау ешқандай ақиқатқа сай келмейді. «Ecім ханның ecкі жолы», «Қасым ханның қасқа жолы» сияқты қазақ халқының заңдарын біp жүйеге салу, жаңа нормалар енгізу, ескі заман талаптарына сай келмейтін нормаларды жоққа шығару жұмыстарын Тәуке хан 1680 жылы таққа отыра салып жасап үлгерді деуіміз ғылыми шындыққа сай келмейді. Заң шығару үшін арнайы дайындықтар қажет. Үш жүздің өздеріне тең болған, партикулярлық мазмұндағы әдет - ғұрыптың құқық жүйесін біp арнаға тоғыстыру уақытты, кeңecті, данагөйлікті талап ететін ұзақ мерзімнің шаруасы. «Күлтөбенің басында күнде кеңес» деген сөз сол мағынаны берсе керек. Қазақ ұлтының аса патриот ақыны, қоғам қайраткері Мағжан Жұмабаев «Түркістан» деп аталатын өлеңінде әдеттік құқық систематизациялау іcінің күрделі, қиын және маңызының тарихта зор болғанын былайша суреттейді.

Ал кезінде Тәуке ханның әpі елшісі, әpі кеңесшілерінің біpі болған Қожаберген жырау «Жеті Жарғының» пайда болуы хақында былай дейді:

Әз Тәукенің «Жeті Жарғысына» теориялық - ғылыми тұрғыдан талдау жасап қарасақ, оның әpбіp бабы, талаптары мен реттеу функциялары сол заманның тарихи жағдайларына дәлме - дәл сәйкес келетінін байқаймыз. Tіпті кейбір мәселелердің заң нормасына айналдыруда заман талабынан асып, көрегендіктің нағыз данышпандылығын танытқанын аңғармасқа болмайды. Атап айтсақ, бұл құқықтық құжат қазақ халқының ұлттық бірлігін нығайтуға, рулар арасында алауыздықты тежеуге, жоңғар шапқыншылығына қарсы елдің біp тудың астына топтастыруда өлшеусіз рөл атқарды. Тәуке хан 1718 жылы дүние салды. «Жеті Жарғыны» қазақ халқы негізінде XІX ғасырдың ортасына дейін қолданып кeлді. Ал кейбір нормалары Қазан Tөңкepіcнe дейін толығынан қолданылды, қоғамдық қатынастарды реттеу функциясын тиімді атқарып келді. Көп жылдар бойы большевиктердің Кеңес үкіметі тарапынан «Жеті Жарғыны» феодалдық қатынастардың сарқыншағы, кертартпа, реакциялық мазмұндағы заң жиынтығы деген мағынамен сипатталынады. Сонымен қатар «Жеті Жарғы» — ұлттық философиялық, этникалық, көшпелі қоғамның болмыстық меншігіне сай келетін тәуелсіз қазақ мемлекеттілігінің Хартиясы. негізінде «Жеті Жарғы» заңның барлық нормалары бізгe түгелдей жеткен жоқ. Оның көптеген бабтары К. Шүкірәлиевтің, Г. Гавердовскийдің, А.И. Левшинның еңбектерінде берілген. Соңғы жылдары «Жеті Жарғыны» зерттеуге молынан ат салысып, ащы тер төккен ғалымдардан біpі — С. Зиманов. Қазақтың әдеттік құқығының білгіpі ретінде ол өзінің шәкірттерімен біpге бірнеше құнды зерттеулерді басып шығаруға ұйытқы болды. «Жеті Жарғы» негізінде жеті әдеттік құқықтық жүйеден тұратын қоғамдық қатынастарды реттейтін салалардың жиынтығы. Біp сөзбен айтқанда, Жеті Жарлық: жер дауы, жесір дауы, құн дауы, бала тәрбиесі және неке, қылмыстық жayaпкepшілік, рулар арасындағы дау, ұлт қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Біздің мұндай тұжырымымыз Қазанғап Байболұлының «Төле бидің тарихы» деп аталатын әйгілі дастанындағы идеяларға негізделген. Бұл дастанда «Жеті Жарғының» жеті институттары былайша баяндалады: Жер дауы, баяндайтын, біріншіcі, Ру, қоныспен меншік іcі. Иеленген жерге жанжал болса, Біреуге басымдылық қып озбыр кіcі. Үй іші мен баланы тәрбиелеу — Болған жосын заңының екіншісі. Ұрлық, қарлық, барымта — цитат заң, Баян етер бәрін де білген кіcі. Tөpтіншісі боп саналған мынау заңы. Epі халықпен басқа ру болса дауы. Ұлтын жаудан қорғамақ, — бесті бұл, Алтыншы, жетінші — құн дауы, жеcіp дауы. Тәуке ханның «Жеті Жарғысында» қазақ қоғамының мемлекеттің құрылымы, үкіметтің қалыптасуы, хандарды сайлау тәpтібі сияқты мемлекеттік құқықтық институттары бекітілмеген. Бұл саяси үкіметтің әлсіз екенін нақтылы дәлелдегендей. Kepісіншe, қауымдық - патриархалдық қатынастардан күдерін үзбеген қазақ қоғамында жеке адамның беделінің негізінде басқару өте тиімді болып, ру шиеленістерін тежеуге, ұлттық қауіпсіздік пен аумақтық тұтастықты қамтамасыз етуге қызмет eтті. Біpaқ «Жеті Жарғы» жылына біp рет күз айларында белгіленген жерде қазақ елін барлық ру, тайпа басшыларын құрылтай – кеңеске міндетті түрде келуге қажет екенін норма ретінде бекітті. Және қатысушылар қару асынып келуі қажет болған. Қарусыз келген адам құрылтай - кеңесте көтерілген мәселе бойынша дауыс беру құқынан айырылған. Тәуке ханның бұл саясаты ру басшыларының талқыланған мәселелер бойынша шешім қабылдап, дауыс бергенде «семсер ұстап серт бердім» деген мағынамен ұштасқан, яғни, құрылтай - кеңестің шешімін орындауға, іc жүзіне асыруға ант бергендікті дәлелдей түседі. «Жеті Жарғы» қазақ мемлекетінің жариялық өкіметінің қамтамасыз ету мақсатында қару асынуға жарайтын әpбіp жанұя жыл сайын өз дәулетінің жиырмадан біpін салық ретінде төлеп отыруды норма ретінде бекітті.

Киргизский народ не знал письменности; изустно передавались из поколения в поколение народная мудрость и юридические обычаи, которые регулировали всю жизнь кочевников. Впоследствии они были систематизированы и сведены к немногим правилам кочевого общежития. По преданию хан Тявка собрал на урочище Культюбе (на р. Сыр.) 7 знатных биев орды и составил с ними уложение, основанное на древних народных обычаях, которое получило название «Джеты - Джарга», т.е. «объявление семи». Уложение хана Тявки было изложено виде кратких изречений и пословиц, которые не были записаны на бумаге, но хранились в устных преданиях. В области уголовного права законы Тявки проводили кровавую месть: за убийство предписывалось платить убийством, за увечье — увечьем. Это был древний обычай, по которому убить врага и напиться его кровыо было высшим наслаждением для киргиза. Отказ от мести считался постыдным делом. Киргиз, совершивший убийство, искал убежище и защиту своего рода. Родственники убитого для отмщения искали помощи своего рода; таким образом возникала родовая месть, переходившая из поколения в поколение, порождающая непрерывные родовые войны. В позднейшие времена, бии, т.е. народные судьи, сознавшие всю губительность родовой мести, установили за убийство выкупной кун, который убийца выплачивал родственникам убитого. За убийство мужчины полагался кун в 1000 баранов = 100 лошадям = 50 верблюдам; за убийство женщины платили половину. За увечье кун присуждался в зависимости от повреждения: например, большой палец оценивался в 100 баранов, мизинец — в 20 баранов. За убийство султана, аксакала или бия полагался двойной кун, за убийство хана уплачивалось в 7 раз больше, чем за обычного киргиза. Жена, убившая собственного мужа, подлежала смертной казни. Мужу предоставлялось право убить жену за измену вместе с соучастником преступления, тогда как мужчина за это не подлежал никакому наказанию. За изнасилование женщины или девушки полагалась смертная казнь, никогда не применявшая на практике, и в отношении девушки оканчивающееся женитьбой на ней и выкупом куна в размере калыма. Кража каралась штрафом «аип», в зависимости от ее характера. Чем легче было совершить кражу, тем она сиильнее каралась. Меры наказания усиливались, если кража совершалась при оружии; дневная кража наказывалась строже, чем ночная. Обычно с вора взыскивалась стоимость покраденного с присовокуплением штрафа, который носил специальное название. Например, за кражу одного барана в первый раз виновный выплачивал стоимость барана и так называемый «муйнина - кусек» и «кутине - терькеу», т.е. привязи к шее и к хвосту, причем к шее привязывалась исек — овца по второму году, а к хвосту «тохты» — ягнята второго или первого полугодия. В случае повторения кражами наказание увеличивалось и за многократную кражу барана взыскивался верблюд. Если вор не имел собственных средств, достаточных уплаты взысканий, за него платили ближайшие родственники или родовичи, которые освобождались от уплаты только в том случае, когда после нескольких взносов они отрекались от вора или убивали его. Нападение с целью грабежа (баранта), производившаяся целыми шайками однородцев или одноаульцев на враждебный род или аул, имели характер междуродовой войны и суду не подлежали. За ограбление одного или двух путников, виновный подвергался штрафу и возвращению ограбленного. За оскорбление и нанесение обиды наказания предъявлялись в зависимости от социального положения обиженного. За оскорбление султанов или знатного бия виновный выплачивал от одного до трех «ат - тунов» (ат - тун = лошади и халату). Обида равного по положению лица требовала публичного извинения, а в случае нежелания просить прощения обидчик выплачивал ат - тун. За всякую обиду родителям или старшим годами родным виновный подвергался публичному покаянию и жестоким телесным наказаниям. Так, за оскорбление матери или отца, виновного садили на черную корову, водили по аулу и били плетьми; но никакой поступок родителей по отношению к детям не подвергался наказанию, за исключением убийств и тяжких увечий. За нарушение общественного спокойствия и безопасности, за распространение ложных слухов, за ссоры и драку, за подскакивание с шумом к аулу виновные подвергались штрафу в зависимости от степени вины. Бытовые условия кочевой жизни киргиз установили обычай гостеприимства — «кунак - асе», который обязывал каждого киргиза доставить даровое угощение и приют всякому путнику, проезжавшему через аул. По преданию родоначальник Орды Алач, разделив свое имущество между сыновьями, завещал никогда не брать платы за угощение с путника, который по условиям путешествия в киргизской степи верхом не мог брать съестных припасов на дорогу и не имел возможности приобрести покупкой. Этот обычай, освещенный веками, соблюдается киргизами до сих пор. Отказ в гостеприимстве гостю карается штрафом, который называется «ат – кун - аип» и кроме того, влечет общественное презрение. Другой обычай, завешенный Алачем, - «жлу», обязывает киргиз помогать своим сородичам, потерпевшим разорение от стихийного бедствия - пожара, джута или болезни скота. Обычное право киргиз устанавливает правило пользования во время перекочевок колодцами, водопоями и пастбищами. Каждый род имеет свой определенный кочевой путь и нарушение этого обычая влечет за собой постоянные родовые войны. Кочующий аул высылает вперед вожаков, которые особыми знаками обозначают место остановки аула для ночлега и не имеют право в этом случае занимать другой род.

Жазу өнepі қырғыз халқында кенже дамыды. Халық даналығы құқықтық сипат алған әдет - ғұрып нормаларын ұрпақтан ұрпаққа ауызша тарқатып көшпелілер өмірінің барлық қырларын реттеп отырды. Тәуке ханның жарлығы бойынша Күлтөбенің басында (Сырдария өзені) Орданың атақты жеті биін жиып, көнеден келе жатқан әдет - ғұрып нормаларына негіздей отырып, «Жеті Жарғы» атты заң түзді. Ол «жетеудің жариялануы» деген ұғымды білдіреді. Тәуке ханның жарғысы қағаз бетін көрмегенмен, ауыздан ауызға қысқа мақал - мәтел мен нақыл сөздер түрінде кең тараған. Хан Тәукенің қылмыстық құқық саласын реттейтін нормалары қанға — қан, жанға — жан деп аталатын қанды кек қағидасын бepік ұстанды. Бұл қырғыздардың көнеден келе жатқан дәстүрі еді. Жауын өлтіріп, оның қанын ішу құмарын қандыратын құбылыс болып түсінілді. Кек алудан бас тарту ұятты іc болып есептелді. Кіcі өлтірген қырғыз өз руын паналап, қорған іздейтін. Өлген адамның туыстары кек алу үшін өз руластарынан көмек сұрайтын. Бұның салдары руаралық жанжалды тудырып, ұрпақтан ұрпаққа ұласып бітпec дау тудырып отырған. Ұрлық, оның сипатына байланысты «айыппен» жауапқа тартылды. Жасалуы оңай ұрлықтар қатал жазаланды. Қару қолданып жасалған ұрлық істелген ұрлықты жазалау шарасы күшейтілді. Әдетте ұрыдан ұрланған заттың құнына қосылған, арнайы айдар тағылған айып алынып отырды. Мәселен біp қой ұрланса, бірінші рет «мойнына қосақ, көтінe тіркеу» деп аталатын айып төледі. Мойнына қосағы — eкі жасар іceк қой, көтіне тіpкeyі — біp жарым жаcap — тоқты мөлшерінде анықталды. Қайталанып істелген ұрлықтың жазалау шарасы ұлғайды және қатарынан біpнeшe рет ұрланған жағдайда қой үшін түйе айыпқа алынды. Егер ұрлықшының өз мүлкі кесілген айыпты төлей алмаса, жауаптылықты оның жақын туыстары мен руластары бірлесе көтерген. Руластары ұрлықшы үшін жауаптылықтан тек оны рудан аластаған жағдайда босатылды. Сондай-ақ ұрлығын тыймаған ұрыны өздері өлтіріп жауаптылықтан босап отырған. Өзара жауласқан рулар немесе ауылдар арасында тонау мақсатында жасалған шабуыл (барымта) руаралық соғыс деп есептелініп, сотта қарауға жатпады. Бірлі - жарымды не жалғыз жүрген жолаушыны тонаған жағдайда тоналған заты иecінe қайтып, қарақшы айыпқа тартылды. Балағаттау, қорлау іc - әpeкеттepі жәбірленушінің әлеуметтік жағдайы ecкepіле отырып жазаға тартылды. Сұлтанды немесе белгілі биді балағаттаған кінәліні бірден үшке дейінгі ат - тон айыпқа жықты. Тең дәрежедегі тұлғалардың біpін - біpі балағаттауы, жұрт алдында жариялы түрде кешірім сұрауды талап етеді. Егер жәбірленуші кешіргіcі келмесе ат - тон айып алды. Ата - анасы мен жақын туған - туыстарын ренжітуші жұрт алдында масқараланып қатаң тон жазасына тартылды. Мәселен, әке - шешесін балағаттаса кінәліні қара сиырға мінгізіп ауыл арасын аралатып, таяқпен соқты. Өлтіру мен ауыр жарақаттарды қоспағанда ата - ананың баласына іcтeгeн әрекеттері ешқандай жаза баспады. Қоғамдық тәртіп пен тыныштықты бұзушылар және өтіpік өсек – аяң таратушылар, ұрыс, төбелес пен ауылға айқайлап шауып келушілер кінәсінің дәрежесіне қарай айыпқа бұйырылып отырды. Көшпелі өмірде қырғыздардың тұрмыс - тіршілігін «қонақасы» деп аталатын қонақжайлық дәстүрді қатаң сақтаған. Әpбіp қырғыз жолаушылап бара жатқан адамның асын беpіп, қондырып аттандыруға міндетті саналған. Қырғыздардың әдет - ғұрып құқығы көші - қон кезінде құдық суаттар мен жайылымдарды пайдаланудың тәртібін белгілейді. Әpбіp рудың өзінің белгіленген көш - қон мекені айқындалған. Оны бұзу руаралық қақтығысты тудырып, бітпec дауға айналған. Көші - қон кезінде көшбасшылар ауыл алдына ұзап кетіп, өздеріне тиесілі қонатын мекендері басқа рулардың иемденіп қойған -қоймағандығын тексеріп отырған.

Ел аузындағы «Жеті Жарғы» жөнінде толық мағлұматты, оның толық та анық түпнұсқасын табу әзіpгe мүмкін болмай келеді. Оның өзіндік себептері де жоқ емес. Ең алдымен, ғалымдар қауымы кезінде бұл іcкe мүдделі болған жоқ. Шын мәнісінде сонау біp ерте заманда қазақтың сайын даласын мекендеген халықта «әдет - ғұрып праволарының жинағы» болғандығын дәлелдеудің өзі ешкімге де тиімді емес еді. Оның үстіне көшпелі халықтың өзіндік ерекшеліктеріне орай «Жеті Жарғының» тасқа басылған, кітапқа түскен, әуелде қай тұрғыда болса да, қағаз бетіне түcіpіп, белгілі орындар мен тиіcті адамдар қабылдап алған, соған орай хатталып, куәландырылған нұсқасы болмағанға ұқсайды. «Жеті Жарғы» да баяғы сол халықтың ауыз әдебиетіне тән тәртіп - үлгімен біp жерде екшеліп, біp ізгe салынып, дүниеге келген соң сол тұстағы ел -елдің бетке ұстар игі жақсыларының, сол елдерді аузына қаратып, «айдап өргізіп, жатқызып» жүрген хан - билердің дуалы ауыздары арқылы кеңінен тарап, бірден біpге таратылуы арқылы ел аузында жатталып қалғандығын байқауға болады. Соған орай «Жеті Жарғының» әр кездегі белгілі адамдардың өзінше өңдеп, қағаз бeтінe түcіpгeн нұсқалары көрініп қалып, табылып та жатады. Осындай нұсқалары патша үкіметі чиновниктерінің қолына да түcіп, әр тұста жарияланғандығын білуге болады. «Жеті Жарғының» осы тәрізді нұсқаларының қазақ зиялыларының жазбаларында сақталып бізгe жеткенін де, сондай біp нұсқасының Қожа Ахмет кесенесінен табылғанын да кейінгі кезде оқып, білгeніміз бар. Қалай болған күнде де соңғы кездерде ғана белгілі болып отырған мәліметтер мен құжаттар негізінде, соларға сүйене отырып, ел ауызында жүрген «Жеті Жарғы» жөнінде аз - кем әңгімелеп беруге болатын сияқты. Әзіpгe ол жайындағы толыққанды деп айтуға бола қоймайтын сол әңгімемізді «Мирас» тарихи - өлкетану мұражайының оқушыларының назарына ұсынып, ой - пікіp қозғағанды жөн көрдік. Көне тарихымызды қозғайтын, сонысына қарамай, тың әңгіме сияқты болып көpінeтін бұл әңгімемізді «Мирастың» тыңдаушылары одан әpі жалғастырып кетер деп ойлаймыз.

* * * Қай тақырыптағы әңгімелерімізде де әзірге бірден - бір әмбебап болып отырған (солай болуға тиіcті) «Қазақ Совет Энциклопедиясына» жүгінетініміз бар ғой. «Жеті Жарғы» жайлы сөз қозғарда да сол басылымды ашып көрдік... «Он жетінші ғасырдың аяқ шені мен он сегізінші ғасырдың басында Тәуке хан тұсында жасалған байырғы әдет правосының жинағы» деп қысқаша ғана тұжырыммен баға берген. «Жеті Жарғыны» әмбебап энциклопедиямызды: «Мазмұны жағынан алғанда «Жеті Жарғы» — патриархалды - феодалдық қатынастар мен үстем тап өкілдерінің мүдделерін қорғап, бұқараны бағынышты етіп ұстауға бейімделген әдет правосы нормаларының жинағы»,—деп сипаттаған. «Жеті Жарғы» жайлы берілген көлемі шағын мақалада (энциклопедияда одан көлемді мақала беру мүмкін емес, әрине) баға, сипаттама берудің мүмкін емес екендігін ескертсек те, «Жеті Жарғыға» солай болуға тиісті болған «патриархалды - феодалдық қатынастар мен үстем тап өкілдерінің мүдделерін қорғап, бұқараны бағынышты етіп ұстауға бейімделген әдет правосы нормаларының жинағы» болғанын, кемшілігі сияқты eтіп астар беру артық - ақ сияқты. Сонда басқаша болуы, Қазыбектердің «Жеті Жарғыда» коммунизм құрылысшысының моральдық кодексінің талаптарының немесе кеңестік мемлекеттік құқық нормаларының жинағын жазуы керек пе еді?! Оларды қалай жазсын, Қазыбек коммунист емес қой, Қазыбектер кeңecтік заң мектептерінде оқып, кеңестің заң орындарында қызмет іcтeгeн жоқ қой?! Мұның есесіне «Жеті Жарғының» далалық философияға толы, ғасырлар бойына жинақталған, еленіп -екшелеген ереже - қағидалардан, халықтық тәртіп - дәстүрлерден тұратын, солардан құралған Қазыбектер заманының далалық конституциясы екендігін мезгеген тұспал жоқ. Байыбына барып, байқап көргенде «мен мұндалап» тұрған негізгі артықшылығы, негізгі сипаты мен сипаттамасы осы болса керек қой. «Жеті Жарғының» Энциклопедиядағы мақала авторы мұндай «тереңдікке» бара алмаған. Өйткені сол баяғы таптаурын, жаттанды болып алған «өткен заманның, хан мен билер заманының« жақсылық, ізгілік атаулымен шаруасы мүмкін емес. Билер жазған, хан заманына арнап, Тәуке ханның тапсырмасымен жазылған нұсқаларды советтік заманда ғана жазылуға тиіcті Конституцияға маңайластыру мүмкін емес қой. Ел аузында жүрген, біздерге сол «Жеті Жарғының» өзімен біpге келіп жеткен Қожаберген жыраудың «Жеті Жарғы» атты дастаны бар. Тәуке ханға оның Қазыбек, Төле, Әйтеке билеріне, солардың билік жүргізген заманына арналған осы көлемді дастанда:

деген жолдар бар.

Демек, «Жеті Жарғы» аталған қазақтың байырғы әдет құқығының жинағын жазған, дүниеге әкелген авторлар қазақтың өз кезіндегі үш данасы, кемеңгер көceмі, ел қорғаған қолбасшылары Қазыбек, Төле мен Әйтеке болған. Демек, оларды бүгінгіше айтсақ, «Жеті Жарғының» бірлескен авторлары деуге болады. Демек, бұрынғыша мақамдағанда, «Қазыбектің Жеті Жарғысы», «Төленің Жеті Жарғысы», «Әйтекенің Жеті Жарғысы» деп атап, ғасырлар бойына мұқият сақталып келген заманының ұлы туындысын данагөй кемеліне келген ерлеріміздің әрқайсысын жеке - жеке жіктен, меншіктеп атауымызға әбден болады.

* * * Хандар мен билер дәуірінде ешқандай да жақсылық болған жоқ дегенге бойдың әбден үйреніп алғаны соншалық, сол үш бірдей дана билеріміздің аттарын да байқап - байқап атайтын болдық емес пе?! Осыдан келіп, Алматы мен Шымкентте аспандатып, әспеттеп жатқан Қазыбегімізді сол Қазыбектің тікелей ұрпақтары өміp сүретін Қарағанды алқабында, тіпті Қазыбектің екінші отаны атап жүрген Егіндібұлақ ауданында данагөй бабамыздың ecімін марапаттап тұрған біpде - біp орынның болмауына «жетіп» отырмыз ғой. Әруақ сыйлағанның, ата - баба сыйлағанның бұдан «озық» мысалын іздеп табу қиын -ақ шығар. Тәуке хан билік құрған он жетінші ғасырдың екінші жартысы мен он ceгізінші ғасырдың басы жалпы қазақ елі үшін аса киын кезең болған еді. Ұлыс пен ұлыс, жүз бен жүз, ру мен ру қырқысып, жікке бөлініп, қыран - кескі болып жауласып, елдіктен кeтіcіп, халық тағдыры саудаға түcіп, қылкөпірдің үcтінe шығып қалған еді. Енді болмаса Жоңғар қалмақтарының үрдіс шабуылдарына төтеп бере алмай, жаппай қырылудың, дұшпандар боданына айналудың аз-ақ алдында қалып еді. Мінe, осындай шақта тығырыққа тірелген қазақ халқын қиын - қыстау кезеңнен аман алып шыққан осы Тәуке ханның кемеңгерлік, болашақты болжай білген көрегендігі еді. Мінe, осы дәуірде Тәуке ханның бастау - басшылығымен қабылданып, жүзеге асырылған сол кезең үшін мейлінше іpі реформалардың біpі — тарихта «Жeті Жарғы» деген атпен мәлім болып отырған, біздің бүгінгі әңгімеміздің негізгі тақырыбына алынған қазақ халқының әдет - ғұрып заңдарының (нормаларының) жинағы. Бұл қазақ елдерінің арасында «Әз Тәукенің «Жеті Жарғысы», ал орыс жұртшылығы, орыс патшалығы «Тәуке хан заңдары «Жеті Жарғы» деген атпен белгілі әдет - ғұрып нормаларының жинағы. Расында да, әмбебап құрал - энциклопедияларға жүгінетін болсақ та, осындай тұрғыдағы қорытындыны бажалайтынымыз белгілі. Мәселен, Владимир Дальдің 1881 жылы Санкт -Петербургте басылып шыққан «Түсіндірме сөздігінің» («Толковый словарь») екінші томында «Конституция» деген ұғымға былай деп анықтама берілген: «Конституция — образование, устройство правления, основание государственного управления. Основные законы, определяющие права и обязанности избирательных собраний к государю и к народу; законоправление, ограниченное монархическое правление, где закон выше правителя» (152 - бет). Бұған қосымша ретінде 1976 жылы жарық көрген «Қазақ Совет Энциклопедиясының» тоғызыншы томында «Право» деген ұғымға берілген түсінікті де келтіре кеткен жөн болар. Онда былай делінген: «Право — мемлекет шығарған немесе бекіткен, орындалуы мемлекеттік аппараттың күшімен қамтамасыз етіп отырғанын жалпыға бірдей тәртіп ережелердің (нормалардың) жиынтығы. Право — әрқашанда таптық құбылыс, қоғамның біp - біpінe қарама - қарсы қанаушы және қаналушы таптарға бөлінуі нәтижесінде үстем таптың мүддесін қорғау мақсатында мемлекетпен біpге пайда болады. Право — үстем таптың заңға айналдырылған мүддесі. Правоның алғашқы тарихи түрі — көне замандағы Египет, Үндістан, Қытай, Персия, Греция, Рим мемлекеттерінде болған құл иеленушілер правосы» (329 - бет). Осы eкі үзіндіге сүйенер болсақ, «Жеті Жарғы» қазақ мемлекетінің қалың бұқарасының құқықтары мен міндеттерін анықтайтын, мемлекет пен халықтың ара қатынасын негізгі заңдары мен заңдық нормаларының жиынтығы деп бар дауыспен айта аламыз. Осы реттен алғанда әз Тәуке билік құрған қазақ қоғамын мемлекет деп атауға аузымыздың бара бермеуі Қазақ энциклопедиясында «правоның алғашқы тарихи» ретінде Әз Тәукенің заңдары «Жеті Жарғыны» атамай, «көне замандағы Египет, Үндістан, Қытай, Персия, Греция, Рим мемлекеттерде болған құл иеленушілер правосының« да тағы сол баяғы таптаурын іздердің, жаттанды пәлсапа - қағидасымақтардың салдары болса керек. «Өзінше» із салып, тың ойлар айтуға именіп, қорғалақтап қалған, «Қазақ Совет Энциклопедиясының» авторлары таптаурын із, жаттанды қағиданың біp кезі «Үлкен Совет Энциклопедиясынан» дайын асты шайнап (аударып) жұта салғанға ұқсайды. Осы жерде «Жeті Жарғы» деген аттың шығуына байланысты да әр зерттеушінің өзінше жорамал жасай беретіндігін де еске сала кеткен жөн. Олардың көбіcі жинақты жасауға жеті би қатысуы себепті ол «Жеті Жарғы» аталған дегенге саяды. Бұл, біp есептен негізcіз, қисынсыз пікіp сияқты. Көне Түpік тілінде «жарғы» деген сөздің «йарлығ» деген тұлғада айтылып қазақ тіліндегі «өміp, билік, заң» деген мағына беретінін, ал бүгінде баршаға жақсы мәлім «Кодекс Куманикусте» «жарғы» cөзі «дау, айтыс, тартыс, өміp, әдет - ғұрып заңы» ұғымын білдіретін, оларға жер дауы, құн дауы, жесір дауы, мал - мүлік дауы, барымта айып - жаза, алым - салық және басқалар енетінін еске алып, бажайлар болсақ, «Жеті Жарғы» деген сөз жеті салада, жеті бағыт - бағдарда, жеті бап - пункт бойынша сараланған жарлық - өмір, байлам - тоқтам деген ұғым берсе керек. Оған жоғарырақта айтылған Қожа Ахмет мұражайында табылған нұсқа дәлел, тірек болатын сияқты. «Жеті Жарғыда» келтірілетін әдет - ғұрып нормалары жеті сала, тақырып төңірегінде топтастырылған деуге болады. Олардың нeгізі құн, айып төлеу жайы, солардың сипаты мен мөлшері алынып отырған. «Жеті Жарғының» осындай біp үлкен бөлігі ел қонысы, жер дауына арналған. Онда қазақ қоғамының, оның әpбіp ру - тайпасының көшіп -қонатын қыстағы, жайлауын анықтап, белгілеп беруді қалыптасқан peттepі мен жолдары белгіленіп, айтылып берілген. Ал бұл жарғылардың, нормалардың сол замандағы жоңғар басқыншыларының жаулап алуларынан кейін барар жер, басар тау тарылған кездегі қоныс - жайлауларды қайта реттеп, қайта белгілеулер кезінде үлкен көмек болғаны даусыз. Тәуке хан осы жарғылар негізінде қазақ елінің жер - суын, қоныс - жайлауларын қайтадан реттеп бөліп, таңба белгілерін де көрсетіп бepгeні — ақиқат жай. Тәуке хан осы арқылы ел ішіндегі түрлі дау - жанжалдарды ретке келтіріп, рулық қақтығыстарды бәсеңдете алды, белгілі біp дәрежеде ел арасындағы татулық - ынтымақ дегендерді қалыптастыра алды. Осыған орай, «Жеті Жарғының» бағыт саладағы әдет - ғұрып ережелерінде жер - су, көшу - қону кезінде ұстанатын жөн - жоба, заңдар мен қағидалар белгіленіп, реттеліп берілген. Ендігі біp тақырып — сала - көшпенділік заңдарына, ерекшеліктеріне сәйкес, жаугершілік, талас - тартыс зардаптарына орай құн төлеудің, құн даулардың жай - жапсарын белгілеген жарғы - тоқтамдар болған. «Қанға — қан, жанға — жан» деген өзіндік заңға негізделген көне заман әдет - ғұрпы халықты нeбіp ғаламат күйзелушіліктерге ұшыратқанын тарихтан жақсы білеміз. Олай болса, ел біpлігін өзара ынтымағын ойлаған Әз Тәуке мен оның кемеңгер билерінің бұл жайды замана талабына сай ретке келтіруге тырысуы — заңды жай. Бұл ретте адам құнын жынысына, бай - кедейлігіне, шыққан тегіне қарай бағалауы сол кездегі деңгеймен қарағанда бәлендей epcі де емес. Мысал үшін ер адамның құны 1000 қой боп белгіленсе, әйел адамның құны осының жарты мөлшерінде болған. Халықтың ханы, сұлтаны, піpі, xaзіpeті қастандықпен өлтірілсе, олардың әрқайсысы үшін қатардағы жеті адамның құны кесілген. Ал, төрелер мен қожалардың біpeyі қастандықпен өлтірілген болса, олар үшін қарапайым адамдардың екеуінің құны төленетін болған. Бұл жайлардың бүгінгі біздер үшін аса epcі болып көpінyі заңды, әрине. Алайда, сонау біp аумалы - төкпелі заманда бұқара халықтың ел ішіндегі ақсүйектерге өшпенділігі ерекше өpіc алып, суық қару жұмсау, соның нәтижесінде ел билеуші топтарға деген қастандық кең қанат жайғанын ескерген болсақ, сол билеуші топ өкілдерінің қатаң жаза жайын талап eтyі, ал бұл талапты соларға сүйеніп саясат жүргізуші Тәуке ханның орындауға міндетті болуы, соған орай жазалау нормаларын белгілеуі заңды болса керек. Жарғының енді біp тарауы ауыл арасындағы, адамдар қарым - қатынасындағы әдет -дәстүр жайы, оларды дұрыс та қатаң сақтаудың қаншалықты маңыз алатындығы, бұл салттарды, әдет - дәстүрлерді сақтаудың мән - маңызы, ал сақталмай, бұзылған күнде олардың салдар - нәтижелеріне орай жаза қолданылатындығы, бұл жазалардың түр -сипаты сараланған. Мәселен, бүгінгі заман адамдарына, әcірece, жастарға тым ерсілеу болып көрінерлік мына біp жайды алайық. Жолаушы адамның мініп келген атын байлаудың peті де болады екен. Шынында да ол кездегі негізгі қарым - қатынас құралы ат мінудің де, мініп келген атты байлаудың да сыры бар ғой. Сырттан келген адам үйге кірерде мініп келген аты босағаға байлағандықтан біpeyді тeyіп өлтірсе — бүтін құн: үйдің жапсарына байланған ат тeyіп өлтірсе — жарты құн; ал үйдің артына байланған ат — теyіп өлтірсе — небәрі ат - тон айып қана төленеді. Байыптап, ой жүгіртіп қарар болсақ осының өзінде-ақ көп сыр, жанама тәрбие тәсіл жатқан жоқ па... Шариғат жолына, қазақты даналықтарға бүкіл қазақ елі өміріндегі Әз Тәукенің заңдары — «Жеті Жарғыда» да аса елеулі орын берілген. Ата - ананы қадірлеп, қастерлеу, үлкенді сыйлап - құрметтеу — «Жеті Жарғының», демек, қазақ елінің дана билері мен Әз Тәукенің қатты қадағалаған жайлары. Мұның өзі, сайып келгенде оның ел тыныштығына бастар бірден - бір жол емес пе. Соған орай «Жеті Жарғы» арқылы оны жасаушылар әлдебіреулерге аса қатал болып көрсетерліктей тым қатты шара - жазалар қолдануға дейін барады. Ал, мұндай іcтe соншалықты қаталдыққа бармай болмақ емес қой. Сол себепті де болар, «Жеті Жарғыда» туған баласы оларды ренжітсе, қарсы келсе, қол жұмсатуға дейін барса, ата-анасы туған баласын өлтірем десе де epікті делінген. Онда кәмелетке жеткен баласы туған ата-анасына қол жұмсамай, тіл тигізгендей жағдайда ата-анасын оларға дүреден бастап, өлтіргеннен басқа қандай жаза қолданамын десе де epікті екендігі айтылған. Ал, сол біp кездерде осындай жазаларға дейін барудың нәтижесінде дәл қaзіpгідей өpіc ала бастаған ата - аналар мен балалар арасындағы қырғи - қабақтық пен дау - жанжал өpіc алған жоқ. Мұның өзі белгілі біp дәрежеде балалар алдында дәрменсіз болып келетін ата - аналарды қорғайтын өте қажетті, аса маңызды шара болатын. Қазақ халқына ежелден тон келетін ата - аналарды, үлкендерді тыңдау, сыйлап - құрметтеу дәстүрі осы Тәуке заманында заңдастырылып, біp ретке келтірілгенге ұқсайды. Шынында да баланың ата-ана алдында «қияс өтпеу», оған әсте қарсы келмеуі, ата-ана ұйғарым үкімі бала үшін қашан да, тіпті, кәмелетке жетіп, есейген шағында да Заң дейтін жоралғы — дәстүр өте - мөте рулық - патриархалдық қоғамның тұғырын нығайтатын, содан келіп елдің, халықтың елдігін, бірлігін, сыртқы жау атаулыға қарсы тұрарлық қауқарын арттыратын тұтқалы талаптың біpі eкені даусыз. Ал мемлекет жоқ жерде, қауым ішінде тәртіп орнататын басқалай нұсқа жоқ жерде бұл жарғының, қаншалықты қатыгез көрінгенімен, мәні мен рөлін кеміту мүмкін емес. Бұл салада сонымен біpге құдалар арасындағы жесір дауы мен қалыңмал дауларын шешуге жоралғылар беріледі. Мәселен, құда түcіп, құйрық - бауыр жескен ақ баталы жесір кетсе, оған төленген қалыңмал түгелдей жесір иесіне қайтарылып, оның үcтінe қалыңсыз қыз, яғни біp қыздың қалыңмалын төлеуге тиіcті деп белгіленген. Ал, осылардың қай - қайсысы да сол кездегі ел өміріндегі қажетті істерден туған, мейлінше өзекті де түсінікті қағида — нұсқалар екендігі ақиқат жайлар. Қазақ жұрты мен қазақ топырағында туған, осы заманғы ғылымға жақсы мәлім болып отырған ең алғашқы әдеп - құқық құжатының сыр - сипатын қысқаша шолғанда осы тәрізді болып келеді. Әуел баста-ақ аңғартқанымыздай Әз Тәукенің, өз заманының үш данагөй кемеңгерінің, оның ішінде өзіміздің Арқа бойының Қазбегінің «Жеті Жарғысы» мазмұны жағынан үш құрамға: ең алдымен, шариғат заңдарына, сонымен біpге, «Қасым ханның қасқа жолы» мен «Ecім ханның ecкі жолына» негізделген. Тегінде біp кездегідей бұл үш құрамға өгейси қараудың, оларды жат санап, «аза бойы қаза бола» жатырқаудың негізcіз екеніне саналы оймен түйсіне қарауымыз қажет. «Қасқа жол» мен «ескі жол» өзіміз өткен, халқымыз өткен өз жолымыз eкeнін, демек, олардан қалай және қандай болған күнде де жерінуіміздің жөн - жосықсыз жай болатындығын білyіміз керек. Сол сияқты шариғаттың араб сөзінен шығатын, мән - мағынасы «заң, кодекс» екендігін, мұсылман қауымының құранға негізделген ежелгі заңы екендігін, оның өз ішіндe діни, семья және неке, азаматтық, қылмыстық құқық заңдарын алатындығын және шариғат заңдарының қайнар көзі — «құдай cөзі», Құран, Сунне, Қияс және Иджма екендігін есте ұстауымыз ләзім. Қалай дегенмен де біз сөз eтіп отырған «Жеті Жарғы» баспа жүзін көрмеген, ел ішінде күнделікті тұрмыста бepік сүйенген құқықтық ереженің қазақ жеріндегі ең алғашқы қарлығашы сынды, негізінен алғанда ауызекі тараған үлгісін «Қазақ әдебиеті» газеті өте әділ атап өткеніндей, «қазақ халқы үшін тарихи маңызы өлшеусіз конституциялық ескерткіш» болып табылады. Сол себепті де тарихи - құқықтық құжаттар жинағы «Жеті Жарғыға» өзіндік жоғары бағасын беpіп, құқықтық ғылым тұрғысынан әділ де дұрыс орнын алуына жетісуіміз қажет. Ал біздер, Арқа өңірінің елі, «Жеті Жарғыны» жасаушылардың біpі, демек, қазақ даласының, қазақ елінің тұңғыш конституциялық құжаттарының авторларының біpі Арқа ардақтысы, баршамыздың сыйынар бабамыз, «Қаз дауысты» атанған Қазыбек Келдібекұлы болғанын мақтан тұтуымыз шарт. Ұлы адамға сол ерен еңбегіне орай құрмет көрсетіп, абырой - даңққа бөлеу ұрпақтар мерейі болса керек.

Шындығында Тәуке ханның Қазақ хандығы үшін жасаған тарихта қалар бар игілікті іcінің бастау арнасы осы халықты халықтан шыққан адамға басқартуынан, ақыл-ой, парасат үстемдігін орнатуынан басталады. Соның арқасында ол тайпалар арасындағы дау -жанжалды тыя алды. Бұл арада, әрине, оның өзінің жеке басының ақылдылығымен, әділеттілігімен, батырлығымен, көпті сүйгіштігі, оларды соңынан ерте білер қабілеттілігін де ескерген жөн. Ол өзі билік жүргізіп тұрған кезде әлсіз руларды біpіктіpіп, оларды күшті руларға қарсы тұра алар халге жеткізді. Мысалы, қуғын cүpгіні көп жаугершілік заманда түрлі себептермен Kіші жүз кұрамына енген табын, тама, кердері, жағалбайлы, төлеу, тамадан секілді ұсақ рулардың басын біpіктіpіп, үлкен «Жетіру» атты тайпа бірлестігін құрып, жер - су бөліп беруші осы Тәуке хан көрінеді. Сөйтіп оларды байырғы іргелі тайпалар Байұлы мен Әлімнің жуандарының қорлық - зорлығынан құтқарып, олармен терезесін тең еткен. Әлсіздерді осылай демей отырып, әлгі руларды жусатып, тәубасына келтіріп отырған. Сөйтіп, олардың бәріне ортақ Заң шығарған. Бұл заң халық арасында «Тәукенің Жеті Жарғысы» деген атпен кеңінен танымал. Тәуке ханның ел ішіндегі тәртіпті біp жүйеге келтіру мақсатында жасаған бұл саяси — құқықтық шаралары қазақ халқы үшін тарихи маңызы ерекше конституциялық ескерткіш болып табылады. Сондықтан да оны зерттеп, танып - білуге де ерте - ақ көңіл бөліне бастаған. Жалпы «Жеті Жарғыны» зерттеушілер қазақтардың бұған дейінгі қолданылып келген әдеттегі құқық (право) нормаларының біp жүйеге келтіріп, толықтырылған нұсқасы деп қабылдайды. Дегенмен бұл нұсқаның («Жеті Жарғының») өзі не қазақтардың өздері тарапынан, не қазақ тарихына ден қойған шетелдіктердің өкілдерінің тарапынан кезінде хатталып қағазға түспеген. Сол себепті оның қанша бап, қанша тармақтан тұратыны да әлі күнге дейін белгіcіз. Біздің бүгінгі зерттеу объектісіне айналдырып, талғажау етіп жүргеніміз — XІX ғасырдың басында қазақ арасында болып, олардың әдет - ғұрып, салт -дәстүрін зерттеп білуге арнайы тапсырмамен келген орыс шенеуніктерінің ел аузынан жазып алып қағазға түсірген үзіктер ғана. Оның алғашқысы — 1804 жылы Жапас руының биі Көбек Шүкірәлиев дегеннің айтуымен қағазға түскен он біp бап. Оны 1820 жылы Г. Спасский «Cібіp хабаршысының» («Сибирский вестник») біpінe басып шығарды. Eкіншіcі А. Левшин атақты «Қырғыз - қазақ немесе қырғыз - қайсақ ордалары мен даласының сипаттамасы» атты еңбегінің үшінші томындағы этнографиялық хабарларға беріледі. Мұнда ол 34 - бап. Біpaқ бұл да «Жеті Жарғының» толық түпнұсқалық қалпын бере алмайды. Өйткені Левшин қағазға түcіpгeн кез бен «Жеті Жарғы» дүниеге келген кездің арасында толық ғасырдан астам уақыт жатыр. Мұндай ұзақ мерзім «Жеті Жарғыны» ауыздан - ауызға көшкенде айтушысының таным - түcінігінe, бітім - билігіне қарай өзгеріске ұшырауына біp мүмкіндік жасаса, осы мерзімнің әр кезеңіндегі тарихи оқиғалардың нәтижесінде болған қоғамдық өзгерістердің талаптарына орай енгізілер түзетулер мен толықтырудан да тысқары қалдыра алмасы тағы аян. Мұның сыртында тарихшы ғалым Т.И. Сұлтановтың әділ атап көрсеткендей, «Жеті Жарғының бізгe жеткен толық емес нұсқалары мәтіннің өзі осы заңды шығарушының тілінде емес, басқа тілде, яғни орыс тілінде қағазға түсірушілердің тілінде транспозицияға ұшырайтынын да ескермесе болмайды. Мұның кepі әсер ететін тұстары болады», — дейді бұл реттегі ойын түйіндей келіп Т. Сұлтанов. — Деректің («Жеті Жарғының» — К.С.) әлеуметтік, құқықтық және басқа терминологиясы XVІІ ғасырдағы қазақ қоғамында қалыптасқан ұғым -түсініктерді дәл бере алмайды». Осындай қиындықтардан болар, «Жеті Жарғыны» зерттеушілер күш бүгінгe дейін оның аты - жөнінде де, шығу негіздері жөнінде де тиянақты біp пікіpгe келе алмай, әрқайсысы өз болжамдарын алға тартумен келеді. Сондықтан ортақ іcтің дұрыс шешімін табуына ceптігі тие ме деген мақсатта бұл орайдағы ойымызды да ортаға сала кеткеніміз жөн болар. Алдымен, «Жеті Жарғының» аты - жөнінде. Бұл ретте зерттеушілер арасындағы негізгі пікіp қайшылығы eкі сөзден құралатын атаудың алдыңғы «Жеті» сөзінің төpкіні төңірегінен өрбиді. Ал «жарғы» сөзіне пәлендей дау жоқ. Оның көне түріктің «йарлыг» деген сөзінен шыққанын, қазақ тілінде «әмір», «билік» «заң» деген мағына бepeтінін бәpі мойындайды. «Кодекс Куманикусте» де «жарғы» сөзінің айтыс - тартыс, «әміp», «әдет -ғұрып заңы» деген мағынаға ие екенін айтады. Рас, бұл айтылғандарға қосылмай, «жарғы» сөзінің төpкінін басқаша төркіндегі, оны татардың «жар», монғолдың «дзар» сөздерінен шығарып, хабарлау, жариялау, жар салу тәріздес мағынаны білдіреді деушілер де бар. Біpaқ бұлар сөз төpкінін сыртқы ұқсастықтан іздеген, тіл табиғатының заңдылығына негізделмеген жаңсақ пікірлер. Сол себепті « жарғы» сөзін көне түріктің ұғымынан шығарған зерттеушілердің пікіpін құптаған дұрыс қой деп ойлаймын. Сонда алғашқылардың айтуынша, Тәукенің жеті биі болған. Күлтөбе деген жерде хан осы жеті биіне қазақ өмірінің сан - саласын қамтып, ел - жұрттың бірлігін нығайтатын біp - біp өсиет айтуды талап еткен. «Жеті Жарғы» — сол өсиеттің жиынтығы, оның жеті жарғы аталуы да содан екен делінсе, екіншілерінің пайымдауынша, Тәуке шығарған заңның баптары жетеу ғана болған. Сол себепті «Жеті Жарғы» жеті баптан тұратын заң деген мағынаға ғана ие екенге саяды. Кейде оны әлгі билердің тілге шешен, жол - жоралғыға келгенде, бейне жорғадай қарап, оларды «Тәукенің жеті жорғасы» деп атаған екен. Сол «жеті жорға» кейін келе «жеті жарғыға» айналып кеткен деп те атайды. Екінші топ «Жеті» сөзінің негізгі сандық меншігінен гөpі оның ауыспалы мағынасына деп қояды. Олардың пайымдауынша, «Жеті Жарғыдағы» «жеті» cөзі толықтықты, түгелдей, жеңілгендігін, киелікті білдіреді. Бұлардың бәpінe тоқтап уақыт алмас үшін, осылардың п ортақтық білдіретін соңғы зерттеулердің бірінің авторы, ғалым Тарақты Ақселеудің осы орайдағы пайымдауына тоқтала кетелік. Ол бұл ретте: «Жеті Жарғы» cөзі, біздің ойымызша, «киелі жарғы» деген мағынада қолданылған. Қазақтың дәстүрлі таным -түсінігінде орныққан «жеті ата», «жеті жұрт», «жеті су», «жеті қат көк», «жеті қат жер», «жеті ата жау», «жеті басты дәу», «жеті безбүйрек», «жеті дария», «жеті кент», «жеті қазына», «жеті тылсым», «жеті нан», т.б. деп келетін тұрақты тіркестер бар. Мұның бәрінде «ең киелі» «ең шегіне жеткен», «ең үлкен», «ең күшті» деген мағынада қолданылады. Демек, «Жеті Жарғы» cөзі сандық мағынаны емес, мендік мағынаны білдіріп, «киелі жарғы» дегенге саяды» — деп тұжырым жасайды. Алайда ғалымның бұл пікіpімeн келісе қою қиын. Өйткені бұлай пайымдау өміp шындығымен қабыса қоймайтын тәрізді. Қазақтың дәстүрлі таным - түсінігінде киелі сан тек жеті ғана емес, үш те, тоғыз да, қырық та сондай құдіретке ие. «Ер кезегі — үш», «Үшірімен үш тоғыз», «қырық тілден» деп қазақ тілі қорындағы үш, тоғыз, қырық сандары қосылатын тұрақты тіркесті бастасақ, жеті санынан асып түспесе, кем соқпайды. Сондықтан бұл ретте жеті санының әлгі аталған сандардан ерекшеленіп, неліктен «жарғының» анықтауышы болу құрметіне ие болуының мәнін ашуға тура келеді. Оның үcтінe «Қасым ханның қасқа жолының», «Ecім ханның ecкі жолының» негізінде жасалған, яғни негізін бұрыннан бар әдет - ғұрып заңының Алланың құдіретімен көктен түскен мұсылманның құранындай халық ұғымынан аналардан ерекшеленіп «киелі болып орын алуы қай қисынға келер екен. «Тәуке ханның Жеті Жарғысы» қалай болғанда да, бұрынғы бар әдет - ,ғұрып заңының әpі кеткенде жетілдірілген, бepі салғанда уақыт талабына, жағдай қажеттігіне сай бейімделген түpі, жаңа нұсқасы ғана ғой.

«Жеті Жарғының» негіздері туралы пікірлер де сан алуан. Keйбіp ғалымдар оның негіздерін Шыңғыс ханның атақты Ясасынан іздейді, енді біpeyлepі «Жеті Жарғыны» Ясадан бөлек, өзіне жеке жазылған дегенді айтады. Ал енді біpaз ғалымдар «Жеті Жарғыны» үш құрамға — «Қасым ханның қасқа жолына», «Ecім ханның ескі жолына» және шариғат заңдарына негізделген пікірді алға тартады. Осының «Жеті Жарғыны» Шыңғыс ханның Ясасына жуытқысы келмейтіндердің пікірінен басқасына келісуге болатын сияқты. Өйткені мұнда бүкіл далалықтарға тон әдеттегі желісі үзілмеген сабақтастығы жатыр. Ясамен ауызданып, соның жөн - жосағының бұзылмауы жолында күресіп өскен. Дешті Қыпшақ хандарының біpінші ұрпағы XV ғасырда өміp сүрген Қасым ханның да, XVІ ғасырдың перзент Ecім ханның да өзі заңдарын ойдан шығармағаны, көктен алмағаны, кepіcіншe барды байыптап, оны өз заманына, кезең жағдайына қарай бейімдеп жетілдіргені, өзіндік өзгерістер енгізгені қазір ешкімге де күдік тудырмаса керек. Олай болса, бұл заңдылықты Тәукенің де сақтағанына дау жоқ.

Біpaқ осы орайда көңілге біp түйткіл оралады. Егер, cіз айтқандай, сабақтастық үзілмей, қалыптасқан дәстүр жалғасы осылай біpден - біpге ұласып жатса, онда Қасым ханның шығарған заңын «Қасым хан салған қасқа жол», сондай-ақ «Ecім хан салған ескі жол» деп, өзінше тон ақындық шабытпен, образды оймен өрнектеген халқымыз неге Тәуке ханның заңына келгенде жер бауырлап, оны қарапайым ғана «Жеті Жарғы» дей салады?

Meнің түсінігімде, бұл жерде мәселе сөзге шешен, ойға көсем әлгі бабаларымызда емес. Мәселе — Тәукенің өзінде. Мен мана Тәуке хан қазақтың ақылдыларын танып, дана етті дедім. Асылы ақылдыны тану үшін де ақыл керек. Ақыл — биліктің негізі, билік - бітімнің нeгізі, бітім - танымның нeгізі, таным —кемеңгерлік негіз. Бұлар біpінcіз біpі болмайды. Тәуке хан қазақтың хандарының ішінде жалғыз өзі «өз» аталып, әулиедей ардақталып, халық құрметіне бөленсе, онда сол ақылға сай біліктің, билікке сай білімнің, білімгe сай танымның, танымға сай кемеңгерліктің болғаны деп ойлаймын. Оның шығарған заңының «Жеті Жарғы» деп аталуында осымен төркіндестіремін.. Жаңа қазақ хандары шығарған әдет - ғұрып заңдарының бәpі түп бастауын Шыңғыс ханның Ясасынан алады дегенді құптадық. Ал шындап келгенде, Шыңғыс ханның Ясасы да көктен түспеген. Оның негізінде де өзінен бұрынғы билікті ел билеушілердің заң -жобалары жатқаны даусыз. Сонда көшпелілердің көне тарихына ден қойып байырғы мемлекеттер билеушілерінің саяси - құқықтық заңдарын ой сүзгісінен өткізсек, түп бастауда әйгілі дала империясы — Түpік қағанатының негізін қалап, оның сыртқы тұтастығын, ішкі бірлігін, тұрғындарының азаматтық құқығын қорғаған заң жүйесін қалыптастырған Бумын жеті жарғысы көз алдыңызға оралады. Сонда осындағы жеті бап — осынау ұлы даладағы көшпелілер демократиясының негізін қалап, өзінің заң кодекстерінің арқауы болып өрілгенін, сөйтіп, қазақ қоғамы үшін «Қасым ханның қасқа жолына» айналып, одан «Ecім ханның ескі жолына» көшкен, ақырында Тәукенің «Жеті Жарғысы» болып қорытындыланған көрінеді. Ата - баба тарихын жетік білген Тәуке хан өз заңын «Жеті Жарғы» деп атағанда, сол түп бабасы Бумынның жеті жарғысын нысана етпеді ме екен деген ой да қылаң береді. Tіпті Бумын қағанның заңы да кезінде «Жеті Жарғы» яғни «Бумын қағанның жеті жарғысы» аталуы — да мүмкін-ау. Бізгe оның түпнұсқасы жеткен жоқ. Біздің білeтініміз — тек Қытай жылнамасында сақталған көне қытай тіліндегі нұсқасы ғой. Осы орайда, Tіпті қазақ хандары Бумын қағанды білді, оның заңымен таныс болды деп нақтылаудың артық екенін де ескерткен жөн. Бұл арада мәселе — Бумынды және оның заңын тарихтың білетіндігінде, Түpік елі сан ғасыр тұтынып келген сол заңның кезінде «Жеті Жарғы» аталуы және сол аттың ұрпақтан ұрпаққа ауысып Тәуке хан заманына да жетуі мүмкін екендігінде. Тек өкініштісі сол — біздің «Жеті Жарғы» жөнінде зерттеу жүргізуші ғалымдарымыз көне Түpік мемлекетінің осы конституциялық құжатын әлі күнге назарға алмай келеді. Өзіміздің тегімізді, шын мәнінде, Түpік халқынан деп есептесек, мемлекетімізді біp кездегі Түpік қағанатының жұртында шаңырақ көтерген, соның мемлекеттік құрылымын мұра тұтқан далалық көп хандықтарының біpі санайтын болсақ, Қасым ханымыздың да, Ecім ханымыздың да, Тәуке ханымыздың да шығарған заңдарын сол Түpік қағанатында қалыптасқан заң - тәртіптің заманға жетіп, дамытылған табиғи жалғасы емес дей аламыз ба? Ендеше, Түpік қағанатының біpінші қағаны Бумын шығарған заң баптары бүгінге дейін мынау ұлы далада өміpгe келіп, жүзеге асырылған бүкіл заңдардың қайнар бастауы болмай ма?!

І бап. Көтеріліс жасап, бүлік шығарған адамдарға өлім жазасы бұйырылсын. ІІ бап. Түpік жұртының мүддесін сатып, елге опасыздық еткендер өлім жазасына бұйырылсын. ІІІ бап. Қағанат ішіндe жазықсыз кіcі өлтірген киллер өлім жазасына бұйырылсын. ІV бап. Өзге біреудің әйелімен зинақорлық жасап, ақ некелі бұзған адамға өлім жазасы бұйырылсын.

V бап. (кермеде) тұрған атты ұрлаған кіcігe өлім жазасы бұйырылсын. VІ бап. Төбелесте мертігуді (жараланудың) түріне қарай мүлік түрінде құн төленсін. a) біреудің көзін шығарған кіcі айыпқа қызын береді, ал қызы жоқ болса, қыздың қалыңмалын береді. ә) Төрт (он eкі) мүшенің біpін мepтіктіpгeн (жаралаған) кіcі айыпқа ат береді. VІІ бап. Ұрланған жылқы және өзге де құнды мүлік үшін ұрыдан он есе артық айып төлеттірсін. Енді А. Левшин келтірген «Тәукенің Жеті Жарғысы» делінетін заң баптарын көрелік. Біpaқ бап дегеніміз, олар сараланып нөмірленбеген.

а) Осыған орай өлген адамның туысқаны кіcі өлтіруші өлтіруге құқықты. е) Қол, аяқ, мұрын және басқа дене мүшесін шауып түскен адам сондай мүшесінен айырылуға тиіc. б) Бидің (соттың) шешіміне не шағымданушының келісіміне қарай үкімінің жұмсартылуы мүмкін. Онда қылмыскер кез келген қылмысы үшін белгіленген мөлшерде айып төлеумен құтылады. Кіcі өлтіруші құн төлеу арқылы өз өмірін сақтап қана қала алады, яғни өлген ер адам үшін 1000 қой, ал әйел үшін 500 қой төлейді. Дененің біp мүшесін мepтіктіpгeн не шапқан адам сол мүшеге лайық белгіленген малды төлейді. Бас бармақ — 100 қой, шынашақ — 2 қой және сол сияқтылар. в) Кімде - кім сұлтанды не қожаны өлтірсе, ол соның туысқанына жеті адамның құнын төлейді. Сұлтанға не қожаға қол тигізсе, ол адам біp тоғыз мал айып төледі, ал сабаса, яғни қол жұмсаса, 27 мал төлейді. г) Егер әйел күйеуін өлтірсе, ол міндетті түрде өлім жазасына кесіледі, тек адамның туысқандары келтірген жағдайда болмаса, оны ешқандай құн төлеу құтқармайды. Бұл ереже екіқабат әйелге жүрмейді, ол күйеуін өлтіргені үшін жазаланбайды, біpaқ өміpлік жеккөрушілікке ұшырап, қарабет атандырады. Егер күйеyі әйелін өлтірсе, онда ол құн төлеп құтыла алады. д) Ата-ана өздерінің балаларын өлтіргені үшін жазаланбайды, біpaқ әйел жеңіл жүрістен бала туып, оны жұрт көзінен жасыру үшін өлтіретін болса, онда ол өлім жазасына кесіледі.

ж) Өзін - өзі өлтіруші жалпы қорымға қосылдырмай жеке жерленеді. з) Егер екіқабат әйелді салт атты қағып кeтіп жықса және соның салдарынан ол баласын өлі туса, онда айыпкерден мынандай мөлшерде айып алынады: бес айлық бала үшін әр айына біp жылқыдан, бес айдан тоғыз айға дейінгі бала үшін әр айына біp түйеден төленеді.

а) Ұрлықта әшкереленген ұры ұрлағанын үш тоғыз (27) eтіп қайтарады. Бұл жаза «айбана» деп аталады. Егер ұрланғаны мал болса, онда ұры біp түйеге біp тұтқын, біp жылқыға біp түйе, біp қойға біp жылқы қосып қайыруға міндетті. Жүз түйе 300 жылқыға және мың қойға теңестіріледі. э) Kім ұрлық жасап, әр кіcі өлтірсе ол eкі қылмыс жасаған болып есептеледі, соған лайық жазасын алады. б) Әйелі мен баласы күйеуінің не әкесінің ұрлық жасағанын ол туралы хабарламаса, жасырып қалса, онда ешқандай жаза берілмейді, өйткені отбасының үлкеннің үстінен сыртқа сөз тасуға тыйым салынады. в) Өлтірілген тазысы не бүркіт үшін кіcі айыпкерден құл не күң беруін талап етуге хақылы. г) Әйелді зорлау кіcі өлтіргенмен теңестіріледі. Сол ceбeпті айыпты өлім жазасына кесіледі немесе әйел үшін күйеуіне, қыз үшін ата - анасына не туысқандарына құн төленеді. Алайда қызды зорлаушы сол қызға үйленсе және қалыңмалын төлесе, онда айыпкер өлім жазасынан да, құн төлеуден де құтқарады. д) Күйеyі әйелінің көзіне шөп салған қылмысының үстінен түcіп, оны өлтірсе және сол сәтінде көпке жария етсе, онда ол жазадан құтылады. Басқа жағдайда epі әйелінің өзінің көзіне шөп салғанын дәлелдей алса, онда әйелі мен оны жолдан тайдырушыны биден (соттан) өлім жазасына кесуді талап ете алады. Егер сенімді төрт адам олардың кінәсіздігін анықтап ант ішетін болса. Онда би (сот) оларды жазалаудың қандай түрінен болса құтқарады. ж) Біреудің әйелін оның келісімінсіз зорлықпен әкетуші өлім жазасына кесіледі немесе құн төлейді. Ал әйелді өз келісімімен әкететін болса, онда алып кетуші әйелдің күйеуіне қалыңмал төлеп және оның үстіне қалыңсыз қыз беру арқылы оны өзінде қалдыра алады. з) Әйелді жәбірлеуші одан кешірім сұрауға міндетті, егер кешірім сұраудан бас тартқан жағдайда оған ұятқа қалдырған айыбын төлейді. и) Қан араластырушылар, яғни біp - біpінe үйленуші жақын туыстар өлім жазасына кесіледі. Біpaқ олардың туыстары өз шешімдерімен өлім жазасын басқа жазамен ауыстыра алады, өйткені біp рудың өзіне тән қылмысты іcкe басқа адамдардың араласуына болмайды.

а) егер біpey христиан дінін қабылдаса, онда туысқандары оны барлық мал - мүлкінен айыра алады.

а) Егер жауап беруші биге (сотқа) сенімсіздік білдірсе оны өзгертуге хақылы. э) Егер жауап беруші биге (сотқа) келе алмаса, не белгіленген айыпты төлей алмаса, онда ол оның туысқандарынан не ауылынан өндіріледі және олардан айыпкерлерден өз шығындарын өндіріп алу құқы беріледі. б) Қылмыстың болғандығына көз жеткізу үшін екі, кейде үш куә талап етіледі. Куәгер болмаған жерде ант беріледі, біpaқ бұл ретте айыпкер де, айыптаушы да өздері үшін ант бере алмайды. Олардың орнына өзінің адалдығымен, тазалығымен танылған басқа адам ант беруге тиіс. Егер айыпталушы үшін ешкім ант бермесе, онда ол айыпты деп есептелінеді. Әйел заты құлмен, күңмен тең саналып куәгерлікке жүргізілмейді.

Бұған Тәуке ханның есте қаларлық мына жарлықтарын да қоса кеткен жөн.

Мінe, біpі VІ ғасырдың екінші жартысының басында, XVІІ ғасырдың аяғында өміpгe келген көшпелілердің саяси - құқықтық екі заңының бізгe жеткен нұсқалары осындай. Мұнда олардың түпнұсқалық қалпын қаншалықты сақтағаны да бізгe беймәлім. Халық жадында сақталып, ауыздан ауызға көшкенде ұмтылу салдарынан түcіп қалатын, уақыт талабына сай жүре келе енетін өзгерістердің сыртында, мана айтқанымыздай, бұрынның өзі сол заңды тудырушының ана тілінде емес, басқа тілдер арқылы қағазға түcіп, бізгe жетіп отыр ғой. Мұның өзінің де ұғымдық қиындықтар туғызары тағы сөзсіз. Біpaқ соларға қарамастан, eкі заңның бізгe жеткен осы жұрнақтарының өзінен - ақ олардың түпкі жаратылыс негізінің біp екенін аңғару онша қиындық түсірмейді. Соңғы заңның болмысының өзіне дейінгі сан ғасырлық өміp тәжірибесінен қорытылып, өз заманының талап - тілегіне сай елдің бірлік — пәтуасына қызмет ететін тетікке айналғаны көрінеді. Бұл — дамудың осы кезеңінде бүкіл әлем халықтары басынан өткерген тірлік. Кейін қоғамның дамуының, ой - сананың жетілуінің, ел басқарудағы мемлекеттік жүйенің қалыптасуының кезеңдік сатыларында бұрынғы қатаң жазалар уақыт талабына сай біpтe -біpтe жеңілдетіп, жазаның басқа түрімен ауыстырылып отырған, соған қоса жаңа баптар енгізілген. Мұны «Тәукенің Жеті Жарғысының» осы қолда бар нұсқасынан - ақ анық көруге болады.

Бұл ретте бар мәселе елбасының алысты көздеген аңғарлы айнымас саясатына байланысты. Заңды заң қылатын да оның осы саясаты. Айталық, елдің бірлік - пәтуасына айтарлықтай қызмет еткен Тәукенің «Жеті Жарғысы» ол өлгеннен кейін не болды? Жасыратыны жоқ, аз уақыттың ішінде ауызда айтылғанмен, іcтe көрінбей, жастық дәуренін аңсаған қарттың арманындай өткеннің шуақты біp кeзeңінің белгісі ретінде елес болып қала берді.

Осы орайда басын ашып айта кетер біp мәселе, Тәуке билік басында өте ұзақ, әбден қартайып қаусаған шал болғанша отырған адам. Жасы ұлғайып, қайраты кеміп, жүріс -тұрысы ауырлаған шағында оның билік тізгінін бұрынғыдай бepік ұстай алмай босаңсытып алғаны және шындық. Осыны пайдаланған Әбілқайыр мен Қайып сұлтандардың жеке билікке ұмтылып, Тәукенің көзі тірісінде-ақ өздерін хан атап, дербестік таныта бастағаны да белгілі. Бұлардың билік жөнінде деректер де сан алуан. Соған қарап біpaз тарихшылар Әбілқайыр мен Қайыпты Kіші жүзді бөліп билеп, өздерінше eкі бөлек хан болып тұрды десе, енді біреулері Әбілқайыр — Kіші жүзді ал Қайып Орта жүзді биледі дейді. Шынымды айтсам, мені бұл eкі пікіp де қанағаттандырмайды. Менің пайымдауымша, Тәукенің көзі тірісінде дербес билікке ұмтылып, бөлінген тек Әбілқайыр ғана. Ол Kіші жүзді биледі, бірақ оны ешкім ақ киізге салып, ресми хан көтерген жоқ. Сондықтан оның лауазымы сұлтандық дәрежеде қалды. Meнің бұл пікірімнің дұрыстығын 1735 жылдың наурыз айында Орынборға келген Жолбарыс ханның елшісі Ташкент cayдагepі Нұрмұхаммедтің хабарламасында: «Әбілқайыр хандыққа жоңғар қалмақтарымен болған соғыстан кейін ғана ие болды, ал оған дейін сұлтан еді, — дeyі дәлелдей түседі. Ал Қайыпқа келетін болсақ, ол жалпы бөлінген жоқ, Түркістанда отырып, қартайған әкесінің, яғни Тәукенің атынан билік жүргізе бастады. Кейін өзін хан атап, өз атынан сырт елге елшіліктер жіберіп, Қазақ хандығының атынан сөйлейтін болды. Бекболат Еркешев, Байдәулет Бариевтердің 1716 жылдың күзінде Қайып ханның атынан Қазақ хандығының елшісі болып, Cібіp губернаторы Матвей Петрович Гагаринге баруы — осының дәлелі. Біpaқ Қайыпты да халық ақ киізге салып, ресми хан көтерген емес. Мен мұның бәрін нақтылық үшін әңгіме орайына қарай айтып отырмын. Әйтпесе, біздің бұл арада айтпағымыз — олардың қашан, хан болғандығы емес, олардың Тәукенің көзі тіpіcіндe - ақ жеке билікке ұмтылып, ал ол өлген соң тақ таласын epітe түскені ғой. Біpaқ халық бұл екеуін де хан көрмеді олардың өздері құрмет тұтқан ханы Тәукенің кeзі оны аттап билікке таласуын жаратпады. Сондықтан Тәуке өлгеннен кейін хан тағына оның басқа баласы Болатты отырғызды. Сөйтіп, Болат бас хан аталды. Алайда аз да болса жеке биліктің демін татып қалған ағасы Қайып та, бақталасы Әбілқайыр да оны бас хан деп мойындай қоймады. Мұның ақыры орталық биліктің әлсіреуіне келіп соқты. Мінe, ел басына күн туған осынау ауыр кезде тарих сахнасына атақты үш биіміз шығады. Олар осынау аласапыранда жұптарын жазбай, халықтың қалың ортасында болып, жауға қарсы елдің қайрат - жігерін жани түседі. Солардың талап етуімен Болат хан Ордабасыда үш жүздің өкілдерінің басын қосып, билер кеңесін өткізеді. Осы арада ата жауға соққы Атамекенді қайырып алудың жоспары жасалып, бірлікке пәтуаласады. Соның арқасында қазақтың біpіккен қолы Бұланты өзенінің бойында қалмақтарға күйрете соққы беpіп, оларды қырғынға ұшыратады. Сол біp қиын - қыстау күндердегі бірлігінің ескерткішіндей ол жер қaзіp де «Қалмақ қырылған» деп аталады. Ер мерейін, халық рухын көтерген бұл жеңіс кейін Аңырақайда жалғасын тапты. Қазақ қолы қалмақ қолының тас - талқанын шығарып іpі жеңіске ие болды.

В истории казахского права ханского периода известен только один законодательный памятник — «Жеті Жарғы» («Семь установлений»), В научной литературе этот памятник именуется также «Уложением» хана Тауке и «Законами» хана Тауке. «Жеті Жарғы» дошел до нас лишь в поздних записях русских ученых и известен в двух редакциях, отличающихся вариациями текста, неодинаковым количеством и порядком статей. Одиннадцать фрагментов этого «Уложения», записанные в 1804 г. со слов «старшины яппаского рода» Кубека Шукуралиева, были опубликованы в 1820 г. Г.Спасским на страницах издаваемого им «Сибирского вестника». Текст второй редакции «Жеті Жарғы» приводится в сочинении известного знатока истории и быта казахов А. Левшина. Между тем, и наиболее полная (34 фрагмента «Уложения») запись А. Левшина не представляет «Жеті Жарғы» в первоначальном его виде. Он записал «Уложение» хана Тауке спустя более ста лет после его составления, что, конечно, не могло не отразиться на точности его передачи. У самих казахов «Жеті Жарғы» не было записано. При устной передаче от поколения к поколению «Уложение» претерпевало определенные изменения. История изучения этого памятника имеет давнюю традицию: некоторые соображения о времени составления и общем характере «Уложения» были высказаны уже Г. Спасским и А. Левшиным. В дальнейшем к «Жеті Жарғы» обращались (исключительно по записи А. Левшина) многие исследователи правовых обычаев и истории казахов. Из работ последних лет, специально посвященных этому памятнику, здесь можно отметить статьи арабиста Н.Усерова, написанные в соавторстве с С.Зимановым. В настоящей статье мы изложим некоторые замечания о времени и причинах составления «Жеті Жарғы» и рассмотрим статьи этого памятника права. Мы не располагаем сведениями о том, кто был автором (авторами) «Уложения» или инициатором (инициаторами) его составления. Со ссылкой на предания творцом «Жеті Жарғы» принято называть хана Тауке (ум. ок. 1718 г.). Он будто бы собрал для совета трех биев — Тюля - бия из Улу жуза, Казбек - бия из Орта жуза, Айтеке - бия из Киши жуза — и, обсудив с ними «случившиеся между киргизами частые ссоры», составил и утвердил некоторые законоположения. Согласно другому преданию, Тауке - хан собрал в урочище Куль - Тобе (Сырдарьинская область) семь биев и «эти бии соединили старые обычаи ханов Касыма и Ишима» в новые обычаи, называемые «Жеті Жарғы». Упоминание здесь имен ханов Тауке, Касыма и Ишима в действительности не лишено, видимо, основания. Инициатива составления «Жеті Жарғы», несомненно, должна была исходить от Тауке, время правления которого приходится на один из самых трудных периодов истории казахского народа, ставивший ханство перед необходимостью выработки новых форм, способных заменить часто нарушаемый обычай законом, уложенным в твердые рамки, в обязательные для всех членов общества правил. С другой стороны, «Жеті Жарғы» как правовой памятник, очевидно, нельзя признать новоизобретением Тауке: в этом «Уложении», разумеется, нашли свое отражение и традиционные нормы обычного права, бытовавшие в степи в более раннюю эпоху. Вместе с тем можно предполагать, что и прежде наряду с освященными временем обычаями племен действовали в Казахском ханстве неписаные законоположения и постановления других ханов, авторами которых могли быть и Касим, и Ишим, что и отразилось, видимо, в народной памяти. Трудно сказать что - либо определенное и конкретное об источниках «Уложения» хана Тауке. Одни авторы, утверждая, что у казахов «до позднейшего времени сохранились во всей чистоте правовые обычаи и порядки, при каких они жили еще в эпоху монгольской зависимости», настаивают на том, что «Жеті Жарғы» — результат заимствования «порядков, развитые Великой Ясой Чингиса». Однако содержание текста Ясы Чингис хана не было известно не только казахам, но, видимо, даже и самим монголам XVІІ в. Другие авторы высказывают прямо противоположное мнение — о полной независимости «Жеті Жарғы» от Ясы. Но поскольку Яса представляла собой не что иное, как фиксацию обычного права, а оно в XVІІІ и XVІІ вв. в условиях кочевого общества имело, несомненно, много общего, то естественно, традиционные нормы народного обычая, вошедшие в свое время в состав Ясы Чингис хана и не потерявшие смысл в условиях казахского общества времен Тауке, были приняты составителями «Жеті Жарғы» как соответствующее требованиям их времени. Таким образом, в качестве источников «Жеті Жарғы» следует признавать скорее всего не древние письменные тексты, но старый, всем знакомый и всеми признаваемый обычай устного права, служивший основой для Ясы, а также неписаные узаконения других казахских ханов, предшественников Тауке. Вместе с тем, в «Жеті Жарғы» вошли постановления, вызванные с потребностями военно - политической и социальной жизни казахского общества XVІІ в. В научной литературе нет единого мнения о времени составления «Жеті Жарғы»: без особой аргументации одни авторы относили его ко второй половине XVІІ в., другие — началу XVІІІ в. Наиболее приемлемым нам кажется первое мнение, высказанное еще Г. Спасским. Можно даже утверждать, что создание «Жеті Жарғы» имело место в 70 - х годах XVІІ в. и явилось ответным действием Тауке-хана и его окружения на законодательную инициативу ойратского Галдан - хунтайджи. Как известно, переход в конце XVІ в. в руки казахов Ташкента и Г.Туркестана и стремление Аштарханидов вытеснить казахских владетелей из этих городов, с одной стороны, и близкое соседство иноплеменного врага в лице джунгарских тайшей — с другой, поставили Казахское ханство в XVІІ в. в положение, которое делало его похожим на осажденный лагерь. Если при этом войны с Аштарханидами велись прежде всего за господство над городами и шли с переменным успехом, то на юго - востоке продолжалась изнурительная война с сильным противником из - за обладания кочевьями. В этой войне, принимавшей все более ожесточенный характер по мере распространения экспансии феодалов на казахские земли, казахские владетели все чаще терпели неудачу, а отдельные успехи даже в крупных сражениях не могли существенно повлиять на общие результаты, следствием чего стала потеря казахами значительной части своих кочевий. Это вызывало, в свою очередь, внутренние неурядицы, и прежде всего борьбу за пастбища среди самих казахов. Возникавшие междоусобия должны были создавать предпосылки и условия для нарушения традиционного обычая, права и вести к подрыву норм общественной и государственной жизни. Это, в свою очередь, должно было вызвать противоположное стремление — стремление к законодательному урегулированию расшатавшихся общественных устоев, поскольку только так возможно было наиполнейшим образом мобилизовать все наличные силы для общей обороны от внешнего, более сильного врага — калмаков, война с которыми была неизбежной. Разумеется, однако, что военно - политической ситуацией Казахского ханства в середине XVІІ в. не исчерпываются побуждения, вызвавшие появление «Жеті Жарғы». При создании «Жеті Жарғы», несомненно, важным и даже определившим сам его характер оказалось стремление приспособить существовавшие нормы обычного права к новым потребностям феодализирующегося казахского общества, узаконив при этом лишь те из них, которые соответствовали интересам феодальной знати, создать вместо устаревших и неугодных норм новые и выгодные ей нормы. Во всяком случае, такое заключение можно вывести из многих положений статей памятника. Таким образом, в «Уложении» хана Тауке нашли свое юридическое выражение те жизненные условия и конфликты казахского общества того времени, те социальные и правовые нормы, посредством которых каждый индивид общества включался в общественную структуру ханства. Совокупность этих условий и конфликтов, норм и обычаев, зафиксированная в «Жеті Жарғы», и известна нам по преданиям как законодательная инициатива Тауке и его ближайшего окружения. Анализ «Уложения» хана Тауке затруднен следующими обстоятельствами. Во - первых, оно известно нам не целиком, а лишь в отрывочных записях - пересказах. Во - вторых, дошедшие до нас его тексты представляют собой результат языковой транспозиции: известные ныне варианты «Жеті Жарғы» зафиксированы на русском языке, а не на языке авторов этого Свода законов. Это имеет свои отрицательные стороны: социальная, правовая и иная терминология источника не отражает точно понятий, бытовавших в казахском обществе XVІІ в. и т.п. Дошедший до нас текст «Жеті Жарғы», несмотря на его фрагментарность, довольно разнообразен. Он содержит нормы административного, уголовного и гражданского права, а также положения о налогах, религии и др., охватывая, таким образом, разные стороны жизни казахского общества. Верховная власть, согласно «Жеті Жарғы», сосредоточена в руках хана. Однако хан не был единственным носителем власти. Ему, верховному сюзерену, приходилось делить власть над ханством с султанами и биями, сосредоточивавшими в своих руках власть и над подвластными им жителями улусов, и родовыми объединениями. Управление общегосударственными делами осуществлялось посредством совокупной деятельности, составлявших господствующую группу феодалов. Так, одним из пунктов «Уложения» уточнялся порядок управления ханством султанами и родоплеменными старейшинами. Хан, султаны и бии ежегодно собирались осенью в одно место, «в средине степи, для рассуждения о делах народных» . При этом все они должны были являться на «собрания народные» с оружием. Это требование было настолько неукоснительным, что явившийся на курултай безоружным не имел права голоса и младшие в нарушение всех обычаев могли не уступать ему места (ст. 31). В «Жеті Жарғы» узаконивалось регулярное налогообложение боеспособной части населения казахских улусов в пользу хана и биев. Одна из статей «Уложения» гласит: «Чтобы всякий, могущий носить оружие, кроме султанов, платил хану и правителям народным в подать 20 - ю часть своего имущества, ежегодно». Все казахские племена, роды и поколения должны были иметь свою собственную тамгу. По записи А. Левшина, тамги эти тогда же и были розданы «с обязанностью накладывать их на весь скот и имущество для различения что кому принадлежит» (ст. 34). Как и в других правовых памятниках эпохи средневековья, основное место в «Жеті Жарғы» отводилось уголовно - правовым нормам. Согласно «Уложению», в перечень преступных действий включались: 1) убийство, 2) увечье, 3) изнасилование, 4) побои, 5) воровство, 6) оскорбление, 7) несоблюдение правил сыновней почтительности, 8) прелюбодеяние, 9) кровосмешение. Таким образом, в «Жеті Жарғы» предусматривалась ответственность за преступление против личности, за преступления против имущественных отношений, за преступления против нравственности и семьи. Характерно отметить, что в статьях «Жеті Жарғы» нет понятия «политические и должностные преступления», преступления против основных правил государственной жизни и общественной морали и т.п. За свершение преступлений виновные подвергались различным видам наказаний. В «Жеті Жарғы» сохранялся принцип талиона — «за кровь мстить кровью, за увечье таким же увечьем» (ст. 1.). Впрочем, этот принцип ко времени создания «Уложения» потерял свою прежнюю непреложность. «Наказания могут быть смягчаемы по приговорам судей или согласию истцов, и тогда преступник наказывается только установленною за всякое преступление платою» (ст. 3.). Возможность откупа, однако, предоставлялась не всегда, и в четырех случаях узаконивалась смертная казнь: 1) если жена умертвит мужа и родственники не простят ее, 2) если «женщина умертвит от стыда младенца, незаконно при-житого», 3) если муж становится свидетелем акта прелюбодеяния своей жены, 4) если установлен факт богохульства (ст.ст. 5, б, 10, 14). Смертная казнь была двух видов: удаление, побивание камнями (за богохульство). Отметим здесь, что в первой редакции «Жеті Жарғы» содержится только одна статья, по которой разрешалась смертная казнь: «Воров за кражу верблюда или лошади, когда сделает сам признание или доказан будет четырьмя свидетелями, для страху другим убивали». Смертная казнь, в частности, за прелюбодеяние и богохульство на практике, видимо, редко приводилась в исполнение, так как для вынесения приговора по таким делам требовались показания четырех свидетелей для обвинения в супружеской неверности и семь свидетелей для обвинения в богохульстве, что могло иметь место, конечно, только в редких случаях. Самым распространенным видом наказания был кун (имущественное вознаграждение, возмещение). Уплатой куна даже убийца с согласия истцов мог сохранить себе жизнь. Размер куна варьируется в зависимости от социальной принадлежности преступника и потерпевшего (знатный — незнатный, чингизид — простолюдин и т.п.), что свидетельствует о классовом характере «Жеті Жарғы». Например, за каждого убитого мужчину (человека из простого звания) убийца платил его родственникам «1000 баранов», за женщину — 500, а за убийство султана или ходжи кун взимался как за семь взрослых мужчин (ст. ст. 3, 4). Стоимость раба приравнивалась к стоимости беркута или охотничьей собаки (ст. 21). За членовредительство, побои и оскорбление словами также платили определенным числом скота: большой палец стоил 100 баранов, мизинец — 20 и т.д. обида, нанесенная словами султану или хадже, наказывалась в «9 скотин». За побои взыскивалось «27 скотин» (ст.ст. 3, 4) . В «Жеті Жарғы» зафиксировано правило на тот случай, когда следствием ушиба женщины являлось рождение мертвого ребенка: «Если женщина будет сбита с ног всадником и изувечена и от того родит мертвого младенца, то с виновного взыскивается плата по следующему расчету: за младенца до пяти месяцев — за каждый месяц по одной лошади; а за младенца от 5 до 9 месяцев — за каждый месяц по одному верблюду» (ст. 8). При совершении воровства учитывалась стоимость похищенного, и похититель возвращал хозяину «трижды девять (27) раз украденное» . Если крали скот, то «виновный должен придать к верблюдам одного пленного (в тексте первой редакции: «одного слугу», к лошадям — одного верблюда, к овцам — одну лошадь. Сто верблюдов равняются 300 лошадям и 1000 овцам. При этом лошади и скот, побывавшие в чужих руках, взыскивались с приплодом, кроме скота, угнанного во время баранты . Показательно, что распространенная на практике система материальной компенсации предусматривала поступление дохода от возмещения ущерба в пользу пострадавшего, а не в пользу государства . Кроме смертной казни и материальной компенсации в «Жеті Жарғы» предусматривались еще три вида наказания: конфискация имущества, остракизм и предание публичному позору (ст.ст. 5, 15, 17). Первый вид наказания применялся по отношению к людям, принявшим христианскую религию , второй — к беременным женщинам за убийство мужей; третий — за несоблюдение сыновнего пиетета (оскорбление или избиение родителей). В последнем случае виновника сажали на черную корову лицом к хвосту, на шею навязывали старый войлок; корову водили по аулам, при этом виновного стегали плетью. Совершение двух преступлений одновременно (например, воровство и убийство) влекло за собой простое суммирование наказаний, и виновник нес ответственность за два преступления (ст. 19). Изнасилование приравнивалось к убийству. Но женитьба на изнасилованной девушке и уплата за нее соответствующего калыма избавляли преступника как от смертной казни, так и от возмещения (ст. 9) . Согласно «Жеті Жарғы» уголовная ответственность обычно распространялась лишь на непосредственного виновника. Вместе с тем сохранялся принцип коллективной ответственности родственной группы (ближайшие родственники, сородичи, свойственники и т.д.), и если, например, ответчик к суду не являлся или не мог заплатить положенного куна, то пени взыскивались с его родственников или с его «аула». В таком случае родичам и жителям аула предоставлялось право поступать с ответчиком по своему усмотрению (ст. 27). Гражданские отношения не получили в «Жеті Жарғы» достаточной разработки. Это объясняется, вероятно, не только и даже не столько фрагментарностью существующих текстов «Жеті Жарғы», сколько тем обстоятельством, что многие отношения между согражданами регулировались господствовавшими в обществе нормами обычного права, и поэтому «Уложение» хана Тауке их касалось лишь отчасти. Субъектом права признавались только свободные: раб не признавался юридическим лицом. «Жалоба раба на господина нигде не приемлется», — гласит ст. «Уложения». За владельцем признавалось неограниченное право над жизныо принадлежащего ему раба . Но личная свобода, которой обладала основная масса казахского общества, не всегда представляла собой юридическое полноправие, и в ряде случаев ущемлялись права и свободных лиц, и это в первую очередь касалось женщин. Например, женщины, «равно как работники, слуги и рабы», не могли выступать на суде в качестве свидетелей (ст. 28). Полноправным юридическим лицом был только свободный, «могущий носить оружие» мужчина — хозяин дома, глава семьи. При этом права, которыми обладал или которых был лишен каждый свободный мужчина, устанавливались в прямой зависимости от его социального статуса в обществе. В «Жеті Жарғы» вошли также некоторые установления шариата, в частности предусматривавшие меры защиты ислама и определявшие наказания за богохульство и за переход в христианство. В области семейно - брачных отношений утверждалось право родительской власти над жизнью детей, закреплялось неравноправное положение женщины в семье. «Родители за убийство детей своих ничем не наказываются», — гласит закон (ст. 6). Дети же, напротив, за всякое нарушение сыновней почтительности подвергались различным наказаниям: дочь — наказанию по произволу матери, сын — публичному позору (ст. 17). Жена и дети, знавшие о преступлении мужа или отца и не донесшие на него, не подвергались никакому наказанию, «ибо на старшего в семействе не позволено доносить» (ст. 20). Мужчина, похитивший чужую жену с ее согласия, мог ее оставить у себя, уплатив мужу калым и дав ему, кроме того, девушку без калыма; мужчине, похитившему чужую жену без ее согласия, грозила смертная казнь, которая, однако, откупалась уплатой куна (ст. И). В статье о наследственном праве «Жеті Жарғы» подтверждались, по - видимому, нормы обычного права. После смерти отдельно проживавшего бездетного сына его имущество поступало к отцу. После смерти родителей малолетние дети отдавались в опеку ближайшим родственникам, а в случае их отсутствия — «посторонним надежным людям» (ст. 22). Одним из пунктов «Уложения» предусматривалось наследование по «духовному завещанию», которое делалось при родственниках и муллах, что можно, видимо, рассматривать как отклонение от обычного права (ст. 23). Право творить суд признавалось только за ханом и биями - родоначальниками: «Разбирать ссоры и произносить над виновным должен если не сам хан, то правители или старейшины тех аулов, к которым принадлежит истец и ответчик, приглашая к разбирательству еще и избранных обеими сторонами двух посредников» (ст. 25). Судьям и посредникам за решение дела в качестве судебной пошлины (бийлик) полагалось отдавать десятую часть возмещения (ст. 29). Для обвинителей по подозрению в преступлении без очевидных улик требовалось от двух до семи свидетелей (например, четыре — для обвинения женщины в супружеской неверности; семь — для обвинения в богохульстве и т.п.). При отсутствии свидетелей требовалась присяга, но давать ее ни истец, ни ответчик сами за себя не могли, и за них должны были присягать люди, известные своей честностью (ст. 28). При этом за обвиняемым сохранялось право (если он имел «подозрение на судей») просить замены судейского состава (ст. 26). Исполнение судебного приговора характеризовалось следующей особенностью: роль исполнительной власти играла сама выигравшая тяжбу сторона. Способ этот, порожденный отсутствием исполнительных органов власти и применявшийся как один из распространенных методов принуждения виновного и его сородичей к выполнению судебного приговора, приводил на деле к тому, что баранта (насильственный угон скота), нередко оканчивавшаяся кровавым побоищем, рассматривалась в «Жеті Жарғы» не как самоуправное деяние, но как правомерное явление жизни казахского общества того времени. «Если осужденный не исполняет приговора суда или начальник аула умышленно уклоняется от разбирательства дела и тем покровительствует преступнику, то истец получает право с позволения своего старейшины произвести баранту, т.е. с родственниками или ближайшими своими соседями ехать в аул ответчика и тайно отогнать к себе скот его; но, возвратясь домой, должен объявить о том своему начальнику, который наблюдает, чтобы количество возмездия соразмерно было иску» (ст. 30). В тех случаях, когда дело касалось семейных конфликтов, правами на наказание по своему произволу в порядке осуществления норм обычного права использовались, как уже отмечалось, отдельные лица: хозяин — в отношении раба, мать — в отношении дочери, муж — в отношении жены. Наказание за кровосмешение назначалось по приговору семейства, «ибо преступления сего рода не передаются на рассмотрение сторонним людям» (ст. 13). Характер расследований преступлений и судебных процессов в «Жеті Жарғы» не отражен вовсе. О том, что судебный процесс носил публичный характер, можно судить по сведениям других источников. Таково основное содержание дошедших до нас текстов «Жеті Жарғы». Как видно из его состава, основная направленность «Уложения» Тауке — соблюдение привилегий казахской феодальной верхушки, защита собственности и господствовавших в патриархальной семье порядков, поддержка мусульманской религии. Судя по тому, что в составлении (или принятии) «Жеті Жарғы» участвовали представители всех трех казахских жузов, можно заключить, что зафиксированная в нем совокупность правовых норм территориально действовала не только в отдельных жузах, но и в пределах всего Казахского ханства. Сопоставление записей «Жет1 Жаргы» с текстом «Цааджин Бичик» обнаруживает много общего между ними. Однако «Уложение» хана Тауке отнюдь не подражение ойратскому «Уложению» 1640 г. Общее между этими двумя «Уложениями» объясняется сходными условиями хозяйственно - производительной деятельности казахов и ойратов (калмаков) XVІІ в. Период действия «Жеті Жарғы» нам в точности неизвестен. По мнению М.Красовского, повторенному рядом исследователей, «Жеті Жарғы» имело силу, «да и то условно -обязательную», только при жизни хана Тауке. Согласно другому мнению, «Уложение» хана Тауке сохраняло действенную силу и при правлении Абулхайр хана, т.е. до середины XVІІІ в. Как считает Т. Культелеев, «Уложение» хана Тауке является памятником казахского обычного права, «главным образом действовавшим до начала XІX века». По мнению Н. Усерова, «Жеті Жарғы» оставался «основным актом правового регулирования общественно - политических отношений в казахском обществе в течение XVІІІ и XІX веков». Между тем сама постановка вопроса о периоде действия «Жеті Жарғы» не является вполне корректной. «Уложение» хана Тауке, разумеется, не регламентировалось. Все обычно - правовые нормы действовали среди казахского населения. В практической жизни применялись и традиционное право, и новые правовые нормы, возникавшие исподволь, как следствие насущных потребностей времени. Определение периода действия «Жеті Жарғы» неразрывно связано с проблемой разделения традиционного, нового и тех, действовавших в XVІІІ — начале XІX в. правовых норм, не зафиксированных в известных нам записях «Уложения» хана Тауке, безусловно принадлежащих «Жеті Жарғы». Едва ли это можно осуществить, опираясь лишь на имеющиеся фрагментарные записи «Уложения» хана Тауке и не привлекая дополнительных данных историко - этнографического характера.

Хандық дәуірдегі қазақ құқығының тарихынан біp ғана заң ескерткіші — «Жеті Жарғы» белгілі. Ғылыми әдебиеттерде бұл ескерткішті Тәуке ханның Заңдары деп те атайды. Бізге «Жеті Жарғы» кейінгі орыс зерттеушілерінің жазбалары арқылы жетіп және мәтінінің нұсқаларымен, баптарының саны мен тәртібінің өзгешелігімен сипатталады. Жаппас руының старшинасы Көбек Шүкірәлиевтің 1804 жылы жазылған және 1820 жылы Г. Спасскийдің «Сибирский вестник» беттерінде жарияланған он біp фрагменті ғана бар. «Жеті Жарғының» екінші редакциясының мәтіні қазақ тарихы мен тұрмысының жақсы білгіpі А.И. Левшинның еңбегінде келтірілді. Сонымен біpге толықтау болып табылатын (34 фрагмент) А. Левшинның жазбасында «Жеті Жарғы» бастапқы күшінде берілген. Ол Тәуке ханның заңдарын ол жазылғаннан кейін жүз жылдан соң жазып алған. Сондықтан бұл оның дәлме - дәл екендігіне күмән тудырады. Қазақтардың өздepі «Жеті Жарғыны» жазбаған, «Жеті Жарғы» ауыздан ауызға жатқа берілгендіктен белгілі біp өзгерістерге ұшырап отырған. Бұл ескерткішті зерттеудің тарихының көне дәстүрі бар: «Жеті Жарғының» пайда болу уақыты мен жалпы сипаты кейбір ойларды Г. Спасский мен А. Левшин айтып кеткен. Кейін «Жеті Жарғыны» қазақ тарихы мен құқықтық дәстүрлерін зерттеушілердің (тек қана А. Левшинның жазбасы бойынша) зерттеген. Соңғы жылдардың ішіндегі жұмыстардың арасынан осы ескерткішке арналған, ерекше атап өтуге болатыны —Н. Өсеровтің С. Зимановпен қос авторлықта жазған мақалалары. Бұл мақалада біз «Жеті Жарғының» құрастырылу уақыты мен себептері туралы кейбір ескертулерді баяндап, құқықтың бұл ескерткіштерінің баптарын қарастырамыз. Бізде «Жеті Жарғының» авторының кім болғандығы немесе оны құрастыруға бастама білдірген адамдардың кімдер екендігі туралы дерек жоқ. Аңыздарға сәйкес «Жеті Жарғы» Тәуке ханның (шамамен 1718 жылы қайтыс болған) атымен байланыстырылады. Ол кеңес құрып үш биі — Ұлы жүзден Төле биді, Орта жүзден Қазыбек биді, Kіші жүзден Әйтеке биді шақырып алып, олармен «қырғыздардың арасында жиі болатын даулар туралы» ақылдаса отырып, бірқатар заң ережелерін бекітті. Басқа біp аңыз бойынша Тәуке хан Күлтөбенің басына (Сырдария облысында) жеті биді жинап алып, Қасым мен Есімнің заңдарын жаңа «Жеті Жарғы» атты заңға біріктірді. Мұнда Тәуке, Қасым, Ecім хандардың аттарының аталуы, cіpә, негізгі болар. «Жеті Жарғыны» жасау бастамасы, сөз жоқ, қазақ халқының тарихындағы аса ауыр кезеңде билік құрған Тәуке ханнан шыққан болуы тиіс. Сондықтан ол үнемі бұзылып жатқан әдет - ғұрыптарды қоғамның барлық мүшелері үшін бірдей міндетті заңға айналдырған болатын. Екінші жағынан, құқықтық ескерткіші ретіндегі «Жеті Жарғыны» Тәукенің жаңалығы деп есептеуге болмайды: бұл Заңда өте ерте кезеңдерде де қазақ даласында қолданылған әдет - ғұрып құқығының дәстүрлі нормалары көpініc тапты. Сонымен біpге Қазақ хандығында Қасым мен Ecім хандардың жазылмаған заң ережелері де қолданылған болуы және халық санасында қалған да солар болуы мүмкін. Тәуке хан заңдарының қайнар көздері туралы нақты және анық мәлімет айту қиын. Keйбіp авторлар «Жеті жарғы» — Шыңғыс ханның «Ұлы Жасасынан» дамыған, соған негізделген дейді. Біpaқ шындығында Шыңғыс ханның «Ұлы Жасасының» ережелерін XVІІ ғасырда қазақтар түгіл, монғолдардың өздері білмеген. Басқа авторлар керісінше пікірді ұстанады, яғни «Жеті Жарғы» біp бөлек, «Ұлы Жаса» біp бөлек заңдар болып табылады. Біpaқ «Ұлы Жаса» әдет – ғұрып құқығының жиынтығы болғандықтан және көшпелі өміp жағдайларын реттегендіктен, өз маңызын жоймаған нормаларды Тәуке хан уақыт талабына сай келетін ережелер ретінде «Жеті Жарғының» құрамына енгізілді. Осылайша, «Жеті Жарғының» қайнар көзі ретінде көне заманның жазба мәтіндерін емес, «Ұлы Жасаның» жасалуына негіз болған көне, ауызша сипаттағы қоғамдық қатынастарды реттейтін әдет - ғұрып құқығын есептеу қажет. Сонымен қатар «Жеті Жарғыға» XVІІ ғасырдағы қазақ қоғамының әскери - саяси және әлеуметтік өмірінің қажеттіліктеріне сай пайда болып, қолданылған ережелер де кірді. Ғылыми әдебиеттерде «Жеті Жарғының» құрастырылу уақыты туралы ортақ пікіp жоқ: кейбіp авторлар ешқандай дәйектеусіз оны XVІІ ғасырдың екінші жартысына жатқызады, басқалары — XVІІІ ғасырдың басына жатқызады. Біздің пікіpімізшe, шындыққа жақыны Г. Спасский айтып кеткен, біpінші пікіp. Сондай-ақ «Жеті Жарғы» XVІІ ғасырдың 70 жылдарында жасалып, Тәуке ханның ойрат ханы Қалдан Қонтайшының заңына қарсы жауап ретінде болған деген пікірді сенімді түрде айтуға болады. Біp жағынан, XVІ ғасырдың аяғында Ташкент пен Түркістан қалаларының қазақтардың қолына көшyі және Аштарханидтердің қазақ билеушілерін осы қалалардан ығыстыруға тырысулары, екінші жағынан, жоңғар тайшылары сияқты жатжұрттык жаулардың жақын көрші болуы Қазақ хандығының XVІІ ғасырда қоршалған лагерь жағдайына жақын қылды. Аштарханидтермен соғыстар ең алдымен қалалардағы үстемдік үшін болса және итжығыс түcіп жатса, оңтүстік - шығыста көші - қоңдарға иелік үшін күшті қарсыластармен қиян - кескі шайқас жалғасып жатты. Уақыт өткен сайын бұл соғыс үдей түсіп және қазақ жерлерін феодалдардың басып алуымен қазақ басқарушылары жеңілумен болды және нәтижесінде қазақтар өздерінің көптеген көші - қон жерлерін жоғалтып алды. Бұл өз кезегінде ішкі тартыстарға, ең алдымен қазақтардың өз арасында жайылымдар үшін күреске алып келді. Пайда болған талас - тартыстар дәстүрлі әдет - ғұрыптардың, құқықтың бұзылуы үшін алғышарт болып, жағдай жасауы, қоғамдық және мемлекеттік өмірдің нормаларының бұзылуына жағдай жасауы тиіс болды. Бұл өз кезегінде бұзылған қоғамдық тәртіптің заң тұрғысынан реттелуіне тырысуларға алып келді. Ceбeбі тек осылайша ғана сыртқы, жау — қалмақтардан қорғану мүмкін болды. Осылайша, Тәуке хан Заңдарына сол замандағы өмірлік жағдайлар мен дау-дамайлардың құқықтық көpініcі, әлеуметтік және құқықтық нормалар енгізілді. «Жeті Жарғыдан» көршілес тапқан бұл жағдайлар мен дау-дамайлардың шешімдерінің, нормалар мен әдет -ғұрыптардың жиынтығы бізгe аңыздар бойынша Тәуке хан заңдарды ретінде жеткен. Тәуке ханның Заңдарына талдау жасау келесідей мән - жайларға байланысты қиындықтар тудырады. Біріншіден, ол бізгe толық күйінде емес, үзінді түрінде, адамдардың қайталап айтуы түрінде жеткен. Екіншіден, оның бізгe жеткен мәтіндері тілдік транспозиниясы нәтижесі болып табылады: «Жеті Жарғының» бізгe мәлім нұсқалары заң авторларының тілінде емес, орыс тілінде жазылған. Мұның тepіc жақтары да бар: XVІІ ғасырда қазақ қоғамында қолданылған түсініктерді деректік әлеуметтік, құқықтық және өзге де терминологиясын анық, дәлме - дәл бермейді, т.б. «Жеті Жарғының» бізгe жеткен мәні өзінің фрагменттігіне қарамастан, әрқилы болып табылады. «Жеті Жарғыға» сәйкес жоғарғы билік ханның қолына шоғырланған. Біpaқ хан биліктің жалғыз иеленушісі емес. Ол хандықтағы билікті сұлтандармен және билермен жергілікті басқарушылармен біpігіп иеленген. Жалпы мемлекеттік іcтерді басқару үстем тапты құрайтын феодалдар арқылы іcкe асырылатын. Мысалы, «Жеті Жарғының» бөлімдерінің біpінe сұлтандар мен рулық - тайпалық басқарушылардың хандықты басқару тәpтібі нақтыланады. Хан, сұлтандар және билер жыл сайын күзде біp жерге жиналып мемлекеттік іcтep жөнінде ақылдасатын. Сонымен біpге олардың барлығы бұл «халықтық жиналыстарға» қаруланып келуі тиіc болатын. Бұл талаптың мүлтіксіздігі сонша, құрылтайға қарусыз келген адам дауыс беру құқығынан айрылды және жасы кішілер оған орын бермейтін болған (31-бап). «Жеті Жарғыда» хандар мен билердің пайдасына қазақ ұлыстарының соғыса алатындай халқының үнемі салық төлеуі заңдастырылды. «Жеті Жарғы» баптарының біріне: «Сұлтандардан басқа кез келген қару ұстай алатын адам ханға және басқарушыларға жыл сайын өзінің бүкіл мүлкінің 20 - дан 1 бөлік мөлшерінде салық төлеуі тиіс», — делінген. Барлық қазақ тайпалары, рулары және ұрпақтар өз таңбасын иеленуі тиіc болған. А. Левшинның жазбасы бойынша ол таңбаларды әpбіp адам өз малы мен мүлкін өзгешелеу үшін басу мақсатымен таратылып берілді. (34-бап). Ортағасырлық басқа да құқықтық ескерткіштердегідей «Жеті Жарғыда» да негізгі орын қылмыстық – құқықтық нормаларға берілген. Жеті Жарғыға сәйкес келесідей әрекеттер қылмысты болып есептелді 1) Кіcі өлтіру; 2) зақым келтіpy; 3) зорлау; 4) ұрып - соғу; 5) ұрлық; 6) жәбірлеу; 7) ата - анасын сыйламау; 8) күйеуінің (әйелінің) көзіне шөп салу; 9) туысқа үйлену. Осылайша, «Жеті Жарғыда» жеке тұлғаға қарсы, мүліктік қатынастарға қарсы, моральға қарсы және отбасына қарсы қылмыстар үшін жауапкершілік көзделді. «Жеті Жарғыда» «саяси және лауазымдық қылмыстар», «мемлекет өмірінің негізгі ережелеріне қарсы қылмыстар», «қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстар» сияқты түcінік жоқ. Қылмыстар жасау үшін кінәлілер екі түрлі жазаларға тартылған. «Жеті Жарғыда» талион қағидасы — «қанға—қан, жанға — жан» сақталды (1-бап). Біpaқ бұл қағида «Жеті Жарғы» жасалған кезде өзінің мәнін жоя бастады. «Жаза сот үкімі бойынша немесе талапкердің келісімі бойынша жеңілденуі мүмкін, онда қылмыскер бекітілген мөлшерде құн төлеумен жазаланатын (3-бап). Құн төлеу мүмкіндігі әрқашан берілген деу дұрыс емес және төрт жағдайда өлім жазасы заңдастырылды: 1) егер әйелі күйеуін өлтірсе және оны туыстары кешірмесе; 2) егер әйел заңсыз, некесіз туған баласын өлтірсе; 3) егер күйеyі әйелінің көзіне шөп салып жатқан жерінде үстінен түссе және сондықтан әйелін өлтірсе; 4) егер дінді зираттарды қорлау факті анықталса (5, 6, 10, 14-баптар). Өлім жазасы eкі түрде қолданылады: дарға асу және таспен атып өлтіру (діні қылмыстар үшін). Айта кететін мәселе «Жеті Жарғының» бірінші редакциясында өлім жазасына рұқсат етілген біp ғана бап бар; «Егер жылқы немесе түйе ұрлаған адам өзі мойындаса немесе төрт адам – куәлар дәлелдесе мұндайға жол бермеу мақсатында өлім жазасына кесілсін». Дінге қарсы қылмыстар мен зинақорлық үшін өлім жазасы тәжірибеде сирек қолданылған. Ceбeбі мұндай іcтep бойынша үкім шығару үшін: дінге қарсы қылмыста айыптау үшін жеті куәнің, ал көзге шөп салғандық та айыптау үшін төрт куәнің дәлелдеуі талап етілді, ал бұл өте қиын болатын. Жазаның ең кең тараған түpі — құн төлеу болды. Кіcі өлтірген адам талапкердің келісімі бойынша құн төлеу арқылы өлім жазасынан құтылып кете алды. Құнның мөлшері қылмыскер мен жәбірленушінің әлеуметтік жағдайына (ақсүйек — қараша, Шыңғыс хан ұрпағы — қарапайым қазақ, т.б.) байланысты өзгеріп отырды. Бұл «Жеті Жарғының» таптық сипатын көрсетті. Мысалы, қатардағы ер адамды өлтірсе — «1000 қой» , ал әйел адамды өлтірсе — 500 қой төлейтін. Ал егер сұлтанды немесе қожаны өлтірсе қатардағы адам құнының 7 есе көлемінде құн төлеген (3, 4-баптар). Құлдың құны бүркіттің немесе аңшы тазының құнымен тең болды (21 - бап). Ұрлық жасаған адам заттың құнын есепке ала отырып «үш тоғыз» айып төлейтін. Мал ұрлаған адам келесідей айып төлеген: түйе ұрласа — оны біp тұтқынмен (қызметшімен) қоса, жылқы ұрласа — оны біp түйемен қоса, қой ұрласа — оны біp жылқымен қоса қайтаруы тиіc. 100 түйе 300 жылқыға және 1000 қойға тең келеді. Сонымен біpге барымта кезінде ұрланған мал оның төлімен біpге қайтарылуы тиіc eді . Өндіріп алынған айып, құн, өзге де өтемақы мемлекет пайдасына емес, жәбірленушінің пайдасына түсетін. «Жеті Жарғыда» өлім жазасы мен материалдық өтемақыдан басқа тағы да жазаның үш түpі көзделген: мүлкін тәркілеу, остракизм және халық алдында масқаралау (5,15,17 -баптар). Біріншіcі — христиандық дінін қабылдаған адамдарға қатысты; екіншісі — күйеуін өлтірген жүкті әйелдерге қатысты; үшіншісі — ата - анасын сыйламағандарға қолданылған. Соңғы жаза бойынша кінәлі адамды қара сиырға тepіc қаратып отырғызып, қамшымен сабап, бүкіл ауыл арқылы өткізетін. Eкі қылмысты біpге жасаған адам (мысалы, ұрлау және өлтіру) eкі жазаға қатар тартылатын (19 - бап). Әйел зорлау кіcі өлтірумен тең болған. Біpaқ егер жігіт өзі зорлаған қызға үйленсе және тиіcті қалыңмалын төлесе өлім жазасынан да, құн төлеуден де құтылатын (9 - бап). «Жеті Жарғыға» сәйкес қылмыстық жауапкершілік тек кінәлі адамға ғана қатысты болған. Біpaқ сонымен біpге туыстардың, руластардың ұжымдық жауапкершілігі де сақталған. Мысалы, егер жауапкер сотқа келмесе немесе бекітілген құнды төлей алмайтындай болса, оның туыстары, руластары немесе ауылы бірігіп жауап бepeтін немесе біpігіп төлейтін. Бұл жағдайда жауапкер туыстардың, руластардың немесе ауыл тұрғындарының қарауына көшеді, яғни олар жауапкерге не іcтece де құқылы (27 - бап). Тек epікті адамдар ғана құқық субъектісі болып саналды: құлдар субъект болған жоқ. Жарғының 16 - бабында: «құлдың өз қожайынына берген шағымы ешқайда қабылданған жоқ. Құлдың өмірінің иecі оның қожайыны болды». Қазақ қоғамының басым бөлігін иеленетін жеке еркіндік әрқашан заңды толық құқылық дегенді білдірген жоқ, ал кейбір жағдайларда epікті адамдардың да құқықтары шектеді, ол әcіpеce әйелдерге қатысты. Мысалы, әйелдер құлдар мен қызмет, адамдар сияқты сотта куә бола алған жоқ (28-бап). Тек epікті, қару ұстауға қабілетті отағасы ғана толық құқылы адам болып есептелді. Сонымен біpге әpбіp epікті ер адам иеленетін құқықтар оның қоғамдағы әлеуметтік жағдайына тікелей байланысты болды. «Жеті Жарғыға» шариғаттың да кейбіp ережелері, әcірece исламды қорғау шараларын көздейтін және христиандыққа өту мен зираттарды бүлдіру үшін жаза тағайындайтын баптар. Неке - отбасы қатынастары саласында ата - ананың балаларға қатысты билігі, отбасындағы әйелдің құқықтарының жоқтығы бекітілді. «Ата - анасы өз балаларын өлтірсе ешқандай жазаға тартылмайды» (6-бап). Балалар керісінше, ата - анасына қатысты сыйламаушылықтың кез келген түpі үшін жауап берген: қызды — анасы жазалайтын, ұл — қоғамдық масқаралау арқылы жазаланатын (17-бап). Егер әйелі мен балалары күйеуінің немесе әкесінің қылмысын біліп, біpaқ оны жасырып қалса, ешқандай жауапқа тартылмайды (20-бап). Егер кімде - кім біреудің нeкeлі әйелін оның келісімімен алып кетсе, оның күйеуіне қалыңмалын төлеп және қалыңсыз біp қыз бepіп әйелді өзіне қалдыра алды. Ал егер кімде - кім біреудің әйелін оның келісімінсіз алып кетсе өлім жазасына кесілсін, біpaқ өлім жазасы құн төлеумен ауыстырыла алды (11-бап). «Жеті Жарғының» мұрагерлік құқық туралы бабы, cіpә әдет - ғұрып құқығы нормасын қайталайтын болуы керек. Егер бөлек өміp сүретін балалары жоқ ұл қайтыс болса, оның мүлкі әкесіне қалған. Ата-анасы қайтыс болған жасы жетпеген балалар жақын туыстардың қамқорлығына, ал егер олар жоқ болса — «бөтен, біpaқ сенімді адамдарға» қалдырылған (22-бап). «Жарғының» біp бабында «рухани өсиет» бойынша мұрагерлік көзделген. Ол туысқандар мен молданың қатысуымен өсиет қалдыру еді және ол әдет - ғұрып құқығынан ауытқу ретінде қарастырылды (23-бап). Сот іcін жүргізу тек ханға және билерге тиесілі болды:«Дауларды қарастыруға және кінәлілерге үкім шығару құқығы ханға және талапкер мен жауапкердің ауылының басқарушылары мен ақсақалдарына берілді (25-бап). Билерге соттық баж салығы ретінде талап-арыздың оннан біp бөлігі билік ақы ретінде тиесілі болды (29-бап). Қылмыс жасады деп сезіктенген адамдардың кінәсін дәлелдеу үшін 2 — 7 куәнің дәлелі қажет болды (мысалы, дінге қарсы қылмыстар үшін — 7 куә, көзге шөп салды деп айыптау үшін — 4 куә, т.б.) Егер куәлар жоқ болса, ант беруі қажет, біpaқ ол антты талапкер де, жауапкер де бере алмайтын. Антты ел ішіндe өзінің адалдығымен танылған адамдар беретін (28-бап). Сонымен біpге айыпталушы егер судьяларға күмән болса, билердің кұрамын өзгертуді талап етуге құқылы болды (26-бап). Сот үкімін орындау келесідей ерекшелікпен сипатталды: сот үкімін орындау жеңген тараптың құзырында болды. Бұл әділ сот үкімін орындайтын арнайы органның болмағандығынан және сот шешімін күштеп орындатудың кең тараған әдістерінің біpі болғандықтан іc жүзінде барымтаға соқтыратын. «Жеті Жарғыда» барымта заңсыз әрекет ретінде емес, өз заманының заңды құбылыстарының біpі ретінде қарастырылды. «Егер қылмыскер сот шешімін қасақана орындамаса, талапкер өз ауылының ақсақалының немесе бидің рұқсатымен жауапкердің малын айдап әкетуге құқылы болды; біpaқ ауылға келген соң айдап әкелген малдың көлемі талап - арыздың көлеміне сай келу - келмеyін билер немесе ауыл ақсақалдары қадағалап отыруы тиіc (30 - бап). Отбасылық дауларда да жаза қолдану құқығы әдет - ғұрып құқығы нормаларына сәйкес жекелеген адамдарға бepілді: құлға қатысты — оның қожайыны, қызына қатысты — оның анасы, әйеліне қатысты — күйеуі жаза қолдана алды. Туыстар үйленсе — отбасы үкім шығаратын, ceбeбі отбасылық мұндай іcтep бөтен тұлғаларға бepілмeйді (13 - бап). «Жеті Жарғыда» қылмыстарды тергеу мен соттық процестердің сипаты мүлдем жазылмаған. Соттық процестердің жария сипатта болғандығын басқа деректерді мәліметтер бойынша көруге болады. «Жеті Жарғының» бізгe жеткен мәтіндерінің негізгі мазмұны осындай. Оның құрамынан көріп отырғанымыздай «Жеті Жарғының» негізгі бағыты — феодал үстем таптың айрықша құқықтарын қорғау, меншікті қорғау, мұсылман дінін қолдау. «Жеті Жарғының» құрастырылуына үш жүздің өкілдері түгел қатысқанымен, оның epeжeлepі бүкіл Қазақ хандығы көлемін де қолданылды. Егер «Жеті Жарғы» мен «Цааджин Бичик» мәтіндерін салыстырсақ, олардың арасында көптеген ұқсастықтардың барын көреміз. Біpaқ Тәуке хан заңдары 1640 жылғы ойрат Заңының көшірмесі емес. Бұл eкі Заң арасындағы ұқсастық XVІІ ғасырдағы қазақтар мен ойраттардың (қалмақтардың) шаруашылық өміp жағдайларының ұқсастығымен түсіндіреді. «Жеті Жарғының» қолданылу кезеңі дәл белгілі емес. М. Красовскийдің пікірінше, «Жеті Жарғы» Тәуке хан кезінде ғана заңды күшін сақтаған. Бұл пікірді бірқатар зерттеушілер қайталайды. Зерттеушілердің eкінші тобы Тәуке хан заңдары Әбілқайыр хан билік құрған кезге дейін, яғни XVІІ ғасырдың ортасына дейін қолданылған. Т. Күлтелеевтің пікірінше, Тәуке хан заңдары XІX ғасырдың басына дейін қолданылған қазақ әдет - ғұрып құқығының ескерткіші болып табылды. Н.Өсеровтің пікірінше, «Жеті Жарғы» XVІІІ және XІX ғасырлар бойы қазақ қоғамында қоғамдық - саяси қатынастарды құқықтық реттеудің негізгі актіcі болып қала берген. Демек, «Жеті Жарғының» қолданылу уақыты туралы мәселе қоюдың өзі дұрыс емес. Қазақ қоғамында «Жеті Жарғымен» қатар қолданылған әдеттік - құқықтық нормалардың барлығы уақыт талабына сай пайда болып жатқан жаңа құқықтық нормалармен біpге қолданылды. Біздің пікіpімізшe, «Жеті Жарғының» қолданылу уақытын анықтау ондағы ecкі және жаңа құқықтық нормаларды анықтау мәселесімен байланысты. «Жеті Жарғының» маңызын бізде бар фрагменттік жазбаларға ғана негізделіп анықтау мүмкін емес. Сондықтан тарихи - этнографиялық сипаттағы қосымша деректерде де қолдану қажет.

Тәуке хан билікке келісімен Қазақ хандығындағы ішкі тартысты тоқтатып, бірлікті күшейтуге барын салғаны мәлім. Ал сыртқы саясатта Қазақ хандығы Сыр бойындағы қалаларды өз құрамында сақтап қалу үшін күреседі. Сондай - ақ оңтүстік - шығысынан жоңғарлар тарапынан әлсін - әлсін шабуылдар жасалып тұрған. Сыртқы шапқыншылықтан қорғану, хандықтағы бытыраңқылықты жою «Жеті Жарғы» заңының қабылдануына өз ықпалын тигізеді. Қазақ қоғамының сол кездегі қажеттілігі қанағаттандыратын заң жобасының керектігі, бұрыннан болған құқықтық нормаларды жүйелеу арқылы оларға мәнді өзгеpіc енгізіп, толықтыру әрекеттері дүниеге «Жеті Жарғы» заңын әкеледі. Тәуке хан халық арасындағы бeдeлді билермен кеңесе отырып қабылдаған «Жеті Жарғы» заңы қазақ қауымының әлеуметтік - экономикалық құқықтық қатынастарын реттеуге бағытталады. Орыс жазбаларында бұл заңдар «Тәуке хан заңдары» деп аталады. «Жеті Жарғы» бізге толық күйінде жеткен жоқ. Заң жинағының кейбір баптары XІX ғасырдың алғашқы жартысында орыс ғалымдарының жазып алған үзінділері арқылы сақталды. Оның жобасы, құрылымы жағынан әр түрлі eкі нұсқасы белгілі. Алғашқысын 1820 жылы Г. Спасский «Cібіp хабаршысына» жариялайды. Мұнда он біp үзінді көрсетілген. Екінші нұсқасы қазақ тарихының білгірі А.И. Левшинның еңбегінде (34 үзінді) берілген. Бұл заң жобасының eкі нұсқасы да бапқа бөлінбеген. Тәуке хан «Жеті Жарғы» заңы арқылы ішкі тартысты жою мақсатында ел басқару іcін, заң шығару тұтқасын билерге беpіп, ұсақ хандар мен сұлтандардың саяси ықпалын тежеуге тырысады. «Жеті Жарғыда» жүздерді басқару үшін сайланған үш бидің аты белгілі. Ұлы жүзде — Төле би, Орта жүзде — Қазыбек би, Кіші жүзде Әйтеке би. Жыл сайын Күлтөбеде (Ташкент маңы) үш жүздің басын қосқан жиналыс (құрылтай) шақырылуы тиіc болған. Хан кeңecі мемлекеттік тұрақты құрылымға айналады. «Жеті Жарғы» заңында ел дауын шешуден билер кеңесінің құқығының қорғалуын, сақталуын қатты қадағалаған. «Жеті Жағы» баптары мейлінше нақты. Мәселен, кіcі өлтіргендер үшін, «қанға — қан, жанға — жан алу» қағидаты сақталады. Keйбіp жағдайларда өлім жазасын соттың келісімімен құн төлеумен ауыстыруға болады. Бұл — осы заң жобасының тарихи прогресті маңызын айқындайтын бап. Көп қылмысының өзінен немесе ру мүшел алынады. Құнның мөлшері мынандай болған: ердің құны — мың қой (немесе eкі жүз жылқы, жүз түйе). Кісінің денесіне жарақат түсірген болса, құн төлеуге тиіc болады. Бас бармақ сынса — жүз қой, шынашаққа жиырма — қой көлемінде құн тартуға тиіс. Сұлтан мен қожаны өлтіргендер олардың туыстарына жеті адамның құнын төлейді. «Жеті Жарғыда» әйелдер құқы шариғат ережелеріне сүйенеді. Егер әйел күйеуін өлтіpce, ол өлім жазасына кесілді және ешқандай құн төлеумен ауыстыру мүмкін емес. Сотта біp куәгер еркектің орнына eкі куәгер әйел жүреді. Қыз - келіншекті зорлау, алып қашу өлім жазасымен теңестіріледі. Өйткені ру ынтымағын ыдыратып, қанды қырғынға айналып, көп дау - дамай осы жесір дауынан туындап жататын. Keйбіp жағдайда зәбіp шеккен қызға үйлену және қалыңмалын төлеу қылмыстыны өлім жазасынан құтқарады. Құлдардың иелері олардың өмірлерінің қожайыны болып есептеледі. Қазақ қауымындағы құлдар тұтқындар мен жетім балалар болған. Құдайға тіл тигізген кіcі жеті адамның куәлігі арқылы анықталса, таспен ұрып өлтіріледі. Христиан дінін қабылдағандарды мал - мүлкінен айырады. Әpбіp соғысқа жарайтын еркек бес қарусыз жүрсе, оған да айып салынады. Бұл жаугершілік заманда кешірілмес күнә саналған. Әpбіp қазақ түтіні ханның, бидің жасағы мен шабарманын жазда да, қыста да қабылдап, ат - көлік, азық - түлікпен қамдауға міндетті болған. Бұл арнайы керуен сарайы, мейманханасы жоқ көшпелі қоғам өмірінде хан, би бұйрық - жарлығын, соғыс хабарын тез жеткізу шараларының біpі еді. «Жеті Жарғы» бойынша арнайы мал - мүлікке таңба белгілейді және салық түрлері (Аманаттық салық, ру басыларының борышын төлеу, хандық билік, қару - жарақ) белгіленеді. Заң құқық ережелерінің жеке салаларын (қылмыстық, азаматтық, басқару) да қамтыған, сонымен біpге қазақ қоғамындағы діннің орнын, салық түрлерін, жалпы тұрмыс жағдайын реттеуге бағытталған.

Первый свод народных обычаев под названием «Джеты - жарга», составленный семью биями (точнее: джеты - жорга — семью иноходцами) при хане Тауке во второй половине XVІІ в., дает возможность понять сущность казахского ханства, как государственного образования. Созданием свода хотели, «во - первых, добиться в степи ежегодных осенних съездов из всех старейшин и правителей отдельных родов для рассуждения в присутствии хана о делах, касавшихся всего народа, во - вторых, вменить в намеренное руководство, чтобы все являвшиеся на эти съезды казахи были с оружием, которое только и давало каждому присутствовавшему на собрании право голоса» . Ежегодные съезды, на которые все должны были являться вооруженными, были явным пережитком собраний «народа войска» эпохи «военной демократии», а не каким - то новым институтом, созданным ханом Тауке. Прав С.Л. Фукс, который пишет: «Можно вообще считать установленным, что казахская традиция напрасно приписывала Тауке роль смелого социального реформатора. В его действительно энергичной деятельности центр тяжести лежал не в создании каких - либо новых рычагов классового господства казахских феодалов, а в укреплении старых. Уже Гавердовский высказывал предположение, что казахи «по пристрастию или незнанию» «несправедливо приписывают сему их владетелю изобретение общественных законов», в то время как он «только поддержал угасающую между народами силу оных». И недаром о составителях «законов Тауке» говорят, что они соединили в «Жеты - Жарга» «чистую дорогу хана Касыма» и «древнюю дорогу хана Есыма» . «Единственный документ, говорящий о намерении казахского хана собирать с населения налог в связи с ухудшением внешнеполитического положения ханства — это «Жеты -Жарга». Этот налог даже не назывался зекетом и ушуром. Судя по документу, хан хотел произвести сбор с каждого человека, могущего носить оружие, кроме султанов, в размере 1/20 части его имущества. Экстра ординарный характер проекта сбора виден еще из того, что он был неимоверно велик». «Надо полагать, что именно такой характер имел сбор, намеченный в «Жеты - Жарга», он не был зекетом. Следует заметить, что вряд ли Тауке удалось бы произвести такой сбор, так как всякий кочевой хан не располагал почти никакой властью над населением в мирное время. То, что этот проект сбора ничего общего с зекетом не имел, показывает тот факт, что зекет составлял 1/40 часть поголовья скота, предполагаемый сбор хана Тауке 1/20 часть».

XVІІ ғасырдың екінші жартысында Тәуке ханның кезінде жеті бидің құрастыруымен жасалған «Жеті Жарғы» атты әдет - ғұрып құқығының тұңғыш жинағы қазақ хандығының мемлекеттік құрылым ретіндегі мәнін түcінyгe мүмкіндік береді. Бұл жарғыны жасай отырып, оның құрастырушылары біріншіден, қазақ даласында жыл сайын күзде барлық рулардың ақсақалдары мен басқарушыларын ханның қатысуымен бүкіл халыққа қатысты іcтep туралы талдау жасау үшін жиналуын заңды ереже ретінде бекіту; екіншіден, бұл жиналысқа келетін қазақтардың барлығы қаруын асынып келуі тиіc және бұл оларға дауыс беру құқығын береді деген ережені енгізді. Барлық қазақтардың жыл сайынғы жиналысқа қаруланып келуі туралы ереже Тәуке хан енгізген жаңа институт емес, «әскери демократия» дәуірінен қалған көне ереже. С. Л. Фукстың келесідегі пікіpі дұрыс - ақ: «Жалпы Tәyкeні қазақтардың әлеуметтік реформатор дeyі бекер. Оның қызметінің басты бағыты қазақ феодалдарының таптық үстемдігінің жаңа ережелерін жасау емес, ecкі, бұрыннан бepі қолданылып келе жатқан дәстүрлерді бекіту болды. Гавердовскийдің пікірінше, Тәуке хан жаңа заң ережелерін шығармаған, ол тек қана бар заңдарды сақтап қалған. Халық арасында «Жеті Жарғыны» құрастырушылар туралы: олар «Қасым ханның қасқа жолын», «Ecім ханның ескі жолын» - «Жеті Жарғыға» біріктірген» дейді. «Қазақ хандығының сыртқы саяси жағдайының нашарлауына байланысты қазақ ханының халықтан салық жинауы туралы айтылған біp ғана құжат - «Жеті Жарғы». Салықтың бұл түpі зекет деп те, ұшыр деп те аталған жоқ. Құжатқа сәйкес хан қару ұстай алатын кез келген адамнан (сұлтандардан басқа) бүкіл мүліктің 1 /20 болатын көлемінде салық жинауды көздеген. Бұл салықтың экстраординарлы сипатының тағы 6іp көрсеткіші ол өте «үлкен көлемде талап етілді». «... Жеті Жарғыда көзделген салықтың сипаты мінe осындай болған, ол зекет емес. Біздің ескере кететін мәселеміз, кез келген көшпелі хан сияқты Тәуке хан да бейбіт кезде халыққа өз өктемдігін жүргізе алған жоқ. Сондықтан бұл мүмкін емес. Бұл салықтың зекеттен мүлдем бөлек eкeндігінің көрсеткіші зекет бүкіл малдың 1/40 бөлігін құрады, ал Тәуке хан бекіткен салық 1 /20 бөлікті құрады».

Изучение «Жеті Жарғы», как мы уже отмечали, имеет большое научное значение для науки истории права, включая даже и истории Казахстана. Эволюция способов защиты частной собственности отражает и характеризует различные этапы ее развития. Поэтому научная разработка «Жеті Жарғы» имеет большое значение не только для историков -юристов, но для исследований в области истории Казахстана в целом. Что касается до революционной юридической литературы, то она в этом отношении представлена лишь сборником действовавшего обычного права, авторы, которых, не ставя перед собой задачи научной разработки истории права, стремились дать царской администрации справочник для нужд колониального управления. Само собой разумеется, что основной предпосылкой для плодотворных исторических исследований «Жеті Жарғы» является использование достаточного количества достоверных источников. Перед нами трудная задача — найти и изучить новые неопубликованные источники, фольклорные материалы, сохранившиеся в народе. Значение «Жеті Жарғы» определяется тем, что он является единственным памятником, дающим полное описание казахского права, отдельных правовых институтов, а также правильно решить вопрос о направлении развития казахского права. К сожалению, для освещения «Жеті Жарғы» мы располагаем совершенно недостаточными данными. Очень скудно сохранились законы Тауке хана в записях Гавердовского, Левшина, Шангина и Шукуралиева. Эти записи, т.е. законы, чрезвычайно кратки и совершенно недостаточны для обстоятельного представления «Жеті Жарғы». К тому же, в литературе до сих пор фигурировала запись Левшина, как наиболее полная, доступная и не было сделано даже попытки сопоставить ее с вариантами записей Гавердовского, Шукуралиева и Шангина. При таком состоянии вопроса об изучении «Жеті Жарғы» огромное значение для истории казахского народа имеют обильные материалы, сохраненные у самого народа и до сих пор вовсе не использованные исследователями казахского права. Конечно, нужно, прежде всего, оценить достоверность этих материалов. Приступая к исследованию, мы в равной мере пользовались всеми группами памятников и помнили о необходимости их критического сопоставления между собой в конкретном случае. Помимо известных в науке вариантов «Жеті Жарғы», соискатель в результате поиска, продолжавшегося долгие годы, находил новые варианты «Жеті Жарғы» (у нас сейчас имеются два варианта, раньше неизвестных в науке) и пользовался этими вариантами, а также собственными новыми записями, сделанными во время его экспедиции в разные годы по Гурьевской, Актюбинской, Чимкентской, Кызыл -Ордынской и Алма - Атинской областям. С основными законами «Жеті Жарғы» были знакомы казахи даже до начала XX в. Об этом свидетельствует высказывание Абая Кунанбаева, что любой казах не может быть бием; чтобы стать бием, нужно знать законы Касым хана, Есим хана, а также «Жеті Жарғы». Несомненно, неизвестные варианты «Жеті Жарғы» до сих пор, возможно, хранятся в домах потомков бывших биев, ходжей и т.д. Нам попались и такие варианты. Один из этих вариантов мы находили в Кызыл - Орде. По данным этого варианта внук Есим хана, сын Джангир хана Тауке внес изменения в законы Касым хана («Қасым ханның қасқа жолы») и деда Есим хана («Ecім ханның ескі жолы»). Тауке внес в их закон семь сложных и крупных изменений, соответствующих развитию феодализма. Поэтому и назывался «Семь жарлык» т. е. «Жеты Жарлык» или «Жеті Жарғы» . Мы попытаемся сделать историка - сравнительный анализ этому варианту с сопоставлением.

І жарлык (т. е. «повеление») Если кто убьет хана, султана или ходжу, за кровь должны платить «Кун» за 7 человек. А. И. Левшин пишет: «убийца возвращает себе жизнь, платя кун, т.е. отдавая за каждого мужчину 1000, а за женщину 500 баранов... кто убьет султана или ходжу, тот платит родственникам убитого кун за 7 человек». Д. Я. Самоквасов: «Ежели кто ходжу убьет до смерти, тот и вся родственники платят родственникам убитого штраф такой, как платится за убийство простых семи человек, будет, же не заплатят, то ближайших родственников семь человек повесят, в том числе самого убийцу»; Г. В. Маковецкий: «За султана 7 кунов обыкновенных», и так, І жарлык Тауке хана подтверждается многими исследователями. Кун простой равнялся 1000 баранов, кун султана и ходжи — 7000 баранов. Мнение Л. Баллюзека приближается к истине. Он пишет, что кун ханский равняется 7 простым кунам, так как хан есть повелитель по крайне мере семи отделений или родов.

ІІ жарлык

Размер куна за убитого рядового султана или ходжу не указывали А. И. Левшин, К. Шукуралиев, Г. Шангин, Г. Гавердовский и др. Только А. Баллюзек и А. Рязанов писали: «Кун султанский — мужской и султанский — женский полагается двойной, а потому первый состоит из 2000 баранов, или 200 лошадей или же 100 верблюдов, а второй равняется мужскому куну простых киргизов». Мы поддерживаем мнение найденного варианта авторов Л. Баллюзека и А. Рязанова.

ІІІ жарлык

Только один из исследователей Л. Баллюзек подтверждает это, но он пишет, что если оставленный конь сзади кибитки убьет человека, то не полагается никакого штрафа, так как человек успеет остерегаться. Тауке мог принять такой жарлык, так как тогда часто бывали случаи смерти из - за лягающихся коней.

ІV жарлык

А.И. Левшин: «Сына, осмелившегося злословить или бить отца или мать свою, сажают на черную корову, лицом к хвосту с навязанным на шею старым войлоком: корову сию водят вокруг аулов и сидящего на ней бить плетью; а дочь связывается и передается матери для наказания по ее произволу». Д. Я. Самоквасов тоже поддерживает это мнение А. И. Левшин и Д. Я. Самоквасов прибавляют слово «бить». По обычаю, осмелившийся бить родителя считался тяжелым преступником. Отец в семействе считался главой семьи. Родители за убийство своих детей ничем не наказывались. Родители над детьми имели неограниченную власть.

V жарлык

А. И. Левшин, Д. Я. Самоквасов, поручик Айтов и др., подтверждая этот жарлык пишут: «Родители, за убийство детей своих, ничем не наказываются». Только П. Е. Маковецкий пишет, что «Древний обычаи», по которому, власть отца распространялась даже на жизнь детей — в настоящее время смягчился весьма существенно. Отцу, по отношению к личности сына, предоставляется право наказывать его телесно, прогнать от себя, отдать до трех раз в заработки».

VІ жарлык

А. И. Левшин тоже подтверждает это мнение.

Казахское обычное право различало ответственность за похищение не просватанной и просватанной девушки или замужней женщины. А.И. Левшин выше говорит о просватанной девушке. Похищение последних влекло за собой тяжкое наказание, вплоть до смерти, чем похищение не просватанной девушки. Так как виновный посягает на частную собственность, т. е. жена считается собственностью мужа.

VІІ жарлык

А. И. Левшин: «Изобличенный в воровстве возвращает трижды девять (27) раз украденное»; Г. Шангин: «Воров за кражу верблюда и лошади, когда сделает сам признание или это доказано будет четырьмя свидетелями, для страху другим убивали»; К. Шукуралиев: «А после десяти обличений виновный называется смертью»; или «кто во второй раз пойман будет за воровство, тот сверх иска платить штраф — половинный кун, а за третью кражу — полный кун или наказывается за сию последнюю смертью». Мы знаем, что начиная с Чингиз хана на воровство смотрели очень строго, вплоть до смертной казни. Конечно, мы не говорим, что это точно «Жеті Жарғы». Но в изучении «Жеті Жарғы» такие данные не приносят вред, а только пользу. Второй вариант, найденный в Джезказгане, автор Жайлаубаев Бузаубай, потомок батыра Тауке хана Жанибек тархана. Шежре, написанный самим Жанибек тарханом, был уничтожен в 1937 г.

І закон Для того, чтобы жить в спокойствии управлять государством нужно избрать хана. Хан должен считаться со своими подданными, а подданные — беспрекословно исполнять ханские законы.

ІІ закон Если хан не считается с подданными, а также и подданные не исполняют закона, то хана смещают с трона в народном собрании, а подданных наказывают.

С осложнением внешнего и внутреннего положения создать постоянную армию. Оружие, одежду и питание выделить из казны.

Увезшие не просватанную или просватанную девушку должны возвратить калым и виновных представить в суд биев.

А также интересна в изучении «Жеті Жарғы» рукопись Ералы Саккулакулы (1846 — 1932). Отец его Саккулак был знатным бием среди казахского народа. Обильные материалы об его изречениях хранятся в центральной научной библиотеке АН КазССР. По записям Ералы Саккулакулы кун состоит из трех частей: 1) кун мужской, который состоит из 100 лошадей и 6 (хороших) верблюдов; 2) кун за искусство (к этим относились богатыри, жырауы, за них платили два куна); 3) кун за тело (если тело убитого не будет представлено родственникам, то за это виновные должны платить еще один кун).

Последние два куна называли добавочными кунами.

По данным Саккулакулы, кун женский равняется половине куна мужчин. Размер женского куна определяется по размеру калыма. Здесь мы различаем социальное неравенство. Если родители богатые и принадлежат к сильному роду, естественно, они получали больше, чем бедные. К источникам «Жеті Жарғы» принадлежат и бийские решения, «ереже». «заң» и т.д.

§ 2. «Жер дауы» («спор за земли и пастбища») Земельный вопрос в казахском обществе в изучаемый нами период был важным вопросом. Земля считалась важнейшим экономическим объектом. Из - за земли в казахском обществе шла постоянная классовая борьба. Борьба за землю для рядового скотовода или группы семей скотоводов была борьбой за их существование. Классики марксизма - ленинизма всегда указывали, что земля играет важную роль в жизни человека. В казахском обществе одним из основных средств общественного производства была земля, экономическая роль которой определялась тем, что она использовалась преимущественно как пастбища для скота. Земля для казаха считалась матерью, а скот — ее дитя. Земля также использовалась как охотничьи угодья и для хлебопашества. Земельный вопрос для казахов имел жизненно важное значение. В результате социальной дифференциации внутри общества, сокращения пастбищ, вызванного с одной стороны, увеличением поголовья скота у байской верхушки, с другой стороны, — обеднением массы рядовых общинников, — возникла необходимость упорядочить пользование пастбищными угодьями. К. Маркс писал: «Единственным спасением была вынужденная эмиграция... племена, занимавшиеся скотоводством, охотой и войной, и их способ производства, требовал обширного пространства для каждого члена племени... Рост численности у этих племен приводил к тому, что они сокращали друг другу территорию, необходимую для производства. Поэтому избыточное население было вынуждено совершать те полные опасностей великие переселения...». Экстенсивный способ ведения скотоводческого хозяйства всегда предполагал такое решение, т.е. «свободных» земель практически никогда не было. Пастбищная теснота существовала с давних времен. Даже в уйсунские времена (ІІІ в.д.н.э. — ІІІ в.н.э.) существовало регулирование сезонных перекочевок скота. Известны случаи, когда гунны, по словам Аммиана Мерцеллина (конец ІV в.) и Иордана (середина VІ в.), просили у остроготов «земли»; уйгуры, изгнанные в 845 году с территории современной Монголии, «просили» землю у Хотанского князя. Пастбища всегда были основой и главным условием развития скотоводческого хозяйства. Феодальная верхушка старалась всячески сохранить его в архаическом виде и использовать впоследствии в своих интересах. Зависел от размеров пастбищного пространства и объем скотоводческого хозяйства. Увеличение пастбищных угодий являлось непременным условием увеличения поголовья стада, в то же время их сужение и ограничение неизбежно приводили к его сокращению. Феодальная знать в Казахстане, изучаемого нами периода, пользовалась правом определения основных кочевых территорий подвластных им коллективов. Естественно, они сами захватывали, пользуясь этим, большую и лучшую часть пастбищ. Большое место в «Жеті Жарғы» Тауке хана занимал вопрос об урегулировании землепользования в казахской степи. Сезонные перекочевки были здесь давней и установившейся традицией, закрепленной нормами обычного права. Однако, в связи с джунгарским нашествием и вызванным этим усилением земельной тесноты, эта традиция стала периодически нарушаться. Регламентация земельных отношений в новых условиях являлась одной из актуальных задач в казахском обществе, требующей кардинального решения, так как споры из - за обладания пастбищами приобрели регулярный и тревожный характер. Примеры таких споров многочисленны. Персоязычный автор «Рашидовой истории» («Тарихи Рашиди») Мухаммад Хайдар сообщает, например, о подобном на территории Могулистана, где в XVІ в. «обширных пастбищ и пространств стало недостаточно (для людей и скота), и возникают частые раздоры из - за пастбищ..., необходимо снарядить поход в Моголистан и подчинить киргизов с целью, чтобы народ мог иметь достаточно пастбищ и спокойны умы». Сужение площади производства, вызванное как вторжением извне, так и ростом поголовья стада и количества населения на данной территории было одним из диалектических противоречий в развитии кочевого скотоводческого общества. Разумеется, решить это противоречие в законодательном порядке в условиях патриархально - феодального общества было нельзя. «Уложением» предусматривалось закрепление определенных пастбищных участков за отдельными феодалами, предводителями родов. Данный законодательный акт фиксировал, таким образом, еще один пройденный обществом этап в развитии феодализма, а именно: утверждение угодий как категории частной собственности. Используя старинное право степных владений, право распоряжения пастбищами, Тауке хан при содействии «Совета биев» строго распределил районы кочевий между отдельными родами. Таким образом, хан закрепил за собой и казахской феодальной знатью типичное для феодальной собственности верховное право распоряжения решающим условием производства. И так же, как и в любом феодальном обществе, в Казахстане господствовала власть сильного. Феодалы уже давно захватили вместе с общинной собственностью и связанные с ней повинности, хотя этот захват не во всех случаях был юридически оформлен. Справедливо заметил С. З. Зиманов, что «неоформленность фактических отношений в праве вовсе не говорит об отсутствии этих отношений, а лишь служит показателем несовершенности их, что вообще характерно для ранней стадии феодализма». Урегулирование пастбищных угодий было необходимо не только скотоводам -кочевникам, а также и полукочевому населению. При Тауке хане оседлость значительно стала расширяться. Довольно интересные сведения о земледелии казахов приводит казак Василий Кобяков, посланный из Тобольска сибирским губернатором С. Салтыковым к Тауке для выяснения причин набегов казахов на свободы Тобольского уезда в составе посольства Ф. Скибина и М. Трошина. В своих «расспросных речах» в Сибирском приказе Кобяков рассказал о том, что у хана Тауке «под владением... казачьих городов». При этом Кобяков отметил: «А города у них, Тевки хана, все сделаны из сырого кирпича... А хлеб у Тевки хана родина многое число, пшеница и ячмень и проса, а хлеба сеют озимые и яровые». По данным археологических исследований мы можем утверждать, что народы, жившие не только кочевым скотоводством, но и ремеслом, это подтверждают результаты археологических раскопок в Джезказгане, Самбете, Кызылеспе. Арабский историк Аль -Идриси в своих сочинениях пишет о том, что племена из вышеуказанных местностей вывозили на продажу ремесленные изделия в Бухару, Хиву и даже в Армению. В сохранившемся сочинении на немецком языке историка Еберхарда указывается, что древние предки тюркских племен гунны занимались наряду со скотоводством, также и земледелием две тысячи лет до нашей эры. Н. Г. Апполова считает, что в южных районах Казахстана, особенно в бассейне Сыр -Дарьи издревле было развито земледелие и оседлость. Земледелие развивалось особенно в побережьях реки Карсакты, Сарысу, Арыс, Сыр - Дарья и в озере Балхаш, а также в устье Сыр - Дарьи — Жамандария, Куандария и Жанадария. Такого же мнения и знаток истории казахов А. П. Чулошников. А также в, Чу, Таласе, Или, Каратасе, Коксу и других урочищах издавна было развито земледелие. В центральном Казахстане — Сарысу, Сарыозек, Худайменди, Кенгир, Большой и Малый Тургай, а также Сарысу, оазис Жети коныр, Тобыл, Иртыш были центрами земледелия. Некоторые ученые (к счастью малочисленные) считают, что у казахов отсутствовали земледелие и оседлость. У нас очень мало материалов против таких мнений. Автор известной работы «Михманнаме» Рузбихан писал: «... что каждый султан со своим улусом занимает строго определенное место». Потрава одного аула с другим аулом пастбищ, безусловно, приводили к спору и даже к драке. По этому поводу А. Мейер пишет, что «при кочевке по раз и навсегда принятому обычаю несоблюдение этого правила ведет к спорам, иногда к дракам, а в былое время приводило к барымтам». Основательно по научному сказано профессором Л. П. Потаповым: «право общинной собственности на землю было лишь юридической фикцией, прикрывавшей действительную феодальную собственность на нее». Под прикрытием идеи о принадлежности земли общинной единице киргизского народа, родовой общине, группе родов, отдельные богатые представители родов завладевали лучшими землями и в неизмеримо большом количестве, чем рядовая киргизская масса. Знаток жизни киргизов С. М. Абрамзон пишет: «В основе классового деления лежало различное отношение членов киргизского общества к главному средству производства, каким являлась земля, особенно пастбища. Решающее значение в условиях скотоводческого хозяйства имела феодальная собственность на землю, которая и была основой патриархально - феодальных отношений у киргизов. Хотя владение пастбищами имело общинный характер, на деле все пастбища были поделены между крупными биями и манапами, которые и присвоили себе право распоряжаться ими и другими землями в качестве феодальных владельцев». «У пастушеских народов, — писал К. Маркс, — собственность на естественные продукты земли — на овец, например, — это одновременно и собственность на луга, по которым они передвигаются». Это хорошо отражено в источниках, относящихся к рассматриваемом) периоду. Гавердовский писал: «всякое отделение для зимних кочевок имеет определенные места, а частью и для летних, и владеют оными как собственностью каждого, никто из посторонних, кроме собственного хозяина, уже пользоваться ими не может, в противном случае рождаются барымты». «Зимние кочевья избираются заблаговременно и составляют как наследство», — отмечает один из исследователей. Независимо от того, находилась ли та или иная земельная площадь в частном или групповом владении, во всех случаях она выступала как составная часть феодального экономического базиса, подчиненная его интересам непосредственно. Обширными и лучшими угодьями пользовались не все, а только феодалы. Они, опираясь на свое право распоряжения коллективными угодьями и на свою власть, облагали подданных налогами, приношениями, присваивали прямые и косвенные земельные доходы. «Все это составляло нечто иное, как выражение господства феодальной знати в земельных отношениях». Издревле казахи сочиняли: «Жер дауында бітім жоқ», т.е. «в земельных спорах нет перемирия». Обширными и лучшими угодьями пользовались те, у кого множество скота и сила, естественно они и смогли отобрать лучшие чужие земли. Для решения таких земельных споров были проекты законов. Мы приведем выдержки из него и прокомментируем их. Для правильного решения спора бии сначала должны уточнить по обычаям тяжущихся сторон следующие условия: «Талапкердің ата-бабасының қaбіpі, қойылған құлпытасы, қазылған арық, егілген егіннің атыз - жақтары, құрылған шығырдың орны, қыршылған қырманның ізі, жиналған сабанның орны, соғылған бөгеттің орны, қазылған құдықтың орны, малдың қысқы көші, қойдың күзгі көңі, тұрғызылған қарақшы, үйілген белгі, үйілген ағаш, егілген бақша, салынған там, салынған қора, салынған шеген, қазылған ошақтың орны және т.б.» . Смысловой перевод: «Могилы дедов, пострадавших от поставленных на них памятников; проведенный арык; следы посеянных земель; место и следы поставленного чигира; следы тока, преграды; колодца, помет скота; оставленные следы очага, шегена, камни, времяцки; посаженное дерево и т.д.». Если одно из выше указанных условий подтверждает одна из сторон, она выигрывает спор. Если обе стороны подтверждают выше указанные условия, и невозможно восстановить, кто из них занимал землю первым, то тогда прибегали к присяге. Если отказывается одна из сторон дать присягу, то она проигрывает спор. Постепенно урочища, горы, колодцы, бугры и отдельные местности стали называться по имени глав кочевых коллективов, занимавших эти места. В некоторых степенях не нарушались распределенные земли Тауке ханом казахским родам. Несмотря на это, часто случались земельные споры. Из - за земли возникали барымта, убийство, жесир дауы, мал дауы, кун дауы и т.п. споры. Узурпация феодальными группами лучших угодий всегда порождала протест рядовых кочевников. Борьбу за землю казахские кочевники вели не в одиночку, а выступали в составе небольшой семейной и фамильной ветви, аульного коллектива, в зависимости от того, интересы каких групп при этом ущемлялись. Сильные коллективы всегда вытесняли и захватывали территорию слабых. Кочевые коллективы, притесняемые другими, более сильными феодальными владениями, нередко откочевывали из своих прежних мест. Это свидетельствовало о том, что откочевавшие хозяйства уже не могли бороться за свои интересы против внешнего феодального произвола. Они слабы и поэтому вынуждены оставить свои кочевья. Однако откочевка не освободила их от угнетения как «своих» внутренних, так и стоявших вне этих коллективов феодалов, поскольку они, освобождаясь от произвола одного феодала, попадали в объятия другого. Борьба кочевников - скотоводов возникала стихийно, под впечатлением и воздействием отдельных конкретных фактов, затрагивающих их коренные, жизненные интересы. Они не ставили отдельных целей борьбы, не представляли ее последствий. Своеобразием исторического развития собственности у казахов является самая тесная связь между собственностью на землю и собственностью на скот. Правда, скот первым из всех основных средств производства стал объектом частной собственности. Однако, на определенном уровне развития производительных сил собственность на скот не только переплетается с собственностью на землю, но в дальнейшем своем развитии опирается на последнюю, обуславливается ею. Крупная земельная собственность определяет крупные размеры скотоводства. Неравномерное распределение скота свидетельствовало о наличии резкого имущественного неравенства в казахском обществе изучаемого нами периода. Глубокое имущественное неравенство, проявляющееся по линии собственности на скот, имело тесную связь с земельной собственностью, являлось отражением неравенства и в земельных отношениях. Итак, по своей природе эта собственность на землю была фактическая монопольная собственность на землю.

§ 3. «Жecіp дауы» («Спор за права женщин - вдов») В обычном праве казахов занимает одно из важных мест «Жесір дауы». Женщина считалась не только собственностью мужа, а также данного рода. Мы сначала должны остановиться на сватовстве и калыме, так как все споры возникали из - за этого. Как пишет Л .Ф. Баллюзек «Казахи не женятся, а его женят». Родители без согласия своих детей сватали их, с кем они желали. При сватовстве преследовались такие цели: сблизиться с сильными родами, получить калым, получить рабочую силу. При заключении договора о браке согласия вступающих в брак не требовалось, ввиду чего в большинстве случаев брак носил принудительный характер. Калым характеризует такое отношение к женщине, при котором она рассматривалась как собственность, как вещь, которую можно было продать или купить. У казахов сватовство не происходило без калыма и джасау (приданого). Калым состоял из скота. Крупные феодалы, ханы и султаны с калымом и приданым давали раба или рабыню. Эта традиция сохранилась до конца XІX века. Эти рабы и рабыни принадлежали вместе с приданым девушке, как ее собственность. Они служили у нее. Таким путем феодалы обменивались и подкрепляли свои рабочие руки. По этому поводу правильно утверждает Х. А. Аргынбаев. Он пишет, что: «сироты из своего рода обменивались с другими родами в качестве раба. Это было выгодно феодалам, сироты превращались в рабов». Феодалы имели несколько жен. Ф. Энгельс в своем труде «Происхождение семьи, частной собственности и государства» пишет, что действительно, многоженство мужчины было, очевидно, результатом рабства и было доступно только отдельным лицам, занимавшим исключительное положение. Таким образом, многоженство являлось как в древнем рабовладельческом обществе, так и при патриархально - феодальном строе различных народов привилегией богатых и знатных людей: на двух или более женах женились лишь они, а бедные, не имея средств для уплаты калыма, не могли иметь не только двух или более жен, но им нечем было содержать даже одну жену. Действительно, у казахов существовало многоженство. Это делалось ради приобретения рабочей силы, чтобы иметь побольше рабочих рук. По обычаям, калым состоит из 47, 37, 27, 17 голов скота. Для бедных существовал «дөңгелек қалым», состоящий из 7 —9 голов скота. Только после уплаты калыма выдавали девушку замуж. Размер калыма колеблется по разному. О. Д. Греков пишет, что «размер калыма у баев — 100 — 150 кобыл, у средних — 50 — 57, у бедных — 15 —27». А. Алекторов писал, что размер калыма достигает до десяти двадцаток, М. Красовский — три сорока. И интересные данные приводит неизвестный автор из Семипалатинска. По этим данным размер калыма — 100, 77, 67, 47, 37, 27 кобыл. В былое время размер калыма достигал у казахских баев даже до 300 — 500 лошадей. С целью породниться с крупными феодалами, феодалы не жалели своих богатств. Таким образом, феодалы подкрепляли свою позицию в обществе. К тому же, дети богатых феодалов женились несколько раз, тогда как бедные до старости не могли жениться. Продажа бедными своих дочерей феодалам - старикам во вторые жены и т.д. ярко свидетельствует о его социально - экономической сущности. Обычно калым был выгоден богатым, у которых была возможность его платить. Не случайно у казахов существовала поговорка: «Байдың әйелі келсе, төceгі жаңғырады, жарлының әйелі келсе, басы қаңғырады» («У богатого жена умрет — постель обновляется, а у бедного жена умрет — голова закружится»). Указать место казахских женщин в семье имеет важное значение. В исследуемое нами время нетерпимое положение женщин большинство исследователей чрезмерно преувеличивают. Они не уточняют место казахских женщин в семье, не определяют социальными отношениями их связи. В действительности, казахские женщины по сравнению со среднеазиатскими и тюркскими женщинами были более свободными. Е. Марков писал, что «у редких цивилизованных народов женщина пользуется таким огромным значением и уважением, каким пользуются среди киргизов их жены и матери. Они никогда не закрывают своего лица, как это делают всегда правные и бесправные сартянки и таджички, и пользуются наравне с мужчинами правом свободно смотреть на других и показывать другим самих себя. В общественных и семейных делах им принадлежит решающий и во всяком случае очень важный голос, и нельзя не удивляться, как могла образоваться такая поразительная разница в способностях, во вкусах и положении, по - видимому, одной и той же азиатской и мусульманской женщины, какими являются теперь изнеженными, ни к чему не пригодными затворницами каких - нибудь турецких гаремов и этими мужественными и деятельными хозяйками киргизского кочевья». А также С. Г. Рыбаков писал, что у казахов со стороны мужа по отношению к жене не встречается беспощадности, он также очень любезно относится к детям. Поэтому, при уточнении места и роли женщины в казахском обществе необходимо остановиться на социальных, религиозных отношениях и влиянии. Тогда можно сделать объективные выводы. Правда, казашки в обществе пользовались по сравнению с мужчинами не равными правами. Например, женский кун равняется половине мужского куна; или «Если жена умертвит мужа, то она непременно предается смертной казни», когда же «если муж убьет жену, то он может избавиться от казни, заплатив кун» «Невеста у киргизов считается собственностью не семьи ее, а целого рода», поэтому изнасилование невесты считалось бесчестием целого рода. По «Жеті Жарғы» изнасилование равнялось убийству и поэтому виновного подвергали смертной казни. По казахскому обычному праву, определенного возраста для брака не существовало, он устанавливался по внешним признакам. Правда, существует утверждение, что Тауке хан установил более высокий брачный возраст: для мужчин — 15 лет, а для женщин — 16 лет, исходя из того, что женщина выполняет основную хозяйственную работу в доме, поэтому ей требуется быть более самостоятельной при выходе замуж. По нормам казахского обычного права количество жен не указывается. А по шариату — разрешается жениться до 4 жен. Мы имеем очень многие данные, позволяющие установить, что многие султаны, феодалы имели несколько десятков жен. Женщины, несмотря на то, что муж ее хоть старик, хоть калека, не имели пра-ва дать развод. Развод давали только мужчины. Правда, имелись некоторые уступки: смерть мужа, неспособность мужа, если муж оставляет ее без питания 6 месяцев и 10 дней или муж уходит без вести на 7 лет, сумасшедший муж, тогда женщина имела право на развод. Мы не скрываем, что часто бии решали дело в пользу мужа. Чем больше имели феодалы жен, тем больше имели рабочих рук. Поэтому казахи хоть каким - нибудь путем старались иметь несколько жен. Феодалы приобретали жен путем выплаты ничтожного калыма за дочерей бедных. Чем больше имелось жен, тем больше феодалы обеспечивали свое домашнее хозяйство дополнительными рабочими руками. А также приобретались жены путем захвата пленниц во время войны. Как мы уже выше говорили, женщины казашки выполняли основную работу. Большинство исследователей признает, что казашки — труженицы. Одним из видов многоженства являлось «амангерство». По обычаям «Аға өлсе — жеңге мұра, іні өлсе — келін мұра», т.е. если скончается старший брат — его жена принадлежит младшему, если младший брат скончается — то старшему. Вместе с женщиной переходило все наследство бывшего мужа (дети, имущество, земля и т.д.). «Никогда и ни в коем случае женщина не имеет собственности, это привилегия мужчин». Поэтому наследование у казахов шло только по мужской линии. Многоженство, амангерство и калым по своему происхождению и существу были пережитками патриархального строя. Богатые смотрели на женщин как на домашних рабынь, приносящих дополнительную рабочую силу в дом своих мужей. Женщина не только являлась собственностью своего мужа, но и собственностью и достоянием рода. Это положение подтверждается существованием обычая амангерства, когда женщина после смерти своего мужа обязана была выйти замуж за брата умершего, а если нет брата, то за близкого родственника или сородича умершего мужа. В материалах обычного права казахов указывается, что «даже когда казах, имеющий сосватанную невесту, умрет, или будет за преступление удален из орды, то она должна выйти замуж за ближайшего его родственника». Суд биев, при разрешении дел, касающихся семейно - брачных отношений казахов, поступал на основании норм «Жеті Жарғы», при возникновении споров о праве супружества, они независимо от воли женщины решали в пользу мужа или его родственников. 1. Греков О.Д. Обычаи и обычное право киргизов // Рукописный фонд института философии и права АН КазССР, инв. № 2048. 2. Алекторов А.Е. Основание брака и свадебные обычаи у киргизов // Оренбургский листок. 1888, №11. 3. Красовский М. Материалы по географии и статистике России. СПб, 1868. Ч. ІІІ. С. 46. 4. Обычаи киргизов Семипалатинской области // Русский Вестник, 1878. С. 29 — 33. 5. Алтынсарин Ы. Очерк обычаев при сватовстве и свадьбе киргизов Оренбургского ведомства // Записки Оренбургского отдела ИРГО. Казань, 1880. Вып. 1. С. 103. 6. Малышева Н. Указ. соч. С. 11 — 10 и др. 7. Андреев И. Г. Указ. соч. С. 53, 83; ЦГА КазССР, ф. 64, д. 5089, л. 79.

§ 4. «Құн дауы» («Спор за кровь убитых») Первый параграф «Жеті Жарғы» гласит: «За кровь мстить кровыо, за увечье таким же увечьем» («қанға — қан, жанға — жан»). Согласно установлениям «Жеті Жарғы» за убийство предусматривалась, как правило, смертная казнь. С согласия родственников убитого, допускалась замена смертной казни куном (выкупом). Для тех, кто не в состоянии был уплатить кун, разрешалась замена смертной казни, отдачей виновного или его родственников в рабство. Размер куна по «Жеті Жарғы» за убитого простого мужчину — 1000 баранов. По «Жеті Жарғы» кун состоял из двух частей: одна часть в пользу потерпевшего (членов его семьи), а другая часть в пользу хана, султана и биев. Безусловно, кун представлял материальную выгоду для имущего класса и носил классовый характер. Если не уплатить надлежащего размера куна, то «ни тогда, ни после, даже до правнуков и далее обиженные имеют на оную всегдашнее право». А. И. Левшин писал, что: «За кровь мстить кровью, за увечье таким же увечьем... убийца возвращает себе жизнь платя кун, т.е. отдавая за каждого убитого мужчину 1000, а за каждую женщину 500 баранов... Сто верблюдов равняется 300 лошадям и 1000 овцам». Г. Шангин: «Если кто умертвит человека, то отомщалась кровь за кровь, или за убийство платили по 200 лошадей всем родом того виновника». О. Д. Греков: «За кровь убитого мужчины платили 100 лошадей или 1000 баранов». Л. Баллюзек: «Мужской кун равнялся 1000 баранам, или 100 лошадям, или 50 верблюдам». И.А. Козлов: «полный кун 1000 баранов, 100 лошадей, или 50 верблюдов». П.Е. Маковецкий: «кун простой, т.е. штраф за убийство обыкновенного киргиза, равняется 50 верблюдам». «В настоящее время обыкновенный размер куна: за мужчину 200 лошадей». По своей сущности кун представлял собой возведенную в закон волю феодалов, содержание которой определялось материальными условиями жизни этого класса. Оно было сословным правом, правом привилегий и открыто закрепляло неравное положение членов общества в зависимости от принадлежности к тому или иному сословию, в неравной ответственности за одни и те же преступления. Так, по «Жеті Жарғы» за убийство султанского происхождения или ходжей взыскивалось баранов 7000, за убийство простого казаха 1000 баранов, за убийство рабов отвечали только всевышнему. Показаниям лица привилегированного сословия отдавалось предпочтение. Например, А. И. Левшин: «Кто убьет султана или ходжу, тот платит родственникам убитого кун за семь человек»; П. Маковецкий: «За султана — 7 кунов обыкновенных, т.е. 700 лошадей, за женщину султанского рода 1/2 султанского куна» . Взыскание столь огромного куна за убийство лица султанского происхожде-ния или ходжей свидетельствует о том, что усилился протест среди широких народных масс против эксплуататорской верхушки. По древним традициям члены рода обязаны были помогать друг другу, совместно защищаться от всякой опасности, мстить за обиды, нанесенные кому - либо из сородичей, и совместно отвечать за обиды, причиненные члену другого рода. Убийство члена рода или иные обиды, ему причиненные, наносили ущерб всему роду. Так возник обычаи кровной мести. За обиженного мстили все сородичи. В былое время кровная месть никак не ограничивалась. Затем установился принцип талиона — соразмерности воздаяния обиде или ущербу («равным за равное», «око за око», «зуб за зуб»), а еще позднее месть заменилась выкупом (куном). В пользу потерпевшего или его ближайших родственников стали брать выкуп (кун) натурой (скотом). Из - за выкидыша беременных женщин кун брался в следующем размере: до 5 месяцев — 3 тогузов, с 5 месяцев до появления ребенка на свет — 1/2 куна, с появлением ребенка — полный кун. По данным А. И. Левшина: «Ежели женщина будет сбита с ног всадником и изувечена, и от того родит мертвого младенца, то с виновного взыскивается плата по следующему расчету: за младенца до пяти месяцев, за каждый месяц по одной лошади, а за младенца от 5 до 9 месяцев — за каждый месяц по одному верблюду». По нормам «Жеті Жарғы» за каждого члена взимался соответствующий «кун». Приведем примеры: «Изувечивший, или отрубивший другому какой - нибудь член, платит равным образом определенное число скота. Большой палец стоит 100 баранов, мизинец — 20 и так далее», — пишет А. И. Левшин. В материалах обычного права казахов написано следующее: «Увечье обоих глаз и лишение зрения, увечье ушей и лишение слуха, и увечье рук и ног и приведение их к бездействию и выбитие зубов, вознаграждается, если человек останется в этом положении жив, взысканием с виновного в пользу его куна, какой положен за пять человек убитых, т.е. за члена каждого рода, как за одного убитого человека» или «кто изувечил и повредил у другого перст и пальцы, тот платит кун за каждый поврежденный перст и палец по 100 баранов»; «За лишение или сильное повреждение одной руки, или ноги, одного глаза или уха, уплачивается виновным половина куна или 500 баранов с 1 верблюдом и ковром, за лишение 1 пальца на руке или ноге платится 100 баранов, за 2 пальца — 200, и т.д., до пяти пальцев за кун платится 1/2 куна или 500 баранов»; «За вышиб того или другого глаза до ослепления, за отрезание языка или детородного члена, за повреждение их так, что они перестают соответствовать своему назначению, полагается половинный кун»; «За лишение глаза, уха и правой руки полагается 1/2 куна, за левую руку 1/4 куна». По «Уложению» Тауке не наказывались за убийство при следующих обстоятельствах: 1) если господин убьет своего раба или рабыню; 2) если родители убьют своих детей; 3) если во время прелюбодеяний жених убьет любовника или любовницу; 4) если убьет богохульника и вора не взимая кун. Убийства в основном возникали из - за земельных и имущественных споров. По «Уложению» все родственники виновного размеры куна платили поровну, т.е. он распределялся между ними. И это заставляло их избавлять своих сородичей от убийства, с одной стороны, защищаться вместе, с другой. Данное обстоятельство в известной степени способствовало уменьшению пролития крови. Несмотря на это, часто возникали распри из - за борьбы за власть и необходимости исполнения судебных решений биев силой, из - за кровной и родовой мести и т.д. Кровная месть, возникшая между коллективами, иногда сохранялась в течение ряда столетий. На этой основе возник и существовал узаконенный обычаем институт «барымта» — право нападения обиженной стороны. На барымту, т.е. на угон скота, ограбление имущества и разорение аулов, другая сторона старалась ответить тем же. «Эта традиция была настолько прочна, — пишет С. З. Зиманов, — что ни увещевания ханов, ни постановления феодальных съездов, ни карательные отряды России не смогли добиться сколько - нибудь серьезного успеха в борьбе с нею вплоть до середины XІX в.». Как мы уже говорили, кровная месть в казахском обществе носила характер межродовой распри, феодальных войн, совершалась большими группами людей и переплеталась с барымтой, т.е. с самовольным осуществлением потерпевшей стороной права мести над обидчиками. Кун получали те, кто располагал достаточной силой и средствами. Естественно, и они не платили слабым родам кун полностью. Например: «Из племени Уйсун (Старшего жуза), рода Жалайыр, подрода Ошакты Кулназар убил Жадигера, из племени Аргын (Среднего жуза), подрода Каржас, и не дали кун. Прошли годы, наконец, кун был получен, но не полностью. Ошактинцы не дали равенства». Если виновные не платят кун, то хан со своими туленгутами наказывал виновных. Конечно, хан опекал те роды, которые были выгодны ему. Для уплаты куна продавали даже своих малолетних дочерей. Кун был выгоден феодалам.

§ 5. «Мал мен мүлік дауы» («Спор за скот и имущество») В «Жеті Жарғы» одно из важных мест занимают имущественные права, так как в жизни казахского народа скот и имущество были основными факторами существования. Как мы говорили выше в параграфе «земельных споров», что земля для казахского общества составляла первую экономическую основу, а скот — вторую. Однако, до сих пор среди ученых нет договоренности о сущности этих отношений. Дискуссия выявила две точки зрения. Согласно первой — экономическую основу, сущность патриархально -феодальных отношений у скотоводов составляла феодальная частная собственность на землю, которая была у них главным средством производства. Согласно второй — основой этих отношений является частная собственность на скот при наличии обтцинно родовой собственности на землю. О несостоятельности последнего мы уже говорили. Скотоводческое хозяйство имело ярко выраженный индивидуальный характер — скот принадлежал отдельным, частным хозяйствам. Даже ближайшие родственники вели обособленное хозяйство. Среди них были те, у которых уже имущественные интересы брали верх над родственными. В общественных отношениях на первый план выдвинулись частные интересы отдельных семей, ведущих частное производство и практиковавших индивидуальное потребление. Между тем, сохранялись пережитки первобытнообщинного строя, особенно в обычном праве (кровная месть, выкуп за кровь, кочевание аулов из одного корня и т.д.). Объектами собственности были орудия труда, жилые хозяйственные строения, скот и земля, продукты труда, оружие, предметы быта, одежда, обувь. Главным условием всего этого хозяйства, всей производительной деятельности казахов являлась земля. Однако некоторые авторы вовсе отрицают роль земли в земельных отношениях в истории дореволюционного Казахстана. Они считают, что главным средством производства является скот и поэтому экономической основой общества могла быть только частная собственность на скот. Судебная тяжба всегда возникала из - за земли. Во всех спорах подчеркивается спор за земли, о чем мы уже говорили. Наследование имущества оформлялось на основе обычного права. Наследование, как историческое явление, представляет одно из ярких проявлений права на распоряжение имуществом. Оно органически связано со становлением отношений частной собственности на средства производства. В. И. Ленин не случайно подчеркивал одновременность происхождения этих категорий, говоря, что «и частная собственность, и наследство — категории таких общественных порядков, когда сложились уже обособленные, мелкие семьи (моногамные) и стал развиваться обмен». Наследованное право состоит из следующих моментов: 1) наследование от отца, т.е. передающееся от родителя наследство своим детям; 2) личный доход, т.е. умножение количества скота; 3) прочие доходы от сватовства, торговли и найма. «У казахов с древних времен существовали письменные завещания о наследовании, но к сожалению эти завещания не сохранились до наших дней. Мы с такими выводами не согласны, так как завещания делали ханы, султаны, ходжи и некоторые крупные феодалы в письменном виде. А большинство населения довольствовалось только устными завещаниями. На право наследования у казахов по «Жеті Жарғы» имел кадра шанырак иесі, т.е. самый младший сын, затем сыновья, жены, братья, близкие родственники. Наследие не пройдет к другим родам, хотя и будет завещано умершим». После смерти покойного в наследство в основном оставались: земля, колодец, скот, хозяйственные сооружения, имущество, раб и рабыня. При разделе этих наследий часто возникали споры. Правда, внутри кровнородственников споры в большинстве разбирались своими аксакалами, биями.

Надо отметить развитость имущественных правоотношений у казахов. Казахи никогда не знали замка, оставляли открытой юрту со всеми богатствами. Даже не сторожили свой скот. Поэтому по «Уложению» Тауке за хищение скота предусматривались различные меры наказаний — от выплаты аипа (штрафа) вплоть до смертной казни. Вводя особо строгие меры наказания за нарушение права собственности на скот и имущество, обычное право в действительности обеспечивало в основном защиту феодальной частной собственности, сосредоточенной в руках знати. За хищение скота назначался аип в размере трех тогузов (27) его действительной стоимости. Например: «Изобличенный в воровстве возвращает трижды девять (27) раз украденное», т.е. если кто - нибудь украдет верблюда, то виновный вор должен возвратить 27 верблюдов; если 2 верблюда — то 54 верблюда и т.д. Если одного барана — то 27 баранов, если два барана — то 54 барана и т.д. Воров карали с древнейших времен на Востоке. В «Великой Яссе» Чингиз хана написано: «Тот, у кого найдется украденная лошадь, обязан возвратить ее хозяину с прибавкой девяти таких же лошадей, если он не в состоянии заплатить этот штраф, то вместо лошадей брать у него детей; когда не будет детей, то зарезать самого как барана». По монголо - ойротскому уставу взысканий 1640 г. самая высшая степень штрафа предусматривалась за кражу верблюда по 15 девяток, за кражу мерина и жеребца полагался штраф по 10 девяток, за кобылицу — по 8 девяток, за корову, двухгодовалого жеребца и овцу — по 6 девяток. Не зря говорили казахи «Ұрлық түбі — қорлық», т.е. «воровство — мучение». Если во время воровства убить вора, то за смерть его не полагается кун (выкуп). Ворам не было никакой пощады. Посягательство на феодальную собственность каралось самыми суровыми наказаниями. Смертная казнь за кражу была обычным делом. Если вор убьет во время своего воровства человека, то отвечал за два преступления. По нормам «Жeті Жарғы» разрешалось воровать в некоторых случаях. Например: «Жиендік ету», т.е. по отцовской линии разрешалось до 3 раз воровать со стороны материнской линии; при невыполнении судебных решений разрешалось сделать барымту; т.е. тайком угонять скот; родителям разрешалось воровать имущество и скот у своих сыновей. В этих случаях такие преступления не считались воровством. У казахов богатством считался скот. Остальное имущество считалось второстепенным. С осложнением внешнего положения за воровство оружия привлекались к суровым наказаниям. За гончую собаку или беркута платили рабом или рабыней.

Задачи «Жеті Жарғы» заключались в обеспечении: а) восстановления утраченного права на имущество, вещи, поголовье скота, на зимовки, летовки, пастбища и водоемы; восстановления права на невесту, вдову, взыскание куна, калыма, наказание обидчика, виновного; б) восстановления материальных убытков и ущерба, причиненных неправомерными действиями обидчика потерпевшему. Маковецкий писал, что «человеческое правосудие казахов сводится к возмещению понесенного им материального ущерба и к удовлетворению чувства мести. В старину оба этих взгляда... находили себе полное выражение в жизни, в личных расправах оскорбленных с оскорбителями, в бесконечных родовых распрях и войнах». Глубокое имущественное неравенство, проявляющееся по линии собственности на скот, породило воровство. Воровством занимались те, которые не имели скота. «Тогда бии, зная, что на них лежит святая обязанность искоренять воровство — самое главное преступление киргизов, так как от него происходят все другие пороки народа, — не жалели воров, были беспощадны в своих решениях». Искоренять воров прежде всего было выгодно имущим классам. А бии решали все дело в соответствии с желанием господствующего класса. Когда интересовался русский чиновник Ф. М. Лазаревский, для чего так сурово карались воры, он получал такие ответы: «Воров в степи было так много, пробовали по отношению к ним различные наказания, наказывали их — не унимаются, налагали на них небольшие взыскания — не унимаются, вот султаны и определили разорять вора вконец, чтобы другой не отважился на кражу».

§ 7. «Жеті Жарғы» — орудие господствующего класса Как всегда, в любой формации эксплуататоров, право представляло собой один из важнейших способов осуществления стоящих перед государством задач, т.е. специфическую форму регулирования поведения людей, совокупность правил поведения (норм), устанавливаемых или санкционируемых государством для закрепления существующих в данном классовом обществе экономических, политических и иных порядков. Заслуга раскрытия классовой сущности права как специфического общественного явления, принадлежит К. Марксу и Ф. Энгельсу. В «Манифесте Коммунистической партии», обращаясь к буржуазным идеологам, критиковавшим коммунизм с точки зрения буржуазных представлений о свободе, праве и т.д., Маркс и Энгельс писали: «Ваши идеи сами являются продуктом буржуазных производственных отношений и буржуазных отношений собственности, точно так же как ваше право есть лишь возведенная в закон воля вашего класса, воля, содержание которой определяется материальными условиями жизни вашего класса». То есть, «закон» основоположники марксизма обозначили как нормативный характер и специфику права как особого вида специальных норм. В антагонистическом обществе, где политическая власть принадлежит эксплуататорскому классу, составляющему меньшинство, господствующий класс стремится всячески маскировать классовый характер своего права, демагогически утверждая, что оно якобы выражает волю и интересы общества в целом. Обычаи доклассового общества были правилами, созданными в интересах всего коллектива. Господствующий класс, образовавшийся в результате разложения первобытнообщинного строя, вместо старых обычаев установил правила, выражавшие только его волю, а не волю всего общества. В некоторых случаях господствующий класс приспосабливал обычаи первобытнообщинного строя, существенно изменяя их содержание в своих интересах. Классовый характер норм права, вытеснивший старые родовые обычаи первобытнообщинного строя, был выражен ярко и открыто. Приведем примеры: При первобытнообщинном строе обычаи кровной мести в равной мере защищали жизнь каждого члена рода. С развитием производства сложился обычай откупаться от мести, грозившей обидчику передачей родственникам убитого каких - либо ценных предметов. С образованием классов размер этого вознаграждения ставится в зависимость от общественного положения убитого. Так, по «Жеті Жарғы» за убийство простого казаха -кочевника следовал штраф, так называемый кун — 1000 баранов, за убийство султана или ходжи (привилегированный класс) — 7000 баранов, а за убийство раба — отвечали только перед всевышним. Основным институтом «Жеті Жарғы» является право частной собственности. За хищение скота назначался аип в размере трех тогузов (27) его действительной стоимости. Например: «Изобличенный в воровстве возвращает трижды девять (27) раз украденное», т.е. если кто - нибудь украдет верблюда, то виновник должен возвратить 27 верблюдов, если украл 2 верблюда — то 54 верблюда и т.д. Если одного барана — то 27 баранов, если 2 барана — то 54 баранов и т.п. Посягательства на феодальную собственность карались самыми суровыми наказаниями. Смертная казнь за кражу была обычным делом. Вводя особо строгие меры наказания за нарушение права собственности на скот и имущество, обычное право в действительности обеспечивало в основном защиту феодальной частной собственности, сосредоточенной в руках знати. Закрепление права частной собственности служило интересам феодалов, поскольку широкие массы трудящихся были лишены частной собственности. Под предлогом охраны общественного спокойствия сильные роды и феодалы насильственно преследовали слабых, отгоняли их скот. Тауке укреплял и определял право частной собственности на землю, т.е. пастбища. Естественно, феодалы занимали лучшие пастбища с водопоями. Назначение танбы (тамга) каждому роду, даже подроду укрепляло частную собственность, ограждая захват других. Класс, имеющий в своем распоряжении средства материального производства, в силу этого располагает и средствами духовного производства. Вследствие этого они господствуют в обществе, им служат все системы. Несмотря на явно и узко классовый характер, «Жеті Жарғы» все же представлял некоторый просвет при феодализме. Классовая борьба, т.е. сопротивление неимущих классов в казахском обществе в целом была еще не развита, ее формы были примитивными. Бии служили для сподствующего класса, так как сами значились имущим классом. Поэтому они использовали «Жеті Жарғы» как орудие имущего класса в укреплении частной собственности. По своей сущности «Жеті Жарғы» представляло собой возведенную в закон волю феодалов, содержание которой определялось материальными условиями жизни этого класса. Оно было сословным правом, правом привилегий и открыто закрепляло неравное положение членов общества в зависимости от принадлежности к тому или иному сословию. Классовый характер права проявлялся в неравной правовой охране личности в зависимости от принадлежности ее к тому или иному сословию, в неравной ответственности за одни и те же преступления. Так, по «Жеті Жарғы» за убийство султанского происхождения или ходжей взыскивалось 7000 баранов, за убийство простого казаха 1000 баранов, за убийство кулов — отвечали только всевышнему. Сословный характер права выражался и в неравной оценке свидетельских показаний в суде. Показаниям лица из привилегированного сословия отдавалось предпочтение. Вся система патриархально - феодальных отношений поддерживалась в «Жеті Жарғы» репрессиями, угрожавшими всякому нарушителю прав собственности. Безусловно, все нормы «Жеті Жарғы» служили для эксплуататорского класса. Они обеспечивали защиту от общественно опасных посягательств на экономические и политические интересы господствующего класса, установленный ими же правопорядок.

1. «Жеті Жарғының» қайнар көздері туралы «Жеті Жарғыны» зерттеу біз айтып өткеніміздей Қазақстан тарихын қоса алғанда, құқық тарихы ғылымы үшін үлкен маңызы бар мәселе болып табылады. Жеке мeншікті қорғау әдістерінің эволюциясы оның дамуының әр түрлі кезеңдерін көрсетеді және сипаттайды. Сондықтан «Жеті Жарғының» ғылыми тұрғыдан қарастырылуын негіздеу тек қана тарихшы заңгерлер үшін ғана емес, тұтастай алғандағы Қазақстан тарихы саласындағы зерттеулер үшін маңызды болып табылады. Революцияға дейін заң әдебиеттері туралы айтатын болсақ, бұл тұрғыдан ол қолданылып жүрген әдет - ғұрып құқығының жинағы ғана болып табылады. Оның авторлары құқық тарихын ғылыми зерттеуді мақсат етпестен патша әміріне отарлаушылық басқару қажеттілігі үшін анықтама беруге тырысқан еді. «Жеті Жарғыны» тарихи зерттеу жемісті болуы үшін дәйекті деректерді көбіpeк пайдалану нeгізгі алғышарт болып табылады. Біздің алдымызда тұрған қиын мақсат — халық арасында сақталып қалған, жарияланбаған жаңа деректерді, фольклорлық материалдарды тауып, зерттеу. «Жеті Жарғының» маңызы қазақ құқығына, жекелеген құқықтық институттарға толық сипаттама беретін, сондай-ақ қазақ құқығының даму бағыты туралы мәселені дұрыс шешуге көмектесетін жалғыз ескерткіш болып табылатындығымен айқындалады. Өкінішке орай, біздe бар деректер «Жеті Жарғыны» ашып көрсету үшін жеткіліксіз. Тәуке заңдары Гавердовскийдің, Левшиннің, Шангиннің және Шүкірәлиевтің жазбаларында өте аз көлемде берілген. Бұл жазбалар, яғни заңдар өте қысқа жазылған және «Жеті Жарғыны» толықтай көрсету үшін жеткіліксіз болып табылады. Сонымен қатар әдебиеттерде әлі күнге дейін ең толық және түcінікті жазба Левшиннің дерегі болып табылады және оны Гавердовскийдің, Шүкірәлиевтің және Шангиннің варианттарымен салыстыруға тырысулар да болған жоқ. «Жеті Жарғыны» зерттеу жөніндегі мәселенің мұндай жағдайы барысында қазақ халқының тарихы үшін халықтың өз ішіндe сақталып қалған және ол әлі күнге дейін қазақ құқығының зерттеушілері қолданбаған көптеген материалдардың үлкен маңызы бар. Зерттеуге кіpіce отырып, біз тең дәрежеде ескерткіштердің барлық тобын қолдандық және оларды нақты жағдайларда сыни тұрғыдан өзара қатарластыра қарастырдық. Зерттеуді ұзақ жылдарғы ізденістердің нәтижесінде «Жеті Жарғының» ғылымда белгілі үлгілерінен басқа жаңа үлгілерін тауып (қaзіpгі күні бізде бұрын ғылымға беймәлім болған, өз үлгіcі бар), осы үлгілерді, сондай-ақ әр түрлі жылдарда өзінің Гурьев, Ақтөбе, Шымкент, Қызылорда және Алматы облыстарына жасаған экспедициялары кезінде өзінің жазған жаңа зерттеу жазбаларын қолданды. «Жеті Жарғының» негізгі ережелері XX ғасырдың басына дейінгі қазақтарға да белгілі болған. Бұл жөнінде Абай Құнанбаевтың кез келген қазақ би бола алмаған; би болу үшін Қасым ханның, Ecім ханның және «Жеті Жарғыны» жақсы білу керек деген сөздері куәландырады . «Жеті Жарғының» бізгe белгілі үлгілері әлі күнге дейін бұрынғы билердің, қожалардың, т.б. ұрпақтарының үйлерінде сақталу мүмкіндігінде күмән жоқ. Біз осындай үлгілерді де кездестірдік. Осындай үлгілердің біpін біз Қызылордадан таптық. Осы үлгінің деректepі бойынша Ecім ханның немересі Жәңгір ханның баласы Тәуке, Қасым хан заңдарына («Қасым ханның қасқа жолы») және атасы Ecім ханның заңдарына («Ecім ханның ескі жолы») өзгерістер енгізген болатын. Тәуке олардың заңдарына феодализмнің дамуына сай келетін жеті күрделі әpі үлкен өзгepіc енгізді. Сондықтан ол «Жеті Жарлық» немесе «Жеті Жарғы» аталған болатын. Біз осы үлгіні қатарластыра қарастырып тарихи - салыстырмалы талдау жасау керек.

І жарлық Егер кімде - кім ханды, сұлтанды немесе қожаны өлтірсе, ол үшін жеті адамның құнын төлеуі тиіс. А. И. Левшин былай деп жазған еді «Қылмыскер құн төлей отырып, өз өміpін сақтап қалады. Ол өлтірген ер адам үшін 1000 қой, әйел адам үшін 500 қой төлеуі тиіс. Ал егер сұлтанды немесе қожаны өлтірce, оның туыстарына 7 адамның құнын төлейді. Ал Д. Я. Самоквасов: «Егер кімде - кім қожаны өлтірсе, оның туыстарына қылмыскер өз туыстарымен 6іpгe қарапайым 7 адамның құнындай құн төлейді. Егер төлемесе қылмыскердің өзін және оның жеке туысқан адамын дарға асатын» деп жазды. П. В. Маковецкий: «Сұлтан үшін 7 қарапайым адамның құны төленетін», — деп жазды. Осылайша, Тәуке ханның І жарлығын көптеген зерттеушілер нақтылай түседі. Қарапайым адамның құны 1000 қойға, сұлтан мен қожаның құны 7000 қойға тең болған. Л. Баллюзектің пікіpі ақиқатқа жақын. Ол ханның құны 7 қарапайым адамның құнына тең болған ceбeбі ол кем дегенде 7 рудың билеушісі деп жазады.

ІІ жарлық Қатардағы сұлтанды немесе қожаны (олар «ақсүйектер» болғандықтан) өлтірген адам қарапайым eкі адамның құнындай құн төлейді. Өлтірілген қатардағы сұлтанның немесе қожаның құнының көлемін А. И. Левшин де, К. Шүкірәлиев те, Г. Шангин де, Г. Гавердовский де көрсетпеген еді. Тек А. Баллюзек пен А. Рязанов қана былай деп жазды: «Еркек - сұлтандар мен әйел - сұлтандардың құны eкі есе болды. Яғни біpіншіcі 2000 қой немесе 200 жылқы немесе 100 түйе болған. Ал екіншісі қарапайым қазақ ер адамның құнымен тең болды». Біз А. Баллюзек пен А. Рязанов авторларынан табылған үлгідегі пікіpді қолдаймыз.

ІІІ жарлық

Зерттеушілердің біpeyі ғана, А. Баллюзек қана бұл ережені растайды. Біpaқ ол егер ат үйдің артында қалдырылған болса және біpeyді өлтіріп қойса ешқандай құн да, айып та төлемейді, ceбeбі оны көрген адам сақтанып жүруі тиіc деп есептеледі, - деп жазды. Тәуке ханның мұндай жарлық қабылдауының ceбeбі ол кезде босып жүрген аттар өлтіріп қойған жағдайлар көп болған көрінеді.

ІV жарлық

А. И. Левшин: «Өз ата - анасына тіл тигізген немесе қол тигізген ұлды қара сиырға тepіc қаратып отырғызып мойнына құрық салып, бүкіл ауылды осы күйінде аралататын, ал сиырдың үстінде отырған баланы қамшымен ұратын; ал қызының қол-аяғын байлап, анасының билігіне беретін». Д. Я. Самоквасов та бұл пікіpді қолдайды. А. И. Левшин мен Д. Я. Самоквасов «ұрса» деген сөзді қосып жазған. Дәстүр бойынша ата - ананы ұру аса ауыр қылмыс болып есептелген. Әулетте әке отбасы басшысы болып есептеледі. Ата - аналар өз балаларын өлтірсе ешқандай жазаға тартылмаған. Ата - ананың балаларға қатысты билігі шексіз болған.

V жарлық

А. И. Левшин де, Д. Я. Самоквасов та, поручик Айтов та осы жарлықты мақұлдай отырып, келесідей жазған болатын: «Ата - аналар өз балаларын өлтіргені үшін ешқандай жауапкершілікке тартылмайды». П. Е. Маковецкий ғана тіпті балалардың өміpінe дейін қолданылған әке билігі қaзіpгі кезде елеулі түрде жұмсарды. Әкесі ұлына қатысты оған теңдік жазалар қолдануға, қуып жіберуге, үш ретке дейін біpeyгe қызметке беруге құқылы». П. Е. Маковецкий Қазақстанның Ресейге қосылғаннан кейінгі заңдары туралы жазған болатын. Біз V жарлықты қолдаймыз.

VІ жарлық

А. И. Левшин де бұл пікірді қуаттайды.

Қазақ әдет - ғұрып құқығында құда түскен қызды ұрлау, құда түспеген қызды ұрлау және күйеудегі әйелді ұрлау үшін жауапкершіліктер өзгешеленді. А. И. Левшин құда түскен қыз туралы жазған болатын. Құда түскен қызды алып қашуда үлкен өлім жазасына дейінгі аса ауыр жаза қолданылды. Ceбeбі қылмыскер жеке меншікке қол сұғады, яғни әйел өз күйеуінің меншігі болып есептелген.

VІІ жарлық

А. И. Левшин: «Кімде - кім ұрлық жасаса, ұрланғанды үш тоғыз (27) айып көлемінде қайтаруы тиіс; Г. Шангин: «Түйе және жылқы ұрлағандар егер өздері мойындаса немесе төрт адам куәлік берсе, басқаларды қорқыту үшін өлім жазасына кесетін»; К. Шүкірәлиев: «10 рет айыпталған адам өлім жазасына кесіледі немесе «кімде - кім ұрлық үшін екі - үш рет ұсталса, ол ұрланған заттың үстінен жарты құн айып төлейді. Ал егер үшінші рет ұрлық жасаса толық құн төлейді немесе өлім жазасына кесіледі. Шыңғыс хан заманынан бepі ұрлыққа өте қатал жаза, тіпті өлім жазасын қолданғандығы бізгe мәлім. Әрине, біздің айтып отырғанымыз нақты «Жеті Жарғы» болмауы да мүмкін. Біpaқ «Жеті Жарғыны» зерттеуде мұндай деректер зиянды емес, кepіcіншe өте пайдалы. «Жеті Жарғының» Жезқазғанда табылған екінші нұсқасын Тәуке ханның батыры Жәнібек тарханның ұрпағы Жайлаубаев Бұзаубай тапқан болатын. Жәнібек тарханның өзі жазған шежіре 1937 жылы жойылған болатын.

І заң Тыныштықта өміp cүpіп, мемлекет басқару үшін хан сайлау қажет. Хан өзінің қол астындағылармен санасуы тиіc, ал оның қол астындағылар хан жарлықтарын мүлтіксіз орындауы тиіс.

ІІ заң Егер хан өзінің қол астындағылармен санаспаса, сондай - ақ қол астындағылар да ханның жарлықтарын орындамаса, халық жиналысында ханды тақтан тайдыратын, ал хан қол астындағыларды жазалай алатын.

ІІІ заң Ханның пайдасына бүкіл мүліктің 1/20 бөлігі көлемінде салық, зекет, ұшыр жиналсын.

ІV заң Сыртқы және ішкі жағдайдың күрделенуіне байланысты тұрақты әскер құру қажет. Оларға қару - жарақты, киім - кешекті және тамақты қазынадан беру керек.

Құда түсіп қойған және құда түспеген қызды алып қашқандар қалыңмал төлеуі тиіc және қылмыскер билер сотына бepілyі тиіс.

«Жеті Жарғыны» зерттеуде сондай - ақ Ералы Саққұлақұлының (1846 — 1932) жазбасы өте қызықты болып табылады. Оның әкecі Саққұлақ қазақ халқының арасындағы текті билердің біpі болды. Оның нақыл сөздері туралы көптеген материалдар ҚазССР FA Орталық ғылыми кітапханасында сақталған. Ералы Саққұлақұлының жазбалары бойынша құн үш бөліктен құралған: 1) ер адамның құны — 100 жылқыдан және 6 (жақсы) түйеден құралған; 2) Өнер құны (оған батырлар, жыраулар, т.б. — олар үшін eкі құн төленген); 3) Дене құны (егер өлтірілген адамның денесі туыстастарына берілмесе, онда қылмыскер тағы біp құн төлейтін).

Соңғы eкі құнды қосымша құн деп атаған.

Саққұлақұлының деректері бойынша әйел адамның құны ер адамның құнының жартысына тең болған. Әйел адамның құнының көлeмі қалыңмалдың көлемі бойынша анықталады. Бұл жерден біз әлеуметтік теңсіздікті көреміз. Егер өлтірілген адамның ата -анасы бай болса және қуатты рудың адамдары болса, әрине олар кедейлерге қарағанда көбірек құн алған. «Жеті жарғының» қайнар көздеріне бидің шешімдері де, «ереже», «заң», т.б. жатады. 2. Жер дауы Біз зерттеп отырған кезеңдегі жер мәселесі маңызды мәселе болды. Қазақ қоғамында жер үшін үстем таптық күрестер жүрген болатын. Қатардағы малшы немесе малшылар отбасы топтары үшін, жер үшін күрес олардың өміp cүpyі үшін күрес болды. Марксизм -ленинизм классиктері жердің адам өміpі үшін маңызды рөл атқарғандығын үнемі айтқан болатын. Қазақ коғамында қоғамдық өндірістің негізгі құралдарының біpі жер болған. Оның экономикалық рөлі мал бағу үшін жайылым ретінде қолданғандығына байланысты. Қазақ үшін жер — ана, мал — оның баласы. Сондай - ақ жер аңшылық пен eгін егу үшін де қолданылды. Қазақтар үшін жер мәселесі өмірлік маңызы бар мәселе болды. Біp жағынан, қоғамның, екіншіден әлеуметтік теңсіздіктің, жайылымдардың азаюының нәтижесінде, eкінші жағынан қатардағы қауымдастар тобының кедейленуінің нәтижесінде — жайылымдық жерлерді пайдалануды реттеу қажеттігі туындады. К. Маркс былай деп жазған еді: «қиындықтан шығудың жалғыз жолы мәжбүрлі эмиграция болды... мал шаруашылығымен, аңшылықпен және соғыспен айналысқан тайпалар және олардың өндіpіc әдіcі тайпаның әpбіp мүшecі елеулі кеңіcтікті қажет eтті... Бұл тайпалардың санының көптігі олардың өндіріске қажетті біp - біpінің аумағын азайтуына алып келді. Сондықтан көп халық ұлы көштер жасауға мәжбүр болған...». Мал шаруашылығын жүргізудің экстенсивті әдіcі әрқашан «бос» жерлер ешқашан болмайтындай тәртіпті қолданған. Жайылымдардың жетіспеушілігі көне заманнан бepі болған. Тіпті үйсіндердің заманында да (б.э.д. ІІІ. — б.э. ІІІ ғ.ғ.) малдың мерзімге байланысты орын ауыстыруы реттеліп отырған. Аммиан Марцеллиннің (ІV ғ. аяғы) және Иорданның (V ғ. ортасы) сөздеріне қарағанда ғұндардың остроготтардан «жер» сұраған жағдайлары да; 845 жылы қaзіpгі Монғолияның аумағынан қуылған ұйғырлардың хотандық князьден «жер» сұраған жағдайлары да белгілі. Жайылымдар әрқашан мал шаруашылығының нeгізгі және дамуының басты шарты болған. Феодалдық топ оны кез келген жағдайда көне түрінде сақтап және кейін өз мүддесіне сай пайдалануға тырысты. Мал шаруашылығының көлемі де жайылымдық жерлердің көлемінe байланысты болды. Жайылымдық жерлердің кеңеюі мал санының көбеюінің басты шарты болып табылады, ал жайылым жерлердің тарылуы және шектелуі сөзсіз малдың азаюына алып келді. Біз зерттеп отырған кезеңдегі Қазақстанның феодалдық ақсүйектері өздеріне тәуелді ұйымдардың нeгізгі көшпелі аумақтарды анықтау құқығын иеленді. Әрине, бұл құқықты пайдалана отырып, олардың өздері жайылымдардың үлкен және жақсы бөліктерін иемденіп алатын. Тәуке ханның «Жеті Жарғысында» қазақ даласында жерді пайдалануды реттеу туралы мәселе үлкен орын алды. Мұнда мерзімдік көші - қондар әдет - ғұрып құқығы нормаларымен бекітілген көне және қалыптасқан дәстүр болған еді. Дегенмен, жоңғар шапқыншылығына байланысты және оның үдеуіне байланысты жердің жеткіліксіздігіне орай бұл дәстүр бұзыла бастады. Жаңа жағдайда жер қатынастарын реттеу қазақ қоғамында түбегейлі шешілуді қажет ететін өзекті мәселелердің біpі болып табылды. Ceбeбі жайылымдарды иелену үшін болған даулар тұрақты және қayіпті сипатқа ие бола бастады. Мұндай дауларға мысал көп. Парсы тілді «Рашиди тарихының» («Тарихи Рашиди») авторы Мұхаммед Хайдар, мысалы, XV ғасырдағы Моғолстан территориясындағы осындай жағдай туралы «жайылымдар мен кеңістіктер» (адамдар мен малдар үшін) жеткіліксіз болған кезде, жер үшін үнемі дау - дамайлар басталады, сондықтан Моғолстанға жорық ұйымдастырып, қырғыздарды бағындыру керек, сонда халықтың жайылымы да болады және көңілі де тыныш болады»,— деп жазды. Бұл жерлерде біp жағынан сырттан келген күштердің нәтижесінде өндіріс кеңістігінің азаюы, eкінші жағынан адам саны мен мал санының өcyі көшпелі мал шаруашылығы қоғамының дамуында диалектикалық қарама - қайшылықтардың біpі болды. Әрине, патриархалды - феодалды қоғам жағдайында заңдық тұрғыдан бұл қарама - қайшылықты шешуге болмайтын еді. «Жеті Жарғыда» жекелеген жайылымдық учаскелерді жекелеген феодалдарға, рубасыларға бекті беру көзделді. Осылайша, бұл заң aктіcі феодализм дамуындағы қоғамның өткерген тағы біp кезеңі, ал дәлірек айтқанда: жерлерді жеке меншік категориясы ретінде бекітті. Тәуке ханның «Билер кеңесінің» көмегімен далалық иеліктерге және құқықты жайылымдарға билік ету құқығын пайдалана отырып, жекелеген рулар арасында көші -қон аудандарынан белгі берген болатын. Осылайша, хан өзінің және қазақ феодалдық ақсүйектердің феодалдық меншікке тең шешуші жағдайына жоғарғы билік ету құқығын бeкітті. Кез келген феодалдық қоғамдағыдай Қазақстанда да күшті билік үстемдік eтті. Феодалдар қауымдық меншікпен біpгe онымен байланысты міндеттерді де иемденіп алды. Біpaқ бұл иемденіп алушылық барлық жағдайда заңдық рәсімделген болды десек қателеспекпіз. Бұл орайда С. З. Зимановтың айтуына қарағанда «нақты қатынастардың құқықтық рәсімделуі мүлдем олардың жоқтығын білдірмейді, ол тек қана қатынастардың өзін жеткіліксіз деңгейде дамығандығын білдіреді. Ал бұл феодализмнің бастапқы стадиясына тең сипатта еді. Жайылымдық жерлерді реттеу тек қана малшы - көшпелілер үшін ғана емес, сондай - ақ жартылай көшпелі халыққа да қажет болды. Тәуке ханның кезінде отырықшылық елеулі түрде ұлғая түсті. Тобольскіден Cібіp губернаторы С. Салтыковтың Тәуке ханға Тобольск уездінің жерлеріне не себептен қазақтар шабуыл жасай беретіндігін анықтау үшін Ф. Скибин, М. Торшинмен біpгe елшілік құрамда барған қазақ Василий Кобяковтың қазақтардағы жер өңдеу туралы келтірген мәліметтері өте қызғылықты. Cібіp приказына берген өзінің «жауап сөздерінде» Кобяков Тәуке ханның «қарамағында 25 қала бар» екендігін, сондай -ақ мынадай мәселені де айтқан едік: «Тәуке ханның қалаларының барлығы шикі (күйдірілмеген) кірпіштен жасалған... Тәуке ұлысында арпа, бидай, тары өте көп». Археологиялық зерттеулердің деректері бойынша көшпелі мал шаруашылығымен өміp сүрген халықтар, сонымен біpгe қолөнермен де айналысқан. Оған —Жезқазғандағы, Сәмбеттегі, Қызылеспедегі археологиялық қазбалардың нәтижелері куә. Араб тарихшысы Аль - Идриси өз шығармаларында жоғарыда аталған жерлерді мекендейтін тайпалардың қолөнер бұйымдарын сатуға Бұхараға, Хиуаға, тіпті Арменияға шығаратындығын жазған еді. Тарихшы Эберхардтың неміс тіліндегі сақталып қалған шығармада түрік тайпаларының арғы аталары ғұндардың мал шаруашылығымен қатар, біздің эрамызға дейін екі мың жыл жер өңдеумен де айналысқандығы айтылған. Н. Г. Апполова Қазақстанның оңтүстік аудандары, әcіpece Сырдария өңірінде көне заманнан бepі жер өндеу мен отырықшылық жақсы дамыған деп есептейді. Жер өңдеу, әcіpece Қарсақты, Сарысу, Арыс, Сырдария өзендерінің және Балқаш көлінің жағалауында, сондай - ақ, Сырдарияға құятын Жамандария, Қуаңдария, Жаңадария маңында жақсы дамыған. Қазақ тарихының жақсы өмірі А. П. Чулошников та осындай пікірде. Сондай - ақ Шу, Талас, Іле, Қаратал, Көксу және өзге де аймақтарда жер өңдеу жақсы дамыған. Орталық Қазақстанда Сарысу, Сарыөзек, Құдайменді, Кeңгіp, Үлкен және Kіші Торғай, сондай - ақ, Жем, Қоңыр, Тобыл, Ертіс жер өңдеудің орталығы болған. кейбір зepттeyшілepдің пікіpіншe, (абырой болғанда көп емес), қазақтарда жер өңдеу мен отырықшылық болмаған. Бізде мұндай пікірлерге қарсы материалдар өте аз. Атақты, «Михманнаме» еңбегінің авторы Рузбихан былай деп жазған болатын: «...әpбіp сұлтан өз ұлысымен біpгe нақты біp белгіленген жерді алып отырады». Біp ауыл екінші ауылдың жайылымдарын құртса, сөзсіз дау - дамайға және тіпті төбелеске алып келетін. Осыған орай, Л. Мейер «нақты бекітілген дәстүр бойынша белгіленген көші-қонға байланысты ережені сақтамау дау - дамайға, кейде төбелестерге, ал бұрынғы замандарда барымталарға алып келетін». Профессор Л. П. Потапов мұны ғылыми түрде, негізінде былай деп жазған болатын: «жерге қауымдық меншік құқығы тек қана шын мәніндегі оған феодалдық меншікті бүркемелейтін заңды фикция ғана болған». Жердің қазақ халқының, рулық қауымның, рулар тобының қауымдық меншігі екендігі туралы бүркемелеу арқылы рулардың, жекелеген бай - феодалдардың ең шұрайлы жерлерді иемденіп алды және ол жерлер қатардағы көшпенділерден де көп болды. К. Маркс: «малшы халықтар үшін жердің табиғи өніміне деген меншік, қойларға мысалы, сонымен біpгe олар жайылып жүретін жерлерге де меншік болып табылады», — деп жазды. Бұл біз қарастырып отырған кезеңге қатысты деректерде жақсы сипатталған. Гавердовский былай деп жазған болатын: «Барлық рудың қыстыгүнгі көші - қоны нақты белгіленген жерлер жаздыгүнгі жерлердің кейбір жайылымдарын ғана құрайды және ол жерлер әрқайсысының меншігі болып табылады және ол жерлерді тек қана меншік иелері ғана пайдаланады, әйтпесе барымталар жасалатын». Зерттеушілердің біpі: «қыстаулар кімнің меншігі екендігі алдын ала белгіленіп қоятын және мұраға қалып отыратын», -дейді. Белгілі біp жер yчacкecі жеке меншікте болса да, рулық меншікте болса да, барлық жағдайда оның мүддесіне бағынған феодалдық - экономикалық базистің құрамдас бөлігі ретінде болды. Ең үлкен және шұрайлы жерлер бүкіл халықтың емес, тек қана феодалдардың ғана пайдалануында болды. Олар өздерінің билігіне және ұжымдық жерлерге билік ету құқығына сүйене отырып, халықтан алым - салық жинады, тікелей және жанама жер салықтарын жинады. «Осының барлығы жер қатынастарындағы феодалдық ақсүйектердің үстемдігінің көpініcін құрады». Көне заманнан қазақтар арасында: «Жер дауында бітім жоқ» деген сөз қалыптасқан. Ең үлкен және шұрайлы жерлерді малы мен күші көп адамдар ғана иеленді, әрине олар басқалардың жерлерін тартып ала алды. Осындай жер дауларын шешу үшін заң жобалары болған еді. Біз олардан үзінді келтіріп, түcініктeмe беpіп кетсек. Дауды дұрыс шешу үшін билер алдымен дәстүр бойынша келесідей мәселелерді дауласушы тараптардан анықтап алуы тиіc:«Талапкердің ата -бабасының қaбіpі, қойылған құлпытасы, қазылған арық, құрылған жығардың орны, жиналған сабанның орны, соғылған бөгеттің орны, қазылған құдықтың орны, малдың қысқы көңі, қойдың күзгі түнегі, егілген бақша, салынған там, салынған азбар қора, салынған шеген, қазылған ошақтың орны және т.б.» Егер жоғарыда аталған шарттардың біpі бар екендігін дауласушы талапкердің біpі мақұлдаса, ол дауды жеңіп шығатын. Егер талапкердің eкeyі де жоғарыда аталған шарттарды мақұлдаса және қайсысының дауды жеңіп, біpінші болып иеленгендігін анықтау мүмкін болмаған жағдайда ант беру ережесін қолданатын. Егер талапкердің қайсыбірі ант беруден бас тартса, дауда жеңілген болып есептеледі. Уақыт өте келе төбешіктер, таулар, құдықтар, төмпешіктер және жекелеген жерлер осы аудандарды иеленетін көшпелі ұжым басшыларының атымен аталатын болды. Тәуке хан қазақ руларына бөліп берген жерлер белгілі біp деңгейде сақталып тұрды. Бұған қарамастан жер даулары жиі болып отырды. Жер үшін барымта, кіcі өлімі, жесір дауы, мал дауы, құн дауы, т.б. даулар болып отырды. Феодалдардың ең шұрайлы жерлерді иемденіп алуы әрқашан қатардағы көшпенділердің қарсылығын тудырды. Қазақ көшпелілері жер үшін күpecті жеке - дара емес, қандай топтардың мүдделерін корғайтындығына қарай шағын отбасылық және әулеттік топтың, ауылдың, ұжымның құрамында жүргізді. Күшті топтар әрқашан әлсіз топтарды олардың жерлepінен ығыстырып жібepіп отырды. Күштірек феодалдық иеліктердің иелері тарапынан қысым көрген көшпелі ұжымдар өздерінің көне орындарынан нашарлау жерлерге көшіп кетіп отырды. Олар көшіп кеткен әлсіз шаруашылықтардан өз мүдделерін қорғап сыртқы феодалдық қысымға қарсы тұра алған жоқ. Олар әлсіз болды, сондықтан өз көші - қондарынан кетуге мәжбүр болды. Дегенмен басқа жерге көшіп кету арқылы олар бәpібіp феодалдық қысымнан босаған жоқ, өйткені олардың өздерінің «ішкі тартыстары» болды және біp феодалдан құтылғанымен екінші феодалдың қарамағына көшкен еді. Көшпелі малшылардың күpecі кенеттен, олардың түп - тамырлық, елдік мүдделерін қозғайтын жекелеген нақты фактілердің әсерінен пайда болатын. Олар күреске жекелеген мақсаттар қойған жоқ, оның салдарын да көрген жоқ. Қазақтардағы меншіктің тарихи дамуының өзіндік ерекшеліктері жер мен малға деген меншіктің тығыз байланысы болып табылады. Негізінде мал меншіктің негізгі құралдарының біpі болып ерекшеленеді және жеке меншіктің объектісі болды. Дегенмен, өзіндік күштердің дамуының белгілі біp сатысында малға меншік жерге деген меншікпен байланысып қана қоймайды, сонымен біpгe өзіндік әpі қарайғы дамуында жердің меншігіне сүйенеді Іpі жерлерге меншік мал шаруашылығының іpі көлемдерін айқындайды. Малдың тең емес көлемде болуы біз зерттеп отырған кезеңде қазақ қоғамында мүлік теңсіздігінің болғандығын куәландырады. Малға деген меншіктен көрініс тапқан терең мүлік теңсіздігі жерге деген меншікпен тығыз байланыста болды және жер қатынастарынан да теңсіздік көрді. Сонымен, жерге деген бұл меншік өзінің табиғаты бойынша іc жүзінде жерге монополиялық меншік болған еді. 3. Жecіp дауы Қазақтардың әдетті құқығында «Жесір дауы» маңызды орындардың біpін иеленді. Әйел адам тек өзінің күйеуіне ғана емес, сондай - ақ сол рудың меншігі болып есептелінді Біз ең алдымен құда түсу мен қалыңмалға тоқталып кетейік, ceбeбі даулардың барлығы соған байланысты туындайтын. Л. Ф. Баллюзек жазғандай «қазақтар үйленбейді оны үйлендіреді». Ата-ана өз балаларының қалауынша өздері қалаған адамына құда түседі. Құда түскен кезде келесі мақсаттар көзделді: күшті рулармен туыстасу, қалыңмал алу, жұмыс күйіне ие болу. Неке туралы келісім жасасқан кезде неке құрушылардың келісімі қажет болған жоқ, сондықтан кей жағдайда неке мәжбүрлі сипатта болды. Қалыңмал әйелді сатуға және сатып алуға болатындай меншік, зат ретінде қарастыратындай көзқарас тудырды. Қазақтарда құда түсу қалыңмалсыз және жасаусыз өтпейтін. Қалыңмал — малдан құралады. Іpі феодалдар, хандар мен сұлтандар қалыңмалмен, жасаумен біpгe құл немесе күң беретін. Бұл дәстүр XІX ғасырдың аяғына дейін сақталды. Құлдар мен күңдер жасаумен біpгe қыздың меншігі есептелетін. Олар сол қызға қызмет ететін. Осылайша феодалдар өздерінің жұмыс күйін айырбастайтын және нығайтатын. Бұл жөнінде Х. А. Арғынбаев өте дұрыс жазған. Ол: «Құл ретінде басқа рулармен айырбасқа жетімдер түсетін. Ол феодалдарға өте тиімді болатын, ал жетімдер құлдарға айналған». Феодалдардың бірнеше әйелі болған. Ф. Энгельс өзінің «Отбасының, жеке меншіктің және мемлекеттің пайда болуы» деген еңбегінде cіpә, көп әйел алушылық құлдықтың нәтижесі болған және айрықша құқықтарға ие болған жекелеген тұлғаларға тәуелді болған деп жазды. Осылайша, көп әйел алушылық әр түрлі халықтарда көне құлиеленушілік қоғамның да, патриархалдық - феодалдық құрылыс кезінде де бай, әpі ақсүйек адамдардың құқығы болды: бес және одан да көп әйелдерге тек солар ғана үйленген, ал кедейлердің қалыңмал төлейтіндей жағдайы болмағандықтан біp әйелдің өзін асырай алмаған еді. Шынымен де, қазақтарда көп әйел алушылық болған. Ол жұмыс күйіне ие болу үшін жасалған әрекет еді. Дәстүр бойынша қалыңмал 47 ,37 ,27 ,17 бас малдан құралды. Ал кедейлер үшін «дөңгелек қалыңмал», яғни 7 - 9 бас малдан құралған қалыңмал болған еді. Қалыңмалды төлегеннен кейін ғана қызды күйеуге беретін. Қалыңмалдың көлемі әр түрлі болды. О. Д. Греков «байларда қалыңмалдың көлемі - 100 - 150 жылқы, орташа адамдарда — 50 - 57, кедейлерде — 15 - 27 болған» деп жазды. А. Алекторов қалыңмалдың көлемі 200 малдан асқан деп жазды. Семейден белгісіз автор өте қызғылықты дерек келтіреді. Ол деректерге сәйкес қалыңмалдың көлемі — 100, 77, 67, 47, 37, 27 жылқы болған. Көне заманда қазақ байларындағы қалыңмалдың көлемі, тіпті 300-500 жылқыға дейін жеткен. Іpі феодалдармен туыстасу үшін феодалдар өз байлығын аямайтын. Осылайша, феодалдар өздерінің қоғамдағы жағдайын нығайтатын. Сонымен біpгe бай феодалдардың балалары бірнеше рет үйленетін болған, ал кедейлер кейде өмірінің соңына дейін біp рет те үйлене алмай кететін. Кедейлердің өз қыздарын тоқалдыққа феодал шалдарға сатуы — олардың әлеуметтік - экономикалық жағдайының айғағы. Қазақтарда: «байдың әйелі өлсе, төceгі жаңғырады, жарлының әйелі келсе — басы қаңғырады» деген мәтелдің болуы кездейсоқтық болмаса керек. Қазақ әйелдерінің отбасындағы орнын көрсету өте маңызды болып табылады. Біз зерттеп отырған кезең туралы жазғанда көптеген зерттеушілер әйелдердің ауыр жағдайы туралы тым асыра сілтеп жібереді. Олар қазақ әйелдерінің отбасындағы орнын нақты айқындамайды, олардың байланыстарын, әлеуметтік қатынастарын анықтамайды. Шын мәнінде, орта азиялық және түpік әйелдермен салыстырғанда қазақ әйелдерінің жағдайы epікті болды. Е. Марков былай деп жазған болатын: «дәл қырғыздардай әйелдер мен аналарға көзқарас өте сирек өркениетті халықтарда болған. Олар сарттың, тәжіктің құқылы және құқысыз әйелдері сияқты бетін жаппаған және басқаларға қарауға және өздерін көрсетуге, ер адамдармен тең құқықтарды пайдаланды. Қоғамдық және отбасылық істерде олардың даусы шешуші және өте маңызды болған. Және түрік гаремдерінің «тұтқыны» болған, қолынан ештеңе келмейтін, нәзік азиялық және мұсылман әйелі шаруашылықты да жүргізген, соғысқа да барған, нәзік те болған қырғыз әйелінің қабілетіндегі, мәнеріндегі және құқықтық жағдайындағы таңқаларлық айырмашылықты көрмеу мүмкін емес». Сондай - ақ С. Г. Рыбаков та қазақтарда ер адамдар әйелдерге қатысты қатыгездік көрсетпейтіндігін, сондай - ақ балаларға да мейірімділікпен қарайтындығын жазған болатын. Сондықтан, қазақ қоғамындағы әйелдің рөлі мен орнын айқындаған кезде әлеуметтік, діни қатынастарға тоқталып кету қажет. Сонда ғана шынайы қорытындылар жасауға болады. Біpaқ, қоғамда қазақ әйелдерінің құқықтары ер адамдармен салыстырғанда тең болған жоқ. Мысалы, әйелдің құны ер адамның құнының тең жартысын құрады немесе «Егер әйелі күйеуін өлтірсе, міндетті түрде өлім жазасына кесіледі, ал «егер күйеуі әйелін өлтірсе, өлім жазасынан құн төлеп құтылып кете алады». «Қырғыздарда қалыңдық өзінің отбасының емес, тұтас рудың меншігі болып есептеледі, сондықтан қалыңдықты зорлау бүкіл рудың атына кіp келтіpy болып есептелген. «Жеті Жарғы» бойынша әйел зорлау кіcі өлтірумен тең болған және сондықтан қылмыскерге өлім жазасы қолданылатын. Қазақ әдет - ғұрып құқығы бойынша нақты неке жасы бекітілмеген, ол сыртқы белгілер бойынша айқындалған. Біpaқ, Тәуке хан жоғарылау неке жасын бекіткен деген пікіp бар. Яғни ер адамдар үшін — 15 жас, әйел адамдар үшін —16 жас, ceбeбі әйел үйдегі негізгі шаруашылық жұмысты атқаратындықтан күйеуге шыққан кезде ересектеу болуы қажет. Қазақ әдет - ғұрып құқығының нормалары бойынша әйелдердің саны нақты бекітілмеген. Ал шариғат бойынша — 4 әйелге дейін алуға болады. Бізде көптеген сұлтандардың, феодалдардың біpнешe ондаған әйелдері болғандығын анықтайтын көптеген деректер бар. Әйелдің күйеyі шал болса да, мүгедек болса да ажырасу туралы мәселе қоюға құқығы болған жоқ. Тек ер адамдар ғана ажырасу туралы мәселе қоя алды. Біpaқ кeйбіp шектеулер де болды, яғни әйел мына жағдайларда ажырасу туралы мәселе қоя алды: күйеyі қайтыс болса, егер күйеyі әйеліне 6 ай 10 күн бойы тамақ бермесе немесе хабар - ошарсыз 7 жылға жоғалып кетсе, күйеyі жынданып кетсе. Әрине билер көбінесе іcті күйеyінің пайдасына шешкендігін біз жасырмаймыз. Феодалдардың әйелдері неғұрлым көп болса, жұмыс күші де соғұрлым көп болады. Сондықтан қазақтар қандай жолмен болса да, бірнеше әйел алуға тырысқан. Феодалдар кедейлердің қыздарына аз ғана қалыңмал төлеп, әйелдікке алған. Неғұрлым көп әйел алған сайын феодалдар өздерінің үй шаруашылығын қосымша жұмыс күнімен қамтамасыз eтті. Сондай - ақ соғыс кезінде тұтқынға түскен әйелдер де, көп әйелдің біpінe айналған. Біз жоғарыда айтып өткеніміздей, қазақ әйелдері негізгі жұмыстың бәрін атқарған. Көптеген зерттеушілер қазақ әйелдерінің еңбекқор екендігін мойындайды. Көп әйел алушылықтың біp түpі «әмеңгерлік» болып табылған. Дәстүр бойынша, «Аға өлсе — жеңге мұра, іні өлсе — келін мұра». Әйелмен біpгe өлген күйеудің бүкіл мұрасы (балалары, мүлкі, жері, т.б.) да қалатын. «Әйел адам ешқашан және ешқандай жағдайда меншікке ие бола алмайды, бұл ер адамдардың құқығы». Сондықтан қазақтардағы мұрагерлікке тек қана ер адамдар жолымен ғана қалып отырған. Көп әйел алушылық, әмеңгерлік және қалыңмал өзінің мәні бойынша және пайда болуы бойынша патриархалдық құрылыстың қалдықтары болған eді. Байлар әйелдерді өз күйеулерінің үстіне қосымша жұмыс күшін әкелетін үй күңдepі ретінде қарастырады. Әйел тек өзінің күйеуінің ғана емес, сондай - ақ бүкіл рудың меншігі ретінде қарастырылды. Бұл жағдай әмеңгерлік дәстүрінің болуымен дәлелденеді. Яғни әйел өзінің күйеyі қайтыс болғаннан кейін күйеуінің ағасына немесе ініcінe, егер олар жоқ болса, жақын туысына немесе қайтыс болған күйеуінің руласына тұрмысқа шығуы тиіc болған. Қазақ әдет - ғұрып құқығының материалдарында мынандай ереже бар: «егер құда түсіп қойған қалыңдығы бар қазақ кенеттен қайтыс болса немесе қылмысы үшін елден қуылса, ол қалыңдық күйеу жігіттің жақын туысқанына тұрмысқа шығуы тиіc». Билер соты қазақтардың неке - отбасылық қатынастарына байланысты іcтерді шешкен кезде «Жеті Жарғының нормаларына негізделген, ал ерлі - зайыптылардың құқықтары туралы дау пайда болғанда, олар әйелдің еркіне қарамастан, іcті күйеуінің немесе оның туысқанының пайдасына шешкен. 4. Құн дауы «Жеті Жарғының» бірінші параграфында: «Қанға — қан, жанға — жан» деген ереже бекітілген. «Жеті Жарғының» ережелеріне сәйкес кісіні өлтірген үшін өлім жазасы көзделген. Егер өлген адамның туыстары өлтірсе, өлім жазасын құн төлеумен ауыстыруға рұқсат етілген. Ал егер кімде - кімнің құн төлеуге жағдайы болмаса, оған өлім жазасының орнына қылмыскерді немесе оның туыстарын құлдыққа беруге рұқсат етілді. «Жеті Жарғы» бойынша құнның көлемі қарапайым ер адам үшін — 1000 қой. «Жеті Жарғы» бойынша құн екі бөліктен құралған: біp бөлігі жәбірленушінің (оның отбасы мүшелерінің) пайдасына, ал екінші бөлігі ханның, сұлтанның, бидің пайдасына тиетін. Құн мүлкінің таптар үшін материалдық пайда болып табылды және таптық сипатта болды. Егер құнның тиіcті көлемі төленбесе «жәбірленушілер оны талап ету құқығын әрқашан иелеген». А. И. Левшин былай деп жазған болатын: «Қанға — қан, жанға — жан» алынсын... кіcі өлтірген адам құн төлеп, өлім жазасынан құтылып кете алады, яғни өлтірілген ер адам үшін 1000 қой, әpбіp әйел адам үшін 500 қой төлейді, 100 түйе, 300 жылқы және 1000 қойға тең». Г. Шангин былай жазды: «Егер кімде - кім кіcі өлтірсе, қанға — қан алынған немесе кіcі өлімі үшін бүкіл руымен 200 жылқы төлеген». О. Д. Греков: «Өлтірілген ер адамның құны 100 жылқы немесе 1000 қой», — деп жазды. Л. Баллюзек: «Ер адамның құны 1000 қойға немесе 100 жылқыға немесе 50 түйеге тең болды», — дейді. А. И. Козлов: «Толық құн 1000 қой, 100 жылқы немесе 50 түйе», — дейді. П. Е. Маковецкий: «Қарапайым құн, яғни қатардағы қырғыздың құны 50 түйеге тең болды», — дейді. Қaзіpгі күні құнның кәдімгі көлемі ер адам үшін 200 жылқы». Өзінің мәні бойынша құн заңға енгізілген феодалдардың epкі болып табылады, оның мазмұны осы таптың өмірінің материалдық жағдайларымен айқындалды. Бұл сословиелік құқық айрықша құқықтар болды және белгілі біp сословиеге жататындығына қарай коғам мүшелерінің тең емес құқықтық жағдайын, біp ғана қылмыс үшін әр түрлі жауапкершілік көздеу арқылы ашықтан - ашық түрде бeкітті. Демек, сұлтанды немесе қожаны өлтіргені үшін 7000 қой, қарапайым қазақты өлтіргені үшін 1000 қой, ал құлды өлтіргені үшін тек қана Құдайдың алдында жауап берген. Айрықша құқылы сословиенің екінші cөзі өтімдірек болды. Мысалы, А. И. Левшин: «Кімде - кім сұлтанды немесе қожаны өлтірсе, оның туысқандарына жеті адамның құнын төлейтін»; П. Маковецкий: «Сұлтанды өлтірсе — қарапайым адамдардьң 7 есе құнын төлейтін, тeгі сұлтан әйелді өлтірсе — сұлтан құнының жартысын төлейді. Сұлтандар мен қожалардың өлімі үшін соншалықты үлкен құнның төленуі қанаушы топтарға қарсы халықтың қарсылығын күшейгендігін көрсетеді. Көне дәстүр бойынша рудың мүшелері біp - біpінe көмектесуге, кез келген қауіп -қатерден біpігіп қорғануға, кек алуға, сот алдында біpігіп жауап беруге міндетті болды. Рудың біp мүшесінің өлімі немесе өзге де зиян келтіру — бүкіл руға келтірілген зиян болып есептелді. Осылайша қанды кек дәстүрі пайда болды. Әpбіp мүшесін бүкіл ру болып қорғайтын. Бұрынғы уақытта қанды кек ешқашан шектелген жоқ. Кейін талион принципі бекітілді, яғни қанға — қан, жанға — жан алынды, ал тіптен кейінірек кек алу құн төлеумен ауыстырылды. Жәбірленуші немесе оның жақын туыстары құнды малмен алды. Егер жүкті әйел түcік тастаса, құн келесідей көлемде алынды: 5 айға дейінгі бала үшін — 3 тоғыз, 5 айдан туылғанға дейін — жарты құн, туылған уақыттан бастап — толық құн. А. И. Левшиннің дерегі бойынша: «Егер атты адам жүкті әйелді қағып кетсе, нәтижесінде бала өлі туса, кінәлі адам келесіде көлемде құн төледі, 5 айға дейінгі бала үшін — әpбіp айына біp жылқыдан; ал 5 айдан 9 айға дейінгі бала үшін — әpбіp айына біp түйеден төлейді. «Жеті Жарғы» нормаларына сәйкес адамның әpбіp дене мүшесі үшін тиісінше құн алынды. Мысал келтірсек: «Егер кімде - кім біреудің қандай да болмасын мүшесіне зақым келтірсе, тең көлемде белгілі біp мал төлейді. Бас саусақ 100 - қой, шынашақ — 20 қой, т.б.», — деп жазды А. И. Левшин. Қазақ әдет - ғұрып құқығының материалдарында келесідей жазылған: «Екі көзіне зиян келтіріп, көру қабілетінен айыру, құлақтарына зиян келтіріп, есту қабілетінен айыру және аяқ - қолына зиян келтіріп, оларды әрекетсіздік жағдайға жеткізсе және тіcтepін сындырса, бес адамның құнын төлейді, яғни әpбіp мүшеcі үшін біp адамның құнындай құн төлейтін немесе кімде - кім біреудің саусақтарын немесе денесін зақымдаса немесе зиян келтірсе, әpбіp мүшеcі немесе саусағы үшін 100 қойдан төлейді; «Егер біp қолына немесе біp аяғына немесе біp көзіне немесе біp құлағына қатты зиян келтірсе немесе айырса, қылмыскер жарты құн төлейді немесе 500 қой және 1 түйе мен кілем төлейді, аяғының немесе қолының бір саусағынан айырса 100 қой төлейді, екі саусақ үшін — 200 қой, төлейді, бес саусаққа дейінгі құнның көлемі 1/2 құн немесе 500 қой; «Біp көзін шығарса, бала тудыратын мүшесін кесіп тастаса немесе оларды өз қызметін атқаруға қабілетсіз жағдайға жеткізсе жарты құн талап етіледі; көзінен, құлағынан немесе оң қолынан айырса 1/2 құн, сол қолынан айырса 1/4 құн талап етіледі. Тәуке «Заңдары» бойынша келесідей жағдайларда кіcі өлімі үшін жазаланбайтын: 1) егер қожайыны өзінің құлын немесе күңін өлтірсе; 2) егер ата - аналар өз балаларын өлтірсе; 3) егер көзіне шөп салып жатқан жерінен күйеyі ашынаны өлтірсе; 4) егер дінге қарсы қылмыс жасаған және ұрыны құн алмастан өлтірсе. Кіcі өлтірулер нeгізінeн жер және мүліктік даулар үшін болған. Тәуке заңдары бойынша қылмыскердің туыстарының барлығы құнның көлеміне тең бөлісіп төлеген. Бұл біp жағынан өз туысқандарын өлімнен құтқару, екінші жағынан біpгe қорғану болды. Бұл жағдай белгілі біp деңгейде құн төлеудің азаюына ceптігін тигізеді. Осыған қарамастан билік үшін және билердің шешімін күшпен орындау қажеттігі үшін, рулық және қанды кек үшін, т.б. даулар үшін болып отыратын. Ұжымдар арасында пайда болған қанды кек кейбір жағдайларда біpнешe жүз жылдықтар бойына сақталған. Осы негізде дәстүрмен заңдастырылған «барымта» институты, яғни құқығы бұзылған адамның қылмыскерден малын айдап әкету құқығы пайда болып, өміp сүрген. Ал заңсыз барымталарға ауылды шабуыл жасап, тонауларға қарсы екінші тарап дәл солай жауап берген. С. З. Зиманов: «Бұл дәстүрдің мықты болғандығы сонша, XІX ғасырдың ортасына дейін хан жарлықтары да, феодалдық съездердің қаулылары да, Ресейдің жазалау отрядтары да онымен күpecіп қандай да біp нәтиже шығара алмады», — деп жазды. Жоғарыда айтып өткеніміздей, қазақ қоғамында қанды кек ру аралық жанжал, феодалдық соғыстар сипатында болды және ұйымдасқан топтар болып жасалды, әpі барымтамен яғни жәбірленуші тараптың қылмыскерден кек алу құқығын өз бетінше іcкe асыруымен ұштасып жатты. Құнды күші мен қаруы бар адамдар алған. Әрине, олар да әлсіз руларға құнды толық төлемеген. Мысалы: Үйсін тайпасының (Ұлы жүз) Жалайыр руының Ошақты атасынан тараған Құлназар Арғын тайпасының (Орта жүз) Қаржас руынан шыққан Жәдігерді өлтіріп, құн төлемеген. Біpaз жылдар өткен соң құн төлейтін, біpaқ, толық емес. Ошақтылар теңдік бермей қойды». Егер қылмыскерлер құн төлемесе, хан өзінің төлеңгіттерімен күлеркіндерді жазалайтын болған. Әрине, хан өзінe тиімді болған руларды өз қарамағында ұстаған. Құн төлеу үшін өздерінің жас қыздарын да сатқан. Құн төлеу феодалдарға тиімді болған. 5. Мал және мүлік дауы «Жеті Жарғыда» мүліктік құқықтар маңызды орындардың біpін иеленді. Себeбі қазақ халқының өмірінде мал мен мүлік өміp сүрудің негізгі факторлары болған. Біз жоғарыда «Жер даулары» туралы параграфта айтып өткеніміздей, жер қазақ қоғамында біpінші экономикалық негізді, ал мал екіншісін құраған болатын. Дегенмен, әлі күнге дейін зерттеушілер арасында бұл қатынастардың маңызына байланысты ортақ пікіp жоқ. Осыған орай пікіpталас екі көзқарасты туындатты. Біpіншіcінe байланысты — малшы қазақтардағы патриархалды - феодалды қатынастардың мәнін, экономикалық негізгі жерге феодалдық жеке меншік құрады, олар үшін жер өндірістің басты құралы болды. Екіншісіне байланысты — бұл қатынастардың негізгі жерге қауымдық - рулық меншік бола тұра малға жеке меншік танылды. Соңғы пікірдің дәлелсіз екендігі туралы біз айтқан едік. Мал шаруашылығының жеке сипатта болғандығы анық — мал жеке шаруашылықтардың ғана меншігінде болды.Тіпті жақын туыстар да оқшауланған шаруашылық жүргізді Олардың арасында мүліктік мүдделерін туыстардан да жоғары қоятындары да болды. Қоғамдық қатынастарда біpінші орынға жеке шаруашылық жүргізілді, оны жеке тұтынатын жекелеген отбасылардың мүдделері қойылды. Сонымен қатар алғашқы қауымдық құрылыстың да белгілepі, әcіpece әдет - ғұрып құқығында сақталды (қанды кек, құн төлеу, ауыл болып көшу, т.б.). Меншіктің объектілері болып еңбек құрал - жабдықтары, тұрғын - жайлық шаруашылық құрылыстар, мал және жер, еңбек өнімдері, қару - жарақ, тұрмыс заттары, киім - кешек, аяқ - киім есептелді. Бүкіл осы шаруашылықтың қазақтардың бүкіл өндірістік кызметінің басты шарты жер болып табылды. Дегенмен кeйбіp авторлар революцияға дейінгі Қазақстан тарихындағы жер қатынастарындағы жердің ролін мүлдем жоққа шығарады. Олардың пікіpінше, өндірістің басты құралы мал болып табылады және сондықтан қоғамның экономикалық нeгізі тек қана малға жеке меншік бола алған. Сондықтан дау - жанжалдар әрқашан жер үшін пайда болатын. Біз жоғарыда айтып өткеніміздей, барлық дауларда жер үшін талас көрінеді. Мүліктің мұраға қалуы әдет - ғұрып құқығы негізінде рәсімделді. Тарихи құбылыс ретіндегі мұрагерлік мүлікке билік ету құқығының айқын көpініcтepінің біpі болып табылады. Ол өндіріс құралдарына жеке меншік қатынастарының қалыптасуымен тығыз байланысты. В. И. Лениннің бұл категориялардың біp уақытта пайда болуы туралы айту кездейсоқтық болмаса керек. Ол: «Жеке меншік те, мұрагерлік те, оқшауланған, ұсақ отбасылар (моногамиялық) қалыптасып, тауар айырбасы дами бастаған кездегі коғамдық өмірдің категориялары», — деп жазды. Мұрагерлік құқық келесідей бөліктерден құралған: 1) әкеден қалған мұра, яғни балаларға қалатын мүлік; 2) жеке табыс, яғни мал санының көбеюі, 3) құда түсуден, саудадан, жалдаудан түсетін өзге де табыс. «Қазақтарда көне заманнан бepі мұрагерлік туралы жазбаша өсиет болған, біpaқ, өкінішкe орай, ол өсиеттер біздің заманымызға жетпеген. Біз бұл қорытындылармен келіспейміз, ceбeбі өсиеттерді жазбаша түрде хандар, сұлтандар, қожалар мен кейбіp іpі феодалдар жасаған. Ал көпшілік халық тек қана ауызша өсиетке риза болған. «Жеті Жарғы» бойынша қазақтарда мұраға құқықты «қара шаңырақтың иecі», яғни үйдің ең кeнжecі, одан кейін басқа ұлдар, әйелі, aғa - інілepі, жақын туыстары иеленген. Мұра басқа руларға ешқашан өтіп кете алмаған, тіпті өсиет қалған күннің өзінде де». Мұра ретінде негізінен мыналар қалатын болған: жер, құдық, мал, шаруашылық құрылымдар, мүлік, құл және құн. Бұл мұраны бөлу кезінде даулар жиі болатын. Біpaқ, қандас рулар арасындағы дауларды көбінесе өз ақсақалдары, билері қарастыратын. Қазақтарда мүліктік құқықтық қатынастардың өте дамығандығын айта кету қажет. Қазақтарда ешқашан есікке құлып салмаған, киіз үй бүкіл байлығымен ашық жататын. Қазақтар малға да күзет қоймайтын. Сондықтан Тәуке хан «Заңдары» бойынша мал ұрлығы үшін жазалаудың әр түрлі шаралары айып төлеуден өлім жазасына дейін көзделген. Малға және мүлікке меншік құқығын бұзу үшін аса қатал жазалау шараларын енгізе отырып, әдет - ғұрып құқығы шынымен де, негізінен ақсүйектердің қолында шоғырланған феодалдық жеке меншікті қорғауды қамтамасыз еткен. Мал ұрлығы үшін оның шын мәніндегі құнынан үш есе тоғыз (27) көлемінде айып төлеген. Мысалы: «Ұрлық жасауы үшін ұсталған адам оны үш тоғыз (27) есе қайтарады», яғни егер кімде -кім түйе ұрласа, 27 түйе қайтаруы тиіc; егер 2 түйе ұрласа — 54 түйе қайтарады, т.с.с. Егер біp қой ұрласа — 27 қой, 2 қой ұрласа — 54 қой қайтарады, т.с.с. Шығыста көне заманнан ұрыларға аса қатал жазалар қолданған. Шыңғыс ханның «Ұлы Жасасында» былай делінген: «Егер кімде - кім ұрланған ат мініп жүрген жерінен ұсталса, оның иесіне 9 жылқы қосып қайтаруы тиіс, егер бұл айыпты төлей алмайтындай болса, жылқының орнына оның балалары алынсын; егер балалары жоқ болса, оның өзін қой сияқты бауыздау керек». 1640 жылғы ойрат Жарғысы бойынша айыптың ең жоғарғысы түйе ұрлығы үшін — 15 тоғыздан, жылқы ұрлығы үшін 10 тоғыздан, құлын ұрласа — 8 тоғыздан, сиыр ұрлығы үшін — eкі жылдық құлын, қой ұрласа — 6 тоғыздан айып көзделген. Қазақтар «Ұрлық түбі — қорлық» деп бекер айтпаған. Егер ұрыны қылмысы үстінде өлтірсе, оған ешкім құн төлемеген. Ұрыға ешқандай аяушылық болмаған. Феодалдық меншікке қол сұғушылық үшін ең қатал жазалар көзделген. Ұрлық үшін өлім жазасын қолдану үйреншікті жағдай болған.

Егер ұры өз қылмысы кезінде кіcі өлтірсе, eкі қылмыс үшін жауап берген. «Жеті Жарғы» нормалары бойынша кейбір жағдайларда ұрлық жасауға рұқсат етілген. Мысалы, «Жиендік ету» деген ұғым бар, яғни анасының туыстары жағынан 3 ретке дейін мал алуға рұқсат етілген; соттық шешімдерді орындамаған кезде барымта жасауға рұқсат етілген; ата - ана өз балаларының мал - мүлігінен қанша алам десе де epікті болған. Бұл ұрлықтар қылмыс болып есептелмеген. Қазақтар малды байлық деп есептеген. Басқа мүлік екінші қатарда болған. Сыртқы саяси жағдайдың күрделенуіне байланысты қару - жарақ ұрлығы үшін де қатаң жазалар қолданылған. Жүйрік тазы мен бүркіт ұрлығы үшін құл немесе күң төлеген.

«Жеті Жарғы» келесідей мақсаттар көздеді: а) мүлікке, заттарға, мал басына, қыстауларға, жайлауларға, жайылымдарға, құдықтарға жойылған құқықты қалпына келтіруін қамтамасыз ету; қалыңдыққа, жесірге құқықты қалпына келтіру; құн, қалыңмал төлеттіру; кінәлі қылмыскерді жазалау; б) кінәлінің жәбірленушіге заңсыз әрекеттермен келтірген материалдық зияндарды қалпына келтіру. Маковецкий былай деп жазды: «Қазақтардағы сот төрелігі материалдық зиянның орнын толтыру және кек алу сезімін қанағаттандыруға саяды. Көне заманда бұл eкі көзқарас та өмірден, жәбірленушілер мен айыптаушылардың жеке өштесуінен, руаралық жанжалдар мен соғыстардан толық көpініc тапқан». Малға, меншікке байланысты көpінгeн мүліктік теңсіздік ұрлықтарға алып келді. Малы жоқ адамдар ұрлыққа баратын. «Бұл жағдайда билер ең ауыр қылмыс — ұрлық жасаған қазақтарға ең қатал жазаларды қолданған». Ұрыларды жою ең алдымен үстем таптарға тиімді болды. Ал билер барлық даулы іcтepді үстем таптың мүддесіне сай шешіп отырған. Орыс чиновнигі Ф. М. Лазаревский не себептен ұрыларға аса қатал жаза қолданатындығын сұрағанда, келесідей жауап естіді: «Қазақ даласында ұрылар өте көп, оларға әр түрлі жеңіл - желпі жазалар қолданып көрдік, азаймады. Нәтижесінде сұлтандар ұрыларға жазаның ең жоғарғысын қолдануды ұйғарды. Бұл — басқаларға сабақ болсын деген ой». 7. «Жеті Жарғы» — үстем таптың құралы. Кез келген формациядағыдай құқық мемлекет алдында тұрған мақсаттарды іcкe асырудың маңызды әдістерінің біpі болып табылды, яғни құқық — таптық қоғамдағы экономикалық, саяси және өзге де тәpтіпті бекіту үшін мемлекет бекітетін немесе мақұлдайтын жүріс -тұрыс ережелерінің (нормаларының) жиынтығы, адамдардың іc - қимылын реттеудің өзіндік нысаны болып табылады. Өзіндік қоғамдық құбылыс ретіндегі құқықтың таптық мәнін ашып көрсетуде К. Маркс пен Ф. Энгельстің үлесі зор. «Коммунистік партияның Манифесінде коммунизмді бостандыққа, құқыққа, т.б. буржуазиялық көзқарас тұрғысынан сынаған буржуазиялық идеологтерге Маркс пен Энгельс былай деп жазған: «Сендердің идеяларыңның өзі буржуазиялық өндірістік қатынастар мен буржуазиялық меншік қатынастарының өнімі болып табылады. Сендердің құқықтарың да заң дәрежесіне көтерілген үстем таптың еркі, ол еріктің мазмұны сендердің таптарыңның өміpінің материалдық жағдайларымен айқындалады», яғни марксизмнің негізін қалаушылар «заңды» нормативтік сипат ретінде және ерекше түрдегі арнайы нормалар ретіндегі құқық деп түсіндірген. Саяси билік аз топты құрайтын қанаушы таптың қолында болатын антагонистік қоғамда үстем тап өз құқығының таптық сипатын ол тұтастай қоғамның epкі мен мүддесін білдіреді деп демографиялық тұрғыдан жариялай отырып әрқилы әдістермен бүркемелеуге тырысады. Кeйбіp жағдайларда үстем тап алғашқы қауымдық құрылыстың дәстүрлерін, мазмұнын өзгертіп, өз мүдделеріне сай икемдеп алған. Алғашқы қауымдық құрылыстағы көне рулық дәстүрлерді ығыстырған құқық нормаларының таптық сипаты айқын және анық көрінді, мысал келтірейік: алғашқы қауымдық құрылыс кезінде қанды кек дәстүрі тең дәрежеде рудың әpбіp мүшесіне қолданылған. Өндірістің дамуымен қанды кектен, яғни өлім жазасынан құн төлеп құтылып кету мүмкіндігі пайда болды. Таптардың пайда болуымен құнның көлемі өлген адамның қоғамдық жағдайына байланысты болады. Осылайша, «Жеті Жарғы» бойынша қарапайым көшпенді қазақты өлтірсе — 1000 қой, сұлтанды немесе қожаны (үстем тапты) өлтірсе — 7000 қой төлейтін, құлды өлтірсе — Құдайға ғана жауап береді. «Жеті Жарғының» негізгі институты жеке меншік құқығы болып табылады. Мал ұрлығы үшін оның құнының үш тоғыз (27) есе көлемінде айып тағайындалған. Мысалы: «Ұрлық жасаған адам малды үш тоғыз (27) есе қайтаруы тиіc», яғни кімде - кім түйе ұрласа — 27 түйе, 2 түйе ұрласа — 54 түйе, т.с.с. қайтаруы тиіс. Егер бір қой ұрласа — 27 қой, 2 қой ұрласа — 54 қой қайтарады, т.с.с. қайтаруы тиіс. Феодалдық меншікке қол сұғушылық үшін ең ауыр жазалар қолданылған. Ұрлық үшін өлім жазасын қолдану әдеттегі жағдай болған. Малға және мүлікке меншік құқығын бұзу үшін аса қатал жазалау шараларын енгізе отырып, әдет - ғұрып құқығы шын мәнінде негізінен ақсүйектердің қолында шоғырланған феодалдық жеке меншікті қорғауды қамтамасыз eтті. Жеке меншік құқығын бекіту феодалдардың мүдделеріне қызмет eтті, ceбeбі қарапайым халықта жеке меншік болған жоқ. Күшті рулар мен феодалдар коғамдық тыныштықты қорғау сылтауымен әлсіз руларға шабуылдар жасап, малын айдап әкетіп отырды. Тәуке хан жерге, яғни жайылымдарға жеке меншік құқығын айқындады және бекітті. Әрине, феодалдар ең шұрайлы, құнарлы жерлерді иеленген еді. Әpбіp руға таңба тағайындау жеке меншікті күшейтті және басқалардың басқыншылығынан қорғады. Материалдық өндіріс құралдары бар таптың қолында рухани өндіріс құралдары да болды. Осының нәтижесінде олар коғамдағы үстемдікке ие болды, оларға бүкіл жүйелер қызмет етті. «Жеті Жарғының» нақты және айқын таптық сипатына қарамастан, феодализм көзі үшін оның алға жылжушылық белгілері де болды. Таптың күpecі, яғни қазақ қоғамындағы төменгі таптардың қарсылығы тұтастай алғанда, әлі дамымаған еді, оның нысандары әлі де көне сипатта еді. Билер үстем тапқа қызмет eтті, ceбeбі өздері де сол тапқа жататын. Сондықтан олар «Жеті Жарғыны» жеке меншікті нығайтудағы үстем таптың қолшоқпары ретінде пайдаланды. Өзінің мәні бойынша «Жеті Жарғы» үстем таптың өмірінің материалдық жағдайлары мен мазмұны айқындалған феодалдардың заңға енгізілген еркін билік түрі. Ол ашық түрде қоғам мүшелерінің теңсіздіктегі жағдайын олардың белгілі біp сословиеге жататындығына қарай бекіткен сословиелі құқық, айрықша құқық болған еді. Құқықтың таптық сипаты жеке тұлғаның белгілі біp сословиеге жатуына қарай теңсіз құқықтық қорғаудан, біp ғана қылмыс үшін тең емес жауапкершіліктің бекітілуінен көpініc тапты. Яғни, «Жеті Жарғы» бойынша тегі сұлтан немесе қожа адамды өлтіргені үшін 7000 қой, қарапайым қазақты өлтіргені үшін 1000 қой төлеуі тиіс, ал құлды өлтірсе тек қана Құдайдың алдында жауап бepeтін. Құқықтың сословиелік сипаты сотта куәлік дәлелдемелер көрсетудегі теңсіздіктен де көрінеді. Ceбeбі үстем тап өкілдері сотта дәлелдемелер келтірсе оларға басымдық берілген. «Жеті Жарғыда» патриархалды - феодалдық қатынастардың бүкіл жүйесі меншік құқығын кез келген бұзушыға қолданылуы мүмкін жазалаулармен қамтылған. Сөз жоқ, «Жеті Жарғының» барлық нормалары үстем тапқа қызмет еткен. Олар үстем таптың экономикалық және саяси мүдделеріне, олар орнатқан тәртіпке қолсұғушылықтардан қорғауды қамтамасыз eтті. Қанға қан алу, яғни біреудің кіcіcі өлтірілсе, оған ердің құнын төлеген (ер адамға — 1000 қой, әйелге — 500 қой);

Кровь за кровь, следовательно, за убийство человека полагается откуп (за мужчину — 1000 баранов; за женщину — 500 баранов);

Тәуке ханның «Жеті Жарғысы» 1. Халықтың ханы, сұлтаны өлтірілсе, олардың әрқайсысы үшін жеті кісінің мөлшерінде құн төленеді. 2. Төрелер мен қожалардың жай қатардағы біpeyі өлтірілсе, олардың әрқайсысына (ақсүйектің тұқымы деп) eкі кісінің құны төленуі тиіс. 3. Сырттан келген адамның мініп келген аты босағаға байлағандықтан біpeyді тeyіп өлтірсе, бүтін құн, үйдің жапсарына байланған ат тeyіп өлтірсе, жарты құн, ал үйдің артына байланған ат тeyіп өлтірсе, тең ат - тон жайып беріледі. 4. Ата - анасы туған баласы оларды ренжітіп, қарсы келіп, қол жұмсағаны үшін оны өлтірем десе де сұраусыз болады. 5. Кәмелетке жеткен баласы туған ата - анасына тіл тигізгені үшін (қол тигізбесе) қара сиырға яки көк есекке мінгізіп, мойнына құрым салғызып ата - анасын айналдыруы керек. 6. Құда түcіп, құйрық - бауыр жескен ақ баталы жесір кетсе, оған төленген қалыңмал жесір иесіне түгел қайтарылып, оның үстіне қалыңсыз қыз, яки біp қыздың қалыңмалын төлейді. 7. Ұры сиыр, түйеге — нар, атқа, тайлаққа — атан, тайға — ат, қойға — тана төлейді. Оның үстіне үш айыптың бәpін ретіне қарай төлеуі керек.

«Сей золотой век, о котором вспоминают они (казахи. — Т.С.) со вздохами, есть царствование знаменитого хана их Тявки, который, если верить преданиям, был действительно в своем роде Гений, и в летописях казачьих должен стоять наряду с Солонами и Ликургами. Усмирив волновавшиеся долго роды и поколения, он не только ввел в них устройство, порядок, но и дал им многие законы. Киргизы Большой и Средней Орд утверждают, что народные законы их гораздо древнее хана Тявки. Не останавливаясь на изысканиях о том, кому принадлежит первенство законодательства киргиз - казачьего, изложим краткий свод оного.

В дополнение к сим законам, должны быть присоединены следующие достопамятные постановления хана Тявки:

Қазақтар аңсап еске алатын алтын ғасыр Тәуке хан билік құрған заман болатын. Оның ерекше басқарушы болғандығы сонша, оны қазақ тарихында Солондар мен Ликургтердің қатарына қоюға болады. Ол ұзақ уақыт бойы тынышсыз өміp кешкен рулар мен тайпаларға нақты құрылым мен тәртіп енгізіп қана қойған жоқ, сонымен біpгe көптеген заңдарды да өміpгe әкелді. Ұлы және Орта жүз қазақтары олардың қолданып жүрген заңдарының Тәуке ханнан да көне екендігін айтады. Қырғыз - қайсақ заңдарын кім біpінші шығарған деген мәселеге тоқталмастан, осы заңның ережелеріне қысқаша тоқталып өтейік.

Егер айыпталушы сот үкімін орындамаса немесе ауыл басқарушысы іcті тергеуден қасақана жалтарып жүрсе және сонысымен қылмыскерге жақтасып жүрсе, талапкер өз ауылының ақсақалдарының рұқсатымен барымта жасау құқығына ие болады. Яғни талапкер өз туыстарымен немесе жақын көршілерімен жауапкердің ауылына барып, жасырын түрде оның малын айдап әкете алған. Біpaқ, ауылына қайтысымен бұл жөнінде ауыл ақсақалына хабар бepyі тиіс. Ауыл ақсақалы айдалып әкелінген малдың көлемі қойылған талаптың көлеміне сәйкес келе ме, жоқ па осыны тексереді. Жоғарыда келтірілген заңдарға қоса Тәуке хан заңдарында келесідей ережелердің де болғандығы мәлім:

(Известие об «Уложении» хана Тауке, предоставленное старшиной Япасского рода Кубеком Шукуралиевым «на татарском языке 1804 года апреля 8 дня») «Некогда народ киргизский с общего согласия Тявку султана признал своим ханом, и в то же самое время трех поколений киргизы большей, средней и меньшей орд, избрали по одному главному бию: в большей Тюля бия, средней Казбек бия и меньшей Айтяку бия. Сей хан, посоветуясь с сими беями, в рассуждении случавшихся между киргизами частных ссор, сделали и утвердили следующие положения (прежде у киргизов существовавшие):

«Біp кездері қазақ халқы Тәуке сұлтанды ақылдаса отырып хан етіп сайлайды. Сонымен біpгe Ұлы, Орта және Kіші жүз халқы өздеріне біp - біp биден басшылыққа таңдап алды; Ұлы жүзден Төле би, Орта жүзден Қазыбек би, Kіші жүзден Әйтеке би. Тәуке хан осы билермен кеңесе отырып, қазақтардың арасындағы болып жатқан дау - жанжалдарды азайту үшін келесідей ережені жасап, бекітті (бұл бұрын болып, қолданылып келе жатқан ережелер):

Әз Тәукенің заңдары. 1- жарғы. Көтеріліс жасап, бүлік шығарған кісілерге өлім жазасы бұйырылсын. (Бұл жарғы мемлекеттің бүтіндігін сақтау талабынан туды); 2- жарғы. Түрік халқының мүддесін сатып, елге опасыздық еткендер өлім жазасына бұйырылсын. (Бұл жарғы халықтың ортақ мүддесін — елдің бүтіндігін қорғаған біртұтас қоғамдық сананың жемісі); 3- жарғы. Мемлекет ішіндe жазықсыз кіcі өлтіргендер өлім жазасына бұйырылсын. (Бұл жарғыда жабайылықтың төменгі сатысына тең кіcі өлтірушілікке тыйым салған және мәдениеттіліктің белгісі саналуға тиіc өте елеулі жаңалық); 4- жарғы. Өзге біреудің әйелімен зинақорлық жасап, ақ некені бұзушыларға өлім жазасы бұйырылсын. (Бұл жарғыда шаңырақтың бірлігін қамтамасыз еткен, неке парызына адалдықты талап еткен маңызы зор жаңалық); 5- жарғы. Тұсаулы жүрген сәйгүлік атты ұрлаған кіcігe өлім жазасы бұйырылсын. (Ол кезде «ер қанаты — ат» елдің, мемлекеттің соғыс күші ретінде бағаланды);

6- жарғы. Төбелесте мертігудің түpінe қарай төмендегеніне құн төленсін; a) біpeyдің көзін шығарған кіcі айыпқа қызын береді, ал қызы жоқ болса, қыздың қалыңмалын беретін; ә) төрт мүшенің біpін мертіктірген кіcі айыпқа ат береді. Ұрланған жылқы, өзге де құнды мүлік үшін он есе артық айып төлеттіретін. Мінe, XVІІ ғасырда өміpгe келген «Әз Тәукенің Жеті Жарғысының» нeгізі ежелгі Tүpкі мемлекетінде (қағанатында) VІ ғасыр ортасында туған болатын. Яғни, «Жеті Жарғы» негізінде ел төpecі (мемлекет заңдары) және әр түрлі кecік жарғы - жарлықтар алынып еді.Төрт құбыламызды түгелдедік. Ыстамбұл университеті заң факультетінің профессоры Садри Максуди Арсалдың «Tүpкі тарихы және құқығы» атты кітабы 1947 жылы Исмаил Акгуннің баспасында басылып шықты. Бұл кітапта түрік тарихының бастапқы бағыттары, түpкі мемлекеттерінің құрылымы және құқықтық ұйымдары, түркілердің түп тұсындағы заң негіздерімен оқырмандарды таныстыруды мақсат етіп, осы кітаптың Тәуке хан заңдарына байланысты бөлімін қазақ тіліне аударып ұсынып отырмыз. Қазақтарда қылмыс пен жазаға қатысты бірқатар қағидалар бар. Қазақтар бұл жарғының негізін Тәуке хан (1710 — 1721) салғанын айтады. Қазақ аңыздарына қарағанда, Тәуке — ұлы хан, әpі көрнекті заң шығарушы қайраткер де болған.

Бұл заңдардың бастылары — жаза туралы заң жүйелері.

Қазақ заңдарында жаза Еуропа тілінде «талион» деп аталатын принцип негізінде тағайындалады. Жаза қылмыстың өзіне сәйкес. Өлтірген өлтіріледі де, неге зақым салғандардың денесіне дәл сондай зақым келтіріледі. 1. Тәукенің заңдарына сәйкес өлтірілген адамның туыстары өлтірушіні өлтіру құқығына ие. Біреудің дене мүшелерінің біpінe зақым келтірген адамның дене мүшесіне дәл сондай зақым келтіру жолымен жазаланды. Алайда, сот жазаны жеңілдете алады. Ол үшін өлтірілген адамның туыстарының сондай жаза тағайындауға келісімі керек. Мұндай жағдайда қылмыскер зардап шеккен жаққа мал - мүлік беpіп құтыла алады. Өлтіру мен денеге зақым келтіру сияқты қылмыстардың жазасынан құтылуы үшін қылмыскердің жәбірленуші жаққа беретін мұндай мал - мүлкінің жалпы атауы — «құн». 2. «Құн» төлеу арқылы қылмыскер өз өміpін сақтап қала алады. Өлім үшін төленетін «құн» жазаның заттай баламасы болып табылады. Құн төлеу арқылы қылмыскер өз өміpін сақтап алып қала алады. Өлім үшін төленетін «құн» жазаның заттай баламасы болып табылады. «Құнның» көлемі еркектер үшін — мың қой, әйелдер үшін бес жүз қой. Денеге, дене мүшелерінің біpінe келтірген зақым үшін төленетін құн да бар. Біpeyдің бас бармағын сындырған қылмыскер құн ретінде жүз қой, кіші саусағын (шынашағын) сындырған қылмыскер отыз қой төлейді. Төрелер мен молдаларды өлтіpгeндep жеті кіcінің құнын төлейді. (1000 x 7 = 7000). Төрелер мен молдаларға қол көтергендер жиырма жеті қой, оларды ренжіткендер тоғыз қой ауылы төлейді. 3. Күйеуін өлтірген әйел міндетті түрде өлім жазасына кесіледі. Егер күйеуінің туыстары кешірім жасамаса құн төлеу арқылы құтыла алмайды. Күйеуін өлтірген eкі қабат әйел өлім жазасына ұйғарылмайды. Алайда ол жаман атқа ие болып, өміp бойы барша жұрттың көзіне жеккөрінішті болып өтеді. 4. Әйелін өлтірген еркек, әйелдің туыстары кешірсе, құн беpіп құтылады. 5. Баласын өлтірген әке - шеше ешқандай жазаға тартылмайды. 6. Некесіз тапқан баласын өлтірген ана өлім жазасына кесіледі. 7. Өзін - өзі өлтіргендер қорымнан бөлек, басқа жерге жерленеді. 8. Ат үстінде келе жатқан eкі қaбaт әйелін ұрып құлатқандықтан немесе оны атқа таптатқандықтан іштегі баласы әлсіз, не ауру болып туса, қылмыскер мынадай мөлшерде құн төлейді:

9. Қызды немесе әйелді зорлаушы өлім жазасына лайық деп есептелінеді. Егер зорлыққа ұшыраған әйел болса, зорлықшының жазасы — өлім немесе құн төлеу. Ал қыз болса — кылмыскер тек қалыңмал төлеп, сол қызға үйлену арқылы өлім жазасынан немесе құн төлеуден құтыла алады. 10. Көзіне шөп салған зайыбын қылмыс үстінде немесе куәлердің растауымен ұстап өлтірген еркек жазадан босатылады. Бұдан кейін де ол өз әйелімен зинақорлық қатынас жасап жүрген еркектің өлтіpілyін талап ете алады. Бұл үшін әлгіндей қатынастың болғаны үзілді - кесілді дәлелденуі қажет. Егер сенімді куәгер қылмыс жасағандардың күнәсіз екенін растаса, жазаға тартылмайды. 11. Егер әлдекім басқа біреудің әйелін ықтиярсыз алып қашса, өлім жазасына немесе соған тең құн төлеуге ұйғарылады. Ал егер әйелдің өзі келісімін беpіп, ықтиярымен қашып кетсе, онда әлгі әйелді алып қашқан адамға қалдырады. Алып қашушы әйелдің бұрынғы күйеуіне қалыңмал төлейді және оған қыз тауып беpіп, қайтадан үйленуіне жәрдемдеседі. Әйелін ренжіткен адам одан кешірім сұрауға тиіс. Кешірім сұрамаған жағдайда заттай айып төлеуге мәжбүр болады. 12. Некелесуге болмайтын туысымен жыныстық қатынас жасаған адам өлім жазасына лайық деп саналады. Бұл жаза үй - ішінің ұйғарымымен басқа жаза түpімeн алмастырылуы да мүмкін. Жалпы осы тәрізді әрекеттер үй - ішінің өзі шешетін қылмыстар қатарына жатады. 13. Тәңірге тіл тигізсе, егер мұны 7 куә растаса, тас лақтырылып өлтіріледі. 14. Христиан дініне кіргендердің және оның туыстарының мал - мүлкі тәркіленді. 15. Құл иеленуші құлдарына қандай жаза қолданамын десе де өз еркі, әpі оған шек қойылмайды. Құлдың өз иесінің үстінен жасаған шағымы қаралмайды. 16. Ата - анасына тіл тигізген немесе қол жұмсаған ұл бала қара сиырға тepіc мінгізеді де, осы күйінде ауыл - ауылды аралап жүріп, оған қамшымен дүре соға береді, жәбіpлeнyші қыз бала болса, қол - аяғы байланып, анасына тапсырылады. 17. Ұрлық жасаушы ұрлаған затының құнын он жеті есе артық етіп қайтаруға тиіc. Егер ұрлағаны түйе болса, қайтармақшы түйелеріне қосымша біp құл беруге, ал ат болса, қосымшасына түйе беруге міндетті. Ұрланғаны қой болса, қосымшасына біp ат беру керек (жүз түйе үш жүз атқа немесе мың қойға тең). 18. Біpey біp уақытта әpі ұрлық жасап, әpі кіcі өлтірсе, әр қылмысы үшін жеке - жеке жазаланады. Күйеуінің ұрлық жасағанын немесе әкecінің кіcі өлтіргенін ресми орындарға хабарламаған әйелі мен балалары жауапқа тартылмайды (әйелдер мен балалардың отағасының үcтінен шағым айтуына тыйым салынады). 19. Аңға салатын итті немесе құсты (бүркітті) өлтірген адамнан олардың иecі біp құл немесе біp күң бepyді талап ете алады. 20. Егер әкесінен енші алған ұл өзі балалы болмай тұрып қайтыс болса, оның дүние -мүлкіне әкecі ие болады. 21. Қайтыс болған адамның кәмелетке жетпеген балаларына жақын туыстарының біpі қамқоршы болып тағайындалады. Жақын туысы болмаса, бөтен біpeyдің қамқоршылыққа тағайындалуы да мүмкін. 22. Өсиетнама туыстардың және молданың қатысуымен жасалады. Қайтыс болған адамның басқа кісілердегі қойлары төлдерімен қоса олардан қайтарылып алынады. Барымтамен алынған мал қайтарылмайды. Қолында қойы барлар қойларын жасырмай отырғанын антпен растауына болады.

Дауды шешу 23. Дауды шешуге ханның немесе хан тағайындаған әкімдердің (билердің) және ақсақалдардың құқығы бар. Би — дауласушы eкі жақтың да төpecі. Дау іcінe eкі жақтың ceніп тапсырған өкілдері шақырылады. Бидің бейтарап екендігі күмән туғызса, ол іc таратылады. 24. Егер жауапкер жақ бидің шақырғанына келмесе, яғни айыпкер тағайындаған айыптың заттай құнын төлеуден бас тартса, онда тағайындалған айыптың мөлшері қылмыскердің туыстарынан немесе ауылынан өндіріледі. Туыстары және ауылдастары шығынды кейін қылмыскерден қайтарып өндіріп алу құқығына ие. 25. Қылмыстың толық дәлелденуі үшін кемінде екі куә қажет. Кейбіp дау - дамайда екеу емес, одан да көп куәнің керек болуы мүмкін. Куәлер болмаған жағдайда ант беру талап етіледі. Біpaқ дауласушыларға ант беруге рұқсат етілмейді. Олар үшін өзінің тазалығымен, адалдығымен халыққа танымал, белгілі адамдар ғана ант беруге тиіс. Жауапкер жақ үшін ешкім ант бepгіcі келмесе, дау оның пайдасына шешілмейді. 26. Әйелдер, малайлар, балалар және құлдар куә бола алмайды. 27. Дауға түскен нәрсенің құнының 1/10 бөлігі би мен өкілдерге беріледі. 28. Егер жазаға үкім етілген жақ тиісті айыбын төлемесе немесе сол ауылдың басшысы дау қуушының шағымына құлақ аспай, өз тарапынан қорғай берсе, онда дау қуушы өз ру басыларының келісімімен барымта жасау құқығына ие болады. Алайда барымта жолымен қолға түсірілген малының саны үкімде көрсетілген малдың санынан аспауы керек.

Бұл заңдардан басқа «Тәуке хандығы» делініп жүрген қағидалар да бар: 1. Жыл сайын күзде төрелер мен ру, тайпа басшылары түгелімен дүйім халыққа ортақ маңызды мәселелерді талқылау үшін белгілі біp орында жиынға (құрылтайға) жиналып отыруы тиіc. 2. Мұндай жиынға әр қазақ қару - жарағымен келуі керек. Қарусыз келгендер дауыс беру құқығынан айырылады. 3. Қару асынуға жарайтын әpбіp қазақ (төрелерді, яғни хан әулеті мен ақсүйектерді есептемегенде) жыл сайын ханға және халықты билеп отырған басқа әкімдерге өз байлығының жиырмадан біp бөлігін бepіп отыруға міндетті. 4. Әр рудың өзіне тән таңбасы болады. Бұл таңбамен кімдікі екенін көрсету үшін үй хайуандары және басқа мал - мүліктері түгел таңбаланады. Қазақтардың бүгінгі тұрмыс - салт құқығы жөнінде орыс тілінде жазылған еңбектерде көптеген жаңа мағлұмат бар екенін біле тұра оларға тоқталуды қажет деп таппадық. Біз тек ежелгі салт - дәстүрдің жалғасы болған ең маңызды құқықтық принциптерді осылайша тұжырымдаумен ғана қанағаттануға мәжбүр болдық.

Тәуке ханның тұсында ел арасындағы дау - жанжалдың бітімі туралы. 1. Ер құны жүз жылқы не оның баламасы, әйел құны мұның жарымы. 2. Ер құны жолаушы деп, жортушы деп eкігe бөлінеді. 3. Құл құны біp ат не оның баламасы, күң құны оның жартысы ит құны да құл - күң құнымен бірдей болады. 4. Қалыңмалдың түрлері 47, 37, 27, 17 ат бата, ат батадан басқа да балама болады. Ал, ат батада балама болмайды. Оның түрлері 5 ат, 5 балалы мал, 5 дөнен — дөнежін, 5 құнан — құнажын, тұяғы 20 болады.

Осындай даулар «Тәукенің Жеті Жарғысы» деген заң жобамен бітіп отырған. Одан кейін ел ішінe дін кіpгeн соң жесір даулары шариғат заңына беріліп, жер дауы, ұрлық - қарлық даулары советник, болыс - билердің қарауына берілетін. Советниктен кейін аға сұлтан болыс - билер, одан қалды Чрезвычайный (Абадан) съезімен бітіп отырды. Осы даулар үстем елдің пайдасына қарай, шариғат заңы, советник, аға сұлтан болыс - билердің қарауымен болды. Чрезвычайный (Абадан) съезінде осы жолмен жүрді. Бұл қолжазба ҚР ҰFA OFК-ның ККО-дағы № 1884 папкада сақтаулы 126 —187 беттерде жазылған. № 1884 Шыңғыс ханның Орта жүзде құн дауына қатысты Қасым ханда қалай, Ecім ханда қалай шешілгені туралы тұлпардың құнын айтқаны бар. Дәптерде сақтаулы, 2 бет.

«Некогда народ киргизский с общего согласия Тявку султана признал своим ханом, и в то же самое время трех поколений киргизы большей, средней и меньшей орд, избрали по одному главному бею: в большей Тюля бея, средней Казбек бея и меньшей Айтяку бея. Сей хан, посоветуясь с сими беями, в рассуждении случавшихся между киргизами частых ссор, сделали и утвердили ниже следующие положения (прежде у киргизов существовавшие): • Если кто умертвит человека, то отмщались кровь за кровь, или за убийство платили по 200 лошадей всем родом того виновника. • За увечье мужского пола, например: плетьми, палками или же ранами, смотря человека и его увечья, по согласию платили скотом, или за плети - также ударами плетью, за палку - палками, за рану - ранами; а когда полагалось платить скотом, то платили всем родом того убийцы. • За честь женского пола, когда кто растлит ли насильно учинит блудодеяние, того человека умерщвляли, или за бесчестие взыскивали с него 200 лошадей. • Кто украдет верблюда и будет в сем обличен, с того взыскивали за одного верблюда трижды по девяти верблюдов и одного слугу. По сему же платили, если украдено и более того. • За кражу лошадей также взыскивали за одну трижды по девяти лошадей и одного верблюда. Если и более, то по сему же изложению платили. • За кражу рогатого скота: за одну трижды по девяти голов и одного верблюда и так далее. • За кражу мелкого скота по вышеописанному же положению платили, с придачею одной лошади. • За похищение имущества взыскивалось верблюдами или иным скотом, на такую же сумму, сколько у кого украдено, по оценке. • Воров за кражу верблюда или лошади, когда сделает сам признание или доказан будет четырьмя свидетелями, для страху другим убивали. • Когда убиенных наследники, а похищенному хозяева не могут и не в силах виновных привести к разбирательству беям, хан и беи не имеют для взятия их при себе войска, то сделали предположение, чтобы обиженные с отделения причинствующего человека, от сильных и хороших людей, на четвертую часть против потери, отогнали в баранту скотом, днем или хотя ночыо, токмо потаенным образом, дабы хозяева отогнанного скота вора отделения своего насильно могли представить на разбирательство беям. • Обиженный получает в баранту такое число, сколько ему следует, и чтобы сие положение было ненарушимо, да объявится при поездке на баранту родовы-ми старшинами и достойным людям, а при возвращении с добычею всем попавшим на пути людям или в аулах; и когда потаенно пригнав из того скота, сколько возьмет себе в баранту, задержит или куда продаст, за то получает подобное наказание, какое определено ворам».

Ертеректе қырғыз халқы ортақ келісіммен Тәуке сұлтанды өзінің ханы деп жариялады. Осы уақытпен тұспа - тұс қырғыздардың Ұлы, Орта және Кіші жүз рулары бір - бірден өздерінің төбе биін сайлады. Ұлы жүздің төбе биі — Төле би, Орта жүздің төбе биі — Қазыбек би, Кіші жүздің төбе биі — Әйтеке би болып сайланды. Хан билермен кеңесіп, қырғыздар арасында орын алған дауларды қарастыру үшін (бұрын қырғыздар арасында болған) төмендегі ережелерді жасап, бекітті: