Белдеуден ат кетпеген, аттан тоқым түспеген жаугершілік заманда елі мен жерін қаһарлы дұшпаннан қорғай білген Әлі деген қазақ батыры өмір сүріпті. Батырдың атағының халыққа тарағандығы сонша оның атын естігенде жаулары қылышын қынынан суыра алмай, безгек ұстаған адамдай қалт-құлт етеді екен. Күндердің күнінде жоңғарлар қазақ еліне басып кіреді. Жау шапқанда батыр қалай жайланып жата алады, қол жинап Әлі атқа мінеді. Екі жақтың әскерлері бір биік таудың етегінде кезігеді. Үш күн, үш түнге созылған қырғын шайқас болады. Әбден қалжыраған жасақшылар төртінші күн дегенде жекпе-жек сайысқа кіріседі. Жоңғар әскерлерін бастап келген Әбір деген батырға Әлі қарсы шығады. Күн арқан бойы көтерілгенде басталған жекпе-жек, ұясына қонғанша созылады. Жекпе-жектің жалғасын ертеңге қалдырып, қостарына қайтып бара жатқан кезде қалмақтың батыры Әбір, Әліні сұр жебемен атып өлтіреді. Өзегін намыс өртеген батырдың қарындасы Гауһар ерттеулі тұрған атқа міне салып, қалмақ батырын соңынан қуып жетіп, басын қылышпен шауып түсірген. Басшылары қазақ тапқан екі жақтың әскерлері шайқасты кейінге қалдырып қайтады. Екі батырдың сүйегін биік таудың баурайына жерлейді. Сөйтіп, сол таудың аты қос батырдың атымен Әбірәлі, кейінірек «Абыралы» болып аталып кетеді.

Кенесары, Наурызбай, қолбасшы Ағыбай батыр қырғыздармен болған соғыстың бір кезеңінде Алатаудан ағып Ыстықкөлге құятын Құмбел өзенінде кездесіпті. Өзеннің ағысының қаттылығы тастарды домалатып ағызады екен, ешқандай өткел бермепті. Сонда Ағыбай батыр: “Ой, арғындар! Сендер әуп десеңдер Алатауды да құлатасыңдар, аттарыңнан түсіп, қару-жарақтарыңды бір жерге үйіп, өзенді ағысынан тас тастап, бөгендер”, – депті. Содан бастап сол жер “Ағыбай кескен Құмбел” деп аталыпты.

Үлкен жаугершіліктің уағында елін жау шапқанда қырық шақты сарбаз көп жаумен соғысып, жаудың көптеген жауынгерлерін өлтіріп, соққыға жығады. Бейбіт ауылды шапқыншылықтардан аман алып қалу үшін түйеге жүктерін артып көшіріп, өздері жаудың алдын тосқауылдап, соғыс жүргізеді. Соғыста жаудың қолынан шығынға ұшырап, ақыры жаудың қысымына шыдай алмай қашады. Жау жер қайысқан қолмен қуып, бәрібір жететін болған соң, жаңағы қырық батыр Құдайдан былай деп тілек тілейді: «Е, Алла, бізді жау қолына түсіріп қорлағанша, денемізді тасқа айналдырып, өзімізге жәнаттан орын бер». Алла олардың тілегін беріп, денелерін тасқа айналдырып, қалың жаудың қорлығынан құтқарыпты. Міне, ел арасында осындай аңыз бар. Сол сияқты ел арасында кең тараған аңыздың бірі «Нұх пайғамбардың кемесі» туралы. Нұх пайғамбардың кемесі Қазығұрттың басына тоқтағанын есіткен Қазығұрттан биік тұратын өзге таулар қызғаныштық жасап, жойып жіберу үшін жер бетіндегі су тартыла бастаған кезде ұрысқа шығады. Өзіне төніп келе жатқан Қазығұрт тауы өзінен төмен орналасқан Бағаналы тауына «Сен анау Ордабасы басшылық ететін ағайындарға хабар бер» деп бұйырған екен. «Мені құртып жіберу үшін келе жатқан жауға қол ұшын беріңдер» деген екен.

Сырдарияның ар жағындағы тауларды көмекке шақыру үшін айқай салып жұмсайды. Қара ниетпен келе жатқан таулар Қазығұрттың бұл шақыруын есітіп, Қазығұрт жалғыз емес екенін біліп, «егер бұл шақырған таулар мен төбелер көмекке келсе, бізді жеңіп кетуі мүмкін» деген екен. Сөйтіп, Қазығұртта Нұх пайғамбардың кемесі жайдан-жай емес екендігін, бұл Алланың әмірі екенін біліп: «Оныменен соғысып, береке таппассың. Алланың қаһарына ұшырап, атағымыз бен абыройымыздан айрылып қалармыз» деп жөніне кеткен екен.

Ертеде Текес қырғыздары мен маңғолдар ортасында үнемі жер таласы шығып, қырғи-қабақ болып жүреді екен. Бір рет қырғыз батыры Өмір балбай деген адам қасына қырық жігіт ертіп барымтаға аттаныпты. Сарықобыға қонған түнінде батырдың аты жоғалыпты. Төңірекке іздеу салғанда бір жігіті Мойынтайдағы биік төбеден екі күн дегенде тауып алыпты. Байқаса батыр жолдастарын ертіп Қаратөбеге барып алған екен. Сонда жігіт төбе жалға шығып айғай салғанда оның дауысы елу шақырым шалғайда жатқан Қаратөбедегі жолдастарына естіліпті. Осыдан бұл жал төбе – «Айғайжал» атанып кетіпті делінеді.

Қазіргі Айғайқұмның орнында сол кезде сортаң сулы көлшік бар екен. Бір күні Қарабайдың жер қайысқан жылқысын айдап келе жатқанда, шөлдеген көп жылқы шұрқырап кеп суға бас қояды. Бір демде сор су ішкен алдыңғы жылқылар қырылып, тау-төбе жемтік пайда болады. Мұны көріп Қарабайдың өзін жазғырып, қызын бермей кетуінен қорыққан Қодар ақыл таба алмай қол астындағы тоқсан серісіне жалынып жылайды. Осы кезде Қодарға өзінің киелі өнерін көрсетпек болған Қозы көрпеш қолындағы құрығымен көкті осқылайды. Шыр көбелек айналып, ақырып айғайлағанда алай-дүлей боран соғып, зілзала құм құйын тұрады да, әлгі қалың жылқының жемтігінің үстіне лезде заңғар құм төбе орнайды. Сөйтіп, Қарабай жылқының шығынға ұшырағанын сезбей қалады, алайда әлгі құмға жан баласы жуыса болды жылқылардың қым-қуыт шұрқыраған дауысы, Қозы Көрпештің құрығының көкті осқыларындағы гуілдеген үні және Қозының ақырып айғайлағаны сияқты хикметті бір тылсым әуен үзілмей қойыпты. Міне осылайша бұл құм «Айғайқұм» аталып кетіпті.

(І-нұсқа) Қазақ халқы жаугершілік, қанды қырғын заманды басынан өткергені тарихтан белгілі. Қай жылдары екені белгісіз, әйтеуір қалмақтармен бір соғыста бір атақты батыр қолға түсіп, «жауға құл болып барғанша өз жерімде өлейін» деп, таудан астындағы айғырымен құлап өліпті дейді. Енді бір аңызда сол өңірді атақты бір бай мекендепті, үйір-үйір жылқы, мыңдаған түйе, өріске симайтын қойы болыпты. Қазақ болғаннан кейін барымта-қарымтасыз болмайды ғой. Бір жылы Мойынты, Шу өңірін мекендеген бір байдың жігіттері жаңағы байдың бірнеше үйір жылқысын барымталап кетіпті. Байдың «малымның басы» деп жүрген кәрі күрең айғыры болса керек. Сол айғыр қашып кетіп, қуғыншыларға ұстатпай, таудан секіріп иесіне оралыпты дейді. Бай «малымның басы кетті, енді мал құтаймайтын болды» деп уайымдап, төсек тартып жатса керек, айғыры қайтып келгенде, қуанып «тәуба» деп, басқа малын іздемепті. Жоқ-жетімге Құдайы таратыпты.

(ІІ-нұсқа) Ілгері заманда осы таудың етегін әрі бай, әрі би бір кісінің ауылы мекен етіпті. Сол байдың қасиетті бір айғыры болыпты. Айғыр ел шетіне жау, ұры-қары, ит-құс келгенін күні бұрын сезіп қояды екен. Бірде әлгі айғыр етекте жайылып жүрген үйірін таудың басына қарай дүркіретіп қуып, жықпыл-жықпыл жартастың арасына бой тасалатады да, өзі кері шауып кеп, елге белгі береді. Арқырай кісінеп, үй-үйді айнала шапқан жануардың қылығын жаманат хабарға жорыған бай тез арада жігіттерін жинап, қимыл әрекетке әзір тұрады. Расында алыстан шаңғытып жаудың қолы көрінеді. Киелі Қылқұйрықтың дер кезінде тілсіз-ақ ұғындырған хабарына риза болған би айғырын мейірлене басынан сипап, үйіріне қайтарады да, өздері атойлап ұрысқа кіріседі. Бейбіт жатқан елді қапада басып аламыз деген жау күтпеген қарсылыққа ұшырап, сол жолы ойсырай жеңіледі. Тек бір өкініштісі жаудың қаскөйлігіне буырқанып, ашу-ызадан жанары тұманданған айғыр таудағы үйіріне қайтып бара жатып, қатты шапқан екпінін тоқтата алмай, биік құздан құлап өледі... Сөйтсе, үйір қалған қойнаудың кірер жағы тегіс те, әрмен биіктеп барған сайын ұшар құзға айналады екен. Сондықтан да айғыр ұшқан жартас "Айғыр ұшқан" тауы атанып кетіпті.

Ерте, ерте, ертеде, ешкі жүні бөртеде...

Құдайберлі деген батыр өмір сүріпті. Оның батырлығы сондай, бір ұрғанда тасты үгітіп, тауды құлатады екен. Сол Құдайберлінің жан дегенде жалғыз жолдасы болыпты. Ол – Айдаһар екен. Сол Айдаһар Құдайберлінің жылқысын жаудан қорғаушы болса, сол үшін Құдайберлі Айдаһарға күніне бір жылқы беріп түрады екен. Екеуі тату-тәтті ғұмыр кешіпті. Күндердің бір күнінде Құдайберлінің жылқыға келген жалғыз баласын Айдаһар шыдай алмай жұтып қояды. Ашуға мінген Құдайберлі батыр келе сала Айдаһармен айқасқа түседі. Күші басым болып, Айдаһарды алып соғып, қылышын сермеп қалғанда, құйрығын шауып түсіріпті дейді. Жанын сауғалай қашқан Айдаһар:

Сонан халық Айдаһар кірген үңгірді «Айдаһарлы-Құдайберлі» деп атап кетіпті.

Айкүмісті бірі бай қызы, бірі кедей қызы деп айтады. Айкүміс атының бұлай аталуының өзіндік себептері бар. Айкүміс дүниеге келер алдында мал бағып жүрген әкесі далада от жағып отырады. Сол кезде айдың сәулесімен бір нәрсе жарқ ете түседі. Бұны көрген малшы «алтын тапқан екенмін-ау», – деп қуанышқа бөленеді. Бірақ жаңағы нәрсе сол мезетте ғайып болады. Сонда малшы: «е, әйелім босанып, қыз бала тапқан екен», – деген шешімге келеді. «Ендеше, оның атын Айкүміс қоямын», – дейді. Ондағы ойы «қыз болса да, ел-жұртты таңқалдырған толған айдай сұлу, қараңғы түнде жол көрсеткен айдай жолбасшы, ақылды болсын және менің қызым күмістей сыңғырлаған күлкіден айрылмасын» дегені екен. Бірақ жазмыш жолы қатал. Айкүміс сұлу әке-шешеден ерте айрылады. Жетім қызды бай тоқалдыққа алмақшы болады. Қыз болса: «Бұл қорлықтан тек қана анам құтқарады», – деп далада қалған анасының мәйітіне жол шегеді. Шаршап-шалдығып жеткенде жетім қыздың әл-дәрмені бір-екі ауыз сөз айтуға жетіпті. Сондағы айтқаны:

Өзіңнен туған Бозтайлақ.

Міне осыны ғана айтып, қыздың демі үзіліпті. Бұл жер сол қыздың айтпақ жұмбақ ойымен жұмбақ күйінде «Айкүміс» аталып қала беріпті.

Ертеде бір байдың Айман деген жалғыз қызы болыпты. Ол асқан сұлулығымен, ақылдылығымен ел аузына ілініпті. Тең құрбылары оған:

Қыз тағдырын ойыншық еткен бай-мырзалар сұлуға таласып бәсекеге түсіпті. Малқұмар әкесі қызын бір бекке көп малға сатады. Әкесінен де үлкен шалға барғысы келмеген қыз бір түнде жоқ болып шығады. Туысқандарының жер сабылтып іздемеген жері, бармаған елі қалмапты. Бірақ олар бір бәйтеректің бұтағына іліп кеткен қызыл шәлісінен басқа ештеңе таба алмапты. Осыған байланысты ел аузында мына бір өлең сақталыпты:

Төрт таудың ортасында орналасқан бұл жерге кезінде Сырым батырдың ұрпақтары келіп қоныстанған екен дейді. Ал Қызылтау алқабын Қараменде би елі иелік етеді. Кейін олар ығысып Қазығұрт тауын мекендейді. Ел ағасы Қараменде ақсақал жаз айының бір жайдарлы күнінде өзінің жақын серіктерімен жер шолуға шығып, Қызылтаудың шығыс жақ алқабына биікте тұрып көз жүгіртеді. Алуан түрлі жұпар иісті шөбінің бәрінен бой асырып желкілдеп тұрған ақ селеуінің көрінісіне сүйсініп: «Пай-пай! Мына Қызылтаудың бауырына қараңдаршы! Сыртын май басқан кәдімгі Ақбауырға ұқсайды Ал маймен қысып жеген бауыр кімге де болмасын ұнайды ғой» деген екен. Содан бастап бұл жерді Ақбауыр атап кеткен.

Ертеде осы өлкеде Бүркітбайдың қызы Ақбет тұрыпты. Үй-іші жұтаң күй кешуі себепті әкесі қызын ұзатып, тұрмысын түзеп алмақ болыпты. Қызы болса кедей қойшы жігітті ұнатады екен. Ал әкесі мұны жақтырмайды. Әкесі көп ойланбай-ақ қалың малын төлеген қаусаған шалға қызын ұзатуға келіседі. Жас ғашықтар мұны біліп, қашуға уағдаласады. Алайда сырлары ашылып, жігіт өлтіріледі де, қыз үйге қамалады. Қыз көз жасын төгіп, қоштасуға сүйіктісінің зиратына баруға сұранады. Жеңгелері болса аяп, рұқсат етеді. Жігітінің басына келген қыз жүрегінің тек соған арналғанын айтып, басқа ешкімге жар болмауға ант етеді. Бұдан соң ғашығымен бірге таңды қарсы алатын шыңға шығып, төңірегіне соңғы рет көз салады да, құздан құлайды.

Ерте заманда бір әмірші болған екен. Оның Ақбикеш деген қызы болыпты. Жаугершілікте елдің ер-азаматтары жорыққа кеткенде, елге жау шауып, малдарын барымталап кетеді. Алып кеткен малды қайтарып алу үшін Ақбикеш қол бастап шығады. Екі жақтың болжаушы балгерлері бар екен. Ақбикеш қуып жете алмайтындығын білген соң, балгерден ақыл сұрайды. Сонда ол: «Сендер аттарыңды теріс ерттеп, жауға қарсы шабыңдар», – дейді. Сонда жаудың балгері: «Енді олар жете алмайтындығын біліп, кері кетті. Осы жерді паналап, дем алайық», – дейді. Аналар да келісе кетеді. Солай жатқанда Ақбикештер келіп қалады. Сөйтіп жылқыларын аман-есен алып қайтады. Бірақ сол жерде Ақбикеш ауыр жараланып, қазаға ұшырапты. Сол қыздың құрметіне сол жерді «Ақбикеш» деп атаған екен.

(І-нұсқа) Осы өңірді жайлап отырған ауылда байдың сұлу қызы Ақбота болған деседі. Оған жарлы, батыр жігіт Сәңкібай ғашық болған. Жайлаудағы елге Ақботаны айттырып қойған жігітіне беретін күннің белгіленгені жөнінде хабар тарайды. Сәңкібай атын дайындап, құса болған көңілін жұбатып бір тәуекелге бет бұрады. Ақботаның отауын торып, кездесудің сәтін қарастырады. Ақботаға жолығып сөз байласқан Сәңкібай егер аттастырған малды, күйлі тектен шыққан жігіттің келер күнінің жақындар сәтін күтеді. Егер іс шыныменен солай шешілетін болса, Сәңкібаймен келісілген байламға бекінеді. Жеңгелері арқылы Ақбота ағаларына, әкесіне айттырған жерге бармайтындығы жөнінде, сүйген жігіті барлығын айтып, қалың малды жігіт жағын тоқтатуды өтінеді. Мәпелеп өсірген жалғыз қызының тілегін Байдалы әке түсінгенмен, даланың ру-жекжаттық дәстүрдегі қатаң заңы мен қатыгез тәртібінен аттай алмайды. Шешім солай келісілген, қол алысқан құдаға екі айтып елге қара бет бола алмайтынын айтқан әкесі бетінен қайтпайды. Сонымен межелі күн де таянады. Құдалар ауылға келіп, қыз алудың жоралғысын жасап, сый-сыяпат басталады. Осы шақтың ойын-сауық араласқан тұсында Сәңкібай Ақботаны алып қашады. Қос атқа мінген екеу жусанды даланы бетке алып қараңғы түннің қойнына сіңеді. Ауылда осы сәтте абыр-сабыр басталады. Құдалар жағы: «Қалыңдығымызды тауып бермесеңдер адайлардың сүйегіне таңба боларлықтай іс істейміз», – деп шіренеді. «Қызы айтқанға көнбеген, бұл не деген бейбастақтық», – деп мұқатады. Байдалы ағайын-туыстарын жинап: «Қызды тауып, Сәңкібайды алдыма алып келіңдер!» – деп ашуға басады. Қыздың содыр ағалары 20-30 жігітті жинап, іздеуге шығады. Ел төңірегіндегі жыра-жықпалдан ештеңе тастамай тінткілейді. Іздеушілерден бой тасалаған Ақбота мен Сәңкібай жасырына келіп, осы биіктің басына өрмелеп шығады. Екі-үш күн ас-сусыз қалжыраған екі жас биіктің ұшар басына шығып, туған жердің шетсіз-шексіз жазығына көз тастайды. Осы дала төсіндегі жүректердің бостандығына қалқан болған, қаймағы бұзылмай тұрған феодалдық құрылыстың заңына көздерінен жасы сорғалап тұрып лағнет айтады. Бұл кезде қуғыншылар да биікті жан-жағынан қаумалап жақындап қалса керек-ті. Құтқармасын білген қатыгездіктің қолына түсіп, азап көріп ажырасқаннан мәңгілік болғанды жөн көрген екі жас құшақтары жазылмаған күйде биіктен төмен құлдилаған екен. Етекте жансыз жатқан денелердің қасына келген қуғыншылар тірі еместігіне көздері жетеді. Елдің шешімі бойынша екі жастың денесі осы биікке арулап қойылған екен деседі.

(ІІ-нұсқа) Сәңкібай – белгілі жылқылы бай. Ақбота оның XVІІІ ғасырда өмір сүрген әрі сұлу, әрі батыр қызы. Бұл жөнінде аңыз көп. Бірініші вариантына келетін болсақ, қалмақтар жаугершілігі кезінде Сәңкібай аулында ер адамдар болмай қалады. Елді жау шауып, малдарын барымталайды. Ер адамдар жылдағы дәстүр бойынша Әбілхайыр ханға сәлемдесуге кеткен екен. Барымталанған малды, таланған мүлікті Ақбота қыз жаудың соңынан қуып барып қайтарады. Бірақ, шайқаста өзі ерлікпен қаза табады. Суық хабарды естіген Сәңкібай қатты қиналады. Елде жоқ құрмет көрсетемін деп Ақботаны биік ақ бор таудың төбесіне жерлейді. Сонда тау – Ақбота-Сәңкібай атанған. Екінші нұсқасында: Ақбота Сәңкібайдың тоқалы болған деседі. Сәңкібай Ақботаны қайтыс болғанда сол тауға жерлеген соң, соған байланысты Ақбота-Сәңкібай атанған. Үшінші нұсқасында: сол таудың басында жатқан бота сияқты мүсін бар. Ол мүсін сыртынан қарағанда “Ақ бота” секілді. Табиғаттың өзі салып берген жер жүзінде жоқ бейне тауға таңқалмайтын адам кемде-кем.

(І-нұсқа) Ерте заманда жазу-сызудың жетілмеген кезінде Арқа өңірінде бір молла адам дәріс жүргізуге келіпті. Ел оны ауылдан-ауылға алып кетіп, балаларын оқытқызыпты. Өзінің білгірлігімен, сауаттылығымен көпшілікке жаққан жаңағы молланы ел құрметтеп өз атымен атамай Ақмолла деп атап кетеді. Өзі де атына сай аққұба кісі болса керек. Күндердің бір күнінде жаңағы Ақмола балаларды ел аралап оқытқаннан гөрі, бір жерге жинап дәріс бергенді жөн көреді де мешіт салғызады. Сол мешіт орнаған мекенді халық «Ақмола мешіті», кейін «Ақмола» атап кетеді.

(ІІ-нұсқа) Баяғы заманда бір молла адам бала оқытумен Арқа өңіріндегі ел-жұртқа танылады. Оның моллалығы тек оқуға ғана байланысты емес, көріпкелділігіне де қатысты екен. Осындай қасиеті бар әулие адамды ел сыйлап, жоқ жоғалтса, басқа да жағдайлары болып қалса, сол кісіге барып жүгінеді екен. Бірде бір нашар адамдардың жылқысы жоғалып, оны жаңағы молланың айтуымен көрші ауылдың бай адамынан барып тауып алады. Бірақ өшіккен бай молланың соңына түседі. Жақсы адамдардың айтуымен елден қашып шыққан молла өзі сырқаттанып жүрген болса керек, жапан түзде қайтыс болады. Өлерінің алдында жанындағы серіктеріне: «Мені алысқа апарып әуре болмаңдар, осы маңға жерлеп, басыма бейіт соғарда саз балшықты ешкінің майы мен сүтіне араластырып жасаңдар», – деп өсиет қалдырады Аманатты айтқанындай етіп орындаған халық мазарды тұрғызып болғаннан кейін назар аударып қараса, ақ түсті болып шығыпты. Сонан көпшілік осы өңірді «Ақмола» деп атап кетеді.

Ертеде Мығыш деген болыс болыпты. Бірде болыс аңға шығады. Бір таудың етегіне келгенде, ақсары деген аңды көреді екен. Сол аңды ұстамақшы болып, олай да қуып, былай да қуып, ақыры жете алмапты. Ыза болған болыс осы жердің атын «Ақсары болыс» болсын деген екен.

Баяғыда бір батыр алыс жолдан үйіне келсе, әлдекімдер малын түп-тұяғымен шауып әкеткен екен дейді бұл аңыз. Батыр Балқаш жерінен осы жаққа, яғни Ақсуға дейін келіп, малын іздеп тауып, үйіне қайтып бара жатқан екен. Малын анық қай жерден тапқанын өзі де айта алмайды. Содан батыр Ақсудың тау етегіндегі ақ бұлаққа тоқтап, малы да, өзі де суға қанып, тынығады. Ақ бұлақтың жағасы да, суы да оған қатты ұнап, жайлап қоныс етуді ұйғарады. Бұл бұлақ оған құт болып дариды, қасиеттілігіне қызығып, бұлақты қастерлеп «Ақсу» деп ат қояды. Бұлақ болуы себепті жер «Ақсу» атанып кеткен.

Баяғы өткен заманда Ақсу өзенінің жағасын үш басты айдаһар мекен етіпті. Ол маңайындағы ел-жұртқа тыныштық бермей талабы бойынша күніне үш қой, екі қыз, екі жігітті жеп отырыпты. Сол елде бір жалғызбасты кемпір жалғыз қызымен өмір сүріп жатқан екен. Қыздардың бәрі таусылып, кезек жаңағы кемпірдің қызына келіпті. Жұрт жиналып үш қойды, қызды айдаһарға апара жатады. Енді бір жігітті қайдан табамыз деп келе жатқанда жабағыға мінген бір жас бозбала қарсы жолығады. Мән-жайды түсінген жаңағы жігіт қызға:

Айдаһар үш қойды жеп болып, енді қызды жұтуға оқтала бергенде жүгіре басып жеткен жігіт қолындағы қылышымен айдаһардың ішіне еніп кетеді. Сөйтіп, жүрегін жарып, айдаһарды да өлтіреді, өзі де өледі. Жиналған жұрт қараса жаңағы өлген жігіттің жабағысы өзеннің жиегінде жайылып жүр екен. Ерлік көрсеткен жігітті еске сақтау үшін, көпшілік сол жерді «Ақсу-Жабағылы» деп атаған екен.

Бейбіт тұрғындар қатарында бас қосқандарына біраз жыл болса да, балалары болмай жанарлары жасқа толып, Құдайдан бала тілеумен күндерін өткізген ерлі-байлылар болыпты. Екеуінің күнделікті тамағы киім-кешегін айыру үшін жолдасы ел қатарлы Шалқарға ау салып, балық аулайды екен. Баланың зары қинады ма, кім білген, ойға шомған жігіт көлдің терең жеріне қарай ұзап кеткенін де білмей қалады. Жападан жалғыз кеш арасында көлге шыққан жігітті тұңғиық тартып кетеді. Көмекке келер ешкім жоқ, қапыда қыршын жас қаза болады. Күйеуінің қайтпас сапарға кеткенін білген үйдегі жұбайы тағдырына талақ айтып қара жамылып қалады. Құрсақ көтермей бір зарлы жұбайынан айырылып, екі зарлы болған байғұс елес қуып жынданудың аз-ақ алдында қалады. Тек бір күні сорлының зары сап тыйылады. Қайдан келгені белгісіз таң ата есік алдына шыққан әйел ботасын емізіп тұрған түйені көреді. Өз көзіне өзі сенбеген бейбақ інгеннің аппақ ботасын аймалап құшып жылай береді. Ботасын ерткен түйе сол күннен бастап қаралы үйде қалып қояды. Жесір әйел де Құдайдың сыйына шүкір айтып, күнін інгенді баптаумен, оның ботасымен ойнаумен өткізіп, қайғысын ұмыта бастапты. Көзі мөлдіреп әйелді көрсе, енесін көргендей тайраңдайтын ботаға келіншек Ақтайлақ деп ат қояды. Ауылға балық аулауға келген еріккен бір сарттың құлағына жесір әйелдің үйіне түйе адасып келді деген әңгіме келіп тиеді. Қаңғып келген інгенді менікі деп дау айтпаққа бел буып, арам ойын жүзеге асыру үшін жесірдің үйіне барады. «Сен менің малымды ұрладың. Сүті мен ботасын пайдаландың», – деп әйелге дүрсе қоя береді. «Малымды өзім аламын», – деп дуал ішіндегі інгенді тарта жөнеледі. Өмірінде көрмеген, ием деп танымаған бөтеннің бұл қылығына інген де, бота да қарсылық көрсетіп бағады. Әрі тартынады, бері тартынады, еріккен арам сарттан құтыла алмайды. Түйенің қарсылығын көріп қаралы әйел інгеннің шылбырына жабысады. Сарттың қулығын түсініп, әйел түйе мен ботаны алып қалудың амалын жасап бағады. Ойлаған ойы жүзеге аса қоймаған соң сарт әйелді соққыға жыға бастайды. Білегінің күші мол сойталдай сарттың тиген жұдырығы келіншекке ажал болып тиеді. Қаншама уақыт бойы тайлағы мен өзіне қамқорлық көрсеткен әйелдің жансыз денесін көріп інген бойына қара күш енген кейіпке енеді. Аузынан жыны ағып, сартқа тап береді. Тісімен қыршып, алдыңғы аяғымен тарпып сартты құлатады да, өзі бар салмағымен оның үстіне құлап жаншыған екен. Сол жатқанынан түйе тұрмайды. Адамның опасыздығынан зар тұтып жатқан енесін көрген бота да інгенмен қатарласып жатып қалыпты. Иесінің мәйітін келген адамдарға бермеген екен жануар. Өзі де, ботасы да оларға қарсылық көрсетіп, тірі жан жақындатпапты. Сол жатқаннан інген де, бота да аштықтан өліпті. Ол сор бүгін де Ақтайлақ деп аталады.

(І-нұсқа) Күз мезгілі еді. Кернейден шыққан Есей батыр тобына ілесіп Жидебай да жол жүреді. Ұзақ жол жүріп, шаршаған топ бір жерге келіп ат басын шалдырады. «Ел арасында қандай жау бар дейсің?» деп, Есей мен Жидебай бастаған қырық жігіт қаннан-қаперсіз ұйқыға кіріседі. Ұйқылары қанған жігіттер ертесімен оянса, оздерінің жаяу қалғандарын бірақ біледі. Бұған намыстантан Есей батыр:

(ІІ-нұсқа) Қозыны жетімсініп, Баянды беруден бас тартқан Қарабай қаша жөнеледі. Қырық пары өліп, Аягөзге келгенде, Қарабай Баянды Қодарға бермекші болады. Әбден шарасы таусылған Баян Айбас деген жігітке қанатты қара биеден туған Бақа айғырды мінгізіп, Қозыға сәлемдеме деп, алтын сандыққа домбырасы мен моншағын, басындағы қарқарасын салып берген екен. Қарабайдың бар малын жалмаған ұзақ жол Айбас мінген Бақа айғырды да әбден титықтатса керек. Сол бір ұзақ та, қатерлі жолда келе жатып, Баянның сәлемдемеге берген ақ сандығын ат шалдырған жерінде ұмытып кетіпті. бұл өңірдің алуан кенге бай болуын қариялар осы сандықтың қалуынан дейді екен. Сол сандық аппақ қалпында тауға айналған деседі. Содан алтын сандық пен «Ақшатау» деген жер аты байланыстырылыпты.

Бір жылдары бір дәулетті елде жұт болыпты. Жазы қуаңшылық болып, жаңбыр жаумай, қыстан көтерем шыққан малдың жай-күйі жайсыздыққа ұласыпты. Көпшілік бас қосып, мал-жанды аман сақтау үшін бұл жерден қоныс аудара көшу керек деген ұйғарымға келеді. Сөйтіп, жер ауа көшкен жұрт жайлы мекен жолыққанша жүре беріпті дейді. Бір уақыттарда көпшіліктің ішінен біреуі:

Бәтуаға келген көш сол жерге барып орын тебеді. Шалғыны мол, шөбі бітік, ағып жатқан өзені бар жайлы мекен малға жағымды болып тез көтеріледі. Бір жыл қоныстанып шыққаннан кейін төл егізден болып, жаңағы жердің құтты мекен екендігі байқалады. Риза болған халық:

Ақтау қаласынан шыға беріс жолда, екі қапталында екі мола бар. Түркіменнің қызы Ақшора мен Балтораның ескерткіші. Бұл туралы халық арасында мынадай аңыз бар. Ертеде түркіменнің жігіті Балтора түркімен байының қызы Ақшораға ғашық болған. Балтора кедей екен. Ол Ақшораны алып қашқан кезде артынан қуғыншылар қуып келіп, ертедегі салт бойынша екеуін де өлтірген. Кейін бай қызының ата-анасы оларға ескерткіш орнатады.

Құлмағанбет қажының жазғы жайлауы Изенді көлі мен бір шеті Амантау, Ақтасты, Соналы өзендері болған. Жылқылары Құланөтпес бойында жатқанда, қалмақ барымташылары келіп, жылқы ұрлайды. Барымташылар жылқы күзетіндегі Есілбай батырды байлап тастамақшы болады. Бірақ Есілбай батыр бір қалмақты мерт қылып, жылқысын аман алып калады. Қалмақтар өлген адамын жоқтап, Күлмағанбет ауылына елші жібереді. Қазақтар жағы дауды өршітпеу үшін жер, су, мал дауын әділ шешетін Қарағаш болысы Шоң Телғозыұлына хабар жібереді. Шоң болыстың шешімін былайша айтады:

Суық күндердің бірі. Ел күзеуден қыстауға көшкенде бір байдың ала қозысы соңында қалып қояды. Көшіп, қоныстанып болған бай малын түгендеткенде, бір ала қозының жоқтығын аңғарады. Жалшылары шабылып іздейді, іздегенмен таппайды. Келесі жылы бай елі қыстан аман-сау шығып, көктеуге көшкенде, сол жоғалтқан қозылары алдарынан күтіп алады.

Содан бай елі: “Бұл киелі жер” деп “Алақозы” атаған.

Ертеде Сарыарқада Ұлытау тегіресінде Алашахан деген хан болыпты. Оның Жошы деген баласы, Домбауыл деген батыры болыпты. Ханның ордасы Ұлытаудың күншығыс жағындағы оңтүстікке қарай ағатын Кеңгір өзенінде болыпты. Сол хан ордасы тігілген жер бүгінге дейін «Қанды арал» аталады. Мұнысы хан отырған арал дегені. Бір күні хан баласы Жошы қасына нөкерлерін ертіп, аңға шығып құлан қуыпты. Басқалары жете алмай, тұлпар мінген Жошы ұзап барып жалғыз жетіп, құландарға араласқанда, қарусыз Жошыны құланның әңгілері (тентек айғырлары) ортаға алып, талап өлтіреді. Біреулер: «талап өлтіргеннің барлық етін жеп қойыпты, жалғыз-ақ шынтағы қалыпты» десе, енді біреулер: «жоқ, басқа етіне тиген жоқ, тек шынтағын ғана жоқ қылыпты» дейді. Тегінде соңғы сөз дұрыс болар. Өйткені құлан ет жемейтін аң ғой. Жошының нөкерлері артынан келіп өліп жатқан Жошыны тауып алып, елді хабарлайды. «Сақтай алмай өлтірдіңдер!» деп хан қаһар қыла ма деп қорқып, ел ханға айта алмайды. Күн ұзаған сайын қаупі қайғыға ауысқан хан енді қайғысына қаһар қосып, «Жошының хабарын айтыңдар» деп халықты қысады. Бірақ біріншіден айтуға қорқып, екіншіден қалай естіртерін білмей сасып отырғанда хан мынадай жарлық таратады: «Жошы қалай да аман емес, бір пәлеге кезікті. Оны айтпай отырсыңдар. Сұрағанда айтпағандықтан, мұнан былай Жошының жаман хабарын айтушының кім де болса аузына қорғасын құямын», – дейді. Халық бұрынғыдан да сасады. Жошының нөкерлері қорқып, басқа мемлекетке – Қытайға кетеді. Ақырында халықтың ойлы адамдары: «атақты бір домбырашы бар екен. Ол домбыраны кәдімгі адамша сөйлетеді екен», – деп, соны алып келіп, «Жошының өлгенін сен ханға домбырамен естірт», – деп жалынады. Домбырашы мақұл деп хан ордасына келеді. Қайғыменен зеріккен хан домбырашыны ордаға алғызып, неше түрлі зарлы күйлер тартқызып көңілін көтереді.

Ашуын кімнен қалай аларын білмеген хан ойланып-ойланып, сол маңдағы құланды құртпақ болып, барлық жанды құлан қууға шығарады. Жошының Қабанқұлақ, Еңкей деген екі тұлпарының бірін мініп, бірін қосарлап Домбауыл да шығады. Аңшылар құланды оңтүстікке қарай үркіте қуып жеткенін қыра береді. Домбауыл бір бөлек құланның соңына түсіп, жеткенін қыра-қыра Ұлытаудан үш жүз шақырымдай жердегі Шу өзеніне жақындағанда тұлпардың біреуі тұрып қалады. Жетегіндегіні мініп тағы қуады. Көп ұзамай өзеннің аңғарына таянғанда ол тұлпар да тұрып қалады. Халық сол екі тұлпардың тұрып қалған жерлеріндегі екі төбенің аттарын сол екі тұлпардың аттарымен бірін «Қабанқұлақ» деп, бірін «Еңкей» деп атап кетіпті. Домбауыл қуған бір топ құланнан сол жерге келгенде бес-ақ құлан қалған екен. Сол бес құлан о да шаршап, екеуі жүруге шамасы болмай Шу өзенінен өтеді де, арғы беттегі бір төбенің бетіне барып жаланып жатады. Қазір сол бес құланның Шу өзенінен өткен жерін халық «Бес құланның өткелі» деп атайды. Құланды жайғастырған соң Алаша хан Жошыға көрнекті там салғызады. Кейін Алаша ханның өзінің де, Домбауылдың да сүйектері сол маңға қойылып, оларға да там салынады. Осы үш тамның үшеуі де біріне бірі қоралас Кеңгір өзенінің бойында.

Алтай руының үлкен тобы Алсай көршілес отырған айдалы, түнғатар руларына маза бермей жылқыларын барымтамен ала берген. Осы зорлығына шыдамаған екі ру бірігіп, бір жылы соғым уақытында барымташылар келген уақта жаңағы Алсай руының барымташыларына қатты соққы берген. Алсайлықтар аттарын тастап қашқан екен. Содан бастап «Алсай қашқан» деп аталып кеткен екен.

Бұрынғы өткен заманда бір шал мен кемпір өмір сүріпті. Олардың дәулеті шағын болғанымен ақылға парасатты, ойға бай адамдар екен. Солардың жан дегенде жалғыз бір баласы бар екен. Уақыт өз дегенін алмай қоя ма. Жасы жетіп қартайған шал мен кемпір күндердің бір күнінде ауруға шалдығыпты. Бірте-бірте аурулары меңдеп, асқынып екеуі де төсек тартып жатып қалады. Жанталасқан жалғыз баласы көрші ауылда тұратын кәрі тісті, мүкіс құлақты бір емші ақсақалға барып аурудың дәру болар емін сұрайды. Сырқаттардың жай-күйімен сырттай танысқан емші өзінің өмір-тәжірибесіне сүйене отырып, аурудың өзін ашыпты. Сонан ұзақ ойланып барып жаңағы жігітке былай дейді:

Осы әңгімеден кейін жас жігіт ата-анасына ем іздеп жолға шығады. Қария айтқандай араға көптеген ойлар салып сол жерге жетеді. Қартқа жолығып, емшінің сәлемін айтады. Сонда оң жақ қабағын ағаштың бұтасымен көтеріп, жаңағы жігітке былай дейді:

Сонан жаңағы таулы өлке «Алтай» деп аталып кетеді.

Ертеде Тілеуберді деген бай жердің ең шұрайлы, ең әдемі жерін мекендеген екен. Оның малы өте көп, көптігі сондай құмырсқаның илеуіндей болыпты. Тілеуберді қаншама бай болса да жастай шаңырақ көтермейді, өзіне лайықты қалыңдық іздейді. Бірде ол сұлу Алтынайды естіп, мың жылқы қалың беріп, айттырып өзіне жар етеді. Қалыңдық өзінің жасауымен бірге құлы Шұнақты, күңі Күн атты қызды алып келеді. Арада екі жыл өткенде қожаларының рұқсатымен үй болған екеуінен (Шұнақ пен Күннен) Алтай атты ұл туады. Екеуі қайдан той жасасын, өздері біреудің есігінде жүргенде. Сөйтіп, Алтай өсе береді. Қозы бағып, отын тасыды, таяқ жеп, талай тепкі де көрді. Сол кездерде бай үйінде де Сұлушаш атты қыз дүниеге келді. Үлде мен бүлдеге оранған бай қызының ішкені алдында, ішпегені артында болады. Сұлушаш аққудай әсем болып бойжетеді, әрине, оған көз салушы жігіттердің де саны көп. Сұлулығы сондай: екі көзі қарақаттай, шашы қап-қара қолаң шаштың өзі, оның мүсінін көрген адам таңданып, тамсанбай өте алмайды екен. Жасынан бірге өскен Алтай екеуінің балалық шағы бірге болып, есейе келе бір-біріне деген сүйіспеншілігі оянады. Бірақ Тілеуберді бай өзінің туған айдай толықсыған қызын дәулетті адамға ұзатпақшы болыпты. Сұлушаштың: «Мені сүймеген адамыма берме» деген қарсылығына ешкім мән бермейді.

Атастырған жігіт Растай бір күні жүз шақты жігіттерімен ауылға келіпті. Сұлушаш болса киіз үйде жылап, күннен-күнге уайымға батып күн кешеді. Сол үйге бақсының кейпін еніп құтқаруға Алтай келеді. Екеуі ақырында бірге қашып шықпақшы болып келіседі де, уәде байласады. Сөйтіп, Сұлушаш, Алтай және досы Қайсар үшеуі туған ауылын тастап, жолға шығады. Олардың соңынан шыққан қуғыншылар қуып жетеді, бірақ Растай Сұлушашты өз дегеніне көндіре алмайды, тартып әкетуге Алтайдан қорқады, сөйтсе де соңдарынан қалмай қояды. Бір кезде алдарынан үлкен өзен кездесіп, Алтай тобы аттың күшімен аман-есен екінші жағына өтеді. Ал қуғыншылар болса өзеннен өтуге жүректері дауаламай қалып қояды. Олардын армандары ебін тауып Алтайды қолға түсіріп, Сұлушашты еріксіз әйел ету еді. Міне, сүйіскен екі жас пен досы Қайсар үшеуі Қарқаралы тауларына жетіп, «Шайтан көлді» қоныстанады. Таудың бір жартасына Сұлушашты жасырып, досы екеуі аң аулап, тамақ тауып күнелтеді. Бірде арқар соңынан түскен досы Қайсар жартастан құлап қаза болады. Aл қуғыншылар болса, әйтеуір өш алу үшін тоғайды өртепті. Сұлушаш түтіннен тұншыға бастайды да, еріксіз көлге қарай жүгіреді. Сол жүгірген Сұлушаштың алдынан жолбарыс шыға келіпті. Қатты шошынған қыз құтылу үшін көлге секіреді. Оның соңғы сөзі «Алтай, құтқар» болып, тау жаңғырығы сол айқайды Алтайға жеткізеді, «жазмыштан озмыш жоқ» дегендей жүгіріп жеткен Алтай Сұлушаштың көлге кеткендігін, оның жалт-жүлт еткен су бетіндегі тақиясын көреді. Көл жағасында бүк түсіп отырып, сары уайымға салынған Алтай тасқа айналыпты. Сонымен ел сол тасты «Алтайтас» атап кетіпті.

Жаугершілік заманда атақты бір байдың қызы іші алтынға толған сандықты таудың етегіне әкеліп жасырыпты. Жылдар өтіп, ел арасы тынышталған заманда бір кедей баласы, сол таудың етегінде байдың малын бағып, күн көріпті. Күндердің бір күнінде баланың көзі жылтыраған бір нәрсені шалады. Ол оны күн сәулесіне шағылысқан тас екен деп ойлайды. Ертеңінде қойын сол жерге айдап келеді, түс мезгілінде кешегі құбылысты тағы байқайды. Бала не де болса, өз көзімен көруге әлгі күн сәулесіне шағылысқан тау етегіне келіп, тастарды қопара бастайды. Сөйтіп ол іші алтынға толы сандықты тауып алады. Міне, халық осы тауды «Алтын сандық» деп атап кеткен екен.

Кезінде таудың бөктеріндегі жол ауылды өзге ауылдармен байланыстырған. Ауыл тұрғындары бұл жол арқылы басқа ауылдармен, қалалармен қатынасып тұратын. Кейіннен бұл жол арқылы өту қиынға соғады. Таудың бөктерінде айдаһар пайда болса керек. Өтіп бара жатқан адам біреудің ысқырығын естиді екен. Содан бұрылып қараған сәтте айдаһар жұтып алады екен. Айдаһар таудың маңына тірі жанды да жолатпайтын болыпты. Ауыл тұрғындары ол жолға жоламауға айналды. Өзге айналма жолмен өтіп жүретін болады. Сөйтіп бір күні Аманжол атты жолаушы асығып кетіп бара жатып, сол жолдан өтуге бел буады. Атымен шауып келе жатып, біреудің ысқырығын естиді. «Кім екен» деп көз қиығын сала берген кезде қатты леп артқа тарта бастады. Аяғы үзеңгіден шығып кетеді. Сол сәтте айдаһардың бар екені есіне түседі де, бетін тез кері қаратып атына қамшы басады. Сөйтіп жолаушы Аманжол аман қалады. Ауылға келіп ауыл тұрғындарына болған әңгімені айтып береді. Содан бері айдаһары бар таудан аман өткен Амантаудың құрметіне «Амантау» тауы деп аталып кетеді.

Қалмақ шапқыншыларынан әбден қалжыраған қалың қазақ елі бас қосып бірігіп соққы бермек болды. Ел ішіндегі бас көтерер батырлары жігіт жинап, жасақ құрады. Қарақұрым әскерлер Бөгенбай, Қабанбай тәрізді батырлардың басшылығымен жау жасақтарына қарай жол тартады. Арада көп күндер өткенде екі жақтың әскерлері де түйісіпті дейді. Қалмақ жағынан шыққан батырға біраз уақытқа дейін төтеп берер адам табылмай, қазақ батырлары ақылдасуға кіріседі. Сол сәтте ортаға ат ойнатып шыққан, бұғанасы толық беки қоймаған бір жас бозбала жаудың батырымен айқаса кетеді. Көзді ашып-жұмғанша-ақ қалмақ батырын аттан түсіріп басын найзаға шанышқан күйінде «Абылайлап!» ұран салып жауға қарсы шабады. Соңынан қалың әскер ілесіп, кескілескен ұрыс басталып кетеді. Әруақтанған қазақ әскерлерінің күші басым түсіп, жау жағы батырларынан да, басшыларынан да айрылып, тоз-тоз болып аңырай қашады. Содан бастап осы шайқас болған жерді халық «Аңрақай» деп атап кеткен екен.

Бір байдың жалғыз ұлы болған екен. Бірде кеш кезінде ме, жарық кезінде ме байдың құдай берген жалғыз ұлы осы жерде мертігіп, қаза болған екен. Қаза тапқан баланы жерлеп, басына осы күмбезді орнатыпты. Бұл күмбезді ұлының дулығасына ұқсас етіп, өте биік қылып орнатқызған екен деседі.

Қайтыс болар алдын Арыстанбап әулие жиналған ел-жұртқа: «Менің сүйегімді ақ аруанаға артып, басын бос қоя беріңдер, түйе қай жерге шөксе – сол жер бейітім болсын», – депті. Ел-жұрт солай етсе, ақ аруана біраз жерді шарлап-шарлап барыпты да қазіргі сағанасы тұрған жерге шөгіпті деседі. Сонан сол жер Арыстанбап басы деп аталып кетеді. Бірде Ақсақ Темір әмір беріп Қожа Ахмет Ясауиға зор ғимарат салдыра бастапты. Қабырғасы көтеріле бергенде, бір нән өгіз келіп бұзып кетеді. Ұсталар жабылып ғимаратты қайта тұрғызады, еңсесін биіктетіп, күмбезін де көтере бастайды. Бір түні ол тағы құлап қалады. Ел аң-таң болады. Ақсақ Темір ойланып жатып, ұйықтап кетсе, түсінде оған бір ақсақал кісі аян береді. Ол – Қожа Ахмет Ясауи жарықтық екен дейді. «Ғимаратты алдымен менің ұстазым Арыстанбапқа тұрғызыңдар» депті. Ақсақ Темір бар әскерін қатар қойып Түркістаннан 60 шақырым Отырарға кірпіш тасытып, Арыстанбап әулиеге сағана тұрғызыпты.

Асан қайғы желмаясына мініп, «Жерұйықты» іздейді. Жолда көрген жерлеріне ат қойып отырған. Жаңаарқа ауданына қарасты көп елді мекендердің атын қойған. Асан қайғы Ұлытауда қайтыс болғанымен, оның желмаясының шөккен жері Қарауылтөбе, казіргі Жаңаарқа ауданы Жаңаарқа ауданы ертеректе Асан қайғы ауданы аталған. Асанның желмаясы шөккен және жерленген жері Қарауылтөбе. Бірақ төбенің жартысы қазылып кеткен. Қазір орны бар ма, жоқ па, белгісіз. Қарауылтөбе кейіннен ат жарыстыратын ипподромға айналды. Асан қайғы Сарыарқаның Мыңадыр деген жеріне жеткенде, алдына қарап, көп адырларды көріп «Мыңадыр» атапты. Сондай-ақ алдында қарсы тұрған адырға қарап, көзін тігіп: «Мынау бір «Қарсыадыр» екен», оның жазығында тұрған үш тауды көріп: «Ойпыр-ай! Мынау бір құрты мен майы шашылған жайлы жер екен-ау», – деп таңырқап, оған ат қойыпты. Ол үш тауды «Қотыр», «Құртмай», «Шашты» деп атап кеткен. Осы таудың бөктерінде тоғыз ауыл Тама Нұрша болыстың, Әйменнің ұрпақтары қоныстанады. Нұрша Қылыш әулиенің ұрпағы Әймен Нұршаның баласы. Бүгінгі «Жеңіс» елді мекені ертеде «Түгі өскен» деп аталған. Бұл атауды да Асан қайғы қойған деген аңыз бар. «Түгіскен» деп аталатын жер, су аты Сыр бойында, Жиделі-Байсын жерінде де бар екен. Бірақ «Түгіскен» деген жер оба, төбешік деген мағынаны береді. Түгіскен елді мекенінің іргесінде Құлмырза төбешігі бар. Сол төбешікте Арап батырдың денесі жатыр. Тама Арап батыр деп жазып жүрген осы Арап болады.

Асан ата Көкшетау деген жерді көріп айтқан екен:

Қорғалжын деген жерді, өзенді, дарияны көріп, «кедейі кербез, кемпірі, келіншегі ғұмырында мұқтаждық көрмейтін жер екен. Кәсібі, балығы, базары қызық .. қайғысы жоқ, халқы тыныш. Тек орталарында көңілдерін көтеріп шығып отыратын қақ төбесі жоқ екен. Теп-тегіс жер екен» деп кеткен. Қорғалжын деген жер үлкен дария екен. Балығы тайдай тулаған. Бақасы қойдай шулаған. Малы семіз, жері от. Халқы тыныш, базары үлкен, қызығы көп жер екен. Есіл, Нұраның өзені тағы басқасы нендей пайдалы. Балықты, өзендер соған келіп қояды екен. Сондай пайдалы жерлер екен. Соны солай деп қайғылаған. Еділді көріп қанды қиян екен деп кеткен. Жайықты көріп, балды қиян екен деп кеткен. Маңғыстаудың ойын көріп, шаңды қиян деп кеткен. Нарын деген құмын көріп, «ай, дүние-ай, суың тұщы, топырағың таза жер екенсің, мехнатың жоқ жер екен. Күндердің күнінде тай туар, тайлақ ... Бірақ кәсібің жоқ алыстан алатын жер екен. Кәсібің жоқ болса да, нәсібің бар жер екен» деп кеткен. Сабан салмай, егін шығады екен. Жаңбыр жаумай, көгің шығады екен деп кеткен.

Асан қайғы қырдың өрнегінен Маңғыстауға қарап тұрып былай деген екен: «Маңғыстау емес, мың қыстау екен» депті. «Төрт елі қырдың жайы-ай, жусанның майы-ай, жылқы күнелтетін жер екен» деген екен Үстіртке қарап. Қаратауға қарап тұрып: «Қолынан белі кетпесе, күндердің күні болғанда бес ұлдының күнелтетін жері екен» депті. Бозащыға қарап: «Он саулықты қоздатса, он жылда мыңға жеткізетін жер екен. Он іңгенді боталатса, он жылда жүзге жеткізетін жер екен» депті. Харазм (бес қалаңыз: Нөкіс, Қоңырат, Төрткүл, Қожелі, Боран) ойына қарап тұрып: «Астық тасып аларда, төстабандары жүрілген, жандарынан түңілген, ерлер жортар жер екен» депті.

Ел арасында Сеңкібай би жерді көп алып қойды деген дау туады. Әуелден қазақ арасында жесір дауы, жер жауынан қиын дау жоқ. Аңыз бұл дауға Үйсін Төле би де қатысты дейді. Жиналған жақсы жайсаңның алдында Сеңкібай би осы даудың билігін өзім айтам депті. Бұған көнбей шуласқан елді Төле би: «Айтсын, әділ шешім болып қисынын тапса – мақұлдармыз» депті. Сонда би ата: «Атым жетіп жығылған жерге дейін аламын» депті. Бұған билер де көнген екен. Сонымен сол отырған қыстаудан жіберілген бір аты Қызыларайдан әрі асар кезеңге жетіп жығылыпты. Атшабар балаға: «Айда, өлсе құнын өзім төлеймін» деген екен. Сөйтіп ол жер «Атжеткен» аталып кеткен.

Баяғы заманда дүниеде Асан қайғы деген дана өмір сүріпті. Ол арғымағымен әлемді шарлап, еш жерге ұзақ аялдамапты. Асан Қайғы жұрт табиғатпен үйлесіп, бақытты өмір сүретін жер іздейді. Мұндай ғажайып жерді ол «жерұйық» деп атайды. Бірде Жабай өзені жағасында кенет атын тоқтатқан ол: «Ат тұяғы басар жер екен» – деген сөздерді айтыпты. Осы араға киіз үйін тігіп, сұлу әйелін әкеліп, тіршілік етіпті. Оған әр жерден батырлар ат басын бұрып, жүйрік арғымақтарын ала келетін болыпты. Сол ерте заманнан бері бұл жер Атбасар аталып кеткен дейді.

Сарыарқа өңіріне қарай ауған қазақтар қалмақтардан қашып келе жатып, Балқаштың бергі жағасына шаршап құлайды. Бұрын-соңды елсіз-күнсіз, иесіз жатқан далада шаршап жығылған жерлерін «Шаршаған», кейіннен Сарышаған атап кеткен. Осы өңірде біраз тұрақтап естерін жинаған босқындар Сарыарқаны бетке алып жүре береді, жүре береді. «Құлан өтпес, құс ұшпас» Бетпақтың шөліменен өткен жұрт елсіз-күнсіз шөл далада әбден шөлдейді. Үлкендері жүруден қалып, бір екі жасты су іздетіп, алдарын барлауға жібереді. Көп уақыт өтпестен жігіттер алдарында айдындай жарқырап ағып жатқан, жан-жағы қамыс пен шілікке бөленген жуас өзеннің үстінен шығады. Шөлден қаталап келген жастар жата қалып өзеннің суын мейірлері қанғанша жұтады, киімдерін шешіп, өзенге шомылып, шаршағандарын басады. Өзен жиегіндегі қалың қиыршық құмына аунап, біраз мызғиды. Әлден уақытта естеріне арттарында тосып отырған жұрттары түседі, торсықтарын суға толтырып алып, кейін қарай шабады. Алыстан ауыл шеті көрінгеннен: «Сүйінші Ата! Су!» – деп жарыса айғайлап елге жетеді. Атасудың суына тойған халық, көтеріле көшіп, Атасу бойын мекен етіп кетіпті.

Ертеректе Сырдария бойында екі ақ боз үй дарияның солтүстік бетінде тігулі тұрады. Осы тұстың оңтүстік бетіне дарияға бір шал қармақ салып отырса керек. Күн зауал ауған кез. Сол кезде дариядан күңіренген «Аташ» деп екі рет айқай шығады. Бұл дыбысқа шал таңдана қарап тыңдайды. Сөйтіп отырғанда астында аты бар бір жас жігіт келіп, аттан түсіп, атын матап ер тоқымын алып, атты байлап, дария жағасына келіп шалға сәлем береді. Шал:

Белгісіз бір заманда Қорғалжын ауданы, Майшұқыр ауылында Сержан атты бай тұрыпты. Кезінде ауылдағы билік өз қолында болған бай өзі тойса да, көзі тоймайтын дүниеқоңыз, сараң адам болған екен. Бар билік қолында болғандықтан халықты қанап, қыстап, ойына келгенін істеген. Өз қара басын ғана ойлаған. Ауылдағы ең шұрайлы жер де, өзен-көлдер де соның қарамағында болған. Иелігіндегі су, жерді халық пайдалана алмайтын. Себебі бай: «Менің дүниеме қол сұқсаң, ақысын төле», – деп пәле салады екен. Күндердің күнінде ауылдың басына қара бұлт төнеді. Ауылда құрғақшылық пайда болады. Ауыл шаруашылығының егістігі тұтас шықпай, құрғақшылықпен қатар ашаршылық азабы қатар төнеді. Дәл сол тұста қарапайым халық көмекті байдан сұрап, өзен арнасын егістікке бұруын өтініш етіп келеді. Онда бай егістікке жіберілген судың есесіне халықтан өздерінің қорадағы күн көріс малдарын алатынын айтады. Әрине, амалы жоқ халық ауылбасы Сержанның ұсынысына көнеді. Осылай малдарынан айырылып қалған халық егістігін аман алып қалады. Дегенмен қарапайым халықтың мұң-зарына құлақ түрмей өз құлқынын ғана ойлаған байға да зауал келеді. Отар-отар малдары бірінен соң бірі індетке шалдығып, қырыла бастайды. Арамдықпен жиған малдан түк қалмай бай кедейлер қатарына амалсыз қосылады. Кезінде менің көлім деп әмірлік жүргізген байды мұқатқысы келгендер көлді «Ат қырылған» деп ауыл арасында атап жүреді екен. Кейін де сол атау көлдің аты болып қала берді.

(І-нұсқа) Ертедегі жаугершілік заманда Текесті мекендеген тайпалар мен Жетісуды мекендеген тайпалар ортасында соғыс болып, Текес тайпаларының қолына жетісулық бір бала олжаға түсіпті. Әскерлер оны Текес өзені жағасындағы хан ордасына әкеліп тапсырыпты. Хан балаға қой бақтырып қойыпты. Тұтқын болып жәбір көрген бала бір күні қой бағып жүріп Қарасайдың етегінен (қазіргі Текес-Құлжа тас жолының) жылқының бір қу басын тауып алып: «Сені тұлпардың басы деп кім айтады, мені Толыбай сыншының баласы деп кім айтады», – деп еңіреп жылайды. Баланың зарлы жылауын естіген жұрт бұл оқиғаны ханға жеткізеді. Хан баланы шақырып алдырып:

Бала бұған мақұл болып, ханның жылқысын араласа тұлпар табылмайды. Хан ел аралап тұлпар іздеуді тапсырады. Бала күнес жылқысы арасынан сүйегі ойқы-шойқы бір көк бестіні «осы тұлпар болады» деп ханға алып келеді де:

Хан баланың талабын орындайды, бала көк бесті мен отыз атты алып, аттың тауы жайлауына шығады. белгілі уақыт өтіп, аттары семіре бастағанда-ақ шетінен сойып, етін елге таратып, өзі жілігін шағып, майын тексеріп отырыпты. Аттарының отызыншысын сойғанда жілігінің басы ақкемік болған екен. Сол кезде бала «жіліктің басы ақкемік болғанда аттың семіріп жетілген кезі болады, бұны жаратқанда іш майы арылса да, жілік майы қалады. Егер осындай болғанда қандай шабыс болса да бұл ат төтеп береді. Қазақтың «Ат жүгірмейді, бап жүгіреді» деген сөзі дәл осы», – деген тұжырым жасап, көк бестіні ханның алдына алып барады да:

Хан мақұл болады. Бала атты ерттеп мініп, құм салынған қоржынды астына салып, Төрткүл мен Ешкілік тауы ортасында жүріп терін алып жаратады. Көк бесті әбден күйіне келгенде бала ханның ордасы алдына барып:

(ІІ-нұсқа) Ерте заманда осы тауды бір шал мекендепті. Шал да, оның баласы да алып балуан екен. Күндердің бірінде баласымен ақылдасып, тауды қопарып жөткеп, Текес өзенін бөгеп жазыққа су шығарып, жайылымды суарып, егін екпек болыпты. Бірақ ертең іске кірісеміз деген түні баласы шалдың айтқан шартын орындамай келіншегінің қойнына жатып қойыпты. Нәтижеде баланың алып күші қайтып, тау қопаруға шамасы келмей қалыпты. Сонда шал ыза болғанынан: «Сенің сазайыңды тарттырмасам» деп баласына тұра ұмтылыпты. Бала әкесінен жасқанып қашыпты. Шал таудан еңкейте жазыққа дейін қуыпты. Бала сонда «Ата, ататай, мен жазықтымын, кешіре гөр күнәмді. Бұдан былай айтқаныңды орындаймын» деп қашқан екен. Жазықтағы ел балаға араша болыпты. Бұрын бұл таудың аты жоқ екен. Әлгі баланың қашқанда айтқан сөзі және бұлардың тау қопару жөніндегі алып күштеріне қарай «Ата тау» деп ат қойыпты. Кейін келе «Аттың тауы» деп өзгерген делінеді.

(ІІІ-нұсқа) Ерсары байдың жылқысы Жұлдыз үстіртін қыстап, Қосетекті көктеп, ала айғыр, сайқал өңірлерін жайлайды екен. Бір жылы жылқысын айдап жайлауға қайтқанда бәйге шұбар деген ат мен бес жүз ат бөлініп Жүрек тауында қалып қояды. Ерсары байдың баласы Сүмбеге жеткенде шұбар атты іздейді. Жылқышылар: «Шұбар ат Қосетекте бар болатын, Жүректе қалған болуы мүмкін» деседі. Жылқышылар іздеп келіп, Жүрек тауынан тауып қайтыпты. Содан «Ат қалған тау» деп аталып, кейіндеп «Аттың тауы» аталып кетіпті.

Ерте замандардың бірінде ел болып әлпештеген ауылына көркі сай, сұлулығын суреттеуге тіл жетпейтін бір қыз өмір сүріпті. Ол қыздың аты – Аяу екен. Бой жетіп, толған айдай толықсыған шағында сол елдің жігіті Жайсаңмен тіл табысып, көңіл қосады. Екеуі бірге өмір сүруге сөз байласады. Күндердің бір күнінде ниеті қара Нойыс деген бір жігіт Аяуды айттырып алмаққа құдалық кәдесімен келіп, ауылына түседі. Бұған Жайсаңның туған-туысқандары араласып, іс насырға шабады. Әбден шиеленіскен кезде бір қапысын тауып, Нойыс Жайсаңды мерт қылады. Осындай қайғылы оқиғаның куәсі болған Аяу нәр сызбайды, ботадай боздаған күйінде жатып алыпты. Үлкеннің сөзіне құлақ аспайды, кішіні тыңдамайды. Құрбы-құрдастарымен де қатыспайды. Сөйтіп қайғының салдарынан Аяу қаза тауыпты. Көзінен аққан жас сарқыраған өзенге айналыпты. Сонан ел жаңағы өзенді Аяудың көзінен аққан жас, Аяудың көзі деп атап, кейін келе «Аягөз» болып кетіпті.

Беріктас ауылының Қарасай сайының жоғарғы жағында орналасқан Әжібай сайы. Ертеректе сол жерге қазақ елі қыстауға көшіп келеді екен. Әжібай сайы аталуы сол жерде атақты Кіші жүздің әлім атасынан шыққан Әжібай би өмір сүріпті. Ол халықты басқарушылық қабілетімен де, әділетті білімділігімен де бірден-ақ көпшіліктің көзіне түсіп, ел аузына ілігіп, би атағын ерте алған екен. Ел арасында кездесе беретін не біреудің құны, не нардың пұлы кетіп, шиеленіскен жұрт Әжібайдың билігіне таласыпты. Әжібай өзі қыстауға көшіп барғанмен ел сол сайды «Әжібай сайы» деп атап кеткен екен.

Ертеде Арқаны мекендеген Әкім атты барымташы кісі өмір сүріпті. Әкім жүргенде ізін білдірмес ұры да, сонымен қатар шапқан аттың құлағында ойнайтын епті болған екен. Содан бір жылы өзі көптен қызығып жүрген байдың бір бәйге атын ұрлайды. Бір ауылдың бетке ұстар аты ұрланғаннан кейін жұртта ес қала ма, бәрі бір-бір атқа мініп ұрының ізіне түсіпті. «Жетім» шоқысының етегіне іліге бергенде қашқынның қарасы көрініпті. Жан бермек оңай ма? Соңындағы қиқулаған қуғыншыларды көргеннен соң ұры атының басын талға қарай бұрады. Талдың бергі қабағында талай жылдан бері су қазып тастаған биіктігі қырық құлаштай терең жар болатын. Еті қызған атының екпіндеген шабысымен сол жардан секірткен екен. Биіктен ұшқан ат шыңғыра кісінеп төрт тұяғы жерге тиген кезде мерт болыпты. Артынан жеткен қуғыншылар бұл көрініске іш тартысып таң-тамаша болып қалса керек, аты өліп, өзі тірі қалған ұры қасындағы қалың тоғайға кіріп, құтылып кетіпті. Содан бері бұл биік жарды халық «Әкім құлаған жар» деп атап кеткен екен.

Ежелде Қарахан атты батыр болған деседі. Ол Айша бибіге ғашық болады. Бірақ Айша бибінің әкесі мен Қарахан батыр бір-біріне жау болатын. Бір күндерде Қарахан Айша бибінің әкесінің ауылын шауып, Айша бибіні алып қашпақшы болады. Қарахан Айша бибіні алып қашып бара жатқанда әкесі жендеттерін жіберіп екеуін өлтіртпек болады. Елінен ұзатылып Қараханмен бірге қашып бара жатқан Айша бала кезінен өскен жері Аса өзеніне бір шомылмақ болып суға түседі. Осы кезде қыздың әкесі жіберген жендеттер Айшаның сәукелесіне жылан салып жібереді. Суға шомылып көңілі шаттанған Айша сәукелесін киген кезде жылан шағып, есінен танып, әлсірей бастайды. Осы сәтте Қарахан есінен танған Айшаны көтеріп алып, молдаға апарып, неке қиғыздырады. Сол Айша бибінің қайтыс болған жеріне мазар тұрғызып, қасына өзі де бір орын қалдыртады. Содан кейін-ақ Қарахан ақ сәлде, ақ жидемен жүріп, көз жұмар шағына дейін Айша бибі мазарын күзетіп, өмірін сонда өткізген деседі. Қараханның осындай іс-әрекетіне қарай ел оны әулие деседі. Сол жерді ел «Әулиеата» атап кетіпті.

Ерте замандардың бірінде кең көсілген жазық далада шал мен кемпір өмір сүріпті. Олардың жалғыз қызы болыпты. Күндердің бір күнінде сол маңайды мекендеген ел-жұрт жазылмастай қатерлі ауруға шалдығыпты. Бірінен кейін бірі шетінеп, қарақұрым халықтан қонадай-ақ қалыпты. Кейбір отбасылар аурудан құтылудың амалын іздеп мекендерін ауыстырып көше бастайды. Солардың қатарында әлгі шал мен кемпір бар екен. Көшіп бара жатқан кезде қыз былай депті:

Айтса айтқандай, көш күншілік жерге жеткенде қыз ауырып өледі. Жерлеген күннің ертеңінде үш бұлақтың бастауы ашылып, су аға бастайды. Сол судан ауыз тиген сырқаттардың барлығы құлан таза айығыпты. Ал жаңағы бастауды халық «Әулие қыз» атап кетеді.

Көне замандардың бірінде етегін кең жайған елде шал мен кемпір өмір сүріпті. Олардың жалғыз баласы болыпты. Тағы да нәресте көргісі келген бәйбіше жас болудың жолын іздейді. Сұрай-сұрай бір жерде қасиетті тау бар, сол таудың етегінде қасиетті тас бар, ол тастың өзі үш бөлек, сол жерге барған адам тілек тілесе айтқанын орындайтын әулие бар дегенді естиді. Шал мен кемпір баласы үшеуі сол жерді іздеп тауып, киіз үйлерін тігеді. Осы үйдегі бәйбішесі өзінің бақытын, яғни Ару-атаға кездесу сәтін ойлап жүреді. Кешке қарай бәйбіше тау шыңына шығып, түнге қарай Ару-атаны тосады. Түн ортасында бір шу естіледі, бір нәрсе жарқ етеді, міне дәл осы кезде бәйбіше беті әжім-әжім шың қожасының тас орындыққа отырғанын көреді. Ол өзінің зор дауысымен: «Саған не керек?" – деді. Сонда бәйбіше: "О, қасиетті қария! Менің жастығымды, әрі әдемілігімді қайтарсаң!" – деген екен. «Өз отыңа орал, айтқаның орындалады». Бәйбіше ұшып түрегеліп бір адым да жасап үлгермей, өзінің денесінің жеңілденіп сала бергенін байқайды. Сөйтіп тастан-тасқа секіріп, тау шыңынан төмен түсіп өзінің күйеуі мен ұлына жетеді. Бірақ қаусаған шалын менсінбей жас қатын жаққан ошағынан безіне бастайды. Не істерін білмеген шалы Баба-шашты Ару атаға аттанады. Ол қасиетті қартқа жолығып, өзінің бұрынғы бәйбішесін қайтаруын өтінеді. Сөйтіп үйіне келсе, бұрынғы үйінен безінген жас, ақылсыз әйелдің орнында отырған, бұрынғыдан да қартайып, еңкіш тартқан бәйбішесін көреді. Өзі де кәріленіп кетеді. Әке-шешесінің үш күннің ішінде өте қартайып кеткендігін байқаған ұлы әулиеге өзі барып әке-шешесін бұрынғы қалпына, жасына келтіруін тілек етеді. Сөйтіп, әулие бұл адамдарды бұрынғы қалпына келтіріп, олар одан әрі бақытты өмірлерін бастаған екен дейді. Ал, әлгі әулие отыратын тасты халық "Әулие тас" атап кетеді.

Атқан оғы жерге түспейтін, көздегені мүлт кетпейтін дала кезген бір аңшы өтіпті. Оның кезбе атану себебі, сыры былайғы жұртқа беймәлім екен. Әйтеуір елден жырақтап, тау-тасты паналап, аң-құстың етін азық етіп күн көрген. Аңшыға Қызыларайдың кез-келген жыра жықпылы, тау-тасы, өрген аңы, ұшқан құсы алақанындағы жазудай әбден таныс болыпты. Күндердің күнінде жолы түсіп, мекені болған тау қуысындағы үңгірдің біріне түнейді. Мылтығын жастанып, бешпентін жамылып, қатты ұйқыға бас қойса керек. Түсіне көптен көріспеген ел-жұрты кіріп, елегізіп ояна беріпті. Аңшы еркін даланың ерке елігін, бейкүнә жануарларын жөн-жосықсыз қырып, тамағын тауып келген аңшылық кәсібін Алланың бұйрығы деп қабылдайды екен. Табиғат аясында еш қамсыз-мұңсыз тірлігіне еті үйреніп, келе-келе жүрегінен мейірім аты өше бастаған соң ол тағы тірлікті әбден мойындап кеткен-ді. Таң қылаң бере жанын жегідей жеген туған елге деген сағынышын оятқан үңгірден кетіп бара жатады. Кенеттен тау биігіндегі қарауытқан әлденеге көзі түсіп, қырағы көзі киіктің сұлбасын қапысыз таниды. Көзі қарауыта жіті аңдып, мылтығын сайлай бастайды. Кәнігі қол мүлт кетсін бе, тау жаңғырып мылтық даусы тиыштықты бұза, алыс-алыс белдерге кетіп жатты. Артынша оққа ұшқан киіктің қып-қызыл қаны жаңа атып келе жатқан күннің бетін жапқандай, тас үстімен сорғалап мөлт-мөлт тамып жатты. Бойынан әл кете бастаған киік ақырғы күшін жинап, ышқына кері жалт бұрылды. Сол кезде киіктің қос өкпесін тесіп өткен қорғасын оқ қайыра кері серпіліп, зуылдаған бетте өз олжасына масаттанып тұрған аңшының жүрегін тесіп өткен екен. Киіктің де, аңшының да көздерінде таудың үшкірлене біткен шыңдарының суреті көл бетіндегі ай нұры секілденіп дірілдей тұнып қалыпты деседі. Аңшыны ұрған киіктің киесі дейді аңыз. Содан бері тау киелі саналып «Әулиетау» аталып кетіпті.

Әшекей сұлу ертеде қазіргі Ақмола облысы, Қорғалжын өңіріндегі Құланөтпес өзенінің бойында өмір сүрген байдың жалғыз қызы болған екен. Сөйтіп, жоңғар шапқыншылығы кезінде жоңғарлар Ұлытауға дейін, нақтырақ айтсақ, Қарасиыр Бұланты өзенінің бойына дейін барған кезде Әшекей сұлудың ауылын шабады. Сөйтіп, Әшекей қыздың жұртына, әкесіне айтады: «Қызыңды маған бересің, егер бұл бұйрығымды орындамасаң бүкіл еліңді қырып-жоямын», – деп сұс көрсетіпті. Содан қыздың әкесі және халқы соған көніп, жоңғардың әскерін бастап келген қолбасшыға қызын бермекші болады. Әшекей қыз да бұған келісімін береді: «Мені отыз күн ойын, қырық күн тойын беріп ұзатыңдар», – дейді. Үй тігіп, батыр кірген кезде Әшекей сұлу да беліне қанжар байлап, соңынан кіреді. Оны күзетшілер тексермей, отауға кіргізеді. Жоңғардың батыры шешініп жатқан кезде Әшекей қыз қанжарымен жаудың жүрегіне сұғады. Сол уақытта жоңғардың әскері сезіп, сол арада Әшекей қыздың басын шауып алады. Батыры өлген соң жоңғардың әскері еліне қарай қашады. Әшекей сұлудың еліне деген ерлігі халқының арасында өшпестей із қалдырды. Қазір сол жер «Әшекей жазығы» аталып кетті.

Көнекөз қариялардың айтқан аңызы бойынша бір кездері Бабатай өзенінің орта тұсынан биіктеу жерден жаз мезгілінде бір тай көрінетін болған және жылма-жыл көрінетін тайдың не түсі, не жасы өзгермеген. Осыны байқаған жергілікті халық әлгі тайды жердің иесіне жорып, яғни арғы ата, түп төркіні деген мағынада пайдаланып, біздің киеміз деп пайымдаған. Осыдан келіп Бабатай деген атау шыққан дейді.

Базар – әйгілі Тана мырзаның ұлы атасы. Жылда осы жаққа жайлауға шығады. Бір жылы Базар байдың жылқысы бір шаруаның егініне түсіпті. Егіннің біраз жерін бүлдірсе керек. Ызаланған әлгі шаруа Базар байдың киіз үйіне кіріп, төрде қаннен-қаперсіз шай ішіп отырған байды мылтықпен атады да салады. Базар тіл тартпай өліп кетеді. Дес бергенде, мылтық даусын жылқыдағы азамат балалары естіп, атпен шауып келсе, әкелері ұзыннан түсіп өліп жатыр. Шешелері ес-түссіз талып қалыпты. Сонадай жерде атқан шаруа жаяу кетіп барады екен. Байдың төрт баласы қуып жетіп, әлгінің мойнына арқан тастап, сүйретіп жүріп өлтіреді. Сөйтіп, өздері Тарбағатай тауының қыстауына көшіп кетеді. Содан бастап бай жерленген жер «Базар бейіті» атаныпты.

Сарысу өзенінің жағалауында екі жас жауынгер Байеділ мен Тоқабай кездесіпті. Олар екеуінің жоңғардың шабуылына қарсы тұруға бара жатқанын, екеуінің жолы бір екенін біліп, достасады. Олар: «бір-бірін осы дүние мен о дүниеде тастамаймыз» деп анттасады. Бірнеше жылдан кейін екі дос отандарына жеңіспен қайтып келеді. Екеуі Тоқабайдың ауылына жақындайды. Бір себептен іштей қуанып келе жатыр, ал бір себептен қоштасу сәті жақындаған сайын іштей жандары күйіп келеді. Жолда олар демалғанын дұрыс көріп, аттарынан түсіп, жайылуға жібереді. Ал өздері от тұтатып, киіктің етін пісіріп жеп демалады. Табиғаттың сұлулығын айтып, айдың жарығын әңгімелеп жатқанда ұйықтап қалыпты. Таңертең бірінші Тоқабай оянады. Досының ұйқысын қимай, аттарды жетектеп ерттеп, досын оятады. Бірақ досы тұрмайды. Тоқабайдың жүрегі аузына келеді. Байеділді жұлмалап оятып көрсе, досы өліп қалыпты, оны улы кене шағып алған екен. Енді Тоқабай досын қайтыс болған жеріне жерлейін десе жер жаман екен, үсті құм болғанымен, астыңғы жақтары тас. Жалғыз қылышымен ұрғылап, соғып жатқанымен тасты жер берілмепті. Ал, шілденің ыстығында мәйітті бір жерден басқа жерге ауыстыру адамды сыйламағандығы. Жарты күн қазуға тырысады, ыстықка мәйіт бүліне бастайды. Амал болмағандығынан Тоқабай құммен жауып, белгі ретінде жерге қылышын шаншып кетіпті. Өзі ауылына көмек іздеуге кетеді. Қайтып келсе досының мәйіті жоқ екен. Ұзақ іздеулер ешқандай қорытынды бермепті. Өзінің досын ойлай Тоқабай Байеділ жатқан жерінде өзінің дәл сол жерде тұратынын шешіпті. Ал сол төбешік Байеділ деп атанды. Уайым мен қайғы Тоқабайға тыныш өмір сүруіне мүмкіндік бермейді. Көп ұзамай бір жылдан кейін Тоқабай да қайтыс болды. Өлім алдында өзінің туыстарына өсиет қылып айтып, осы жерге, досының қасына қарсы төбешікке жерлеуін сұрапты. Ол төбешікті Тоқабай деп атапты. Сол сәттен бастап ол жер «Байеділ-Тоқабай» деп атаныпты.

Ертеде барлық Сібірді билеп-төстеп жүретін бір бай адам болыпты. Оның байлығына қоса, ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс екен. Байлығына батырлығы сай болып, барлық Сібірді аузына қаратыпты. Сондықтан Байқалдың лақап аты «Сібір» атаныпты. Байқалдың байлық, батырлық-ерлік, жақсылық қасиетіне қоса, қаһарлы, ашулы, ызғарлы сипаттары да болыпты. Байқалдың бір іске көңілі түспей, ашуы келсе, ол бетін түстікке бұрып қараса, барлық Сібірдің келбеті өзгере бастайды екен: күн өздігінен суытады, аспан түнеріп бұлттанып, бұлттар ерсілі-қарсылы көшіп, ызғарлы қар-жаңбыр жауып, жел соғып, теңіз тулап жағаны соғып, орман да бойын жазып тік тұра алмай еңкейіп басын иіп мөлиіпті. Жер бар сырын ішіне тартып, тоңып қатып қалыпты. Жануарлар батырдың бұл қаһарына шыдамай, бойын көрсетпей, бас паналап көрінген ін-шұңқырға тығылыпты да, батырдың ашуының қайтуын күтіпті. Ал батырдың ашуы қайтса, бетін терістікке бұрғаны. Онда манағы құбылыстың бәрі өзгеріп, барлық Сібір жайбарақаттыққа айналып, барлық жаратылыс рақат табады екен. Байқалдың Зарлық деген жалғыз қызы бар екен. Ол қыз дүниеде теңдесі жоқ Аңғара деген батырға ғашық екен. Жастардың бұл сырын білсе, Байқал барлық Сібірді екінші түрге айналдырып жібереді, өйткені бір жорықта Аңғарамен кездесіп қалып, екеуі бірін-бірі көрместей болған екен. Екі ғашық Байқалдың бұл мінезін біліп, енді не істерін білмей дағдарысады, сөйтіп жүргенде бұлардың сырын Байқал сезіп қалып, алдымен қызы Зарлықты өлтірмекші болып ұмтылады. Зарлық қорқып тауға барып тығылады. Сол тау артынан «Мұңлық-Зарлық» атанады. Ал Аңғара қорықпады, бірақ атасына қарсы келмей бетін солтүстікке қаратып, жан-жағына қарап тұрды да, алға жүре берді. Бұл кезде Байқалға да ой түсті ме немене, ойланып артына қарай-қарай тартып отырды. Ал Байқал осы қылған қаталдығына өкініп, жер бауырлап жата кеткен екен. Қайғысының күштілігінен жер ойылып, түпсіз терең көлге айналыпты. Одан шыққан су Аңғараның ізімен жүріп, ағып отырып үлкен өзенге айналыпты.

Балқаш көлінің жағасында ерлі-зайыпты екі адам болыпты. Әйелі өте ақылды болса керек. Келін боп түскен жері үш ағайынды деп аталатын арғын елінен екен. Үш ағайынды руының қыдырынан тараған. Отау тіккен күндерінен бастап-ақ ерекше көзге түседі. Өте қонақжай, дастарханды болады. Ақылымен әр нәрсенің жөнін, ретін тауып, ел арасында үлкен беделге ие болады. Жаны жайсаң, жүрегі жомарт, қолы кең ол өткен-кеткеннің бәріне де қамқор болады. Жарлыны жарылқайды. Алыстан арып-ашып келген адамға мал сойып, дастархан жайып күтеді екен. Таныс болсын, бейтаныс болсын кім-кімге де жарқын пейіл танытып, қолынан келген жақсылығын аямайды екен. Одан тарылмайды. Қайта ең бай, қуатты тірліктің иесіне айналып, бай қатын атанып кетеді. Қартайып, кейін өлген шағында балалары оған арнап күмбез тұрғызады. Ол күмбез бүгінгі күнге дейін сақталған. Өткен-кеткеннің бәрі де күмбезге тоқтап, оған зиярат етіп өтеді. Кейін ол жер Байқатын атанып кетеді.

Бір жылы Сырдың бойында үлкен жұт болып, бүкіл малдар қырылып қалған екен. Соның алдында назарларға (ру аты) бір бай Қоңыр атты қызын ұзатып салған. Екі-үш жыл өткеннен кейін қыздың ағасы балаларға барып қайтайын деп барса, олар қыстан аман шыққан екен. Барса қарындасы алдынан шығып, жақсылап қонақ қылған екен. Содан қарындасы:

Содан Қоңыр деген қыздың барған жері бай болған соң, осы жер «Байқоңыр» аталып кеткен екен.

Бірде Әлдеберген, Байтуған, Жақып-Кеңгір ауылы болып, көшіп бара жатқанда ағайын арасында іріткі туады. Содан алакөздік ерегес кеулеп, көш бұзылады. Осы жолы киқарлыққа салынған Байтуған ағайын-туғандарынан бөлініп, бұған дейін атаусыз келген оты мол қақтың бойында қонып қалады. Сөйтіп, әуелі «Байтуған қонған», ал кейіннен «Байтуған» атапты. Бұл жерге су жайылып, кәдуілгі көлге айналуы, үйрек-қазы қонып, балықтың пайда болуы сірә, кейіннен, әлгі жан-жақтан тоған тұрғызып, жасанды көлтабандардың өмірге келуімен байланысты болса керек.

Асан Қайғы «Жерұйық» іздеп, жер дүниені шарлаған. Жақсы-жаманын барлап жүріп біздің Түндік өзеніне жеткен екен. Бір түнеп аттаныпты. Желмаясына мініп тұрып «Пай-пай! Ащылы-тұщылы ой Түндік, маңырап жатқан қой Түндік, Шопан атаға құтты қоныс екен ғой», – депті. Түстік жердегі өлкесі қайың тал, тау-тасы, қарағай-шыршалы, сай-саласы қалың шалғын айнала етегі шымырлап атып жатқан сансыз бұлағы бар тауды көргенде: «Жерім-ақ екен! Алланың жарылқауы-ай! Алақандай тау болса да айналасындаты елге құт-береке, ырыс пен бақ екен ғой!» - депті. Сонан «Бақты» деп атанып кетеді.

Баяғы өткен жаугершілік заманда осы ауылға күтпеген жерден қапыда тиіскен жау қамсыз отырған жұртты аяусыз қырып салған көрінеді. Сонда нөпір халықтың ішінде аман қалған жалғыз бала тауға қарай дедектей қашып, жыпқыл тас арасындағы бір үңгірге барып тығылыпты. Ізбе-із қуып келе жатып, көз алдарындағы баладан айырылып қалған жау әбден әбігерге түседі. Тау-тасты шарлап, қанша іздегенімен, бірақ бала таптырмайды. Ойламаған жерден жұмбақ көрініске тап болған қуғыншылар «Бір Құдайдың кереметі шығар, сондықтан Алланың қаһарына ұшырамай тұрғанда тезірек кетейік» деп, аттарының басын кері бұрған екен... Жазықсыз қуғын-сүргінге ұшырап, жапа шеккен күнәсіз жас өспірімге койнын ашып, пана болған қара тас бертін келе «Балағайып үңгірі» аталып кетіпті.

Осы өңірдің атақты байының Балқан атты сері, әнші-күйші батыр ұлы болады. Ол құралайды көзге атқан мерген екен дейді. Балқан осы таудың етегіндегі көлдегі аққуды атып алған екен. Аққудың киесі болар, Балқан сүйген сұлуына қосылған соң, бірде аңға шығады. Осы тау ішінде киелі бір елікті атып, жолда өзі мерт болады. Сол бай баласының атымен «Балқантау» аталыпты-мыс. Айтып өткендей бұл тауларды «Қу таулары» деп те атайды. Ертеде бір мыңғырған малы бар бай осы жерге көшіп келіпті-мыс. Осы тауда баласын жоғалтып бір күн, бір түн, бір апта, ай іздеп таба алмапты. Күндердің күнінде шаршаған бай бір тастың үстіне отырып, «Әй, қусың-ау, қусың» деп, содан «Қу тауы» аталып кетіпті.

(І-нұсқа) Ерте заманда осы көлдің жағасын мекендеген бір байдың жалғыз қызы кедейдің жігітімен көңіл қосады. Бұл жайды тек қыз жеңгесі ғана біледі. Уақыт өте келе байдың ерке өскен жалғыз қызының кедей жігітінен аяғы ауыр болып қалады. Не істерін білмей сасқан қайын сіңлісіне жеңгесі мынадай ақыл береді:

Жеңгесінің ақылын тындаған қыз қашуға дайындалады Бірақ бір күні жеңгесі әңгіме арасында қарындасының жағдайын ағасына байқамай білдіріп алады. Бар шындықты қазбалап сұрап алған ағасы сол кедей жігіттің үйіне іздеп барып, қатты ашу үстінде өлтіріп тастайды. Бұны естіген қыз:

(ІІ-нұсқа) Ертеде Балқаш деген бай болған екен. Оның көркіне ақылы сай Іле деген қызы болыпты. Іленің көріктілігі мен ақылдылығы жан-жаққа аңыз болып тарайды. Ілеге құда түсушілер келе бастайды. Бірақ Іле қыз олардың бірде біреуіне өз сезімін алдырмайды. Сол елде Қаратал деген батыр, кедей жігіт болады. Ол үнемі жарлы-жакыбайлардың сөзін сөйлеп, оларға көмек беріп жүреді. Бірде Балқаш бай үлкен ас береді. Бұл аста ақындар айтысып, жауырындары жерге тимеген палуандар белдеседі. Шабандоздар бәйгеге түседі. Бұл асты бергенде Балқаш байдың ойында қызы Ілеге болашақ күйеу іздеу де жоқ емес-ті. Осы аста Іле мен Қаратал кездеседі. Бір көргеннен бір-біріне тәнті болған екі жас тек іштей ұғысады. Сегіз қырлы, бір сырлы Қаратал бұл аста ерекше көзге түседі. Балқаш бай қызы Іленің Қараталға ерекше ілтипат көрсетуінен қатты шошынады. Қараталды қызына тең көрмейді. Балқаш бай бақыт тек байлықта деп ұғады. Қаратал Ілеге қанша ынтызар болғанымен, арада алынбас қамал барын ұғады. Ол – өзінің кедейлігі еді. Іле Қараталды шын сүйетіндігін айтып, әкесінен рұқсат сұрайды. Балқаш бай рұқсат бермек түгілі жігіттің атын атауға тыйым салады. Ақыры ебін тауып, Іле мен Қаратал ауылдан қашып шығады. Қызының кедей жігітпен қашып кеткенін білген Балқаш бай өзі бас болып арттарынан қуады. Іле мен Қаратал қуғыншылардан құтылмасын біледі де, әкесін тосып алады. Әкесімен бір ауыз сөзге келеді. Іле: «Әке, мен тек Қараталды сүйемін. Өмірде байлықтан жоғары күш бар екенін білмедің. Ол күш – махаббат. Өзіңнен соңғы өтінер жалғыз тілегім: тіршілікте бірге болмаған тәніміз о дүниеде бірге болсын, Қаратал екеуімізді бірге жерле», – дейді де биік құздан етекке құлайды. Қызының парша-парша болған жансыз денесін көрген Балқаш бай есінен танып құлайды. Арада біраз уақыт өтіп, өзі-өзіне келген Балқаш бай жанындағыларға: «Мен өмірде үлкен қателік жібердім. Адам үшін бар байлық та, бақыт та бала екенін енді түсіндім. Тірлігімде жіберген қателігімді о дүниеде жуайын, Іле мен Қаратал екі сағам болсын», – деп екі баласының ортасына жатып, өзіне-өзі қанжар салады. Міне, Балқаш көлі Балқаш байдың көз жасынан пайда болып, үнемі екі сағасынан келіп құятын Іле мен Қаратал демімен толығып отырады екен.

Менің естуім бойынша мыңнан жүз елу жыл яки екі жүз жыл бұрын аталған халықтың қойған аты екен. Өйткені оның себебі сол кездегі қазақ халқының негізгі тәртібі мал бағу мен мал асырап көбейту екен. Жаз кезінде қыстаудан шығып мал үшін соны жерді іздеп Каспий теңізінің шығыс жағасы, Арал теңізінің батыс жағасын, Арқаны жайлаған қара қазақ халқы екі теңіздің бойына айырыла көшеді екен. Мал жайлауына жер сонысын іздеуші көшпелі халықтың басшы адамдары теңіз жағасына келіп, биік шыңдардың басына шығып, Арал теңізінің көз жеткісіз көлеміне таңғала қарайды екен. Бұл Арал теңізінің ортасында үш жерде арал бар. Бұл үш аралдың арқа жақ шетіндегі аралдың атын Барсақ деп қойған, себебі шың басына шығып қараушы адамдардың бұлтсыз, ашық, тынық күндері көзіне мұнартып көрініп тұрады екен. Әр уақыт теңіз жағасына келіп теңізді таңырқап қараушылардың көзіне көрініп тұрады. Бірсыпыра көрген халықтар: «теңіз ортасындағы бұл бір үлкен арал ғой, іші малға да өте жайлы шығар өзіне бір барсақ» дейді екен. Жыл сайын келіп көрушілер осы әңгімелерді айтып, өзіне бір барсақ дей береді екен. Ауылға келіп аралды көрмеген адамдарға аңыз қылып, басқа да көрмеген шаруа қазақтарға да айта отырып өзіне бір барсақ дейді. Соңғы жылдарда осындай аңыз, әңгімелермен Барсақ атауы атаныпты. Сол кезгіден қалған біздің арамызда теңіз жағасындағы елдердің айтып жүрген нақыл сияқты бір әңгімелері бар. Сол заманда Боташ дейтін малға да бай, балаға да бай бір адам болыпты. Өзінен өрбіген балаларынан төрт шаңырақ құралған дейді. Байдың өзінің үлкен үйіменен бес үй болыпты, балаларынан өрбіген ұрпақтарымен отыздан астам жан болыпты. Қарауындағы малшы, көршілеріменен бір бөлек ауыл болып, мал жайына шығып көшіп қонып жүреді екен. Сол кездегі Барсақ атауының аңыз-әңгімелері Боташтың құлағына тиеді. Мұны естікен Боташ өз көзіменен көруді құмар етіп, бір жылы жаз кезіндегі көктем уақытында Арал теңізінің батыс жағасын ала көшеді. Жақсы аттарменен бір қанша жолдас адамдарымен Арал теңізінің жағасына келіп биік таулардың басына шығып, теңіздің кең көлеміне салқын ауасына таңғала қарап жолдастарыменен Барсақ атауы қай тұсында екен деп әңгіме қылып кеңеседі. Осындай жағдайменен бірнеше рет теңіз жағасына келіп, Барсақ атауын көзбенен іздей береді екен, бір келген ретінде Барсақ атауының тұсына кездесіп, мұнарып тұрған теңіз қабатындағы аралды көреді. Мұны көрген Боташтың ойына: «Осы аралдың ішіне өзім өтіп көрсем егер де үлкен кең атау болып қысы-жазы менің мына көп малдарыма қолайлы болса көшіп өтуім керек» деген кеуліне әсерлі қиял енді. Сол жылы күзінде қыстауына қайта көшпеді, теңіз бойында бекініп қыстап қалды. Қыс айы басталып теңіз қата бастапты, мұз бекініп ат-көлікпенен жүруге қауіпсіз болды-ау деген шамада Барсақ атауына ашық болған Боташ өте алмай, бір күні бір-екі жолдастарыменен мұз үстінен Барсақ атауына өтуге жолданыпты. Арадан бір қанша сағат өткеннен кейін ат оттатып, дем алып отырып шамалы кезден кейін атау ішін аралап көреді. Қалыңшылық тоғай екен, түрлі шөп мал оттарының әр түрі адам көрмеген жеміс, шөптерінің неше түрлісі қыс кезінде-ақ ілбіреп, құбылып тұрған. Мұны көрген Боташ: «Мынау Аралдың ішіндегі мына жеміс шөптерге малдарымды алып келіп бес жыл отырып бағып, жылына екі реттен балалатып, санын бұрынғыдан төрт есе, бес есе артылдырып төрт түлік малдарымды жабайы аң сияқты қылып қайтадан елге көшіп өтсем», – деп арман қылып келген ізіне қайта аттанады. Сол күні іңірлетіп аулына келеді. Көп кешікпей Боташ алды-артын жинап, сонша малды мұз үстінен айдап, өзінен өрбіген барлық ұрпақтарымен, малын бағатын малшы көршілеріменен ыңырсытып малды айдап, көшті тартып отырып Барсақ атауына өтіпті. Атаудың ішін аралап, бір қалыңшылық тоғай арасына бекініп қыстайды. Малға қора керегі жоқ – өзі ық, малға малшы керегі жоқ, өз бетінше жайылады, қасқыр сияқты жыртқыш аңдар жоқ. Боташтың малының қонысы табылды. Малды ұры алып кетеді деген қорқынышы жоқ. Қойға қасқыр шабады деген қауіп жоқ. Боташтың өзіне де қолайсыз болмады, соғымын сойып майлы ет жеп, сексеуілдің шоғына қызынып отырып, Орынбордың ақ құйрық қара шайын қою салдырып ішіп, ерте жатып, кеш тұрып қысты өткерді. Осы жағдайменен егіздетіп қойын туғызып, түйе боталап, жылқы құлындап өзінің ойлаған мақсетіне жеткен шамада арадан төрт жыл өтіпті. Боташтың малы семіріп, малының саны көбейіп, адамнан шығын болмай бесінші жылдың қысында қайтып көшіп өтуге ниеттенеді. Сол қыс айының мұз қатуын күтіп отырған Боташ төрт жыл отырған қонысын қимай, январь, февраль айларын өткізіп жіберіп, март айына кездесіп қалыпты. Март айы туғаннан кейін күн ұзап жылыта бастады. Көшетін мезгілді өткеріп алған Боташ март айының ішінде асыға көшті. Өсіп өнген есепсіз көп мал мұз бетінде қара қиюланып, көрінген көлденең шыңға қарай келе жатты. Бірнеше жылдан бері теңіз ортасындағы бөлек аралды жайлаған малменен адам көлденең шыңға қарай қайтқанын біліп, Барсақ атауыменен амандасқан тәрізденіп, көлденең шыңға аман жетуіне көңіліне қуанышты әсер енгендей болып, жылқы кісінеп, құлындары айнала шауып, түйе боздап, қой маңырап, сиыр мөңіреп, бес жылдан бері ел көрмеген қыз-бозбала жастары, көш үстінде отырып, ән қосып, өлең айтып, жылқышылар қиқулап теңіздің бетін жаңғырта бастады. Боташ жылқыдан құла айғыр дейтін бір жақсы атын ұстатып мінген екен. «Көш алдынан озып, ертерек шың үстіне көшпенен малды шығарып, бекінетін жер қолайластыруым керек екен», – деп ойлады да, құла айғырменен көштен оза жөнелді. Күн мұнарлы шақшылап, жаз айының дымқылды самалы күн батыс арқадан теңіз ортасына қарай соғып тұрды. Боташ екпінді құла айғырменен көштен озып шоқытып отырып, теңіз жағасына таяу келіп қалды. Ат үстінен артына бұрыла қарағанда көш пенен малдың қарасы көз ұшында қара шоғырланып азар көрініп қалған екен. Боташ аттан түсіп дәрет ұстатып, насыбайын атып, тымағын ондаңқырап киіп, келе жатқан көштің бағытына қайтадан қарады. Күннің мұнарына тұман араласқандай ауа-райы қоюланып, көштің қарасы мұнарланып, әдепкіден гөрі жіңішкелеу көрінді. Ат ағынымен желге қарсы жүрген Боташ өзінің де көзі жасаурап, жасы алпысқа таяу келіп қалған жігіт көштің мұнарланып жіңішке көрінгені үшін кінәні өзіне де қойды. Осыны ойлады да, келе жатқан бағытына жүріп кетті. Теңіз қабатынан өтіп шыңға тіреле қатқан теңіз мұзының таусылған шетіне келді. Құла аттың алдыңғы екі аяғы Арал теңізінің Орынбор жақ жағасының қара жеріне тиді. Енді алды кесіп алғандай биік шың. Шың баурайына төскелеп шығатұғын мүмкіншілік таппай, шыңның жиегін жағалап құлау іздей бастады. Бұрынғы өзінің көшкендегі малын құлатқан кең жайпауыт алқап бар еді, Боташ соның бағытын іздеп сүт пісірім шамасында өзінің мыңнан бес жыл бұрын малын айдап, көшін тіркестіре теңізге құлаған іздерін көріп, сол кездегі дәуірін көз алдына елестетті. Аман жолын тауып қиялап шың басына өрлеп шықты. Көшердегі шыңның басына еру болып, екі күн отырып садақа беріп, үшінші күні көшкен жұртына келіп көлденең шыңның кең жазық маңқиған даласына бойлап қарап, сағынған түрде көріскендей Боташтың бала жастан ойнап, өніп өскен Сарыарқаның қызықты дәуірлері есіне түсіп, мұз үстінде келе жатқан бір қанша қатын-бала, қара орман ойынан да шығып кетіпті. Боташтың бұл жағдайда жүргенде ауа-райы бұзылып, буалдыр қалыңдай бастап жел қатты соғып жіберді. Мал менен адамға өтетін жаздың ызғарлы желі Боташтың киген тымағының екі жақтауы құлағы бетіне соғып, мұз үстінде келе жатқан жамағаттарын Боташтың есіне салды. Шыңның тіке басына барып, Боташ көштің келе жатқан бағытына қарады. Шыңның биіктігі бір шақырым жоғарылықта биіктен қараған Боташтың көзіне келе жатқан көш пенен малдың қарасы аяқ астындағыдай болып көрінді. Боташ шың басында тұрып өзінің тұрған құлауының бағытына қарай көшке атой беріп тұрды. Март айының ішіндегі ұзақ күннің түстен кейінге қарай мұз бетіндегі қарлар еріп, мұздың беті көкшіл тарта бастады. Еріген қардың суын қыс аязыменен шынығып қатқан мұз бойын тартпай, соққан желдің екпініменен майда жыбырлақ иірімделіп жатты. Көкше мұздың үстінен жүріп келе жатқан керуеннің қарлы жерлермен орала жүріп көкше мұздан тайғанақтап, ат көліктер жығылып жүріс өнбеуге қарады. Мұны көрген Боташ жағалай шауып, көштің жүрісін өнбегенін біліп, тынышсыздана бастады. Боташтың сансыз көп малының Барсақ атауынан шыққанда мұз үстінен айдалған тәртібі мынадай еді: алдыңғы сабы жылқы айдалу, ортаңғы сабы көш пенен түйе, қой менен сиыр кейіннен жүру еді. Боташ шың басынан қарап бұл тәртіптің бұзылғанын көріп көңіліне уайым алды. Айдалған жылқының алдыңғы қатары шыңға таяу келіп қалды. Мал менен көштің арты недәуір жерде шалғайсыздау жерде келе жатыр. Қатты соққан желдің екпіні көкше мұзбенен келе жатқан жәндік, сиыр құсаған малдарды тайғанақтатып көтеріп ұрады. Жығылған малдар еріген қар суына былғанып жатқан орнынан тұрмай қалыпта жатыр. Көлік мініп мал айдаушы жігіттердің де аттары тайғанап жығылған малдарға жәрдем беруі де нашарлады. Малшылардың басынан ерік кетіп, Боташтың малдары шың жағасына жақындаған кезде артын желге беріп біріне-бірі ықтап қырықтап, елулеп әр жерден қала бастады. Көш үстіндегі әйел-қыздар, он жастан төменгі жас перзенттер көлік үстінде отыруына мүмкіншілік болмады. Жаяу жүру үшін он жастан төменгі жас ұрпақтарға мұз бетіндегі еріген қар суына бірін-бірі арқалап, үлкендеуі кішісін жетелеп жүруіне тағы болмады. Осы жағдайменен көш жиек жағасына жақындап қалғанда Боташ құла айғырменен құйыла шауып, шың басынан түсіп теңіз жағасына келсе, қара жерден мұздың көбесі сөгіліп төрт құлаштай арасы қара жерден ашылып кеткен екен. Мұны көріп Боташ ауыр қайғыға еніп, тауға қайтадан шапты. Тау басына шығып, келе жатқан көшіне қарап бір тілек тіледі: «Ей, Алла, мұның ақыбетін бер», – деп ойына алыпты. Көшінің алдымен артын көзбенен шолып, өзінің шың басында тұрғанын келе жатқан жамағаттарына көрсетіп шыдамы кеткен Боташ қайтадан жағаға тағы шапты. Желдің соғуы күшейіп, ауа-райы сұрланып ұлы теңіздің тербелген күшіменен мұздың бір қанша жерінен жарық ашылып, мұз көбесі қара жерден алыстап кеткенін көрді. Үстінен мұз ашылған теңіз суының бір қанша уақыттан бері мұз астында қамалып жатқан газды буы көтеріле бастады. Судан жоғары көтерілген қара көк будың қабатынан мұз жиегі көрінбей қалды. Жел күшейіп, мұз ашылған жерлердің толқыны іріленіп, ұлы теңіздің тіреусіз ортасына қарай Боташтың сансыз малы менен өзінен өрбіген перзентімен малшылардың тұрған мұзын ығыза бастады. Дүние мүлік, мал, перзентін, барлық отанын мұз үстінен қарасын көре алмай, Боташ тауға үшінші рет тағы шауып шықты. Күн де еңкейіп батуға таянған кезі. Боташ шың басына шығып, теңіз бетіне тағы қарады. Қарақиюланып бөліне аққан мұздардың үстінде төрт-бес жерде бөлініп теңіз бетінде қалқып бара жатқанын көрді. Күн батып, қас қарая бастады, Боташтың мал-мүлік, туған-туысқан, өзінен өрбіген ұрпақ сән-салтанат дәрежесі көз ұшынан үзілді. Енді Боташ аттан түсіп ауыр қайғыға кірді. Қарайған қара орман, сонша өзінен өрбіген ұрпақтар мұз үстінде теңіз бетінде қандай жағдайға кездесіп жатқанын көзімен көрмесе де, көңілімен шолып, бармағын шайнап, таңды атырды. Таң атып, күн шығуға таянды. Аспан ашық, бұлтсыз, ауа-райы таза, жаздың өкпе қызыл желі кешегі бағытынан әрі соғып тұр. Боташ атын тұсап отқа жіберіп, өзі шың басына келіп теңіздің бетіне көзін сала бастады. Кешегі тұнжыраған көгал мұздың орны белестеніп, бірін-бірі қуып, ақбастанып бұрқыраған толқынды теңіздің бетін көрді. Сонша еңбек етіп мақсұдына жете алмаған Боташ мұнан бес жыл бұрын өзінің барлық отаныменен үш қонып садақа беріп көшкен жұртын сонша ұрпақ, сонша мал-мүлік көз алдында елестеп ойынан шықпай, теңізге қарап жұрты айналып, сәске түс болғанша бет алыс ешқайда жүріп кете алмады. Сол кезде Арал теңізінің батыс жағасын жайлаған қазақтың елінде Қошқыл дейтін бір қарақшы бар еді. Мұның бала жастан үйренген кәсібі біреудің малын ұрлау, ел тору, жол бағып жолаушы тонау, мұның еңбегі осы сияқты екен. Бұл Қошқыл қасына жолдас алмайды, өз күшіне сенген. Кісіге сырын айтпайды, өз ақылы өзіне жетеді. Ұзақ жорыққа жылына екі рет аттанады екен. Бірінші аттану мезгілі күзгі сентябрь, октябрь айларының қар суыменен бір жылда екі рет осы дәуірлерден пайдаланып тұрады екен. Осы биыл Қошқылдың жазғы жорығы еді, түн елдің қыстағыменен жайлауын аралай жүріп күндіз елсіз далаға шығып кетеді екен. Түнде ел ішінде жортып күндіз елсіз майданда биік төбелердің басына шығып, ұзын керуен жолдардың бойына келіп із кесіп, жүргіншілердің бақытын аңдып теңіз жағасына келіп, саяхатшы есебінде кеуілін көтереді екен. Осы бүгін Қошқылдың теңіз жағасына келіп сәуірдің жазғы мұнарлы самалы менен теңіздің сағымды таза ауасынан пайдаланып күн батқанша дем алып жатайын деп келген күні еді. Қошқыл шың жағалап келе жатып үш айға дейін күн көзін көрсетпей бетін жауып жатқан мұздан кеше ғана құтылып жаздың маужырай соққан қызыл желі бетін сипап, теңіздің қуанышты әсерленген бетін көріп, Қошқылдың тұла бойы босап, шаттық көңілменен маужырап, теңіздің тұңғиықты екі құлағын сыртына қайыр байлап, қамшыны бүктеп ұстап, кер аттың тізгінін ер басына ілдіріп, өз ауанымен келе жатқанда оттап жүрген тұсаулы құла айғырды көріп, өзінің істеп жүрген кәсібі ойына сап ете түсті. Қошқыл қамданып аузына орамалын тартып, тымақты көзіне түсіре киіп, соққыны тақымынан шығарып құла айғырдың қасына жетіп барды. Жүгенсіз шылбыры көтеріліп ер басына ілінген алдыңғы екі аяғы тарт тұсалған қарғып оттап жүр екен. Қасына келген Қошқыл аттан түсіп құла аттың тұсауын шешіп, ер қасынан шылбырын алып, өз атына қайтадан мінді. Қолға түскен олжамен кете беруді ойланып тұрды да, жан-жағына қарап бұл аттың қайдан келген ізін шолды. Қарғып жайылған аттың ізі шың жағасынан шықты. Құла айғырды жетелеп Қошқыл тұсаулы аттың ізіне қарсы жүріп, осы аттың иесін көруге талап етті. Сол уақытта Боташ шыңның таусылған кемерінде беті теңізге қарап, кешегі өткен дәуірлері көз алдында елестеп ойынан шықпай, екі көзінің жасы сақалын жуып, оқтын-оқтын бетін сипап, маяжон шапанын желбегей жамылып, ішкі киімдерінің сыртынан жалпақ қайыстан істелінген кіселі қара белбеуін қатты буып, екі бүйірін қолымен сығып, малдасын құрып күңіреніп отыр еді. Сыртынан келген Қошқыл батыр Боташтың ауыр қайғыда отырғанын біліп, баяу дауыспенен хабарласты. Боташтың екі көзі жаспенен қамасып, құлағы бітіп, теңіз бетінде кеткен жас перзенттерінің шуылдаған дауысын тек қана жүрегіне түсіріп отырған Боташ Қошқылдың бұл хабарласқанын білмей қалды. Боташтың сезбегенін біліп, ат үстінен қисайыңқырап соқаның басыменен түртіп, зәрлі дауыспенен:

Қошқылдың жекіріне сөйлеген зәрлі дауысы Боташтың құлағына емескі естіліп, қос атпен тұрған Қошқыл батырға мойнын бұрып қарады.

Боташтың ұзақ тарихын тыңдаған Қошқыл қарақшы ат үстінде үзеңгіге шірене бүктелген дізесін сірестіре жазып, ондалып отырып Боташқа ызғарлана сөйледі:

Жаздың басталған айының орта кезі, бұлтсыз аспан ашық, мөлдірдей ауа-райы таза болмашы құбыладан сәуірдің сағымды самалы есіп тұр. Құбыладан арқаға жүргінші жыл құстардың түрлі әдемі үндері әуені жаңғыртады, қар еріп, жер қарайып, қураған мал оты шөптердің басы бөрітіп төбелердің күнгей бетінен тоң жібіп, қылтиып шыққан түрлі дәрі шөптердің исі жер үстінен кісі бойы көтеріліп, ауыр қайғылы келе жатқан Боташтың жүрегін тербетіп бұрынғы ел жайлауы мен мал өрісі сай-саладан аң қағып, тазы жүгіртіп, ат шапқан дәуірлерін еске түсіріп жаз сағымменен ат шапқан отаулана көрінген биік шоқылардың басына көз жібере қарап Боташ мамырлай басып жүріп келе берді. Кешегі өткен күннің ауыр қайғысын кеуілге бекіткенмен енді пайдасыз екенін біліп, жүрегін тұрғызып белін қатайтып алды. Төбе-төбенің басына шығып, айнала қарап, осы жағдайменен Боташ намаздыгерден ертелеу кезінде бір үлкен керуен жолға кездесті. Жол бойына келіп, жақын кезде жүргіншінің жасаң топыраққа түскен жаңа іздерін көріп, өз тобының сүрлеуін көргендей-ақ бұрынғыдан да гөрі бойына жігер құйыла бастады. Боташ енді жолдан шықпады, жолдың батыс арқаға қарай кеткен бағытына қарай жүре беріп, күн батып ымырт үйірілгенше ешбір жанды кездестіре алмай, көсілген ұзын жолдың бойында Боташ бір өзі қонақ болды. Бойынан қайғының зәрін кетіріп, орнына қайратты жігер сақтаған Боташ маяжон шапанын бүркене қисая кетті. Боташтың жастық дәуіріндегі пердесі ашылып, түсіне кірді. Асыл тастардан орнатылған патшалық сарайындай ақ ордаларда неше түрлі сән-салтанат бау-бақша, қазине мүлік, көз жеткісіз көкорай көк шалғынды жайлаған есепсіз малдарға ие болып жүр екен. Осындай сән-салтанат дәрежеге өзі ие болып жүріп, жалаңаш етіне киген алпыс ілгекті тозығы жақындаған көйлегі бар екен. Соны шешіп тастай алмады. Осындай қызықты түстерді ұзағынан көріп, Боташтың еті мұздап ояна келсе, таң атып қалыпты. Орнынан тұрып шапанын қағып сілкіп, үстіне киіп алып, кіселі қайыс белбеуін қаусырына орап қамшысын екі бүктеп артына ұстап, Боташ кешегі бағытына жүріп кетті. Күн қыза сәске кезінде батыстан шығысқа қарай қаптай жайылған көп малға кездесті. Жол қапталындағы биік төбенің басына шығып қаптаған қалың жылқының кейінін күтіп тұрса, құрығын сүйреткен екі жылқышы төбенің басында отырған Боташқа келіп сәлем беріп:

Боташ көзінің жасын бармағымен іліп тастап, бетін алақаныменен қос қолдап сыпырып, отырған үй ішіндегі жамағаттарға қарап мұңая сөйледі.

Өткен дәуірлердің бірінде жаз жайлауы бар, қыс қыстауы бар бай адам өмір сүріпті. Ол өзі сондай аңқау екен. Бай болғаннан кейін дәулетке қызықпай тұра ма, қай тұстан қандай пайда түсірем деп жанталасумен жүреді екен. Күндердің бір күнінде аңқау байдың дүниеқоңыз екендігін сезген бір жігіт үйіне келіп түседі. Үстінде оқалы шапан, астында әсем сәйгүлік кербез көңілді келісті жігітті бай жалпақтап қарсы алады. Ет желінеді, қымыз ішіледі. Көңілі орнына түскеннен кейін үй иесі қонағынан жөн сұрапты. Сонда әлгі жігіт:

Оның сөзіне иланған аңқау бай:

Жігіт келісім бере қояды. Сөйтіп байды қасына ертіп, жігіт өзі алдында көріп кеткен бір кең өлкеге келіпті. Өлкеде жерде жатқан жылтыр тастар, жаңағы жарқырауық тастарды көрген бай алтын екен деп ойлап осы жерді маған бер деп жата кеп жабысады. Басында көніңкіремеген жаңағы жігіт артынан келісім беріп, ақысына байдан екі мың жылқы алып, алдына салып, көз көрмес, құлақ естімес жаққа кете барады. Бай болса мақтанышпен ауыл адамдарын ертіп, сол жерге алып келіп көрсетеді. Сөйтсе алтын деп жүргені жай жылтыр тастар болып шығады. Жылтыр тасты жерді көпшілік Баршатас деп атап кетеді.

Баяғыда бір қарапайым адамның Баршын деген қызы болыпты. Ай десе аузы, күн десе көзі бар дегендей керемет сұлу, әрі ақылды қыз болған екен. Содан бір уақыттарда бойжеткен қызға жан-жақтан құдалық басталады. Бірақ әкесі «Бала әлі жас. Кезі келгенде өзі қалағанына беремін», – деп ыңғай бермейді. Менменсіп келген талай сарбаздардың тауы шағылып қайтады. Өкінішке орай, әлгілердің арасынан сөзге түсінбес дүлейлері де кездеседі. Тек қара күшке сеніп, қайтсе де қызды қолға түсірмек болады. Сөйтіп аңдуға кіріседі. Бір күні түнде дүзге шыққан Баршынды бір еңгезердей ер адам атқа өңгеріп ала жөнеледі. Бір сайға алып барып қол-аяғын шешкенде Баршын байғұс: «Ағатай-ай, мендей қарындасыңыз бар шығар. Аяй көріңіз. Арымды таптамаңыз», – деп жалына шырылдайды. Оған көнген дүлей бар ма? Баршынды жерге алып ұрады. Сонда Баршын әлгі дүлейдің қынындағы қанжарды суырып алып, бір сәт те ойланбастан өз жүрегіне бойлата сұғып алады. Қаршадай қыздан мұны күтпеген дүлей зәре-құты қашып тұра жөнеледі. Не болғанын таңертең бірақ білген әке-шеше, ағайын-туған арын арашалап опат болған ару Баршынды ақ жауып, арулап қойған екен. Содан бері ол жер Баршын бейіті деп аталады.

Бірәлі байдың жеті баласының ішінде ай десе аузы, күн десе көзі бар жалғыз Баршынгүл атты қызы бар екен. Бірәлі бай Бөрші-Темештен шыққан болса, осы руға жақын көршілес ру Алтай-Қарпық еді. Алтайлардың кәсібі теңізден құс аулап, саятшылық құру еді. Сол саятшылықтың қыр-сырын меңгерген Айбол мерген деген өмір сүріпті. Ол көреген, ақылды, білімді, білгір адам деседі. Оның өзінің ізін жалғастырушы Жарбол атты ұлы бар еді. Жарбол түр десе түрі бар, келбетті жігіт болатын. Ол өз кезінде сері, домбыраның құлағында ойнайтын күйші, күміс көмей әнші болған. Баршыгүлге осы сал-сері жігітіміз Жарбол ғашық еді. Бір жылы жайлауға жиналған ел мал қамымен орналасады. Кеш түссе «Үшсарттың» жазығында жігіт-желең, қыз-келіншек айлы түнде алтыбақан құрып, ойын-сауық жасайтын. Сол кештердің бірінде Жарбол Баршынгүл аруға сезімін білдіреді:

дейді. Баршынгүл де бұл жігітке ғашық екен. Махаббаттарын осылайша білдірген қос аққу бұл түнде сырласады. Содан талай күндер өтеді. Елге білдірмей екі жас дәурен сүріп жүре береді. Жаз кетіп, күз түседі. Қыстың қамы басталып кетіп, Жарбол әкесімен құс аулауға теңіз жаққа аттанбақшы болады. Сол күні Жарбол Баршынгүлге тағы келіп, өзінің кетіп бара жатқанын айтады:

Бүгінде өмірмен ерте қоштасқан Баршынгүлдің қыз моласы әлі тұр.

Жаугершілік заманда қалмақтар Қабанбаймен қаша соғысып, үлкен үңгірді қамал жасап, оңайлықпен алғызбайды. Қабанбай батыр өзі бастап жүздеген сақшылар үңгірдің аузын тоқтаусыз атқылап күшпен басып кіріп, қалмақты бекінген жерінен айдап шығады. Ойсырай жеңілген жау: «Енді бұл жерді екіншілей баспан, баспан» деп қашып бара жатып айқайлаған екен. Содан бұл тау «Баспан» атанған.

Батық деген кісі өз заманында би болған екен. Батық сармантай руынан шыққан Алшағыр батырмен әрі құрдас, әрі жақын жолдас болыпты. Шау тартып жайлаудан көшкен кезде қатты ауырып, Ағой бұлағына қонады. Ертеңіне алып жүруге жарамайды. Өзінін ұзаққа жол жүретінін сезген би, қасында бірге еріп жүрген жолдастарына өсиет айтады. «Алла топырақты осы жерден бұйырып тұрған шығар, енді мені қозғамаңдар, осында қойыңдар. Мен ешбір тоқа баласын өткізбеймін! Бұл жер Қаракесек-тоқа жері болып қалсын!» – деп көз жұмыпты. Жолдасының қаза болғанын естіп, Алшағыр батыр бір үйір жылқысын айдап келіп, көңіл айтыпты. Сонымен, Ағой бұлағы «Батық» деп аталып, кейін шаһарлы ел болыпты. Басында «Батық күмбезі» бар.

Бөке заманынан бір ғасыр бұрын қазақтың Құмар атты жігітімен моңғолдың атақты байының Баян атты қызы бір-біріне ғашық болыпты. Бірақ азулы бай қызын қазақ жігіт Құмарға беруден бас тартыпты. Ақыры Баян мен Құмар қастарына Құмардың досы Қанақ батыр мен тағы бір жігітті (Құмардың немересі) ертіп Зайсан жерінен қашып шығып Морей жеріндегі жайлау таудағы бір жотаға келіп бекінеді. Сол тұста бұл жерде Сарым деген адам бар екен. Қазір «Сарымбұлақ» сол адамның атында қойылыпты. Ал Баян-Құмар мекендеген осы тауда да солардың атымен «Баян-Құмар» жотасы деп атапты. Бір күні бұлар бұлақтың басына келіп тамақ істеп ішіп отырғанда Зайсан жерінен шыққан қуғыншылар келіп қалады. Осы кезде Құмардың немере інісі қарауылда тұрған екен. Ол қуғыншыларды көріп, «Қаш, Қанақ, қаш, жау келді!» деп айғай салыпты. Қуғыншының күші басым болғандықтан Құмар бастаған төрт адам сол арада қаза тауыпты. Кариялардың айтуынша осы жердегі ескі қабырларды солардыкі дейді. Әлгі бастау кейін Қанақтың атында, яғни «Қаш, Қанақ! Қаш!» деген қапылыстағы айғайлаған сөзбен «Қашқанақ» аталыпты.

(І-нұсқа) Сонау ерте заманда адамзаттың аз кезінде құрлықтың саз кезінде, осы төңіректі екі қауым ел мекен етіпті. Күндердің күнінде олар әрі құнарлы, әрі шұрайлы жерді көріп, «мен алам да мен алам» десіп таласқа түседі. Оқиғаның арты дауға айналып, екі ел жауласа бастайды Халқымыз «Бірлік түбі – тірлік» деп тегін айтпаған ғой. Сол елдің бірінде жан сұлулығы мен тән сұлулығы жарасқан көптің құрметіне бөленген ақ жаулықты Ана өмір сүріпті. Ақылдылығын, даналығын сыйлаған ел жұрты оны Бай Ана деп атапты. Екі ауылдың игі жақсылары бас қосқан кезде Бай Ана келіп ұсыныс жасаған екен дейді:

Екі жақ осыған бәтуаласып, айтқанын орындаса да тең түсе беріпті. Жаяу жарыс, балуан күрес, жамбы атудан бірін-бірі жеңе алмапты. Көп күндер өтеді. Көпшілік қалжырап, шаршайды. Тағы да кеңес қылады. Ақыры Бай Ананың алдына келіп:

(ІІ-нұсқа) Бұрынғы өткен заманда байлығы мен аты әлемге жайылған Қарабай деген бай болыпты. Оның ай десе аузы, күн десе көзі бар Баян деген сұлу қызы болған екен. Әсемдігі, көріктілігі алты алашқа толық тараған Баянды айттырып алғысы келетіндердің саны күн санап көбейе түскен екен. Бірақ Баян күйеу болғысы келген жігіттерді менсінбей қайтара беріпті. Абыр-сабырдан мазасы кеткен Қарабай осындай істі өткізудің басқаша жолын қарастырады. Сөйтіп, өзінің Аякөзден Түменге дейінгі аралықты алып жатқан жайлауының орта тұсы деп тамаша жер жаннаты тәрізді өлкеге Баянның ауылын қоныстандырады. Сөйтіп, ендігі келушілер осы ауылға келіп ат басын тірейтін болған. Күнде ойын-сауық, қызық-думан өткізіліп тұрыпты. Баянды көргісі келген боз-балалар жан-жақтан ағылыпты. Сөйтіп, бұл ауыл «Баянауыл» аталыпты.

Бұл аңыз Тәттімбеттің тоқалы жайында.

Ол кезде Тәттімбет отау иесі болатын жасқа жеткенде, Мұрат руының Ақбөпе деген қызына үйленеді. Бұдан Мұсатай, Қысатай, Исатай деген үш ұл туады. Исатай 25 жасында жай түсіп қайтыс болады. Ақбөпе ерте қайтыс болады да, жылы өткен соң, Тәттімбет Абыралы елінің Бауыр Бошан руынан Байбөрі тұқымынан 17 жастағы Есім қызды айттырып алады. Есім жас та болса, жұртына сыйлы, қадірлі болған. Үш баланы өз балаларындай тәрбиелеп асыраған. Таңсәріден ерте тұрып алып, ұйықтап жатқан балалар оянып кетпесін деп, есік алдындағы шырылдаған боз торғайларды қуалайды. Тәттекеңнің үлкен баласы Мұсатай бұдан үлкен болса да, «шешем» деп сыйлайтын көрінеді. Жалпы балаларының қайсысы болсын туған анасындай жақсы көрген. Есімді күйші «бәйбіше» деп атаған. Осы Есім бәйбішеден туған Сәуле деген қыз болған. Бірақ ол ерте жас кезінде, он екі жасында қайтыс болған. Бүгінде Есім бәйбіше жерленген қорымда Мұсатай, Қысатай, Исатай, Сәулелер жатыр. Олардың бейіті Достар тауының етегінде Қарасор көлінің жанында. Бұл жерге жерленген себебі, Есім бәйбіше қайтыс болар кезде, өтініші бойынша, сүйретпеден түсіп қалған жерге жерленген көрінеді. Ол кезде олар жайлауларында болған деседі. Қайтыс болған Есімді сүйретпеге салып, қыстауға қарай жүреді. Сонда сүйретпеден түсіп қалған жері осы Қарасор көлінің жанында екен. Қазір де бұл жер «Бәйбіше бейіт» деп аталады.

Бәйшекең Алтайдың үлкен баласы Алсайдан тарайтын Ізбасар бабамыздың ұрпағы «Ақтабан шұбырынды» жылдары ел шетіне жау келе жатыр деген суық хабарды естісімен шағын колмен жау алдына тосқауылға шыққан. Осы сапарында от сауырын суытуға, дем алуға тоқтайды. Бәйеш сол жолы туған бауырларының бірі, балгер інісіне жауырын аштыртыпты. Сөйтіп жауырыншы інісі жаудың кері қайтқанын айтады. Сөйтсе қалмақ батырының да керемет жауырыншысы болған екен. Ол көптен аңдысып ала алмай жүрген Бәйеш батырдың жақын маңға келіп қалғанын айтады. Жаны қысылған қалмақ батыры жауырыншыдан осыған қандай айла-шара жасауға болады деп кеңес сұрайды. Балгер жауырын ашудың құпия сырларын ашып отырғанда болжамның жауырыннан айнадағы бейнең сияқты көрінетінін айтады. Осыны естіген қалмақ батыры әскеріне киімді теріс киуге бұйрық етеді де, жортуын жалғастырады. Бағанағы ат сауырын суытып жатқан Бәйеш баба азанмен ерте жауырыншысына бал аштырғанда жауырыншы інісі «аға, қалмақтар сіздің атқа қонғаныңызды біліп, кері қайтты» деген сүйінші хабар айтады. Міне өстіп күдігі сейіліп, шамалы уақыт тосқауылда бола тұруды ойлап алаңсыз жатқан бабамызды жаудың қалың қолы қоршап алады. Осы кезде жаудан енді құтыла алмасына көзі жеткен бабамыз астындағы арғымағын інісіне мінгізіп, былай деп аманат еткен екен:

ХІІ ғасырдың соңында Шыңғыс ханның тегеурінді шапқыншылығынан Тұғырыл ханның жасақтары тоз-тоз болып негізгі жақтан жойылып, аз қолмен төтеп бере алмаған Тұғырыл хан, не де болса найман елін пайдалану үшін мың миханат жапаларды кешіп, ұры жылға, тау шатқалдарын пайдаланып қаша соғысып, Шыңғыс ханның өкшелей қуған және торуыл жасақтарымен қанды шайқастар жасап, ақыры Алтай тауының шығысындағы бір қатпары қалың көлбеп жатқан ұлы тауға ілінеді. Бұл тұста алпысты алқымдап, бойынан қажыры кетсе де, көзінен нұр, көңілден ел қамы кетпеген Тұғырыл жаза басты. «Қаным бір, жаным ортақ» туысы найман Шәрі батырмен қолбасы Бекіштің шекара күзетінде жүрген жасақтарына қолды болды. Тұғырыл хан екенін білген Шәрі батыр әй-шәйға қарамай оның басын кесіп алып өз ханы Таянға жіберіп береді. Кесіліп алдына келген Тұғырылдың басын көрген Таян хан ой бауырымдап қатты өкінеді: «Қап, мынадай ұлы ханды қайтып қана қолдарың батып өлтірдіңдер» деп басты апарғандарды жазалап, өз еліндегі шебер ұсталарды шақырып басты күміспен қаптап, тағының үстіне қойып үш күн аза тұтады. Ақыры басты денесіне қосып сол қара тауға апарып жерлейді, әрі бұл тауды «Қап» деп атайды. Содан барып «Қаптық» дейтін жер аты пайда болады. Тұғырыл ханның басы алынарда арт жақта шолғыншы болып қалған інісі Сенкүн шығыс әскерлерімен мықтап тіресіп, сол Қаптықтың батысындағы бір тауға шығып шешуші шайқас жасайды. Соңында жанын бәйтіге қатты қырғыншлықпен жаудың бетін қайтарып қалған елін бастап Бесбалыққа кетеді. Бұл тау содан барып «Бәйтік» аталады.

ІХ ғасырдың тұсында түріктер көтеріле көшіп, Каспий теңізінің төңірегіне қоныстанып, Селжұқ мемлекетін құрды. Бұл мемлекет тез арада күшейді. Сосын Қарасан патшалығына шабуыл жасап, оны күшпен басып алады. Мәлік шаһтың кезінде селжұқтар әбден өз кемеліне келген еді. Мәлік шаһ өлгеннен соң оның орнына баласы Санжар отырады. Санжар астанасын Қарасаннан көшіріп, Сыр бойына, Жанкентке орналастырады да, бұл шаһарды мықты бекініске айналдырады. Ол аң аулап, сейіл құрғанды жақсы көреді екен. Сөйтіп жүріп Созақтың маңайында өмір сүрген Қарабура әулиенің қызы Бегімге үйленеді. Бегім жаратылысынан ақылына көркі сай, парасаты мол қыз болыпты. Санжарды табындырған да оның осындай сан қырлы қасиеттері болса керек. Үйленгеннен кейін Санжар бұрынғы әдетімен саяхатқа нөкерлерін ертіп Қаратауға аңға шығады. Дарияға келіп, ыспа қайықпен өтерде қанжарын үйге қалдырғанын есіне түсіріп, құлын шұғыл үйіне жұмсайды.

«Тақсыр, қасық қанымды қия көріңіз. Менің кешіккен себебім ханымға қатысты еді, қанжарды жабықтан беріп тұрып, оны алайын деп қолымды босата алмай кешігу себебім осы», – деп өтірікті судай ағызады. Құдайдан безген жексұрын жанның бұл сөзіне имандай сенген Санжар хан сапарын тоқтатып, кейін қайтады. Істің ақ-қарасын тексермей, күнәсіз Бегім сұлудың оң қолын, оң бұрымын кесіп, оң танауын тіледі де, зынданға тастайды. Оң қолын кескені арамдықты оң қолымен істеді деген ойы болса керек. Істің мәнісіне түсінбей, әрі жазықсыз зәбір көріп зарлаған ару көрер таңды көзімен атқызды. Бұны сарайдағылар түгел білсе де, ханымға араша түсе алмайды. Келесі күні түнде Қарабура әулие қызының түсіне кіріп, былай дейді:

Ал Бегім сұлу болса, шаһар опат болып, халқы түгел қырылған соң өз әкесі Қарабура Әз әулиенің көмегімен Бегім ана белгісін салдырып, «бұдан былай еркекті көрмеймін», -деп қалған жұмбақ ғұмырын сол мұнараның ішінде өткізген. Ата бабасының қасиеті дарып, кейін Бегім ана атанады. Асыл ана жәрдем сұрап барған жандарға бала беретін, мейір шапағатына бөлейтін, нағыз керемет әулие ретінде есімі жалпақ жұртқа мәлім болған.

Ертеде Сыр бойында қатыгез бір хан өмір сүріпті. Ханның залымдығына құрық бойламайтын, қызметімен ханға жаққан уәзірі болыпты. Хан бірде нөкерлерін ертіп, серуен құрып жүргенде бір сұлу қызға кез болыпты. Қыздың сұлулығына таң-тамаша қалған хан сол жерде есі кетіп ғашық болады. Қыздың әке-шешесінен рұқсат сұрап, баласын алмақ болады.Сөйтсе, сұлу қыз бір молданың мәпелеп отырған жалғыз баласы екен. Қыздың аты Бегімана екен. Хан отыз күн ойын, қырық күн тойын жасап, Бегіманаға үйленеді. Қартайған ханның жас аруға үйленгеніне уәзірі іштей қызғаныш білдіріп, оны сырт көзге білдірмейді. Ханның өзіне пара-пар бәйбішесі бар екен. Әлгі уәзір осы бәйбішені қолайлап, Бегіманаға айдап салып отырады. Ханның жоқтығын пайдаланып бәйбіше Бегіманаға күн көрсетпейді. Бәйбішенің отымен кіріп, күлімен шығып жүреді. Шағынатын адамы жоқ Бегімана жат жерде жылаумен күнін өткізе береді. Уәзір бір күні ханның келер күнін аңдып алдынан шығады. Ханды оңаша шығарып алып, сұмдық хабар жеткізеді. «Сіздің жоқтығыңызда пайдаланып, жас тоқал жеңіл жүріспен айналысты, атыңызды кірлетті», – дейді. Мұндай хабарды естіген хан жаңағы жерде көзіне қан толып, ауылына қарай шаба жөнеледі. Істің ақ-қарасын тексермей, Бегімананы ортаға шақыртып алады. Келген соң Бегіманаға: «Мен жоқта ұрлық істеген көрінесің, осының рас па?» – дейді. Бегімана шошып кетіп, бұл уәзір мен бәйбішеден келген пәле екенін біледі. «Жоқ», – деп мойындамайды. Бірақ уәзірдің сөзіне сенген хан сол жерде қылышпен Бегімананың бір бұрымы мен бір қолын шауып алады. «Менің саған берген жазам осы, сен боссың!Ұрлық істеген обалың өзіңе. Енді өмір бойы соның тақсіретін тарт!» – дейді хан. Жылап еңіреген Бегімана жолға шығады. Бұл осымен қала берсін. Енді қыздың әкесіне келейік. Сол күні қыздың әкесі түс көреді. Түсінен шошып оянып, жолға жинала бастайды. Жолда қызына кездеседі. Қызы әбден арып-ашып, жүдеген. Азапты көп көргенін кескіні-ақ айтып тұр. Қызынан ханның істеген қорлығын естіп әкесі бармағын тістейді. Қызын жетектеп ханға қарай бет алады. Ханның алдына келіп: «Қызымның қолын шауып, бұрымын кесіпсің. Кінәсін мойнына қой», – дейді. Хан тұрып: «Қызың менің жоқтығымды пайдаланып, жеңіл жүріске түскен, ұрлығы сол. Мен өмір бойы соның азабын тартсын деп, осындай жаза қолдандым», – дейді. Қыздың әкесі ойланып тұрып-тұрып қызының ақ-қарасын жұрт алдында тексермек болады. Халыққа қарап: «Егер менің қызым адал, күнәдан пәк болса, онда осы жерде қызымның бұрымы мен қолы орнына бітер, егер күнәсі болса, осы күйінде қалар», – дейді. Осыны айтуы мұң екен Бегімананың бұрымы мен қолы орнына кері бітеді. Қызының ақтығына көзі жеткен соң ханға қарап: «Менің қызымды осы кезге дейін азапқа салдың. Жанын бекер күйдіріп, істің ақ-қарасын тексермедің. Сен де осының көрген қасіретін тарт. Еліңді жылан сорсын», – дейді. Осы кезде Бегімана құсқа айналып ұшып кетеді. Ол аспаннан бір дорба топ етіп түсіреді. Әлгі дорбаның көлемі үлкейіп келіп аузы ашылып, ішінен ирелеңдеген жыландар шығып, қара құрттай қаптап, ханның елін шаға бастайды. Хан да, бәйбішесі де, уәзірі де өледі. Жыландар жазықсыз халықты да шаға бастайды. Елдің үлкендері жиналып Бегімананың әкесіне келіп: «Хан азапты қызыңа көрсетті. Қара халықтың жазығы не? Өлер хан өлді. Енді айтқаныңнан қайт, дұғаңды қайтып ал», – дейді. Шал осы жерде дұға оқып: «Жыландардың уын қайтардым. Енді олар залалсыз. Бірақ жыландар елдеріңнен кетпейді», – дейді. Сөйтіп хан жазасын тартады. Бегімана осы ұшқанымен елсіз далаға барып қонады. Қонған жерінде үлкен мұнаралы үй пайда болады. Бегімана осы үйде тұра береді. Ханнан азап көрген қыз: «Өмір бойы еркек көрмеспін» деп, ер адамға ренжіген дейді. Қазір бұл мұнара Каукейден он шақырым қашықтықта орналасқан. Алыстан-ақ мұнартып көрінеді. Бұл жерді «Бегімана» деп атайды. Ер адам бұл жерге бармайды екен. Мұнараға жиырма метр қалғаннан-ақ жер жұмсартып жүргізбейді екен. Бегімананың мұнарасы өте биік, әлі күнге сыны кетпеген. Мұнараның ұшар басына қарағанда биіктігі сондай, бас киімі түсіп қалады екен. Халық аузында «Бегімана әрбір жұма күні терезесінен сыртқа көз салып тұрады екен» деген аңыздар бар.

Бұл таудың Беғазы аталу себебін қазақ-қалмақ жауласқан уақыттарда Бегайым атты қазақтың қара көз батыр қызының атымен байланыстырады. Халқымыз қыздың ерлігіне, биіктігіне сүйсініп, бірақ осындай қыздарымыздың аздығына нали, «бектеріміз көбейсе, азаймаса» деген арман-тілекпен Бегайымды еркелетіп Бек-аз деп атап кеткен екен. Сонымен ұзыннан-ұзақ созылған таудың бір үңгіріне батыр қыз жасауын жинапты деседі. Шын батыр бір ұйықтаса алаңсыз ұйықтайды демекші, кыз бір жорықтан шаршап келген бойда ұзақ ұйқыға кіріседі. «Ауру қалса да, әдет қалмайды» дегендей, бабаларымыздан бері сақталып келе жатқан жаман әдет «алауыздық» сол кездерде де болады. Бұны естіген жау қолы қуана келіп бір түні Бегайымды сол үңгірде өлтіріп, ешбір асыл бұйымдарына тиіспей, үңгірдің аузын берік таспен бекітіп кетеді. Содан халқымыз батыр қыздарын өз үңгірінде емес, жау қолында өлді деп есептеп, құрметіне Арқаның ұзыннан-ұзақ созылған сол тауын «Беғазы» деп атапты.

«Жерұйықты» кезген Асан Қайғы Арқа жерінің бір тау маңына келіп, желмаясын шөгеріп, сол жерге қонып шығады. Таң алаң-құлаң болып атып келе жатқанда шырт ұйқыдан оянған екен. Қөзін ашып қараса, жұмбақ екі бәйтерек өсіп тұр екен. Сол екі жұмбақ бәйтерек өсіп тұрған тауды «Бектау ата» деп атапты. Әлгі таудан шығып, түс ауа келесі бір тау шетіне келіп түседі. Асан Қайғы тау төбесіне шығып, жан-жағына қараса, айналаның бәрін бір әулие қолмен алып келгендей болып, анық қөрінген екен. Бұл тау Асан Қайғыға әулие сияқты елес қалдырады. Сондықтан бұл тауды «Әулие шоқы» деп атаған екен.

Ертеректе осы таудың маңын жайлаған екі рулы ел өзара жауласып шапқыншылыққа ұшырайды. Бірі жеңіліп, босай бастағанда, Бек ата деген қария таудың қара үңгірінде паналап қалып қояды. Ол назаланып, «Ел-жұртымды ата-мекеніне қайтара көр!» деп Аллаға жалынады. Тілегі қабыл болып, ауылы жауын жеңіп, тұрағына қайта оралады. Сонан осы ел «Бұл жерде аруақты Бек атамыз қалған» деп тау Бектау ата атанып кетіпті деген аңыз бар.

Биік тауды ертеде батыр тұлғалы, палуан адам мекен етіпті-мыс. Белгібайдың өмірі барымташылықпен өткен екен. Ешкімге өзінің есесін жібермепті. Бір сапарында Белгібай сол маңайға аты шулы айғырды қолына түсіріп, таудағы үңгірге әкеп қамайды. Айғырды кім алғанын бірден білген ел, Белгібайға келіп:

Үңгірде қамаулы айғыр, үңгір аузын жапқан тасты құлатып, мертігіп өледі. Айғырдың касиеті атқан Белгібай алжып, өздігінен атқа мініп-түсе алмайтын халінде жаяу қой қуып жүрген кезінде Белгібай тауының етегінде көз жұмады. Таудың Белгібай аталуы, міне, осыдан екен. Бұл күнде біреу біліп, біреу білмейтін, біреу көріп, біреу көрмеген Белгібай бейітін сол жерден табасыздар.

Жоңғар-қалмақ шапқыншылығы кезінде екі ағайынды Бердібай және Берден деген жауынгерлер болыпты. Ағайындылар негізі Кіші жүздің жігіттері екен. Сонау Кіші жүздің жерінен бастап, қалмақтармен соғысып, біздің жерге дейін келген екен дейді. Құланөтпес өзенінің бойында соңғы шайқас болыпты, өзеннің бойында өткел бар екен, ал қалған жерлері өте терең болғандықтан адам өтіп кете алмайтын болыпты. Сол өзен бойында бері қарай өткізбей, соңына дейін шайқасып, қалмақтарды жеңіп, өздері де сол жерде қайтыс болған екен. Сол жердегі екі тауды екі батырдың атымен атап кеткен екен. Қазіргі таңда сол екі таудың етектерінде молалары орналасқан.

Найман мен үйсін руларының бір топ атқа мінерлері Орта жүзге жататын қаракесек руының бір ауылына үстемдік жүргізіп, біраз жылқыларын айдап алып кетеді. Орта жүздің Жанболат деген батыр жігіті шамалы қол бастап барып барымташылардан жылқыны айырып алады. Мұны естіген найманнан шыққан қос батыр бірін-бірі ала алмай жүргенде Донақты Жанболаттың Жайпақ деген мергені мылтықпен атып өлтіреді. Донақтың қолы жеңіліп, бір ұрыста бес батырынан айырылып, қалғандары қашып құтылады. Осы оқиғадан соң Донақ батырдың Қаламқас деген қызы сауын малы мен біраз жұмыскер әкеліп, ағасы мен оның жолдастарына мазар соққызады. Сол бейіттің бүгінде болар-болмас белгісі тұр.

Теміршінің шығысында «Бесбойдақ» атты қуыс бар. Онда үңгір бар. Сол үңгірде ертеде бір қыз, төрт жігіт мекендеген екен. Елдің айтуы бойынша бұлар керей-төлеңгіт руынан болыпты. Қыздың аты – Жібек. Жаңағы жолдас болған төрт жігіттің біреуі Алдаберген байдың қызы Жібекке ғашық болады, бірақ бай кедей жігітке қызын бермейді. Жігіттерде туған-туыс жоқ, әке-шешесі өліп, жетім қалған төртеуі байда жалшылықпен күн кешкен. Сөйтіп жүріп байдың жылқысынан ат мініп, қызбен келісіп, қоңыр күзде алып кетеді. Қар түспей, осы Теміршіге келіп, үңгірді мекен етеді. Тепсе темір үзетін төрт жігіт, бір қыз қыста аң аулап күн көреді. Келер жылы жаз шығып, жер аяғы кеңіген кезде із-түссіз жоғалып кеткен байдың қызын іздеп қуғыншылар да шығады. Ақыры сұрау салып іздеп табады да, қалың қуғыншы қызды өлтіреді, төрт жігіт амалдап қашып кетеді. Жігіттерді таудың тасын сүзіп, іздеп таба алмай қуғыншылар үйіне қайтады. Жібектен айрылған төртеу Теміршінің шығысындағы қуалай ағатын Шақабай өзені бойында мекендеп, кейін Жібекке күмбездеп бейіт салады. Мұны кейбір үлкендер кезінде ешқандай қабірі жоқ қыздың жалғыз саусағына салынған деп келген-ді. Ал біреулер сол Жібекті жігіттер өлген соң тастап кете барады да, сол түні сүйегін қасқыр жейді. Жігіттер іздеп тапқанда оның жалғыз саусағы қалады. Шақабай өзенінің бойындағы осы бейіт жалғыз мола аталынады. Осы өзенді қуалай салынған төрт бейіт бар. Бұлар Айуан, Лайқан, Нұрақ, Таймас бейіттері. Қызды сүйген жігіттің аты – Таймас. Жібектің сүйегін жалғыз тастамау үшін осы өлкеде мекендеп, кейін барлығы да осы өлкеде қалған деген аңыздың ұзын-ырғасы осындай.

Бір байдың болып толған бес ерке қызы көрші ауылға тойға барады. Той қызығымен жүріп, кеш болғанын байқамай да қалады. Ауыл арасы жақын болғандықтан түнемеге қалмай қайтып кетеді. Даланы қою қараңғылық басып, жылдам жүрулеріне мүмкіндік болмайды. Орта жолда жортқан бөрілердің арасында қалады. Содан үйлеріне оралмаған қыздарды іздеуге шыққан топ қыздардың шашылған киімдерінің үстінен шығыпты. Уақыт өте бес рудың тынысы үзілген жерден жалғыз тал өсіп шығып, бұл ер ақтық байлайтын қасиетті орынға айналыпты. Сол жер «Бесқыз» аталады.

Аңыз бойынша ерте кезде ерлігімен көзге түскен ағайынды бес батыр болған деседі. Елдің басына қауіп-қатер, қиын-қыстау заман туған кезде елін, жерін сыртқы жаудан қорғауда осы ағайынды бес жігіт күресетін болған. Бір жылдары осы елге қалың қол кіріп, баланы бала, әйелді әйел демей, барлық елді қыра бастаған көрінеді. Сол кезде ағайынды бес батыр артынан бес мың қол бастап, бір төбенің басында жауына қарсы соғысады. Жау қолының күштілігі сонша, бес батырдың соңынан ерген бес мың адамнан бес адам да қалмайды. Сол кезде жау қолына түскен ағайынды бес батырды күлін көкке ұшырып өртейді. Ал осы бес батырдың орны ұсақ төмпешіктерге айналған көрінеді. Осыған байланысты бұл жер «Бесоба» деп аталған.

Қазақ-қалмақ шапқыншылығы кезінде жоңғар әскерлері бас қосып жиналып, қазақ жерін толық жаулап алу үшін жорыққа шығады. Көптеген күндер бойына сапар шеккен әскерлер қарсылық көрсететін қалың қосын кездесе қоймапты. Бірте-бірте қажыған жау жасақтары алдымен ас-су таба алмай қиналыпты. Өздерінше мәслихат құрған олар он мың жасақты арнайы аттандырып, қалғандары қос тігіп, кең өлкеге жайғасыпты. Арада айдан астам уақыт өткенде сол қосыннан екі-ақ адам қайтып оралыпты. Қалмақтың батыры: «Қазақ жасақтарына кезігіп, осындай күйге душар болдыңдар ма?» дегенде, жаңағы екеуі былай депті: «Біз ешқандай жасақ кездестіргеніміз жоқ, бірақ бір ен далаға түсіп, оның шеті мен шегін таба алмай ішерге су, жерге тамақ болмай, аштықтан-шөлден екеумізден басқасы майып болды». Осы әңгімені естіген қалмақ батыры бір мергеніне бес жүз жасақты қосып беріп, жаңағы екі адамды алдарына салып, өлгендерді көріп келіңдер деп жібереді. Қосын даланы тапқанымен өлген адамдарды кездестіре алмайды. Сөйтсе қырылған әскердің үстінен құм басып тастаған екен. Қайтып келген жаңағылар қалмақтың батырына: «Өзі құм дала екен, өзі жазық екен, өзі бетбақ екен. Қырылған әскерлерді көре алмадық», – дейді. Содан бері жаңағы өлке «Бетбақдала» атанып кетіпті.

1713 жылдардың шамасында Еділ қалмақтарының сырттан торуылдап, тосыннан шабуылдап жүрген кезі. Есет батыр Әбілқайыр ханның шақыруымен Орынборға аттанып кеткен. Ауылда қару ұстайтын еркеккіндік санаулы екенін барлап білген қалмақтың қолбасшысы Қонды тайшы кенеттен шабуыл жасап, мал атаулыны айдап кетеді. Есет батырдың ауылы бөлек, Ботагөздің ағасы Ақшал суық хабарды кейіндей естіп, шағын қолмен қалмақтардың соңынан қуады. Саны мол қалмақтар қуғыншылардан басым түсіп, Ақшал қаза табады. Қалмақ қолы қорғансыз қалған қыз-келіншектерді айдап кетеді. Осы сәтте жылқышылар мен малшылардан қайратты жігіттердің басын құрап үлгерген 18 жасар Ботагөз ерлерше киініп қалмақтарға тұтқиылдан тиіседі. Жеңістеріне масаттанып, бейғам жатқан жау абдырап қалды. Қонды тайшыны қазақтар қамап, кеудесіне найзаларын тіреп, қозғалтпай тұрған кезде Ботагөз оның басына дәлдеп бұғалық тастап, қыл шылбырмен ат мойнына байлап, тақымына басып шауып ала жөнелді. Басшысынан айрылып, берекесі қашқан жау қолын қазақ жігіттері тас-талқан етіп, малдарын елге қайыра айдап қайтарады. Арада бір жыл өткен соң шайқаста қаза тапқан боздақтарға ас беріледі. Есет батыр мен Әжібай би бәтуаласып, көп ұзамай Барсай мен Ботагөз отау құрады. Әжібай бидің алты ұлы бар екен. Сол алты ұлына көшті кезек басқартып, үміт етіп көрсе, олар жер ыңғайын байқай алмай, көшті ыңғайсыз жерге қондыра беріпті. Содан көңілі қалған би көшті Ботагөзге басқартыпты. Көш тоқтап үйлер тігілген соң Ботагөзге «Атаң шақырады» деген хабар жібереді. Есіктен кіре иіліп сәлем етіп, тізе бүккен келінге төрде шынтақтай жантайып жатқан атасы: «Жер ыңғайын дұрыс болжағандайсың, қызым, рахмет, тек мына құдықшылар ауыз суды шығара алмай жатқан көрінеді, күрек салар жерді өзің көрсетерсің», – дейді. Атасының осы мінезінің өзі ибалы келінге қатты әсер етеді. Ботагөз қамыс пен ши өскен ойпаңға тізе бүгеді де, қамшысының сабын жерге тіреп, жұмсақ жерге былқ етіп кіріп кеткен жерден бүлк-бүлк етіп мөлдір су шығыпты. Бұл осы күнге дейін ағып жатқан Ботагөз бұлағы деп аталады.

(І-нұсқа) Ерте заманда Нұра суының бойында осы таудың етегінде мал дегенде жалғыз інгені бар бір кедей адам мекен қылып отырыпты-мыс. Әлгі адам інгенді байлап сауып ішеді екен де, түйе сауынға байланған кезде, бос қалған ботасы ұзап-ұзап өрістеп жайылып кетеді екен. Сонда әлгі адам баласына ана тауға шығып «ботаңды қара, ботаңды қара» деп қайта-қайта қақсай беретін болса керек. Сонан болып тау аты Ботақара аталып кетіпті дейді десе, екінші бір аңызда ерте қалмақ заманында осы өңірді Ботақара атты қазақтың батыр жігіті мекен етіпті. Бір кезде сол батыр қалмақтың Цеценхара атты қызына ғашық болып, оны еліне алып қашыпты. Қызды алып қашқан батыр елінің шетіне іліне бергенде, дәл Нұраның жағасында осы үш биіктің арасында алып қашып келе жаткан калмақ қызы Цеценхараның сүйген жігіті, калмақ батыры Хоянқара қуып жетіпті. Осы арада қызды жайына калдырған екі батыр жекпе-жек шайқас салыпты. Осы айқаста қалмақ батыры Хоянқара мерт болады. Ал Ботақара бір жақ санынан ауыр жараланып, содан бейнет тартып жатып, Нұраның бойында дәл осы таудың етегінде дүниеден өтіпті. Сөйтіп, қатар тұрған үш таудың Ботақара, Шешенқара, Қоянқара деп аталуы осыдан. Ортадағы таудың Шешенқара аталуы қалмақтың Цеценхара деген сөзін қазақтар өзінше Шешенқара атап кетуінен болса керек.

(ІІ-нұсқа) Қазақ пен қалмақ елдері бір-біріне жақын жатқан кез екен. Бірде «Ботақара» деп аталатын тауға қазақтың қалың қолы келіп, сәл ғана ат суытуға тоқтайды. Төңіректі бақылау үшін тау басына қарауылшылар шығады. Осы таудың басында отырған қарауыл бір кезде көз ұшындағы биік тау басынан қараңдаған бір нәрсені көзі шалып қалып, анықтай келгенде Қарақұс деген тоқтамға келеді. Төмендегі қалың қолға жау қарасы көрінбейтіндігін айтып, бейқамдыққа жол береді. Сөйтсе, әлгі караңдаған жау барлаушысы екен, алыстан қараған қазақ барлаушысын бірден біліп, жаудан байқатпай, шапанының етегін екі жаққа желпіп құс болып байқатпай түсіп кетеді. Осы жағдай қазақ қолына сәтсіздік әкеліп, «жау жоқ» деген ойға берілген қалың әскер ертеңіне өздерінің қоршауда қалғанын бір-ақ біліпті. Дәстүр бойынша айқас әуелі жекпе-жектен басталады. Қалмақ жағынан бір батыр, қазақ жағынан Нарбота есімді батыр шығады. Екі батыр бес қаруы майысып, аттары әбден жүруге жарамай қалғанша айқасады. Ақырында жаяу айқас үстінде оңтайлы бір сәтте Нарбота қарсылас батырдың дулығасын жұлып алады. Сөйтсе, қарсыласы қыз екен. Содан екеуі де айқасты доғарып, бір сәт бітімге келеді. Бұны ұнатпаған қалмақтың бір батыры Нарботаны атып түсіреді. Есіл ер қапылыста қаза болады. Ал батырға ғашық болып қалған Қиқан қыз да өз жүрегіне қанжар салып, Нарботаның қасына құлайды. Ақырында, екі жақ бітімге келіп, екі ғашықты бірге жерлеген екен. Қос ғашықты мәңгі ұмытпас үшін Нарботалар тұрған тауды Ботақара атауға, ал Қиқан қыздың құрметіне қалмақтар қарауыл қараған тауды атауға келісіпті. Қазақтар Қиқан есімін өз тілдері заңдылықтарына қарай «Шешенқара» атап кетіпті.

Ертеректе Бөлкен деген адам жолаушылап келіп осы сайдың аузында тыныстайды. Сонда бұларға қарама-қарсы бір жылан келіп тоқтайды. Бұны көрген Бөлкен жолдастарына: «Мен мына жыланды тарымдаймын (тілін байлаймын), егер бұны өлтірмесем, кейінгі ұрпақтарға зиян жеткізеді» деп жыланның жатқан жерінің сыртын айналдыра шеңбер сызып, арбасуға кіріседі. Жолдастары қорқып қашып кетеді. Соңында Бөлкен жыланнан жеңіліп мерт болған екен. Содан бұл сайдың аты Бөлкен тарымшының атымен аталып кеткен.

Арқадағы Көкшенің өңірінде елі мен жұртын әулиедей санаған ақбас бура мекен етіпті дейді. Ол бураның әсемдігі, сипаты көрген адамды таңырқатпай қоймайды екен. Соның сұлулығына қызыққан бір батыр аңдып жүріп жаңағы бураны қос жебемен атады. Ауыр жарақат алған бура биік тауды айнала қашып барып бір тұстарға жеткенде шөге кетеді. Боздаған дауысын естуге, көзден аққан жасын көруге дәті бармаған батыр да, ел де көп уақытқа дейін жаңағы тұсқа жолай алмапты. Бураның үні тоқтап, елдің көңілі басылғаннан кейін батыр бір топ серіктерімен әлгі жерге келсе, сол бура тасқа айналып, көзінен аққан жасы көлге айналыпты. Содан бері көпшілік сол көлді «Бурабай» деп атап кетіпті.

Ертеде бұл жерді Әйтімбет деген аталы, рулы ел жайлаған екен. Кейін Кеңес одағы орнап, жаппай байларды конфискациялау жүргенге дейін, шашты руынан шықкан атақты Спанның Әміресі деген байдың жаз жайлауы болған еді. Сол Әміре бай небір атқамінер, болыс-шонжарлар мен ояз-уезнойларды осы жайлауда қарсы алып күткен көрінеді. Бірақ қанша бай болса да, Әміренің ұлы болмапты. Үш қызы болған екен. Алайда оларды балаға санағысы келмесе керек. Сөйткен Әміре бай етегінен мөлдір бұлағы бұрқырап ағып жатқан, жан-жағы жағалай таулармен қоршалған бір дөңнің үстінен малайларын жалдап, балшықтан кірпіш құйғызып қора салуға кіріседі. Бұл жаппай елде қонфискация жүріп жатқан кез болғандықтан, оған келіп:

Салдырған қорасының асты-үстін түгел тақтайлатады. Соған жұмсалған ағаштарды қораның арт жағындағы биік таудан айналып отпей, төтелей асып, тасытқан екен. Бұл ауыр-ауыр тақтайлық бөренелерді тасуға дәу-дәу бұқаларды жегеді. Күннің ыстығында ауыр жүкті сүйреген семіз бұқалар биік тауға шыға алмай тышқақтап зорығады. Содан бері осы биік тауды «Бұқа тышқан» деп атап кетеді. Оны кейбіреулер «Бұқашыққан» деп те атайды.

Бұрынғы өткен заманда бір аңшы болыпты. Ол аңнан қайтқан сайын ылғи бір әулиенің қасынан өтеді екен. Әулиенің қасынан өткен кезде мола басында күбір-күбір сөйлескен дауысты естиді. Бір күні сол әулиенің қасынан өтіп бара жатса, баяғы дауысты тағы естиді. Аңшы жақын жердегі ауылға барады да, бірінші жолыққан адамнан сұрайды:

Сонда жаңағы адам:

Келесі жолы аңнан қайтқан аңшы сол баяғы дауысты тағы естиді. Ол біраз тұрады да, не де болса кім екенін байқап көрейінші деп ат басын әулиеге бұрады. Дауыс шыққан тұсты жағалай келсе, бір моланың басында өзімен өзі сөйлесіп отырған бір жігітті көреді. Аңшы қасына жақындап келеді. Жігіт аңшыны көріп, орнынан тұрып сәлем беріпті. Аңшы:

Аңшы жігіттің сөзіне сенбейді. Бірақ біраз әңгімелесіп кеткеннен кейін екеуі сол жерде Құдай қосқан ажырамас дос болып қол алысады. Аңшы кететін кезде жігіт:

Көп ұзамай үйленген жігіттің әйелі ер-тоқымның үзеңгісі кіріп кетіп құлаған жерінде қайтыс болады. Әйелінің өлгенін естіген аңшы артында тұяқ қалмағандығын бір-ақ біледі. Көп ұзамай артынан аңшы да қайтыс болады. Сөйтіп, «Бұлқалайдың ауылы» жұмбақ күйінде қала беріпті.

Ертеде Ташкент қаласында мыңғырған малы бар Бекмет деген көпес бай өмір сүреді. Әйелімен екеуі бақытты өмір сүргенімен, бір перзентке зар болады. Бір күні көпес байдың түсіне бір әулие кіріп, мынандай аян береді: «Күндердің күнінде әйелің жүкті болып дүниеге бір қыз келеді, осы қызыңның атын Гүлшат деп қой», – дейді де, өзі жоқ болып кетеді. Бірақ бай көп күнге дейін түсіне сенбей жүреді. Бірақ түсінде айтқан сөз расқа шығып, әйелі жүкті болады. Сөйтіп дүниеге бір қыз сәби келеді. Байдың қуынышында шек болмай, қырық күн той жасап, қызының атын Гүлшат қояды. Енді үйде үш адам тұрады. Байдың қызы күн санап, ай санап, толысып, әкесінің байлығының арқасында еліктей еркелеп, бойжеткен сұлу қыз болып өседі. Қыздың сұлулығы соншалық, ай десе аузы бар, күн десе көзі бар, сөйлесе көмекейінен күн көрінер, ақылды да шешен, ділмар қыз болады. Қызға сыртынан ғашық болған жігіттер қыздың алдына келгенде сөйлей алмай, келген іздерімен кері қайтқан. Қыздың ақылдылығы соншалық, өзіне дәмелі жігіттер алдына келген кезде, оларды майда сөзбен шығарып салған. Сөйтіп Гүлшат әкесінің байлығының арқасында мәнді де, сәнді өмір кешіп жатты. Бекметтің бай болғаны соншалық, ол қызы Гүлшатқа да қызметшілер береді. Қызметшілер қыз не айтса соны орындайтын болған. Гүлшат қайда барам десе де, өз еркі өзінде болған. Қызметшілерімен қайда той, қайда ойын-сауық сонда барып жүре береді. Қыз сөйтіп, өмірін баршылықтың арқасында қызықты өткізеді. Күндердің күнінде қыз айықпас дертке шалдығады. Әкесі қызын жақсы көргені соншалық, қызының асты-үстіне түсіп бәйек болады, алыс жақтардан әулие-әмбиелерді алдырып емдетеді, бірақ қызына ешқандай ем қонбайды. Сөйтіп әкесі не істерін білмей әлекке түседі. Құдайға жалбарынып: «Қызымның орнына өзімді ал, қызымды алма. Қызыма денсаулық бере көр, сенен тілейтінім сол», – деп, не түнде, не күндіз ұйқы көрмейді. Сөйтіп қызының қандай ауpy екені белгісіз болады. Бір күні қыздың түсіне ақсақалды қария кіріп: «Қызым, бұлай жата берме, түрегел, басыңды көтер, қызметшілеріңмен бірге әкеңнің малын айдап жолға шық», – деп аян береді. Сөйтіп қыз басын көтеріп, қызметшілерімен және малышларымен Ташкенттен қой айдап, жолға шығады. Ол уақытта қой жәрмеңкесі Ақтоғай жерінде болатын. Түйе арба мен қыздың өз алдына ат арбасы болатын. Талай жерлерді қонақтап, Тарғыл тауының баурайына тоқтап, сол жерге қонып, таңертең ерте жолға шығуға дайындалады. Малшылар үш-төрт тастың басын қосып, от жағып, қойдың сүтін пісіреді. Сол уақытта тастар қорытылып қалады. Оны келіп қызметшілері қызға айтады. Қыз: «Тастарды алып келіңдер де, арбаға салыңдар», – деп бұйрық береді. Сонымен қойларын айдап, жәрмеңкеге келіп, қойларын сатып, Ташкентке аман-есен оралады. Қыз тастарды әкесіне әкеліп береді, ал әкесі оны ағылшындарға апарады. Ағылшындар тасты көріп, таста руданың барын біліп, қайдан алғанын, қай жер екенін көрсетуін сұрайды. Содан қыз ағылшынның адамдарын ертіп, Тарғыл тауының баурайына келеді. Олар сол жерді қазып, екі құлағы бар дәу қазандай ыдыстың екі құлағына арқан байлап, түйемен тартып, қазылған тастарды түгел алып шығып, елдеріне барып, оны зауытта айырып, мыс рудасының барын анықтайды. Содан ағылшындар қызға риза болып, рахметтерін айтып, енді бұл жер сенің атыңмен «Гүлшат» аталады дейді. Сөйтіп, қыз аман-есен еліне қайтып, әкесін қуанышты хабарын жеткізеді. «Ағылшындар Тарғыл тауы бар жерді менің атыма берді, енді менің атым тарихта қалады, атымды бүкіл дүние жүзі халықтары естиді», – деп мақтанып калады. Көп ұзамай Гүлшат қыз дүние салады. «Бірақ оның өзі өлсе де, аты өлмейді», – деп әке-шешесі Құдайға тәубашылық қылады.

Ертеде табын деген елді әлі келген байлар жерінен қуып, олар үдере көшкен екен. Осы көшу кезінде қатты құтырған боран соғып, Табын елінің ақылына көркі сай қыздарының бірі Дәннің аяғы үсіп қайтыс болған екен. Сол Дән қайтыс болған жер бұрын «Белқұдық» деп аталса керек. Кейіннен «Дән аяғы үсіген» деп аталып кетіпті.

Ағайынды Дән мен Бұлан бір ауылдың баскөтерер азаматтары болса керек. Үнемі Дән халқына сыйлы, сабырлы, алдынан ешкім кесіп өтпеген беделді кісі болыпты. Жаздың бір жаймашуақ күнінде ойламаған жерден жау шабуыл жасайды. Осы шайқаста Дән ауыр жараланады. Ауылы қонысын тастай беті ауған жаққа жөңкіле көшеді. Көш ешбір тоқтаусыз үш күн, үш түн жүреді. Жолды көтере алмаған Дән үшінші күні көшті тоқтатып: «Осы жерге аялдаңдар, мен де бұдан әрі бара алмаспын, мені сонау көрініп тұрған қызыл шоқыға қойып, басыма күмбез соғыңдар, өлсем денем жауымның аяғының астында қалмасын», – деп аманатын айтып дүниеден кеткен екен. Ел-халқы ақ жауып арулап қойған соң, биік шоқыға күмбез тұрғыза алмай әбден тығырыққа тіреледі. Сонда інісі Бұланның әйелі: «Бұл күмбезді мен қалай аламын, бірақ бейітті қалап болған соң мен де осы жерде көз жұмамын, өйткені қайнағамның әруағы мені басына шыққаным үшін кешпейді. Мені осы кісінің аяқ жағына жерлеңдер», – деп іске кіріседі. Бейіт қаланып біткен соң келіншек те дүниеден өтеді. Ағайын-туысы оның өтінішін орындап өзі көрсеткен жерге қойып, басына төртқұлақ бейіт соғыпты. Содан бері бұл жазық «Дәнбұлан» аталып кеткен екен.

Қазақ-қалмақ жауласқан, барымта алып дауласқан заманда Дос деген батыр өмір сүріпті. Елін, жерін жаудан қорғап, талай шайқастарда жеңіске жетіп жүреді. «Аңдыған жау алмай қоймас» дегендей күндердің күнінде қалмақтар Дос батыр мен баласы Қожаназарды қолға түсіреді. Тігілген көп шатырдың бірінің ішіне байлап тастап, өздері ақыл-кеңес жасайды. Олардың сыбыр-күбірін естіген Дос батыр:

деп зарлап жылайды. Сол уақытта жаудың бірі тұрып: «Біз бұларды өлтірмелік. Таңдауды өздеріне беріп бірін еліне қайтарайық, екіншісін тұтқын етіп қолымызда ұстайық», – депті. Сонда Қожаназар әкесіне:

Бірақ қалмақтар екеуін де жібермей, өлімге душар етеді. Сөйтіп, батыр жерленген жердегі ағып жатқан өзенді ел «Дос өзені» деп атап кетеді.

Бір жас жігіт көрші ауылдың қызына ғашық болыпты. Олар қосылғысы келеді, бірақ қыздың әке-шешесі қарсы болыпты. Қыздың сүйген жігіті кедей, ал қыздың ата-анасы қыздарын бай жерге бергісі келеді. Содан қыз бен жігіт қашып кетуді ұйғарады. Соңдарынан шыққан қуғыншылар қуып жетейін дегенде қыз аттың үстінде отырып, қолындағы білезігін лақтырып жібереді. Сол жерде көл пайда болады. Қыз бен жігіт көзден таса болып, ал қуғыншылар көлдің ар жағында қалып қояды. Сол заманнан бері көл «Зеренді» аталып кеткен екен.

Бұл Едігенің қартайып, сырқаты меңдеген кезі екен. Сырқаты меңдеп көз жұмар шағы жақындағанын сезген ол үлкен ұлын шақырып, қол астындағы елін жинауды бұйырыпты.

Ел тегіс жиналғанда Едіге басын көтеріп:

Қазақтың Алау батырының заманында болса керек, аттары Еділ, Жайық деген екі адам болыпты. Еділ Еділдін арғы бетін, Жайық Жайықтың шығыс бетін қоныстаныпты деседі. Еділдің ұлы бар екен, Жайықтың қызына құда түседі. Еділ келінін алмақ болып, баласын бір жыл бұрын жіберіпті. Қайынына келіп бала аттанарда, қалыңдығы күйеуінен сұрайды: «Енді қашан келесің?» – деп. Күйеуі: «Алдағы жылдың көктемінде қазбен бірге келемін», – депті. Көктем шыға Жайық келіндеріне ақ отаудың киізін тіктіреді, жеңгелері киіз тігіп жатқанда қастарында ұзататын бикеші отыр екен, мырс етіп күліп жіберіпті. Өмірінде бір күлмеген қыз екен. Жеңгелері жабыла сұрапты: «Айналайын, бикеш жан, күлгеніңді көрмеген едік, не нәрсеге күлдің, айт?» – деп. Қыз айтпайды. Ақыры кіші жеңгесіне айтады. «Былтыр күйеу шіркініңізден аттанарда енді қашан келесіз?» деп сұрағанымда, «Алдағы жыл көктем қазбен бірге келемін» деп еді. Қаз-қанатты құс, жердегі адам ұшқан құсқа ілесе ала ма екен? Ал, келсең көрейін, қазір бір топ қаз өтті. Соған күлдім», – депті қыз. Сол мезетте біреу: «Анау төбе басындағы атын ұстап отырған адам бағанадан отыр, не қылған адам?» – депті. Білуге барса күйеу екен. Ауылдағы қыз-қатын алдынан шығыпты. Күйеу: «Мен әзір отырамын, менің өзіме бір отау, атыма бір отау тіктіріңіз, сол біткен соң барамын», – дейді. «Аттың отауының ішіне сирақтап екі астау жасағайсыңдар, біріне сүт, біріне су толтырыңыздар», – депті. Бәрі де бітіпті, күйеуді апарыпты, аттың бір жағына бір астау сүтті, екінші жағына бір астау суды қойып суытады. Күн тумай ойын-тойдан үйіне қайтып бара жатып бір сусылдаған қатын арнайы отау тіктірген неғылған ат, көрейінші деп сабау мен туырлық етегін көтеріп қалғанда ат шошып кетіп ышқынғанда, кеңірдегі үзіліп кетіп өліпті. Аттың сүбелігінде артқа қарай біткен қысқа екі канаты бар екен, суығанда бірін сүтке малып, бірін суға малып тұр екен. Атты тау басына апарып адамша жерлеп, басын нар өркеш топырағына орнатады. Мұнан кейін күйеу отауда теріс қарап жатып алған. Атасы Жайық күйеуіне: «Тұрсын, болып болғанда сырты түк, іші боқ бір айуан ғой, мен оның орнына бір ат беремін, сол атпен ертең шығып бір күнде аулына жетсін бір қонып қайтып, бір күнде мұнда жетсін. Бару-келуінде жолында не көрсе де маған баян етсін», – депті. Күйеуі орындапты, ат та сондай жүйрік жақсы ат екен. Атасы амандасып болған соң күйеуінен жолда көргенін сұрапты. Күйеуі: «Баруда ештеңе көрмедім, қайтуда жапан түзде адамсыз қосақта тұрған көп қойды бір жетім қозы емеді, бірақ тоймайды, мұны онан кейін ми далада тұрған аппақ отауға келіп, айқайлап едім, дыбыс бермеді. Атымнан түсіп есігін ашсам адам жоқ, іші тола сасыған өлімтік. Онан өткенде жөніне қарай кетіп бара жатқан бір топ қыз-келіншек көрдім, жетейін деп қаттырақ жүрсем де жете алмадым, ақыры ұзай-ұзай ғайып болды», – депті. Атасы Жайық: «Жапан түздегі қосақта түрған көп қой – халық, еміп жатқан жетімек қозы әкімдерге мысал, халықты қанша жесе де тоймайды, ми даладағы ақ отау осы күндегі адам – біз, сыртымыз сондай әдемі, ішіміз өлімтіктей арам ой, алдында жөніне карай жүріп бара жатқан бір топ қыз-келіншек осы келудегі мақсатың еді, бұл мақсатың саған жеткізбей кетсе, мақсатыңа жете алмай, бос қайтады екенсің, шырағым», – депті. Күйеу кейін ауылына кеткен күні қалыңдығы «ауырдым» деп жатып қалған екен, бүгін ауруы қатап жатыпты, бір-екі күннен кейін дүниеден қайтыпты. Күйеу қалыңдығын қолынан торы аттың қасына қойысып, жылап-жылап еліне қайтыпты. Осы күні Орал қаласының шығысындағы «Торат-басы, Қыземшек, Шыңғырлау» деген жар аттары содан қалыпты деседі.

Ертеде қалмақ-жоңғарлар қазақ еліне шабуыл жасап, елімізді, жерімізді басып алған. Сол шапқыншылықта Балқаш арқылы солтүстікке қарай қоныс аударады. Біраз уақыттан соң, ел естерін жинап, бас біріктіріп, қалмақтарға қарсы үлкен соғыс ашады. Қалың қол, айбынды да жігерлі, кекті қазақ батырларының шабуылына төтеп бере алмай, жеңіліске ұшырап, қатты қырылады. Қалмақтар шегініп, қазіргі Қу өңіріне барады. Осы жерде тағы да үлкен ұрыс басталады. Ұрысқа қалмақтың Едірей, Бедірей деген екі батыры қатысады. Едірей сол жерде өліп, соғыс болған өңір оның атымен аталып кеткен. Сүйегі сол таудың маңына қойылған деседі.

Бабық адайда Мыңбай, Сенбай деген екі батыр болады. Бірде Мыңбайдың бір бөлек жылқысын ұрылар айдап кетеді. Мыңбайдың баласы Екібай батыр жеті кісіге бас болып, жылқысын іздеп шығады. Сол кезде Майдан шырдай Қарасудағы Қамыскөлді жайлап отыр екен. Жылқыларын солар алыпты, танып сұраса бермейді. Содан Екібайлар жылқының бір шетін бөліп алып еліне қарай қуады, Шырдай Арда іле қуып, көп ұзатпай Еспай деген батыры Екібайды найзамен шаншып өлтіреді. Қалған алтауы жан сауғалап өзінің еліне қашып кетеді. Ол кезде Қайнар мен Сағыздың арасында Бабық адайлар бір өлген кісіге ас беріп жатыр екен. Кісі өлтірген оңай емес, Екібай өлгесін Майдан шырдай үркіп қазіргі Шұбаршиге келеді. Келіп Шырдайдан он алты кісі өлтіреді. Еспайды тірілей ұстап алып кетеді. Оны жаздай басын шығарып түйенің терісіне тігіп қойып азаптайды. Күзге қарай адайлар Маңғыстауға қарай көшерде теріден шығарып алып, төрт-бес қылышты көрсетіп, соның қайсысымен шабуын сұрапты. Мыңбай батырдың наркескен деген қылышы бар екен, жанын қинамай, сонымен шабуларын өтініпті. Келер жылы адайлар шырдайдың Пышық деген байының жалғыз баласын өлтіріп кетеді. Бір Екібай үшін шырдайдан адай он сегіз адам өлтіреді. Майдан шырдай адайларды заңға тартады. Қазіргі Қамыскөлде Екібайдың шошақ тамы тұр. Тасты биенің сүтімен жылқының қылымен араластырып басқан.

Бұл оқиға шамамен 150-160 жыл бұрын болған.

Ел мен елдің арасында сауда-саттықтың кеңінен таралған кезінде, бір саудагер адам өзінің мүліктерін бірнеше түйеге қамдап артып, адырлы даламен сапар шегіп келе жатады. Ұзақ жолдан шаршаған, қалжыраған керуен бір тұстарға келгенде аялдап, ас ішіп, ауқаттанбақ болады. Кепкен еттерін алып, пісірмекке дайындық жасайды. Бірақ от жағатын отын таба алмай, дағдарысқа душар болады. Жинап әкелген шөп-шалам мен шөпшектер тез жанып кетіп, ет пісіруге мүмкіндіктері келмейді. Біраз адамдар даланы шарлап, тезек іздеп кетеді. Сөйтіп жүргенде бір тышқанның інінен шығып жатқан түйір-түйір қара домалақ тастарды көреді. Әлгіні қызық көріп жинап, қап түбіне салып алған тезек теруші керуен жайғасқан жерге қайтып келіпті. Шамалы жиналған тезекпен от жағып, дөңгелене отырған бір топ адам әлгі қара тастарды қолдан-қолға өткізіп тамашалап қарайды. Шамалыдан соң уыстаған күйінде біреуі жанған отқа қарай лақтыра салады. Отқа түскен бір уыс қара тастар қызуы күшейіп, жана бастайды. Соны көрген керуеншілер: “Жанатын тас шығаратын жер екен мынау. Бұл жерге біз белгі қойып кетейік, елге барғаннан соң көпшілікті ертіп әкеліп, өнім алармыз”, – деді де, саудалауға әкетіп бара жатқан үлкен-үлкен тұзды бірінің үстіне бірін қойып қалдырып кетеді. Кейін көпшілік жиналып келерде жаңағы жерді екі қос тұз қалған жер деп іздеп, соңынан “Екібастұз” аталып кеткен екен.

Сонау ерте заманда «Ақтабан шұбырынды» кезінде қанжығалы деген ел Сырдың бойын мекендеген екен. Бірақ жаугершіліктің әртүрлі ауыртпалығының әсерінен мал мен жанға қолайлы жер іздеп сары даланы бетке ала көшеді. Көш жүре-жүре Арқаның айтулы көкшалғынды таулы аймағына келіп, ат басын тірепті. Бір тасты таудың басына шығып байқаса, тастары ыстық екен. Сонан бұл тауды «Күншалпын» деп атайды. Келесі бір таудың беткейін аралап жүрсе ірі-ірі әр жерде жатқан тастарды көреді. Бұл таудың атын «Сандықтас» деп атайды. Күндердің бір күнінде жоңғарлар ойда-жоқта шабуыл жасапты. Белгілі батыр Бөгенбай бір топ сарбаздарымен жоңғарларға қарсы шығады. Жекпе-жек сайысы болып, жаудың батырын найзамен шаншып түсірген Бөгенбай жеңіске жетеді. Қалмақ батырының мінген аты тұлпар болса керек. Бөгенбай қашқан жауды түре қуып тастап жаңағы атты бір жігітке іздетіпті. Арада бірнеше күн өткенде әлгі жігіт күрең атты Кәрі тау деген жерден тауып, жетекке алып ауылға келеді. Сұрағандарға атты «ерімен табылды» деп жауап беріп отырады. Осыдан жаңағы Кәрітау Ерімен тау, кейін келе «Ерейментау» аталып кеткен екен.

(І-нұсқа) Алтай қарттың қоймасындағы байлық бүкіл төңіректі таң қалдыратын. Оның алтыны мен күмісін, мысы мен темірін сұсты құз жартастар күндіз-түні кірпік кақпай күзететін. Осындай күндердің бірінде Алтай қарт өз көршісі Тянь-Шаньға:

Қараңғы түнде Ертіс тау құздардан қашып шығып, тар шатқалдан өтіп, жолында кездескен жартастарды жан-жаққа домалата ағыза отырып, алға екпіндей жылжиды. Таң сәріде ұйқысынан оянған Алтай, ұлын таба алмай, таң-тамаша калады. Қашып кеткенін білгеннен кейін ашуға булығып, борандатып, қашқынның соңынан үлкен-үлкен жартастарды жан-жаққа лақтырады. Бірақ ұлына жете алмайды. Алды артына қарамай, буырқана аққан Ертіс кең далаға тап болады. Сұлу Обьті қайдан іздерін білмей, көз жасы көл болған Ертіске үш шағала кездесіп, Обь сұлудың мұзды теңіз мұхитқа бет алғанын хабарлайды. Қуанған Ертіс кең даланы өзінің суымен нәрлендіріп, көңілі жадырап, жайлы болады. Көптен іздеген Обьті алыстан көріп, оның өзіне қарай иілгенін байқайды. Осы кезде Ертіс алып судың өзіне тең екеніне көзі жетеді. Сөйтіп, екі өзен қосылып, бір арнаға түсіп, мұзды теңіз мұхитқа жол тартады.

(ІІ-нұсқа) Қазақ пен қалмақтың арасындағы жаугершілік заманда жорыққа аттанған калмақ әскері ұзақ жүріп, бір өзеннің жағасына келіпті. Жол соғып қажыған болу керек, қалмақ қолбасшысы әскерін тоқтатып, «Ертіс» деп қолын көтеріпті, яғни «аялда» дегені еді. Сол кезден бастап бұл өзен «Ертіс» деп аталып кетіпті-міс.

Табиғаты сұлу Едірей өлкесі өзінің тарих, шежіре, аңызға да бай жерлердің бірі. Тау қойнауына барар жолдағы Едірей ауылының шыға берісінде Есенбай асуы бар. Осы жерде Есенбай деген әулие кісі өмір сүрген. Атау да соған байланысты қойылғанға ұқсайды. Осы кісінің өз басына қатысты түрлі қызықты аңыздар жетерлік. Табанын тіліп жіберіп, бізбен тесіп, терісін қайыспен қайырып тігіп отыратын болған. Есенбай әулие ел жайлауға көшкен кезде бәрін көшірісіп, өзі жұртта қалып қоятын көрінеді. Ел Есекең айтқан қонысқа келіп, енді жетіп жайласпақшы болғанда, алдынан оларды өзі қарсы алып шыққан. Ауыл адамдары болса Есекеңнің қалай жеткендігіне қайран қалысып, әулиелігін аңыз етіп айтып, ел ішіне таратып жіберген. Сол Есенбайдың әулиелігі турасында ел ішінде сақталып келген тағы мынадай бір қызықты жайт бар. Есенбай әулие ел жайлауға көшкен кезде иесіз жұртқа ешкілерін тастап кетеді екен. Ешкілерді қалдырған кезде, мал ішіндегі үш-төрт текелеріне атап-атап «сен ие бол, сен ие бол» деп тапсырады екен жарықтық. Содан кейін еш алаңсыз ешкілерін қалдырып, жаз жайлауда болып, асықпай қысқа қарай бірақ оралады екен. Ал ешкілері болса «қой да аман, қасқыр да аман» демекші, бір тұяқ шетінемей бастары түгел болған. Оның сыры былай екен: жаңағы «сен ие бол, сен ие бол» деген текелер ит-құс немесе сырттай көзі түсіп қызыққан ұрылар жақындап келгенде, текелер ешкілерді бағып жүрген оның иелері болып көз алдына елес береді екен. Содан әлгілер болса тайсақтап жолай алмаған. Міне, жоғарыдағы Есенбай асуы сол әулие адамның атымен аталып қалған. Осы әулиенің атымен байланыстырыла қойылған бұл жерде Есенбай бұлағы, Есенбай сайы деген атаулар да кездеседі.

Кеңес өкіметі келіп, байларды тәргілеген шақта осы әрекетке Мақтағұл деген бай да ілігіпті. Алдымен мал басын ауылдағы кедейлерге бөліп бергізеді. Соңынан үйіндегі дүние-мүлкін бөліске салады. Ақыры қарайлайтын ештеңесі қалмаған Мақтағұл елінен безіп, бет ауған жаққа жол тартады. Соңына түскен қуғыншылардың алғашқы тобы жеткенде астындағы атын беріп құтылыпты. Келесі біріне жолыққанда үстіндегі оқалы шапанын шешіп береді. Сөйте-сөйте іш киімімен қалған ол бір таудың басына шығып отырса ауылының тағы бір адамы келеді: «Сенің осында отырғаныңды айтамын, сөйтіп ұстаттырамын» деген әлгі адамға аяғындағы етігін шешіп берген екен дейді. Сонан осы тау кейін келе «Етік шешкен» аталып кетіпті.

Ертеде елді бір орынға жинап, колхоздастыру кезінде бір жігіт бір қойшыны қыстаудан жайлауға көшіріп апарады. Қойшыны жаңа қонысына қондырып, қайтадан кейін қарай жолға шығады. Жүріп келе жатып, жолда машинасы қирап қалады. Тура таудың басында. Бұл тау өзі оңтүстіктен бастап жоталанып солтүстікке қарай созылып жатыр. Содан машинасын далаға тастап, жаяу ауылға тартады. Ертең келерінде машинаны тез тауып алу үшін, белгі ретінде етігін шешіп, машинаның үстіне қойып кетеді. Содан ауылына жетіп, машинаны алып келуге баратын кісілерге машинасын етігін шешкен жерде екенін айтады және сол жердегі таудың маңында дейді. Содан бастап бұл тау «Етік шешкен» аталып кеткен екен.

Осы таудың етегінде ескі қыстақ орны бар. Бұл қыстақты кезінде бір бай мекендепті. Бір жылы қыс қатты болып, малдарына шөп тауып беруге мүмкіндік болмаған жұт болыпты. Осы жұтта бай да малынан айрылатын болған соң қолындағы ұсақ малдарын далаға айдап жібереді. Күн жылына есеңгіреген ел шөп тамырын қазуға кіріскенде, жайылып жүрген ешкілерге кезігеді. Ешкілер шөлдеп, аман-есен лақтарымен бірге жайылып жүреді. Оларды енінен жаңағы байдікі екенін таниды. Ақ сөңке болып қырылған малдың ішінде Сексек ата түлігі ғана осы таудың қасиеттілігінен қалды деген аңыз бар. Содан бері осы күнге дейін бұл тау "Ешкіөлмес" тауы деп аталады.

«Жабай ұшқан» деген жерді ертеректе Жабай есімді қария жайлаған екен. Өзі ит жүгіртіп, құс салған аңшы, шағын ауылдың күн көрісін айырып отырған қайырымды жан болса керек. Оның ат құлағында ойнар ептілігі, құс, аң тілін түсініп, олардың үнін аудармай салатын шеберлігі төңіректегі елге аңыз болыпты. Әкелі-балалы аңшылардың ерте көктемдегі кәсібі осы биік шыңға барып бүркіт, лашын сияқты қыран құстардың балапандарын алып, тәрбиелеп өсіріп, аңшы құстарды баулып шығарады екен. Жұмыртқасын шайқап жаңа өсірген енесі жас балапанының жылда орнын сипап қалатын болған. Бұл қасірет жыл сайын жалғаса берген. «Тұйғын» деп аталатын бүркіт балапан құс, қан түбіт, тастүлек, мұзбалақ болып қалыптасып өсіп, көк түбіт күнінде алғашқы жұмыртқасын салған болатын. Содан бері жыл сайын ұядан балапанын жоғалтумен келеді. Осы құла құзды мекендеген ұзақ өмірінде қатар ұшар бір балапанын өсіре алмаған өкініш сезім өзегін өртей береді. Тәңіріне өзінің жалғыздығын шағып, мұңайып жылайды: «Бұл адамнан қалай құтылуға болады. Солардың көзінен аулақ боламын деп сусыз, елсіз шөлге, биік тау-құзға ұя салдым. Соның өзінде де олар бәрібір жыл сайын ұрпақсыз жетімдікке душар етеді». Биыл да бұрынғы дағды бойынша Жабай қарт баласын ертіп, сол ұяға келеді. Әр жылғы дәстүрі бойынша түйе көнінен өрілген қайыстан жасалған ұзын арқанмен баласын белінен байлап биік құздағы құстың ұясына түсіреді. Төмен қараса, бас айналдырар терең шатқал. Арқанның ұзындығы шыңның орта тұсына жетер-жетпес. Балапандарды қойнына салған бала «тарт!» деп белгі береді. Ұлын тарта бастаған кезде қайыс құздағы екі үшкір тастың арасына қыстырылып, шықпай қояды. Ширығып оңға, солға бұралған арқан үшкір тасқа қажала береді, кажала береді. Баланың бір кезде арқанға көзі түссе, бір тіні қиылып кеткен екен. Екінші тіні де қажалып барады, үзілуге шақ қалған. Енді бір сәтте шарт етіп үзіліп арқан дыбысы мен баланың «өлдім, әке!» деген жан айқайы қатар естіледі. Жан ұшырған әке не жасарын білмей жан дауысы шығып, «қазір жетем, балам!» деп айқай салады. Осы жасқа келгенде жалғыз ұлдың артында қалып өмір сүрудің мәнсіздігін түсінген ол жүгіріп жетіп арғымақтың басын босатып, көзін байлайды да, тұрған орнында шыр айналдырып, оған ырғып мініп шың-құзға қарай тебініп, атты сауырлап жібереді. Арғымақ бауырын жазып екі секіргенде құздан құлдырай құлайды. Ұшпадан ұшқан жалғыз ұлдың жан айқайы, әкенің алас ұруы, арғымақтың шыңғыруы тауды жаңғыртып жібереді. Осыдан бастап бұл биік "Жабай ұшқан" аталады.

Бұл Сенек тұспаның бер жағында, батыстан күншығысқа қарап тұрған Ұшпа тауы. Ұшпа Жабай деген қазақ жерінде қалып қойған түрікпен көрінеді. Ертеде осы таудың басына ұя салатын қыран бүркіттің балапандарын аулап, Бесқалаға апарып сатады екен. Жабай өзі түрікпен қанына шыққан, жаужүрек адам екен. Бірде сол Жабай жалғыз баласын арқанға байлап жіберіп, балапан алдырғысы келген. Жан-жағы теп-тегіс Ұшпа таудың ажалына кезігіп тұрған бір тастарына ілігіп қалған арқан қиылып кетіп, бала ұшып өлген. Баласынан басқа қызығы қалмаған бейшара Жабай атының көзін таңып, өзі де ұшып өлген екен.

Содан халық аузында бұл тау «Жабайұшқан» деп аталып кетіпті.

(І-нұсқа) Баяғыда Айшуақ деген батыр болған. Ол қандай шайқас болмасын жеңіп отырған. Сол Айшуақ батырды жаулар қалың қол болып жиналып өлтірмек болған. Айшуақ батыр соны біліп қаша жөнеледі екен. Қашып келе жатса, алдынан бір қарт шығыпты. Батыр қарттан жол сұрайды. Қарт оған дұрыс жол көрсетеді. Содан қартқа алғысын айтып, әрі қарай жүре береді. Жүре-жүре алдынан тағы бір қарт шыға келеді. Қарттан жол сұрайды. Қарт оған жол көрсетпей, жаудың қолына ұстап береді. Міне, таудың аталуы осында.

(ІІ-нұсқа) Кертінді Қолаң деген қызға ғашық болады. Туған-туысқандары қарсы болғандықтан, екеуі қол ұстасып қашуға серт байласады. Екеуі қашады. Қашып келе жатқанда, бір таудың етегіне келіп тасалайды. Сол уақытта оларға бір қарт адам кездеседі. Сол қарттан жөн сұрайды. Ол қарт дұрыстап жөнін айтпайды. Сондықтан сол тауды «Жаман қарт» деп атаған. Сонымен екеуі тағы біраз жол жүріп, бір таудың етегіне келіп тоқтайды. Сол кезде тағы бір қартқа кездеседі. Ол қарт бұларға дұрыстап жол көрсетеді. Ол тауды «Жақсы қарт» деп атаған.

(ІІІ-нұсқа) Ертеде Әния деген сұлу қыз болған екен. Атастырылған жігітіне көңілі толмай, көңілі сүйген Алмас деген жігітпен көңіл қосады. Әнияның ата-анасы Алмаспен көңілі бар екенін біліп, қызын бермеуге бел байлайды. «Егер көңіл қосқан жігітке барсаң, ата атына дақ салғаның», – дейді. Әния әке-шеше сөзіне келісе алмай, сүйген жігітімен бір түнде қашып кетеді. Соңдарына қуғыншылар түсіп, әке алдына әкелмекші болып аттанады. Бірін-бірі сүйген екі жас «Жақсы қарт» тауына тығылғанда, құғыншылар қолына түспей, аман құтылады. «Жаман қарт» тауында куғыншылар қолына түсіп, армандарына жете алмады. Содан бүгінгі күні екі тау «Жақсы қарт», «Жаман қарт» деп аталды.

Шапқыншылық кезінде жоңғарлар қазақ жерінің малға жайлы шұрайлы тұстарын жайлап қоныстанып алыпты. Үлкен қорық деп аталатын жерде жатқан жау әскерлеріне не сауыты жоқ, не найзадан басқа қаруы жоқ ақ көйлекті бір батыр ойда жоқта жалғыз өзі жауға тиеді. Жоңғарлардың атқан оқтары, шапқан қылыштары жаңағы батырға дарымапты. Әулие батырдың аруағынан қорыққан жоңғарлар үлкен қорықты тастай қашыпты. Орта қорыққа келіп паналаған жау әскерлері жаңағы батырдың Жалаңтөс екенін әңгімелей айтыпты. Сөйтіп отырғанда әлгі Жалаңтөс орта қорыққа да қырғидай тиіп қуып шығады. Барлық жоңғарлар жиналып келіп кіші қорықта бас қосыпты. Сол сәтте жаудың батырына бір хабаршы жігіт келіп: «Жалаңтөс батыр осында келе жатыр» деген хабар айтыпты. Соны естіген қалмақ батыры: «Үлкен қорықты бердік, орта қорықты бердік, кіші қорықты да бәрібір алмай қоймас. Аман-сау тұрғанымызда кеткеніміз жөн болар, бұл үш қорықтың үшеуі де Жалаңтөстікі екен ғой», – деп әскерлерін бастап қайтып кетіпті дейді. Содан бері жаңағы қорықтар «Жалаңтөстің үш қорығы» аталып кетіпті.

Жем өзенінің шығысындағы Сарысайда табын Құламан ерді жазым еткен қалмақ батыры Бірекенді Құрсайынның терістігінде ұзыннан созылған жол үстінде Қаракесек ай балталы Тәйтәй батыр маңдайынан шауып өлтіреді. Содан ол Бірекен жайы аталды. Сонда жеңілген қалмақтардың біреуі оқ тисе де құламай, атының жүйріктігінен қолға түспей құтылып кетеді, ол биік бір төбеге жетіп, құрыққа шүберек байлап, белгі есебінде шаншып, соның түбінде қаңсырап жатып өледі. Оның қашқаны қалмақ екендігіне шек келтірмейді. Содан Жалаулы аталады.

Жанбаулы деген атақты кісі адайдың бейімбет деген руынан шыққан. Заманында ол атағы шыққан, мыңғыртып жылқы айдаған, халқына мырза болған байлардың бірі екен. Ол жылқысына жалшы, қосшы жалдамай, өзі бағады екен. «Өз малыма өз терім сінбесе, қалайша өзімдікі болмақ?» дейді екен. Сондықтан қайырымды байдан ағайын, ауылдастары да көмегін аямаған. Бірде осындай бір өзі мырза, өзі бай Жанбаулы деген кереметтті көрмекке сонау Арқадан Байбақтының атақты Сырым батыры келіпті. Жылқы ішінде жалғыз жүрген Жанбаулыға келіп, сәлемдесіп болғасын Сырым батыр:

деп Сырымды сөзбен тоқтатып тастаған екен. Сол Жанбаулы өлерінде халқына ас беріп, өсиет айтып кетіпті:

Бұл күнде Жанбаулы зиратының айналасын ағайын-туған, ауылдаспен үлкен бір қауымға айналып, ол «Жанбаулы қауымы» деп аталады екен.

Жетпіс жыл баққан малының жеті жапырақ етін тісіне басуға қимайтын Қарабай әкесі өлген Қозыны қомсынып қаша көшеді. Ұзақ көш жолында қырық нары арып өліп, Аякөзге келгенде ноғайлы Шақшақ байдың баласы Қодар Баянға ғашық болады. Кешікпей-ақ тоқсан мырзасын жалшылыққа берген Қодар Қарабаймен әмпей болып алады. Сонда әбден шарасы таусылған Баян Айбас деген жігітті қанатты қара биеден туған Бақа айғырға мінгізіп, алыста қалған ғашығы Қозыға жібереді. Сәлемдеме деп алтын сандыққа домбырасы мен моншағын, басындағы қарқара қадаған топысын салып берген екен. Қарабайдың қырық нарын жалмаған ұзақ жол Айбастың арғымағына да оңай тимепті. Шексіз-шетсіз сары дала Айбастың өзін де, астындағы тоқпақ жал Бақа айғырды да титықтатса керек. Алайда қаншалықты қалжырап, қажыса да Айбас Баянның өтінішін орындау үшін Қозы Көрпештің елін бетке алып жүре берсе керек. Бірақ амал қанша, елсіз-күнсіз сары дала астындағы аттың титығына жетіп, бір жерлерге келгенде болдырып, тоқырап тұрып қалыпты. Айбас алған бетінен сонда да қайтпайды. Бақа айғырды Тоқырауын бойының сонысына тынықтырып алып, тағы да жүріп кетеді ғой. Ай жүреді, апта жүреді, бір жерлерге келгенде мінген атының тұяғы сөгіліп, арқасы ошақтай жауыр болып, мүлдем міністен қалған екен. Осынау жауыр аттың қалған жері содан бері «Жауыртау» атаныпты.

Кедей ауылда асқан күшті, әрі арманшыл бір батыр тұрыпты. Жас кезінде уайым-қайғы дегенді елемей, өзінше думандатып өмір сүреді. Ер жеткенде жоқшылық пен халық мұңын көріп, қабағын кірбің шалады. Туған жеріне шығыс пен оңтүстіктен жоңғарлар шапқыншылық жасап, батыстан Еділ қалмақтары шабуылдап тыным бермейді. Сүттей ұйыған ауылдардың шаңын аспанға шығарып, астан-кестен қиратып, жау қолы төрт түлік мал табындары мен қорғансыз адамдарды айдап әкетеді. Ал ел іші бір-бірімен қалыңдық пен жайылымдыққа таласып, күнде қырқысып, ауызбірлікке келе алмайды. Жас батыр бәріне қолын бір сілтеп, ауылдан кетуді ойлайды. Еркін жүріп, бақ пен байлық іздегісі келеді. Өзіне қылыш пен дулыға, үстіне сауыт соғып киіп, бақыт іздеп жолға шығады. Жол үстінде оған басқа жұрттың батырлары жолығады. Олар да бақыт жолына жалғыз шыққандар екен. Жас батыр оларды күш біріктіріп, қол болуға шақырады. «Төртеу түгел болса, төбедегі келеді, алтау араз болса, ауыздағы кетеді» деп ата-баба нақылын айтады. Бірақ оны өзгелер тыңдамайды. Әркім өз жолымен жеке дара жүре береді. Жаумен бірінші болып жас батыр кездесіп, жалғыз өзі қарсы шабады. Қаптаған қалың қол. Оның алдын бөгеп, қоршауға алады. Ол қанша күшті болса да, қисапсыз жауды құртып бітіре алмайды. Дұшпан қара масадай құжынап, шегірткедей үймелеп, батырдың үстіне шығып кетеді. Оның көзі көрмей, құлағы естімей қалады. Сонда ғана ол бақыт үшін жалғыз күресудің қате екендігін түсініп, аһ ұрып өкінеді. Алып тұлғалы батыр әл-дәрмені құрып, туған даласына шалқасынан құлап түсіп, тасқа айналады, мәңгілік ұйқыға беріледі. Жеке батыр тауы, міне, осылай пайда болған деседі.

Баяғыда осы таулардың ортасында Ортау ауылында жеті ағайынды емші өмір сүрген. Олардың емдемеген емі, жазбаған ауруы қалмаған. Күндердің күнінде ауылға үлкен дерт келіп, ауыл жаппай ауруға ұшырайды. Осыдан бастап жеті ағайындарға келген жандардың қарасы көбейе түсті. Барлық халықты емдей алмайтынын түсінген олар енді бар халықты бір сәтте емдеуге болатындай емдік шөп іздеп тауға кетеді. Бірақ сол түні олар оралмайды. Ауыл адамдары сол тауға қарай іздеу салады. Алайда ол жерден қатарынан тұрған жеті құдықтан басқа ешкімді таппайды. Содан бері кім де кім сол жеті құдықтың жетеуіне де түссе бір жыл бойы ауырмайды екен. Міне, осыдан бастап Жеті құдық ел ауызына аңыз болып ене бастады.

Сол маңайды мекен еткен Сәрсенбай байдың желдей жүйткіген жеті жүйрігі болыпты. Сәрсенбайдың ат құмар, серісымақ бір немере ағайыны болған екен. Сол бір күні Сәрсенбайға:

Тірідей аттарды ешқайда ұстай алмағандықтан, бір түнде жетеуін де сойып, ауылдың жарлы-жақыбайларына бөліп беріп, тек бастарын ғана үңгір ішінде қалдырған. Қураған жеті жылқының басы әлі сол жерде көрінеді. Осы жеті қураған басқа байланысты үңгір «Жетібас» аталған. Содан бері ғана халық бұл үңгірді аңғарып, біле бастаған.

Ертеректе қазақты қарақалпақтар жаулап, мал-жанын, мүлкін тонап алып кетіп отырған. Бір ретте қарақалпақтың Нұртай деген батыры өз еліне «Қазақтарға аттанамыз» деп жар салған. Қарақалпақтар дайындала бастаған. Сол елде Толыбай дейтін жетім бала бар екен. Жауға мінер аты болмай, нағашысына барып: «Халық қарақалпаққа аттанғалы жатыр, менің атым болмай, қатардан қалып қоямын деп тұрмын. Қатардан қалып елде жүргенім менің де қатын болғаным ғой», – деп айтқаннан кейін астыма мінуге ат сұрай келдім депті. Нағашысы балаға бәлен сөз айта алмай, атын мінгізген екен. Толыбай халық қатарлы аттаныпты. Елдің бір шетінен қарақалпақтар тиісе бастағанда елдің батыр, билері қашықтау ауылдағы тойға кетсе керек. Бос жатқан елді оңай жаулап, мал-мүлкін, қатын-бала, қыздарын алып кетеді. Сол елде жас жаңа батыр бала бар екен. Сол бала аттанып, қарақалпақтарды быт-шытын шығара жеңіп, мал-жандарды елге қайырған екен. Бір жерде аты оқпанға құлап шыға алмай жатқанда қарақалпақ батыры найза салып кеудеден шаншады. Сонда Толыбай: «Батыр, қате жасадың. Жекпе-жек найзаласу керек еді, енді болмайды. Найзаңды алмай кідіре тұр, бір-екі ауыз өтінішімді айтайын», – депті. Қарақалпақ батыры сөзін тыңдайды. «Нұртай батыр бастаған халық осылай аттанбақшы болды. Мен де қалмайын деп нағашымнан атын сұрап келген сапарым еді. Атым Толыбай, әкем жоқ, жетім адам едім. Үйленгеніме бір жыл болып еді. Шешем екеуі елде қалды. Ендігі өтінерім денемді қарға-құзғынға жем болмасын, замандас екенбіз мені бір белгілі жерге қоярсың. Ең болмаса атым қалсын. Өтінішім осы. Енді найзаңды суыра бер», – депті. Найзаны суырғанда Толыбай жан тапсырыпты. Қарақалпақтар қазақтың жас батырынан соққы жеп, елдеріне оралады. Толыбай келмей қалады. Екі күн өткеннен кейін, үшінші күні шешесі келінін ертіп Нұртайға кіріп, баласын сұрайды. Нұртай: «Қол ыдырап бір қатары кейінде қалып еді, келетін шығар», – деп күмілжи жауап береді. Осы кезде сыртта тыңдап тұрған келіні енесіне: «Ене, шық! Батыр жауда қалды, қатын елге оралды», – деп дауыстайды. Осы кезде әйел баладан бұндай сөз естіп көрмеген Нұртай батырдың жүрегі жарылып өлген екен. Ал енді біздің жас батырдан әңгіме қозғайық. Жауды қайтарып елге аман-есен оралып, Толыбайды ала келіп, осы біздің жерге белгілі төбеге қойған екен. Бұл қорым «Жетім Толыбай» атанып кеткен. Сонан бері қарай көз жұмған жанның бәрі «Жетім Толыбай» қорымында жерленеді.

Жоңғарлармен жауласқан баяғы заманда Жидебай деген батыр болыпты. Абылай Жидекеңді айрықша құрметтейді екен. Үйсін елінің тұлпарларының тұқымынан шыққан ақ шабдар атты алғызып сыйға тартыпты. Жидекеңнің көріпкел қасиетінің сырын ханнан басқа ешкім білмейді екен. Сұрағандардан хан: «Оның қызыл түлкісі бар» дейді екен. Бірде сенбеген біреуге Абылай хан: «Ұйықтап жатқанда өзің барып қара» деген екен. Сол адам аңдып жүріп, ақырын барып қарапты. Сөйтсе, тура кеудесінің үстінде қызыл түлкі жатыр екен. Жалт қараған түлкіден қатты қорыққан ол қаша жөнеліпті. Көп ұзамай екі көзі суалып, су қараңғы болып қалыпты. Ханның кезекті мәслихатында отырғанда жоңғарлар жайында әңгіме қозғалды. Батырлардың бірі: «Жауымыз іргелі екен», – депті. Сонда Жидекең: «Іргелі болса жағдайы белгілі болды, өйткені іргесіз жау емен ағашқа емінеді, іргелі жау күнде семіреді», – дейді. Үлкен бір шайқаста әскерлер жеңіске жетіп, той жасалады. Абылай хан батырларын мақтан тұтып әңгіме айтады. Сонда Жидекең былай депті: «Уа, хан ием. Алған алшақ, маңдайың шалқақ тұр екен. Күшіңе қарай мақтан, найзаң мақұл емес пе, садағың тұқыл емес пе, қамаған жауыңнан сақтан».

Батыр билік айтқан осы жер кейін келе «Жидебай қыстауы» атанып кетеді.

Баяғы өткен заманда Базарбай деген бай болыпты. Байдың Төлеген деген батыр баласы бар екен. Жігіт болып, ер жетіп, өзіне лайықты жар табуға ел ішін аралап кетеді. Күндердің бір күнінде Шекті деген елде Жібек деген сұлу қыз бар деп естиді. Көп күндер жүріп, іздеп барған Төлегенге Жібек үш түрлі шарт қояды. Ол шарттар балуан күрес, ат жарыс, жамбы ату. Осы үш шарттан да мүдірмей өткен Төлегенді Жібек ұнатыпты дейді. Бірақ араларында жер дауы мәселесі шешілмеген екі елдің байлары балаларына рұқсат бермепті. Арада көп күндер өтеді. Әбден амалы таусылған екі жас бір күні түнде Жібектің жорғасына мінгесіп, қашқан екен. Соңынан шыққан қуғыншыға жүйрік жорға жеткізе қоймайды. Бірақ қанша мықты болғанымен аттың аты ат емес пе, бір таудың биігіне шыққанда болдырып өледі. Кейінгі ел-жұрты осы Жібектің жорғасы өлген биік тауды «Жорғатау» деп атап кетеді.

Қазақ-қалмақ шапқыншылығы кезінде қалмақтың бір сұлу қызын қазақ батыры қолға түсіріп, алып кетіпті. Сонан осы олжаны кімге береміз деген әңгіме туғанда жаңағы қыз: «Мен үш түрлі жұмбақ айтамын, соның шешуін тапқан адамға мені беріңіз» деп өтініш жасайды. Мақұл көрген көпшілік қыздың жұмбағын тыңдайды. «Мен он екі ағайынды, отыз буынды, жеті қырлы жерден келгенмін» деп жұмбағын айтады. Жиналған жұрт көпке дейін осы жұмбақтың жауабын таба алмай, дағдарыпты. Сонан жұмбақ шешуін жаңағы қазақ батырдың өзі былай деп айтқан екен: «Он екі ағайындысы бір жылдағы он екі ай, отыз буындысы бір айдағы отыз күн, жеті қырлысы аптаның жеті күні». Сөйтіп қалмақтың қызы қазақтың батырына беріліпті. Ел жаңағы жерді сонан былай «Жұмбақ тас» деп атап кетіпті.

Қазақтар мен қалмақтар соғысқан, жаугершілік заманда жекпе-жекке шыққан қазақ пен қалмақтың Жұрын есімді батыры осы жерге дейін шайқасып келеді. Осы жерде қатты шаршаған екеуі де демалуды ұйғарады. Ұйқыдан бірінші болып оянған қазақ таң қалып: «Неғып мені өлтірмедің?» – дегенде, қалмақ: «Маған әділ күрес керек», – деген екен. Сол жерде қалмақтың бұл ісіне риза болған қазақ қалмақпен достасып, төс түйістіріп, «Енді шайқасуды доғарайық» деп бәтуаласқан екен. Сол кезден бастап осы жерді Жұрынның есімімен атаған.

Маңғыстау жерінің тарихы мол. Әрі тау, әрі тасы мол. Сондай жерлердің бірі Жығылған деп аталады. Бұл жер ертеде биік-биік тауы бар, шыңырау құз болған. Бір күні Мұхамбет пайғамбар есекке мініп, сол жерге келеді. Өтейін десе өте алмайды, ашуланған пайғамбар: «Адам жүре алмайтын неткен жер? Жығылғырдың тауы жығыл!» – дегенде биік таулар бөлшек-бөлшек болып жығылып, пайғамбарға жол береді. Сол жерден өткен пайғамбардың есегінің ізі әлі бар көрінеді.

Бір кісі бай болғанымен перзенті болмапты. Әулие-әнбиелердің басына әйелі екеуі түнеп жүріп, бір күні әйелі құрсақ көтереді. Айы-күніне жетіп, толғатып, әйел іркілдеген мес туыпты. Мұнан соң әйел түн ішінде: «Құдайдан күндіз-түні тілегенім бұл емес еді ғой!» – деп жылап-еңіреп месті құшақтап үйден шығып кетеді. Тау-тастың арасында месті көтеріп, он екі жыл бойы көзінің жасы көл болып, қаңғып жүре береді. Күндердің күнінде әйелдің қолындағы мес жерге түсіп кетіп, жарылып, ішінен бала жылап шығып, жартастар арасымен қаша жөнеледі. Анасы да: «Балам, тоқташы!» – деп жалынып соңынан жүгіре береді. Бала: «Артымдағы анам шөлдеп келе жатыр ғой» деп асасын жерге бір ұрып бұлақ ашып кетеді. Сол қашқан бойы бір үңгірге кіріп кетеді. Анасы ары шақырады, бері шақырады, бала тек үңгірдің ішінен: «Ана, мені іздеме, үйге қайта ғой», – деп үн береді, бірақ өзі шықпайды. Анасы оны қимай, сол үңгірдің жанынан кетпей жүре береді. Бір кезде бала үңгірден шығып: «Ана, мен ақыреттік баламын, бұл жерде жүре бермей, еліңе қайт, мен бәрібір енді жоқпын, менің мекенім – осы жер, осы үңгір», – дейді. Анасы жалынғанмен, бала көнбеді. Анасы: «Құдайдың жазғаны осы шығар» деп ойлап, баласына «Жарайды, мен кетейін», – дейді жүрегі қан жылап тұрып. Бала айтты: «Тек артыңа қарама, жалғыз тілегім сол», – дейді. Анасы ақыры күдер үзіп, таудан шыққан соң, әлі де қимай, артына жалт қарайды. Артына қараса, қызыл су оны өкшелей басып келе жатыр екен. Әйел артына қараған заматта қызыл су жерге сіңіп кетеді. Егер әйел артына қарамағанда, сол құла түз дала жайқалған жасыл желек болады екен. «Жылаған ата» деп бала кіріп кеткен үңгір сол уақыттан бері аталып келеді. Қазіргі күнде ол жерге көп адамдар зиярат етіп барады. Мұны аңыз десек те, сол үңгірдің кіре берісінде жалаң аяқ баланың іздері тасқа басылып қалған. Үңгір кәдімгі сарқырама секілді. Бірақ сарқырамадан үнемі су ағып тұратын болса, «Жылаған атадан» су үнемі ақпайды. Басына барып Құран оқыған адамға ағады. Онда да кей адамға аққанымен, кей адамға ақпайды. Оның себебін «Ниеті таза адамдарға әулиенің суы ағады, ал ниеті қарау адамға ақпайды» деп түсіндіреді ақсақалдар. Сол үңгірді жағалап жүре берсеңіз, бір жартас тік болып келіп, одан тамшылап су ағып тұрады. Оны «Жылаған атаның анасының көз жасы» дейді. Жылаған атаның местен шыққан жері, мес түскен жер «Мес әулие» деп аталады. Ол жерді де жергілікті халық киелі жер деп санайды. Жылаған атаның суы бір адамға ағып, екінші бір адамдарға ақпайтыны не дегенмен де жұмбақ құбылыс.

Жаугершілік заман болса керек. Төрткүлтөбеге қоныстанған елдің іргесі сөгіліп, жау жайлап алады. Тұлымдысын күң, тұғырлысын құл етеді. Ата жаудан арылудың жалғыз жолы бар. Ол – ханды өлтіру. Бірақ қалай? Осы сауалға жауап іздеп сабылған елден жылан тілін ұғатын, онымен еркінше сөйлесіп, өз айтқанын істете алатын Сәді деген ер шығады. Ол Төрткүлтөбеге жақын маңдағы үлкен үңгірге үш күн түнеп, ордалы жыланға жолығады.

Сәдінің айтқан уәжі де, ақылы да көңіліне қонған Ата жылан:

Таң қараңғысында қағылған есікті хан өзі тұрып ашты. Өйткені, Шолпан есімді көңілі ауған келіншек осы кезде келетін. Бірақ есік аузында нәзікеш қылықты келіншек емес, қол-аяғы күстенген ұста тұр еді. Оның бас бармағының астынан алтынның сәулесін көрген хан оның жымын білдірмей төргі бөлмеге алып келді.

Үңгірдің көзіне барғанда Ата жыланның тілінен зәр шашырап:

Хан қызылдың қарсы бетіндегі бұлаққа жеткенде.

Қозғалыссыз жатқан ханның денесін аударыстырып, көтеріп әуреленген бас уәзірдің көзіне жылан шаққан жер түсті.

Дарқан даланың маңғаз халқына өкшесін батырған зәлім ханның ажалы солай жетіпті. Сәді ұстаның білгірлігінің арқасында ордалы жыланға өзі барып түскен ханның жан тапсырған жері «Жыланды бұлақ» аталып кеткен.

Epте заманда Жылтыр деген он жеті мың жылқы біткен бай сол жерде күз айларында тұрыпты. Сол Жылтыр бай байлығына масаттанып, бір дәруіштен: «Мен қашан өлемін?», – деп сұрапты. Сонда дәруіш: «Тақсыр, сіз аштан өлесіз», – дейді. Жылтыр бай оған сенбейді. Арада біраз уақыт өтіп, дәруіш Жылтыр байдың ауылына келсе, бай тамақ іше алмайтын ауруға шалдығыпты. Сонда дәруіш тұрып: «Сіз байлықты көтере алмадыңыз, мына ауруды Алладан сұрап алдыңыз», – деген екен. Жылтыр бай жетпіс жастан асқан шағында қайтыс болыпты. Міне, сол жердің аты «Жылтыр күзегі» деп осы күнге дейін аталады.

(І-нұсқа) Ол кездері қазаққа тән жайлау, қыстау, көші-қон рәсімінің шектелмеген шағы. Содан Итекең іргелі ауылды әдеттегідей келесі қонысқа өзі бастап шығады. Бұрындары денсаулығы мұқалып, сырқаттанып жүрген екен. Ел қамы, су қамы, жер қамы деп биекең бойын бойлаған дертке әу бастан оншалықты назар аудара қоймаған, сірә. Содан, көш түзеле, жолай бидің денесі ауырлап бей-берекесі кетеді. Әрине, ел бастаған ер азаматтың хал-күйі баршаның көңіліне кірбің келтіреді. Мұны қалай сезінбесін, Арқаға әйгілі Итке би болған соң ол да сезінеді. Сонда өрен-жаран, туған-туыстарына өсиет етеді:

Кешікпей биекең көзін мәңгілік жұмған екен. Бірақ қос атқа тең жасалып, мәйіт көшпен бірге біраз сапар шегеді. Сөйтіп, Итке ауылы Жуантөбе жазығына жетіп, Айса көлді маңайлай бере ат басын тіреп, биекеңді соңғы сапарына шығарып салу рәсіміне кіріседі. Ақылдаса келгенде, кішігірім өзеннің жар қабақтың иірілісі үстінен бой көтерген тастақ төбешік баршаға ұнайды. Міне, сол сәттен Алла тағала ардақты бидің қалауын қабыл қылған жер аты тап бүгінге дейін Итке атанады.

(ІІ-нұсқа) Орта жүздің қуандық және қаракесек руларының арасында келіспеушіліктер болыпты. Мұны кейбір байлар пайдаланып, екі елді қақтығысқа итермелейді. Ол кезде Қаз дауысты Қазыбек би жас бала кезі. Билік қуандық руының Итіке деген бидің қолында екен. Сонда Итіке қартайып өлер шағында: «Мені екі елдің шекарасына жерлеңдер. Өйткені мені асып екі ел жауласпайды», – деген екен. Сол Итіке жерленген жер қазір Киевка селосының күншығыс жағында жеті шақырым жерде. Жер аты қазір Итіке деп аталады.

Кезінде «Тұздыкөл» деп аталатын көлдің жағасын жайлаған бір байдың Кәлкен атты жалғыз қызы болады. Қыз бой жетіп, көрші рудың бір жігітіне ғашық болады. Екі жас көңіл қосып, үйленбекші болған кезінде қыздың әкесі қарсы болып, қызын үйінде қамап ұстап шығармаған екен. Сондағы себеп – жігіт бір байдың жылқышысы екен. Сүйгеніне қосыла алмаған Кәлкен сұлу көп қайғырып, құсадан қайтыс болады. Ал үш күн өткеннен соң, бай судың жиегіне барса, мөлдіреп жатқан көл қара суға айналыпты. Еш нәрсенің мәнісін түсіне алмаған бай бәйбішесіне айтып, жалшыларына суды батпақтан тазартуды бұйырады. Онысынан түк шықпай байдың өзі де, адамдары да батпақтың арасынан шыға алмай өледі. Жалғыз қызының көз жасынан қорықпаған бай азаппен жаһаннамға аттанған жерді халық «Кәлкен» деп атап кеткен екен.

Біздің төңіректе осыдан бір ғасырдай бұрын ірі бай өтіпті. Оның олпы-солпылау жалғыз баласы бар екен. Ұлы ержеткен соң әр жерден қыз атастырып көреді, бірақ ешқайсысы да «менің қызымды ал» демейді. Баласын қыз таңдауға өзіндей байлардың да ауылына жіберіп көреді, ешбірі дұрыс қарсы алмайды. Сонда бай:

Сонда баласы:

Ертеңіне ертелеп әлгі ауылға егінші үйіне барып түседі. Пәлендей атақты бай түскен соң, егінші байғұста не жан қалсын, бәйек болады. Бай осы үйдің қызын айттырып келгенін айтады. Шал ештеңе айтпай, сыртқа шығып кетеді. Қызына «сені бай айттыра келіпті» дегенде, әкесіне «асықпа, жауабын өзім беремін» дейді. Ол ішке шай ала кіріп, құйып беріп, үндемей отыра береді. Шыдамы таусылған бай қызды сынамақ болып:

Сонда қыз:

Бай диқанға:

Сонымен бай мен диқан бірі қызын беріп, енді бірі келін түсіріп, құда-жекжат болады. Бір күні қыс аяғы кішкене жыли бастағанда, «жылқыларды ертеңнен бастап жайылымға айдаңдар, қыс бітті, көктем келді» деп бұйырады. Жылқының түгел айдалуын баласына тапсырады. Сонан ауылда қарбалас басталып, жылқыны үйір-үйірге бөліп, жайлауға айдауға дайындалып жатқанын бай келіні байқап, күйеуінен:

Бай айтқан соң «Жаппарқұлда жан бар ма», жылқышылар бір жағынан ренжісе де, бір жағынан қуанады. Қуануларының себебі, жайылымға барса, бие байланып сауылады, балалары да, өздері де қымызға қарық болады. Жайылымға шығу үшін өте тиімді. Байдың ескі-құсқысын киген малшылар жылқыларды иіріп, айдай бастайды. Бай баласы бастаған олар малды ауылдан ұзатып кеткен кезде күн суытып, жел тұрып, қар жауа бастайды. Бірте-бірте жел күшейіп, қар қалың жауып, кәдімгі боранға ұласып, үскірік аяз болады. Қалшылдап біресе ішке, біресе сыртқа шыққан бай амалсыздан келінінен:

Бай түнімен ұйқы көрмей, таңды әзер атырады. Ертесіне бірнеше аттылар қонды қара тайды жетекке алып, жайлауға кеткендердің артынан жортып, сәске кезінде жетеді. Келіні жол-жөнекей:

Бай көк жонға жеткен соң, әр төбені шұқшиып қарап, теңкиіп жатқан жылқыларды көреді. Соның арасынан баласын тауып, айқайлап келінін шақырады.

Сәске түспей бай баласы аяғын созып, көзін ашады. Келін:

Көзін ашқан, қимылдағандарды тон терімен орап, атпен елге жедел жеткізіп, ыстық-ыстық сорпа беріп терлетіңіздер. Сонда денсаулықтары жақсы болып қалады. Адамнан шығынның аздығына қуанған бай малынан көп айрылғанына қайғырады. Енді не істеу керегін келінімен ақылдасып көреді.

Сол оқиғадан кейін бай жайлауға көшер алдында келінімен ақылдасып барып іс істейтін болады. Басқалары бай ауылы демей, келін ауылы деп атап кетеді. Өзгелер сол келін ауылы көшті ме, көшсе біз де қимылдайық деп көшіп жүрді. Бертін келе «Келін ауылы» деген атпен ұжымдастыру кезеңіне де жеткен екен. Бүгін де кейбіреулер «Келін ауылы» деп атайды.

Ілкі заманда қазақ даласына калмақ шапқан деседі. Ер азаматтар жау қолынан өліп, ел еңсесі түседі, сол кезде ел ішінде Ақшабақ есімді келіншек бар екен. Қауым елді ақылмен бастайды. Қашқан ел Қаратаудан асып, Сырға жетеді. Сыр жағасындағы қалың тоғайға кіріп, қалмақ қолын адастырып кетеді. Әлігі келіншек дариядан өтіп, аз күн тынышталған елге: "Кетпен ұстауға жарайтын жұрт топырақ тасып төбе үйсін, төбе басына шыққанда дарияның арғы басы көрінетін болсын!"- дейді. Ел екі етпейді, төбені үйеді. Келіншек күнде өрмелеп төбе басына шығып қарауыл қарайды. Келе жатқан жауды күншілік жерден таниды екен. Жау төбесі көрінсе ауылға хабар қылады да, жұрт тоғайға сіңіп құтыла берген. Осыдан кейін Ақшабақтың есімі, беделі ен далаға жайылып, халықтың оған деген құрметі үдей түседі. Осы мекенде диханшылық дәуірлеп, ел тып-тыныш мамыражай заман кешкен. Бір күндері қырағы келіншекке бүйі түйіп өледі. Жұрт оны ардақтап, арулап осы төбеге көмген екен. Содан бұл төбе "Келін төбе" аталып кетіпті.

(І-нұсқа) Ертеде аты шыққан әйгілі бай болыпты. Әлгі бай аузы уәлі, ақылы мен дәулеті парапар болыпты. Жан дегенде жалғыз қызы бар екен. Қызы бой жетіп, тана көзі талайдың ішіне шоқ түсіріпті. Ақыры теңі табылып, бай жалғыз қызымнан аярым жоқ деп, екі жаққа батасын беріп, жасауын бөліпті. Отаудың үзік, дөдегесі ақ марқаның жүнінен басылып, бау-басқұры жібек жіптен тоқылыпты. Шаңырағын алтынмен аптап, уығын күміспен қаптапты. Бар жиһазын түйеге артып, риза бол деп, әкесі керуеннің бас жібін қызына ұстатқан екен. Керуен аяңдап Қаратаудың қыр арқасына көтеріліпті. Қызы дүниеге бір табан жақын білем, сол арада түйелерді жасауды қайыра бір көзбен өткізіпті. Сөйтсе итаяғы жай өрік ағаштан шабылған екен. Мұны көрген қыз: «Әкем сараңдық жасап, итаяғымды күмістен соқтырмапты», – деп күйеу жігітті ауылына әкесінің үйіне қайтарып жіберіпті. Күйеу жігітті күміс итаяққа жұмсаған екен. Бар дәулетін, бар жоғын арттырып жіберген ақылды әкесі осы сөзді естіп қатты ренжіпті. Әкеңді аямайды екенсің деп қынжылыпты. Қызына «тас жүрек екенсің, тас бол» деп теріс батасын беріпті. Сол кезде қарғыстың дөп даритын уағы білем, шөп жатқан түйелер, бұйда тартқан қалыңдық солайымен тұрған-тұрған жерінде тасқа айналып қалыпты деседі.

(ІІ-нұсқа) Сонау ерте заманда Қаратау бөктерінде бір бай өмір сүріпті. Байдың Айсұлу есімді жалғыз қызы болыпты. Қыз өте сұлу, сымбатты екен. Байдың дүниесінің молдығы, қыздың сұлулығы жан-жаққа тез тарап, қыз 15 жасқа келгенде айттырушылар тұс-тұстан ағыла бастапты. Перзентін өте жақсы көретін бай тек қызының қалауы бойынша тұрмысқа шығатынын айтып, келушілерге қатаң ескертіпті. Жігіттерді асықпай таңдаған қыз ақыры біреуіне тоқтап, әкесінің батасын сұрайды. Бай уәдесінде тұрып, қызына қырық күн ойын, қырық күн тойын жасайды. Той өткен соң бай қырық түйеге жасау артып, қызын жолға шығарады. Айсұлу ауылдан ұзап «Балды су» өзеніне келген кезде көшті тоқтатып, сандықтардағы жасауларын шетінен тексере бастайды. Сөйтсе, барлық бұйымдар таза алтыннан жасалыпты да, тек жалғыз итаяғын ғана ағаштан жасаған екен. Қызы әкесіне тез адам жіберіп, итаяқты да алтыннан жасауын талап етеді. Қызының сәлемін естіп, қатты ашуланған бай: «О, жақсылық түсінбеген қасиетсіз қызым, тас бол!» – деп қарғаған екен. Сол замат Айсұлу да, шұбаған көш те түгел тасқа айналып кеткен көрінеді. Кейін бұл жер «Келіншектау» аталып кетіпті.

Баяғы өткен заманда Құдайдың жаратушы екендігін ұмытып, жер бетіндегі адамзат азып-тоза бастайды. Осындай жағдайды көзімен көріп жаны күйзелген Нұх пайғамбар елді қаншалықты түзу жолға салам десе де болдыра алмайды. Күндердің бір күнінде Құдайдан Нұх пайғамбарға хабар келеді: "жердің бетін топан су басады, қырық күн жаңбыр жауады, азғындардың бәрі суға қарық болады, сен кеме жасап, әрбір жан-жануардың, аңдардың түрлерінен жұп-жұбымен сол кемеге салып ал". Нұх пайғамбар көп уақыт еңбек етіп, үлкен, мықты кеме тұрғызады. Жан-жануарлардан кемеге отырғызады. Дәл сол сәттен бастап жаңбыр жауа бастайды. Қырық күн жауған жаңбырдан жер қырық құлаш су көтеріледі, ол су қырық күнге дейін қайтпайды. Мерзімі жеткен кезде су басылып Нұх пайғамбардың кемесі бір биік таудың басына келіп қайырылған екен. Сол тауды халық "Қазығұрт" деп, кеме қайырылған шыңын "Кеме қалған" деп атап кеткен.

Қаратаудың күнгей бетінде бір кемпір өмір сүріпті. Оның жалғыз лағы болыпты. Ол бір күні лағынан көз жазып қалып, соны іздеуге шығады. Кенет жаңбыр жауып кемпірдің үсті әбден малшынған соң, бір үңгірге кіріп, паналамақ болады. Үңгірдің іші терендеу болса керек, не керек кемпір сол үңгірдің ішінен шыға алмай қайтыс болады. Сол оқиғадан кейін бұл үңгірді сол өңірдегі халық "Кемпір өлген" деп атап кетіпті.

Әлімсақта жергілікті тұрғындар бұл жерде ерекше жылқы тұқымын өсіріпті. Бұл аттардың бағасы қымбат болып, оларды ең батыл жігіттер көздің қарашығындай күзетеді екен. Алайда соған қарамастан күнде бір жылқы жоғала беріпті. Түнде күзет қойылса да, бәрі ұры келгенше ұйықтап қала беріпті. Ақыры солардың арасынан жас батыр түнде ұйықтап қалмау үшін білегін кеседі. Түн ортасында жер айырылып, содан түрі қорқынышты кемпір шығады да, жылқылардың ішінен ең семізін таңдап, өзімен бірге жер астына әкетеді. Жас жігіт көргенін ақсақалдарға айтып, көбірек қару жинап, халқын сиқыршыдан құтқаруға бел байлайды. Жігіт түнде мыстанның келер уақытын күтеді де, жерден шыққан бетте алыса кетеді. Жігіт мыстанмен түнімен алысып, әбден шаршайды. Кемпір де әлсірейді. Өйткені таң білінісімен күші қайтатын. Таң атқан кезде кемпір жердің астына түсіп үлгермейді де, күн шапағы жердің жігін жауып, мыстанның жарты денесі мен басы тасқа айналып қатып қалыпты. Үлкендердің айтуынша, жер бетінде жаманшылық көбейсе, ол тіріледі екен. Сондықтан тасқа ақ ниетпен келу керек.

Атадан егіз болып туған екі жігіт өздерінің кенже інілерінен қалған жесірге дауласады. Алдында жесірді берер ағасы, соңында інісі болмағанынан кейін екеуі сұлу келіншекті бір-біріне қимай, арадан жік туады. Шешімін таба алмай өзара бір-біріне көз алартқан ағайынды жігіттердің арасындағы таласты байқаған ауылдың ақсақалдары бұл дауды шешпекші болып тау басында жиналады. Жағалай жайғасқан жұрт алдында екі жігіт және арысынан айырылған жас жесір өздерінің тілектерін айтады. Әмеңгерлікке ие болмақшы болған жігіттер ұзақ айтысады. Ақыры істің насырға шауып бара жатқанын байқаған жиналған жұрт дауды шешіп, төрелігін Қонысбай қарияға айткызады. Манадан бері үнсіз отырған дана қарт осы ауылдың ақыл тоқтатқан, абыройлы азаматы болып және осындай дауларда әділдігін айтатын әділ қазылардың бірі болған еді. Екі жақтың арызын тыңдап болғаннан кейін ол:

Зарлап қалған жарына, – деп екі ағайын Жоламан мен Еламанға ақыл айтып, татуластырып, келіндері Айбибінің басына бостандық алып беріпті. Міне осындай қым-қиғаш, шым-шытырық оқиғаларға толы даулар әділ жолмен осы таудың басында шешіліп отырған. Сондықтан осы тау әлі де болса «Кеңестау" деген атқа ие болып келеді.

Баяғы өткен заманда бір байдың аналық түйесі жоғалыпты. Бошалап барып боталаған түйенің ботасы қолда тұрғандықтан бай мен соның ел-жұрты түйені ұрлады деген шешімге келеді. Жан-жаққа іздеушілер жіберіп, сұрау салады. Ақыры соңында түйені алтайшылық жерде жатқан Арыстан батырдың алғандығы анықталады. Барын бас салып тартып алайын десе, батырдан қаймығады. Сөйтіп, баршасы жиналып, ақыл-кеңес қылады. Елдегі белгілі би Мәмбетті бір топ адаммен батырға жұмсайды. Бірақ адуынды арыстан бидің айтқан төрелігін құлағына да қыстырмапты. Тағы да бірнеше күн бойына жиын жасап, Арыстанмен көңілі жақын дос көрші елдің Қорамса деген батырына міндеттейді. Ат терлетіп алтайшылық жолды алты күнде жүріп барған Қорамсаның сапары да сәтсіз болыпты. Енді ел тығырыққа тіреледі. Беті қайтқан бай өзінің қасына сенімді-сенімді деген ауылдың бес-алты ақсақалдарын ертіп, таудың беткейіндегі үңгірдің жанында жатқан тастың түбіне келіп, кеңес қылады. Сонан жасы жеткен қария, ақылы асқан дария қарт адам былай деп ұсыныс білдіреді: «Түйенің ботасын Арыстан батырдың ауылының жанына алып барып бурасанға қыл-бұрау салып шыңғырту керек. Ботасының даусын естіген түйенің боздары хақ. Боздаған түйенің даусынан батырдың ұйқысы бұзылады, мазасы кетеді. Ол тәсілді бірнеше күн қатарынан қолдансақ, түйемізді еріксіз қайтарып беруге тиісті». Қарияның осы айтқанын жөн санаған көпшілік дәл солай етіпті. Ақырында айтқаны келіп, түйелерін қайтарып алған екен дейді. Ал, жаңағы кеңес құрған үңгірдің аузындағы тасты көпшілік содан бері «Кеңес тас» деп атап кетіпті.

Ерте заманда Кертінді атты жігіт сүйген қызын алып келе жатады. Қыз бесікте жатқанда, біреуге айттырылса керек, қыздың сүйген жігітімен кеткенін естіген, құда түскен жігіт жағы артынан қуғыншы жібереді. Қуғыншылар жастарды бүгінгі «Кертінді» деп аталатын жердегі жартасқа тығылып жатқандарынан тауып алады да, жігітті сол жерде мерт қылады. Жігіт сол жартастағы тасқа қашап «Кертінді» деп жазып кетіпті. Бүгінде сол жердегі елді мекен «Кертінді» есімімен аталады.

Ертеден қазақтың Сарыарқа аймағының орталығындағы Нұра, Ертіс өзендері арғын елінің біраз ұрпағының мекен-жайына айналған. Міне, сол заманда осы күнгі Нұра ауданының орталығы болып отырған Қаратал ауылынан 20 шақырымдай оңтүстік бағытында, жолда дәл Нұра өзенінің жиегінде Қолаң атты кішкентай төбе бар. Міне, сол төбенің маңында Кіші жүз аталарымыздың бір ұрпағы өте бай, мыңдап жылқысы бар адам келіп жайлайды екен. Сол байдың төрт-бес ұлдарының ортасында бұла болып өскен жалғыз қызы, баласының кенжесі екен. Қыздың аты – Қолаң. Осы Қолаңға Кертінді деген әрі сері, әрі әнші жігіт бір тойда кездесіп, бірін-бірі ұнатады. Жасырын кездесіп, бірінсіз-бірі тұра алмайтын жағдайға ұласып, ғашықтық сезім билейді. Екеуі қосылуға уәде байласады. Қолаңды әкесі өз елінде бір байдың баласына айттырады, бірақ Қолаң болашақ күйеуін жақтырмайды екен. Қолаңның ағаларының әйелдерінде бір жеңгесі Қолаңды өте жақсы көреді екен де, соған Қолаң бар сырын жасырмай айтады екен. Жеңгесі жасырын Кертінді екеуін елге білдіртпей жолықтырып отырса керек. Ал, екінші бір жеңгесі бұларды күндейді екен. Солай уақыт өте береді. Бір күндері шілде айында күйеуі ұрын келеді. Оның келетінін жеңгесі арқылы Кертіндіге хабарлайды. Ауылына күйеуі келген күні, түскілік мезгілде Қолаң мен Кертінді тоғай арасында кездесіп тұрғанда қыздың болашақ күйеуі үстерінен шығады. Оған қарсылас жеңгесі айтса керек. Бұл кезде Қолаң мен Кертінді құшақтасып тұрса керек, соны пайдаланып Кертіндінің ту сыртынан келіп кездікті жүрек тұсынан салып алады. Сол жерде Кертінді тіл тартпай өледі. Міне, осы уақиғадан кейін екі ел арасы шиеленісіп, «жесір дауы» басталады да, соңында Қолаңның өліміне әкеп тірейді.

«Қолаң жарқабағы» атанған жерді Нұра өңірін аққошқар руынан шыққан он жеті мың жылқы айдаған Сабақбай атты бай қоныстаныпты. Осы байдың бойжетіп отырған айдай сұлу Қолаңшаш атты әрі әнші жалғыз қызы болған екен. Осы өңірдегі менменшіл деген атына сай талай жігіттердің ішінде әлгі қызға сөз салмағаны жоқ екен. Бірақ жүрекке әмір жүре ме? Қолаң қыздың өз жүрегінің қалауы, өз сүйгені бар екен. Ол осы елге кірме болып келетін найман руынан шыққан Сабақбайдың жылқышысы Кертінді атты сері жігіт екен. Бірінің жүрегінен бірі жол тапқан екі ғашықтың арасындағы махаббат оты лаулай түскен. Қолаң сұлуды бесікте жатқанда атастырған Жүніс атты байдың баласы бар екен. Күн артынан күн, ай артынан ай, жыл артынан жыл өтіп, қызды ұзататын болып, күйеу жігіт жолдастарымен келіп түседі. Осыдан хабардар болған Қолаңшаш Кертіндіге жасырын хабар жібереді. «Тағдырым таласта тұр. Мен сендікпін, не көрсек те бірге көрейік, тез жет», – деп хат жазып жібереді. Сол күні түнде Кертіндіге хабар жетіп, Қолаңды алып қашады. Қыздың қашып кеткенін құдалар жағы естіп, ашудан не істерлерін білмей, қыздың әкесіне бас салады. Ұят пен намыстан өртенердей болып отырған Сабақбай: «Тауып алып, қашқындарға не істесеңдер де өз еріктерің», – деп, құдаларға билікті береді. Күйеу жағы жан-жаққа қуғыншылар аттандырады. Аса алысқа ұзай қоймаған қыз бен жігіттің үстінен түседі. Қуғыншылар мен арыстандай арпалысқан Кертінді қызды қашырып, өзі қолға түседі. Қанына қарайған күйеу жігіт пен нөкерлері Кертіндіні сол жерде ат құйрығына байлап өлтіреді. Кейін осы жер «Кертінді» деп аталған. Қолаңшаш қыздың жағдайына келетін болсақ, ғашығынан айырылып зар еңіреген бейшара мұңлық басы ауған жаққа безіп кетеді. Өстіп жүріп бір таудың тасасында әбден шаршап, талықсып ұйықтап кеткен екен. Ұйықтап жатып түс көреді. Түсінде Кертінді екеуі кішкентайлы болып, шілдеханасын жасап жатыр екен дейді. Бетіне тамған суық тамшыдан тітіркеніп оянған Қолаңшаш, оянғанына өкініп, содан соң жерге «жақсы түс, жарым ырыс» сенің атың «Жақсы қарт» деп жылай-жылай атына мініп жүріп кетеді. Шөлден қалжыраған Қолаңшаш алдынан жарқыраған айдын көл шығады. Әбден шаршап, шөлдеген қыз сақтықты ұмытып кетіп, су ішкенде маңдайындағы маржан алқасын көлге түсіріп алыпты. Сүйгенінің сыйға тартқан ақтық белгісі Маржан алқамды түсіріп алдым деп өкініп жылай отырып, бұдан былай сенің атың «Маржанкөл» аталсын деп қайғылы дауыспен айғайлаған екен. Осы дауыс одан әрі жаңғырып қыздың тілегін еліне жеткізген дейді. Өстіп жүріп Қолаңшаш бір таудың тұсында астындағы аты зорығып өледі. Бұл жер менің қайғылы жағдайға ұшырауыма себеп болды. Көңілсіз қалдым, осы жерде жалғыз серігім атым өлді, енді сенің атың «Жаман қарт» болсын дейді. Барар жер, басар тау қалмаған соң Қолаңшаш баяғы Кертінді өлген төбенің төменгі жағындағы Нұра өзеніне төніп тұрған жарқабақтан құлап мерт болған екен. Содан бері бұл жарқабақ енді «Қолаң жарқабақ» деп аталып кеткен екен.

Бетпақтың даласында құла түзде киік жайылымында осы мола ағараңдап көрінеді. Моланың кесегін түйе сүтіне илеген. Байдың жылқысын бағатын жылқышы әке жауын жауып, аяғы мұздақ болып, қанатын жаза алмай қырат үстінде жүрген зәулім құсты ұстап үйіне әкеледі. Құсты байға сауғаға салып аңшы болады. Әкесі баласы кескен терек құсты көріп байға беруден тоқтады. Кескен терек деп ат қойылуы жолдас балалары ойнауға келгенде үйдегі сұлайып жатқан баласына: «Кескен теректей болып жата бермей сыртқа шық, жолдастарың келіп тұр ғой» деп айтудан аталып кеткен. Құсты Еділ-Жайық бойындағы құсбегілерге барып баулытады. Сол құсбегінің қызына үйленеді. Кескен теректің ажалы ашулы отырған құсты аңға кеш арасында қосудан, әрі аңды көрмей ашулы құс егесіне шабумен бітеді. Ал Сейдуалы Жақыпұлы баяндаған аңызда бай ауылының жанындағы саудагер 10-15 құс алып келеді. Елгезер сұрай келген Кескентеректің әжесі құстарды көріп атасына айтады. Атасы: «Түйе алады ма, жылқы алады ма, бір құсын айырбасқа ал», – деп келінді қайта жібереді. Келін айтқан сөзге саудагерлер келіседі. Келін құстардың үстіне мініп, мінгенде басын бұқпаған көкала құсты алады. Кескентерек құсты алып, баулиды. Әкесі бір жаққа кеткенде келініне құс ұяластарының даусын есітті ме екі-үш рет аңға алып шықпасын деп тапсырады. Кештетіп үйіне келген Кескентерек тойға келгендерден Бетпақтың үстімен қырық шақты киіктің суатқа қарай бет алып бара жатқанын хабарлайды. Үйіне жүгіре келген Кескентерек келін ескертпесіне қарамай екі кештің арасында киікті көрмесе де, құс өзі биіктен көрер деген ниетпен құстың томағасын шешіп ұшырады. Құс айналып-айналып ұшып егесін тебеді. Кескентерек уақиғасы осымен аяқталады.

Ертеде осы өңірді мекендеген Темірбек деген алып-балуан адам болыпты. Оның мінген тұлпары Текес өзені суына қанбайды екен. Сондықтан Темірбек Текес өзені суын Қапшағай қыстаңынан бөгеп, Текес аңғарын көлге айландыру арқылы тұлпарының сусынын қандырмақ болыпты. Ол сайланып Аттың тауына шығып, Кетпенмен бір шауып алып лақтырғанда, Кетпеннің сабы сынып, лақтырған тас-топырағы Қапшағайға жетпей жол ортаға түсіп қалыпты (қазір Аттың тауы мен Қапшағайдың аралығы 80 шақырым келеді). Содан бұл топырағы тау болып орнапты да «Кетпен төбе» аталып кетіпті.

Есірген қалмақ әскерлері бірде кішкене ғана панасыз ауылды шауып, мазалап тыныштық бермейді. Айдарлысын құл, тұлымдысын күң етуге байлап, матап әкетіп бара жатады. Тұтқындарды көш биік таудың басына әкеліп тоқтатады. Көш ішінде Көркем атты атына заты сай сұлу қыз болыпты. Көркем қалмақтарға қор болғысы келмей, түн ішінде әлгі биік тауға шығып, жартастан құлап өледі. Ертесіне ертемен тұрған күзетшілер Көркемнің мәйітін тауып әкеледі. Содан бастап әлгі тау "Киелі Көркем тау" деп аталып кетеді.

Бұрынғы өткен замандарда қаржас руынан шыққан Тасбас деген бай өмір сүріпті. Өзінің малы соншалықты көп болған, тіпті көрші отырған айдабол руының ауылын Торайғыр көлінің арғы шетіне қуып тастауды ойластырады. Содан бір себеп тауып, қуып жібереді. Көпшілік ауыл тұрғындары бұған келіспей, қарсылық білдіреді. Тасбастың апасы Көгершін айдабол руының келіні еді. Көгершін бұл жағдайды естіген соң, татуластыруға асығады. Жақын жерде ат болмаған соң, маңайда жайылып жүрген түйені ұстап мінеді. Бірақ ол тез арада жете алмайды. Сол кезде Көгершін құсқа айналып, ұшып барады. Көгершін ұшып өткен жерден соғысушылардың қолдарынан сойыл, шоқпарлары түсіп, татуласа бастайды. Әлгі Көгершін құс үлкен жартасқа отырып, тасқа айналады. Ел бұл соғысудын себепсіз екенін түсініп, татуласа бастаған екен. Елдің қарғысы Тасбасқа тиіп, тас болып қатып қалған екен. Торайғыр көлі мен Жасыбай көлінің арасында бір жалғыз тас тұр, сол тасты қазіргі кезде «Тасбас» тасы дейді.

Торайғыр ауылының жанында тас түйе тұр, ол Көгершіннің мінген түйесі екен.

Баяғыда бір кісінің баласы болмапты. Бір күні бата алуға Шекшек Боқайды үйіне шақырады. Әйелі күйеуіне: «Қой сояйық» десе, күйеуі қойды қимай ешкі әкеп, Боқайдан бата сұрайды.

Бағзы замандардың бірінде Қазығұрт тауын әрі әулие, әрі емші адам мекендепті. Ол емші болғанда көз ауруын ғана жазады екен. Сондықтан зағип болғандардың барлығы осы емшінің дақпыртын естіп дертінен айығу үшін арнайы іздеп келіп, емделіп жүріпті. Бірақ бір ғажабы шын ниетімен емделуге келген сырқаттардың барлығы айығып кететін көрінеді. Жанары ашылып, жарық дүниенің келбетін көрген пенделер емшіге шексіз алғыстарын жаудырыпты. Өмір бар жерде өлім де бар демекші күндердің күнінде дәм-тұзы таусылған емшіге ажал жетіп, көз жұмады. Жақсылығы жалпақ дүниеге жайылған әулиенің қонағасына шегі мен шеті жоқ дүйім жұрт жиналыпты. Ақ жуып арулап, Қазығұрттың баурайына әулиені жерлейді. Арада қырық күн өткенде әулие мазарының дәл жанынан жерді жарып бұлақ ағып шығады. Бір ғажабы осы бұлақтың суынан ішіп, беті-қолын жуған адам көз ауруынан құлан-таза айығатын болыпты. Сөйтіп халық бұл бастауды «Көзатаның бұлағы» деп атап кетеді.

Ерте заманда осы төңіректі мекендейтін байдың жалшы әйелдерінің бірінде ата-бабасынан келе жатқан асыл тастары болыпты. Інжу дей ме, меруерт, маржан дей ме, жақұт дей ме, әйтеуір ерекше қадірлеп жан көзіне керсетпей, ұстап келе жатқан асыл бұйым тастар болса керек. Кедей болғанмен, дүниенің қадір-қасиетін білетін жандар аз ғой. Қай заманда кедейде күн болған кім қадірлеген, өзі болса да затты, текті бір әйел еш адамға көрсетпей буып-түйіп, өзімнен ұрпақ қалар соған тапсырамын деп жасырын ұстап жүреді екен. Көп жылдар өтеді. Жалшы әйелдер қартаяды. Бір күндері тезек теріп жүріп, аузы толы қапты еңкейтіп, тізерлеп арқалаймын дегенде көйлегінің етегі аяғына оралып, түйіншегін шашып алады. Өмірі жалшылықпен өткен ата-бабалары, не өзі немесе ұрпақтары қызығын көрмей, текке құрыған асылдың уайым-қайғысымен әйел жерді шұқылап зарлап жылай беріпті. «Тым болмаса осы асыл тастарымды нашардың қамын ойлайтын әділетті адал жандарға кез қыл», – деп тілейді. Әлгі әйелдің зарлы үні жердің тамырын босатып, көз жасы жер қыртысына қорғасындай сіңіп отырыпты. Сөйтіп жер астының суымен ұласыпты. Содан бері әлгі жердің суы қайнап бетіне шығып жататын болыпты. Халық сол бұлақты «Көздіқақ» деп атап кетеді.

Көкен ірі тұлғалы, кең маңдайлы, жанары отты, ат жақты, қараторы келген, жүзі сұсты кісі болған. Бірде Көкен батырға Қызылқұмдағы ауылдарды жау шапқаны жөнінде тосын хабар жетеді. Бұл кезде батырдың ауылы "Жеті төбеге" іргелес Шөгірлі деген жерде отырады екен. Ел шетіне жау келсе, батыр қалай шыдап жатсын! Маңайындағы елдің ер азаматтарына хабаршылар жіберіп жинап, жауға қарсы аттанады. Жолай жау шауып кеткен қазақ ауылдарының үстінен өткенде бықсуы басылмаған киіз үйлерді, қан жоса адам денелерін көріп дауыс салып жылаған аналар мен қарттардың, аш-жалаңаш шулаған балалардың зарлы үндері сай-сүйектерін сырқыратады. Сол кезде Көкен бастаған қарулы жасақты ақ киімді, ақ сақалды қария аса таяғын көтеріп тоқтады.

Сонда Көкен батыр қолын көтеріп, зор даусымен жасағына қарап сөйлейді:

Қоқандықтардың қолбасшысы өздерінің қапыда "қақпанға" түскендерін ұғып, жан таласа қимылдайды. Көкен батыр осы кезде зор даусымен айқай салып "Е, әруақ! Алатау батырдың әруағы қолда!"- деп, атқа қамшы басады. Кәкен сарбаздары да тайсалған жоқ. Тоғыз ағайынды Көкен жайында жұрт: "Назардың тоғыз баласы тізе қосып тиіскенде, жау аман қала ма"- дейді екен әзіл-шынын араластырып. Осы ұрыста да үлкен ағасы Танабайдан бастап інілері: Қоныс, Жақсылық, Сағындық, Санбай, Ералы, Жанәлі, Мыңбайлардың екпінді қимылдары көпшілікті тәнті етеді. Ал, бұрыннан аты шыққан Мәмек батырдың ұлы Тайлақ, Сырғақ батырдың ұлы Айтбай, Шағалақұлы Қылышбайлар да тарландығын танытады. Айқас соңында Көкен Қоқандық қолбасшымен жекпе-жек кездесіп, оны да жайратады. Осы жеңістің құрметіне Қызылқұм арасында шекараға жақын бір биік құм "Көкен асуы" деп аталады.

Ертеде Текесте бір кедей жігіттің жақсы аты болыпты. Өзінде мың жылқысы болса да, кедейдің жалғыз жақсы атына қызғаныш білдіріп бір бай таласыпты. Жігіт атын бермеген соң оның үстінен биге шағым жасайды. Би мен бай астасып, жігітті қудалап, жазалауға кіріседі. Бұл өңірде тұрақтап тұру мүмкін болмасын білген жігіт сүйген жары Гүлсімай деген қызбен екеуі қашып Көксудың басы Арасан мен Аршалы өңіріне барып мекендейді. Гүлсімайды тоқалдыққа алмақ болып құдаласқан қаусаған шал өз жайына қала беріпті. Жігіт пен қыз бір күні аң аулап тау басына шыққанда бұларға бір алып айдаһар кез болып, мылтық, қылышымен қарсыласқанына қоймай жігітті жұтып қойыпты. Мұны көріп шошынып қашқан қыз қорыммен еңіс құлап домалайды. Бұл құбылысты көріп отырған бір аңшы жігіт жалма-жан жетіп барып, қызды құтқарады, есіне келген соң қызды ел ішіне алып жүрмек болғанда қыздың мініп жүрген аты қашады. Атты ұстамақ болып аңшы жігіт артынан кетеді. Сол кезде қыз ауыр қиялға батады. Басына келген ауыр қайғы-қасыретке, сүйкімді де сүйікті жарының артында қалғанына құсаланады. Дүниеде тірі жүруім қажетсіз деген тұжырымға келеді де, өзін құзар шыңнан тастап, дүние салады. Әлден уақыттан соң атты ұстап аңшы жігіт келсе, қыз жоқ, іздеп жүріп қыздың сүйегін тауып алады. Өкініш білдірген аңшы жігіт қыздың сүйегін жерлеп ауылына қайтады. Осы арада қызға арнап, «Гүлсімай» деген әнін шығарыпты:

Осы оқиғаға байланысты айдаһардың денесімен Көксу арасаны пайда болыпты. Қыздың көз жасымен Тамшыбұлақ, одан Көксу өзені пайда болыпты.

Көмекбай батыр бір жорықтан ауырып келіп, ұзақ уақыт сал болып жатқанда бір жерде жақсы емші бар деп естиді. Батырды туыстары емшіге апара жатқанда, жолда сол төбенің үстінде қайтыс болады. «Батыр үйде туып, түзде өледі» деп ағайындары сол төбеге жерлепті. Содан сол төбе «Көмекбай төбе» деп аталған.

Әйгілі Қамбар батырдың мекені Үсіктас аймағы болған. Ал, қыз Назымның ауылы Құмкент шаһарының маңындағы Қызыл көлдің жағасы екен. Назымның сұлулығы қазақ елі түгілі көршілес елдерге де аңыз болып тарайды. Назым Әзімбай деген байдың жалғыз қызы екен. Ол жайында Хорен атты қалмақтың да батыры естиді. Хорен Назымды көрмей-ақ ғашық болады. Қасына нөкерлерін ертіп, Әзімбайдың аулына келіп: "Қызын маған берсін"- деп кісі жібертеді. Бірақ қызын бермек түгілі келген кісіні ұрып, соғып қуалайды. Қатты ашуланған Хорен «Келісіміңді өзің бермейінше, бұл жерден кетпеймін!» деп, ауылының қасына шатырын тігіп, жатып алады. Әзімбай қашанғы шыдасын, Қамбар батырды шақыртады. Қамбар батыр Хорен қалмақты Үсіктастың (солтүстік) шығыс жағындағы көкпенбек болып жатқан жазық далаға соғысуға шақырады. Осы жерде үлкен соғыс болып, Әзімбайдың ауылы қалмақтардан азат болады. Батырдың соғысқан жері содан бастап "Көсегенің көк жоны" деп аталып кетіпті.

Ал, Хорен қалмақ шатырын тігіп жатқан жер "Хорен қалмақ" деп аталыпты.

Қоңырат кенішінің кең карьері басталатын күні шығыс жақ шетінде екі оба болатын. Тастары әдейі күйдірілгендей кара күрең, қожыр-қожыр болатын. Осы қос обаның күн жақ бетіндегі қорым таста жыланның ордасы бар еді. Кеніш ашылған кездерде жыланнан аяқ алып жүргізбейтін. Жазда киіз үйлердің кереге көгіне оралып, тіпті төсек орынға кіріп кететін. «Ордалы жылан өзі тегін жерде болмайды», – деген қауесет те ертеден ел аузында. Ол үнемі қазыналы жерде болады деседі. Осындай қауесетке бой ұрып, ерте заманда-ақ ордалы жыланның жайын әркімдерден сұрай берген Қарабай сияқты бір дүниеқоңыз байсымақ әркімді мазалай берсе керек. Ел болған соң ішінде талай-талай ақылды да, маңғаз адамдар да, сөзуар, алаяқ, жылпостар да болатыны белгілі ғой. Сондайлардың бірі - Сарыжалақ атанған адам осы байды қара жерге бір отырғызсам-ау деп жүргенде өз-өзінен ыңғайы келе кетеді. Күйгентас туралы байдың өзіне тікелей айтпаса да ел арасына мынадай лақап таратады. Күйгентастың обасының бетіндегі кесек тастардың астында қалмақтардың тығып кеткен көп алтыны бар дейді. Қалмақ хан кезінде бір айналып соғамын, соған дейін күзетші болсын деп өзінің асыранды жыландарын әдейі қалдырып кетіпті. Содан бері ол жыландар өсіп-өніп ордалы жыландарға айналса керек. Бұл жыландар түрғанда ол алтынды ешкім ала алмайды дейді. Мүны естіген байдың мазасы кетіп қалай да осы төбедегі алтынды алуды армандайды. Бірақ қалай аларын білмейді. Біраз уақыт өткен соң алтынды алудың ыңғайы да айқындала бастайды. Бірнеше ондаған түйе баялыш, көкпекті апарып ордалы жыланның үстіне үйдіріп өртеу керек. Тас қызғаннан кейін жыландар отқа жанып қырылады. Содан кейінгісі оңай. Бай мұндай ақыл-кеңес берген адамдарды құрмет тұтып, қуанып алтынды алған соң, оларды да жарылқамақшы болады. Сөйтіп жалшыларына бірнеше күндей баялышты шаптырып, бүкіл обаның маңайын отынмен сірестіріп жауып тастайды Тамашаны көруге маңайдағы естіген ел тайлы-тұяғымел түгел жиналады. Бұған одан сайын масаттанған бай алшаңдай басып, баялышты үсті-үстіне үйгізеді. Бір кезде тас қызып жыландар күйе бастайды. Ысылдаған үндері тұтасып ызыңға айналады. Шиырып атылған жыландар жайнаған шоқты бұрқылдатып, жан-жаққа атыла бастайды. Айналаны күлімсі жаман иіс қаптап кетеді. Жиналған елдің жүрегі түршігіп, денелері тітіркеніп, бет-бетімен қаша бастайды. Обаның қасында жалшы жігіттерімен байдың өзі қалады. Көк ала түтін, қоңырсыған иіске қарамастан ертеңгі кешіне дейін сол маңайдан кетпей қойыпты. Түнде қайтып келген жігіттердің бір қатары күндізгі көріністен шошынып ауырып қалады. Сопы-молдалар мұны «ордалы жыланның кесапаты, енді кесірі басқаға тиеді», – деп елді шошытып, үрейлендіріп қорқытады. Сөйтіп, маңайындағы ел көшіп кетеді. Жалғыз ауыл қалған бай үш-төрт күннен кейін тас суыған шығар, білейін деп, қасына жігіттерін ертіп өртенген шоқыға келсе күйген жыландардың иісі бүкіл алқапты алып, маңайына жолай алмапты. Сөйтіп алтын алам, қазынаға кенелем деп елден жалғыз қалған нысапсыз байдың ауылына жау шауып, малдарын алып кетіпті. Міне, қос обаның тастары осылай күйдірілген дейді айтушы қариялар. Бірақ жыландар тегіс қырылмағандықтан, өсіп-өніп, көбейіп кеткен.

Күлдәрі өте ақылды, келбетті қыз болыпты. Өзінің ұнатқан адамына қосыла алмағандықтан осы қара суға кетіпті. Содан бұл Күлдәрі кеткен су Күлдәрі деп аталады. Ал енді Күлдәрі туралы басқа да аңыздар бар. Бір кісінің Күлдәрі деген өзі сұлу, өзі ақылды жалғыз қызы болыпты. Күндердің бір күні әкесі Күлдәріні су алып келуге жібереді. Күлдәрі шелегін толтырып кетуге бет ала бергенде, өзен жақтан зор дауыс естіледі, бұл әупілдек деген құс еді. Сол уақытта қыз шошып, су толтырған шелегінің ауырлығынан суға құлап кетіпті. Содан бұл қара су Күлдәрі деп аталған деген аңыз бар.

Шөлтөбенің басына Сәңкібай шығып, жылқыларына қарап тұрғанда, қасына Қыдыр ата келіп: «Мына кең жазықты алып жатқан жылқыларыңа көзің тоя ма?» – депті. Қырағы көзді, қалың қасты, қаяу сақалды, ширақ денелі қарт оң қолының салалы саусақтарын жаза нұсқап, «Анау жер ояңдау», – деген. Сол жер тақырға айналып кеткен дейді. Оны Күлдір деп атайды.

Бұрын осы араны, Сырдарияның бойын қоқандар мекендеген, билеген. Ақмешітте Қоқанның билеушісі тұрған. Бек бір өзбекті осы жерге басқарушы етіп тағайындайды. Оның кеңесі «Күміс қорған» болған жергілікті халықты жинап алып, айнала дуалмен қоршатады. Өзі қырық нөкерімен қорғанның ішіндегі сарайды тұрғызады. Дуалдың үстіне .. жүргізіп, оның әр жеріне тесік қойған. Қырық нөкер сол тесіктен сыртты бақылап қарауылдап тұрған. Қорғанның дарбаза жағы күміспен өрнектелген. Сондықтан «Күміс қорған» деп атаған. Дарбазаның қарауылы елдің адамы болған. Жергілікті халыққа ауыр салық салған. Арнаулы алым-салық жинаушы адам тағайындалған. Бектің халыққа қорлығы күшейе түседі. Ол енді мынандай да бұйрық шығарған: «Кім де кім үйленетін болса, келіншекті әуелі маған әкеліп түсірсін». Әйел алған адам әйелімен қоса бір қой сойысымен әкеліп беретін болған. Бір жетіден кейін өзінің еліне қайтарамын деген. Ылажсыздан соған халық көнген. Осы елде Түлкібай деген батыр жігіт болған екен. Бір күні Түлкібай келіншек алып, оны бекке апармай өз үйіне түсіреді. Оны бекке біреу хабарлайды. Бек ашуланып: «Түлкібайды алып кел!» – деп қайтарып жібереді. Ол кеткесін халықты жинап алып: «Мен бекті өлтіремін, сонан соң дарбазаны ашамын, сол уақытта сендер дарбазаға жетерсіңдер», – дейді. Түлкібай үстіне шекпен киіп, шекпеннің ішіне қылыш тығып алады. Барғаннан кейін бек: «Иә, Түлкібай, қызды сен неге маған әкелмей, үйіңе апарасың? Енді мен сенің басыңды аламын», – дейді. Түлкібай сол кезде қылышын алып, оның нөкерлерінің басын алады. Сосын барып дарбазаны ашады. Сонан соң жинаған халық келіп, бектің бар әскерін қырады. Өліктерді санаса бір нөкер жоқ. Ол нөкері дарбазаның қарауылының кілт салатын сандығы болса керек, сол сандыққа жасырады. Нөкер оған көп алтын бермекші болды. Адамдар тарағасын ол өзбекті қарауыл келіп шығарып жібереді. Ол өзбек Ақмешіттегі Бекке барып, болған істі айтады. Елге әскер шығарып, Түлкібайды өлтіреді, онан кейін осы жердің жергілікті халқы Жантөре деген кісіні бек сайлапты. Соның артынан орыс солдаттарын алып келіп, Қарақұмның үстіменен Қарауыл төбе деген жерге орналастырады. Орыс солдаттары жасырынып Қарауыл төбемен келіп Күміс қорғанның арасын өлшейді. Сосын жердің астымен қазып келіп, Қоқан қорғанының астына оқ дәрі төгеді. Сөйтіп білтеменен от қояды. Қорған бұзылады. Қорған бұзылған кезде солдаттар келіп кіреді. Қоқандықтардың өлгені өліп, өлмегені Сырдария арқылы өтіп Бұқараға қашып кетеді. Орнында төбе ғана қалады.

Кенесары Қасымұлының бір кездерде Арқадан ығысып, Кіші жүз жеріне келгендігі тарихтан белгілі. Сол кезеңдерде Кенесары күндес әйелдерінің қияс әрекетінің нәтижесінде кіші әйелі, атақты батыр Жанқожа Нұрмұханбетовтың қарындасына зәбір көрсетіп, бұрымын кесіп, танауын тіліп, елден шығарып жібереді. Жанқожа батыр қарындасынан барлық мән-жайды сұрап, әбден қаныққан соң, айналасына хабар беріп, қалың қолмен аттанады. Бұл хабарды естіген Кенесары әрі ел арасының бұзылуынан сақтанып, әрі Жанқожа қолының айбарынан сескеніп, қазіргі Әйтеке би ауданының кейіннен Кілемжайған аталған жерінде кілем жайып, Жанқожаны зор құрметпен қарсы алыпты деседі. Міне содан бері сол жер «Кілемжайған» аталады.

Ертеде Қаратауда Кітән деген жігіт өмір сүріпті. Тау арасында жылқы бағып, мал ұстап күн көреді екен. Оның желден жүйрік сәйгүлік аты болыпты. Бірақ сол елдің байлары зорлық жасап сәйгүлігін тартып алып: «Қартаудың құз жартасты бигіне ұя салған қыран бүркіттің баласын әкеліп берсең, атыңды қайтарамыз» деген шарт қояды. Алайда жігіт таудың шың құзынан байқаусызда құлап кетіп, жан тапсырады. Кейіннен соны көрген халық бұл жерді «Кітән ұшқан» деп атап кетіпті.

Кенесарының Ағыбай деген батыры болыпты. Дараттан шыққаннан кейін қас қарая бір таудың етегіндегі бұлағы бар жергe келіп бел шешіп демалады. Тамақтанып отырғанда, алыстан жылтыраған нәрсені көреді. Әскердегі батырлардың бірі шыны дейді, біреуі от дейді. Таң атқаннан кейін көреміз деп келіседі. Таң атады. Кенесарының астында «Қызыл ауыз» деген тұлпары болады. Таңертең Кенесары қараса, кешегі жылтырақ төңкеріліп кетіп бара жатқан айдаһар болып шығады. Жанында Ағыбай батыр болыпты, бірақ сылтауратып баруға жүрегі дауаламапты. Кенесары айдаһарға қарай жүріп кетеді. Тақалғанда «Қызыл ауыз» тұлпар осқырынып жүрмей, кейін шегіншектей береді. Аттан түсе сала айдаһармен алысады. Айдаһар құйрығымен жерді сабалап, шаңды бұрқыратып, аузынан от шашады. Әскердің бәрі оянып қоршап қарап тұрады. Шаңнан ештеңе көрінбейді. Бір уақытта жел тұрып шаңның бәрін алып кетеді. Кенесары көрінеді, қылышының қанын жүн-жұрқамен сүртіп тұрады. Айдаһар үшке бөлініп жатады. Айдаһардың басын қанжығасына байлап алып, атына мініп әскеріне тіл қатпастан, бұлақтың басына барып ұйықтайды. Қатты шаршаса керек. Тамаққа оятса тұрмайды. Ертеңінде тұрып оразасын ашқанда, батыр үндемей түнеріп отырғанда әскері ыңғайсызданып, бастарын төмен салып отырады. Мұны сезген Кенесары:

Алаша ханның Домбауыл деген бек қуатты құлы бар екен. Өзінің байын ақ көңілімен қызмет қылатындығына, һәм ерлігін Жошы хан бек жақсы көреді екен. Домбауыл да Жошы ханды жақсы көреді екен. Жошы ханның өлгенін естіген соң ант ішіпті: «Құланның бірі қалғанша қырармын», – деп. Домбауылдың екі жүйрік аты бар екен. Біреуі – Қабанқұлақ деген, біреуі Әнкей деген. Сол аттарының бірін мініп, бірін жетектеп алып, Жошы ханды өлтірген құлан жатқан аралға қарай жөнеліпті. Құландар Домбауылды көрген соң-ақ Бетпақ даладан өте Шуға қарай қашқан екен. Домбауыл қуып жетіп, қыра беріпті. Соншадан бес-ақ құлан тірі қалып, қорқып сол бесеуі де Шудан өтіп кетіпті. Ол бес құлан өткен жерді осы күні «Бес құлан» деп атайды. Бес құлан деген жерден бес шақырымдай арада таудың бауырында Қабанқұлақ деген аты зорығып өліп, ол араны «Қабанқұлақ» қойыпты. Онан әрмен бес шақырымдай барған соң, екінші аты – Әнкей ұшып өлген екен. Ол араны «Әнкей» деп қойыпты. Осы күні сол араны Әнкей атайды.

Жошы өте ақылды, парасатты адам болса керек. Маңайына әр елден қашып-пысып келген адамдарға пана болып, жер беріп, алдына мал салып, өзінің адамы етіп отырған екен. Кіші жүздің төртуыл руынан шыққан Қазанбас бала кезінде Жошының қозысын бағып жүріп, ұйықтап калады екен. Осы жалқау баланы жақтырмаған ел Жошекең осы құлын неге құтыра береді деп пыш-пыштаса, оны естіген Жошы: «Олай демеңіздер, құл емес, ұл деп айтыңыздар», – деп отырады екен. Содан басы қазандай баланы Қазанбас атап кетеді. Кейін осы Қазанбастың баласы Ыбырай Кеңес үкіметі орнағанда белсенді болып, Жошы қыстауын «Қазанбас» ататып жібереді.

Халық арасында Қазығұрт тауы хақында бұрыннан қалған аңыз бар. Қарт адамдардың айтуларына қарағанда, құдай баста жерді, көкті жаратқанда, Қазығұрт тауы да бірге жаралған. Өзі аласа тау болса да, жер жүзіндегі таулардың қасиеттісі. Ілгеріде жер жүзін топан суы басып кеткенде, жалғыз осы Қазығұрт тауы аман қалған екен. Қазығұрт тауының басында, күнбатыс жағында азырақ тегіс жер бар. Ол жер Нұқ пайғамбардың кемесінің орны дейді. Қазығұрттың басында бір үңгір болса керек. Ол үңгірдің үстіне ағаш шаншып қойған Қазығұрт атаның моласы дейді екен. Басқа жерлерді бұлт басса да, Қазығұрттың басын бұлт шалмайды екен. Егерде Қазығұрттың басына бұлт шөгіп, көрінбей қалса, қариялар Қазығұрт қарасын киді деп, қатындар күлпарасын киеді екен. Сол уақытында жұрттың бәрі даладағы нәрселерін үйге қояды екен, Қазығұрттың басын жапқан бұлт жаумай кетпес деп, қазақтардың бұрынғы замандағы ақындары Нұқ пайғамбардың кемесінен қалған жануарлар туралы мынаны айтады екен:

деген мақалдар да бар. Қазығұрттың басы түйенің өркешіне ұқсаған. Оның себебі: басқа таулардың бәрін топан суы басып кеткенде, Қазығұртты су баспаған соң, басқа таулар намыс қылып Қазығұртпен ұрысамыз деп, жиылысып келген екен. Бәрінің үлкені Ордабасы деген тау Бадам суының Қазығұртқа қараған күнбатыс жағында болған.

деген даусын естіп, қалғандары бір-біріне солай айқайлаған дейді. Барлық таулар келсе, біздер көп болып кетеміз ғой, ұрыс қылмай-ақ қоялық деседі. Әдейі әуре болып келген соң, тым болмаса, қылышты бір сілтеп қалайық деп, қылышты сілтегенде, Қазығұрттың басы айрылып қалыпты дейді. Қазығұрттың басы түйенің өркешіне ұқсаған себебі осыдан екен дейді қариялар.

Жазы қоңыржай, шөбі бітік, су көзі мол осы өңірге Көкше мен Шыңғысты жайлаған байлар да таласа келіп, жазда жайлауда отырады екен. Осылайша келген Шыңғыс ауылының бір жігіті Шеруке атты қызға ғашық болады. Күз түсіп, ел көшкенде екі жас бірін-бірі қимай қоштасады. Жігіт Шерукеге: «Қор бекіп, қыс түскенше келіп қайтуға серт берейін», – дейді. Жігіт берген уәдесімен қайта оралып келгенде бұл өңірде қыс қаһарына мінген екен. Ақ түтек боранда адасып, сүйгенінің ауылын таба алмай аласұрған жігіт: «Қайда ауыл Шеруке?» деп сүйгенін шақырумен болады. Қыз ауылын іздеп Шерукені шақырған жігіт дауысынан тау жаңғырып ел дүрлігіпті. Жігіт ғашығының ауылын таппай, боранда үсіп өледі. Сүйегін таппаған жігіттің тау жаңғыртқан дауысын естіген ел кейіннен осы өңірді «Қайдауыл-Шеруке» деп атап кетіпті.

Бір күні Баян сұлу жылқыдан келген Қозы Көрпешті күймесіне салып ап, даланы сейілдеуге кетеді. Олар мас көңілімен шапқылай беріп, күймеге шеккен тұлпарлары бұрлығып барып тоқтағанда ғана айналасына қараса құс қанаты талатын қумедиян шөл далаға келгенін бір-ақ біледі. Көп өтпей тұлпарлары ыстық соғып, шөлден өледі. Өздері де әбден қаңсып, сілесі қатады. Баян сұлуды арқалап тілі кеуіп келе жатқан Қозы бір жерге келгенде құм үстіне екпетінен түседі. Баян сұлу құмға көз жасын төгіп, өлеусірей өксік атып құмды тырмалай береді. Кенет бір кезде жасын төгіп тырмалаған жерден бұрқ етіп бір бастау су қайнап шығады да, лезде екеуінің үстін басып кетеді. Екеуі осы бастаудан шөлдерін әбден қандырып алады. Баянның Тәңірге төккен көз жасынан құдіретше қайнап шыққан бұл бұлаққа «Қайнар» деп ат қояды, сөйтіп, қазіргі Қайнар бұлақ пайда болады.

Ертеректе Қарқаралының осы қазіргі таулы аймағын Өкін ауылы деп атайды екен, себебі Өкіннің ері Қамай атамыз ерте дүние салыпты. Ал шешеміз ержүрек, қайсар мінезді, сол заманның әмеңгерлік заңына көнбеген кісі болса керек. Қайынаға-қайындарынан ауылын бөлек тігіп, Өкін ауылы атанып, балаларын тәрбиелеп отыра беріпті. Сол Өкін шешемізден өрбіген ұрпақтан Кесік деген кісі ширақтау адам екен. Жаздай жақын-жуығын жинап аң аулап, күнелтіпті. Кесіктің бір ұрпағы Еселбайдан Байгелді, Қозыбақ, Шағырбай, Қаламқас, Жанбибі, Жаукен деген балалары болған. Қаламқас көбіне жұртына беделді Байгелдінің үйінде тәрбиеленеді. Бір жылы қыс қатты болып, ел қатты күйзеледі. Көлі жоқ, малы аз елге бірлі-жарымды қақпанмен алған киіктің еті талғажау етуге жетпейді. Күйзелген бала-шаға қамынан басы қатқан Байгелді тумалары Шағырбай мен Қозыбақты және Ақжігіт, Байжігіт деген балаларын шақыртыпты да ақылдаса келіп, киік аулайтын «апан» қазуға келіседі. Сол күндердегі осы ауылдың отырған жерін әлі кезге дейін Байгелді төбе дейді. Төбенің басына шыққанда Темірқазық пен терістік шығыстың аралығында үлкен сор бар, әлі күнге дейін сол жерді халық «қызыл сор» деп атайды. Қызыл сордың батысында шығысқа және терістікке созылған екі ұзын жол бар. Екеуінің қиылысатын жері ашық қуыс, бейнебір қақпа дерсің. Бұрын сол жерді «Қуауыз» деп атайды екен. Оңтайлы тұсты байқап жүрген Байгелді апан қазуға осы жерге келеді. Шағырбай бастаған бірнеше жігітті қамыс қиып әкелуге жібереді. Апан құдықты қаздырып болып, Шағырбайлар әкелген қамыстан үшкірлеп жебе жасап, көмеді. Осы жер қазуда Қаламқастың қайратына ел таң қалады. Киік аулайтын күні апанға бір жігітті қолына кездік беріп түсіреді де, қалғандары киік қуушыға көмекке, айқайлаушы болып жан-жаққа тарап кетеді. Сөйтіп, елдің көбі қызылға қарық болады. Осылайша өйтіп-бүйтіп күн көріс жасап жүрген елге бір жылы саудагерлер келеді. Байгелді бастаған жігіттер олармен келісім-шарт жасасып, бірге кетеді. «Бала-шаға, кәрі-құртаң өзіңе аманат», – депті кетіп бара жатып Байгелді қарындасы Қаламқасқа. Олар кеткен соң ауылдың азық-түлігі азаяды. Әйелдердің жылап-сықтауы көбейеді. Қаламқастың есіне ағасының кетердегі айтқан сөзі түсіп, бір күні ол ағасы Байгелдінің Қаракөк атына ер салады. Ондағы ойы апанға барып барлау жасап келу еді. Кешке ауыл түгел орнына отырған соң Қаламқас үйді-үйді аралап шығып, ертең ертемен киік айдайтынын айтады. Түнімен ұйықтай алмаған Қаламқас ерте тұрып, құрбы-құрдастарын оятады. Олар көліктік аттарына екі-үштен мінгесіп, Қуауызға беттейді. «Ажалды күні ақ киік, тайсалмай түсер апанға» деген осы-ay», – деп қыздар олжаларын артып, ауылға бет алады. Бірі Қаракөкке мініп оқ бойы алда кетіп бара жатқан Қаламқасты мақтайды, екіншісі Қаракөк атты мақтайды: «Мұндай киікті қойша айдаған жүйрік атты бұрын естігенім жоқ», – дейді. Әкелген киіктерді Қаламқастың өзі үйді-үйге қылдай бөліп береді. Ыстық сорпа ішіп, жас етке тойған кәрі-құртаң сол күні Қаламқасқа алғысын жаудырды. Арада ай өтеді, әкелген киіктің еті де азаяды. Ауылды қайтадан көңілсіздік басады. Жұрттың қыңқылы, жылаған баланың дауысы көбейген сайын, Қаламқастың да көңіл-күйі жүдей түседі. Амалы таусылған ол тағы да киік аулауға шығатынын айтып үйді-үйге хабарлайды. Ертесінде әдеттегідей қыздардың бәрі ерте тұрады. Келіскен уақытында орындарына барады. Аяздың беті бері қарағандықтан ба, киіктер табыны көбейіп алыпты, ана жерден, мына жерден топырлап қашып жатыр. Киік бір жерден қашса, екіншісіне қосылады, ол үшіншісіне қосылады, жүйріктігі болмаса қарақұйрықтай емес, аңғал жануар ғой. Бірақ бұрынғыдай жондары қызарып көрінбейді, тым арық, біріне-бірі жығылып, бүрсең қағады. Қаламқас әр жерден орғи қашқан табын-табын киікті қайырып, алдыңғы тобын апанға салып, опыр-топыр қылады. Қаламқас бір бүйірге қашқан екінші бір тобын дүркірете қайырып, апанға қарай жосылтып келеді. Тіпті екпінімен апанға тақап келіп калғанын өзі де байқамаған болса керек. Көзді ашып-жұмғанша, Қаракөктің апаннан секіргенін жасырынып отырған қыздардың көзі шалып қалады. Алдыңғы екі апанның ернеуінен асып, артқы аяғы құдық түбіндегі киікке тірелгенсін, бір-екі ырғып апаннан шыққан Қаракөк осқырынып айналып, ойқастап келіп, не болды дегендей тұра калады. Апанның ішіне құлаған Қаламқасты қыздар тысқа шығарады. Ақырғы рет көзін ашқан аяулы апамыз: «Киіктің бірін тастамай ауылға апарып, бөліп беріңдер, елге, ағатайыма сәлем айт», – депті де сол жерде мәңгілікке көзін жұмыпты. Қысылғанда көпшілікке басшы бола білген, бір ауылды аштықтан арашалаған Қаламқасты бүкіл ел болып жоқтайды. Жарасын жерлер алдында денесін жууға келген келіншектер байқапты, аттан құлағанда текенің мүйізі бүйірін тесіп өткен екен. Қаламқасты апанның шығыс жағындағы төбеге жерлейді. Сол кезден бастап сол жер «Қаламқас» деп аталып кетіпті.

Баяғы өткен заманда, дін мұсылман аманда, Ташкент деген қалада, оңтүстігі Шыршықтың күнбатыс жақ жағада Ханабад деген хан болыпты. Бір жағы тоғай жер болыпты, бір жағы Шыршық жар болыпты. Шыршық пенен тоғайына мал толыпты. Бір жағы адыр жантақты, сусыз шөл болыпты. Бір жағы батпақ, ылайсаң көл болыпты. Күншығысы таулы ор болыпты. Терістігі жон болыпты, батысы Сыр мен сор болыпты. Қатыны ерке сор болыпты. Күндердің күнінде қалмақ ханы Қалдан шерін (Серін болу керек) көп қолмен баса көктеп келіп қапты. Алты күн аңдысып, алты апта айтысып, алты жыл атысып ала алмапты. Ханабад ханның қамалының беріктігін білген Қалдан шерін ақырында Ханабад ханының ерке тотай азғындаған әйелі ханымға астыртын адам салып, сый-сыяпат беріп, айтқанын істеуге уәде жасапты. Ханабадты алсақ, хан сарайында сенің айтқаныңды орындаймыз деп серт беріпті. Бұл сертке сенген Ханым ханның сырын әшкерелеп айтып береді:

Қалдан шерін Шыршықтың оңтүстік жағындағы Қарабай-Қосқорғаннан түйемен, атпен, есекпен сабан тартқызып, құбырдың ауыз тесігінен суға қосып сабанды ағыза беріпті. Сонда қаппен де, бос күйінде де ағызыпты. Сумен араласқан сабан жібіп жентектеліп, біріне-бірі кептеліп, Бұжғын төбе деген жерге жеткенде, жер астындағы құбыр жарылып, су Шыршық өзеніне қарай аунап ағып кетіпті. Сол күннен бастап хан ордасына су келмей қойыпты. Арадан бірнеше күн өткеннен кейін хауыздағы су саси бастапты. Ханабадтың әскері шөлдеп, далаға шұбырып шығыпты. Аңдып жатқан Қалдан шеріннің әскерлері ұмтыла шауып, тобын жазбай, ұзатпастан ұстап алып, қырып тастапты. Содан соң хан сарайына кіріп, Ханабад ханды байлап алыпты. Ханабадтың жалғыз ұлы бар екен. Ол бір тұлпар тайға мініп қашыпты да кетіпті. Ханабадтың әйелі Ханым жаңа хан Қалдан шерінмен хан ордасында қалыпты. Су бұзған Бұжғын төбе сол күннен бастап Бұзғын төбе, яғни бұзылған төбе атанып кетіпті. Қалдан шерін Ханабад ханның ордасын бұзып, сарайына енген соң, Ханым сұлуды шақырып алып, Ханымның түп мақсатын сұраған екен. Сонда Ханым:

Мұны естіген Қалдан шерін:

Бұл не сөз деп, Зал сұрастыра келсе, Ханабад ханның Құндыз атты жалғыз баласы болыпты. «Як» тәжік тілінде «жалғыз» деген сөз екен. Ханымның «Құндыз як» дегені «жалғыз Құндызым» дегені екен. Ол шешесінің опасыздығына шыдай алмай, бетіне түкіріпті де, өзінің тұлпар тайына мініп, Шыршықтың Жаман кешу деп аталатын бір кешуінен тайымен жалдап өтіп, тоғай аралап, оңтүстікке қарай жүре беріпті. Бір күн жүріп, ертесіне сәскеде ойлы-қырлы бір жерге келіп, тұлпар тайынан түсіп, көкке шалдырыпты. Сол шақта қой жайып жүрген ақ сақалды бір кәрия келіп, бала мен тұлпар тайға қарай беріпті. Баланың жүзінен хан баласы екенін, бір нәрсеге өте ызалы екенін, астындағы тайының тұлпар тұқымынан екенін шамалап, сұрау сұрапты:

Сонымен Құндызек күншығысқа қарай бет алды. Кешке таман бір төбеге барып түнеп шықты. Ертесіне сәскелік жерге барғанда, шүйгін шөпке кездесіп, тұлпар тайын оттатып алды. Содан шөбі шүйгін болғандықтан, «Шүйгін төбе» атаныпты. Кіші бесін кезінде бір көлге жетіп, екі мергенге жолығыпты. Олармен бірге екі күн жүріп, аң аулап, құс атады. Үшінші күні құсы таусылған соң ілгері қарай жүреді. Бұл жердің құсы бірде бар, бірде жоқ болғандықтан, «Бардан көл» деп атап кетеді. Одан шығып бір қара көреді. Соған қарай бет алып жүріп барса, үлкен бір төбе екен. Алыстан қарасын көргендіктен, мұны «Қара төбе» деп атап кетеді. Тағы да ілгері қарай жүрді. Алдынан үш-төрт адам жолығады. Олардан жөн сұрап еді, жөнді жауап бермеді. Тек қана біреуі «Қытай» дегендей ашулы үн қатты. Баланың ұғымынша «Қытай төбе» болды да, сол атпен аталды. Жолаушылардың бәрі де Қалдан шеріннің артынан іздеп келе жатқан елшілері екен. Нақ сол шақта, қалмақтарға қытайлар соғыс ашып, соны хабарлауға келе жатқан беті екен. Енді біраз жүрген соң ақ сақалды, ақ шашты кәрияға қарсы келеді де, «Ақ ата» екен ғой деп сәлем беріп өте шығады, тағы жүреді. Жұма намазын оқып шығып келе жатқан бір топ өңкей ақ шашты, ақ сақалды, ақ сәлделі шалдарға кез болып, атынан түсе қалып, сәлем беріп, қолын қусырып тұра береді. Баланың әдептілігіне риза болған Сексен ақсақал қолын жайып бата береді. Міне, сол жер «Сексен ата» аталып қалыпты. Не керек Ханабадтың жалғыз баласы Шыршық өзенінің шығыс түстік бетімен күн шығысқа кете береді. Барып-барып аяғы Іскендір Зұлқарнайынның атына қойылған жердің үстіңгі жағынан «Жаман жар» деген жар кешуден Шыршықтың терістік бетіне өтіп, сол бала Қазығұрт тауына қарай кетіпті. Қайда жүргені белгісіз. Әлі жоқ. Ал баяғы опасыз Ханымның тексеру, жазалау билігін қолына алған бас уәзір, қолбасы Зал жалғыз бала Құндызектің кеткен ізі-тосын сұрастырып білген соң, Ханым сұлуды ертіп алып, іздеуге кіріседі. Бұлар да түс мезгілі болған шамада қой жайып жүрген шалға жолығып, «Бұл қай жер» деп сұрайды.

Азып-тозып Шыршықтың терістік бетіне өтіп, қазақ даласына ене бастайды. Сонда Зал тұрып:

Мұнда қалған Зал мен ханым өздері алғашқы қосылып, мейірін қандырған жері Тойтөбеге ел-жұртты жиып, отыз күн ойын, қырық күн тойын жасап, ат шаптырып, бәйге тігіп, балуан күрестіріп, би билетіп, жыр айтқызып, күй тартқызып бір-біріне қосылды. Осы тойға аттылы да, жаяу да шұбап бара берген. Кедей сорлыда не көлік болсын, көбіне жаяу барған. Содан сынақ ретінде: «Той төбе ақымаққа не деген жол» деген мақал қалыпты. Баяғы «Той болған төбе» Тойтөбе атаныпты. Хандық пен ханымдық қолына тиген Зал мен Ханым өз армандарын іске асыру үшін Шыршық өзенінен Келес өзеніне қарай арық қаздырып, су шығармақ болыпты. Мыңдаған адамды аяусыз істетіпті. Арық шабылып біткен соң Шыршыққа бөгеу салып су қойса, Зал қаздырған арықтан су сарқырап ағыпты да, Ханым қазған арықтан су ақпай қойыпты. Ызасы келген Ханым маған қастық істегенсіңдер деп мыңдаған еңбекшілердің басын кесіп, қанын ағызыпты. Содан Ханым қаздырған арық «Қан арық» атанып кетіпті. Отанына, ел-жұртына, адал жұбайына опасыздық істеген Ханым ақырында халық қаһарына ұшырап, жынданып өліпті.

Ертеде Қалқаман деген жігіт болыпты. Әке-шешесі ерте қайтыс болып, әр туысқанының үйінде жүріп ер жетті. Жастайынан көргені жетімдік, жоқшылық болғандықтан ба, Қалқаман өз қатарынан әлдеқайда ересек көрінетін. Ол ұзын бойлы, екі иығына екі кісі жігіт мінгендей өте сымбатты еді. Осы ауылда Ақан, Жақан деген екі ағайынды жігіт болды. Мінездері ұр да жық, содыр болатын. Олардың аттарын естігенде, бесіктегі бала да жылауын қоятын. Солардың Ақжібек деген қарындасы болған. Өте сымбатты, сұлу еді. Ақжібекке қанша ынтазар болса да, жігіттер ағаларынан қорқып батпайтын. Қалқаман да Ақжібекке ғашық болса да, бір жағынан, ағаларынан қорықса, екінші жағынан, қызды алып қашқанда паналайтын ешкімі жоғын ойлап, іштен тынып қоятын.

Үшінші күн өтті. Қалқаман мен Ақжібектен ешқандай хабар жоқ. Құтты бір жер астына түсіп кеткендей. Арада бір апта өткенде ағалары: «Қалқаманға қояр шартымыз бар. Соны орындаса, бәрін де кешеміз. Орындай алмаса, өз обалы өзіне», – деп ағайындарға хабар салады. Ол шарты не екенін ешкім білмесе де, көнбеске амал қалмайды. Сонда Ақжібектің ағалары: «Қалқаман алдымнан шауып өтсін, мен оны атамын, егер аман құтылса, сөзім – сөз. Егер құтыла алмаса, маған ешкімнің өкпесі жоқ», – дейді. Қыздың ағалары құралайды көзге атқан мерген екенін білетін ауыл адамдары қатты сасады. Көрші ауылда Қалқаманның Қаражігіт деген досы болатын. Ол да Қалқаман сияқты тақыр кедей еді. Бар байлығы – құмай тазысы мен бәйге аты болатын. Бұл хабарды естіген Қаражігіт ауылға келіп, ағайындардан Қалқаманмен кездестіруін сұрайды. Қалқаманға Қаражігіт: «Тумасақ та туғандай едік, басыңа ауыр күн туғанда үйде жата алмадым. Өзің де білесің, Ақан мен Жақан құралайды көзге ататын мергендер. Олардың оғынан құтылу мүмкін емес. Бар үмітім астымдағы атымда. Талай жүйрікті шаң қаптырып еді. Олардың оғынан бір құтқарса, осы бәйге күреңім құтқарар», – дейді. Осыған пәтуаласқан Қалқаман Қаражігітті Ақжібектің ағаларына жібереді. Белгіленген уақытта бір Аллаға ғана жалбарынып, Қалқаман Ақан мен Жақанның алдынан шауып өтеді. Осы сәтті күткен олар да оқ атып үлгереді. «Шын жыласа, соқыр көзден де жас шығады» дегендей, бүкіл ауыл, жора-жолдас болып, тілеген тілеулер қабыл болып, Қалқаман қос мергеннің оғынан аман қалады. Қанша сотқар болса да, берген уәделерінде тұрып, Ақан мен Жақан Қалқаман мен Ақжібекті қосып, өз алдарына отау етіп шығарады. Сол оқиға болған жазық дала қазір үлкен станция болды. Ол – «Қалқаман» станциясы деп аталады.

Жаугершілік заманда қазақ пен қалмақ жиі соғысқан екен. Содан Ақшимен тауларында қалмақтар қазақтар бергі жағында, екі жұмадай ма, одан да көп уақыт па соғысады. Бір күні қалмақтар тау үстіне шығып, ағашты айналдырып белгі береді. Онысы екі жақ та демаламыз дегені. Содан бір күні таудың үстінен қара құс ұшады. Оны қалмақтар бүгін қазақ соғысады дегенге болжайды. Түні бойы ұйықтамай, соғысқа дайындалады. Ертеңгісінде соғыс басталып кетеді. Қазақ пен қалмақ бір-біріне тойтарыс бере алмайды, Ақшимен таулары дөңгелене орналасқан. Ортасында 500 әскер сыярлықтай орын бар екен. Күн батыс жағынан ғана кіретін жол бар. Сол орында қалмақтың бес жүз қолы орналасыпты. Сол тауларды Малайсары батыр басқарған қазақтың қолы қоршап алып, қалмақтарды ешқайда қатынастырмай қояды. Қалмақтар таудың ішінде аштан қырылып өледі. "Қалмаққырылған" деп аталуы осыдан екен.

Бір жазда қалың жаңбыр жауып, жер дүние алай-түлей дауыл болып тау басына жай түседі. Құдайдың құдіреті ме, жай түсісімен жаңбыр тыйылып, күн шығып, кемпірқосақ қанат жайған екен. Бірнеше күндік жаңбырдан қабағы ашылған күн көзін көрген жұрт қатты қуаныпты. Тек сол күннің түнінде мал күзеткен күзетшілер қорқынышты бір жағдайдың куәсі болыпты. Түннің бір уағында тау күңіреніп, құлақ тұнарлық шу пайда болыпты. Байлауда тұрған мал біткен әзірейіл келгендей шулап буаз малдар іш тастап, табын-табын жылқы біткен дүркірей қаша жөнеліпті. Бір мезетте шу сап тыйылып, Мәжен байдың қорасына басынан аяғына дейін малына киінген бет-жүзі көрінбейтін бір келіншек келіп кіреді. Келіншек аяғын басқан сайын күмістің сыңғырындай сыңғыр естіліп, күзетшілердің құлағын тұндырып барады. Сасқанынан абдырап олар қимылсыз қалады. Келіншек қораға кіріп байлауда тұрған жүйрік аттарды жетегіне алып кете барады. Жайда бөтен көрсе оқыранып тұратын бәйге аттары иесіне ергендей монтиып кете барыпты. Ат жетектеген бейне тау бөктеріне еніп жоқ болады. Барлығын көріп тұрған күзетшілер аттандап байды оятады. Жедел тауға барса ат та жоқ, адам да жоқ. Күзетшілеріне сенбеген бай күзетке өзі шықпақ болады. Бір түн күтеді жоқ, екі түн күтеді жоқ. Ай жаңарады-ау деген түні өткенде болған жай тағы да қайталанып, малына киінген келіншек сылдырап тағы да қораға келеді. Жетегіне байлауда тұрған бірнеше малды алып, келіншек тауға еніп жоқ болады. Абдырап қалған бай түк ете алмайды. Ай жаңарған сайын құпия келіншек таудан түсіп қорадан мал алып жөніне кетіп отырады. Жайдан-жай малынан айрылып қала берген соң таудан түскен кесірден құтылмаққа бай басқа жаққа тұра көшеді. Бірақ қайда барса да мал шығыны болып байдың басы қатады. Біресе барымта, біресе аштық, енді бірде қасқыр шауып, мал қатары тіптен азаяды. Әбден қалжырап бұрынғы мекен еткен жеріне, қазіргі Қалмас таудың бөктеріне қайта келеді. Бірде бай ұйықтап жатып түс көреді. Түсінде баяғы келіншек келіп бұған: «Сен малыңды құрбандыққа шалу білсең, барлығы аман болар еді. Сараңдығыңмен мал киесін кетірдің. Өзің құрбандық шалып жетім-жесірді тойдыра білсең, малың шығынсыз болады. Ал олай етпесең, мен сенің соңыңнан қалмаймын», – деп сылдыр етіп ғайып болыпты. Содан былай қарай бай құрбандыққа мал шалып, аш отырғандарды айына бір рет тойдыруды әдетке айналдырыпты. Бұдан соң мал қарасы көбейіп, от пен су апатынан жаудан аман-есен болыпты. Бұның сыры неде деп сұраған балаларына әкесі: «Құрбандыққа мал шалмасам, тау соңымнан қалмайды», – деп жауап береді екен. Содан бері бұл тауды Қалмас тау деп атайды екен.

Қаратаудың теріскейінде, Сарысу мен Қоңыр құмының аралығында Шайырлы деген далада Көкдомбақ дейтін төбе бар. Мұны бұл күнде Қамбар төбе дейді. Қамбар батыр сонда өлген. Өлу себебі: Қамбар арқада жүріп, Сырдағы Орақ батырдың баласы Қайқы батырдың аулына келеді. Қайтуында нағашысы Қайқы батырдың жылқысын айдап қашқан, өзі кедей екен. Қайқы батыр Қоңыр құмында қуып жетіп, Сарысудың жиегінде соғысқан. Қамбар Қайқыны құлатқан. Сонда Қайқы:

Қалмақ жаугершілігінде ұрыс даласын тастап, кері шегінген қазақ сарбаздары ығыса-ығыса бір қыратқа арқа тірейді. Осы жерде ғайыптан пайда болған бір әйел қырдың төбесінде отырып нан пісіріп, ерлерді тамақтандырады. Бойларына әл-қуат жинаған жауынгерлер кенет бұрынғыдан әлдеқайда күшті сойыс көрсете бастайды. Жауды тықсыра қуып, жеңіске жетеді. Алайда мән-жайды сезіп қалған қалмақтар түн ішінде бір жансызын жіберіп, әлгі әйелді өлтіреді. Қатты қазаға ұшыраған ел үш күн, үш түн аза тұтып, мейірімен батырлардың басын қосып, ықыласымен бойларына сарқылмас жігер берген қасиетті Ананы сол қырат басына арулап жерлейді. Кейіннен бұл жер "Қамырлы әулие" деп аталып кетеді. Алладан рақым күткен адамдар сол жерге барып, зиярат жасап, басына түнейтін болады.

Бұрынғы кездерде әйелдер балаларын соңдарына ертіп, құдыққа су алуға барады екен. Сол кезде құдыққа баланың көлеңкесі түсіп тұрған деседі. Ал өзінің көлеңкесін қызық көрген бала ұстамақшы болғанда, құдық баланы тартып алатын болған. Бұл құдықтың таң қалдыратындығы сол, ол тек қана бала атаулыны ғана тартып алған. Сондықтан да, бұл бала атаулыға қауіп, яғни өлім әкелетін болғандықтан, халық бұл құдықты «Қандықұдық» деп атап кеткен. Содан кейін бұл құдықтан ешкім су алмайтын болған. Бірақ, ақсақалдардың айтуынша, бұл құдық әлі де бар деседі.

Лама-Доржы қолы Ташкентті шауып, Жолбарыс пен Саурықты өлтірген мезгіл. Жетісудан кешігіп жеткен Райымбек батырдың қолы жоңғарларды талқандап, кейін қайтып бара жатқан. Жау жеңілгенмен, оның дала кезіп жүрген қарақшылары жолдарында кездескен бейбіт ауылдарды тонап, елді әбіржуге салып жатқан заман ғой. Осындай бір топ Кейкі батырдың ауылына кезігеді. Абыр-сабырда қол жинай алмай қалған Кейкі батыр жақын төңірекке ат шаптырып, жүзге жуық жасақ жинап, қалың жауға қарсы тұрады. Өз елі, өз жері, өз намысы үшін аянбай соғысқан қазақ жасақтарының саны бірте-бірте кеми береді. Ал жоңғарлар қолы бірнеше есе көп болатын. Кейкі батырдың өзі де жараланады. Дәл осы кезде Ташкенттен қайта оралып келе жатқан Райымбек Хангелдіұлының жасағы осы маңға жетіп қалған. Олар болып жатқан мына қырғынды көріп жоңғарларды сыртынан қоршай ұрыс салады. Райымбек батырдың жігіттері өліспей беріспейміз деп шайқасқан жоңғарлардың қолын біржолата жойып жібереді. Соңынан осы шайқасқа куә болған ел әлгі жердегі қантөгісті еске алып, бұл мекенді Қанжуған деп атап кетіпті.

Ертеде қалмақтар тоқалдыққа күң етіп, Сатқан деген сұлуды алты айлық іште қалған баласы аяғы ауыр күйінде бірге алып кететін көрінеді. Тобықты ішінде Көтібар батырдың тоқалы қалмақ еліне күң болып Сатқан сұлу барғаннан кейін ханның бәйбішесі қазақтың сұлу келіншегі ноқталаған тайлақтай тұрса басқа, отырса орыннан тұрғызбай, от жағып, қазан асып, ас-судың соңына салып қояды. Сөйтіп жүргенде әйтеуір аман-есен босанып, бір ұл бала туады. Анасы: «Қапылыста туған нәрестем едің, арғынның әруағына сиындым, егер аман болып өсірсем, туған елін, ағасын және тобықты руын іздеп табар», – деп баланың атын Қапал қояды. Баланы да шешесімен бірге от жаққызып, су әкелгізіп, жеті-сегіз жасына дейін шешесінің тәрбиесін көрген бала күнде анасының алдында отырып, «Елім-ай» деген өлең тыңдап, қазақша тілі шығады. Анасының сүтімен қоректенген бала үлкен болып, дембелше батыр келбетті өседі. Баланы бұзау баққызады. Он үш-он беске келгенде жылқы бағуға жібертеді. Шешесі Сатқанның сұрауы бойынша бай тоқалының айтқанын екі қылмай Қапалды батырлар арасына жылқы бағуға жібереді. Міне осылай Қапал өсіп, ер жете келе шешесіне келіп ақылдасады. Сонда екеуі таудың етегінде отырып: «Осы Алатаудың ар жағында сенің елің жетпіс үй тобықты бар. Онда туған ағаң бар, сол ағаңды барып тауып ал», – деп Қапалдың құлағына салып, есіне түсіре береді. Бір күні шешесі Сатқан отырып Қапалға: «Жылқыдағы буаз кер биені көрдің бе?» – дейді. Қапал: «Апа, мен ол биені күтіп, құлындатсам екен», – деп, шешесіне айтатын көрінеді. Сол кер биеден кер құлын туады. «Сол құлын өскесін өзің ат қылып мініп, мына таудың ар жағындағы еліңді табасың, құлыным, құлыншағым Қапалым», – деп елін, жерін, жұртын сағынып, анасы ботадай боздап жылай береді. «Апа, апатайым, жыламашы. Мен өскеннен кейін сені тастамаймын, бірге алып кетемін. Ел, жұртыма кетем», – дейді Қапал. Қапал да өседі, жігіт болады. Анасы күннен-күнге қуанады. Анасына кер биеден туған кер құлынды ат қылып мініп келеді. Жетекке алған байдың жүйрік атын шешесі Сатқанға әкеледі. Бірақ шешесі: «Мен бармаймын, егер мен кетсем, мына қалмақтар бұзық шығарады. Сен өзің мына асудан асып, білгізбей өзің осы түріңмен еліңе аттанып бар. Қару-жарағыңды мен дайындап қойдым. Қылыш, мылтық сайманың, садағың дайын. Әкеңнің әруағына сиын. Алла жар болса, еліңді табарсың. Сары батыр ағаңа жетерсің». Сары батырды тобықты руы Сары мырза деп атайды екен. Бұл кезде жетпіс үй тобықты мен матай руы жауласып, Қисық бидің тұсында еліне Қисық хан атанған матай руы тобықтыны Қапал тауынан қуып, Аягөз өзенінің бойымен жарма Шыңғыстау, Қарауыл, Жидебай, Ақ келін, Қамбар батырдың жері Абыралы жерінде жетпіс үй тобықты бір ата қарауыл атанады екен. Қапалдың туған ағасы Сары батыр сонда болады. Қапал батыр іздеп келсе, елі орнында жоқ, орнын сипалап, матай руларының кәрия ақсақалдарынан ағасының жөнін сұрап, ағасын іздеп Шыңғыстауға, Аягөз, Жарма, Ертіс өзеніне қарай шаба жөнеледі. Біраздан кейін жолаушылар Сары ағасының үйін табады. Келсе ағасы ұйықтап жатыр екен. Атын ат байлауына байлап, қару-жарағын, садағын кереге басына іліп, Қапал да ағасының жанына ұйықтайды. Жеңгесі Қапалды көрісімен таниды. Екеуі қатар ұйықтап жатыр. Сарыдан Қапал аумайды. Сары ояна келіп, інісін танып «ой, бауырымдап» екеуі бірін-бірі құшақтап көріседі. Шешесі Сатқанның хал-жайын айтып, тірі екенін білдіреді. Сөйтіп ағалы-інілі екеуі Сары батыр мен Қапал батыр қалмаққа қайтадан шауып, соғыс ашып, қалмақты жеңіп, қазаққа жеңіс әпереді. Шешесі Сатқанды күңдіктен босатып, еліне әкеледі. Дерегес тауының бір шоқысы сол кезден бастап Қапал батырдың атына қойылып, Қапал тауы атанады.

Таңыбай батыр Әбілмәмбет ханның тұсында қалмақтарды қууға қол жинап, қуысқан екен. Киікті станциясынан Қызылшоқыға дейінгі жерлерді қалмақтар мекендеген. Олар осы кезде қазақтарға маза бермегендіктен, халық қол жинап оларды қуған екен. Соғысты Таңыбайдың досы Наймантай басқарған еді. Осы соғыста Наймантай батырдың екі баласы қайтыс болады. Соғыста жеңіп, ауылына оралады. Жеңгеннен кейін оларға қалмақтың қыздарын таңдау керек болады. Ол тандау Наймантай мен Таңыбайға беріледі. Наймантайға берілу себебі, оның соғыста екі баласы бірдей қаза табады. Таңыбайдың таңдауы, оның бірінші әйелінен балалары болмайды. Тандар кезде екі қызды екі түрлі тау басына шығарады. Бір қыз қара, екіншісі ақ болғандықтан, тау аттары «Ақ келіншек», «Қара келіншек» аталуы сол себептен.

Бұл құдықтың үстінде үлкен тас жатқан. Қазақ ауылы осында мекендегенде бірде мүлдем су болмай қалған. Содан халық та, мал да сусыз өмірге төзе алмай, жан-жаққа көше бастаған. Көбісі қырылып қалған. Тек осы жерде жасы 80-нен асқан қария үш ұлы және келіндерімен қалған. Қария маңайда кішігірім шалшық су болса да деп, маңайды аралап жүрген. Содан ауылдан алыстап кеткен қария жаңағы қарақұдық үстіндегі таста демалып отырған. Бір сәтте аяғына сұп-суық заттың білінгенін сезіп төмен қараса, аяқ астында бақа жүр екен. Шал бақа болған жерде су да болады деген оймен тастың маңайын қарайлай бастайды. Содан тасты орнынан қозғалта алмасын біліп, үйіне қайтады. Үйіне келсе, келіндері үйдегі ақырғы бір тостаған сумен қарияға шай қайнатып тосып отыр екен. Содан қария ұлдарын ертіп, жаңағы қара құдық қасына келеді. Үш ұлы тасты бар күштеріне салып итереді. Қария да оларға көмектеспек болып таяп келгенде, үлкен кеспе тас қарияның үстіне ауып кетеді. Балалары тасты қайта орнына итермек болады, бірақ ештеңе шықпайды. Ал тастың астында бұлақтың көзі бар екен. Міне, сөйтіп қария өз өлімімен үш ұлы және қалған ауылын сақтап қалған екен. Осы қара құдықтың басындағы тас қарияның бейіті болып қалған. Осыдан шөлдеп сапардан келе жатқандар осы қарақұдық басынан шөлін басып, ақтық байлап, Құран оқып өтеді екен.

Кезінде шағын ауылда Сарыбай атты бай тұрыпты. Жасы алпыстан асқан. Байдың иелігіндегі мал ауыл тұрғындарынан да көп болған. Бай сараң болған. Көктем келіп, өзен, көлдерде сең жүріп жатады. Байдың иелігіндегі жаңа туған құлыны өзенге түсіп кетеді. Бай құлынды құтқармақшы болып, суға құлынның соңынан түсіп кетеді. Біраздан соң жағаға құлынды шығарады, бірақ өзі жағаға шығуға шамасы келмей батып өледі. Байдың жаман ниетінен бе, судың түсі қара түске айналып кетеді. Содан бері ол суды ешкім пайдаланбай, «Қара су» болып аталып қалады.

Тарақ бұлағының батысына қарай созылып жатқан үлкен жол бар. Ертеде бір жиыннан Құнанбай жолаушылап, осы жота етегінде отырған Керей руының аталы байларының бір үйінде болған. Енді бірде Қараменде би ел аралап келе жатып, қазіргі Балықты бұлақ өңіріне тоқтап шалдырған екен. Болжампаз қария бұл келешекте көп ел өтетін, жиі осы бұлаққа тоқтайтын мекен болады деп «Қарағайқаққан» деп ат берген. Қарағайдың бір сынығын жонып, бұлақтың басына белгі қылып қаққан.

Баяғыда бір бай болыпты. Оның өзге малына қарағанда ұсақ-тұяқты көп екен. Ішіндегі бір қара қойды қасиетті деп, отар-отар малының берекесі деп атайды екен. Бір күні мал өрістен қайтқанда, қара қойдың жоқ екені анықталады. Әккі қойшылар байға қойдың далада қоздап қалуы мүмкін екенін жеткізеді. Байдың жігіттері кешқұрым мезгілде отар жайылған орындарды сүзіп шығуға аттанады. Шамалы уақыттың ішінде қас қарайып кетеді. Ай сәулесінің жарығымен қарайып көрінген нәрселердің қайсысына барса да, барлығы қараған болып шыға береді. Әбден шаршаған жігіттердің бірі: “Қайда барсаң қараған, бұл өзі қарағанды жер екен ғой”, – деп кейіс білдіріпті. Сонан осы жердің аты Қарағанды аталып кетеді.

Баяғыда бір бай болыпты. Оның өзге малына қарағанда ұсақ-тұяғы көп екен. Ішіндегі бір қара қойды қасиетті деп, отар-отар малының берекесі деп атайды екен. Бір күні мал өрістен қайтқанда қара қойдың жоқ екені анықталады. Әккі қойшылар байға қойдың далада қоздап қалуы мүмкін екенін жеткізеді. Байдың жігіттері кешқұрым мезгілде отар жайылған орындарды сүзіп шығуға аттанады. Шамалы уақыттың ішінде қас қарайып кетеді. Ай сәулесінің жарығымен қарайып көрінген нәрселердің қайсысына барса да, барлығы қараған болып шыға береді. Әбден шаршаған жігіттердің бірі: «Қайда барсаң қараған, көрсек. Малға жайлы болса, мекен етерміз, жайсыз болса, тағы да көшерміз», – деген ұсыныс айтады. Бәтуаға келген көш сол жерге барып орын тебеді. ІІІалғыны мол, шөбі бітік, ағып жатқан өзені бар жайлы мекен малға жұғымды болып, олар тез көтеріледі. Бір жыл қоныстап шыққаннан кейін төл егізден болып, жаңағы жердің құтты мекен екендігі байқалады. Риза болған халық:

Ажардың ата-анасы жіберген қуғыншылар оларды Атасу өзенінің бойында қуып жетіпті. Амалы жоқтығынан «қара бет» болып қайтқысы келмеген Ажар Құдайға жалбарынып, жер астына кіріп кеткенін ұсыныпты. Қуғыншылар дәл қуып жеткен сәтте екі қашқын жер астына өздерінің аттарымен кіріп кетіп, тас болып қатып қалыпты, тек аттардың жалдары жердің бетінде қалыпты. Содан бері жер аты Қаражал атаныпты.

Өткен замандардың бірінде Қарақалпақта өте күшті бір балуан патша әкімшілік еткен екен. Ол өзінің ең жақсы көретін сүйіктісі үшін Түркістан мен Малғұзар деген таудың түйіскен жерінде әсем алтын сарай салдырған. Бұл сарайға құштары үшін жылдам-жылдам келіп тұратын. Күндердің бірінде патшаның бұл жерге келетінін білген бір қас жауы түн қатып жүріп, сарайды қоршап алып, құпия сырын ашпақ болады. Ол түні патша болмай, қырық қызымен қырық қыздың бастығы көрікті сұлу Қаншайым ғана бар екен. Өздерінен саны артық аңдушы дұспанымен майдандасады. Ұзақ уақыт алысып, әбден қажып, шаршаған қырық сұлу жау қолына түсіріп қор еткенше, бізді тас қылып қатыра ғой деп Құдайынан тілепті.

Содан қырық қыз тас тізбегі пайда болып «Қырық қыз» атанып кеткен екен.

Баяғыда бір бай қуаңшылық болған бір жылы малын алысқа отарлатып кеп Көксерке тауларына малын үшке бөліп орналастырады. Сол жылы қыста қар қат-қабат қалың жауып әлгі таудағы малға ақсүйек жұт жүреді. Малшылар таяғын ұстап қалады. Тек аяққы тауға қыстаған малдан қой бастайтын қара серке бар бір топ мал, ортадағы тауға қыстаған малдан лақ күнінде жетім қалған жалғыз бөрте серке, басқы тауға қыстаған малдан көк серке бастаған аз ғана тұяқ қалады. Апаттан есі шығып, байдың қаһарына есеңгіреген үш қойшы жазға салым көксеркенің жанындағы тауға санаулы малдарымен келіп күңірене бас қосып, мұң шағысып жылаған екен. Сонымен аяққы тау Қара серке, ортаңғы тау Жетім серке, басқы тау Көксерке аталыпты да, үш қойшының бас қосып мұң шағысқан тауы Мұңлық аталып кетіпті.

Баяғы өткен заманда бір бай өлкелерінің бірінде бір қауымдық ел-жұрт өмір сүріпті. Қанша заман өткенін кім білсін күндердің бір күнінде жетібасты жаламауыз сол өңірде пайда болыпты дейді. Сонан елге қырғидай тиіп күн сайын қырық қой, қырық жылқы, бір жігіт, бір қызды жеп отырыпты. Әбден зәрезап болған ел жаңағы жалмауыздан құтылудың жолын іздейді. Жапанды шарлап келе жатқан бір саудагерлер оңтүстік өлкеде Дәубек деген батырдың бар екендігін хабардар етеді. Жетібасты жалмауызды бір жеңсе сол ғана жеңеді дегенді айтады. Оның еліне жету үшін өте ұзақ жүру керек. Шөлді, құмды жерлерді басып жүру керек. Әбден бір қалжыраған шақта, алыстан тау сілемі көзге шалдығуы мүмкін. Жаңағы дәу сол тауды мекендейді. Ел болып жиналып бір батырды басшы етіп, қырық жігітті қосшы етіп жолға аттандырады. Олар арада күн жүріп, ай жүріп құмды далаға кездеседі. Шаршайды, қалжырайды, сусайды. Күндердің бір күнінде көкжиекке көз тігіп келе жатқан жаңағы жігіттердің бірі:

Сонан жаңағы дәу мекендеген тауды ел «Қаратау» деп атап кетіпті.

Ұбақ-шұбақ көш келеді. Түйеге де, жылқыға да, өгізге де жүк артылған. Жүк үстінде жас балалар мен кемпірлер. Боздаған бозінген мен жас сәбилердің үні араласып естіліп, тұла бойыңды шымырлатады. Адамдардың жүзі жабырқау. Жалпақ даланың шегі сияқты. «Көрер көзге қаншама кең болсаң да, пейілі тар байлар сені бізге қимады-ау, сидырмады-ау», – деген жолаушылардың бәріндегі мұң, өкініш сияқты. Осылайша бірнеше күн бойы ілбеген көш әлі келеді. Көлік үстіндегі адамдар да қалжыраған. Жасы да, кәрісі де ауыздарын шүберекпен таңып алыпты. “Әже, шөлдедім!”, “Апа, су!” – деп ұсақ балалар шу-шу етеді. Шолғыншылар көш басшысына: “Алда құдық жоқ, түстік жерге дейін қарадық,” – дейді. Су шығадау деген жерден құдық қазу керек. Шөлдеген жұрт бір-бірінен ауыз жібітерлік қасық су сұрап жүр. Сабыр сақтаған әйелдер азаматтарға қараса, сары уайымға салынғандары сарнап, безектеуде. «Әйел ерге қарайды, ер жерге қарайды» дейтін мақал осындайда еске түседі. Көш тоқтады. Су шығады деп жерден үміттеніп, қазып-қазып түк шығара алмай ер адамдар кінәлі жандай төмен қарады. Сол кезде жасынан ер балаша киініп, асық атып, ат құлағында ойнап өскен көш басшысының жалғыз қызы Қараш өздері тұрған белдің етегіне түсіп, нән кетпенді құлаштай бір көтеріп, жүзін жерге сіңіре ұрып жіберді. Он шақты жігіт іштен шыққан сары топырақты сыртқа тасып тұрды. Бір кезде “Су шықты” деген сөз ауыздан-ауызға таралып, даланы жаңғыртады. Шөлдеген әйел-бала құдыққа қарай жүгірісті...

Сол заманнан бастап сол жер “Қараш қазған” деп аталады.

Кезекті қанды қырғыннан кейін қолға түскен қалмақ қызы Қарқара сұлуға қазақ батырлары таласып, бірімен-бірі келісе алмай, алакөз бола бастайды. Дулаттан шыққан Қарасай батыр, албаннан шыққан Таубұзар батыр өзара дүрдараз болып, сұлу қызды әркім өзі иемденіп, өзі құшпақшы болып, үлкен дау-дамай басталады. Сонда қалмақ қызы тұрып:

Тағдырымды өзім шешем, – дейді. Қолын шешкен соң, қыз ру басына апаруды өтінеді. Сонымен Сырымбет бабаға келеді. Қалтасынан үш түсті маржанды алып, қыз Сырымбет бабаның алдына қояды. Ақ, қызыл, қара маржанға қарап тұрып Сырымбет баба:

деп түйген Сырымбет баба ақылды қыздың сөзіне дән риза болыпты. Сөйтіп қызды атағы шығып жүрген албан батыры, мыңбасы Таубұзарға қосады. Бірақ батыр кедей екен.

дейді. Қыз таудан құлап аққан өзен жағасын көрсетеді де, Сырымбет бабасына «осы жерге батырдың есімін қойсақ қайтеді» дейді. Сонда Таубұзар батыр сөзге араласады:

Сол кезде Сырымбет баба:

Әулетіңе құт болсын! – деп, сұлу қыз бен батыр жігітке кезек-кезек ақ тілек тілеп, батасын беріпті. Әлгі өңір содан бастап «Қарқара» атаныпты.

Жоңғарлар шабуылы кезінде жаудың бір түмен сарбазы қазіргі қаланың батыс жағында қорған салып, бекінеді. Олардың мақсаты – өздерінің Ертіс бойындағы қолы әлсірей ме, соған қолғабысқа аттану болса керек. Бұл кезде казақ сарбаздары орталық, терістік жақтан жоңғарлар қолын әлсірете бастаған және Абылай қалмақтың ханы Қалдан Цереннің қолына түсіп, кейіннен достасып, соғыспау туралы келісімге келген. Осы кезді пайдаланып Шаншар абыздың екінші әйелі Нұрбикеден туған Тілеуке, Бертіс хан қол жинап, түстік Сыр бойынан келіп Қарқаралыға бекініп жатқан жоңғарларды жойып, елді осы жаққа орналастыруды қолға алып, бекіністі тазартудың қамына кіріскен. Жер жағдайын жетік білмегендіктен, жоңғарлар алдымыздан қауіп жоқ деп ойлаған. Жағдай ойлағаннан басқаша болып шықты. Бертіс қолы Қарқаралының батыс жағындағы Шоқпартас маңындағы орманға орналасып, жауды сезіктендірмей желке жағынан шабуыл жасау үшін тауға барлау жұмысын жүргізіп, Шоқпартастан Суық бұлаққа қарай асатын шұбырынды жол тапқан. Осының нәтижесінде жаудың желке жағынан шабуылдауға толық мүмкіндік туған. Күтпеген жерден қалың қолдың үрейі ұшып, берекесі кеткен жоңғар қолы қаша жөнелген. Жоңғар қолын көп шығынға ұшыратып, жаудың ізіне түсіп, түстікке қарай қуып жіберген. Сөйтіп, Қаракесек руын осы маңға, Балқантауға дейін орналастыруды жоспарлап, ол оңтүстікке елге қарай қайтып, елді көшіруді ұйымдастырған. Бұл кезде Қарқаралы деген атау жоқ. Бертіс бұл мекенді жоңғарлардан тазартқан соң, қазан айының соңына қарай көшпенді Қоңырат деген тайпа келеді. Бұл тайпа сан жағынан көп Арғынмен туыс ел. Жоңғарлар шабуыл жасауға мүмкін деген маңайдан қашқақтап жүретін болса керек. Қысқа аяқты мал деп сиыр, қой асырап бақпайды, өйткені ол елге жау бет алып келе жатқанда бұл екі түлік бөгет болады және жау қолында қалып қояды деген есебі көрінеді. Жаудан жалтарып кету үшін жылқы, түйе малын көптеп өсірген. Қоңыраттықтар «ұзынқұлақ» арқылы Арқаның шұрайлы жері жаудан тазартылды дегенді естіп, қыстап шығу үшін таудың күншығыс жағына көптеген киіз үй тігіп, өздерінен өрген рулар ауыл-ауыл болып отырған. Сол жылы қар өте қалың түскен, қар түсе тауда қаптап жүрген арқар, елік, бұғыларды көргенде көздері тұнған. Садақпен аң аулауға барайын десе, бара алмайды. Тау басы мен биік жондар қара болып жатқанымен, тау етегі өте қалың оспақ көбік қар болған. Тауға шықпақ болғанда аттары қарға көміліп, жаяу шығайын десе өздері де қарға көміліп, бойламаған. Сол кезде көктем де өте кеш шыққан, жаз шыға ол кезде аң ауланбайды. Дала тағысы киелі болады, төлі жетім қалса қырсыз болады деген ұғым қалыптасқан. Сөйтіп, бұл тауда басы қара, етегі қарлы – «Қарқаралы» деген атау пайда болған. Арғындар ішіндегі Қарақожа әулетінен тараған Қаракесек руы келе бастағанда алдымен «Қара-қарлы» тауына әлтөбет руы келіп қоныстанған. Бұлар келе бастаған соң, қоңыраттықтар Есіл бойына қарай Балталы-Бағаналы елімен сүйек шатыстығы болғандықтан көшіп кеткен.

Көрші тұрған екі ауыл байлары өздерінің балаларын тумай жатып атастырып қояды. Бірде ауылдар арасында келіспеушіліктер туып, атастырылған қыз бен жігітті айырып алып кетеді. Қыз өте сұлу болады, ал жігіт нағыз батыр болып өседі. Арада жылдар өтіп екеуі кездеседі, екі ғашық бір-бірінсіз өмірдің қисыны болмайтынын түсініп, ауылдарынан қашып кетеді. Мұны сезген қыз әкесі қуғыншы жіберіп, жігіттің өліміне себепші болады. Сонда мұндай сұмдықты көрген қыз шыдай алмай өз-өзіне қол жұмсайды. Сүйгенінің кеудесіне құлағанда, қыздың ауыр бас киімі қарқара жерге құлапты. Осыдан Қарқаралы атауы шыққан.

Белгісіз бір заманда Торғай облысында Тасыбек деген бай тұрыпты. Оның сегіз ұлы және бір бойжеткен қызы болыпты. Ұлдары батыр, қызы сұлу әрі ақылды, сонымен қатар құралайды көзге атқан мерген болыпты. Жеңгелері оны Ақеркеш деп атайды екен. Көркіне мінезі сай өнерлі қыз туралы әңгіме елде жата ма, ол туралы естігендер құда түсіп, байдың есігін тоздырады. Ерке әрі ақылды қыз олардың бірін ұнатпайды. Бірі кәрі шал, енді бірі байдың ақымақ ұлы... Күндердің күнінде аң аулап, серуендер жүрген бойжеткен тау аралап, ән салып жүрген Тәліп атты жігітті кездестіріп танысады. Екеуі бірін-бірі ұнатып сөз байласады. Бұл кезде байлыққа құныққан әкесі қызды еріккен бір шалға тоқалдыққа беремін деп сөз байлап, Қарлығашқа айтпай оны атастырып қояды. Бұны естіген Қарлығаш ызаға булығып, Тәліпке айтып екеуі келісе отырып қашуды жөн көреді. Таң ата жұрт байдың қызының кедей жігіт Тәліппен қашып кеткенін біледі. Әкесі аттандап сегіз ұл мен өзгелерге: «Не өлі, не тірі әкеліңдер екеуін», – деп әмір береді. Іздеуге сегіз ұлы да аттанады. Іздеп-іздеп таба алмай бос қайтады. Ал бұл уақытта қол ұстасқан қос ғашық Есіл асып, Нұраға жеткен еді. Бұны естіген бір суайт олар тығылған жерге тура алып келеді. Келе салысымен ешқандай сөзге қарамаған әке екі ғашықты сол жерде атып, жайратып кетеді. Қос ғашық жаны жоқ тек тәні бірге көл жағасында қала береді. Ертеңіне екеудің денесін тапқан осы елдің адамдары биікке мола орнатып екеуін екіге бөлместен сол жерге жерлепті. Бүгінде ол қырат Қарлығаш биігі деп аталады. Махаббат жолында қиындық көргендер зиратқа барып тәу етеді екен. Жазықсыз қос ғашықтың рухы көмектеседі деген сенім бар.

Жұт жылдары халық басқа жаққа үдере көшсе керек. Сол жерде тек бір әйел ғана мал-жанымен қалып, қыстап шыққан. Жаз шыға жұттан әзер аман шыққан тұрғындар көшіп келсе, әйел адырда барлық малын аман сақтап қалыпты. Содан сол адыр Қатынадыр деп аталып кетіпті.

Ақтабан шұбырынды кезінде ауылдың ер азаматтары соғыс даласында жүргенде жаулардың бір бөлігі үйде қалған қатын-қалаш, бала-шағаға шабуыл жасапты. Қолға түскен қорғансыз бейшараларды топырлатып айдап апарып, сол мандағы бір жартасқа қамапты. Сөйтіп, жазықсыз бейбақтардың көз жастарын сорғалата, ебіл-дебіл, улап-шулағандарына қарамастан, сол жерде бәрін қойша бауыздап, қырып салған екен... Содан қып-қызыл қанға бөккен әлгі жота күреңітіп, мәңгіге қуарып қалған деседі. Ал қырғын болып өткен жартас "Қатын қамал" деп аталып кеткен көрінеді.

Ертеректе бір қаракесек жігіті ел аралап Алтай жеріне барса керек. Сауықшыл жігіт найманның ірі байының қызына ғашық болып, қыз келіскен соң, алып қашады. Бірақ қыз әкесі қарсы болса керек, көп ұзамай арттарынан қуғыншы да шығады. Қуғыншылардан қара үзіп кеткен жігіт пен қыз осы бір ну тоғайлы, жақпар тасты жеке, оқшау орналасқан тауға келіп паналайды. Қуғыншылар итаршы болып іздегенмен, таба алмай еліне қайтыпты. Сөйтіп, қуғыннан құтылған екі жас сол жерді мекендеп, бақытты өмір сүреді. Қыз бен жігіттің жанына арашашы болған жер «Қашқантас» атаныпты.

Жошы хан Созақты өзінің астанасы еткенде, Саңғыл би қазіргі "Қозмалдақ-Сызған" аталған жерге келіп өзінің соңынан ерген елді ертіп келіп ат шаптырым екі үлкен саздың Шығыс жағынан келіп туын қадап аттан түсіп, «Малдақтандар» депті (ол түрікше түйенің белін шешіп демалыңдар деген мағына берсе керек). Жорықтан әбден арып-ашқан, жойқын көштен әбден шаршаған ел бел шешіп, көк-орай майсан сазға жайғаса бастайды. Саңғыл би өзінің соңындағы ерген елін аралап келе жатып, елдің ауыр халін көреді. Бұдан әрі жорыққа ілесе алмасына көзі жетеді. "Жоқ, болмайды екен, енді елімді тынықтырып, ес жиғызбасам, ұрпақ қалмауы мүмкін" деген ойға келеді. Бірнеше күн демалған ел тағы да әлде нені күтеді. Басбұлақтың үстінгі жағындағы теп-тегіс сазға шатырын тіккен Саңғыл би шатырдан үш күн, үш түн шықпайды. Созақтан Жошының шабарманы келгенде ғана бір-ақ шығып, көшіп жүрген елін жинайды. Ел тағы да көшеді екенбіз деп ойласа керек. Сонда биік дөңнің басына шығып тұрып: - Уа! Халайық. Енді көшті мәңгі тоқтатамыз. Барлығың үйлеріңді жөндеп "қоз" салыңдар - дейді. Ол кездерде бұл екі саздың жанынан үлкен-үлкен екі өзен ағып жатса керек. Ал ол өзендердің жағасы қарайып жатқан тауға дейін қалың жыныс, тоғай, сәмбі талдарға сыңсып тұрған екен. Міне, сол кезден бастап бұл жер "Қозмалдақ" атаныпты.

Абылайдың немересі, Қасым төренің балалары Кенесары мен Наурызбай қазіргі Орынбор, Челябинск орталығындағы Бреда станциясының маңындағы қазақтардан алыс-салық жинап, бірқатар көнбеген қазақтарды күшпен өзіне қосып алып, қарулы жасақ жинайды. Тек қазақтар ғана емес поселкедегі орыс шаруаларына да зәбір жасай бастайды. Кене мен Наурызбайдан жапа шеккен орыстар қолдарына қару алып, Бредаға бекінеді. Қанша қамаса да Бреданы басып ала алмайды. Мұнан кейін Кенесары, Наурызбай Бреда поселкесін алудың амалын ойластырады. Қазақ үйлерінен мысық жинайды. Түнде ел ұйқыға кеткен мезгілде елу мысықтың құйрығына майға батырған шүберек байлап, оған от тигізіп поселкеге қоя береді. Майға малған шүберек лаулап жанып, жаны ышқынған мысықтар үй-үйдің түкпір-түкпіріне ыршып тығылып, поселкені өрт алады. Ұйқыдағы халық төсегінен жалаңаш-жалпы шыға қашып, поселке азан-қазан болады. Осы кезеңді күтіп тұрған Кене ханның әскерлері жусатып қырып салады. Бірлі-жарымдай болмаса, поселке түгел дерлік жанып кетеді. Бұл сұмдық хабар тез тарайды. Кенесары, Наурызбайға патшадан құралды әскер шығады. Мұны есіткен Кене хан да дайындалып, жасақтарын соғысқа әзірлей бастайды. Бірақ қару-жарағы сай тегеурінді әскерлерге төтеп бере алмай шегініп қаша бастайды. Осы күні сол Кенесары, Наурызбай өртеген Бреда станциясын қазақтар «Күйік» деп атайды. Кене сол қашқан бетімен жолшыбай бейбіт елді тонап, өзіне еркімен қосылғанды ертіп, жоғарыда айтылған Жантай, Толыбай саласына келіп аялдайды. Артынан қуған патша солдаттары жағалбайлы руынан Қойлыбай дегенді басшыға алып, ізіне түседі. Қойлыбай жасында найза ұстап, талай жортуылға шыққан батыр адам екен. Бірақ бұл кезде жасы жетпістен асып, сексенге жуықтаған кезі екен. Сонымен Қойлыбай бастаған әскер Жантай, Толыбай қос өзекте жатқан Кене ханның әскеріне шабуыл жасайды. Кененің әскерлері шегіне ұрыс салады. Ақырында бір-бірін алалмай екі жағы да бекініс жасап жатып алады. Орыс солдаттары түнде күзет қойып, сай бойына шатырын тігіп, бекініс жасайды. Кене мен Наурыз бастаған әскер орыс әскерлерінің елеусіз ту сыртынан келіп тиіседі. Биқұт жатқан орыстар кәпелімде сасып қалып, тым-тырақай қаша жөнеледі. Қойлыбай қоста жалғыз қалады. Биік төбенің басына шығып жалғыз отырады. «Менің жасым ұлғайған кісімін, менде не шаруа бар», – деп ойласа керек. Наурызбай бастаған топ жалғыз отырған Қойлыбайды жан-жағынан қамалап, найзаға шаншып, тік көтеріп, әскерге тастап жібереді. Мұның үстіне Кене хан келіп: «Бала, мұның қате болды. Жасы жеткен зиянсыз шал еді», – депті дейді. Қазір ол жер Қойлыбай төбесі аталады. Соғыс болған сай «Қойлыбай қырғыны» аталады.

Осы арада қалмақтың қонтайшысы тұрыпты. Елге әйгілі бір емші қалмақ ханының ажалын бүйіден болады деген екен. Ол үнемі бүйіден қашып, сақтанып жүреді екен. Сөйтіп қонтайшы атанып кеткен осы таудың үстіне жайлауға шығыпты. Өйткені өте салқын жерде бүйі жүрмейді де, болмайды да деп сенген. Бірақ қайдан келгені белгісіз сол жайлауда ханды бүйі шағып, содан жан тапсырыпты. Осыдан соң бұл тау Қонтайшы атаныпты.

Алла тағала пиғыл-пейілі бұзылған халықты топан суына қарық қылғанда, өмір бойы өз бастарына пайда іздемей, біреудің жоғын жоқтап, қауіп-қатерден сақтандырып күн кешкен ағайынды Қоңыр, Қыран, Құлан деген үш адам: «Нұх пайғамбардың кемесіне мінсек, ауыр болып кетер, қырсығымыз тиер», – деп екі тақтайды құрап мініп, суға ағып жүре беріпті. Аллаға бәрі мағлұм, мейірімі түсіп, су қайтқанда оларды Баянаула тауынан шығарыпты.

Бұл құзы өте биік тау. Баяғыда бұл тауда арқарлар өте көп болған. Әрине, дала болған соң арқар деген болады емес пе? Бірақ Қоңырқұлжаның арқарлары өте сирек кездесетін түрі болған. Осы тауды ылғи мекендеп, аралап жүретін Сәбит атты аңшы болған. Ол өте мерген, ұшқан құсты жібермейтін болған. Оған бірде бір бапкер айтыпты: «Сенің өлімің өзің асыраған қоңыр қозы немесе арқардың текесі баласынан болады». Сәбит кішкентай арқарды өлтіруге аяйды да, оны өскен соң соям деп жүре береді. Бірде балалары онымен ойнаймыз деп арқарды тордан шығарады. Осыдан ол тауға қашып кетеді. Сәбит бапкердің сөзін ұмытып кетеді. Ол далаға үйренбеген, оны қасқырлар жеп қойған шығар деп жүре береді. Бірде Сәбит тағы аңға шығады. Ол арқарларды атып жүріп, баяғы өзі асыраған арқардың баласын көреді. Ол қашып кеткелі үш жылдай болып қалған. Арқар еңгезердей болып, көздері от шашып тұрғандай. Сонда ғана Сәбиттің есіне бапкердің сөзі түседі. Ол не болса да осыны құртайын, ол менің ажалыма жеткенше деп соған көздей бергенде көзіне күн шағылысып ата алмай қалады. Ал арқар болса жым-жырт жоқ болады. Сәбит не болса да мен оны атамын деген оймен құздың биігіне шыға береді. Биік таудың басына жетіп, ауылдың үстінен қарап, жерінің сұлулығына сүйсініп түрғанда артынан оқыранған дыбыс шығады. Бұрылып қараса, баяғы арқар өзіне шабайын деп тұрған сияқты. Қорыққан Сәбит мылтығын да алып үлгермей сасып қалады. Екеуі бір-біріне қадала қарап тұрады. Бір сәтте арқар оқталып Сәбитке тап береді, ал Сәбит атып үлгереді. Бірақ биік құздың басында тұрған екеуі де құздың басынан құлдырай төмен сырғиды Осылайша, бапкердің айтқаны орындалып, Сәбит те, арқар да мерт болады. Міне, арқардың түсіне және осы болған аңызға байланысты «Қоңырқұлжа» атауы пайда болған дейді.

Ерте кезде осы өңірдің терістік шығысында қатыгез бір бай өмір сүріп, көптеген жалшылар ұстаған екен. Қайырымсыз да қатал байдың жылқыларын байлап, бие сауып жүретін пысық бір жігіті бар екен. Бір күні ұзын желідегі құлынның біреуі буынып өлгенін жігіт байқамай қалады. Мұны естіген бай ерттеулі тұрған атына міне сала жігітті желіні айналдыра қуып жүре сабап, қызыл қанға бояп, үлкен жарақатқа ұшыратады. Көп жалшының бірі кешке өз үйіне алып барады. Бітеу жара болып, денесі ісініп кеткен жігіт айдан аса жатып, әрең жазылады. Содан кеудесін кек кернеген жалшы қаңғырып өлсе де, байға қызмет етпеуге бел байлайды. Содан бай баласының ел арасындағы қара жарысқа түсу үшін жаратып, кермеге байлап қойған қоңыр атын бір түнде мінеді де, Балқаш көлін бетке ұстап тартып береді. Ондағы ойы көл жағасындағы балықшыларға қосылу, не болмаса көлді жағалап отырып арғы жақтағы Ұлы жүз өтіп кету еді. Ертеңіне ізіне түсіп жабыла қуған қуғыншыларға қарасын да көрсетпей, елсіз даламен тартып кетеді. Үшінші күні түс кезінде жалшының өзі де, аты да қалжырай бастайды. Шілденің ыстығы, бетті шарпыған аңызақ жел таңдайды кептіріп жүргізбейді. Көрмеген жердің ой-шұңқыры көп дегендейін, арқаның өлкелі көк қасқа баласы болмаса да Қоңырат шоқының терістік етегіне келеді. Бай жомарт еспесі сияқты жерлерді, суларды білмегендіктен, бар үміті алдынан бұлдырап көрінген жалғыз шоқы болады да, соған жетсем су табылар, көлге де жетермін деп, қоңыр атты қақпалап, соған қарай жылжи береді. Бірақ үлкен үмітпен зорға жеткен шоқы маңайынан су табылмайды. Ат бұдан әрі жүруге жарамай, шөлдеп, жерге өзі де жата кетеді. Қайыра басын көтеруге шамасы келмейді, сөйтіп сол жерге мәңгі тас болып қатады.

Бірде тұтқынға түскен екі жігітті шақпақ тасқа байлап суға батырған. Арада бірер жыл өткен соң тағы тұтқындарды батыруға келсе, алдында батырған жігіттерді байлаған тастары таудың жағасында тұр. Тастарда қанмен: «Егер сен тағы біреулердің өмірін алу үшін осында жіберсең, сенің де ажалың осыдан келеді» деп жазылып тұрған. Содан олардың хандары қорқып, ендігәрі Қос жігітке ешкімді батырмайтын болған. Бірақ бәрібір сол ханның өмірі осы Қос жігітте таусылған. Бірде ол осында шөлдеп келе жатып жауынгерлерімен келген. Бәрі су ішіп жатса хандары таяуға қорқып отырған. Бірақ қысып тұрған ыстық пен шөлге шыдамай, суға түседі. Содан қорқыныш әбден сейілгеннен кейін ол шомылуға кіріседі. Судың ортасында аппақ бұлт қалқып жүреді. Ол соған дейін жүзіп барып, оны алмақ болғанда, оның ішінен жылан атып шығып, ханды шағып алады. Ешкімге айқайлай да алмай сол жерде мерт болады

Бірде осы қос қыздың маңайын бай мекендеген. Ол үйленбек болып, көрші ауылға барады, өзіне қалыңдық іздейді. Өзі сондай сараң болады. Содан ол көрші ауылда тұратын кедей шалдың он сегізге әлі келмеген, он екіде бір гүлі ашылмаған егіз қызының бірін алмақшы болады. Ал қыздар болса оған барғысы келмейді. Қыздар әкесіне барып жылап, өздерін оған бермеуін өтінеді. Қария амал таба алмай, байға барады. «Сен тек менің өлімімнен кейін ғана қыздарымның бірін аласың», – дейді. Осы сөзі үшін бай оны өлімші етіп сабап қоя береді. Шал жылап осы қос қыздың қасына келіп, басқа амал болмағаннан кейін суға кетеді. Ал екі қызды бай алмақшы болып жатады. «Енді сендер жетімсіңдер, ешкімге керектерің жоқ, енді сендердің әкелерің де жоқ», – деп екеуін де әкетпекші боп жатады. Ал екі қыз әкесі батып кеткен суға келіп жылап отырады. Қараңғылық түсіп, тып-тыныш болып тұрған кезде судың үстінде ақ киімде әкелерінің мүсіні шығып, екеуін өзіне шақырады. Екі қыз бастарындағы шашбауларын тастың үстіне қойып, қызыл бауларын соның қасына байлап, әкесі көрінген немесе елестеген жаққа қарай суға кіріп кетеді. Оларды тосып отырған байдың құлы олардың суға шомылуға түсіп, қайтпағанын айтады. Осыдан бастап ай толғанда, кешке таман судың маңайына келсең, сықылықтап күлген қыздардың күлкілері естіледі дейді.

Қазақ көшпенділеріне бір табын малды айдап кету мақсатымен келген башқұрттар шабуыл жасайды. Жекпе-жек тартыста қазақтар малдары қайтарылып алынды. Қашып құтылып бара жатып, башқұрттар өздерінің бір өлген кісісін тастап бара жатып: «Қош, Естек!» деген екен.

Морей ауданы Шоқпартас ауылында «Қоскемпір» деген жер бар. Айтуларға қарағанда бұрын бір ауылда жасы құралыптас екі кемпір болыпты. Бір жылы қыста әлгі екі кемпірдің біреуі өліп, басқа жерге апаруға екі кемпірдің біреуі өліп, басқа жерге апаруға келмей осы араға жерлеген екен. Сол жылы жазда ел көшіп, дәл әлгі кемпірдің зиратының басынан өтіп бара жатқанда енді бір кемпір балаларына әзілдеп: Кейін мен де осы маңда өліп қалып, осы кемпірдің қасына жерлеп қос кемпір атандырып жүрмеңдер, – дейді. Айтқандай-ақ бір жылы жазғытұрым ел көшкенде аяқ астынан күн райы бұзылып алай-дүлей боран болады. Боранда өгізге артқан жүгімен әлгі кемпір адасып кетеді. Ертесі күн ашылғаннан кейін ауыл адамдары іздеп барса, әлгі кемпір бұрынғы өлген кемпірдің бейітінің басына барып үсіп өлген екен. Содан ауыл адамдары: «Бұл да болса Құдайдың бұйрығы» деп кемпірді сол араға жерлеген. Сонымен бұл ара «Қоскемпір» аталады.

Ертеде қазақтың Қаражан, Сарыжан деген батырлары, қарындастары Қаржан осы жерлерді мекендепті. Үй алдында үлкен төбе болса керек, батырлар үйде болғанда туын төбеге тігіп қояды екен. Олардың туы төбеде желбіреп тұрғанда ешқандай жау батып келе алмайды. Күндердің күнінде батырлардың жолаушылап кеткенін пайдаланып, жау елді шабады, малын айдап, әйел, бала-шағаларын тұтқындап әкетуге айналғанда батырлар келіп қалады. Жау бәрін тастай қашады, батырлар қуа жөнеледі. Бірақ, жаудың күші басым болып, олар жау қолынан мерт болады. Халқы екі батырды екі таудың басына жерлейді. Қос батырдың құрметіне тау аты Қосмола аталады. Қос батырдың қарындасы Қаржан ағаларының мерт болғанын көрген соң, жаумен айқасқа түсіп, көп жауды өлтіріп, кегін қайтарады, өзі де жау қолынан қаза табады. Халқы қызды да таудың басына жерлейді. Қыздың қансырап құлаған жерінен арқырап су шыққан екен деседі. Содан Қаржан өзені пайда болыпты.

Ертеде осы өлкеге бір бай көшіп келеді. Оның тепсе темір үзетін арыстандай үш ұлы болыпты. Күндердің күнінде, жылдардың жылында қалың жұт келіп, ел аштан, аурудан қырыла бастайды. Соның ішінде байдың үш ұлы бірінен соң бірі шешектен қайтып келмес сапарға аттанады. Үш құлынының өлімі байдың қабырғасын қабыстырып, жүрегін қан жылатып, өзегін өртейді. Сонда бай: «Сонау кіндік қаным тамған туған жерім, асыл мекенімнен саған пана іздеп келіп едім, Балқантау! Сен мені алдадың! Не деген қу едің!» – деп азаланады.

Міне, содан бастап Балқантау баурайын «Қу» деп атап кеткен екен.

(І-нұсқа) Ертеде Балқан тауында қоныстап, жайлы өмір сүріп жатқан қаражан руының ішіндегі бошан рулары таудың тұрғындары болыпты. Қазақтардың шұрайлы жерлеріне көз тіккен жоңғарлар қауіп төндіре бастайды. Қарулы әскер, екі жақты қиян-кескі соғыс болады. Батырынан айырылып, еңіреген жас, жесір, жылап шырылдаған торғайдай нәрестенің дауысы, қырылған адамдардан ру басы шегініп, тықсырыла бастайды. Сезіктенген әскер басылары Балқантаудың үңгіріне келіп паналайды. Бошан руынын ру басы былай деген: «Ей, жоңғар батырлары! Менің алпамсадай, асқар таудай еңгезердей отыз ұлым бар. Сендер тұрмақ, Құдай да менің балаларымды өзіне алып кете алмас. Алса өкпесі қабынсын!» – деп күпіршілік, астамшылық етеді. Екі қабаттан он бес-он бестен садақтарын кезеп тұрған алпамыстарын ойрандатып, өлтіріп ойсырата жоңғар әскері жеңіске жеткен. Ұлдарынан айырылған әке тұрған жерінде мынадай сөздер айтқан-мыс: «Құдіретті Тәңір, Құдайға күпіршілік жасадым. Балқантау мекені маған құтты қоныс болмады. Бұл тау менің отыз ұлымды жұтқан қуарған қу тау екен». Осылайша Балқанның бір бөлігі Қу тауы деп аталған.

(ІІ-нұсқа) Бір күні Бертіс бидің бір ұрпағы айтыпты: «Мына жер Шаншар атаның балаларының мекендеген жері. Кейінгі ұрпаққа «Шаншардың қуларының мекендеген жері» деген ат қалсын, ақ деген сөзін алып тастап, Қу деп қояйық», – депті. Бертіс би: «Бұдан былай Аққу тауы емес Қу тауы аталады», – депті. Содан кейінгі ұрпақтарына: «Тауым да қу, жерім де қу, тасым да қу, өзім де қу, қайда қусаң онда қу», – депті. Қу тауының басында шошайған тастар көп екен. «Қызылтас қутыңдап тұр, шошайып тұр» деген содан шыққан деген әңгіме де бар.

Баяғы заманда бір байдың қызы болады. Қыз бір күні өзінің қол астында жұмыс жасайтын құлына ғашық болып қалады. Құлдың аты аталмайды. Тек құл деп аталып жазылады. Құл да қызға ғашық болып, бір-бірін сүйіп қалады. Бірақ қыздың әкесі құлға қосылуын құптамай, қарсы болады да, құлды өлтіруге бұйрық шығарады. Бұны естіген қыз құлға бірге қосылып кетейік деп талап қояды. Құл бұл сөзіне қатты қуанып, екеуі қашпақ болып дайындалады. Түн ішінде екеуі бір жерде кездесіп қашып кетеді. Қызының құлмен қашып кеткенін естіп, бай қатты ашуланып, соңынан ұстап әкелуге адамдар жібереді. Артынан қуғыншылар келе жатқанын естіген қыз бен құл тоқтамастан, аялдамай әрі қарай қаша жөнеледі. Ал қуғыншылар болса қыз бен құлға жетіп қалады. Бар амалы қалмаған қыз бен құл оларға қарсы шығамыз деп аялдайды. Құл қызға: «Мен осы жерде қалып жауларымызбен шайқасам, сен тоқтамастан әрі қарай қаша бер. Уақыт өткеннен кейін артына қара, егер көп шаң көрсең менің қаза болғаным, ал егер бір шаң көрінсе менің жауларды жеңіп саған келе жатқаным», – дейді. Қыз бұл сөздерге келіспей: «Бірге шайқасамыз, мен сенің жанында болам», – деп жылайды. Ал құл болса, қыздың сөзің тыңдамай, қоштасып жауларына қарай шаба жөнеледі. Қыз сол жерде жылап қала береді. Қыз жігіттің айтқанын жасап, әрі қарай қаша жөнелді. Біраз уақыт өткен соң қыз артына қараса, көп шаң қызға қарай келе жатыр екен. Қыз болса болашақ жарының қайтыс болғанын іштей сезеді де, биік жартастан секіріп, сол жерде мерт болады. Сол оқиғадан кейін халық құл өлген жерді “Құл” деп атап, қыз секіріп өлген жерді “Қыз” деп атап кетеді.

Баяғыда Ақтөбе деген шаһарда Махмұт деген хан билік жасап тұрыпты. Оның Жұпар атты әйелі болыпты. Бір күні әйелі күйеуіне назданып: «Маған құланның еркегі мен ұрғашысын ұстатып, сыйға тартшы», – депті. Махмұт хан құба жоннан бір еркек, бір ұрғашы екі құланды ұстатып, оларды жан-жағын қоршап, арнайылаған жерге жіберіп, әйелінің өтінішін орындапты. Бұл құландарды бір уәзір күтіп бағатын болыпты, ал құландар қамауда жайылған жері «Құлан қорық» деп аталыпты. Қамаудағы құландар төлденіп, олардың саны көбейіп, қорыққа симай, бір күні дуалды үш жерден бұзып, құба жонға қашып кетіпті. Қорықшы тулаған құлан үйірін тоқтата алмаған соң: «Құландар қашып кетті, оларды ұстау мүмкін емес» деп Махмұт ханға хабар береді. Хабарды естісімен Махмұт Байшұбар деген жорғасына міне салып, бірнеше жігітпен құландардың артынан кетеді. Бір кезеңнің үстінде құланға жетіп қалған Байбаш жорға болдырып құлайды да, зорығып өледі. Құландар сол бойда қашып кетеді. Ал Махмұт ханның Байбаш (Байшұбар) жорғасы өлген кезең содан кейін «Жорғабел» атаныпты.

Ертеде бір хан өмір сүріпті. Ол ханның жалғыз ұлы болыпты. Ханның ұлы саятшылықты жақсы көріпті. Бір күні ханның ұлы нөкерлерімен аң аулауға шыққанда, бір үйір құлан көреді. Ханның ұлы бастаған нөкерлері құландарды қуа бастайды. Бір уақытта қуғын кезінде бір ақсақ құланды қуып кетеді. Оның астындағы аты жүйрік болса керек. Ал нөкерлерінің аттары шаба алмай аптығып, өздері тоқтап қалады. Ақсақ құлан бір кезде ханның баласының атына қарсы шабады. Сол уақытта хан баласын тісімен тістеп құлатып, таптап өлтіреді. Хан ордасына қайтып барған нөкерлер баласының өлімін естіртуге қорқып, күйшіге ханға айт, естірт деп әмір береді. Күйші ханға келіп, малдасын құрып, баласының өлімін өзінің домбырасына қосып айтып естіртіпті. Бұл хабарды естіп қаһарланған хан баласының өшін алмақшы болады. Ол өз әскеріне екі жақтан ұра қаздырып, (біреуі кейіннен Нұра деп аталған, екіншісі Құланөтпес деп аталып кеткен) құландарды айдап, өлтірген.

Ерте заманда Алшағар деген кісі өмір сүріпті. Ол өте бай адам болыпты. Содан оның үлкен егістігіне құландар жайылып, түсе берген екен. Бай өзінің халқын жиып алып, құландарды өлтіріңдер деп жар салады. Құландар күнде өзен бойына келіп, құландарды өзеннен өткізбей, ұрып-соғып өлтіріпті. Содан өзен атын Құланөтпес деп атаған екен. Құланөтпес өзенінің бір әсем жері бар. Оны бұрын Темеш руының Жангелді деген кісісі қоныстаған екен. Бұл жердің бір ерекшелігі екі аралдан тұрады. Аралдарды қара су бөліп тұрады, жағалай талдар өскен. Мұның атын Қосарал деп атаған.

Өткен замандарда қарт Қаратаудың күнгей бетін жайлаған Нарынбет деген бай болыпты. Өз заманына лайық өмір сүрген Нарынбет байдың мыңғырған малы «Талдысу» өзенінің бойын алып жатады екен. Бай өзеннің «Күркіреу» деп аталатын сағасында он екі қанат ақ үй тіктіріп, жаздың қызығын көреді екен. Исі қазаққа аты танылған Нарынбеттің үйіне Сыр бойынан, Арқа жақтан жолаушылар жиі келіп тұрса керек. Сол замандағы өнерімен алашқа танылған сал-серілер, акын-жыршылардың және ел ағасы болып жүрген билер мен болыстардың бай үйінен дәм татпағаны кемде-кем. Жалғанды жалпағынан басып, шалқып өмір сүрген Нарынбеттің перзент атаулыдан Балайым деген жалғыз қызы болыпты. Байдың осы қызын айттырып алмаққа ниеттенгендер көп болса керек. Оларға қыз әкесі:

Нарынбет байдың малын бағып, жұмысын істейтін малшы-жалшылардың арасында Садық деген жігіт бар еді. Ол әке-шешесінен ерте айрылыпты. Ес білгелі байдың босағасында жалшылықта жүреді. Садықтың мінезі тұйық, көп сөйлемейтін, есесіне қандай жұмыс болса да қажуды білмей, апырып-жапырып тастайтын еңбекқор болыпты. Басқа жалшылар сияқты байдан еңбегіне ақы сұрап, артық жұмыска міндетсіну дегенді білмепті. Нарымбеттің жылқыдағы күллі асауын үйрету де Садықтың міндеті екен. Ауылдағы жиын-тойларда балуандар сайысында талай топ жарған Садықты ел-жұрт мақтан тұтады екен. Жастардың «Ақсүйек», «Алтыбақан» сияқты ойын-сауықтарында Садық пен Балайым бір-біріне іштей құштар болып жүреді екен. Қанша құштар болғанымен, Садық өзінің жалғыздығы мен кедейлігінен жасқанып, Балайымға ойындағысын айта алмай қиналады. Балайым да Садықты ұнатқанымен, екеуінің қосылуына кедергінің көп болатынын сезіп, іштен тынып жүреді. Екі жас бірін-бірі аңсаумен жүргенде араларындағы ғашықтық сезім күн өткен сайын күшейе түседі. Жаз бітіп, жұрт күзеуге көшер алдында ауылда шілдехана болады. Шілдеханада Садық пен Балайым оңаша кездеседі. Жігіт ұзақ уақыттан бергі іштегі құсасын тарқатып, қыз алдында ақтарылады. Қыз да көңіліндегі жан сырын жайып салады. Аңсаған армандарына жеткендей болған қос ғашық ел жайлаудан көшер күні түн ауа көзге көрінбей қашып кетуге уағдаласады. Уағдалы уақытта екеуі таң асқан жүйріктерге мініп, Талдысу өзенін бойлай жұрттан жырақтайды. Нарынбеттің малын күзететіндер ауылдан суыт аттанған екеуді байқап қалып, дереу байға хабар береді. Хабар жетісімен бай қызын сұрастырады. Қыз жоқ болып шығады. Дүрліккен ауыл Садықтың да жоқ екендігін анықтайды. Ашу-ызадан жарылардай болған бай шабарманын жинап:

Садық пен Балайымның кеткен бағытын хабаршының нұсқауымен дұрыс болжаған қуғыншы топ көп ұзамай қос ғашықты үлкен асудың тұсында қуып жетеді. Қуғыншылардан құтылмасын білген Садық Балайымды алға оздырып, өзі сәл кідіреді. Реті келсе тіл табыспақ болады. Осы қуғыншы жігіттермен талай барымтаға бірге барғанын, біразының бала кезден бергі достары екендігін ойлайды. «Менің жайымды түсінер, жамандыққа қимас», – деп үміттенеді. Бірақ олай болмай шығады. Өңкей жарауға мінген жігіттер сөзге келместен Садыққа ұмтылады. Садық болса қаша ұрыс салады. Жиырма жігітпен жалғыз айқасқан Садық осы асуда қаза болады. Мұны көріп тұрған Балайым қиянатқа шыдамай, өзін-өзі өлтіреді. Содан бері бұл асу «Құлдың асуы» аталыпты.

Отырар қаласы тұсында опат болған. Оның тарихы жауға берілмеген нендей сыры бар деп дұшпандар әбден зерттеген. Бір жігітті диуана етіп жіберіп, жансыз ретінде ұстапты. Ол жігіт сол қаланың бастығының қызымен көңіл косқан екен. Ол қызға үйленген соң қаланың жер асты кұбыры арқылы суландыратынын, сағасының қай тұста екенін біліп, сырын ашқан екен. Дұшпандары бұл құпияның сырын білген соң сағасынан суды бекітіп, хала халқын қырған екен. Содан ол қала Құмдағы ұя деп аталыпты.

Бес Мейрам ішінде қаракесектен тарайтын сарым мен керней руының арасында жер таласы болып, оған билік айтуға аталған ру басылары Байсейіт пен Жанқұтты билер аға сұлтан, тобықты Құнанбайды шақыртады. Қазіргі Шет ауданындағы Батыстау елді мекені маңайындағы кең алқапқа киіз үйлер тігіліп, үлкен дайындықпен Құнанбайды қарсы алады. Алты қанат орданың төрінен орын алған Құнанбайға Байсейіт би кештеу кіріп, сәлем береді. Оның олпы-солпы, қораштау киінген тұлғасына көңілі толмаған Құнанбай берген сәлемін алмай, қораш киімін тілге тиек етіп, намысына тиеді. Сонда шалт мінезді Байсейіт Жақсы Жанқұттыға қарап: «Ақыр заман боларда жалғыз көзді дәу шығады деуші еді, мынауың сол емес пе?» – деп тік кетеді. Осы сөзге, бір көзінің жоқтығын айтқанға намыстанған Құнанбай билік айтудан бас тартып, атқа қонады. Шығарып салуға ере шыққан Жанқұттыға: «Апырау, жердің үстімен келіп, астымен кетіп барамын-ау», – деп өтінішін айтады. Жақсы Жанқұтты болса: «Құнеке, ренжімеңіз, сіздің бұл жерге келгеніңіз ізсіз қалмас, түбі осы өлке Құнанбай өлкесі аталар», – деп басу айтады. Шынында да сол өңір кейін «Құнанбай қыстағы» деп аталып кетеді.

Бірде Жақсы Жәкең, дуанбасы Құнанбай, ақын Шортанбай бас қосып, әңгіме өткізіпті. Келген ел көп, барлығы тыңдаушы. Ел жайы, жер жағдайын айтып болғаннан кейін халықтың өсиет тыңдар қалпын сезген Жанқұтты былай депті:

Шортекең сәл ойланып отырып:

Сонымен жақсылар сөз айтқан жаңағы жер «Құнанбай еспесі» деп аталып кетеді.

Осыдан бір ғасырдай бұрын Бесарық өңіріндегі су коймадан 14 шақырым жердегі елді мекенде аса көрікті Құндыз есімді қыз ата-анасымен бірге тұрып жатады. Сол кездегі салт бойынша Құндыз көрші рудың Кенжебек деген жігітіне айттырылып қойған еді. Өсе келе Құндыз айттырылған жігітін қаламай, замандасы Ербол деген жігітті ұнатады. Құда түскен жері Құндызды келін етіп түсіруге дайындалып жатқанын біліп, Құндыз ата заңын аттап, қалаған жігітімен қашып кетуге бел байлайды. Ол кезде қыздарды малға сататын кез еді. Бір түнде Құндыз Ерболмен қол ұстасып қашып шығып, өзеннің шығыс бетіндегі Күйкентай жартасына қарсы беттегі таудың қиясындағы үңгірге жасырынады. Бұл үңгірдің аузына шиесабақ өсіп, сырттай қараған кісіге байқалмайтын. Осы үңгірдің іші жарты бөлмелі үйдей, табан жері тегіс адам тұруға колайлы еді. Осы үңгірде Ербол мен Құндыз бірнеше ай жасырынып жатады. Құндыздың Құдайберген деген інісі түнде тамақты таудың солтүстік бетіндегі жартас қуысына жасырып кетеді. Оны Ербол барып алып келіп тұрады. Ерболдың туыстары атан айыбын төлеп, қалың малын беріп, Құндызды үш айдан кейін келін етіп түсіреді. Сонымен ел арасы бітімшілікке келеді. Сол таудың қиясындағы үңгір осыдан бастап "Құндыздың үңгірі" деп халық аузында аңызға айналыпты.

Ертеде бұл өңірді Үсен деген адам қоныс еткен екен. Одан кейін әрбір ру басына жер бөлінгенде бұл жер Құттыбай деген кісіге бөлініпті. Ол өзі бала жастан өткір тілді, батыр адам екен. Жерді өз меншігіне алысымен Үсен деген кісіні «өз бөлісіңе жер ал да, кет!» деп көшіріп жіберіпті. Ең алғашында ауыл «Бес ағаш» деп аталған екен. Өйткені бұлақ басында бес ағаш қана өсіп тұрыпты ( қазір ол жерде екі ағаш қана өсіп тұр). Құттыбай осы бұлақ басына шымнан үй салып, кейіннен кірпіштен салған, қазір үй орнында ештеңе жоқ. Содан өзіне қараған туыс, жекжат, руластарын жинап, үй салып, мал өсіріп, егін салып, өз алдарына бірталай адам болып өмір сүріпті. Ол кезде жер таласы, ру таласы жиі-жиі ауыл арасында болып тұрыпты. Міне, осындай жағдайларда араға Құттыбай батыр жүреді екен. Сөзге де шешен, тапқыр кісі болыпты. Бұл кісінің руы – қояныштағай. Бұл кісіден екі бала туған: бірі – Лақ, бірі– Сарт. Бұл кісі туралы әңгімелеуші адам Сарт деген баласының баласы (Құттыбайдың немересі). Құттыбай батыр қазақ пен қалмақ ұрысында ел ішіне жау келгенде қолына ту ұстап, ат үстінде жүрген кісі екен. Қалмақ шабуылында аяғына садақтың оғы тиіп, тізеден төмен аяғы салбырап қалғанда, аяғына қараса тудан айырылып калады екен, аяқ бірдеме болар жігіттеріне мына құрғырды салбыратпай аттың ер тоқымына байлап тастаңдар деп бұйырып, өзі тудан айырылмай ақыры қалмақты жеңіп, туды аман алып қалыпты. Содан «Құттыбай батыр» атаныпты, жер аты да осы кісінің атымен аталыпты.

Көп биіктің ішінен тек үстіндегі кішкентай бейітімен ерекшеленетін бұл асу «Қыз асуы» деп аталады. Тас қорымның астында жатқан қыздың кім екені белгісіз. Тек бұл туралы әдемі аңыз-әңгіме ғана ұрпақтан-ұрпаққа ауысумен келеді. Ертеде Ертіс бойындағы елдің сұлу қызы мен Аягөз елінің бір жігіті көңіл қосады. Қыз ата-анасынан рұқсат алмай, жасырын түрде ауылдан қашып шығады. Дәл осы тауға жеткенде қыздың артынан батыр ағасы қуып жетіп, әуелі қарындасын садақ тартып өлтірген. Ал жігіт атының жүйріктілігімен қашып құтылған. Осы оқиғадан кейін бұл «Қыз асуы» деп аталыпты.

(І-нұсқа) Бірде екі ғашық қыз бен жігіт осы тауларды айнала серуендеп жүрген. Қыз бүгін түсінде осы жерді көргенін, сосын осында барайық дегенін айтып келе жатты. Түсінде осында ақ гүл теріп жүр екен. Өзін осы жердің әулиесімін деп «емін-еркін ән айтып жүрмін» деп әңгімесін аяқтап, қыз тоқтап қалады. Содан қыз «осы шоқпар тастың артына барып келейін, сен осында күте тұр» деп кетіп қалады. Жігіт болса қызды ұзақ тосады, бірақ қыздың келетін түрі жоқ. Сонда жігіт қызды байқайын деп барса, қыз жоқ. Тек тігінен тұрған шақпақ тас қана жалпағынан жатқанын байқайды. Әрі-бері карап қызды таппайды. Қызды осы шақпақ тас басып қалғаны оның ойына мүлдем келмеп еді. Содан ол қыз ойнап, тығылып жүрген шығар деген оймен сол қызды басып қалған шақпақ тасқа отырады. Сол отырғанда төмен қарап, жүрегі тоқтап қала жаздайды. Сөйтсе, қыздың көйлегінің бір шеті тастың астынан шығып тұр екен. Сөйтіп, кыз түсінде көргендей осы тастың әулиесі болып қалыпты. Жігіт осы тасты әулие деп ылғи келіп ақтық байлап, Құран оқытып жүрген екен.

Міне, осы аңызға байланысты «Қыз әулие» атауы пайда болды дейді.

(ІІ-нұсқа) Тикаша өзенінің оң жоқ жағалауында қазақтың белгілі байы Оразымбидің тұрағы болған. Оның 13 жасар жалғыз ғана қызы болыпты. Ол қыз ерекше қасиеттерге ие болған. Бір күні қыз ойнап жүріп ауру адамның үстінен атап өтеді. Әлгі адам сол күннен кейін орнынан тұрып жүріп кетеді, соған риза болған адам қызға рахметін айтады. Байдың қызы 15 жасқа келгенде, ол түсінде “аян” алып көріпкелге айналады. Бір күні қыз әкесіне жеріндегі қазақтардың үлкен қасіретке ұшырайтынын айтады. Қызының түсінен қорыққан Оразымби қызына бұл нәрсені айтуға тыйым салады. Бір жылдан кейін әлгі қыздың айтқаны келіп, елді сүзек ауруы жайлайды. Осы қасірет тек халықты ғана емес, байды да тұмшалайды. Оның қызы дәл осы аурумен қатты ауырады. Оразымбидің айналасындағылар қорқып басқа жерлерге көшіп кетеді. Бай тек өзіне жақын адамдарымен осы жерде қызымен қалып қалады. Қызын қатты сүйген әке қызына бөлек үлкен киіз үй тіктіріп, қызын соның ішінде үш жыл емдейді. Дегенмен қызы бұл аурудан айыға алмай, көз жұмады. Әкесі қызының барлық заттарымен әлгі киіз үйді қоса өртейді.

Осыдан екі-үш ғасыр бұрынғы жаугершілік кезінде елін қорғауға тепсе темір үзетін жас Ерсін батыр да аттанады. Жас жігіттің артында әке-шешесі мен бауырларынан басқа кішкентайынан атастырып қойған қалыңдығы қалады. Уақыт жылжып өте береді. Ел ішіне қауіп төндірген жау жеңіліп, ұрысқа кеткен сарбаздар қайта оралып келе бастайды. Алайда қалыңдығы сарғая күткен батыр жігіт оралмайды. Жүрегіне үміті мен сенімін қатар сиғызған жас сұлу бір күні жеңгелерінен мынадай әңгіме естиді. «Үсіктас» деген жерде төбесінде тесігі бар Тесіктау атты тау бар екен. Сол таудың тесігіне алғаш рет шықкан адам тілегін айтса орындалады екен. Содан жатса, тұрса сүйген жігітінің аман-есен оралуын тілеген қыз осыдан кейін-ақ сол тауға баруды армандайды. Жалғыз қызының тілегін қабыл алған әке-шешесі шағын көшті жабдықтап, қызын жолға ақ тілек пен батасын беріп, шығарып салады. Екі-үш күндік жолды артқа тастаған жас қалыңдықтың көші Тесіктауға екі шақырымдай жер қалғанда, кеш түсіп қалады. Қасындағы көш бастаушысы бүгін осы араға түнеп, тауға ертең ертемен шығуды ұйғарады. Бұл ұсыныс көңіліне ұнамаса да, қалыңдық амалсыз көнеді. Таңсәріден тұрған серіктері қызды оятпақ болып, қосына барса, қыз о дүниеге аттанып кеткен екен. Әлдеқашан суып қалған өлі денені орнынан қозғағанда жер астынан қайнап шығып жатқан бұлақты көреді. Ұзақ жол жүріп, арманына екі шақырым қалғанда, жолын бөгегеніне өкінген қалыңдықтың серіктері әлгі ғайыптан пайда болған бұлақты «қыздың көз жасы» деп есептеп, «Қыз әулие» бұлақ деп атап, қыздың денесін еліне алып қайтады.

...Баяғыда осы тұста мыңды айдаған бір байдың ай мен күндей, ақылы асқан, келбеті жарасқан сұлу қызы болыпты. Қыздың аты Балқия екен. Ата-анасы, ауыл-аймағы еркелетіп, оны «Балқаш» деп кетіпті. Қыз Балқаш айдай толып, кемеліне келіп бой жеткен шақта жастайынан айттырып, қалың малын тегіс төлеп бітірген бай «құда қамдана берсін, келінімді биыл күз аламын» деп қыздың әкесіне сәлем айтыпты. Қыз бесікте жатқанда құда болып қойған күйеуінің тілі сақау, жарым естеу жігіт екен. Ұзатылу хабары Балқашқа төбесінен тас түскендей болып тиеді. Ас ішпей, ұйқы көрмей, санадай сарғайып сола бастайды. Мұны сезген ата-ана, ағайын туған: «Жас өседі, жарлы байиды» деген, күйеу бала әлі жас, бір байдың еркесі, өсе келе есі кіріп, ел ағасы болып кетеді. Ақ батаны, шариғат жолын бұзуға болмайды», – деп қызды жұбатады, күнде ойын, күнде думан жасап, көңілін бөлмек болады. Қайғы-қасірет жүрегін кернеген Балқаш мұның біріне де назар салмайды. Жадыраған жаз өтіп, қоңыр салқын күз түседі. Күйеу-құдалар келетін мезгіл де таянады. Қыз деген безіп қаңғырып өлсе де, есуас сақауға бармауға бел байлайды. Өзімен көңілі жарасқан, осы ауылға ертеден сіңісіп кеткен, әкесінің нағашыларының баласы Ерден деген жігітке Балқаш жатып жалынады.

Ақыры, өзі сүйген қызын жатқа қиғысы келмеген ер көңілді жігіт бір түнде атпен қызды алып қашады. Барар бағыты бұдан бір жыл бұрын жау алған жылқыны іздеп жүріп кез болған қалың қамысты үлкен көл. Мұз қатқанша соның жағасында жасырынып жатып, қысқа қарай оның ар жағына Ұлы жүз еліне өтіп кетпек. Екі жас түн малынып, тау бөктерлеп келіп, қамыстарының құрағы күректей, сабаулары білектей, толқыны жар соқтырған үлкен көлге де келіп жетеді. Аттарын арқандап тастап, қамыстан күрке жасап алып, мұздың қатуын күтіп жата береді. Бұлардың қайда кетіп, қайда қойғанын білмеген ауыл адамдары елден-елге кісі шаптырып, сұрау салып сабылысады. Ерден күндіз аң аулайды. Балқаш жартасқа шығып, ұшқан құсқа, асыр салып ойнаған шабақтарға қарап жалғыз отырып ел думанын сағынады. Қатері мол болашағын ойлап зарлана ән салады.

Күндер өте су салқындап, көлдің қататын мезгілі де жақындай бастады. Екі жас мұны асыға күтіп, жүректері алып ұшты. Бір күні іңірде арқандаулы аттар осқырып, аласұрады. Қосынан көйлекшең жүгіре шыққан Ерден екі атты бір топ қабанның қамап тұрғанын көреді. Пілтелі мылтық мұндайда қару бола ма! Қос жанында жатқан сойылды ала жүгіреді. Қаруын әрлі-берлі сербеп, қабандарды қуып шығамын деп жүргенде, бір көкжалы Ерденді қарыстай азуымен іреп өтеді. Жігіт құлап қалады. Екі ат арқанын түбінен жұлып ойнақтап шыға бергенде, қабандар солардың соңынан кетеді. Бағанадан бері безек қағып, маңайларына бара алмай жүрген Балқаш, жүгіріп келіп қызыл қанға боялып жатқан Ерденді құшақтайды. Сүйемелеп қосқа әкеліп қараса, қабанның езуі Ерденнің шабын жарып кеткен екен. Киіз тоқымды отқа күйдіріп жарасына басады, күл себеді, қолынан келгеннің бәрін істеп, Ерденнің жаны үшін арпалысқа түседі. Бұл екеуі осылай азап пен ажал арпалысында жатқанда, жер сағынып, шыбыннан булығып тұрған сәйгүліктер босаған бетте ел қайдасың деп тартып береді. Жылқыға қосылып, арқан сүйреткен аттарды жылқышылар ұстап алып ауылға әкеледі. Ел жиылып, ат сабылып, әбігер қайтадан басталады. Арқан сүйреткен аттардың ізімен қуғыншылар жолға шығады. Жарасы денесіне жайылып, өн бойын қанды ірің кеулеп кеткен Ерден бұл күндері әлі азая бастаған еді. Қыршын жас көп ұзамай қайтыс болды. Жапан түзде жан жолдасынан айрылып, қыз Балқаш ботадай боздап жалғыз қалады. Еңіреген өксігін басып, егін жинағаннан кейін қостың жанындағы майда құмды қазып, астына қамыс төсейді. Ерденді ақ жуып, өз киімімен арулап қояды. Жас қабырды құшақтап ұзақ жылаған Балқаш енді өзіне қабыр қазады. Оның да астына қамыс төсеп үлкен пышақты өткір қайрап, қабырдың басына қояды. Содан кейін дәрет алып, көлге түсіп шығады да, жартастың басына көтеріледі. Жан-жаққа шыр айнала қарап, өмірмен ақырғы рет қоштасады.

Күн батар алдында қыз Балқаш жартастың басында осылай зарлап отырған кезде иек артпадан бір топ атты сау ете түседі. Қыз олардың ішінен өз туыстарын, өзінің сақау күйеуін таниды. Қолға түсіп, пенде болмас үшін өзіне өзі өлтірерлік қару қабыр басында қалған. Оған жетіп үлгере алатын емес. Не істеу керек? Аналар болса аттарын матап тастап, қосқа барды, одан шығып жартасқа келе жатыр. Балқаш жартастың суға төнген бір биігіне шықты да, көлге бір-ақ секірді. Жар соғып, көбік шашып жатқан асау толқын абзал аруды құшағына қысып, тереңге қарай алды да кетті. Міне, содан бері әлгі көл «Балқаш қыз түсіп өлген көл», «Балқаш қашып барған көл», ақырында Балқаш көлі болып аталып кетіпті, – деп кәрия әңгімесін аяқтады.

Ертеде Балпан атты малы мыңғырған бай болыпты. Оның бір сұлу қызы және малын бағатын Талайлы атты құл болыпты. Талайлы мен байдың қызы сөздері жарасып, бірін бірі ұнатады. Бірақ байдың екеуін қоспайтынын білген екі жас сөз байласып қашуға бел буады. Бір күндері қашып кетудің сәті түседі де, екеуі жол азықтарын алып, екі жүйрік атпен қашады. Соңдарынан қуғыншылар шығып, бір төбенің баурайында қуып жетеді. Сол жерде Талайлы мен байдың қызы сөз байласады: Талайлы қуғыншылармен шайқасуға қалады да, байдың қызы қаша береді. Егер бір шаң көрінсе, онда ол талайлы болғаны, демек күтуге болады. Ал көп шаң көрінсе онда қуғыншылар болғаны. Демек Талайлы қаза тапқаны. Онда байдың қызы өз қамын жасауға келіседі. Талайлы өте қарулы, көп жаугершілік көрген адам екен. Күші басым жауға берілмей, оларды жеңе бастайды. Қуғыншылардың ішінде біреуінде мылтық болып, сол жерде Талайлыны атып өлтіреді. Келесі төбеде күтіп тұрған байдың қызы көп шаңды көріп, Талайлының өлгенін біледі. Сол төбенің етегіндегі айдын көлге секіріп, сол жерде суға кетіп қаза табады. Сол Талайлы өлген төбе «Құл» деп, ал байдың қызы қаза тапқан су «Қыз» деп аталады.

Ертеде бір жолаушы жолаушылап келе жатып, бір таудың тұсындағы құдық басына келіп демалады. Құдықтан су ішіп демалып алып, жан-жағына көз салады. Қасында жаңағы тауға ұқсас екінші тауды көреді. Екі таудың бір-біріне ұқсастығын қыз баланың қос анарына теңейді. Әлгі жолаушы демалып тыныққаннан кейін жолай көрші ауылға соғады. Ауылға кіре берісте бір қарт кісі жолаушыдан жөн сұрайды:

Міне, содан ел арасында осы екі таудың жаратылысының ұқсастығына байланысты қыз баланың анарына теңеп, «Қыз емшек» деп атап кеткен екен дейді.

Ерте өткен заманда Созақ өңірінің Бетпақ деген шөл даласын мекендеген Уанас деген бай болыпты. Уанастың негізгі байлығы түйе түлігі екен. Уанас түйесін суатқа келгенде және тақырда жусап жатқанда түгендейді екен. Түйелері суатқа келіп ішкенде судың деңгейінің қаншалықты төмендігіне және жатқан кезде тақырдың ашық қалған орнына қарап пәлен кем түйе жоқ деп анықтайтын болған. Уанастың әйелі Түлкібайдың қызы Әйгелек сұлу екен. Әйгелек сұлу ұзақ мерзім бойында перзент көтермей, ерлі-зайыпты екеуі бір перзентке зар болып, әулиеге ат атап, қорасанға қой атап, ас береді. Астан кейін екеуі әулие аралап, ел кезіп кетеді. Етектерін шеңгел жыртып, табандарына тікен кіріп, өкшелері тілім-тілім болған ерлі-зайыыптылар күндердің күнінде азып-тозып Баба Түкті Шашты Әзіз әулиеге келіп түнейді. Жол азабынан шаршаған, әрі әулиеге жалынып жалбарынған екеуі түннің бір мезгілінде ұйықтап кетеді. Әйгелек сұлу түс көріп, түсінде қолына екі алтын сақина салып, оның бірінде асыл тастан орнатылған көз ерекше жарқырап тұр екен. Осы кезде Уанас та түс көріп, қуанып оянады. Әйгелекке түсін айтып: «Уа, сүйікті жарым, түс көрдім, бір ерді жабдығымен тауып алдым. Ердің үстінде келісті қызыл қоржын бар екен. Осыларды жинастырып, қапқа салып алыппын. Осы мезгілде даусыңды естіп оянып кеттім», – дейді. Ерлі-зайыптылар бір-біріне көрген түстерін айтып, қуанғаннан таңды атыра алмайды. Енді, қуаныштары қойнына сыймай еліне қайтады. Уанас пен Әйгелектің келгенін біліп, ел-жұрты жиналады. Келгендерге шындарын айтпай, қайынатасы Түлепең ауылында болып қайттық дейді. Болған сырды ешкімге айтпай, Аллаға жалбарынумен күндерін өткізеді. Күндердің күнінде Әйгелек жүкті болып, ай-күні жетіп толғатады. Уанас ат шаптырып, атақты Апақай тәуіпті алдырыпты. Жетіқоңырдың бір құмын халық Апақайдың құмы дейді екен. Апақай тәуіптің қамқорлығында болған Әйгелек ай-күні жетіп, арыстай ұл, күндей нұрлы қыз туады. Ұлына Кескентерек, қызына Күлжамал деген ат қояды. Кескентерек пен Күлжамалдың дүниеге келгеніне арнап Уанас ел-жұртына ұлан-асыр той жасайды. Ұлы ер жетіп, қызы бойжетіп көрікті болып өседі. Кескентеректің кеудесі алпамсадай болып, мінезі батыр шалыс, жау десе тықыршып, ұрысқа шыққанша делебесі құрысып отырады екен. Ол қатыгез, мейірімсіз болып өседі екен. Күлжамал болса 15-ке келгенде толықсып, аузы оймақтай, пісте мұрын көрікті аспандағы аймен тең дегендей нағыз сұлудың өзі болған. Көркіне ақылы сай ару болып өседі. Күлжамал жаймашуақ мінезімен, сұлу көркімен асқақтаған ақылымен ауылының мақтанышына айналады. Уанастың қозы-лағын бағатын Еркін деген баланы он жасар кезінде Ташкенттің саудагері сатып кетеді. Еркін жиырма жасқа жеткенде «аттың құлағында ойнайтын» әбжіл әрі батыр жігіт болып өседі. Ол небір асау жылқыға шалма тастап тартқанда орнынан қозғала алмай тұрып қалады екен. Еркіннің қажырлығына риза болған Уанас оны жылқышыларға басшы етеді. Күлжамалды елінің атақты байы баласына атастырады. Қоныбайдың баласы Мондының мұрны пұшық, көріксіз екен. Халық оны «Мондыпұшық» деп келекелейді. Күлжамал мен Еркін алғашқы кезде ойларында сүйіспеншілік пікірі болмағанымен бірін-бірі іштей жақсы көреді. Күлжамалды Мондыға атастырған күннен бастап, Еркін мен Күлжамал бірін-бірі қимайтындығын, ғашық болып қалғандығын сезеді. Бірақ Еркін өзін Күлжамалдың теңі емеспін деп қорлайды. Күлжамалға ғашық болу Уанас сияқты қожасына сатқындық, қиянат жасағандық болып көрінеді. Еркіннің осы жайын сезген Күлжамал өзінің жақсы көретіндігін, сәті келген күні онымен қалуға ықтияр екендігін айтады. Еркін алғашқыда қорыққанмен ғашығынан айрылғысы келмейтіндігін айтып қалуға келісім береді. Уанас пен Әйгелек қызы Күлжамалды атастырғаннан кейін баласы Кескентерекке қалыңдық іздей бастайды. Елімен көршілес отырған найман руының Әлмембет деген байының Айғаным деген сұлу қызын айттырып құда түседі. Күлжамал мен Еркін әкесі мен шешесінің ағасы Кескентеректің құдалығына баратын күнін асыға күтеді. Өйткені, осы күні қыз бен жігіт қашпаққа уәделескен еді. Құдалыққа баратын күн де жетеді. Уанас ауылының сыйлы адамдарын ертіп, бәйбішесі мен Кескентеректі қасына алып құдасының ауылына аттанады.

Күлжамал Еркінді шақыртып алып:

Уанас құдалықтан ауылына келгенде қызы Күлжамалдың жылқышымен қашып кеткенін біліп ашу шақырады. Баласы Кескентерекке: «Жарау аттан таңдап мініп қуыңдар. Тірі болса өздерін, айтқандарыңа көнбесе өлтіріп, бір белгісін алып келіңдер!» – деп әмір етеді. Әрқайсысы қос ат мінген Кескентерек бастаған қуғыншылар Қаратаудың Суындық асуындағы Балықшы әулие қойнауында тығылып жатқан Күлжамал мен Еркінді қолға түсіреді. Күлжамал мен жылқышы жігіттің жылап тұрғанын көрген Кескентерек ашуға булығып, есі шығып: «Тірі болса, тірідей» деген әкесінің айтқан сөзін естен шығарып: «Екеуін де бауыздаңдар!» – деп ақырады. Жендеттеріне: «Алдымен жылқышыны, кейін қызды бауыздаңдар!» – деп бұйырады. Күлжамал ағасына жалынғанның пайдасыз екендігін сезіп:

Әкесінің талабына сай қыз бен жігіттің өлгендігін анықтайтын белгі ретінде қыздың емшегін, жігіттің «еркектігін» кесіп, қоржынға салып алады. Елге қайтқан сапарынан бірер күн өткенде қуғыншылардың қоржынынан сасыған иіс шығып, жүруге мүмкін болмаған соң Кескентеректің әмірімен жігіттің «еркектігін» қоржыннан алып лақтырып жібереді. Жігіттің «еркектігін» лақтырған жердегі тасты халық сыпайылап «Қотантас» десе, қыздың емшегін лақтырған жердегі қос төбешікті «Қыземшек» деп атапты. Баласы Кескентеректің мінезінің қатыгездігін білетін шешесі жанындай жақсы көретін қызын жазым етер деп шыдай алмай ауыл арасында қызы мініп жүретін атқа мініп, ешкімге білдірместен баласының артынан қуып кеткен екен. Халық «Қыземшектің» теріскей батыстағы тақырды «Қатынның моласы» немесе «Қатынның ұңғысы» дейді. Шешесі осы жерге келгенде аты жүруге жарамай қалып, өзі шөлден өлген екен дейді халық аңызы. Кескентеректің атасы Әлмембет құсбегі екен. Бүркіт салып, аң аулайды. Күйек баласы Кескентеректің (атасы Әлмембет) аңшылыққа құмар екенін сезген Әлмембет тұғырда тұрған бүркіттің біреуін таңдап ал дейді күйеу баласына. Кескентеректің қалыңдығы Айғаным да бүркіттің сырын жақсы біледі екен. Кескентерек бүркіт таңдауды қалыңдығымен ақылдасады. Түнде келіншегі орнынан тұрып бүркіттер тұрған орынға барады. Тұғырда тұрған үш бүркіт келіншекке жалт қарағанда, ортадағы бүркіт мойнынан үш рет айналдыра бұрып қарағанда көзінен от шашып тұрады. Келіншегі Кескентерекке: «Ортадағы қоңыр балақ бүркітті таңдап ал», – деп кеңес береді. Кескентерек келіншегі айтқан бүркітті алып, елге келеді. Қыранын сол кездегі саятшылармен ақылдасып баптаған. Кескентерек алғашқы сонарды сағына, асыға күтеді. Күткен күн де келіп жетеді. Алғашқы ақша қар даланың бетін тегіс көмкереді. Таңертең сонарға жүрмекші болып дайындалып жүрген сүйікті жұбайына келіншегі келіп, бүгін сонарға шықпауын өтінеді. Олай дейтін себебі қыран ашулы, ұяласын сағынғандықтан түнде бірнеше рет қатты-қатты шаңқылдаған болатын. Ақылды ару әбден бабына келген қыранның осы қылығынан қауіптенеді. Бірақ Кескентеректі көндіре алмаған соң, жаны жамандықты сезген ару оны қалай да тоқтату мақсатында көршілес ауылдағы жақын аталарының өлгелі жатқанын, қорада бура шайнаған атанның жағдайының нашар екенін көлденең тартады.

Мұндай қансонар қайдан табылар, – деп сонарға шығып кетеді. Амалы таусылған ару сүйікті жарына соңғы ескерту айтады: «Киікке салсаң, егіз ордалыға сал (екі мың шамасында). Құланға салсаң, қалың үйірге сал», – деп кеңес береді. Сонарда жүрген Кескентерекке бір топ ақбөкен кездеседі. Қолындағы қыранның томағасын алып, топқа жібереді. Киіктердің ісін тез бітіргеннен кейін құмары қанбаған әрі ашуы тарқамаған қыран көкке самғап көтеріледі. Бүркіттің пейілінің бұзылғанын байқап, әрі асыл арудың айтқаны есіне түскен Кескентерек сақтық жасап, аттың бауырына тығылып отырады. Бүркіт сорғып келіп, атты ұрып ұшырып жібереді, қайталап келіп егесін соққанда, Кескентеректің мойын омыртқасы үзіліп кетеді. Баласының келетін мерзімінен көп уақыт өтіп кеткенін сезген ата Уанастың қораның жанында шыдамсызданып жүргенін көрген келіні: «Ата, бір қиын жағдай болды ма, балаңыздан хабар алмасаңыз болмас», – дейді. Уанас атына мініп, баласының ізімен шаба жөнеледі. Уанасқа алдымен әр жерде домалап жатқан киіктердің жансыз денелері ұшырайды. Біраз жүргеннен кейін өлген атына таяу жерде баласының өлігін көреді. Бүркіті баласының жүрек бауырын алып жеп отыр екен. Бұл көріністен қатты тебіренген әке бүркіттің топшасын қырқып қоя береді. Ондағы ойы аштан қиналып өлсін дегені еді. Ауылдан келген ағайын-туыстарымен ақылдасып, алып жүруге болмайтындықтан Кескентеректің денесін өлген жеріне, төбенің үстіне жерлейді. Бұл төбе бұдын былай «Кескентеректің төбесі» деп аталыпты. Уанас баласының қазаға ұшырағанын естірпекші болып келіннің отауына келгенде қаралы киім киіп отырған келінін көріп, оның білгірлігі мен сезімтал қылығына риза болады. Арадан бір жыл өткен соң Уанас баласының қабірінің басына барып ас береді. Кескентеректің қабірінің үстінде отырған табан аяқ бүркітті көріп Уанас: «Әттең, ашу үстінде сені қатал жазаладым. Егеңді әлі ұмыта алмай жүр екенсің ғой, сорлы», – деп қамығып көзіне жас алады. Ақылды ару Уанас пен Кескентеректен ұрпақ қалмайтындығын ойлап күйінеді. Бір күні атасының кіші дәретке барғанын байқап қараса, дәреті Уанастан аулақтау түсіп, әрі көпіршіктеніп қалғандығын байқап «Атамда әлі қуат бар екен» деп жас қызды айттырып, алып береді. Уанас жас тоқалынан ұл көреді. Уанас баласына «әмеңгерлік» жолмен Кескентеректің жесірін некелестіріп қояды. Зарығып көрген ұлынан бала-шағасы болып, Уанастың ұрпағы жалғасын табады. Уанастың тақыры мен Кескентерек қыратының үстінде қалықтап ұшып жүрген қоңыр балақ бүркіт сол Кескентеректің бүркітінің ұрпағы екен дейді аңыз.

Ертеде бір аңшы тау арасымен келе жатып бір үңгірді көреді. Аңшының аты – аңшы, үңгірге үңіліп қараса, сұлулығын сипаттауға тіл жетпейтін бір қыз үңгір ішінде тырдай жалаңаш боп отыр екен. Таң қалған аңшы қызға сырт киімін шешіп беріп, киіндіріп атының артына өңгере отырғызып ауылына алып келеді. Қызбен көңіл қоспақ боп ниетін білдіреді қыз келісімін беріп көне кетеді.

Сөйтіп аңшы бұл пәледен қалай құтыларын білмей, басы әбден қатады. Бір күні әйеліне:

Ертеде Еділ деген өзеннің бойын мыңғырған малы бар бір бай мекен етіпті. Жаз жайлауы да, қыс қыстауы да осы Еділ екен. Сол байдың сұлулығы жаннан асқан жалғыз қызы болыпты. Бойжетіп сылаңдаған сұлу бозбалалардың аузынан түспейтін әңгімеге айналады. Бірақ қыз көңілі «Ел мақтаған жігітті қыз жақтаған» демекші сол өңірдің жас батыры Едігені қалап, ұнатады. Батыр да сұлуды жақсы көріп, қыз әкесінен ағайындары арқылы сөз салады. Бай да бұл істі мақұл көріпті. Күндердің бір күнінде «қымызды кім ішпейді, қызға кім құда түспейді» демекші, сұлудың жаңғырығы жеткен қалмақ ханы айттырып алмақ ниетімен кісі жібереді. Хабар жеткеннен кейін ел болып ақылдасады. Қалмақ ханына ұзатайын десе қыздың көңілі қаламайды, бермейін десе, екі ел жауласып, шапқыншылыққа ұшырауы мүмкін. Ақырында бай Едігені шақырып алып:

Ор өзенінің саласы Тамдының бойына шекті руы жаз жайлауға көшіп келе жатқанда, Тамды өзенінің бойына тоқтап, дем алады. Сол кезде шекті руынан бір қыз суға батып кетеді. Оны құтқармақшы болып ұмтылған бес қыз бірін-бірі тартып суға кеткен. Сол уақыттан бері жайлау Қызкеткен атанған екен.

Ерте кезде ауқатты бай адамның сұлу қызы болады. Бай қызы кедей жігітпен көңіл қосады. Қызды жас кезінде бай жігітке аттастырған екен. Қыздың ұсынысына әкесі қарсы болады да, ертеңіне ұзатпақшы болады. Сұлу қыз ауыл жанындағы терең шыңырауға құлайды. Сол шың «Қызқұлаған» деп аталған екен.

Қаратаудың теріскей бетіндегі қай өңірді алып қарасаңыз да шежірелі, тарихты. Сол тарихи оқиғалар ғасырлар көшімен бірте-бірте аңызға айналуы да ғажап емес. Біздің өңірдегі осындай көненің бірі – Қыземшек аңызы. Сонау Қырғыз Алатауынан алып, Қаратаудың етегін қусыра өтетін Шу өзенінің арғы бетінде, яғни Жуантөбе ауылынан 60 шақырымдай Жезқазған жолында Қыземшек атты қалашық бар. Қалашық аты осы жер атымен аталған. Енді осы атау турасында болатын негізгі әңгімемізге көшейік. Бұрынғының қариялары әңгімешіл келетін еді. Солардың соңы арамызда әлі де баршылық. Міне, құймақұлақ кісілердің бірі – Сызған ауылы Басбұлақта тұратын Бектұрсынов Құлпен көкеміз екен. Осы жерде туып өскен.

Ертеде Уанас деген өте бай кісі болған екен дейді аңыз. Малында есеп жоқ көрінеді. Бетпақдаланы еркін жайлаған бай жазда малын әйгілі Қотантас қағына суғарады екен. Малының көбі түйе болса керек, түгелдегенде қақтың суына қарап тұрады екен. Егер түгел болмаса:

Уанаста бір ұл, бір қыз болады. Ұлының аты – Терек. Оны жұрты Терек мырза дейді екен құрметпен. Қызы зерек болса керек, малға салған жалшыларын сол басқарыпты. Сөйтіп жүріп қыз бір жалшы жігітке ғашық болып қалыпты. Ойнап-күліп жүріп жүкті болып қалыпты. Бай құлына қыз бермесі белгілі. Білген соң жаза тағы дайын. Амалы таусылған екеуі ебін тауып елден қашып шығады, Қаратауды бетке алған бұлар Түркістанға асатын Суындық аңғарына іліккенде артынан жалғыз атты қуғыншы да көрініпті. Қуғыншының ағасы екенін біліп, қыз көзінен қанды жас ағып, Алладан медет сұрайды. Құрсағындағы жазықсыз нәресте атынан бүкіл әулие-әмбиелерге жалбарынады. Сонда қыз құлағына: «Қызым, ана беттегі таудың тасын етегіңмен әкеліп, қуғыншының алдына төге бер, кемінде үш рет төк. Сонда сайдың аузы бекіп, қуғыншы өте алмайды», – деген тылсым үн келгендей болады. Жанұшырған қыз тұра ұмтылады. Сонда тасты бір-ақ рет төгіп үлгеріпті дейді. Ашудан көзіне қан толып кеткен Терек мырза аяғына жығылып сұраған кешіріміне құлақ аспайды. Екеуінің де аяқ-қолын байлап, сайдың шығыс жағындағы сылдырама тасты таудың басына апарып бауыздап жіберіпті. Онымен қанағаттанбай, қарындасының ішіндегі баласын жарып алып, оны да шалады. Сол таудың әлгі сылдырама тасында әлі күнге қара, қызыл, ақ жолақ жатыр. Қара жолақ жігіттің, қызыл жолақ қыздың, ақ жолақ бейкүнә нәрестенің қаны деседі... Қатыгез Терек қыздың екі анарын кесіп алып, қоржынының екі басына салып алыпты да, жүріп кетіпті. Қанша уақыт жүргенін кім білсін, Шу өзенінен өтіп, Бетпақтың жазығына шыққанда жолдың екі шетіне лақтыра салыпты. Міне, ол екі төбеге айналған көрінеді. Бұл оқиға есіткен елді дүр сілкіндіреді. Содан келген бетте Терек мырза бөлек отау тіктіріп жатып қалады. Теректі тұрғызуға ешкім де келмепті. Бір күні мырзаның қыран бүркіті шаңқылдап маза бермейді. Терек аңға шығуға жиналады. Сонда әйелі:

Енді әлгі қыздың төккен бір етек тасына келейік. Оқиғадан кейін күңіренген ел үшеуін арулап, осы тас төгілген жерге жерлепті. Түркістанға асатын Суындық асуы тоғыз жолдың торабы. Дәл осы жерде кісі бойы төбешік тұр. Міне, «Қызтөккен» төбе осы. Жүргіншілер жарылқаушы рухқа айналған бейкүнә ана мен нәрестеге зиярат етіп, дұға оқып өтетініне куә болғанмын.

(І-нұсқа) Бағзы бір заманда Қуке және Қонтажы деген екі хан өмір сүріпті. Қукенің Нежде деген сұлу қызы болған. Қонтажы болса соған ғашық. Көп кешікпей олар құда түсуге қам жасайды. Керуендерге базарлықтарын артып алып, керуен жолға шығады. Қонтажы өте бай болған. Қуке хан онымен құда болатынына өте қуанады. Көп кешікпей Нежде өзінің туған үйінен бірінші рет алыс сапарға шықты. Бас аяғы елу түйеге жүк артылып, сексен адам керуен құрамына енеді. Онымен қоса бір қазақ, бір қалмақ батырын жібереді. Олар Кент тауының бауырына келгенде күн суытып, боран соғады. Батырлар тоңғаннан кейін бір-бірімен күресуге бел байлайды. Олар ұзақ алысып, ақырында қазақ батыры қалмақтың белін сындырды. Мұны көрген хан қызы ашуға мінеді. Бірақ ол көп кешікпей, қазақ батырына көңілін білдіреді. Одан соң хан қызы бұдан әрі бармаймыз, осы жерде қыстаймыз дейді. Оның сөзін екі етпейтін керуен мүшелері сарай салу қамына кіріскен. Сарай құрылысы біткеннен кейін оны Қызыл-Кеніш деп атау ұйғарылады.

(ІІ-нұсқа) Аңыз айтады, ерте-ерте ертеде қазақ пен қалмақтын ауылдары аралас, қойлары қоралас, қоңсы болыпты дейді. Күндердің күнінде қазақтың Аюке деген ханы өзінің әлпештеп өсірген Етрежеп атты ару қызын қалмақтың Қонтажы деген ханына ұзатпақ болады. Ол кезде Аюке хан Еділ бойын ендей жайлап жатады екен. Уәделі уақыты жетіп, келіскен мерзімі келген кезде Қонтажы хан өзінің қалыңдығын алып келу үшін Қабыл-зайсан деген бас батырын Аюке ханға аттандырыпты. Кешікпей-ақ, Қабыл-зайсан қырық жігітімен Аюке ханның еліне жетеді. Аюке хан қияндағы жат жұртқа бұйырған жалғыз қызының ұзатылу тойын аста-төк етіп өткізеді. Той өткен соң Аюке хан Едіге атты батырын басшы етіп, қызы Етрежептің көшін жолға салады. Атажұрты мен ардақты ағайынын артқа қалдырған Етрежеп қош-қошын айтып, жат жұртқа кете барады. Содан Етрежептің көш-керуені талай күндерді өткеріп, Кент тауына жеткенде Арқаның қысы ерте түсіп, даланы көк кіреуке мұз құрсап қалады. Мінген аттарының шашасын мұз қиып, жүк артқан атандарының табаны тайып, көш-керуен амалсыз тізгін тартады. Қазақ батыры Едіге мен қалмақ батыры Қабыл-зайсан ақылдаса келіп, Кент тауының ішінен тебін-қорығы қалың, ықтасыны мол қойнауды таңдайды да, сол жерді қыстап шықпақшы болады. Жай ғана қос тігіп, қотан жасап қыстап шығуды місе тұтпайды. Ел-жұртынан ажырап, аңырап келе жатқан хан қызының көңілін аулау үшін Кент тауының қызыл тасынан қырық жігітке сарай соқтырады. Күні бүгінге дейін сол сарай «Қызәулие» деп аталады. Содан қырық қыз жанында, қырық нөкер маңында Етрежеп кең сарайда сайран салып, Арқаның ұзақты қысын өткеріп жатады. Сонарлы күнді құр жібермей Кент тауының қойдай өрген аңын аулайды. Ашық күндерде сейіл-серуен құрады. Сөйтіп жүргенде Етрежеп пен Едіге бірін-бірі ұнатып, көңіл қосады. Етрежеп содан жүкті болады. Мерзімді уақыты жеткенде Арқаның көктемі туып, жол ашылады. Хан қызының көш-керуені Қонтажының елін бетке алып жолға шығады. Ай жүріп, апта жүріп, күндердің бір күнінде Етрежептің көш-керуені Қонтажы ханның еліне жетеді. Елге келген соң, айы-күні толғанда Етрежеп босанып, алпамсадай ұл табады. Ұлдың атын Сына деп қояды. Жаттан жаралып, іште келген Сынаны Қонтажы хан жек көреді. Бойы өсіп, бұғанасы қатпай-ақ қаршадай Сынаны қой соңына салады. Бірақ жастайынан пісіп-қатып, қиындықтан ширап өскен Сына ерте есейеді. Сегіз жасында жақ тартып, садақ иеді. Оның иген садағын өзінен басқа ешкім тарта алмайтын болады. Жойқын күшіне таңырқаған жұрт оны Сына батыр деп атайды. Бір күні Сына батыр ауыл шетінде қыдырып жүріп, өзі жасаған сегіз қырлы оғын атып көреді. Шырқай шығындап, зырқырай ұшқан жебе Қонтажы хан отырған киіз үйдің есігіне келіп қадалады. Қонтажы хан бұл оқиғадан секем алады да, ордасына көріпкел ақылгөйлерін жинап жөн сұрайды. Олар сегіз қырлы оқтың Сына батырдың оғы екенін танып, оның қылығын жаман ырымға балайды да, түптің-түбінде бұл жау болып шығады екен деп жориды. Сол жерде Қонтажы хан Сына батырды алдыртады да, қол аяғын байлатып, бұдан былай садақ тарта алмауы үшін жауырын шеміршегін сыдыртып тастайды. Сына батыр Қонтажы ханның бұл қиянатын кек тұтып, іштей жауығып алады. Мұның бәрін көзі көріп, біліп жүрген Етрежеп ханым бір күні оңашада баласы Сынаға ақыл береді: «Сенің түбің қазақ еді, бұл бетіңде жат жұрттың ортасында жазым боларсың, есің барда еліңді тап», – дейді. Анасының ақылына құлақ асқан Сына батыр орайын тауып, Қонтажы ханның қанатты қара тұлпарына мінеді де, қазақ даласын бетке алып тартып кетеді. Содан, Сына батыр аман-есен ел-жұртымен табысады. Жан аяспас достар тауып, ер азамат болып өседі. Жасақ жиып қол бастап, жауды жеңіп, кек алып, батырлығымен даңқы шығады.

(І-нұсқа) Ертеде қазақ, қалмақ арасындағы шиеленіс кезінде қазақ жауынгерлері қалмақтарды шығыстан батысқа қарай қуып тастайды. Кешкілік мезгіл еді. Шаршап-шалдыққан жауынгерлері елге қайтып келе жатады. Олар күн сәулесіне шағылысқан тау етегіне келіп аялдайды. Күн сәулесіне шағылысқан таудың әсемдігіне, әдемілігіне жауынгерлер сүйсіне қарайды. Содан халық арасында қызара батқан, күнмен шағылысқан тауды «Қызыл тас» деп атап кеткен деген аңыз бар.

(ІІ-нұсқа) Осыдан алпыс жылдай бұрын екі ғашық осы жартаста кездеседі. Оларды халық Назды қыз бен ақын жігіт дейді. Екеуі де бір-біріне ертеден ғашық екен. Бірақ ғашық жігіт сүйгеніне көпке дейін жақындай алмапты. Оған қыз да қатты налиды екен. Бірде назды қыз жартасқа келіп, тасқа қарап, тілдесіп отырады: «Қандай керемет тас, табиғаттың сұлулығы, табиғаттың даналығы, әсемдігі тек бір өзіңе ғана аян». Бұл уақытта: «Кіммен сырласып тұрсың, Назды қыз?» – деген дауыс шығады. Артына жалт қараған қыз:

Сонда ақын жігіт:

Сонда қыз:

Міне, осылай екеуі бір-бірін түсініседі. Иә, көп күтіп, армандаған сәттің туғанын екеуі де білді. Жігіттің қолын созып, жақындай бергені сол еді, ауыл жақтан «аттан» салған аттылы адам шауып шығады. Аттылы екі ғашыққа жақындай келіп: «Ай, қарақтарым-ай, кешіріңдер мені, ақын жігіт, менімен жүр. Бір жауыз отаныңа соғыс ашты», – деген екен. Жігіттің созған қолы сұлқ түсті. Сөйткен ғашықта бір-біріне жақындай алмай, басын иіп қана қоштасты. Қөзі жасқа толы қыз бұрыла беріп, жүгіре жөнелді. Қатты налыған жігіт тасқа бір ауыз өлең жазған екен:

Міне, сөйткен жігіт соғыстан оралмапты деседі.

Кете руы мен адай руының арасында шиеленіс болған да, соғыспен аяқталған. Көтерілістің негізі бір-бірін барымтасудан басталған. Кете руының басшысы Дербісәлі деген кісі адайлардан алты мың, жеті мың қойын айдап кетеді. Адайлар қарымта қайтара алмаған. Кетелерден қорқып, өз беттерімен өмір сүре берген. Кейін Дербісәлі өлгеннен кейін малдарымызды кейін әкелеміз деп қол жинай бастайды. Сөйтіп, басшысы яғни қолбасшысы Шайтанқара атты адай үш мың қол жинайды. Шайтанқара жинаған қолымен кетелерге қарай жылжиды. Кетелер жайбарақат өмірлерін сүріп жатады су жағасында. Шайтанқара әскері «Қосшағыл» тауына келіп тіреліп, төменге көз жібереді. Кетелер тып-тыныш. Сол кезде адай әскерінің бір адамы Дербісәлі бейітіне қарап, бейіт жаны долданып, буырқанып жатыр. «Абзалы бармай-ақ қояйық», – дейді. Шайтанқара оның сөзін елемей, әскерін бастайды. Қаперсіз жатқан кетелердің қой, түйе, жылқыларын айдай жөнеледі. Кетелер малдарын қолдан бермейміз деп қуып береді. Кетелердің жалпы саны мың қаралы. Бұрын Дербісәлі еліне айтып кеткен екен: «Жауды оң жағынан қуып отырыңдар. Сарытөбеге жеткен соң екі жағынан қуыңдар. Сөйтіп қораға қамаңдар», – деген екен. Қопа өз-өзінен былқылдап жатқан су екен. Адайлар сол Дербісәлі батырдың айтқанын орындайды. Қуып әкеліп, Қопаға қамайды. Сол жерде үлкен соғыс болады. Екі жақтан да үлкен шығындар болады. Бірақ кетелердің саны одан сайын көптеу. Олар сол қопаға аттарымен батып кетеді. Батпағандары қырылады. Сол себепті сол жердің суын «Батпақты» деп атаған. Қазір де солай аталады. Сүйінқара деген кісі сол қопадан өтіп келіпті. Өйткені ол атын жүз жылқы, елу түйе, бірнеше жүз қой беріп сатып алған екен. «Сен қалай аман келдің?» – деп сұрағандарға: «Арзан қолдар қалды, қымбат қол келді», – деп жауап берген екен дейді.

(І-нұсқа) Бір байдың сұлу қызы жоңғар жігітіне күйеуге шығуға бара жатқанда, жолда қар жауыпты, қыс басталып кетіпті. Олар осы тауларда қыстауға қалады. Орман ағаштарын жарып, жерді тақырлатып, сарай салуға кіріседі. Қырық қыз бен қырық жігіт жалпақ тастарды тез-ақ жинап, сарай іргесін тұрғызады. Осы қырық қыздан тау үстінде қырық мөлдір бассейн қалған. Осы жерді кейіннен халық «Қырық қыз» деп атап кеткен.

(ІІ-нұсқа) Сонау жоңғар шапқыншылығы кезінде Өгем ауылында Мансұр деген патша өмір сүріпті. Ол еліне көптеп қызмет көрсеткен екен. Өз елі үшін отқа да, суға да түсуге дайын болады. Бірақ оның бәйбіше-тоқалдарынан ешқандай ұлы қалмапты. Соған патша көп қайғырады екен. Керісінше, қырық қызы болады. Күндер өте жоңғарлар сол елге шабуыл жасап келе жатыр деген хабар келеді. Бұны естіген хан қара қолды жинап, жауға қарсылық көрсетуге дайындалады. Сонда да оның жауды жеңе аламын-ау деген сенімі болмайды. Сондықтан ол қырық қыздарын, әйелдерін бұл елді тастап көшуіне бұйрық береді. Ханның айтқаны екі болмай орындалады. Олар жолға аттанып кетеді. Бір-екі күн жүріп асқан соң, сонда түнеуге шешім қабылдайды. Таңертең жолға шығарда жаудың қуып келе жатқанын байқайды. Содан олар елдерінің талқандалғанын сезеді. Араларында жаудан сақтайтын еркек кіндіктілердің жоқтығынан олар қашудың амалы жоқ екенін түсінеді. Содан араларындағы қария ана Құдайға құлшылық етіп, жалбарынады:

Құдай ана сөзін қабыл алады. Оларды үйімен, қазан-ошағымен қоса бәрін тасқа айналдырады.

Содан осы жер «Қырық қыз» тауы деп аталып кеткен.

Қорқыт өз заманында данышпан, білгір, әрі шешен адам болған екен. Оның білгіштігі соншалық өзінің қай уақытта өлетінін алдын ала болжап, өлімнен қашқан екен. Ол ағаштан қобыз жасап, оны түйенің мойындығымен қаптайды, оған жылқының қылынан қос ішек тағады. Сөйтіп өміріне өнерден жұбаныш тауып, Сырдарияның бойында қобызын тауып жүреді. Сол қобыздың үнінің кереметтілігі сонша ұшқан құс, жүгірген аңның бәрінің зейінін өзіне аудартқан. Оның сазды әуені барлық жерге естіліп тұратын болған. Сол Қорқыт қобызының сазды үні күндердің күнінде самал желмен бірге ілесіп Аралға да жетеді. Осыны естіп аралда тұратын қырық қыз Қорқытты көрмек болып жолға шығады. Осы қырық қыздың біреуі ақсақ еді. Осы ақсақ қызға жанындағы қыздар оған «сен қал, әйтпесе бізге ілесіп жүре алмайсың, шаршайсың» дейді. Бірақ ақсақ қыз олардан қалмай соңдарынан ілесіп отырады. Аралдан Сырдарияға дейін жазық, құм, шөлейт. Қырық қыз қобыздың үні шыққан жаққа қарай жүре береді, жүре береді. Сөйтіп олар Сырдарияға жеткенше шөлге, аштыққа шыдай алмай бір-бірлеп әр жерде өле береді. Ең соңында ақсақ қыз ғана бәріне төзіп, Сырдарияға жетіп, Қорқытты көрген екен. Ақсақ қыз осы Сыр бойында біраз жыл өмір сүріп, өз ажалымен өледі. Осы қырық қыздың моласы Арал мен Қармақшы аудандарының аралығында қазір де бар. Ал ақсақ қыздың моласы Сырдарияның бойында. Бұл молалар қырық қыздың моласы немесе «Ақсақ қыздың» моласы деп аталады және аңызға айналып кеткен.

Бұрынғы жаугершілік заманда жау шапқыншылары елден тысқары Қарабау суына шомылып, алаңсыз серуендеп келе жатқан қырық қызды көріп, соңдарынан қуса керек. Сонда қыздар Құдайға: «Елімді, жерімді жауға таптатқанша, мына жауды да, бізді де тасқа айналдыр», – деп жалбарынған екен дейді. Қыздардың тілегі қабыл болып, жау әскері қара тасқа айналады. Ол жер қазір Қаратас деп аталады. Ал қыздар әсемдене тізілген қайталанбас ескерткішке айналған деседі.

Баяғы өткен заманда Шілтер деген бір әулие кісі болыпты. Құдайға құлшылықтан жазбаған, істеген ісі ақ, көңілі судай пәк, ниеті адал, сөзі түзу адам екен. Бір күні жолаушылап келе жатып қасындағы қырық кісісімен бірге Қазығұрт тауының етегіне келіп түседі. Дәм ішіп, дамылдағаннан кейін бесін намаз оқуға кіріседі. Намаз оқылып жатқан кезде таудан түскен қарақшы дұшпандар әулиені серіктерімен қоса өлтірмекке бекініп тап береді. Шілтер мен қасындағы қырық жолдасы намаздарын бұзбай оқи береді. Намаз үстінде әулие Алладан былай деп тілепті:

Жарықтық қасиетті Шілтердің тілегі қабыл болып, серіктерімен бірге тасқа айналып, қатып қалады. Сонан көпшілік бұл жерді Қырық Шілтер әулиенің жері деп атап кетеді. Осы жерде біріне-бірі қарама-қарсы үш бұлақ ағып жатыр. Үшеуінің дәмі де үш түрлі, емі де үш түрлі. Біреуі іш ауруларына, екіншісі көз ауруларына, үшіншісі құлақ ауруларына дәру.

Төрт би төренің тұсында алман-салыққа шыдамаған бір бөлім ел Алтайдан Боғдаға көшіпті. Бәйтіктен өтіп қалың қамысты сортаң жерге келген ел судан қатты қысылыпты. Сол кезде бір ақсақал ауыл басы бірден құдық қазуды айтыпты. Сондағы қырық ауыл қазған қырық құдықтың бәрінен су шығып мал мен адам суға жырғапты. Кейін бұл жер «Қырыққұдық» атаныпты.

Қарабайдың жылқысы жоңғарды кесіп өтер кезде Айғайқұмда біразы қырылғаннан кейін жалғасты қақ даладан өту мүмкін болмайды. Осы кезде Қарабай Қодарға: «Егер сен осы қақ даладан жылқымды шөлден қырмай аман өткізсең, қызым Баянды саған беремін», – деп уәде бергеннен кейін Қодар қуанышы қойнына симай күні-түні өліп-талып қимылдап қырық жерден құдық қазады. Қарабайдың жылқысы осы қырық құдықтан су ішіп шөл даладан аман өтеді, кейін Қодар қырық құдық қазған осы жер «Қырыққұдық» аталып кетеді. Қарабайдың уәдесін алғанымен Қозы Көрпештің күймеде Баян сұлумен көңіл қосып ойнап-күліп жүргеннен хабар тапқан Қодар Қозыға өзінің шақ келе алмайтынын біліп, оны араққа уалытп, өле мас болғанда оны жекпе-жекке шақырып, өлтірмек болады. Сөйтіп ол Баянға өзінің ерлігін көрсетіп, оны өзіне қаратуды ойлайды. Осы жоспарының ретін әдейі келтірген Қодар Қозыны айрықша сыйлайды да, араққа тартынбай бас қойған Қозыға бір кезде: «Сен нағыз жігіт болсаң, мен қазған қырық құдықтан қырық аяқ су іш» деп өзі дайындап қойған қырық қатынның қолымен Қозыға қырық аяқ арақ бергізеді. Арақты Қозы ішкен болып Баян сұлу ішінен байлап берген жіңішке шанаққа қоя береді. Аздан соң ол мас болған бейнеге еніп, сенделектеп шығады да, өзіне сайланған қатерлі бөгеттен аман құтылып алыстап кетеді. Мұның қашқанын білген Қодар оның артынан алты құлаш ала айғырмен қуалайды. Қозы Қодардың өзіне жау болып келе жатқанын білсе де, оның өзіне тиіспей, мініп келе жатқан айғырын атып қалғанда, оғы айғырдың аузынан кіріп, артынан бір-ақ шығады, ала айғыр сол арада қалады. Міне осы ара кейін «Ала айғыр» аталып кетеді.

Баяғыда, яғни жаугершілік заманда, қалмақтар қазақ жеріне көз тігіп, шабуыл жасаған кезде елдің бәрі қырылған. Сонда хан өзінің қырық қызын қаштырып жіберген. Қазір сол бекіністің орны әлі күнге дейін бар деп айтады.Сол қамалдың қазіргі орнының жан-жағьнда қырық тас бар көрінеді. Сол қырық тас ханның қырық қызы екен. Олар ел-жұртын, әке-шешесін жоқтап, жылай-жылай қырық тасқа айналған.

Ертеде бір Қытай елінен бір тыңшы, қашқын қашып, осы қазіргі екеуміз отырған тауда қонып, осы тауда өмір сүріп жүріпті. Оны ешкім білмейді екен. Сосын бір күні жайлауда отырған бір үйге келіп, түнде бір қарын майын ұрлап қашып бара жатқанда, аяғы тастан тайып кетіп, майы құлап жарылып тастарға жағылып қалыпты. Содан кейін қашқын ұсталыпты да, жаңағы болған жағдайды халық біліп қойып, осы таудың атын «Майкұлаған» тауы деп атапты.

Бұрынғы заманда осы Қаратаудың ең биік шыңында жалғыз бүркіт өмір сүріпті. Ол жылда балапандарын алғызып қояды екен. Сол жылы ол екі балапанын адамзат баласына алдырмауға серт байлап, күні кешке дейін жандарында болыпты. Алам деп қызыққан бір бай сол балапанды алуға ұмтылыпты. Өзі ала алмаған бай сол балапанға түнделетіп, бүркіт жоқта малайын жұмсайды. Малай ұзын арқанды тауға қағып, сонымен өрмелеп шықпақ болады. Малай қанша бүркіттен қорықса да, арқанның мықтылығына сенеді. Ол өрмелеп шығып, енді ұяға таяу қалғанда бүркіт келіп қалыпты. Малайға білдірмей, тіпті жердегі байға да сездірмей арқанды қиып жіберіпті. Малай сонша биіктен құлап, мерт болған екен. Содан бері бұл тау «Малай ұшқан» аталыпты.

Ертеде Қарқаралы уезіне қарап тұрған шақта Нарманбет деген Қайдауыл-Шеруке өңірін жайлаған. Нарманбет бір сайлауда Қарқаралы уезіне барғанда, елдің қастандығымен қымызға у қосып берілген. Жаны қиналып жатқанда:

Көлденең тұрды көмейде, – деп осындай өлең жолымен Маликеге тапсырыстар беріп, Маликені еркек бағалы адам тұтқан. Содан бері бұл жерлер Малике бұлағы деп атанған.

Ертеректе, қолхоз құрылысы әлі берік беки қоймаған жағдайда, шағын ауылдың күнбатыс жақ қырқасында егін егу, халық ризығын молайтуға деген жұрттың ынта-жігері өте қызу болатын. Егін алқаптары бірнеше сай-өзек айғыздап бөліп жатады. Бұл өзек жыра, терең сайларға қыста қар мол түсіп, көктем суы жаз ортасына дейін жайылып жататыны егінге де, малға да қолайлы еді. Ауылдан бес-алты шақырым жердегі терең бір сай бойынан тоған тарту, топырақ үйіп, қар суын бөгеу ниеті қолхоз басқармасында күн тәртібіне төтенше қойылса керек. Осы жұмысты кім бастайды дегенде ауыл белсенділерінің бірі Мамабай отағасы игі істі қолға алуға әзір екендігін білдіреді. Содан ауылдың ер азаматтары тайлы-таяғы қалмай қолына күрек алып, әлгі сай бойынан тоған бекітуге жаппай шықса керек. Көлденеңі екі-үш жүз метрлік тоған да жұрттың қауырт еңбегі нәтижесінде биіктетіліп, жан-жағы сида тал, таспен көмкеріліпті. Сөйтіп көктем суын ұстайтын тоған-бөгет пайда болды. Осы тоғанды ауыл адамдары Мамабай тоғаны деп атағаны бұл өңірдегі жұрттың әлі есінде.

(І-нұсқа) Ерте кезде көлдің орнында кең жазық дала болыпты. Бұл жерде алуан түрлі әсем жасыл шөптер өскен екен. Оны жайлаған бір байдың жүйрік аты бір орнында тұра алмай, қатты мазасызданыпты. Бір кезде су атқылап шығады. Атқылаған су шөптерді, ағаштарды басып, жоғары көтеріліп, тау баурайына дейін жетеді. Ауыл көшіп үлгере алмай, байдың бір көген қозы-марқалары су астында қалып қойыпты. Осыдан барып пайда болған көл «Марқакөл» деп аталыпты.

(ІІ-нұсқа) Бұл оқиға ертеде болған. Таулардың арасындағы жазықта кішкентай ғана таза бұлақ сылдырап ағып жататын. Әкесі мен ұлы бағатын қойлар осында су ішуге келетін. Олардың отарында бір кішкентай марқа қозы болушы еді. Бір күні сол қозы бұлақтан су ішуді ойлайды. Кенет оны су тарта бастайды. Мұны көрген бала марқаны құтқаруға жүгіреді. Бірақ қанша тырысқанымен шамасы келмейді. Содан соң көмекке әкесін шақырады. Олар екеулеп тартып жүріп, ақыры қозыны құтқарады. Сол кезде бұлақтан су атқылап кетеді де, бүкіл жайылымды басады. Сөйтіп көл пайда болды. Содан бері бұл көл Марқакөл аталып кетті.

Ертеде елін дау мен жаудан қорғай, жердің шетінде, желдің өтінде, тұлғасына батырлығы, батырлығына парасаты жарасқан Масат деген адам өмір сүріпті. Оның тағы бір қасиеті ған атқан оқ, шапқан қылыш өтпейді екен. Оны алам деп келген талай жаудың меселі қайтып, діңкесі құриды. Сонан кейін олар әр түрлі айла, сан қилы шарғы ойлайды. Ақыры, Масаттың жауынгерлікте қолға түскен жап-жас тоқалына жол табады. Сол тоқалмен жаудың жансызы әуес болады. Оған жас тоқал Масаттың осал тұсын айтып қояды. Сөйтсе, Масат таң намазына ұйып отырған кезде оның алпыс екі тамыры иіп, тұла бойы пенделік қалыпқа түсіп, бусанып кететін көрінеді. Тіпті, ол намаз кезінде Масат мекен ететін қара тас баланың еңбегіндей болып, былқылдап жатады екен. Сонан соң әлгі жансыз Масаттың осы осал тұсын пайдаланып, таң намазы кезінде оның басын шауып түсіреді. Сол кезде алдына домалап түскен басын Масат жерге түспестен етегіне салып алып, жас баланың еңбегіндей болып былқылдап еріп жатқан көк тастың үстімен жүгірген екен дейді. Оның соңынан бұл сұмдықты көріп тұрған Масаттың құлынды биесі де кісінеп ілесе жөнеледі. Масат тұтасып жатқан көк тастың жиегіне жете бергенде әлдеқандай бір құдірет күшімен аспан күңіреніп, қара жер қақ айрылады да, оған етегіне басын салған қалпы алдымен Масат, соңынан биесі кіріп кетеді. Осы аңыздың көрінісі күні бүгін көк тасты аландайдың үстінде сарнап жатыр. Алшыңдап аттап басқан Масаттың да, құлынды биенің де іздері, шашыраған қып-қызыл қанның дақтарына дейін сол қалпында сақталған. Тіпті сол сұмдық оқиға күні кеше ғана болғандай. Сонан ел жаңағы жерді Масат ата деп атап кетеді.

Матақ деген кісі батыр болған. Ол – Қожан батырдың немере інісі. Қожан батыр, кезінде көңілі толмай, Абылайдың өзіне қарсы шыққан адам. Матақтың әскерін елші келіп, қазіргі Қарқаралы ауданының Матақ кеңшарының төңірегінде тоқтатқан. Ол жер бұрын Бекіжамал деген емші әйелдің атымен аталушы еді. Ол кісі сол жерде жерленген көрінеді. Матақ батыр өлерінде: «Мені сол әйел жатқан төбеге жерлеңдер», – деп айтқан. Сонда серіктері: «Әйел жатқан жерге сізді қалай жерлейміз?» – дегенде, Матақ батыр былай депті:

Ертеде жоңғар-қазақ шапқыншылығы кезінде қазақтың өрімдей жас қызын алып кетеді. Сол қыз жоңғардың келені болады. Дүниеге ай десе ауызды, күн десе көзі бар Мәні атты қызды дүниеге әкеледі. Шешесі Мәніні қазақы тәрбиелеп, қазақтың барлық әдет-ғұрпын санасына құйып өсіреді. Қайткен күнде де Мәніні қазақтың жеріне асыруды ойлайды. Бірде жоңғар еліне тұтқынға қазақ жігіті түседі. Шешесі осы қазақ жігіті мен қызын қашырып жіберуді ойлайды. Сәті түсіп, қызын қазақ жігітіне аманат етіп туған жеріне аттандырады. Ұзақ жол жүреді. Қазақ жерінің шекарасына да жетеді. Мәні қыз: «Туған жеріме ақ, пәк күйімде барайын», – деп Ырғыз өзеніне суға шомылып алуға рұқсат сұрайды. Қыз қазаққа тән биязылықпен қазақ жігітіне күлімсірейді. Ал жігіт бір талдың түбіне күте тұруды ойлайды. Қыз суға түсіп жатқанда ащы бір дыбыс шығады. Жігіттің жүрегі ұшып өзенге жақындағанда айдаһарды көреді. Қаһарға мінген батыр жігіт айдаһардың ішін жарып жібереді. Қызды алып, таудың басына шығарып, басына тас үйеді. Содан бері сол тау – Мәні тауы деп аталады.

Ертеде қазақ елін қалмақтар шауып, мал-мүлікпен бірге сол ел басшысының сұлу әйелін олжалап, бір батырына қосыпты. Сол әйелден дүниеге қыз бала келіп, он жетіге келгенде анасы дүние салады. Елін, жұртын бір көруді арман еткен анасы көз жұмарда қызына қалайда қазақ еліне қосылуын өтінеді. Жолын өзі айтып береді: «Бізбен бірге жеті жасар бір баланы ала келіп. қол-аяғын кісендеп қозы бақтырып қойған. Сол бала ержетті, түр-тұлғасы батырға ұқсайды, балаға жағдайды түсіндіріп, қалғанын өзің келістіріп елге қашыңдар, ең соңғы да, ең қымбат өтінішім осы», – деп көз жұмады. Қыз ана аманатын орындауға бел байлап жігітке сөз салады. Менің одан асқан арманым жоқ, бірақ қол қысқа деп жігіт мұңаяды. Сонымен қыз бір күндері қару-жарақ, ат жағдайын ұйымдастырып, екеуі ел қайда деп қашады. Қыз бен жігіттің астарына мінген сәйгүліктеріне ешкім жете алмай әкесінің аты ғана жететінін сезген қыз жігітке: «Әкемді өзім тоқтатам, сен артыңа қарамай кете бер», – дейді. Жігіт шыдамай артына қараса, қыз әкесіне садағын кезеп тұр екен. «Бір қате іс болар» деп жігіт қыздың жанына келіп: «Әкеңді атпа», – деп қолқа салады. Айтқанын тыңдамай кейін келген жігітке қатты налыған қыз: «Бекер келдің, атпай-ақ өзім тоқтатар едім, енді не болғанын көрерсің», – дейді. Жақындап келген әкесі қолын теріс жайып: «Көзің көргенді қолың ұстамасын», – деп бата беріп, қайтып кетеді. Қуғыншыдан құтылған екеуі біраз дем алу үшін осы төбенің етегінде жағасы тал мен ну қамысқа толы жойқын суға шомылып салқындау үшін екі бөлек жерге кетеді. Бір уақытта шар еткен қыз дауысы естіледі. Жігіт тез келсе, жылан оранған қыз талықсып жатыр екен. Сонда қыз: «Қалмақтың қарғысы жаман деген рас еді. Әкемнің қарғысы орындалады, енді мен саған жоқпын. Осы жерге мені жерле, ешқашан менің атымды атаушы болма, осы өтінішімді орында», – деп көз жұмады. Жігіт қыздың өтінішін орындап, осы жерге жерлеп, сұраған кісіге мәні бар ғой деп жауап беріпті, содан бері Мәні төбе деп аталған дейді.

Ертеде бір байдың ай десе аузы, күн десе көзі бар сұлу Меңді есімді қызы болыпты. Оған кедей баласы Болат атты жігіт ғашық болған. Екі жастың кездесіп, сырласып жүргенін сезген әкесі қызын басқа біреуге беруге бел буған екен. Оны естіген қос ғашық Меңді мен Болат өмірлерін сол төбенің басына барып қиған екен.

Ертеде атақты бір байдың еліне жау тиіп, ел үдере көшіпті. Құлазыған шөл далада бірнеше күн жол жүрген адамдар шөлдеп шаршай бастайды. Безерген сұр далада таңдай жібітер су жоқ. Шаршап шалдыққан ел адамдары не істерлерін білмей дағдара бастайды. Байдың елден асқан сұлу Мерет деген қызы болады. Дағдарған елді көрген Мерет былай деп жар салады: «Бүкіл ел болып су іздейік. Көп болып шөлден құтылудың амалын іздейік», – дейді. Шаршап шалдыққан көш ілгері жүре береді. Бір уақытта биік құз басына келіп тоқтаған көш құз түбінен жылт еткен сәулені байқап қалады. Біреулері су-су деп, енді біреулері «қой, бұл жерде қайдан су болсын, көзге елестеген болар» деп шулай бастайды. Мұны естіген Мерет қыз басына шығып су екеніне көзі жеткен соң: «Халайық, Құдай біздің көз жасымызды көрген екен. Енді бұл суға жету үшін жол салу керек. Ел жігіттері қайда? Кірісіңдер іске! кім суға бұрын жетсе, соның жары боламын», – дейді. Жұрт іске кіріседі. Биік құз тастарын ойып, жалғыз аяқ жол салады. Ақыры құз түбіндегі бұлақ суына жетеді. Қуанған ел адамдары Мерет сұлуды бұлақ басына алып келеді. Суды мерейі қанғанша ішкен Мерет: «Уһ, жеттім бе, жетпедім бе», – деп содан сол сай бұлақ Мереттің атымен аталады. Бұлаққа баратын жол өте тар. Суға келген түйелі адам төмен түскенше төмендегі кісі жоғары шыққанша, жоғарыдағы күтіп тұратын көрінеді.

(І-нұсқа) Ертеде бұл өлкені Құл атты бір еңбекқор кісі мекен етіпті. Ол кезде Тама елі Сарысуды жайлап, қыста малын Шуға айдап, cap далада сағымда көшіп, мал соңында өмір етіп, күн кешіпті. Құл болса қысы-жазы көшпепті, тау бөктеріне саздан саман илеп құйып, үй, қора салып алып, байлардың кәрі-құртаң, арық-тұрақ малдарын ақыға алып бағып, үнемі көшпей отырыпты. Малға қажетті отын-шөпті тау қойнауынан, бұлақ маңайынан маңдайынан тер төгіп, қол орақпен орып, керегінше жинап алыпты. «Бейнет – түбі зейнет» деп, еңбегінің рахатын көріпті. Өз еңбегін адал кәсіп, ақ нәсіп деп түсініпті. Оның мекен-жай, жұртын ел бүгінде «Құлдың ағаш үйі» деп атайды. Құл малдан зәрушілік көрмесе де, ішіп-жемі мол болса да, басқа жағынан кедей екен. Перзент деп бауырына басқаны – жалғыз қызы болыпты. Қыз күн санап, бой түзеп, ер жете беріпті. Құлдың жалғыз қызына ешкім мал беріп, құда түсе алмапты. Қазіргі «Қу» аталатын тауды жайлаған елде түбі керей ме, әлде кедей ме, бір жас бозбала ер жетіпті. Жорықта жолдан табылған ба, әлде жортуылда қолға түскен бе, ол да белгісіз, бір байдың қолында ер жетіпті. Әлгі асырап алған ата-анасы түбі шикі жасқа бозбала қалыпқа жетсе де, түбі не боларына сенбей, матап мал беріп, қыз айттырмайды. Жайлауда өтетін айт пен той, кыз ойнақ, көкпарларда мүңлы қыз бен шерлі жігіт кездесіп, бір-бірін сүйіп, ұнатысыпты. Қыз тимекші, жігіт алмақшы болыпты. Алайда жігіт ол кездегі қазақ салты, «қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз күйеу болмайды» дегенді желеу етіп уәдені келер күндерге байлапты. Туысшылап Қараөткел, Атбасар жерлерін аралап, қалың керейден пана тауып, қызға қалың жинапты. Күзде ер жеткен баласы бар бір бай құда түсіп, қалың төлеп, көктемге салым жайлауда қызды алмақшы болыпты. Қыз бен жігіт болса, күзгі көшершілікте уәде байласып, бәтуаласқан екен. Қыста кедей-керей жігітінің тіршілігінен тама елі де хабардар болыпты. «Отыз тістен шыққан сөз отыз рулы елге жайылар» демекші бұл хабар Шудағы құдаларға да жетіпті. Ақыры олар ерте көктемді күтпей-ақ қыстың соңында малын айдап, қалыңдығын алмаққа Құлдың үйіне келеді. Мұңлық қыз бір тату, сыйлас құрбысы арқылы сүйгеніне хабар жібереді. Құл мен Мұңлы тауларының арасы қыста қар қалың түсетін Ыспанбет, Пырна деп аталатын өзендер, көлікке жүру қиын, ұйық жерлер. Шалқая жатқан беткейлермен жүру жолы үзақ. Алайда жігіт алыс та болса жақын жолды таңдайды. Хабар естіген күнін қоса есептегенде, үш күн өткенде жігіт уәделі жерге жетеді. Жігіт келгенде ауылда ас берген той емес, өлім шығып, аза оқылып жатқан қаралы жиынға тап болады. Сөйтсе кұдалардың қайтатын мезгілі жетіп, құдалар қызды әкететін шақ туғанда Мұңлық қыз құрбыларымен қоштасуды желеу етіп, сыртқа шығып, құз басынан қарауыл қарайды. Әрі тосады, бері тосады, көп тосады. Сүйгенінің қарасы көрінбейді. Төмендегі тау етегінен «жүреміз, бол, түс» деген сияқты айқай естіледі. Сол кез Мұңлық қыз белгісіз, танымайтын басқа біреуге баруды, Керей жігітімен келіскен антты бұзуды ар көріп, өзін кұздан баурайдағы өзенге тастапты. Тау бетіндегі көк тастардан қыз денесі парша-парша болып, жан тәсілім етіпті. Содан бері қыз құлаған құз «Мұңлы тау» аталып кетіпті. Бауырынан ағатын өзен «Мейірімсіз көктас» атаныпты. Шалқая жатқан алыс адырлар «Шалқая тауы» делініпті. Мұңлық қызды сүйген әлгі шерменде жігіт өз мекеніне қайтып келіп, тау қойнауында қу аршаларды құшақтап қайғыдан күйреп, қурап өліпті. Сол тау бүгінде «Қу тауы» деп аталады.

(ІІ-нұсқа) Шошақтың шөлінде Темеш елінің он мың жылқы айдаған бір байы жоңғар шапқыншылығы тұсында өмір сүрген. Бай аты ел жадында қалмапты. Күнде қырқысқан, күнде шабысқан елдің есінде сол Темеш байының Жұлдыз атты ару қызының есімі де қалмады. Оның жаужүрек ұлдары да болса керек. Қайратты жігіттер елін, жерін, қыруар малын, ауыл ортасының ұры-қарысынан қорғай білсе де, түйілген жұдырықтай жұмыла келіп бас салған жоғарлар ел іргесіне тигенде қанша қайрат көрсеткенмен қалың жау қапысын тауып, бәрін де қырып салады. Байдың жалғыз қызы Жұлдыз ғана аман қалады. Айдаса – жаудыкі, ысқырса – желдікі дейтін жылқы малы жоңғарлардың талауына түскенде Жөгі – кедей елінің жас батыры тастемір өз жасағымен он мың жылқыны жаудан айырып, иесіне қайтарады. Осындай батырдың ерлігін таныған Жұлдыз қыз тастемірге ғашық болып, жігіт те оған құлай беріледі. Ұлдарының қазасын азалап, ел тілеуімен екі жастың қосылуына алғаш ыңғай берген Темеш байы кейін Жөгі-кедей батыры тастемірдің бір мініне бола қайта айныпты. Жігіт астындағы жалғыз тұлпарынан басқа тігерге тұяғы жоқ жарлы екен. Қыз үшін беретін қалың малы болмай, мыңдаған жылқы айдаған байдың жалшысы болуға арланып, өз елінен кетіп қалады. Бірақ ол Жұлдызға бір ыңғайлы сәтте алып қашуға уәде береді. Пейілі тар байды табиғаттың өзі жазалапты. Арқа қысы қашаннан қатал. Сол бір жылы ерте түскен қыс қалың ақ көрпесін жауып тастап, көбесі қыс бойы бір сөгілмей, көк мұз болып құрсалып жатып алады. Жылқы тебінуге тым қалың қар онша бой бермейді. Ол аз болғандай ұйытқыған боран толассыз соғып, қасқырдай жан-жақтан ұлығанда есі шыққан мал Шошақты шөлдің қыратты тауларынан ықтасын іздеп, ығып, быт-шыты шығады. Қайыруға әл бермей кеткен жылқысын іздеген бай әбден есі кетеді. Сонда ғана ол бармағын тістеп, баяғы Жөгі-кедей батыры тастемірге ат шаптырып, кісі салып шақыртады. Бірақ бұл кезде батырдың тағы да жауға қарсы аттанып кеткені белгілі болады. Апта бойы толассыз соққан боран Шошақтың шөлін жып-жылмағай тегістеп тастардай құтырына ұлиды. Жалғыз-жарым күте-күте шаршаған Жұлдыз қыз жылы киініп, тұлпар мініп, жігітті өзі іздеп шығады. Боран ару қызды да аямапты. Жол азығы таусылып, астындағы аты боранға ұшқан соң Жұлдыз омбы қарды тырмалап жүріп бір қыраттың басына шығады. Ол өз жігітін осы жерпден күтуге, осы жерден табысуға уәделескен екен. Аз күтті ме, көп күтті ме, кім білсін... «Күннің жаманы кетер» деп атам қазақ айтқандай алты ай бойы соғатын боран болмайды ғой, ол да әлсіреп, екпіні басылып, Шошақтың шөлін тұтас жапқан ақ қар, көк мұз көктем шыққан соң жылға-жылғада, өзек-сайларда жусаған су болып ағады. Жер бетін алқызыл қызғалдақтар жабады. Есі кеткен ел сонда ғана қолда қалған азын-аулақ малына өріс іздеп, көшіп қонған кезде жұттан қалған, қырылған Темеш байының теңкиіп-теңкиіп жатқан жылқыларын көреді. Он мың жылқы аз емес қой, күн ысығанша қарға-құзғынның жемі болады. Қызғалдақ теріп ойнаған ауыл балалары бір күні әлде қалай төңіректен биіктеу тау басына шыға қалады. Олар Тобылғылы, Аршалы таудың басында қолында қамшысы ғана қалған Жұлдыз қыздың әлі біліне қоймаған денесі үстінен шығады. Жарын күткен сорлы қыз уәдесінде тапжылмай тұрамын деп боран өтінде ұшып өліпті. Осыған орай бұл тау Мұңлы атанып кеткен. Жөгі-кедей батыры тастемір де серігіне жете алмады. Жоңғар жауларымен бір айқаста қаза табады. «Батыр бір оқтық» деген осы да. Көп ұзамай Аңырақай айқасында жауын жеңіп, елдігін сақтап қалған қазақ жігіттері өз батырының кегін алады. «Бай бір жұттық» деген аталы сөздің шындығы сол жылы тағы да алты алашқа аян болыпты. Жаз шыға Темеш байы өзінің он мың жылқысы ығып кеткен алқаптарды аралағанада сүйектері ақ қаңқа болып қурап жатқанын ғана көреді. Қалың жылқы қырылған соң атырап қу сүйектер шашылып жатқандықтан Қулы тауы атанады. Жалғыз ғана Қаражал айғырымен аман қалған бай қу таяғын ұстап қалған соң, мал ашуы – жан ашуы дегендей есінен ауысып, қияли болып кетеді. Қаражал айғыр табылған жерді қазіргі Қаражал қаласы, кеніші болса, ол күндері Шалқия аталған елді мекеннің атануы шал қиялы деген сөзден қалыпты.

Сарыбайдың жетімегі Қозыға қызы Баян сұлуды бермеймін деген Қарабай Балталы-Бағаналыдан көшіп, Ертісті өрлеп өр Алтайға келеді. Одан жоңғардың шығысын кесіп өтіп, Ерентауын асып оңтүстікке өтеді. Қозы Көрпеш Қарабайдың елін осы жоңғарды кесіп өтер кезде қуып жетеді. Ол Қарабайдың Тазша қойшысына кезігіп, онымен сырласып оның таз кебі мен киім-кешегін киіп алып, қойын бағуға қалады, қойшыны елін тауып жанын бағуға құтылдырып жібереді. Ол Баян сұлуға өз жайын ұқтырып сырласа алмай, көп тарығады. Өзінің ит қорлықпен өтіп бара жатқан өміріне налиды. Ас ішпей азаптанады. Күндіз қойды қоя беріп, бір биік шоқыға шығып алып, қобыз тартып, Баян сұлуға арнап өлең айтады да, Тәңірге жалбарып, мұң-шерін төгіп жылайды екен. Баян сұлу мұның кәдігін сезіп, өзінің екі сенімді қыз досын соңынан түсіріп күнде бақылатады. Оның Тәңірге төккен мұң-шері мен Көрпеш екеніне көздері әбден жетеді. Сонымен Қозы көрпеш пен Баян сұлу екеуі ақыры бір-бірін анық танып, осы биік төбеде алғаш қауышады. Олар болашақтарының не боларын айтып, осы биікте көп мұңдасыпты. Әрі өздері көп мұңдасқан осы бір тауды олар махаббат мұңдарына куә ғып «Мұңлық» деп ат қойған екен.

Морейдың шығысындағы Шоқпартас ауылының солтүстігінде салмаланған қара адыр бар. Осы адырдың солтүстік мұрыншағындағы піл жон доңғылдың үстінде алыстан қарағанда тақия іспеттес болып көрінетін бір биік төбе бар. Бұл төбені «Мұрынтолағай» деп атайды. Атам заманда осы өңір қойны құт, елі лықсыған киелі жаннат мекен болған екен, сол тұста бұл елдің Көкше батыр атты атақты ханы болыпты. Оның Алай және Толай деген екі ұлы болыпты. Күндерде бір күн Көкше хан жан үзгелі жатып екі ұлы мен уәзірлерін шақырып алып, ақтық арызын айтады:

Бір күні Толағай аңнан енді келгенде Алай орданы қоршап алады да, «хандықты тапсыр» деп інісіне күш көрсетеді. Ағасының мына ақымақтығына шыдай алмаған Толағай оған қарсы шығып ағайынды екеуі орда ішінде үш күн үш түн соғысады. Ең соңында, Толағай ауыр жараланып, аз ғана жасақпен қоршауды бұзып шығады да, алыс тауға келіп мекендейді. Ол жарасы жазылған соң жетесіз ағасына кек алмақ болады. Сөйтіп, ол сайланған қолын бастап, ордаға жақындағанда орда маңының өлікке толып, қан сасып жатқанын көреді. Ұғыса келе сырттан келген күшті жаудың бейуаз елді қырып, орданы ойрандап, Алайдың басын кескенін біледі. Толағай бұған қатты кектенеді, тозғыны шыққан елдің басын құрап айналасы құлама бір дараға келіп бекінеді. Сонымен олар шашау шыққан жауды жойып олардың қару-жарағын қолға түсіре береді. Сөйтіп, жау ойсырай береді. Бірақ жау Толағайдың бекінісін біле алмай сандалады. Бір күні Толағайдың бір шарлаушысы жау қолына түседі, қинауға шыдамай сатқындық істеп, жауды бекініске бастап келеді. Сонымен жеті сөтке соғысқанда Толағайдың жасақтары қырылып бітеді. Ең соңында, Толағайдың қасында Ұшқат батыр атты жалғыз серігі ғана қалады. Қарсы жақ та қырылып бітеді. Ең соңында Толағайдың қасында Ұшқат батыр атты жалғыз серігі ғана қалады. Қарсы жақ та қырылып бітеді. Бір кезде қарсы жақтың бекінісінен еңгезердей біреу екі қолын желкесіне қойып, бұларға қарай жанұшыра жүгіреді. Ол жүгірген беті анадайға келіп жерге маңдайын үш рет тигізіп тізерлеп отырған беті белінен сапысын суырып ап екі құлағын кесіп-кесіп алады да, бұларға қарай лақтырып жібереді. Пышағын тамағына көлденең ұстаған беті моңғол тілінде: «Толағай батыр бар болсаң бері шық, айтайын арызым бар» деп бір тоқтайды. Одан: «Мен саған бағындым, енді сенің құлақ кесті құлың болуға көндім, антым әне алдыңа тастаған екі құлағым, құп көрсең өзің кеп қолымнан сапымды алып, мені орнымнан тұрғызып ал. Егер құп көрмесең мен өзімді бауыздап тастаймын» дегенде сеніп кеткен Толағай оған бармақ болады. Сол кезде Ұшқат батыр орнынан ұшып тұрып: «Міне, іздеген Толағайың мен боламын, шын пейіліңмен бағынсаң құп алдым» деп алдына жетіп барып қолынан сапысын ала бергенде қапысыз тұрған қайран ерді әлгі жау қақ жүректен бір-ақ салады. «Толағай, сенің қаныңды іштім. Енді мына кең әлем менікі» деп орнынан тұра бергенде алдына арыстандай атылып барған Толағайды көрген жау қатты сасып қалады. Осы кезде Толағай оған: «Өз етіңді өзің кесіп ант беріп, сұрқиялық істеген сендей жауызды көрмедім. Енді сенің басыңда артық тұрған мына нәрсе екен» деп мұрнын шауып түсіреді. Кеңсірігімен түскен теректің тошынындай мұрынды қазандай қара тасқа шаптай салады. Жаны мұрнының ұшында тұрған әлгі жау жалманынан түседі. Кейінгі ұрпақ дәл осы төбені «Бұрын шабылған Толағай төбесі» деп атайды. Уақыттың өтуімен «Мұрынтолағай» деп аталып кетеді.

Шаншардың Нұрбике деген әйелі болған. Бертіс би қарадан шыққан хан аталған. Мыржық деген жоңғардың батыры болған. Жоңғар шапқыншылығы кезінде Мыржық он мың әскерімен Бертіс би әскерлерімен соғысады. Бертіс өзінің ұлдары Еспембет, Әуез, Өмірзақ, Қоқандарға жер алып беремін деп көп жылдар бойы жоңғарлармен соғысады. Екі жақтан да көп шығын болады. Содан бір күні жоңғардың батыры Мыржық қолға түседі. Сонда Мыржық Бертіс биге былай депті: «Мына үш қызымды (Күнсұлу, Нұрсұлу, Айсұлу деген қыздарын) сен бірдей ал. Мені өлтіретініңді білемін, сізден сұрайтын аманатым, тек осы жерге менің атымды қалдыр».

Содан Мыржықты қалмақтың ханы, батыры Шәйірғалды тауының басына жерлеген.

Бұл тау Мыржық деген қалмақ батырының есімі екен. Мыржық деген қалмақ батыры бастаған жау елге маза бермеген кез болса керек. Қазақтан Алшағыр батыр қол бастап жауды жеңіпті. Жеңілген қалмақ батыры Мыржық жараланып өлер алдында: «Мына тауға менің атымды қой», – деп ақырғы тілегін білдіріпті. Бүгінде ақ қайың, шынар терек өскен, сылқылдап сексен бұлақ ағатын «Мыржық» тауының етегінде «Мыржық» ауылы бар.

Ақ патша заманында сол таудың баурайында бір ауыл қоныстаныпты. Ауылдың болысы жақсы адам болса керек. Малы көп, үйір-үйір жылқы, қойы, түйесі болыпты. Халыққа да жайлы «қонақжай» болыпты. Бір күні сол кісіге қонаққа Ақ патшаның өзі келіпті дейді. Болыс той жасап балуан күрес, бәйге, жаяу жарыс, көкпар тартқызыпты. Аста-төк ет, саба-саба қымыз, халық ығы-жығы, той қырық күнге созылыпты. Патшаны аң аулатып, құс салғызып, ауылдың табиғатын аралатыпты. Қазақтың қонақжайлығына, мейірбандығына тәнті болған патша еліне кетіп бара жатып артына қарағанда, ауылдың іргесіндегі тауға көзі түседі. «Мына таудың аты не?» – деп сұрайды. Жұрт білмейді. Патша: «Ол тауды «Мырзакелді» деп атаңдар», – дейді. Содан бері тау Мырзакелді аталып келеді.

Ертеде бір тайпа елдің жылқысын жау алып, мінуге ат болмай, Ес батыр (шын аты Есей) мен Дос батыр (шын аты Досберген) екеуі жылқыны жаяу қуыпты. Сонда қолдарындағы найзаның сабы ұзын болған соң сабын кесіп қысқартып алған дейді. Сол жер найза кескен деп аталса керек. Жау жеткізбей қашып отырған, сонда Дос батыр жауырыншы екен. ... Содан олар қуғыншы кері қайтты деп ойлап, сол жерде тоқтап жылқы сойып, тамақ істеп жатқанда үстерінен түскен Дос батыр мен Ес батыр Қайықбанның қақторысы деген керемет жүйрік атты қолға түсіріп, жауды ойсырата жеңіп, жылқыны аман-есен алған деседі.

Байдың баласы он жасқа толғанда әкесі қылышын туған күніне сыйға тартады. Бала ойнап қылышымен тауға шығып кетеді. Сол кезде найзағай жарқырап, жаңбыр жауып, қатты дауыл соғады. Баланы найзағай ұрыпты деп әке-шешесіне хабар жеткізеді, бірақ бала бір үңгірге тығылып қалып, екі күннен кейін табылады да, сол үңгірге «Найзатас» деген атау береді екен.

Хазіреттің белгілі мүриттерінің бірі – Әли-Құсшы ата көзі тірісінде әулиелікке жеткен адам болса керек. Бірақ, жас кезінде саятшылық құрып, аң аулаған дейді. Сондықтан да, оны ел Құсшы атап кеткен. Бір күні ол құс салуға шығады. Бір жерге келген кезде қолындағы құс ұшып барып, бір бейіттің үсітне қоныпты. Құсын шақырса келмепті. Сол сәтте ат үстінде тұрған Құсшы ата:

Осы кезде бейіттен үн естіліпті:

Ертеде Балқаш көлінің маңында, бетпақ далада бір кемпір болыпты. Оның біраз малы болады. Ол малының арқасында күн көріп, жан сақтаған екен. Бірде кемпірдің барлық малы келіп, жалғыз нары келмей қалады. Кемпірдің баспаған тауы, бармаған жері жоқ, барлық жерді іздейді. Бірақ нарын таба алмайды. Содан нардың жоғалғанына екі күн өтеді. Өзі келер деп тосқан кемпір тосудан жалығып, өзі іздемек болады. Ол таңертен тамағын дайындап, жолға шығады. Сол күні аспанды қара бұлт торлап, дала күңгірттеніп тұрады. Кемпір жан-жағын бір шолып мал жайылатын жайылымға қарай бет алады. Ойы қайтсе де нарын табу болады. Аспанды қара бұлт торлап, қатты жаңбыр жауған күні нap түйесін іздеп шығып, кемпір қатты қорыққан екен. Найзағай шатыр-шұтыр ойнап, күн күркіреп, кемпірдің зәресін алады. Жаңбыр басылған соң, кемпір жайылымға қарай беттейді. Жайылымнан күнделікті жайылып жүрген малдарын көреді. Барлығы түгел, нары да малдарының қасында жайылып жүреді. Нары кемпірдің көзіне оттай басылды. Кемпір нарының табылғанына қатты қуанып, үйіне қайтпақшы болады. Бірақ, қайтадан жаңбыр жауып, сол жерде жаңбырдың басылғанын күтіп, біраз кідіреді. Ол нарының басын ұстап біраз тұрады. Сол кезде найзағай жарқылдап, күн күркіреп, одан сайын күшейеді. Кемпір қорқып, нарын босатып, артқа қарай тартына береді. Нарының табылғанына қуанған кемпір үйіне тез жетіп алайын деп, аяғын жылдам басып ұзап кетеді. Күннің күркіреген дауысынан қорыққан кемпір екі құлағын басып алып, артына қарамай кетіп бара жатқанда, нарының боздаған аянышты дауысын естиді. Артына шошына қараса, нарына найзағай түскен екен. Осы жерде нар өлгендіктен «Нарөлген» деп атапты.

Бірде Асан қайғы бабамыз Қарқаралыны аралап келіп, Наршөккен деген тауға қонған екен. Нарын шөктіріп, дем алып алған соң былай депті:

деген екен. Сол кезден бастап, бүгінгі күнге дейін бұлтпен теңесіп тұрған тауды «Наршөккен» дейді.

«Ойтүндік пен Белең» дегендегі «белең» қай жер? Бұрынғы заманда Түркістанда Талмас ата деген әулие болған. Үш қатыны болған. Бәйбішесінің аты – Болған, тоқалының аты – Белең. Ана кенже тоқалының аты – Ақбикеш. Болған ана Сарысудың бер жағында, Белең ана Сарысудың аяқ жағында, Ақбикеш Қаратауда, Сауысқандық асуына маңайлас. Үш қатынды үш жерге қондырып, өзі құс салады екен. Ертең ертеменен Қаратаудағы Ақбикештікінен шығып, Сарысуды жағалап, Белең анаға түстеніп, күн бата Болған анаға қонады екен. Ертең ерте аттанып, жолда Белең анаға түстеніп, күн бата барып, Ақбикешке қонады екен. Өмірін құс салумен өткізіпті. Құсқа құмарлығы сондай: «Қаршығам ұлым, ителгі қызым» дейді екен. Бәйбіше, тоқалға кезек аудармай қонып, өмірінде Белең анаға қонбаған екен. Бір күн Болған анаға қонуға келе алмай, Белең анаға қонып қалыпты. Болған ана Белең анаға қонып қалғанына долданып, ессіз болып, суға с..п жіберіпті: «Шомылатұғын суын арамдайын» деп. Су түсі сарғылтым болып, Сарысу атанғаны сондықтан деседі. Болған ана, Талмас ата молалары Сарысу бойында, екеуі бір жерде болған дейді. Көмілген жері Болған ана аталып қалған. Белең ана өзі мекен қылған жайында, Сарысу бойында қалған да, «Белең» атанып, бұрынғылар «Сарысу» демейді екен, «Белең» деп айтады екен. Ұлытау, Кішітаудың о жақ, бұ жағынан жеті өзен Сарысуға құяды: «Жеті Кеңгір» дейді. Сол өзендер құйған жерді «Қаражар» дейді. Сонан төменгі жерді «Белеңнің бойы» дейді. Ақбикеш Қаратауда өліпті. «Басымды Темірқазыққа қаратпа, аяғым Әзірет Сұлтанға қарай созылады. Күнбатысқа да қаратпа, аяғым Талмас атаға қарай созылады!» деп өзінен тікесінен-тік тұратұғын қылып көмдірген. Моласын да шошақ қылдырған.

(І-нұсқа) Бұдан жүз жыл бұрын ба, әлде мың жыл бұрын ба, кім біледі, Арқаның Көкшетауының бауырындағы бір алаңқыда әрі батыр, әрі асқан аңшы бір кісі мекендепті. Кәсібі бүркіт салып, аң аулау болыпты. Ол кезде Көкшеге ауып келген «Оралдың ақ иығы» атты орасан күшті бүркіттер мекендейді екен. Батыр аңшы бір күні аң аулап келе жатып, қазіргі «Оқжетпес» аталатын, бейне алып күшті дәу қолмен текшелеп үйіп қойғандай үшкір найзаланған биік тас таудың шың басына бір бүркіт адам тәрізді жәндікті бүріп қона бергенін көріп қалыпты. Сол арада: «Апырмай, мұның жемі адам тәрізді ғой», – деп ойлайды да, жалма-жан садағын ала салып, бүркітті көздеп тартып жіберіпті. Зулаған оқ үшкір таудың ортасынан аса, көзделген шың тасқа жетпей жерге түсіпті. Құтқара алмайтынын сезген батыр аңшы көңіліне жаман ой түсіп, дереу үйіне жүгіріп келсе, әйелі зарлап жылап отыр екен. Жаңағы бүркіттің бүрген жемі батыр аңшының жалғыз баласы екен. Ашына күйінген батыр аңшы: «Ең болмаса, қызымның сүйегін көмейін» деген оймен «Құлап өлсем, жаным артық па», – деп тәуекелге бел байлап, құс болмаса бұрын адам шықпаған найза тауға шығып, қызының сүйегін алып, түбіне жерлепті. Ал тас тауға «Оқжетпес» деп ат қойған екен.

(ІІ-нұсқа) Ертеде Қарауыл ауылдарының бірінде елдің көркі, бірақ дұшпандардың көз құрты болып апалы-сіңлілі үш қыз өмір сүреді. Үшеуі де бірінен-бірі өткен хас сұлулардың өзі болады. Орталарындағы жалғыз бауырлары Оқжетпес беті қайтпас батыр болып өседі. Үш апасын қызғыштай қорғап, қамқоршы бола біледі. Әбден өшіккен жау қапылыста баса көктеп, елді шауып, үш ару мен бауыры Оқжетпесті анталап қоршауға алады. Төртеуі шегіне атысып, кейін жылжи береді. Бір кезде ту сырттарына қараса, сыңсып тұрған жасыл орман, бау-бақша, мөлдір көл, көгілдір тауларды көреді. Құс жыртылып айрылады. «Туған жердің мұндай балауса бағын арам ниет дұшпандардың қара табанына қалай таптатамыз, қасиетті топырағымызды қалай ойрандатамыз, өзімізді қалай қорлатамыз?» – деп қайраттанған Оқжетпес пен оның үш ару қарындасы қатарласып, жауға қасқая қарсы тұра қалады да, шапса алмас қылышы майырылатын, сүңгітсе қара найзасы қайырылатын, атса оғы асып түсе алмайтын қамал тасты тік қаптал құзар шыңдарға айналып кетеді.

Қызылорда облысында орналасқан бұл төбені осы аңыз арқасында «Оқшы ата» деп атап кеткен дейді.

Ықылым заманда бір жалпақ жайлы мекенде жыландар ордасы өмір сүріпті. Олардың патшасы Әбжылан деген болыпты. Өсіп-өніп көбейе келе мекендеген жерлері тарлық ете бастайды. Осыны сезген жылан патшасы өздерінің сарбаздарын жинап алып былайша бұйрық береді:

Қыздырып құйған майдан жыландардың көпшілігі өлгенімен патшасы аман қалыпты дейді. Сол күні түнде қалған жыландар патшасының айтуымен бай ауылына шабуыл жасап, барлығын қырып салады. Тек қана еті тірі бір жігіт қашып шығып, Самарқан қаласына кетіп қалады. Арада көп жылдар өтеді. Жаңағы жігіт саудамен айналысып, әжептәуір дәулет жинайды. Шаңырақ көтеріп, түтін түтетуді ойлана бастайды. Бір күні базарға барса алтыннан құйылған құмыраны бір саудагер арзандау бағаға сатып отыр екен. Қызыққан жігіт оны сатып алып үйіне келеді де, төсегінің бас жағына қойып, ұйқыға кетеді. Түннің бір уағында жаңағы құмыраның ішінен шыққан сұр жылан жігітті шағып өлтіреді. Сөйтсе, бұл жылан баяғы жылан ордасының патшасы екен. Кейін келе халық сол жыландар мекендеген жерді «Ордабұзған» деп атап кетеді.

Бұрынғы заманда жөн-жоба білетін, үлкен-кішісі бір ауыз сөзіне тоқтайтын Күшікбай деген кісі өмір сүріпті. Талай малдарын ұрыға алдырып, оның есесін қайыра ала алмай жүрген кездердің бірінде ақсақал таңғы намазды оқиын деп түзге шықса, ауылдан бір шақырым қашықтықта бір қос пайда болғанын көреді. Бұл қойдың күзем жүнін қырқып, ел қыстаққа жиналған кезі болса керек. Таңғы намазын оқып болған ақсақал баласын жіберіп, өзінің атқосшысын шақыртады. Атқосшысы келген соң ақсақал: «Бар да, ана қостың жағдайын біл. Ел болса келіп жолықсын де, ал жау болса шауып алыңдар!» – дейді. Атқосшы қасына сенімді екі жігітті ертіп алып, аттарына мініп, қосқа келеді. «Кім бар, ей!» деп дауыс шығарады. Үйден жасы жиырма бес шамасында, еңгезердей, бүркіт тұмсықты, шүңірек көзді, екі иығына екі адам мінердей жігіт шығып, бұл кісілерге сәлем беріп, үйге түсулерін сұрайды. Бұл кісілер үйге түспей, одан: «Елсің бе, жаусың ба?» деп сұрайды. Ол: «Елмін!» деп жауап береді. «Ал, егер ел болсаң, ауыл ақсақалына жүр!» –дейді. Олар жігітті ертіп, ақсақалға келеді. Жігіт есіктен кіре дауыстай сәлем беріп, екі тізесін бүгіп, екі қолын кеудесіне басып, ақсақалға таяла тоқтайды. Сәлемдесіп болғаннан кейін, ақсақал жөн сұрайды. Сөйтсе, бұл жігіт өз еліне өкпелеп, сүйген жарын қолдың қысқалығымен қалың малын төлеп ала алмай, басқаға айттырып қойғаннан соң, бір түнде басы ауған жаққа өзі бір атқа, қызын екінші атқа мінгізіп қашып шығып, қонған жері екен.

Бұрын дәндеп алған ұры-қарылар талай түн жамылып келіп, мал ала алмайды. Осыдан бастап, Ортау жігіттің аты барлық елге тарай бастайды. Содан бір қатты жаугершілікте жақ ұртынан қарағай сапты найзаның ұшы кіріп кетеді, тіспен тістеп қалғанда, сап түбінен қараған найзаның ұшын қолымен суырып алып, қалтасына салып қояды. Жауды жеңіп, ауылға қайтқанда, ел ағалары бұған ризашылығын білдіріп: «Нағыз батырдың жұмысын істедің, сен енді батыр Ортау боласың!» – дейді. Содан ол батыр Ортау атанады. Талай-талай қиян-кесті заман өтеді. Ақсақал Күшекең қартайып қайтыс болады, ал Ортау батыр болса, жас егделеп қалады. Күшікбай қайтыс болар шағында ауыл адамдарын жинап алып, Ортау батырға батасын беріп: «Осы ауыл, енді, Ортау ауылы болсын, сен осы елдің қалғанына ие бол!» – деп өсиет айтады. Содан бастап осы мекен «Ортау ауылы» атанып кетеді.

(І-нұсқа) Ертеде Боранбай деген байдың ай десе аузы, күн десе көзі бар сұлу Гүлжәмила деген қызы болған екен. Қыз өзін айттырған күйеуін менсінбей, байдың жылқышысымен сөз байласып қашады. Қызының батасын бұзып қашып кеткенін естіген Боранбай артынан қуғыншыларын жібереді. Ақыры Гүлжәмила мен жылқышы жігітті ұстап алған қуғыншылар оларды үлкен төбенің басынан лақтырып өлтіріпті. Содан бастап осы төбе Отаутас, екі жастың отауы деп аталған екен.

(ІІ-нұсқа) Баяғыда бір байдың жалғыз қызы болыпты. Сол қызға бір шал құда түседі екен. Бірақ қыздың сүйген жігіті бар екен. Тойға дайындық жүріп, әне-міне болайын деп жатқанда, жаңағы қыз өзінің жігітімен қашып кетеді екен. Бұған ашуланған бай: «Екеуін қуып жетіп, бауыздап өлтіріңдер!» – дейді. Қыз бен жігіт қашып бара жатқанда қуғыншылар жетіп қалады. Сонда қыз Құдайға жалбарынып: «Е, Құдай, өзің мыналардан құтқара көр!» – дейді. Сонда үлкен тас қақ айырылып, қыз бен жігіт тасқа кіріп кетеді де, тас жабылып қалады. Бұл тастың «Отаутас» аталу себебі осылай.

Баяғы бір заманда бұл жерде бір сараң бай болыпты. Сол сараң бай осы суға батып өлген екен. Сол уақыттан бастап әлгі қарғыс атқан жерде еш тіршілік болмапты. Бұл күнге дейін шабақ та, шаян да жоқ. Қан сұрағандай өмір түнеріп, қызыл түске боялып жатады. Бұрынғы жылдары бұл судың сырын білмеген екі ауыл қонағы суға кетіп қалыпты. Тіпті қысты күні бетіне жалған қабыршық қатады. Сол себепті біздің ауыл ол жерді Өлі су деп атайды.

Жоңғар шапқыншылығы тұсында Райымбек батырдың бір ісі ел есінде мәңгі сақталған. Ол өз сарбаздарымен қазақ жерін қалмақ жаулап алушыларынан қорғаған екен. Ауыр шайқастар өтіп жатыпты. Бірде дұшпандарды қуып келе жатып, Райымбек жасағы құмға шығып кетіпті. Оларды шөл қинайды. Сөйтіп олар су іздей бастайды. Ұзақ іздепті, бірақ еш жерден су көзі көрінбейді. Жауынгерлер әлсірей түседі. Сонда Райымбек найзасын бар күшімен жерге шаншып жібереді. Қайта суырып алғанда, жерден шапшып су шығады. Сол бұлақ Алматы облысының Қарақастек ауылында күні бүгінге дейін бар. Халық оны қасиетті бұлақ деп санайды да, құрметтеп «Райымбек бұлағы» деп атайды.

Алтай тауының шалғай түкпіріне жол тартқан жаралы бұғыны аңшы қуа беріпті. Алыстап кеткен бұғының соңынан қуып жеткен аңшы оның буы бұрқыраған батпақта бұлаққа шомылғанын көргенде қайран қалады. Бұл бұлақтың емдік қасиеті бар-ay деген ойға келеді. Кейін бұл бұлақ осы аңшының есімімен «Рахман бұлағы» деп аталған. Суға шомылған әлгі бұғы жарасынан тез жазылып кеткен дейді.

Сүйіншіқара батырдың ауылын үш мың қолмен түркімендер шауып, батырдың екі қызы Айсалқам, Жансалқам мұңын шағып адай мен таздың балаларына мынадай өлең жазып жіберген екен:

Және де сәлем айтайын Хан қожасы Самайға.

Сол Самай таздың қожасы таздың Төремұрат, Өтен, Нарынбай батырлармен сөзге келіп қалып:

Соған таздың батырлары ашуланып Самайды келер жолын аңдумен болады. Бірде аңдушыларға жалғыз кездесіп қалып, Самайды қуады. Шұбарши елді мекені жағында «Самай Қарасу» деген жер бар. Қарасуға жете бергенде Төремұрат найзамен шаншиды. Найза тиген Самай Қарасуға құлайды. Самай өте үлкен денелі кісі екен. Оның майы суға ақтарылып түседі, судың бетін май алып кетеді.. Батырлар сол судың үстімен жүз мың жылқы айдап өткізеді. Қожалар Қарасудан самайдың тек бір бармағын ғана тауып алып, бір төбеге апарып жерлейді. Басына шошақ там салады. Қорымда Самай қожаның құлаған тамы және бірнеше балбал тастар бар.

Саржал мен Қосшоқы апалы-сіңілі болады. Анасыз жастайынан әкесінің қолында тәрбиеленеді екен. Бой жетіп туған ұясынан ұшамын деген Саржалға әкесі қатты өкпелейді. Ол қыздарын ешкімге де бергісі келмейді. Содан бір күні Саржалға апасы Қосшоқы көмектесіп, екеуі қашып бара жатқанда, әкесі көріп қойып арттарынан үлкен тас лақтырып, «Тас боп қат», – дейді. Содан бері сол тас үлкен тауға айналыпты.

Саржан батыр Кенесарының жүз адамының басы болған. Кенесары қашып қырғыздың қолына түсіп, Наурызбай бастаған қазақтар қашып, оны орыстар қуып, олар осы жолдың түбіне келіп ұйықтап жатады. Кенесарының Саржан батыры келе жатыр деп Бодық естиді. (Ол кезде Саржан алпыс жаста, кәрі деп есептеледі екен.) Ол Саржанды мен көрейін деп қасына нөкер ертіп келе жатады. Саржан нөкерлері ұйықтап жатып, ат дүбірін естіп орыстар екен деп тұра қашады. Саржан: «Тоқтаңдар!» – деп нөкерлерін тоқтатыпты.

Бостан мал фермасының Сары серке деген жері бұрын «Шилісай» деп аталған. Бұл сайдың құрғақ ашасының ауызын Қозы деген бай ұзақ уақыт қыстап келген екен. Ол кісінің малы әр жылы қыстауға орналасқанда ғайыптан бір сары серке пайда болады екен. Бір жылы қыстауға қонғаннан кейін қорада жатқан малдың ішінде әлгі сары серке пайда бола кетіпті. Қозы оны барып ұстағанда, қозғалмай тыныш тұрыпты. Ол серкені сипап тұрып шашын сипаған екен, серке емес теке болып шығыпты. Сонда текеден тіл шығып: «Қолың толды ма?» деген екен. Қозы бұдан қатты шошып, Елсін құмына көшіп кетіпті. Сол жылы әлгі байдың қойы жұтап қалыпты. Кейін таныстары Қозыны мазақтап, «Сары серке» деп жүріп, Шилісай «Сары серке» деп аталып кетіпті.

Сары балуан елсіз шөлде кетпенімен суын мөлдіретіп, құдықты ойып алады екен. Бір күні сол сияқты түскі аялдамада құдық қазған Сары төрт кезге жеткенше су шығара алмай қиналады. Ақырында екі сағатқа жетпей, алты-жеті кез шыңырау қазып, су шығарып алыпты. Құдық қазғанда су шыға қоймаса Сары айтқандай «су азар болса анау қырдың астында шығар» деген мәтел біздің елде осы күнге дейін сақталған. Сары балуанның үрім-бұтағы осы күнге дейін топ басы балуан. Жиын-тойда Сарыдан шыққан балуан бәйгіні «тәубесіз» алады. Сары тұқымы бір ауылнай ел болып жүрді, осы күні екі колхозға бөлінген. Сарыдан туған қыздың аты Сары-апа екен. Бір жылы көп малға су жетпей, құдық суы тапшы болған соң Ескелді мен Жақсы Бөкембайдың аралығындағы бір ат жон төбенің Баянаула жақ іргесінен Сары-апа шашын түйіп тастап, жалғыз өзі құдық қазған екен. Екі метрге жетпейтін жерден тасқындаған өзендей мол, мыңға іркілмейтін су шыққан. Бұл құдық осы күнге дейін сол қалпында, өйткені тура көк тасты ойып алған, ернеуі балғамен ұрып тұрса да мұжылмайды. Жалғыз осы құдық Едігенің, Шоң-Торайғырдың неше мыңдаған малына бір елі орта түсіп, кеміп көрмепті. Осы күні ол құдық Сары-апан аталады, дұрысы «Сары-апаң».

Қалмақтар мен қазақтардың арасында болған соғыста тарақтының Байғозы батыры, керней, қаракесек Жарылғап батырлары қалмақ жасауылдарына шабуыл жасап, екі жақ айқасады. Қазақ сарбаздары жеңіске жетеді. Қалмақтар қырғын тауып, жеңіліске ұшырайды. Жаз бойы қалмақтардың көмілмей қалған денесі сасып, сол себепті ол Сасық жартас атанған.

Аңыз бойынша бұл жерде айдай алмай, шайнай алмай отырған бір шылқыған бай адам тұрыпты. Байлығының көптігі сонша байлыққа қарамай ол бай ешкімге өмірі ештеңе беріп көрмеген, қайыры жоқ қара жүрек адам екен. Оның бұл сараңдығын естіген бір кейуана өз көзімен көрмекке жолға шығады. Бір күні әлгі байдың үйінің тұсына жарапазан айтады. Бай үйінен дыбыс жоқ. Кейуананың дауыстағанына үйден «Кет, жоғал әрі, қайыршы!» деген жауап келеді. Сонда үйге кейуана кіріп келіпті де, төрде жатқан байға қарап, «Тұр, орныңнан» деп қаһарлана айғайлайды. Бай кейуананың көзінен от көріп шошып кетеді де, орнынан атып тұрады. Сонда кейуана: «Құдай жолына садақа бересің бе?» – дейді. Бай басын шайқайды. Ол енді беліне дейін жерге кіреді. Кейуана сұрағын қайталайды. Бай тағы бас шайқайды. Сонда кейуана: «Әй, сараң, мейлі бермесең берме. Бірақ ел қарғысы, көз жасы жібермейді. Малыңның елге пайдасы жоқ, жоғалсын ендеше!» – депті. Бай жерге түгелімен кіріп жоқ болыпты да, оның малы сонаға айналыпты. Содан әлгі көп сона осы жерді жайлап алған екен.

Ертеде Жетіру жағалбайлы руының бір атақты байының Сұлу есімді көркіне ақылы сай қызы болыпты. Сұлу ел ішіндегі жігіттерді көзіне ілмей, бір кедей жігітке ғашық болады. Әкесі қызын кедей жігітке бергісі келмейді. Әкесінің шешіміне қарсы болған қыз көлде қайықпен серуендеп жүргенде, суға кетіп өледі. Бай қызының суға батып кеткен жеріне дейін тас төсеп, жол салып, көлдің ортасына белгі қояды. Көлдің атауы бұрын басқаша болса керек. Кейін көлді жергілікті халық Сұлукөл деп атап кеткен.

Ерте заманда бір байдың қызы ерке, шолжаң болып өссе керек. Бай бойжеткен қызына жасау жасайды. Қызым риза болсын деген оймен бар байлығын жасауға жұмсапты. Көп кешікпей көрші елдің баласы құда түседі. Қыз ұзатылады. Көш үлкен керуен болады да жолға шығады. Көш ұзап кеткенде бай соңынан кісі жібереді. «Қызым жасауына риза ма екен?» деп адам жұмсайды. Сонда қызы: «Қайдан разы болайын, сырығым сырланбады, босағам борланбады» деген екен. Мұны естіген әкесі кетіп бара жатқан көштің соңынан: «Қара тас болғыр» деп қарғаған. Сол мезетте көш үлкен қара тасқа айналыпты. Белес-белес құм төбелерінің арасынан биіктігі 80 метрдей тас алыстан айқын көрінеді. Ол түйе үстінде отырған қыз бейнесіне ұқсайды.

Ерте заманда үлкен дарияның жағасында көшпенді халық өмір сүріпті. Осы елді асқан айлакер бір хан басқарыпты. Оның әйелі керемет сұлу болыпты. Хан әйелімен ақылдаспай, ешбір шешім қабылдамайды екен. Бір жолы хан шапқыншылардың шабуылын тойтарып, ұрыс кезінде жаудың біраз адамын қолға түсіріпті. Хан тұтқындарды дария жағасындағы ескі лашыққа қаматады. Түнге қарай, таза ауада сейілдеп қайтуға шыққан хан әйелі нөкерлерімен сол маңнан өтіп бара жатқанда әңгіменің қызығына беріліп кеткен көрінеді. Қызды-қыздымен ханша өзінің көрші ауылдағы бір жас жігітті өте жақсы көретінін, таяуда сол жігітпен оңаша кездескенін айтып қояды. Мұны естіген тұтқындар: "Сен ақылды әйелсің, оған еш дау жоқ. Бірақ ішкі сырыңды жұртқа жайып жібердің, бұл - сенің үлкен қателігің. Енді бізді босатпасаң, хан алдында сені әшкерелейміз!"- дейді. Сол сәтте ханша: "Өз әйелін тәрбиелей алмаған ханды халық қалай құрметтесін" деп ойлап, тұтқындарды босатып жібереді.

Содан бастап әлгі дария "Сырдария" деп аталып кетіпті.

Бұрынғы заманнан бері қарай Тарбағатай тауының етегінде көшіп-қонып жүрген қазақтардың белгілі емес, аталған таудың бір биік шоқысы турасынан айтылатұғын ертегісі тұқым-тұқымдарын қуалап біріне-бірі айтып, ауыздарынан тастаспай, жан сақтайтын дұғадай-ақ болып келе жатыр. Және мұндай ертегі қылып шығарған таудың атын қазақтар айтады «Тазтау» деп, яғни тақыр тау болған соң. Және Тазтаудың өзі басқа қатар тұрған шоқыларының бәрінен де биік, шоп-шошақ болып көрініп тұрады. Өзі бек ғайбат әдемі, беткейлерінде ешқашан көрімсіз бір артық болып жатқан тастарын, жалғыз теп-тегіс болып жатқан бетін көкпеңбек болып жауып жатқан тып-тинақ әдемі шөбі көктем менен жаз күндерінде таудың беткейлері парсы жұртының қымбат кілеміндей болып жатады. Тазтаудың ұшар басы алыстан бөрік секілді болып көрініп тұрады. Со көрінген басында қазақтардың ертегі қылып айтуынша осы уақытқа шейін бір батыр тұрады екен және со биік басында бір кезде Айдағұл деген бір батыр тұрған екен, таудың беткейінде өзінің тастан салған үйінде. Айдағұл жаяу жүрмейді екен. Ұшып жүреді екен жан-жағындағы қазақтарды сақтап. Не қыламын десе де оған қиын емес екен. Қисапсыз көз жетпейтін байлығы бар екен. Жыл сайын көктем уақытында айтылмыш батырдың қадыр құрметі үшін қазақтардың бәрі де осы күнге шейін тасаттық беріп, құрбан шалу рәсім болып қалған. Мұндай рәсім болғанының мағынасын қазақтар айтады. Бір мезгілде малдарға қатты өлім тиіп, көп малдар қырылыпты. Дәл осы уақытта бір құрметті ақсақал шалдың түсіне кіріп, Айдағұл аян беріп айтады: «Таңертеңменен тұр дағы үлкен-кішілеріңді жиып алып ертіп барып Тазтаудың етегіне әрқайсыларың бір қойдан құрбан бергейсіңдер» деп. Әлгі шал таңертең тұра салып, кәрі-жасын жиып алып, бір-бір қойдан алысып, Айдағұлдың айтқан жеріне қарай жөнелісті. Барысып ертеден кешке шейін Тазтаудың бауырында қызық-тамаша қылып, кеш болған соң ат шаптырысып қайтысты. Сонан кейін малдың өлімі пышақ кескендей тыйылып қалды. Дәл сол күннен бері қарай жыл сайын қазақтар құрбандық беріп тұрады Тазтаудың бауырында Айдағұл батырдың құрметі үшін. Және осы уақытқа шейін қазақтар сенеді Айдағұл батыр мал-мүлкіменен бүгінге шейін тұр деп және олар айтады Тазтаудың шетіменен жүрген жолаушылар және бұл таудың айналасында тұрған қазақтардың бәрі де айтады: «Түн болған мезгілде адамның даусы шығады», – деп. Дәл таудың ішінен ол қазақтың амандығын сұрап дұға қылып жатқан Айдағұл деп біледі. Жылда құрбан шалатын жерлері ғайбат дала төбе болып, үюлі жатқан отындары менен жыл сайын рәсімдерін қылып, көктем уақыттарында тамаша етіп жатады ықыластарыменен даярланысып күні бұрын еркек-ұрғашылары намаз оқып, ораза тұтып, жас жігіттері жақсы киім тіккізіп, жүйрік аттарын оңдап тастасып. Және Айдағұлдың қасында бір кемпір бар деп айтады. Кейбіреулер оның қатыны деп біледі. Кейбіреу бір сиқыршы деп біледі. Дәл осы уақытқа шейін екі ру ел қазақтарының арасында талас болып келеді. Найман-Мұрын менен Тума-Тоқмақ дегендердің қайсысына жоғары айтылмыштың анық сенбектері турасынан. Көкпекті қаласына жақын жерде «Өртентау» деген жер бар. Сол таудың солтүстік күнбатыс жағында Базар-Бағас деген суларына шейін мидай даласы бар. Дәл сол даланың ортасында тұрған шоп-шошақ құбасы бар. Оны қазақтар «Кіндіктөбе» деп атайды. Және қазақтар айтады сол жалғыз тұрған төбені кемпірдің ұршығы деп. Жоғары айтылмыш кемпірдің бес ешкісі бар екен, әрдайым өзі бағып жүреді екен. Бір күнде кемпір өзінің ешкілерін жайып отырып Тарбағатай тауына шығып отырады. Аяғын Алтай тауына қарай созып салып. Дәл сол мезгілде далада жайылып жүрген ешкісінің біреуіне қасқыр тиіп, тиген заманда ешкісін айырып алмақшы боп қолындағы иіріп отырған ұршығын қасқырға қарай тастайды. Сол тастаған ұршығы барып түседі. Осы күні биік төбе болып қалған мидай дала ішіндегі жер енді сол төбенің өзі, кемпірдің ұршығы дүр.

Бұл аңыз Қозы Көрпеш-Баян сұлу жырындағы Сарыбай мен Қарабай оқиғасына ұқсайды. Осы Тай атқан жеріне бір ауыл көшіп келгенде осы жерде үйірден қалып қойған ба, әйтеуір белгісіз бір шұнақ құлын жүреді. Ауыл қоныстанып, сол жерді мекен ете бастайды. Ал шұнақ құлын болса, осы маңайдан ешқайда кетпей, ауыл маңын маңайлап жүреді екен. Оған ауылдың халқы да үйреніп, жем-шөп беріп жүреді. Ауылдың балалары оған мініп, тіпті кей уақыттарда үйдің қасына әкеп, байлап та қойып жүрді. Ол өсіп, жетіліп шұнақ құланымыз, шұнақ тай аталды. Ол ешқандай үйірлерге қосылмай, тек адамды маңайлап жүреді. Бірде осы ауылға ұрылар түседі. Жылқы жануарларының сезімі соншама, жаңағы шұнақ тайымыз ауылдағы үйлердің маңына келіп кісінеп, оқыранып, жерді тарсылдатып, үй иелеріне белгі беріп, оларды оятып, ұрылардан аман сақтап қалады. Ұрыларды ұстап, оларға өз жазаларын береді. Осыдан кейін халық бұрынғыдан да қатты жақсы көретін болды. Көрші ауылдан келген ұрылар осы тайға тіс салып жүрді. Тайдың көзін құртпақшы болып, айла ойластырады. Бірде сол ауылдың қоңқа айғыры бір адамды шайнап тастайды, міне осыны пайдаланып, бұл істі шұнақ тайға жауып, істі тындырмақшы болады. Сөйтіп ұрылар қасына бірнеше қария ертіп келіп, көрші ауылдың қасындағы көже апаннан су ішіп тұрған шұнақ тайды атады. Ауылдың бәрі осы жаққа жүгіріп келсе, бәрі кеш екен. Шұнақ тай көже апанның қасында төрт аяғымен дем алып жатқан жылқы құсап отырып мерт болған екен. Осыдан «Тай атқан» деген жер атауы пайда болған.

Адамбай Тұрсын деген байдың тұқымы осы жерді мекендеген. Үлкен бабаларында жасы қартайып, орта жастан асқан шағына дейін үш әйел алса да, бала көрмейді. Содан төрт әйел алады. Осы әйелі екіқабат болып, құлан етіне жерік болады. Өзінің елінің үлкен, кішісін жинап, құлан етін іздестіруді сұрайды. Елдің үлкендері: «Бұл құланның етін бір тапса осы елдің ақыны, әрі мергені Сары мерген тауып қалар», – дейді. Содан бай Сары мергенді шақыртып: «Өзің әкелсең, өзіңе айғыр үйір жылқы және астыңа жақсы жүйрік ат беремін», – деп уәде етеді. Мерген өзінің аты мен қасына он бір жасар баласын ертіп, жолға шығады. Бірнеше күн жүріп, аңшы мерген сол жайлауда қос шоқыға кездеседі. Бұл шоқыны мекендеген құланның бар екендігін аңға шығып жүргенде біледі екен. Баласына сары Мерген жолда: «Анау қос шоқыда құлан болуы мүмкін, аңға шығып жүргенде осы маңнан бір құланның тезегін көргенім бар еді. Негізі осы шоқыны мекендейді. Сен анау шоқыға қарай қашыр, содан мен осы шоқыда қарауылда отырып атармын», – дейді. Баласы екінші шоқыға қарай шауып кетеді. Тауды аралап келе жатса, алдынан құлан қашады. Құланның беті тура екінші шоқыға қарай беттеп барады. Сол екі арада әкесі құланды көріп, қашып келе жатқан құланға қарсы мылтығын кезеп, атып қалады. Оқ құланның маңдайынан тиіп, құлан құлап түседі. Еліне баласынан хабар жіберіп, көлік алдырып, құланның етін еліне жеткізеді. Ауылға әкелген соң құланды сояйын деп жатқанда қараса, құланның құлағы шұнақ та, өзі тайдай ғана кіші деген екен. Содан жаңағы құлан мекендеген қос шоқыны құланның құлағы шұнақ, өзі тайдың үлкендігіндей ғана болғаны үшін «Тай атқан шұнақ» деп шоқыны атап кетіпті. Содан бай өзінің айтқан уағдасы бойынша айғыр үйір жылқысы мен жүйрік атын беріп, қызметіне риза болады.

Осы маңды билеген Ажарбай деген байдың Нұрай атты аса көркем қызы балиғатқа жеткенде: «Кімде-кім осы даланы суландырса, соған тұрмысқа шығамын» жеп шарт қойыпты. Көптеген жігіттердің әрекеті іске аспаған соң Қазығұрт баурайында қой бағып жүрген Алдай атаның балаларының бірі Кендібай «тәуекел» деп жолға шығады. Ол көп қиыншылық көріп жүріп, Сырдария бойына жетіп, қолындағы месіне су толтырып, кері қайтады. Ұзақ жолда таусыла бастаған местегі су да жігіт межелі жерге жақындағанда сүрініп кетіп төгіле бастайды. Жігіт енді месін қолтығына қысып, ауылына келіп, болған жағдайды айтып, месті төңкереді. Ішінде қалған қос уыстай су жерге жата қалып ұйқыға кетеді. Мұны көрген жұрт жігітті аяп, үн-түнсіз тарапты. Келесі күні және аяушылық білдіріп, Кендібайға келгенде нағыз ғажаптың үстінен шығады: кешегі қос уыс су төгілген жерден бір бұлақ су шығып, бағытын Келеске бұрып толқып барады екен, ал Кендібайдың кеше қадай салған таяғы зәулім ағаш болып өсіп кетіпті. Нұрай сұлу сөзінде тұрып, Кендібайға тұрмысқа шығады. Сөйтіп, махаббаттың күші шөл даладан су шығарып, бау өсіріпті.

Ертеде бір жасы жеткен әйел күйеуінен айрылып, екі қызымен жалғыз қалыпты. Үй отағасы қайтыс болған соң әйелдің жағдайы нашарлап, бір бойжеткен, бір кішкентай қызының жағдайын жасап, қияға қондырар халі қалмаған екен. Өз беттерімен өскен қарлығаштай майысқан бойжеткен мен сіңлісі өз күндерін өздері көріп, әлек болады. Күндердің бір күнінде ел арасында әлгі әйелдің үлкен қызы отбасылардың ала жібін аттап, ақырында аяғы ауыр болып қалды деген сыбыс тарайды. Жұрттың айтқан өсегіне, кенедей жабысқан аяусыз атаққа ие болған бойжеткеннің шыдамы таусылып, ақыр аяғында ауыл сыртындағы төбешікте өсіп тұрған үлкен талдың бір бұтағында өмірін қиып, асылып қалған екен дейді. Айлар өтіп, жылдар өтіп, әлгі әйелдің екінші қызы да бой жетеді. Үлкен қызына кенедей жабысқан атақ бұл қызының да өміріне маза бермейді. «Әпкесі қаймаққа малынып отырған отбасылардың шырқын бұзған, сіңлісі де әпкесінен алшақтамай сондай болады» деген сынды әңгімелер екінші қызының да мазасын алып, тіпті үйден шығуға да шамасы болмайды. Төзімі таусылып, күнін көре алмаған бұл бойжеткен де әпкесінің жолымен әлгі талдың бұтағына барып, өзінің де өмірін қияды екен. Мұндай қайғыға душар болған әйел өз үйінен, өз жұртынан безіп, алыс жаққа кете барады. Бұл жерге кектенген әйел соңғы сөздерінде осы жердің барлық талдарын қарғап, мұңын шалып кетеді. Есінен ауысқан әйелге көңіл бөлмеген жұрт күнделікті қызу тіршілігін жалғасытар береді. Күндер өтіп, күз келеді. Табиғаттың заңы бойынша ағаштар қурап, қыс келіп, аппақ көрпені жамылады. Бірақ бар пәле көктем келгенде анықталады. Жыл сайын бүршік атып, гүлдей жайнайтын ағаштар тіршілігі жоқ тастай қурап, қатып тұра береді. Көктем өтіп, шыжыған жаз да келеді. Ал әлгі ағаштар бүршік атар емес. Қолдарынан келгенін бәрін жасаған жұрт көңілдерін үзіп, жасар шаралары қалмайды. Әйел болса, тау кезіп, жылдар өтіп, қыздарының өмірі қиылған талдың қасына келіп, қайтыс болған екен. Сол күннен бастап жұрттың ағаштары гүлдеп, олар ну орманның ортасында өмір сүріпті. Дегенмен, ең қызығы, екі қыздың өмірі қиылған талдың бір бұтағы бүршік атпай бүгінге дейін қурап, құрғап тұр екен дейді.

Ертеде осы тауды қазақ жерін жаулап алған қалмақтар мекен етіпті. Бірақ түнделікте бұл жер дамылдауға, қоныс қылуға өте жайсыз екен. Қаптаған суыр түні бойы ащы дауыстарымен шаңқылдап маза бермепті. Қалмақтар суырды «тарбыға», ал тауды «тай» деп атайды екен. Сонан осы биікті «Суырлытау» яғни «Тарбағатай» деп атап кетеді. Таудың осы атауы күні бүгінге дейін сол қалпында сақталған.

Ертеде асқан бай болады. Байдың ай десе аузы, күн десе көзі бар жалғыз қызы болады. Бай қызын бір кәрі байға атастырып қойып, ержеткен соң бермекші болады. Ал қызының өзінің сүйген жігіті болады, бірақ жігіт кедей. Ал бай қызының кедей жігітпен қосылуына қарсы болады. Қыз әкесінің қарсылығына қарамастан, өз бетімен сүйген жігітіне кетпек болып, жүгін жиып жолға аттанады. Бай қызына ашуланып, “тас болып қатып қал” деп қарғайды. Қыз тас болып қатып, тауға айналады. Содан бұл тасты тау – Тастөбе атанады.

Ертеде Тасты деген жер болыпты. Ол жерде ақ, көк, жасыл неше түрлі тастар көп болып, үйіліп жатады екен. Сондықтан да ол жер «Тасты» деп аталыпты. Ол жердің әдемілігі соншалық, әр түрлі тастардан салынған үйлер, қақпалар, гүл сарайлар адам көңілін гүл жайнатып, әлдебір әсемдікті паш ететін еді. Бұл елдің халқы да ерекше жандар екен. Ешқайсысы бір-біріне дауыс көтеріп сөйлемейтін болыпты. Жігіттері шетінен өнерлі, келіндері ибалы, қыздары әдепті, балалары өте әсем, тәртіпті екен. Кішкентай балаларға дейін өнерге, әсемдікке құштар екен. Олар орман-тоғайлардағы әртүрлі аң-құстардың тілін де біледі екен. «Соғыс, қиянат» деген сөздерді өмірі естімепті. Сол жерде Айқап деген жігіт пен Жұлдыз деген қыз өмір сүріпті. Айқап ағаларынан қалыспай аңға шығып, таудан-тасқа ортекедей орғыған, құралайды көзге атқан мерген болыпты. Жеңгелері сондықтан да Айқапты: «Мынау таудан-тасқа секірген ешкі тәрізді екен», – деп, оған «Ешкі» деп ат қойыпты. Ал Жұлдызды жүрген жерін таза ғып жинап жүргендігіне байланысты «бұл өзі сандықтай тап-сұйнақтай екен» деп, оны «Сандық» деп атапты. Көңілдері жарасым тапқан Айқап пен Жұлдыз отау құрады. Олардың Деркүл атты қыздары дүниеге келеді. Деркүл сұлу, әдемі, қолаң шашы тілерсегін соққан, сөзге сараң болса да, өткір сөйлейтін бойжеткен екен. Күндердің күнінде сол елдің келбетіне, байлығына, мәдениеттілігіне қызығып, көрші елдерде көре алмаушылық туыпты. Сөйтіп, олар ауыз біріктіріп, Тасты жерін жаулап алуға соғыс жариялапты. Ешкі батыр халқын жинап алып: «Ей, халқым, біз соғыс пен қиянатты көрмей өсіп едік, міне енді көрші елдер бізге соғыс жариялады. Соғыс ұрпақты құрту, жастарды жетім-жесір ету, балаларды құл қылу болса, қиянат дегеніміз ауыздарындағы астарын тартып алу, не болмаса киім кигізбеу деген сөз. Ұрпақсыз қалмау үшін біз соғыста жеңіп, елімізді аман алып қалуымыз керек. Сол үшін жағалай жатқан тастардан қорған соғуымыз қажет. Ал, Сандық сен болсаң, мына келіндерді басқарып, кемпір-шалдарға бас-көз болып, сарбаздарға тамақ дайындаңдар», – дейді. Соғыс ұзаққа созылып, ел ішінде ашаршылық басталады, тіпті қара судың өзін де үнемдеуге тура келеді. Сандық әжеміз қорғанды жағалай жүріп, сарбаздарға қараса, қырылып жатқан ұрпақтарды көріп, жаны түршігеді. «Апырмай, мына ұрпақтар нақақтан-нақақ не үшін қырылып жатыр? Біз ешкімге қиянат жасамаған сияқты едік қой, бұлар не үшін өлуге тиіс?

Е, Алла тағала, бұлар неге нақақтан-нақақ өледі, Мына жауға кім қарсы келеді? – деп екі көзінен жас парлап, екі қолын жайып, Аллаға жалбарынады: «Сен мені өзің жаратқансың, енді менің тілегімді қабыл ал! Мына ұрпақты жазықсыздан-жазықсыз қырғызба. Мына жау өте алмасын, мені соған қарсы қорған қыл!» – дейді. Алла ана тілегін қабыл етіп, үлкен қорған тасқа айналдырады. Соны көріп тұрған Деркүл көзінің жасын төгіп: «Е, Алла, мен де сенің пендеңмін ғой, менің тілегімді қабыл етіп, мені де мына ағатайларыма, ең құрмаса шөлін қандыратын сусынға айналдырып, бұлақ етші», – деп өтінеді. Сол мезетте Деркүл арнасы толқындаған кең өзенге айналады. Бәйбішесі мен қызының тілектерінің қабыл болғанын көрген Ешкі атамыз жүрегі езіліп, артына қараса, қара құрттай қаптап келе жатқан жауды көреді. «Апырмай, мына жаумен кім соғысады, шынымен ұрпағымыз құрығаны ма? Е, Алла, біз неліктен осы жағдайға ұшырадық? Қара ниетті жау біздің жерімізді таптап өтпекші ме? Мені де осы жауды өткізбейтіндей шың-құзға айналдыра көр», – деп Аллаға жалбарынады. Ешкі батыр екі аяқты аң түгілі, қос қанатты құс ұшып өте алмайтындай биік тауға айналады. Бұны көрген жау, бетін кері бұрды. Міне, сөйтіп тұтас бір әулет арқасында Тасты жерінің ұрпағы аман қалды. Ешкі атамыздың жаудан қорғанып, тасты қалап қорған салыңдар деген сөзінен Тасты жері «Тасқала» атанып кетіпті. Осы жердегі Ешкі батыр тауы сол кездегі Айқап атамыз екен де, Сандық тауы Жұлдыз әжеміз екен. Осы таудың етегіндегі Ақтау – әжеміздің кимешегі, жанында ағып жатқан бұлақ – көз жасы екен. Деркүл қазіргі Деркуль өзені екен. Екі жағалауында созылып жатқан қалың тоғай Деркүл апамыздың қос бұрымы екен. Ел арасында Ешкі тауға келіп, аруағына сиынып, Қобыланды батыр түнепті деген сөз бар.

Орақтың, қала берді бүкіл Тоқтауылдың басшы адамдары, ағайынды Қабыл мен Маты өзара болмашы жағдайда өкпелеседі. Өкпе арты үлкен араздыққа ұшырайды. Ел жақсылары татуластыра алмайды. Іс сотқа барады. Сот ағайын арасындағы өкпе деп тауып, қылмысты істі аяқсыз қалдырады. Бірақ өкпе ажырамайды, туыстар бірін-бірі көрмей, қыңыр қалпында жүре береді. Үш жыл өтеді. Күндерде бір күн ағайынды екеуі малдарын жайып жүріп, Құмдыадырдың баурайындағы кішкене сайдың жағасында кездеседі. Сағынысқан туыстар сол жерде ұзақ уақыт құшақтасып амандасады. Отырып, үш жылғы әңгімелерді шертеді. Аттанар алдында Қабекең:

Сол жылы күздігүні Қабекең малын Татусайдың бойына жайып жіберіп, інісінің үйіне барып тұрады екен. Барған сайын келіні Тікіш (менің әжем) қатық айран беретін болыпты. Бірде Қабекең: «Мен осы үйге күнде келемін. Келген сайын келін маған қатық береді. Осы бір кішкене жалдың аты «Айранжал» болсыншы», – депті. Содан былай Татусайдың батыс жағындағы жал «Айранжал» атанады.

Нарын деген 170 жастағы қалмақ кемпірі. Елін бастап Қытайға көшкен. «Үш жылдай мал төлдемесін, ер-әйел бала таппасын, жан басы бір-бір тас кірпіш ала жүрсін» деп әмір еткен. Еділден тас кірпішті тастап өткен. Атты қазақтармен соғысқанда «қырық жастан жоғарғы адам, ер, әйел алда отырып соғыса берсін. Көшті тоқтатпасын. Қырықтан жоғарғы қарттар ұрпақ үшін құрбан болсын» деп әмір еткен.

Ілгеріде бір бай перзентке зар болған екен. Әбден қартайған шағында сүйікті әйелі жүкті болыпты. Күні жетіп қалса керек. Бір күні әйелі өзен аңғарында жүріп босанып қалыпты. Босанған баласы қыз болған екен. Бай қуанып ұлан-ғайыр той жасапты. Сөйтіп сол өзеннің атын «Қызтуған» деп қойыпты. Бай сол ауылдың игі-жақсыларын шақырып, қызының есімін Тәтті қойған екен дейді. Бірақ сол қыз шілде айларында өзенде шомылып жүріп, батып кетсе керек. Ел жадында сақталған осы екі атау осы күнге дейін бір аңыздың желісімен келеді. Ал кейбір кісілер бұл жердің Тәтті аталу себебі, мұнда ең бірінші орыс қызы Татьянаның қоныстануы десе, енді біреулері күнделікті қолданылып жүрген судың тәттілігінен дейді.

Есте жоқ ертедегі заманда тайпалар арасындағы болған жаугершілік кезінде қырғыздың Манас батыры мен қытайдың Әлмамбет батыры бірлесе отырып жоңғардың Текес есімді батырымен соғысыпты. Қиян-кескі соғыс барысында Манасты жеңе алмаған Текес батыр сиқыршысы Ағаязға айла істеттіріп, үлкен аңғарға біткен тоғайды сиқырмен қалың қолға айналдырып, Манас батырға төтеп береді екен. Бұл айласын сезе қойған Әлмамбет батыр қалың тоғайға сиқырмен өрт қоя беріпті. Нәтижеде Текес пен Ағаяздың қалың қолын жеңіпті. Қырғын соғыстан кейін халық үлкен өзенді жоңғар батырының атымен «Текес» атапты да, жоғарғы аңғарындағы тармақ өзеннің атын «Ағаяз» атап кетіпті.

Отырар іргесінде көз жұмған Әміршінің сүйегін жанашыр серіктері сырт жанға көрсетпей, өлгенін айтпай, "әмірші науқастанып келді" деген желеумен алып бара жатып, осы күнгі Темірлан деген жерге келгенде қалың әскер Темірдің қайтыс болғанын біліп қойып, сыр ашылған көрінеді. Міне осыдан барып ол жерді "Темірлан" атапты деп баяндайды. Оның Темір емес, Темірлан атану себебі әскер ішінде Темір арқылы лаң шықты, шу шықты дегенді білдіреді дейді.

Алтынемел бекетіне алты шақырымдай жерде дәл Алматы қаласына қарай жүретұғын почта жолының үстінде бихисап үлкен уа белгілі мидай даламенен жүріп кеткен ор – қаһарлы мәшһүр Орта Азия жайдарын жаулап алған Темірланның, кейбір жерлері жер болып өсіп кеткен. Осы күнде белгісіз де боп қалған, неше уақыттар өткен соң бұ айтылмыш оры, мұсылмандардың айтуынша, Балқаштан Іле суына шейін барса керек. Осы ор турасынан мағынасын тұрмыс жайындағы қазақтар әлі ұмытқандары жоқ өздеріне ие болған адамының істегеніне көре һәм біздерге әр нешік мағынадарын көрсетіп берген еді.

Төменде жат айтылмыш: “Темірланның бастап жалғыз-ақ баласы бар еді. Оны әрдайым атқа мінгізіп, жалғыз жүргізуші еді ешқашан нөкер, яки жолдас бермейінше. Темірланның мұндай қылғанының себебі мынау деп айтады: Жалғыз баласы болған соң, соның өзіне «рәуіш атқа мықты, шыдамды, ширақ болсын жас балам» деп тілеуші еді дейді. Бір күні жас бала өзінің жақсы көретұғын атына мініп алып, далаға шығып кеткен. Елден алыс далаға барып, бір топ құланға кез келіп, қаю құландармен бірге шауып кете берген мидай елсіз далаға шығып. Сол жерде аттар со қадары баланың быт-шытын шығарған, жалғыз оның үзеңгісінде аяғының басы ғана қалған, баласы құрыған. Сансыз қолдарының адамдарын шақырып алған және қанша баскер адамдарын шақыртып, со қадары жастары бірдей қыздары да шақыртып алған. Оларды қатарлап қойып, бір еркек бір қыздан Балқаштан Ілеге шейін. Берген еркектерге кетпен, ұрғашыларға күрек, бұйырған: «терең қып ор қазыңдар» деп, егерде оның әмірін тез орнына келтірсе, оларды бір-біріменен қосып қоюға уағда қылған. Қашан қисапсыз үлкен ор даяр болған соң, бұйырған өзінің баскер адамына: «атқа мінісіп, сол жайдағы бар құландарды орға айдаңыздар» деп, тым болмаса осылайша қып өзінің жақсы көретұғын баласының құнынан бір нәрсе таппас па екен деп. Қалай айтылды, солай өздерінің бас иелерінің қалағанын орнына келтіріп, әр тараптан бар құландарды айдап, орға келтірген. Айтады, бірақ құтылып кеткен бір ақсақ құлан ғана деп. Өңгелері орға түсіп, қырылған екен. Сол құландарменен Темірланның баласының мінген аты да өлген. Сол өлген аттан тапқан екен оң үзенгісінде қалған баланың аяғын ғана. Соны тапқан соң Орта Азия жұртының үкім иесі риза болған дейді. Темірланның баскерінен құтылған ақсақ құлан турасынан қазақтар өлең қылған. «Ақсақ құлан - Жошы хан, жүрегім жаман шошыған», яғни Темірлан дегені. Мұндай шығарғандары қазақтардың көрсетіп тұрады қаһарлы Темірланнан қорыққандарын. Міне, осылайша» деп тәмам еткен бихисап үлкен Темірланның оры турасынан.

Бұрын ағалы-қарындасты екі әулие болыпты. Ағасының аты Темірхан, қарындасының аты Айшамхан екен. Күндердің бірінде екі әулиенің қастас дұшпандары оларды өлтірмекші болады. Темірхан әулие қара нарға азық-түлігін артып, қарындасын мінгізіп, өзі тұлпарына мініп алыс жолға сапар шегеді. Бірақ оның жаулары да өкше ізіне түсіп қуады. Темірхан әулие қуғыншы жауларымен соғыса қашып, кеш бата Бостан сайына ілініпті. Күн батып кеткендіктен Бостан сайын өрлеп қалың мәуелі терек өскен бір жасаңды жерге келіп түнепті. Қазір бұл жерді әулие түнеп аттанған жер «Жай Қожам» дейді. Жай Қожамға түнеп аттанған екі әулие Бостан сайын өрлеп, Дүңгенжайлақ арқылы Ақтас сайының басынан түсіпті. Ақтас суының басына келіп демалып, ағасы шөмшек теріп, қарындасы нан илеп, түстік тамақтың қамына кіріседі. Тұлпарын арқандап қояды, қара нары алысырақ барып жайылып тұрады. Дәл осы мезетте қуғыншылар келіп басып қалады. Қара нар жау қолында қалады. Сонда Темірхан әулие қолын жайып тұрып «тасқа айнал» дегенде қара нар тасқа, илеп отырған нан ақ тасқа айналыпты. Қазір Ақтас сайының су басында қара нар сияқты жалғыз өркешті қара тас, судың шығыс жақ беткейінде шашылып жатқан ақтас бар болып, ел оны әулиенің тасқа айналған илеген наны мен қара нары дейді. Сондықтан бұл жер «Ақтас Қожам» деп аталыпты. Ақтас сайының аты да осыған негізделіп қойылған екен. Темірхан әулие сол кезде қарындасын мінгесіте қашып жаудан құтылып шығыпты. Қызыл қораны өрлеп, мұздық тақтайының батыс қыратын қыраттай қашып, бір жерге келгенде жан-жағы түгел қамау-қамау жартас болып жол таба алмай қалады. Қуғыншы жау да жетіп оларды қоршап алады. Сол кезде қара жер қақ айрылып әулиелер жер астына түсіп кетіпті. Кейін бір моллаға түсінде Алла аян беріп: «Сен Темірхан әулиенің жатқан жеріне басына күмбез орнат» депті. Әулиенің жатқан жерін нұсқапты. Әлгі молла күмбез орнатып, өлгенше сол күмбезге қарапты. Қазір де Қожамда екі күмбез бар, біреуі ағасы Темірханның, енді бірі қарындасы Айшамханның қабірі дейді. Және бір тас үйілген шоқы бар, оны «Тұлпаршоқы» дейді. Ол жерге әулиенің тұлпары өлген екен.Күмбез орнағаннан кейін бұл жердің аты «Қожам» (әуелде әулиенің бейіті, күмбезі делінеді екен) қойылып ел сиынатын болған. Ислам дініндегі ұлттардың бәрі де Қожамды құрметтейді. Жайшылықта Қожамға келгендер Құран оқымай өтпейді. Әсіресе қазақ халқы Қожамның тұсынан өткенде әйелдер аттан түсіп жаяулап өтеді. Ерлер ат үстінде үзеңгіден оң жақ аяғын шығарып, дұға оқып, иман айтып өтеді.

Ерте заманда Ермек деген батыр елінде еншілеп кеткен бір бәйге атын қайтарып алмақ болып, жолға аттанғалы жатқанда, жолдасы тұрып: «Енді біз қай жерде кездесеміз?» деген екен. Сонда Ермек: «Егер мен күрең бәйгімді алып қайтсам, осы тұрған жеріміздің жол жиегінде бір теректен қиған таяқты шаншып кетем, ол менің олжалы қайтқандығымның белгісі болмақ» деген екен.

Қазақ даласын хандар әулеті билеп тұрған заман. Сол заманда халыққа жауыздығымен белгілі Айтық деген хан өмір сүріпті. Ханның төрт ұлы болыпты дейді аңыз. Хан бір күні ұлдарын жинап алып:

Үлкен ұлдары әкесінің сөзін құп етіп, уәдесін береді. Сонда кенже ұлы тұрып:

Оған ашуланған әкесі үлкен ұлдарына кенже ұлын өлтіруді бұйырады. Ағалары інісінің кол-аяғын байлап, ел ішіндегі өзеннің біріне лақтырып жібереді. Інісі сол өзеннің тұңғиығына батып көз жұмады. Сол кезден бастап, төртінші өзен үш өзеннің ағып жатқан бағытына теріс ағатын болды. Сол себепті қаланы Терісаққан деп атап кеткен дейді аңыз.

Тоқтамыс қырық шақты адамымен аталмыш бұлақтың жағасында дем алады. Іштерінде екі-үш сарбазы жансыз боп шығып, Тоқтамыс пен ұйқыда жатқан жолдастарын шетінен бауыздап қырып салады. Ертеңіне азанда сол елдің дихандары осы жағдайдың үстінен түсіп, ішіндегі шала жансар бірінен "Тоқтамыстың қолы едік" дегенді ғана ұғып, бәрін жерлепті. Содан бастап ол жер "Тоқтамыс" атаныпты.

(І-нұсқа) Бұрынғы өткен заманда апайтөс Арқаның бел ортасында бір қауымдық жұрт өмір сүріпті. Жағалары жайлауда, жандары рахатта тамаша ғұмыр кешкен. Шұрайлы жерден қоныс алған малға да, жанға да бай өлкенің тұрғындарында: «Бізде барлығы да бар. Бірақ сол мал-жанды қорғайтын батырымыз болса екен”, – деген бір ғана армандары болыпты. Күндердің күнінде бір отбасында алтын айдарлы алып бала дүниеге келіп, ел-жұрты болып үлкен той жасайды. Сол нәресте жыл санап емес, күн санап ержете бастайды. Туған-туысқандары да көркейіп келе жатқан баланы өз атымен атамай көз тимесін деп, Толағай дейтін болыпты. Сөйтіп баланың аты Толағай атанып кетеді. Күндердің бір күнінде жер қуаңшылық тартып, жаңбыр болмай, ел күйзеліске ұшырайды. Халықтың басына түскен ауыртпалық Толағайды да қатты мазалапты. Сонан бері Толағай Дана деген қарт ақсақалға барып, ақыл сұрапты. Сонда қарт айтқан екен:

Арада ай өтеді, жыл өтеді. Бір күндері Ақ басты Алатауға жетіп, “Ассалаумағалейкум” деп сәлем беріпті, өзінің талап-тілегін айтыпты. Маңғаз Алатау талапты ерге зор қошемет көрсетіп, етегінде орналасқан бала тауды Толағайға арқалатып қоя береді. Алғашқыда аяғын ширақ басқанымен иығына түскен салмақ еңсесін езіп, бірте-бірте әлсірете бастайды. Арада көп уақыттар өтеді. Арқасында тау, әлсіреген, қансыраған Толағай елінің шетіне іліге бере тізесі бүгіліп, құлап түседі де ұйқыға кетеді. Арқасындағы тау болса батыр жігітінің үстінен басып қалыпты. Сонан сол Толағай күні бүгінге дейін тау астында ұйықтап жатыр дейді. Ал, жаңағы Бала тауды ел «Толағай» деп атап кетіпті.

(ІІ-нұсқа) Бұрынғы заманда бір үлкен алып бар екен. Бұл алыптың екі баласы болыпты. Кіші баласы Ертістің суына шомылып жүріп суға кетіпті. Алып үлкен баласымен қанша дамыл таппай қиналып іздесе де, баласының сүйегін таба алмапты. Сонда Алып Ертісті бөгеуге ойлап, баласын ертіп алып Тарбағатай тауларына келіпті. Бұл тауларда бұлар Толағайды иығына көтеріп өздерінің ойлағанын орнына келтіруге Ертіске қарай жүріпті. Жол үстінде бұлар Қалба тауының етегіндегі өздерінің үйлеріне қонуға тоқтапты. Әкесі баласына айтыпты: «Бүгін сен жалғыз жат. Қатыныңмен жолықпа», – деп. Баласы әкесінің өсиетін тыңдамаған себептен таңертең әкесіне қолғабыс қыла алмай Толағайды Ертіске шейін апара алмапты. Әкесі қайғыланып Толағайды Қалба тауларында тастап кетіпті.

Ертеде Топар, Жандар деген екі ағайынды жігіттер болған екен. Екеуі де әрі өжет, әрі батыр екен. Ол кезде қалмақтар жаулай бастаған екен. Қалмақтар мынадай шарт қойыпты: «Бұқа мен бұқаны сүзістірейік, айғыр мен айғырды төбелестірейік, балуан мен балуанды күрестірейік, егер де осы үшеуі де жеңіске жеткен болса, жерді бейбітшілік жолымен тастап кетеміз» деген. Сонда қазақтардың бұқасы да, айғыры да, балуаны да жеңіске жеткен екен. Содан осы сайыс болған жер Топар деген кісінің құрметіне қойылған екен.

Ертеде ғайыптан ба, әлде көктен бе бір бала пайда болады. Бұны біреулер қыз екен дейді, біреулер ер бала екен дейді. Бірақ негізінен ер бала көрінеді. Сол бала жас кезінде қайтыс болып, сол жерге жерленеді. Кейін баланың бейіт басына Тораңғылы ағашы пайда болып, дарақ болып өсіп шығады. Бала бейітінен қасиетті жағдайлар көрініп, халық баланы әулие бала деп жориды. Сонымен сол бейітті «Тораңғылы әулие» деп атайды. Тораңғылы ағашының бір бұтағын кесіп, не шауып алған адамдар көрер көзге зардап шегіп ауырғандары байқалады. Содан кейін бір де бір адам бұтақ алмайтын болған.

Осы жерлерде бір уақыттарда, шынында да, биік қараған ормандары өсіпті. Бүкіл айналаны байлығына сараңдығы сәйкес келген бай иемденіпті. Оның мыңдаған бас қой, түйелері мен қонды үйір-үйір жылқылары болыпты. Оның үлкен қазандарында күні-түні хош иісті ет қайнап жататын. Бұл астан байдың әйелдері, бала-шағасы мен малайлары ғана дәм тата алады екен. Байдың дүние-мүлкі жеткілікті еді. Тек ол жомарт жүрек пен қайырымдылықтан жұрдай, қызғаныштан үнемі жүрегі сыздап жүретін жан еді. Бірде қыстың орта кезінде сұрапыл боран соғып тұрғанда адасқан үш адам шаршап шалдығып жүріп байдың үйіне тап болады. Жаурап, қатты жел өтіп тотыққан олар байдан көмек және пана сұрайды. Бірақ сараң бай малайларына қонақтарды аулақ қуып жіберуді тапсырады. Әлсіреген, үміті үзілген жолаушылар бай ауылынан көп ұзамай, қинала-қинала көз жұмған. Оларға соңғы баспана болған шоқ қарағай еді. Қар тоқтап, долы жел бәсеңдегенде қоныстағы адамдарды үрей билейді. Шоқ қарағай өскен жер қатқақ жалаң құмға айналады. Үш биік құм төбе үш молаға ұқсайды. Шоқ қарағай тып-типыл болып, бұлақтар кеуіп қалады, бос қалған құдықтардың қабырғалары опырыла құлап, қарғыс атқан жерден тіршілік те жойылады.

Бұрынғы кезде Сыр өзеніне жақын жатқан бір сілем құмның дәл түбінен дарияға қарай қара жол өтеді. Бір жолы сол соқпақпен келе жатқан топ аттылардың ішінен біреу Құмшоқының қасына жеткенде: "Па, шіркін, мына құм қалай әсем үйілген, құмның төресі десе де болғандай екен-ау!"- депті таңданысын жасыра алмай. Сол сол-ақ екен, әлгі жігіттің қасындағы кісілер: "Бәрекелді, өте тауып айттың, құмның төресі Төреқұм десе, дегендей-ақ!"- деп қуаттай жөнеліпті.

Кейін сол жер "Төреқұм" деп аталып кетіпті.

Ертеде ел ауыл арасындағы жер дауы, жесір дауы, мал дауына билер төрелік жасап, дұрыс-бұрыстығын солар шешіп айтып отырған. Әрине, олар осындай кесім жасап төрелігін айтатын жерді де өздері таңдап, белгілейтін болған. Осындай орынға кез-келген жерді белгілей бермейтіндігі тағы белгілі. Сондай төрелік айтатын жер «Төресай» аталып кеткен дейді. Осы Төресай атауы жайында да әрқилы аңыз-әңгіме бар. Бұл шындыққа саяды. Айтушылар бұл атаудың екінші бір шығу тегін сайдың бай табиғат көркімен байланыстырады. Едірей тауының ішіндегі сайдың ең көріктісі, әсем жер болғандықтан, сайдың төресі екен деп риза болысқан. «Төресай» атауы содан шыққан дейді.

Өткен ғасырда Кіші жүзден шыққан Жәрімбет деген кісі өзінің ұрпақтарын Қармақшы ауданына қарасты Төретамға қоныстандырған көрінеді, бір шеті сонау Жалағаш ауданы, «Жаңа талап» қолхозынан бастап, мына жағы «Қараң», «Жеті асар» маңы, «Сырдария» өзенін жағалап Дерментөбе, Сартоғай, Елшібай, Төретал, солтүстігі «Келіншек жалын» (қазіргі Байқоңыр) Жәрімбеттен тараған Әлен, Бұрқыт балалары мекен еткен. Олар Сыр бойын жайлаған, кейін қыстау салған. Ол заман Сырдария өзені ол шеті мен бұл шетіне көз жетпейтін толқыны аспанға атқан кез болса керек. Бір жаздың жаймашуақ күнінде суға кетіп, ағып бара жатқан бір кісіні осы елдің азаматтары судан шығарып, ат шаптырып жан-жаққа хабар жібереді. Көп ұзамай көп адам келіп, өз адамдарын жинап, биік төбенің басына үй, там салдырып жерлеген екен, рулары төре болып шыққан екен. Содан бері Төретам аталып кеткен. Үй, там жолаушылап бара жатқан кісілерге ық-пана болған. Жергілікті халықтан «бұл үй, там кімнің тамы?» деп сұрағандарға «Төренің тамы» деп жауап береді екен.

Ертеректе бұл жазықты бір бай иемденіп, мекен етіпті. Бай үш әйел алса да бір де бірі бала көтермепті. Төртінші әйелін алғанда бір қыз тауыпты. Қызды әйелдердің барлығы да жақсы көріп, ортақ мәпелеп тәрбиелепті. Қыз бойжетіп, сол маңдағы бір кедейдің ақылды баласына ғашық болып, тимек болады. Бұл жағдайды білген залым әкесі: «Менің қызым кедейге тие ме» деп намыстанады да қызын сабап өлтіріп қойыпты. Кейінгі кезде қыздың төрт шешесі қызды еске түсіру мақсатында жазықтың төрт бұрышына әтейілеп жемісті бақша орнатыпты. Жеміс-жидек ағаштары жетіліп аппақ қардай болып гүл ашады. Бұл жерді көрген жұртшылық содан бастап «Төртгүл» деп атап кетеді. Кейін келе «Төрткүл» болып өзгерген делінеді.

Баяғыда қай ғасыр екені белгісіз бұрынғы Қарасора (қазіргі Кеңес Арық) ауылында бір үлкен аждаһа пайда болыпты. Ол елге тыныштық бермепті. Малды малдай, адамды адамдай қырыпты. Ауыл адамдары әбден сасыпты. Осы ауылда бір молда болыпты. Ол әбден бұл аждаһаны сиқырмен дуалап, бірнеше ғасырға сиқырлап қатырып қойған екен. Содан сол молданың құдіретінің арқасында ауыл тыныштық тауып қалыпты. Сол аждаһаны ауыл сыртындағы Төрткүл деген төбеге қырға көміпті. Оның аты осы күнге дейін Төрткүл төбе деп аталуда екен.

Осы жерде жеті қат жерді тесіп шыққан мөлдір бұлақ болыпты. Бірақ бұл бұлақтың айналасы жан маңайлатпас саз батпақ екен. Бір күні бір үйір бұқа келіп су ішпек болса керек. Бір бұқа ең жақын келіп, балшыққа түсіп кетеді. Батып бара жатқан бұқаның денесі көрінбей кетіп, тек тұмсығы батпай қалып қояды. Содан бір адамның малы жоғалып, іздей келгенде осы бұлақ маңайынан табылады. Сұраған адамдарға тұмсықты бұлақтың қасынан таптым деп жауап беріпті. Тұмсықты бұлақтың келе-келе балшығы азайып, елге қоныс болыпты. Содан бері бұл жер Тұмсық деген атауға ие болған екен.

Жақсықылыш, Жаманқылыш Шора ханның баласы деседі. Тұрсынбике Асан қайғының қызы, Абаттың қарындасы деседі. Ағайынды екі жігіт Шора ханның баласы Жақсықылыш пен Жаманқылыш Тұрсынбикеге ғашық болыпты. Екі орта телегей теңіз су болғандықтан ғашықтар бір-біріне қауыша алмапты. Екі жігіт атпен жағалап, күндіз-түн жүріпті. Тұрсынбике бау қамыстан шом байлап, салы ағызып, ортаға шам жағып, белгі беріп суға түскен көрінеді. Салыны арман-бермен жел айдап ағыза беріпті. Жаманқылыш Жақсықылыштың аттары терең суға түспей, салыдағы Тұрсынбикеге қауыша алмапты. Салыны жел айдап, таудың етегіне келіп қайырлап тоқтап қалыпты. Қасында жолдасы жоқ Тұрсынбике күзгі қара суықта жаурап, салы үстінде өліпті. Жаманқылыш Тұрсынбикеге қауышуға ант етіп, атты кештіріп жақындай түсіп келгенімен бір жетідей су үстінде арман-бермен өте алмай ылдиға түсіп кетіп, су жұтып өледі. Жақсықылыш та атты дүздіріп кештіріп кейін қайтпайды. Бұл батыс бетті жағалап жолды ұзартып алып, бұл да су жұтып өледі. Абат батыр қарындасы Тұрсынбикенің осындай халге душар болғанын сезіп, атын мініп, найзасын суға бойлатып биік-биікті жағалап, өткелден-өткелге атты дүздіріп өтіп келсе, таудың етегінде салы қайырлап, үстінде қарындасы Тұрсынбике өліп жатқан үстінен шығады. Өз басы шаққа келген Абат батыр Тұрсынбикені ауылға алып қайтуға мүмкіндік таба алмайды. Сол тауға апарып қарындасын жерлейді. Сол тау Тұрсынбике тауы аталып қалады. Енді Тұрсынбикенің батыс бетін жағалап, атты судан кештіріп дүздіріп келе жатып, таудың етегінде жас жігіт өліп жатқанын көреді. Абат батыр өлікті жерлеп, Жаманқылыш төбесі атандырып кетеді. Абат батыр шаршап, су үстінде күндіз-түн жүріп, елге қайтуға кіріседі. Найзасын суға бойлатып, тайыз жерді кешіп, терең жерден дүзіп отырады. Тауға жақындап, енді құрғақшылыққа шығам дей бергенде, таудың етегінде сұлу жас жігіт өліп жатқан үстінен түседі. Бұны да Абат батыр қолтықтап әкеліп, тау басына жерлейді деседі. Бұл тауды Жақсықылыш тауы атандырып кетеді. Бұл үш ғашықтар бір-біріне қауыша алмай телегей теңіз судан жол тауып жүре алмай, күзгі қара суықта су ортасына түнеп өліпті.

О баста бұл жер Майлыкент аталған екен. Осы Майлыкент өңірінде Түлкібас деген әулие кісі өмір сүріпті. Кезінде елге көп жақсылығы тиген, әр түрлі ауруларды емдеп, жазыпты. Өзінің әулиелігіне қарамай ол кісі өте қарапайым болғанға ұқсайды. Бірақ, ел ішінде оған сенбейтін, күле қарайтын адамдар да бар екен. Қасиетті Түлкібас оған еш мән бермеген. Бір күні Түлкібас әулие қазіргі Түлкібас ауданының орталығы “Ванновка” мен “Азаттылық” колхозының шекарасында орналасқан Қосемшек деген төбенің етегіндегі өзенге түйесін суғармақ болып жетелеп бара жатады. Сол кезде оған сенбейтін, сол ауылдың біраз адамы артынан әжуалай қарап, күліп тұрады. Бұған шыдамаған Түлкібас әулие артына қарап, әлгі адамдарға түкіріп қалыпты. Сол сәтте олар езіліп кетіп, барлығы он екі адам бір-бір бастауға, бұлаққа айналады. Осыдан бастап ел оның қасиеттілігіне сене бастайды. Кейіннен ауырған адамдар қасиетті әулиенің түкірігі бар деп, сол бастаудан су ішетін болыпты. Сонымен Түлкібас әулие өмірінің соңына дейін жұртты емдеп, елге көп жақсылық істеген. Өлер алдында ол кісі былай деп айтқан екен: “Мен өлген соң мені Қосемшектің жоғары төбесіне жерлеңдер. Үстіне үш дәу тас әкеліп, біреуін оңға, біреуін солға, біреуін аспанға қаратып қойыңдар”, депті. Оның бұл тілегін халқы өзгеріссіз орындапты. Күндердің күнінде осы елге жау шабады. Бірақ елге жақындағанда жаудың аттары аяқтарын алға баспай қойыпты. Әбден әуреге түскен жау аттарын алға бастыра алмаған соң кері қайтады. Естіген ел аң-таң қалады. Кейін Түлкібас әулиенің үстіндегі оң жаққа қарап тұрған тастың жоқ болғанын көрген жұрт бұл кереметтің сырына түсінгендей болыпты. Тағы бір жылы қатты қуаңшылық болады. Көктен бір тамшы тамбай ел ашаршылыққа ұшрайды. Сол кезде бүкіл ел жиылып, елдің беделді бір адамын басшылыққа алып Түлкібас әулиенің басна келіп жалабарынады. Әлгі елдің беделді кісісі: «Егер осыдан көмектессең, атыңды өмір бойы ұмытпаймыз», – дейді. Сол кезде қабірінің үстіндегі аспанға қарап тұрған тас домалап түсіпті. Тастың үлкендігі сонша, сол тастан бірталай адам мерт болалы. Дәл сол мезетте аспанды бұлт торлап, жаңбыр сіркірейді, артынша ақ жауынға айналады.

Содан соң жұрт уәде бойынша сол өңірге Түлкібас атын беріпті.

Жуантөбенің Бетпақдала жақ бөктерінде «Тізебүккен» атты ботаның көзіндей мөп-мөлдір бұлақ бар. Әрі өтіп, бері өтіп жүргенде «не себепті «Тізебүккен» атанды екен? деп қайран қалушы едік. Бірде осы өңірдің көне көз бір қариясынан бұлақтың не себепті «Тізебүккен» атанғанын сұрадық. Сонда көнекөз қарт ойлы жүзін Бетпақтың меңіреу жазығына бұрып былай деп еді:

Бұрынғы өткен заманда адал тірлігімен тіршілік еткен бір қауым жұрттың шайқасына келіп, бір жеті басты айдаһар орын тебеді. Елге қаһарын төгіп, күн сайын жеті басына жеті жылқы, жеті сиыр, жеті қой және жеті адам алып отырыпты. Бұл жаңағы айдаһардың күнделікті тамағы екен. Осындай қахатшілік заманнан ел әбден ығыр болады. Күндердің бір күнінде құрмалдыққа белгіленген мал-жанды апара жатқан топқа бір жолаушы қарсы кезігеді. Бойы ересен биік, алып мүсінді тұлғалы адамның келбетіне сүйсінген жігіттер уақиғаны бастан-аяқ баян етеді. Сонда жаңағы батыр ел үшін айдаһарды өтірмекке бел буып, қолына алмас қылышын алып жалғыз өзі кетеді. Ашуланғанда айдаһардың аузынан от-жалын шығады екен. Айқасқа түскен батыр жеті баспен жеті күн арпалысады. Жетеуін де жеңген ақ алмасымен ажал қаптырған батыр қатты қалжырап ұйқыға кетеді. Шала-жансар жаны қалған айдаһардың бір басы соңғы күшін жинап, ұйықтап жатқан батырға от сеуіпті. Соның салдарынан жаңағы батыр тасқа айналып кеткен екен. Сол кезден бастап халық сол тасты «Ұйқыдағы батыр» деп атап кетеді.

Жаздың бір жайдары кезі еді. Шағын ауыл үлкен бір қарбалас үстінде. Әр тұстан әзіл-оспақ, күлкі, балалардың көңілді шуы естіледі. Дөңгелете тігілген жеті-сегіз киіз үйдің ортасындағы шағын қотанда орнатылған тайқазанда буы бұрқырап ет пісіріліп жатыр. Қазандық басында екі-үш жас келіншек еттің дұрыс пісілуін бақылап жүр. Бір кезде балалардың: «Келді, келіп қалды», – деген қуанышқа толы дауыстары естілді. Киіз үйлерден жүгіре-жүгіре шыққан адамдар қара жолдың үстімен шаңдата жарысқа түскендей жүйткіп келе жатқан төрт арбаны көреді. Қос ат жегілген сәнді арба ауылдан бір шақырымдай жердегі бұлақтың басына тоқтайды. Бұл келе жатқандар ауылға келін әкеле жатқандар еді. Бұлақ басына түскен келін қасындағы серік қыздарын ертіп ауылға беттейді. Ауылдан домбыра тартып, ән айтқан бір топ қыз-келіншек жастарға қарсы жүрді. Орта жолда бәрі қосылып әзілдесе күлісіп ауылға келеді. Сегіз қанатты ақ үйдің тұсына жас келінді қоршай жақындап келген жастарға ақ жаулықты аналар шашу шашады. Жас келінге қарт ана отқа май құйғызды да, оң аяғымен аттатып, ақ ордаға кіргізеді. Кейіннен осы жас келін түскен бұлақ басы «Ұмсын түскен» аталыпты.

1928 жылдардағы ұжымдастыру кезінде Кеңес үкіметі байларды қонфискациялап, жасырғаны бар ма деген күдікпен бұл төңіректе де қатты тексеру жүргізіпті. Тексеруге келген екі шолақ белсенді тау басында көне моланың барын біле тұрса да, оны байлардың қоймасы, олардың жасырған дүниесі осында деп, моланы қаздыртыпты. Бір-екі метр тереңдіктен кейін үлкен тасқа кезігіп, оны жылжыта алмапты. Тексерушілер: «Ертең түйемен тартамыз», – деп қайтып кетеді. Сол түні екі жігіт бірдей түс көреді. Түстерінде қыз бен жігіт: «бізді мазаламаңдар» деген екен. Ертеңінде екі жігіт қорқып, мола жаққа аяқ баспапты. Сөйтсе, бұл жерге жаугершілік тұста қалмақтың Ұран есімді қызы мен Қай есімді ұлы қатар жерленіпті. Содан тау «Ұранқай» деп аталып кетіпті.

1915 жылдары Кәрібай деген сарбас мекендеген. Сол Кәрібайдың үлкен қызының тойын жасап ұзатқалы отырғнада қыз тосаттан ауырып қайтыс болады. Кәрібай қызын сол жерге қояды. Мезгілсіз қазаға қабырғасы қайысқан ата-ана қызының шоғы мен үкісін қабырғасына шанышқан ағашқа байлап қояды. Содан бастап бұл жер «Үкілі бейіт» атанған.

Ертеректе Қарауыл - Жасық елінде Маман деген байдың жалғыз қызы бар екен. Ұл бала болмаған соң қызды ерекше тәрбиелеген. Ерке қыз серілікке салынып, еркектерше киініп, садақ атып, ержүректігімен елді тәнті қылыпты. Сонымен қатар бөркіне үкі қауырсынын қадап жүреді екен. Бір күні Опан қыз жігіттермен көкпар додасына түсемін деп, аттан жығылып аяғын сындырады. Төсек тартып жатып:

Опан қыз өзім атым әкем қойған, Тойыма қуаныштан қошқар сойған, – деп әндетеді. Әннің қайырмасы «Алла-ay, аяғым-ау» деп бітеді екен. Кейіннен жайлау сол қыздың атына берілген дейді.

Ерте заманда бұл арада бір көл болыпты. Көл маңы көк жайсаң, қара құйрық, құлан, бұғы сияқты аңдардың мекені екен. Аққу, үйрек, қаз қатарлы құстар да осы арада өсіп-өніпті. Солтүстіктен оңтүстікке баратын жыл құстары ұзын сапардан қанаты сайран салып жалғасты сапарына бет түзейді екен. Бір ақсақалды кария күнелтудің жолын іздеп қызын ертіп сапарға шығыпты. Әкелі-балалы екеуі қағыр далада қаңғырығы түтеп, су таба алмай кария өлуге айналыпты. Олар кенеттен көлді көріпті. Қыз үш тостаған алып суға жөнеліпті, ол су алып қайтып келсе, әкесі әлдеқашан жан үзіпті. Қыз әкесін құшақтап жылай беріпті. Осылайша үш күн, үш түн жылап есінен таныпты. Қанша уақыт өткені белгісіз құстардың сайраған дауысынан есін жинаған қыз қараса үш тостаған қойған жерден үш мөлдір бастау пайда болыпты да бір-біріне қосылып, ен далаға қарай ағып жатыпты.

1932 жылы ел аш. Тігерге тұяқ, ішерге ас жоқ. Тамақ іздеп, қайыр тілеп ел кезген жұрт ауылдан-ауыл кезіп жүр. Беттеген жерге жете алмай жол шетінде аштан бұратылып өлгендер қаншама. Сондай күй кешкен ауылдардың бірі Жалтыр ауылы. Әбден ашыққан ауыл адамдары қорек іздеу мақсатымен жан-жаққа бытырап кете бастайды. Сонда ауылда «өлсем де өз үйімде өлем, жолда қаңғырып өлмеймін» – деп, Бестай деген кісі ғана әйелі және баласымен бірге қалған екен. Бір ауылдан сол жалғыз үй қозғалмай қалады. Ақыры аштық бітеді. Азапты қыс өткен соң, тірі қалғандар елдеріне орала бастайды. Жұртта қалған жалғыз үйге келсе, Бестай әйелі, баласымен бірге өліп қалыпты. Мұндай аянышты өлімге бар ауыл қайғырады. Сөйтіп, үшеуін сол күйімен жерлейді. Ауылдың сыртындағы үш бейіт сол аштықтың белгісіндей шошайып әлі тұр. Содан бері Жалтыр ауылы «Үшоба» атанған екен. Бірақ 1960 жылы совхоз болып құрылып, оған өзінің «Жалтыр» деген аты қайта қайтарылған болатын.

XVІІ-XVІІІ ғасырлардың орта кезінде қалмақтар шапқыншылық жасаған кезінде Асан төре Бесобаның Қарағандыға шыға берісіндегі Жаңа ауыл деп аталатын жерін жайлаған. Асан көзі тірісінде екі баласына жер таңдап ал деген. Бек Сөк деген інісімен жер қарап Қоңырқұлжаға келеді. Ол кезде пілтелі мылтық тек дуан басшысында болады екен. Сол мылтықпен жолға жүйрік ат мініп, Сөк пен Бек шығады. Асан төре төрт жүз-бес жүзден жігіттерді ат үстінде әскер есебінде ұстапты. Бек, Сөк екеуі Қоңырқұлжаны аралап келе жатса, Әулие бұлақ басында отырған қалмақтың 10-15 кісілерін көреді. Бек аттан түсіп, Сөкке атты беріп: «Сен көрінбе, мен басшысын атамын», – дейді. Тастың қуысында көрінбейтін жерден пілтелі мылтықпен ортасында отырған үлкен басшысын атып қалады. Бек өте мерген болыпты. Басшысы қолма-қол оққа ұшады. Иесіз тауда мұндай болады деп ойламаған қалмақтар улап-шулап атқа міне салып, жан-жаққа шауып, атқан кісіні іздейді. Бек тас қуысында тығылып бәрін көріп отырады. Қалмақтар сол жерде «Орынбай» асуы деген жерге басшыларын қуысқа көміп кетеді. Қазір ол жер «Хан қашты» деп аталады. Сөк болса Бек өлді деп атты жетектеп қаша жөнеледі. Содан 75 шақырым жайлауға шауып келіп, Бекті қалмақтар өлтірді деп аттандайды. Асан төрт жүз сарбазды атқа қондырып: «Жер, көкті сүзіңдер, қараңдар, тірі деп сүйінші сұрап келген кісіге жер, қыстау берем, алдына мал берем», – деп жар салады. Жігіттер Қоңырқұлжаға келіп, тау-тасты, орман тоғайды сүзеді. Сол кезде таудың қуысында арқардың құлжасын атып алып, етін қақтап жеп отырған Бекті көреді. Мұны көрген Мұңсызбай деген есігінде жүрген жас жігіт астындағы тайыменен жетпіс бес шақырымдағы Асан отырған жайлауға шаба жөнеледі. «Тірі-тірі» дегенге тілі келіп құлап түсіпті. Тай болса қолма-қол өліпті. Асан төре Тоқтар ауылының жанындағы қыстақты «Мұңсызбай» деп атайды.

(І-нұсқа) Ертеректе қол астындағы халықтың мұң-мұқтажымен санаспаған қатыгез, мейірімсіз хан өмір сүріпті. Елдің жағдайын ойлап, олардың тұрмыс-тіршілігіне көңіл бөлетін ешкім болмаған соң, жұрт аштыққа ұшырап, адамдардың арасында жұқпалы ауру тарапты. Осы кезде әміршінің құлағына: "Ойбай, хан аулына қара құрт қаптап келеді"- деген хабар жетеді. Бұл тажалдан құтылу үшін қаһарлы хан биік жотадан өзіне арнап тездетіп тақ салуға бұйрық береді. Тақ әзір болған кезде хан сонда ауысып алады да, төменге күзет қояды. Ханға ең сенімді даяшыдан басқа ешкім қатынамайтын болады. Сөйтіп, келе жатқан пәленің амалын таптым деп ойлаған хан емін-еркін өмір сүруге кіріседі. Бірақ өкінішке орай, әлгі тамақ әзірлеуші даяшының бөркіне жабысып келген қара құрт ханды шағып өлтіреді. Бұқарадан бөлініп, өзінше жан сауғаламақ болған ханның ажалы осылай жеткен деседі. Ал әміршінің тағы тұрған жер кейін "Xантағы" аталып кетсе керек.

(ІІ-нұсқа) Қаланы қалмақтар мен торғауыттар, ойраттар басып алған кезде халықтың ашу кегінде шек болған жоқ. Бүтін қазақ даласы ант-су ішіп, атқа мінді. Басқыншы ханға да жан керек. Ол халық қаһарынан корқып, Түркістаннан жиырма-отыз шақырым жердегі таудың биігіне шығып, хан тағын орнатты. Тауды айнала әскермен қоршап, күндіз-түні күзет қойдырып, елге билік жүргізді. Бірақ Қалмақ ханның өмірі де жеңісі де ұзақ болмады. Оны сол таудың басында, шатырында шарап ішіп, мас болып жатқанда қарақұрт шағып өлтіреді. Содан бастап хан шатырын тіккен тау «Хантағы» аталады.

Ертеде осы Тікенектің бойын мекендеген Шоңайбай деген байдың жылқысын найман Шағырай ұры барымталап алып кетеді. Сонда Шоңайбайдың баласы Рақымжан соңынан қуып барып, Шағыраймен бетпе-бет кездеседі. Ақыры соққыдан Шағырай өліп, оның сүйегін таудың етегіне көмусіз тастап кетеді. Сөйтіп, сол тау «Шағырай тауы» деп аталып кеткен.

Ұлы жүз, Жетісу бойының Шажы деген өндірдей жас жігіті сүйгеніне қосыла алмай, өз елінің шынжыр балақ, шұбар төстерінен зәбір көрген соң, өкпелеп Арқаға көшіп келіпті. Арқа елі Ұлы жүздің жүдеп, жабырқап келген бір жігітін жалғыз екен деп бетке қақпай, жарлы екен деп қомсынбай, қолтығынан пана, қойнауынан мекен жай беріпті. Көп түкірсе, көл емес пе? Шажы аз жылда-ақ ақ төбедей үй тігіп, ақ бөкендей қой айдап, Арқаның бір аруымен жарасқан екен. Өзінің де халыққа қадірі артып, ел-жұрт санасатындай ақыл-парасаты мол азамат болып есейсе керек. Ол бітістірген рулар мәңгіге дос болып, айтқан төреліктері жүйесін тауып, естіген құлақтың айызын қандырады екен. Күндердің бір күнінде Шажының атақ-даңқын естіген Ұлы жүздің ер-азаматтары аяққа жығыла келіп, Шажыдан елге қайтуын өтінеді. Сонда Шажы: «Мен өз елімде отырмын. Туған жердің сауыры тарлық етіп еді, Арқасына жылжып қоныс тепкен екенмін, оның несі айып!» – депті. Шажы ұзақ жасап, сексеннен асып дүние салғанда Орта жүз, Ұлы жүз болып күңіреніп, осы өзеннің бойына арулап қойған екен. Халықтың қалауымен, ел ақсақалдарының пәтуасымен ардақты азаматтың есімін ұрпақтың есінде қалдыру үшін осы өзенді «Шажы» деп атапты. Алайда қадірлі қарияның есімін атай салудан қымсынған кейінгі ұрпақ Шажы ағай деп кетсе керек.

(І-нұсқа) Баяғыда бір байдың Сұлушаш деген қызы болыпты. Байдың есігінде жүрген Тезек деген құлы Шұнақ деген күңімен қосылып, одан Алтай туады. Ол ер жетіп, Сұлушаш екеуі бір-бірін сүйеді. Бірақ бай қарсы болады. Алтайдың Қайсар деген досы, Сұлушаш үшеуі елден қашады. Олар Қарқаралының маңайындағы Жиренсақал деген жерді мекендейді. Сол жерде аң аулап, құс ұстап, күндерін көреді. Бір күні Алтай құс аулап жүріп, құзға кездеседі. Сол құзға бүркіт ұя салған екен. Алтай одан бүркіттің балапанын алмақшы болады. Бірақ жолы болмай шыңырауға құлайды. Сұлушаш Тескен таста сырнай тартып отырады. Біраздан соң артынан ырылдаған дауыс естіледі, қараса артында арыстан тұр екен. Содан қорыққаннан көлге құлап өледі. Қайсар Сұлушашты іздеп осы жерге келсе, көлдің бетінде қыздың көйлегі, тақиясы жүзіп жүреді. Ол да сол көлге құлап өледі. Содан кейін бұл көл «Шайтанкөл» атаныпты.

(ІІ-нұсқа) Ерте уақытта екі жолаушы Қарқаралының ну орманын аралап жүріп, бір маралға кез болыпты. Сол маралы өздерінің тазыларын қосады. Содан әлгі маралды тазылар қуа жөнеледі. Екі жолаушы олай да ойлайды, бұлай да ойлайды. «Бұл не сұмдық? Сағым ба, шайтан ба?» деп таңырқап тұрғанда, иттердің дауыстары естіледі. Ол дауысты қуып, екі жолаушы жобалап келсе, әлгіндегі марал бір көлшікке түсіп тұрған екен. Жаңағы маралды алып, ауылға аттанғалы жатып, «Бұл не зат, сағым ба, шайтан ба?» деп ойлайды. Содан бері бұл Қарқаралы маңындағы «Шайтанкөл» атауы осыдан қалған екен.

(ІІІ-нұсқа) Бір күні кешке қарай тау басындағы көлге барса, дыбыс шығады, ағаш арасынан бақылап тұрса, адам бейнелі біреулер суға шомылып жүр екен. Егделеу еркек бейнелісінің барлығы: «Әплит, әплит» деп бәйек болып жүрген сияқты. Әлгілерге білгізбей, шегініп кетіп қалады. Ертесіне елсіз алаңда тағы келеді, сөйтсе әлгі ібілістер тағы шомылып жүр екен. Әйел бейнелі егделеу біреуіне: «Жәплит, жәплит» деп бәйек болып жүр екен. Сонда Жиренсақал әулие: «Бұл өсіп өнетін ібіліс екен ғой. Әплиті – әкесі, Жәплиті – шешесі ғой» деп шыдай алмай дұға оқып, айқайлап жіберіпті: «Малғүндар! Енді кездессеңдер, маймылға айналдырып жіберемін!» деп ақырған. Әулие одан кейін де көлге бірнеше рет барған және түнеген де екен, бірақ шайтандарды қайтып кездестірмеген. Содан кейін ол шағын көл «Шайтанкөл» атанып кеткен екен.

(ІV-нұсқа) Баяғыда бұл көлді әулие мекендеген, суына беті-қолын жуған деп жұрт киелі су санапты. Жұма сайын қожа-молдалар бастаған байлар келген екен. Жағасында Құдайға арнап мал сойып, Құран оқытады. Шаншар ішінде Торсықбай дейтін қу болған. Бірде сол әлгіндей топтың үстінен шығады, құрбанға шалынған малдың мол етінен қарбыта асап, сары қымыздан сылқыта жұтармын деп жұтынады. Бірақ жуандар жыртық шапанды кедейді табаққа жолатпайды. Бұған қорланған қу ішінен «тұра тұрыңдар, бәлем!» деп кете барады. Бір күні әлгілер көлдің басына тағы жиналады. Шартық қарын шүй желкелер мол табақты алдарына енді ала бергенде жақын жерден үрейлі үн шығады. Артынша тастардың бірінен сақалы сала құлаш, шашы жалбыраған бір мақұлық селтиіп шыға келеді. Үрейі ұшқан қожа-молдалар күбірлеп дұға оқиды, бірақ әлгі пәле тайсалмайды, дауысын құбылтып, құтырынып жақындай береді. Сол кезде қатты үрейі ұшқан бір бай орнынан ұшып тұрып, көзі алақтап:

Ал бұл туралы орыстар басқаша айтады. Бірде аңшылар атып алған бұғыны кейін бір айналып кеп алмақ боп осы Шайтанкөл жағасына қалдырады. Қайта келгенде көлді таба алмай: «Шайтан алғыр-ай, қайда кетті?» – деп іздесе керек. Бертінде шіркеудегі поп көлді бұрынғысынша атайық деп тақтайға жаздырып қойса, жұрт оны аулаққа лақтырып тастап, «Шайтанкөл» деп атапты.

Бір күні Шонай жылқы жайып жүріп, шаңдатып келе жатқан көп арбаны алыстан көреді де, ағасы Игілікке хабарлайды. Өзі подвоттың алдынан шығып, амандық-саулық сұрасып, өзен жиегіне арбаларын доғарыстырып, қастарында жүреді. Кіре тартатын солдаттар – орыстар. Бүгіл бекетіне суға түсіп, тамағын ішіп, арағын ішіп, аттарын шалдырып, үш-төрт сағат тынығатын әдеті. Бұрынғысынша аттарын тұсап, жатаған төбенің өзекшесіне отқа қоя беріп, өздері тынығады. Бұл уақытта Игіліктер жасырынып келіп аттардың тұсамысын ағытып, жаяу өзек бойымен айдап отырып Қаратұмсықтың қалың шиіне кіреді де, қалың тал арасына байлап кеткен өз аттарына мініп, ұрлаған жылқыларын қуып кетеді. Орыстар дем алып, жүруге ыңғайланып, өзекте жайылып жатқан аттарына келсе, біреуі де жоқ. Ол уақыттағы орыстардың бәрі қазақшаға судай. Сонда біреуі тұрып: «Әй, мына шайтан төбе біздің аттарымызды жұтып қойған ба?» – депті. Содан бастап бұрын атаусыз топыдай ғана төбешік «Шайтантөбе» атанып кеткен.

Ерте заманда ел билеуші хан болған екен. Ол тек өз айтқанымен, өз білгенімен жүреді екен. Содан ол бір күні кезінде мола болған жерді жойып жібереді. Сол моланың жанында ауылды екіге бөлген көл бар екен. Хан сол мола болған жерге ел қондырып, егін екпекші болады. Елдің молдалары, діндарлары ол жерге көшпеуін, тиіспеуін өтінеді. Бірақ хан өз айтқанынан қайтпайды. Содан ол көлге үлкен көпір салдырады. Күн батқан соң, кеш қарайып қалған кез болатын. Ол өзі салдырған көпірден өтіп, арғы бетті көрмекші болады. Көпірден өтіп, жұмысына ырза болып, ел көшпекші болған жерді көріп қайтады. Ертеңінде ертемен тұрса ханның аузы бір жағына қарай қисайып кеткен екен. Бұны көріп хан да, қара халық та қорқып, таң қалады. Ол ауыл молдаларынан жөн сұрайды Сонда молдалар бұны көріп, жағаларын ұстап, таң қалысады.

Ауыл имамы ханға:

Содан бұл көпір «Шайтан көпір» деп аталып кеткен. Сол ауыл да «Шайтан көпір» ауылы деп аталып келеді. Көпір осы кезге дейін сақталған. Бірақ мола болған жер ауыл емес, зират орнына айналған. Алайда адамдар кеш батса, сол көпірден өтуге, жанына жолауға қорқады.

Бір уақытта мұнда хан сарайы болыпты. Мол дүниенің буына мастанған хан қарауындағы халық туралы мүлдем ұмытып, күні-түні сауық-сайран, қызық-думан құрыпты. Жаратқан ие ханның азып-тозған халқын көріп, салтанатты сарайын тас-талқан қылады да, сен малғұнға керегі осы деп, ақымақ ханның өзін тас шайтанға айналдырыпты. Түн болса-ақ ақымақ ханның бұрынғы қыз-қырқындары шайтан болып, сандарын шапалақтап, сан-сапалақ болып шыға келеді екен де, «Шайтан тасты» мазақ қылып, жанында ұршықша айналып жүреді екен.

Ертеде қырғыз бен қазақ елінің шекарасында орналасқан ауылға бір орыс қолөнершісі келіп қоныстаныпты. Әр түрлі бұйымдарды ауыл адамдары сол орыс шалдан сатып алады екен. «Егер құрал-сайманнан мұқтаж болсақ, барлығын сол жақтан табуға болады» – деген сөз көп ішіне тарап кетеді.

Сұраушыны сол орыс шалға жіберетін көрінеді. Содан былай бұл ауыл «Шалдабар» деп аталып кетеді.

Ертеректе Шилібай деген бір бай болыпты деседі. Шилібай бай мал-жаныма жайлы жер осы болар деп қоныстанған екен. Байдың үйір-үйір жылқысы, табын-табын қара малы бар екен. Түйелері мен қойлары да өте көп болса керек. Осыншама байлық Шилібайға біткенімен, Алла оны бір перзентке зар қылыпты. Шилібай мен бәйбішесі күнде Аллаға жалбарынып бала тілепті. Күндерің күнінде жылап-сықтап жүргенде Құдай тілектерін беріп, Шилібай елу жасқа толғанда бәйбішесі жүкті болып, тоғыз ай, тоғыз күн өткенде толғатып перзент әкеліпті. Ол қыз болса керек. Қыздың атын ақылдасып Назым қойыпты. Көптен аңсаған армандары орындалып ерлі-зайыптылар қатты қуаныпты. Маңайындағы би, болыс, сұлтандарды шақырып, ат шаптырып, көкпар тартқызып, бәйге тіккізіп, қыруар мал сойып, той жасапты. Күндердің күнінде уақыт өте келе Назым бой жетеді Ол өте сұлу болыпты деседі. Қалың өскен шашы тізесінен төменге түседі. Аққұба реңді келбетіне қиылған қара қасы мен майысқан ұзын қалың кірпігі жарасып тұр. Сөйлегенде үлбіреген жіңішке еріні мен оймақтай ауызы арасынан көрінген біркелкі тістері күріштей аппақ, белі тал шыбықтай. Нәзік біткен саусақтарына таққан алтын, гауһар тасты жүзіктері күнмен шағылысып жалт-жұлт етеді. Құлағына таққан сырғасы, қолындағы күміс қалың білезігі, мойнына таққан алқасы, қос бұрым етіп өрген шашына таққан шашбауы, үстіне киген желбіректі сәнді көйлегі мен қаптырма тағылған камзолы өзіне жарасыңқы, әрі Назымның сұлулығын асыра түскен тәрізді. Шилібайдың мақсаты елу жас төңірегінде көрген қызын көзінің тірісінде оңды қолға ұзатып, құтты орнына қондырмақ. Назымға сырттай ғашық болып жүрген бозбалалар аз емес-ті. Жалғыз қызы болғандықтан, Шилібай ерікті өзіне берген болатын. Шилібайдың үйіне жан-жақтан құда түсушілер ағылып жатты. Құда түсіп жатқандардың ішінде қызды тоқалдыққа алмақ ойы бар алпыстан асқан шалдар да, өзіне емес байлығына қарайтын шығар деген оймен келіп жатқандар да бар. «Жігітке жеті өнер де аз» дегендей, тепсе темір үзетіндер, домбырамен ән шырқап, өзін суырыпсалма ақындығымен таныстыра келгендер, мергендер мен балуандар қыздың көңілінен шыға қоймады. Күндердің бір күнінде Назым айықпас дертке шалдығып, әке-шешенің басына қара бұлт төнгендей болды. Күні-түні қыздың қасынан шықпай, аңдумен болды. Төсек тартып жатып Назым сұлу дүниеден өтіпті. Шилібайдың жүзі қара түнек басқандай, отырған жерінен қозғалмай, қабағы түйліп:

Қызының бейітін шаң тимесін деп биік таудың басына жерлепті. Сондықтан осы тау ел аузында «Шаңтимес» аталып кетіпті.

Бұл жерде Оспан деген байдың жазғы жайлауы болған. Жаз келе Оспан өзінің көптеген туған-туыстарымен, малымен осы жайлауды мекендейді. Бұл жердің шөбі қандай! Осы шөптен жеген жылқының құлындары тайдай, бұзаулары өгіздей, қозылары тоқтыдай болған, ал маңайында әр түрлі жидектер молынан кездескен. Оспан бай туыс, көршілері арасында ең беделді, ауқатты болған, онымен қоса әрі адал болған, кедейлерге талай көмегін тигізіп отырған. Оспанның ауылы тату-тәтті, тыныш өмір сүріп жатқанда, ұжымдастыру кезеңі басталды. Көптеген ауқатты адамдардың, солардың ішінде Оспанның байлықтары, малы тартылып алына бастады. Оған қоса ашаршылық басталды. Ауыл қалған мүліктерін жиып көше бастады, көптеген адамдар тамақ татпай, шетінен қырылды. Бір күні ауылда жейтін еш нәрсе табылмай, тұрғындар киіз үйлерін құлатып, шаңырақтарын кеміре бастаған. Бұл сұмдық бірнеше күн бола берді. Басқа жақтан орнында шаңырақтары кемірілген киіз үйлерді көрді. Содан бұл жайлау «Шаңырақкемір» деген атауға ие болған.

Бірде Ысмайыл ата өзінің диқандарына осы маңнан тегістеу жер тауып, қауын егуді тапсырады. Диқандар пірлерінің айтқанын екі етпей, етектен жазықтық жер тауып, қауын еккен. Еккен егін түгел көктеп шығады. Бірақ аздан кейін су тапшылығын тарта бастайды. Осыны есіткен Ысмайыл ата диқандарға еріп, қауындыққа барған. Жер құнарлы, егін тегіс шыққан, тек су жоқ. Ысмайыл ата ауылдың ішін аралап, Қаракемер деген төбеге шығып, айналаға көз тастап алады да, егістіктің шығыс жағына келіп, жер қыртыстарын және саралап барып, қолындағы асатаяғымен төрт жерді түртіп қалады. Сол төрт тесіктен атқылап бұлақ шығып, бір құлақ суға айналып, айналаны ылғалға айналдырады. Осы төрт бұлақтан (Шар бұлақ) шыққан су бүкіл алқапты суландыруға жетеді. Ысмайыл ата енді бұл бұлақтардың суы қанша атқыласа да, еш уақытта таусылмайтынын айтып, Тұрбатына қайтып кетеді. Сол заманнан бері осы ауыл «Шарбұлақ» аталып келеді, суы бүгінге дейін таусылған жоқ.

Осы өңірде ертеде Дәулетбек би деген ауқатты адам болыпты. Сол кісі Шәрбан есімді қызды тоқалдыққа айттырып, жаз жайлауы кезінде қалың малын береді. Көп ұзамай алған екен. Бірақ Шәрбанның сүйген жігіті Айтжан аса талантты әнші болыпты. Кедейліктен Шәрбанды ала алмаған Айтжан көп қиындықты бастан өткереді. Шәрбанмен қисынын тауып кездесіп, бір күні алып қашады. Сондағы екеуінің паналағаны мына жартас болыпты. Айтжан күндіз ауылда болып, түнде тамақ әкеліп, екі ғашықтың өмірі осылайша өтіп жатыпты. Жан-жақтан аңдушы болғандықтан, жартастан шыға алмайды. Ақыры қыс тақала ол жерден ұзай алмаған екі ғашық, амалсыз ажырасады. Шәрбан қайта Дәулетбек биге барады. Сөйтіп, ғашықтар тағдыры өкінішті аяқталады, Айтжанның Шәрбанды жасырған жері содан бері «Шәрбан тыққан тас» аталып кетіпті.

Казақстандағы тың игеру жылдарында Шәріпбек деген совхоздың директоры болыпты. Өзі жалқаулау, жұмысқа жоқ, ісінде берекесі шамалы Шәріпбек күнделікті жұмыстың барлығын орынбасарына тапсырып, өзі «ауданға кеттім», «қалаға кеттім» деп машинасына отырып алып, совхоздан екі шақырым жердегі шоқының биігіне шығып, ұйықтайды екен. Ауыл болған соң, аңшысыз бола ма, совхоздың бала-шағасына дейін аңшылардың дүрбісін сұрап, Шәріпбекті бақылайды екен. Ол орнынан түскенше көпшілік сыр білдірмепті. Арада бір жыл өткенде жұмысы ауысқан Шәріпбекті совхоз тұрғындары келеке қылып, істеген ісін бетіне басып, әжуаға айналдырады. Ал ауылдың сыртындағы жаңағы шоқыны көпшілік «Шәріпбек тауы» атап кетіпті.

(І-нұсқа) Ат шаптырым алыстан мұнарта, қарауыта көрінетін Төрткүл дүниеге аты мен даңқы жеткен "Ұлы жібек жолының" күре тамыры болған Отырар қаласының кішігірім таудай болып үйілген үйінді орны. Отырар қаласының солтүстік беткейінде Арыстанбаб деген әулиенің күмбезі бар. Ақшеңгел кей-кейде сыңсып, бір түрлі мұңды әуенмен жылайды. Сол жерге "Шейіт болған қыз" жерленген, сол қыздың моласының үстінде ақ шеңгел өскен деседі. Отырар ханы Қайырдың інісі әскер басы болады. Әскербасының жалғаннан арттырған жалғыз қызы Дүр болады. Дүр өнер-білім алу үшін ағасы Кайыр ханның қолында жасайды. Дүр өте сүйкімді, көрікті, құралай көз, киғаш қас, сүмбіл шаш, талшыбықтай бұралған көркіне ақыл-парасаты сай болып өседі. "Әскербасына жасаған ием жалғыз қыз берсе де, дүниенің тұтас байлығына пара-пар қыз берген",- деседі. Кайыр ханның ұлы Шәміл Дүрменен түйдей құрдас екен. Екеуі де балалықтың бал күндерін өткізе береді екен. Шәмілді көрген қариялар: "Ер тұлғалы, батырға лайық кейпі бар". Бұл өзі Қайырдан өткен хан болар дейді. Қайырды дұшпандары жеңудің әдісін ойлайды. Қайырхан мен інісінің ұйымшыл, халқының ұйыған ынтымағын жек көреді, «әскері мықты, бұны жеңу үшін күш емес, айла керек» дейді. Сол кезде Шәміл жігіт болып бой түзеп, Дүр бой жеткен қыз болып қалған екен. Оңы мен солын анық ажырата алмайтын бозбала жігіт пен бойжеткенді қанды шеңгелдеріне түсіруді мақсат тұтады. «Аңдыған жау алмай қоймас» дегендей, хан сарайынан опасыз жан табады. Қайырхан өзі саятшылап кеткен екен. Кеткенін білген жау пәк жандарды алдап-арбап, шарап ішкізеді екен. Екеуі естерін жиған соң, ұят шоғына бидайдай қуырылады екен. Бұл хабар ханға да жетеді. Намыс отына түскен хан, Сарыкөлден інісін суыт алдырады. Інісі де "Бұл не деген сұмдық, қазақ халқының дәстүр-салтында жоқ масқаралық» деп күйзелді. «Күнәһардың бірі сіздің, бірі менің перзентіміз, екеуін де жас боран етіп жазалау керек» дейді. Қайырхан сабырлы қалыпты: «Осы іске көңілім сенбейді» деп, Шәміл мен Дүрді алдырады, екеуі де болған істі мойындайды. Үкім шығарылып, туысқан аға, қарындастың қылмысына лайықты жаза қолданылады. Қала халқының бәрі күн батыс жаққа тұрып, екіге бөлініп тұрады. Қақпа аузында жазалаушы әскер атқа мініп, қылышын қолына алып, сап түзейді. Қылмыскер екі жас жүгіріп атқа мініп, қала ішінен шауып шығуы керек. Алдымен Шәміл көз ілеспес жылдамдықпен жұлдыздай ағызып өте шығады. Жазалаушының қылышының біреуі иығына, біреуі санына тиіп, қып-қызыл қаны саулап кетеді де, жоқ болады. Оның артынан Дүр де ақ жамылып ағыза өтеді. Шәмілдің басын ала алмаған бас кесерлер, Дүрдің басын алады. Қыздың денесін алып, Арыстанбабқа тастайды. Қызды сол жерге жерлепті. Ал Шәміл ұшты-күйді жоқ болады. Ел жиналып, есін жиған соң, ескі елді мекен Отырардың атын «Шәміл-Дүр» депті. Келе-келе бұл Шәуілдірге айналыпты.

(ІІ-нұсқа) Ертеде Бұзық қаласын (қазіргі Темір ақ қорға, Бозықтөбе) Мұрындық атты хан билепті. Ол өте қатал, айтқанынан қайтпайтын, бір беткей жан екен. Бірде қаладағы Беген өзенінен су тартылып, қала тұрғындары бір тамшы суға зар болыпты. Сол кезде Мұрындық хан: "Кімде-кім қалаға су жеткізетін болса, соған қызымды беремін"- деп жар салыпты. Мұрындықтың Дүрия есімді айдай сұлу қызы бар екен. Көркіне ақылы сай Дүриядан қаланың бар кәрі-жасы тегіс үміткер болып, олар қалаға су әкелу жұмысына бар ынтасымен жұмылыпты. Алайда су жеткізу ешқайсысының қолынан келмесе керек. Сол ауылда Мұрындықтың жылқысын бағатын Шәміл есімді көрікті, батыр тұлғалы жігіт бар екен. Шәміл мен Дүрия бір-бірін өте жақсы көріпті. Бірақ сезімдерін жария етуге бірінің кедей жігіт, екіншісінің бай қызы екендігі бөгет болыпты. Расында, тігерге тұяғы жоқ, сіңірі шыққан кедейге қай бай қызын берсін. Осыдан барып Дүрия әкесіне Шәмілді ұнататынын айтуға аузы бармайды. Айтқан жағдайда, сүйген жігітінің мойнына қыл арқан түсетіні анық. Ханның қалаға су әкелу туралы жарлығын естігенде, Шәміл қатты қуанады. "Дүрияға қосылудың бірден-бір жолы осы",- деп ойлайды. Ол үлкен кетпен жасатыпты. Арыс өзенінің жағасына келіп, тездетіп іске кіріседі. Күн-түн демей арық қазады. Тек бір өкініштісі, он бес шақырымдай жүргенде кетпен бір қатты затқа соғылып, сабы сынып кетеді. Кетпеннің сабы тораңғыл ағашынан жасалған екен. Ызаланған Шәміл сынған сапты бес бөліп, лақтырып жіберсе, ол бес таяқша болып жерге шаншыла түседі де, біраз уақыт өткесін, көктеп шығады. Кейін сол жерде бес ағаш өсіп тұрады. Содан халық ол жерді "Бестораңғыл" деп атап кетеді. Шәміл кетпенін қайта саптап, жұмысын жалғастыра береді. Отыз шақырымдай арық қазып, Бұзық қаласына су алып барады. Шөліркеген халық суға қанып, шатыққа бөленеді. Алайда Мұрындық хан өзінің уәдесін орындамайды. Қызын алып, Отырар қаласына қарай қашады. Бірақ оны Шәміл Отырарға жеткізбей, қуып жетіп, Дүрияны күшпен тартып алады. Содан кеткен екі жас ну орманды паналап, күн кешеді. Аң аулап, жеміс-жидекті қорек етеді. Мұны естіген хан ашуға мініп, арттарынан әскерін жіберіп, екеуін табанда өлтіртеді. Міне, осы екі ғашық паналаған жерді жұрт "Шәміл мен Дүрияның ауылы" деп атап кетіпті. Уақыт өте келе бұл атау қысқартылып "Шәмілдүр", артынан дыбыстық өзгерістерге ұшырап "Шәуілдір" атанған деген сөз бар.

Баяғыда Қарқаралы уезі, Темірші болысына қарасты №10 ауылда Шекіл деген есепші болыпты. Ол кісі ауа райының қандай болатынын ерте болжап, қар қашан түсіп, қашан еритінін, қыс аяғындағы қайтарма суықтар қай күндері болатынын дәл айтады екен. Ол кісіні көрген кейбір қарттар: «Ол түнде тұрып шықтың түсуін, сиырдың жүнін сипап байқайтын. Далаға күл үйіп қойып, желдің бағытын, күшін бақылайтын», – дейді. Көрші елдер Шекілден қысқы ауа райы қалай болатынын арнаулы адамдар жіберіп біліп тұрады екен. Атақты «Доңыз жұты» деп аталатын жылы қар жауар алдында Шекіл қазіргі Қасым атындағы ауылдың жері «Қарасораң» деген таудың бауырында отыратын Егізбай, Семізбай деген кісілерге келіп: «Биыл қыс қатты болады. Бұрынғылар «жұт жылы жақсы адамдардың қасында бол, биік таудың басында бол» деген екен. Сендерді жақсы көруші едім. Тауларың да биік еді. Мен биыл сендердің тауларыңның басына қыстап шығайын», – деп рұқсат сұрапты. Олар рұқсат етеді. Шекіл қар жаумай тұрып малдарын айдап Қарасораңға көшіп келеді де, тау басындағы бір шұңқыр, жылы жерге екі киіз үй тігіп, біріне адамдар, бір үйіне малдары тұратын етіп әзірлейді. Отын жинап алады. Қыстан алып шықсам деген тәуір малдарын алып қалып, кәрі құртаң, нашар малдарын сойып алады. Шекілдің болжауындай қар ерте түсіп, онан кейін қалың жаңбыр жауып қатып қалады. Жер беті көк айнадай болып, қатты жұт болады. Қыс бойы жел қай бағыттан соқса да қарды жұмсартып, таудың басын қап-қара етіп қағып кетіп отырыпты. Шекілдің малдары қыстан дін аман, күйлі шығыпты. Егізбай, Семізбай тау бауырындағы өлкеде малдарына қарды қазып шөп аршып беріп жатады. Балалары әкелеріне ренжіп, Шекілді қуып, тауға өз малдарымызды жаямыз десе, әкелері «балалар, біздің уәдеміз бар еді. Бар малдарың қырылып қалса да Шекілді қозғамаңдар», – деп көнбейді. Сәуір ішінде бір күні Шекіл келіп: «Енді ұзамай қар кетеді. Қатқақта еліме жетіп алайын деп көшкелі жатырмыз. Сіздерге рахмет, рұқсат беріңіз», – депті. Айтқанындай Шекіл көшіп өз аулына барған күні тұманданып, оңтүстіктен жылы жел соғып, қар ериді. Сол жер осы уақытқа дейін «Шекіл қонған» деп аталады.

Ерте кезде бұл жерде адайлар мен түркімендер арасында қырғын соғыс болған. Адайлар түркімендерден қорғану үшін таудың басын паналаған. Түрікмендер бұл тауды қоршап алған. Адайлар таудың басын тесіп, сол жерден су алып отырған. Мұны біліп алған түрікмендер екінші жағынан тесіп, адайлар су алғанда арқанды қиып тастап отырған. Сусыз қалған адайлар тау басында қырылып қалған. Содан бастап бұл тау шерлі, зарлы қала деп аталып кеткен.

Кейбіреулер бұл аңызда шерлі болатын түрікмендер екен дейді.

(ІІ-нұсқа) Баяғыда түрікпен-қазақ қырғынында осы ұшпаға түрікпендер орналасып алып, жаугершілік жасаған. Бұл ұшпаның жан-жағы тегіс тас, өтетін жері, жолы болмаған. Тек бір ғана жолы – ішінде су алатын түрікпендердің тіршілік еткен көзі үлкен шыңырауы болған. Жоғарыдағы жауға ештеңе істей алмай, құруға жақын қалған қазақтар ақыры амалын тауыпты. Олар шыңыраудан қауіпсіздеу бір шетін тесіп, сол жерден түрікпендердің су алуға түсірген қауға, шелегін кесіп тастап тұрған. Ақырында шөлден қырылып, қаталаған түрікпендердің жартылай қолы «Шерқаланы» тастап қолға түскен екен. «Шерқаланы» түрікпенше алынбайтын қамал дегенді білдіреді екен. Бертінге дейін «Шерқала» тауы Маңқыстау қазақтарының «киелі» деп санайтын жерінің бірі. Сондықтан олар әрі-бері өткенде сол жерге садақаға мал сойып, пәле-жәледен құтылу үшін түнеп шығатын болған.

Қалмақтардың мындаған қолы қазақтың басын көтертпей шабуыл жасағанда, қазақтың көптеген батырлары, соның ішінде Жасыбай батыр Баянауылды азат етуге аттанады. Жасыбай жасағы Ақкелін, Көкдомбақ тауларының түбінде қалмақтың он мың негізгі күші саналатын әскерін жеңеді. Өкшелей қуған Жасыбай жау тосқауылдарын бұзып-жарып, Шойындыкөл тұсындағы асудан асады. Тауға шығып, жан-жағына қарап, жау көрінбеген соң тынығып алмақ болып, маңдайының терін сүртіп, сауыты мен дулығасын шешеді. Сол кезде бір тастың тасасында бұғып жатқан қалмақтың Құба мергені көздеп тұрып, садағын тартады. Аңғал батыр Жасыбай құлап түсіп, басын қайта көтереді де: «Ердің құнын Олжабай жоқтасын, басыма Малайсары белгі орнатсын, қасымда қалған жетімдерге қарт Бөгенбай көз салсын», – дейді. Сөйтіп, әйгілі батыр қапыда көз жұмады. Қалың қол қайыса, аза тұтып, Жасыбай батырдың сүйегін жартасты таудың төбесіне қояды. Олжабай, Бөгенбай, Малайсары батырлар қабыр басына белгі ретінде үш түп жас қайың егеді. Сол қайыңдар әлі өсіп тұр. Сол жер «Жасыбай асуы» деп аталады. Үш батыр Шойынды көлді ескерткіш ретінде «Жасыбай көлі» аталсын деп ұйғарады. Содан бері бұл көл «Жасыбай көлі» аталады.

Текесте қыста қалың қар жауып, әр түлік мал шөп тауып жей алмай жұтапты. Малдың қырылғаны да аз болмаса керек. Сонда малын осы тоғайға алып келіп ағаштың шырпысын қырқып, қабығын аршып азықтандырғанда біраз жан сақтаған екен. Көктемге шыққанда сол үңгірдің қалың тоғайы шұнтиып шолақ болып қалыпты. Міне осыдан «Шолақтерек» атанған екен. Бұдан ілгері бұл өңір «Сары арда» деп аталыпты.

Шолақтерек өзені ертеректе қалың жыныс тоғай болыпты. Бұл араны Өтеген, Өтеуіл деген ағайынды екі жігіт қоныс етіпті. Ол кезде қыста тері киім, жазда жарғақ киеді екен. Бір күні Өтеуіл малын өрістетіп шықса жаңбыр жауып кетіпті, қусырынып, белін белбеумен буынып алған жарғақ тонының сыртқы етегі жаңбырда былбырап жұмсап созыла беріпті. Өтеуіл созылған етектің артығын кесіп тастай беріпті. Кешке үйіне қайтқанша етегінің бірталай жерін кесіп тастап теңестіріп болған екен. Таңертең тұрып қараса жарғақ тонының су болған етегі кеуіп қысқарып кеткенін бірақ біліпті. Сонда ол жеңгесіне: «Мына тонның қысқарған етегіне бір нәрсе жалғап теңестіріп бер» десе, жеңгесі әзілге айналдырып: «Илеген дайын жарғақ жоқ, сол күйінше кие бер» депті. Өтеуіл жеңгесінің сөзі бойынша ұзынды-қысқалы түрінде киіп алыпты. Содан бастап оның ақылының кемдігіне қарай жеңгелері атын тергеп «Шолақ» атап кетіпті. Сол маңдағылар да осылай атапты. Кейін келе бұлар қоныстанған жердің тоғайын ел «Шолақтың терегі» деп, одан «Шолақтерек» атанып кетіпті.

(І-нұсқа) Отар маңайындағы Қопа өзенінің бойында көшіп жүрген қазақтар қоқандықтардың қысымына шыдамай, олардың салықшыларын өлтіріп, тірі қалғанын масқаралап, қуып жібереді. Қаһарланған қоқан ханы қазақтарды жазалауға қисапсыз көп әскер жібереді. Қоқандықтар қазақтардың еркектерін өлтіріп, әйел мен балаларын тұтқынға алып, мал-мүлкін талан-таражға салады. Қазақ елі де намысқа тырысып бағады. Осы кезде шапырашты руынан ер жүрек батыр Сұраншы Ақылбайұлы шығып, аман қалған жігіттерден аз ғана қол жинап, қоқандықтарға тойтарыс беруге қамданады. Сан жағынан басым жауды бетпе-бет ұрыста жеңу қиын екенін білген Сұраншы жасағымен түн қараңғылығын жамылып қоқандықтардың шебіне тақау келеді де, жігіттеріне әр жерден көп қылып от жағып, у-шуды көбейтуді бұйырады. Содан соң қоқандықтарға «еркімен берілсін» деп елші жібереді. Қоқандықтар қаптаған атты көріп, азан-қазан болып жатқан шуды естіп, Сұраншы көп әскер жиған екен деп шошиды. Осы сәтті күтіп тұрған Сұраншы қолымен лап қояды. Жау бытырап қашады, тіпті түйелерінің қомдарын тастай салып зытады. Содан бері осы жер «Шом қалған» деп аталады.

(ІІ-нұсқа) Қалмақтар қалың қолмен жорыққа шығып, соғыс салуға келгенде кеш батып, қас қарайып кетеді де, сол маңайға түнеп, ертесіне шабуыл жасамақ болады. Қалмақ қолының көп екендігін білген қазақ әскерінің қолбасшылары ақылдасып, айла жасауға кіріседі. Сөйтіп, кең жазық даланың әр жерінде түнде от жағады. Жау жатқан жерінің қарсы жағында лаулап жаққан от көбейеді. Қалмақтар оны көріп, қатты үрейленеді. Қазақ қолы тым көп боп көрінеді. Осы әдісті қолданған қазақ қолы таң қараңғысымен тұс-тұстан атойлап шабуылға шығады. Жау алды-артына қарамай зытады. Олардың қосында қалған шом мен қомға байланысты сол жерді қазақтар «Шомқалған» атап кетіпті.

Бұрынғы ескі уақытта Асан қайғы деген адам болғаны бәрімізге мәлім. Асан қайғы еліне жақсы жер іздеп елінен кеткен екен. Жер-жерді аралап келе жатып, бір кең жайылып жатқан өзенге келді. Өзен айналасына қарап тұрып: «Пай шіркін-ай, бұл жерде шідерленген ат семіретін жер екен, бірақ адамдары арамзалық еп болады екен», – деп ары жүріп кетеді. Қайғы бұл өзенге Шідерлі деп ат қояды. Қазір Шідерлі поселкісі құрылды. Ары келе жатып тағы да бір өзенге жетеді. «Суы мен шөбінің шулап, өлеңдетіп тұрғанын қарашы, бірақ елі босқа сөз сөйлеп, өсекшіл, бұзық ел болады екен», – дейді де, – шөп-суы өлеңдетіп тұр ғой, бұл өзеннің аты Өлеңті болсын», – деп ары қарай кете беріпті. Қазір ол жерде Өлеңті совхозы құрылды. Өлеңті қазір үлкен совхоз. Мал және егін шаруашылығымен айналысады. Асан қайғы осымен тоқтамай ары қарай кетіпті. Осы Өлеңті мен Шідерлінің суларының аяғы үшінші бір көлге құйылады екен. Асан жүре-жүре сол көлге де жетіпті. Көлге қарап тұрып: «Суының қардай аппақ, тап-тазасын-ай, бірақ та айналасында шөбі аздау екен», – депті. Сөйтіп, бұл көлге Ақ көл деп ат қойыпты. Бұл үш көл бар аймаққа Исабек, Исақ дегеннің тұқымы тоқтап, орын алыпты.

Қызылорда сулы жер, нулы жер деп бұрынғылар айтқан екен. Сулы жер атасы болыпты. Сан мыңдаған адам ұлы ерні кезеріп шөлдегенде, жаны қиналып жүргенде өксігін Сырға келіп басыпты дейтін еді бұрынғы қариялар. Қазақ елінің басына ауырмалдық түсіп, көңіл жұбаныш қонысынан, малынан айрылып шұбағанда, «Ақтабан шұбырынды», «Алқакөл сұламаға» душар болғанда, жаяулықтан табаны ойылып жазаланғанда Арал-Сырға келіп жанына жұбаныш тапқан екен деседі Сыр елі. Сыр елінде судың қасиетін дәріптейтін толып жатқан аңыздар бар. Өйткені бұл өлкенің тіршілігі суға байланысты ғой. ...Бұрынғы заманда Қарақұм мен Қызылқұмда байларға жалданып жүрген Ағыбай, Арынбай деген ағайынды екі жігіт болыпты. Күндерде бір күн әлгі екі жігітке бір айдаһар тап болып жұтуға оңтайланыпты. Сол кезде екеуі айла таба қойып, аузын ашқан сайын айдаһарға бір қойдан беріп отырып, қойды тауысады... Екі жігіт байлардың ызғарынан қорқып, беталды Құла түзге қаңғып кетеді. Екеуінің де барар жер, басар тауы жоқ, келешегі бұлдыр. Сөйтіп келе жатса бұлардың алдынан ақсақалды, ақ киімді шал шығып жөн сұрайды. Жігіттер сырын жасырмай, қариядан ақыл сұрайды. Қария бұларға мынадай кеңес береді.

Бақыт іздеген жігіттер арып-ашып «өлдім» дегенде Сырға жетіпті. Сырдың шырын суын мейірлене ішіп-ішіп қанып алған соң ел іздейді. Сырды жағалай отырған көп ауылға келсе, бұлар егіншілердің ауылы екен. Олар да егіншілерге қосылып егін салып, Сырдың суын ішіп, балығын жеп күнелтеді. Еткен адал еңбектері өнімді болып, ұзамай әлгі екеуі мал-малданып, жан-жанданыпты дейді. Бұл Сыр елінің су туралы ескі аңызы еді, енді судың түпсіз ырысқа айналғаны жайында Сыр бойында сан аңыздар шықпақ, халық шығарған судай мөлдір, Сырдай терең мағыналы ел ертегілерін жинау біздің жастарымыздың борышы. Ел аңызынан үлгі аларлық мағына көп.

Баяғыда осы күнгі Ыссық-Көлдің орнында жан-жағы таумен қоршалған үлкен қала болыпты. Бұл қаланың тұрғындары суды кілттеулі тұратын құдықтан ішеді екен. Кілт дуананың қолында болады екен. Бір күні бір қыз өзінің сүйгенімен құдық жанында кездесуге уәде етіп, кілтті сұрап алып құдыққа келгенде, абайсызда кілтті құдыққа түсіріп алып, өзі қорқып қашып кетеді. Құдықтан суы асып төгіліп, бүкіл қаланы су басып, үлкен көл болады. Қала көлдің астында қалыпты дейді. Осы кезге дейін сол қала бар екен деген аңыз бар.

Ыстықкөлдің пайда болуы жайында ел аузында көптеген аңыз-әңгімелер бар. Әлқисса, есте жоқ ерте заманда қазіргі тау аңғарындағы толқынды көлдің орнында, үлкен әрі әдемі шаһар болыпты. Күндердің күнінде жеті жұттың бірі – зілзала болып, қаланы құлатып, адамдарды жаппай қырғынға ұшыратады. Леп-лезде жер опырылып, пайда болған шұңқырға су толыпты. Сөйтіп, әлгі шаһардың орнында үлкен көл пайда болыпты. Ал оның алдында, бір топ бойжеткен қыздар от жағу үшін тезек теруге кетеді. Тек осы қыздар ғана қауіп-қатерден аман қалыпты. Апаттың болғанын білген олар әр күн сайын көл жағасына келіп, жақындарын жоқтап, жылап қайғырады екен. Олардың көздерінен аққан жастары көлге тамыпты. Сол жастардың төгілгені соншалық, әлгі көл ащы болып кетіпті. Әлгі қыздардың қайғы-мұңы көп ұзамай көлдің атауына себепкер болады. Ыстық (жас секілді) көл. Ақсақалдардың айтуына қарағанда, көл мінезі қайғырған қыздардың мінез-құлықтарымен, көңіл-күйлерімен үндес екен. Бірде сұп-сұр болып толқынын тулатса, бірде тынық ойға батқандай.

Пішпек шаһарынан Пржевальскі (Қаракөл) шаһарына қарата пошта жолыменен жүріп, Боамскийдің сайынан өтіп жол жүріп сапар шеккен бір адам Ыстықкөлдің жағасына барыпты. Бұл көлдің қабағының қатарында анда-санда ғана жерде бұрысырақ болатұғын бір жол бар екен уа бұл жолдың оң жағында осы көлдің жасылсымақ сулары қала беріс болады екен. Бұл таудағы көлдің көлемі недәуір үлкен һәм теңіздің суының бетінен 300 футтай (яғни 1285 жарым кездей) биік жатады. Бұл көлдің ұзындығы – турасынан 80 шақырымдай, көлденеңі – 40 шақырымдай болады. Ыстықкөлде балық көп болады. Бұл балықтың белгілісі кейінгі дүр: сазан, османи һәм алабұға, уа бұлар көлдің жағасындағы халықтарға үлкен пайда келтіреді. Мұндағы халықтар көлдің жағасынан мұз қыстыгүні көп жерге шейін қатқан соң балықты көп ұстайды. Ыстықкөлге таудан шығатұғын үлкен Қаракөл деген өзен һәм өзге жүз шақты ұсақ өзендер құйса да, Ыстықкөлдің өзені жыл сайын орта түсіп, саязданып бара жатыр. Ләкін бес жылдың ішінде көлдің қабағынан бір сажын төмен түскені байқалыпты. Әсіресе, жаздыгүні күн батардың алдында көлдің сулары толқымай тыныш болып тұрғанында көлдің беті айнадай жарқырап әп-әдемі, келісті болып көрінеді. Мұның айналасын кедір-бұдыр таулардың шоқырлары қоршап тұрады уа бұл таулардың төменгі жағында көп қарағайлар өседі. Төбесінде әрдайым қар жатады. Көлдің сулары желді һәм желсіз тыныш күні толқығанда көлдің қабағындағы тұрған үлкен жартастарды жұлып, домалатып түбіне алып кетеді уа бұл толқынның күрілдеген дауысынан жүз адамның дауыстары да естілмейді. Мұндай толқын болғанда жардың жайдақ жерінен көлдің түбінен бұрынғы заманда адамдардың қолымен жасалғанға ұқсас жез, мыс, қоладан һәм тастан жасалған нәрселер шығып, шойын қазандардың сынығы, қола құмғандар һәм кішкене тостағаншаға ұқсас ыдыстар, күйдірген һәм бір жағын көгертіп боялған түп-түзу төрт бұрышты кірпіштер, тастан жасалған қатындардың сүгіретінің сынығы һәм ғайри нәрселер де шығып қалады. Оқымысты орыстың адамдары бұл шыққан нәрселерге һәм өзге белгілеріне қарап бұлайша деп ойлады: Бұрынғы өткен замандарда бұл орында жер қатты сілкініп, жердің астынан жарылып атқып шыққан көп судан Ыстықкөл пайда болса керек дейді, уа бұл суға өзекте тұрған шаһар адамдарыменен ғарық болса керек дейді. Енді бұл көлдің жағасындағы отырған қазақтар, әсірісе, қалмақтар әрдайым көп толқыған көлдің толқынынан бек қатты қорқып, не болса соған иланатұғын надан болған себепті өздерінің тұқым-тұқымдарына бұл көлдің қайдан шыққанын білдірмек үшін әртүрлі хикаялар айтады уа бұл хикаялардың біреуін бір кәрі қалмақтың айтқан сөздерінен жазып алған себепті оқушыларға біз төменде баян етіп жазамыз. Бұрынғы өткен заманда, Құдай тағала қалмақтарды бөтен халықтардың қол астына қаратпағанда, ортасынан жақсы әділетті қалмақты сайлап алып өздерін өзі билеп тұрғанда, осы уақыттағы Ыстықкөлдің орнындағы бұрынғы гүлдеп тұрған өзекте Сибо деген қалмақтардың руы тұрғызған қалмақтың бір әдемі жақсы шаһары тұрады екен. Шаһарда ұжмақтың бақтарындай бақтары, таңғажайып тоғайлары бар екен. Шаһардың жанындағы мұндай тоғайлардың ішінде жердің үстіндегі қалмақтардың бір қасиетті жақсы адамының моласы тұрған себепті ол тоғайды қасиетті деп құрмет қылар екен. Бұл қасиетті адам опат болған соң денесін терең шұңқырға салып, адамдар шұңқырды толтырмаққа жерден бір уыс топырақтан алған мезгілде бұл адамның аузы ашылып су аға бастапты, уа бұл аққан суды сол жерде тұрған поптар қасиетті су деп мәлім қылыпты. Себебі сол дүрки бұл суды бағзы бір ауруларға аңдаусызда шашыратып сепкенде кешікпестен жазылып кетіпті, уа бұл қасиетті адамның аузынан шыққан су шұңқырға тастаған топырақты сырғытып тастап тоғайдан асып, уа бәлкім шаһарды да қаптауға жақындағанда қалмақтар қорыққанынан жан-жаққа бытырап қашып кетіп «құтқара гөр» деп жалбарынып дұға оқыпты. Сонда Жаратушының өзі келіп қасиетті әулиенің жатқан қабірін құдық қылып қоладан жасалған қақпақпенен қиюластырып жауып, құлыппенен мықтап тұрып бекітіп қойыпты дейді, уа мұның кілтін сол жерде тұрған қасиетті адамның бір жақын досына табыс қылыпты. Ешқашан бұл кілтті бөтен адамға берместен, күнәлі һәм аурулары бар адамдарға осы сулардан су беріп тұр деп бұйрық қылыпты. Артылған су жерге сіңіп кете беріпті. Мұнан соң құдай көкке ғайып болыпты һәм құдайдың мұндай рақым етіп жақсылық көрсеткеніне халайықтар жалбарынып дұға оқыпты. Құдайдан кереметті кілтті алған қалмақ қатын балаларыменен өлгенге шейін тоғайға барып тұрып, жалғыз өзі құдықты билеп тұрыпты. Бұл қалмақ өлер мезгілінде кереметті кілтті өзінің үлкен баласына беріпті. Бұл өлерінде өзінің тұңғыш баласына беріпті. Осылайша болып, кілт көп жылға шейін бір атадан бір атаға беріліп отырыпты. Рас, бұзақы адамдар бұлардан кілтті тартып алып, дәрежеге мініп, халыққа құрметті боламыз десе де құдайдың өзі жәрдемші болған соң кереметті кілтті ұстап жүрген қалмақтың тұқымдары өз қолдарынан шығармай ұстап қалыпты. Бұл қалмақтың тұқымынан еркек адам қалмаған соң бұлардың тұқымынан кереметті кілтке ие болып он еі жастағы бір Нуда деген қыз қалыпты. Бұл қыздың әкесіне келген сопы адамдар қыздың әдемілігіне көз айырмастан қарап таңғалады екен. Әкесі өлерінде көзінің қарашығындай қылып сақта деп қызға кереметті кілтті тапсырып, осалдық қылсаң құдайдың қаһарына жолығарсың деп қорқытып кетіпті. Нуда әкесінің ықтиярын тұтуға уағда беріп, үш-төрт жылдай аман-есен құдықты бағып билеп тұрыпты. Енді мұнан соң Нуда әулие құдыққа келіп жүрген бір сопының 20 жастағы Дада деген баласына әуелі жай көңілі түсіп, ақырында өзін-өзі тоқтата алмай ғашық болып, көз айырмастан қарайтұғын болыпты. Нуда бар көңілімен әкесіне берген уағдасын бұзып, Дадаға тимек болыпты. Күндерде бір күн Нуда ғашықтықтан шыдай алмай Дадаға сырын айтпақ үшін әулие тоғайға көріспекке шақырыпты. Дада көп сұратпастан-ақ сол түні уағда қылған жерге келіпті. Нуда ғашығына жолығуға барайын деп түнде құдықтың аузын құлыптап жатқанда Нуданы сақтандырмақ үшін қола қақпақтың астындағы су бұрқырап, сарқылдағанын есітсе де өзінің ғашығын ойлап бұл судың не себептен бұрқылдағанын аңғармапты. Қашан тоғайға барып Дадаменен жолыққанда мұның турасында есінен шығып кетіпті. Нуда өзінің сүйікті ғашығын құдықтың қасына алып келіп қасиетті орындықтардың біреуіне отырып сөйлесе бастапты. Құдықтағы су шұрқылдап, сақылдап тасып жатса да жас адамдар неке турасынан жақсы сөздер сөйлесіп отырып мұны байқамапты. Нуда Дадаға қатын болып құдықтың кілтін бұған берем деп уағда беріп, бетінен сүйіп ант ішіп саған ғұмырым бойынша адалдық пен ынтымағыңнан шықпаймын дегенде, байқаусызда шатыр-күтір етіп маңайындағы тауларды сілкіндіріп құдықтың қола қақпағы құдықтан кернеп атқыған судың күшіменен аспанға ұшып кетіпті. Әулие құдықтан дамыл қақпай аққан су ертеңінде тоғайды да, қаланы да ғариқ қылыпты. Мұнан кейін ешкім бұлардың қай жерде екенін көрсете алмапты. Енді Ыстықкөлдің біресе мына жерінен, біресе ана жерінен адамның қолыменен істеген нәрселерін судың жағасына шығарып тастапты, құдай тағаланың бұйрығын тыңдамай бұзған адамдарға ғазап көрсеткенін көңілге түсірмек үшін.

Халық арасында айтады екен, қалайшасынан Ыстықкөлдің көл болып өсіп кеткен турасынан, осы күнде айтылмыш көлдің орнында бұрынғы заманда бек үлкен таулардың арасында тұрған қала екен. Бұл қаланың халықтары суды өзінің қақпағы бар құдықтан алып тұрады екен. Бұл құдықтың кілтін бір әулие адам ұстап тұрып, кімде-кімге су керек болса, кілтін әулиенің қолынан алып, суларын алып болған соң, өзін қайтадан жауып, кілтін әулиенің қолына беріп кетеді екен. Осындай болып бірнеше жыл өтіпті. Бір күні бір қыз өзінің асық болған жігітіне құдық басында жолықпақшы болып уағда қылып, әулиеден келіп кілтті алып барып құдық ішіне кілтін түсіріп алып, қорыққанынан жоқ болып қашып кетіпті. Сонан соң су құдықтан тасып шығып, бүкіл қаланы басып, көл болып кетіпті. Осы күнде көлдің астынан қалалардың бар болған белгісі көрініп тұрады. Кісі қайран қалғандай-ақ жоғарғы айтылғандардың бәрінің дәл келіп тұрғаны, одан 6 жылдың ішінде Бретон жұрттарының софыларының кітабында айтады екен, Ғайса пайғамбардың тұсында халық араларында айтылып жүреді екен, бір қаланың Ыстықкөлдей болып судың астында қалғаны. Бұл арада үлкен дарияның жағасында ойпаң жерде екен, бұлардың бір үлкен құдықтары бар екен, құдықтың кілтін сақтық қылып, құдықтан шыққан су қаланы басып қалмасын деп, патшасы қолына сақтайды екен. Бұл қаланың халықтарының бәрі де күнәға жуық бек бұзық екен. Бұлардың ішінде бек әдемі көркем патшаның қызына да кепті, өзінің әкесінің істерін бағып жүрген бөтен жұрттың бір адамына асық болып. Қаланың патшасының қызы онымен қашпақшы болып, бір түн қараңғы болып жаңбыр жауып, боран болып тұрған мезгілде, әкесінің ат баққышы екі атты таңдап, ат қорасынан алып шығыпты, сонда қыз әкесінің жастығының астынан құдығының алтын кілтін ұрлап алып, екі асықтар құдықтың аузын ашып, кілтін дарияға тастап жіберіпті арттарынан қуғыншы болмасын деп. Әлгі құдықтың суы тасып шығып бүкіл бұзықшылықпен күндерін өткізіп келе жатқан қаланың халықтарының бәрін де басып қалып, құдай тағала олардың күнәсіне бәрін жоқ қылып жіберіпті. Егер де байқап қарағанда, жоғарғы айтылғандардың екеуінің де мұндай болмағына себеп болған құдықтар және сөздердің мағынасы бір-біріне бек келісіп ұқсайды. Соған қарағанда бұрынғылардың ондай-мұндайлары не турадан болса да осы күнгі адамдардан артық көрінеді һәм екі бірдей қаланың жоқ болып кеткені құдықтардың кілттерінің жоғалғаны және қыздардың асық болғандары. Жоғарғы айтылған екі түрлі халықтардың араларында болса, бірінің сөзі бірінен артық та емес, кем де емес, болмаған нәрсе секілденіп көрініп тұрса да, әлбетте бұл айтылған оқиғалардың анығын біліп, рас-өтірігін айыруға осындай таңсық сөздерді қарап көріп жүрген білімді адамдардың қолынан келсе керек.

Аңыз ҚР БҒМ М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Қолжазба қорында (Ш.1200) сақтаулы тұр. «Мекендік (топонимикалық) аңыздар» деп аталатын бұл жинақты 2006 жылы қорға тапсырған – фольклортанушы ғалым, ф.ғ.д. Берік Серікбайұлы Рахымов. Жинақты құрастырғандар: Б.Рахымов пен М.Әбдуов. Жинақ Қарағанды Мемлекеттік университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында құрастырылған. Абыралы тауы Семей өңірінде орналасқан. Таудың етегінде Абыралы ауылы бар. Ауылдың аты тауға байланысты қойылған деседі. Бұл аңызды Абыралы ауылының тұрғыны Мусина Рабиға айтқан. 1995 жылы ҚарМУ-дың студенті Б.Несіпбаева фольклорлық практиканы өту барысында жинаған.

Мәтін томға осы материал негізінде әзірленді.

Бұл аңыз «Ақжолтай Ағыбай батыр» кітабында (Құрастырған: Марат Әпсеметов. Жезқазған, 1992. 127 бет), «Қазақтың мифтік әңгімелерінде» (құр.: Ш.Ыбыраев, П.Әуесбаева. Алматы, 2002, 111-бет) жарияланды. Томға соңғы жинақ бойынша әзірленді.

Аңыз Әдебиет және өнер институтының Қолжазба қорында сақтаулы (Ш.920/136). Аңызды айтушы Қолшабеков Сүйеу. 1930 жылы туылған. Көп жыл партия, кеңес қызметінде істеген. Шығарманы орындаушыдан жазып алған Жұманова Қарлығаш Мұсабекқызы. 2002 жылы Шымкент қаласындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің студенттері фольклорлық практика кезінде жинаған материалдарынан алынды. Материалдарды жинақтап, қорға тапсырған филология ғылымдарының докторы Қыдырәлі Саттаров.

Мәтін томға осы қолжазба негізінде дайындалды.

Бұл аңыз «Мұра» журналында (1985, №3-4. 31-бет) жарияланған. Бұл журналды Жұңго фольклор зерттеу қоғамы Шыңжаң ұйғыр автономиялы райондық бөлімше қоғамының қазақ кеңсесі дайындаған. Аңызды дайындаған Әбілез Шәріп мынадай түсінік береді: «Бұл аңыз өмірге үйлесіп отырғанымен соншама ұзақ аралыққа адам даусының жетуі мүмкін емес. Бұл да жалдың басқа жерлерден ерекше біткен тұрпатына, биіктігіне қаратылып шығарылған аңыз ғана».

Томға осы нұсқа негізінде әзірленді.

Бұл аңыз Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы районында шыққан «Морей ауданының аңыз ертегілерінде» (Морей қалашығы, 1999. 196-197-бб.) жарияланды. Аңызды ел аузынан Ш.Серікбаев, Ақан Жақияұлы жинаған.

Томға осы кітап негізінде ұсынылды.

«Айғырұшқан» аңызының бірінші нұсқасы ӘӨИ-дің Қолжазба қорында сақтаулы тұр. Аңызды айтушылар Жаңаарқа жерінің тұрғындары: Ж.Қалқаманұлы, Ш.Тәжібаев. Жазып алған – Гүлнәз Мұқаева. Сондай-ақ бұл аңыз «Жер шежіре» (Қарағанды, 2006. 124-бет) жинағында басылды. «Жер шежіре» жинағын құрастырып, ғылыми түсініктерін жазғандар: ф.ғ.д., профессор Б.С.Рахымов, ф.ғ.к. Ж.Шекен.

Томға қолжазба негізінде әзірленді.

Түпнұсқасы ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.1200) сақталған. Бұл мекен Ақмола облысы, Теңіз ауданының аймағында орналасқан. Аңызды әңгімелеп беруші адам, тілші-ғалым, ф.ғ.д. Жантас Жақыпов. Аңыз «Жер шежіре» (52-бет) жинағында басылды.

Мәтін томға қордағы нұсқа бойынша әзірленді.

Бұл аңызды Орал облысы, Камен ауданының тұрғыны Қонысова Нәзипа әңгімелеген. Н.Қонысова ауыз әдебиеті мұраларын анасынан үйренген. Аңызды 1991 жылы Қарағанды Мемлекеттік университетінің студенттері Әлкенова Анар мен Бармақова Айгүл фольклорлық практика барысында жазып алған. Қолжазба ӘӨИ-дің қолжазба қорында (Ш.1156) сақтаулы тұр. Студенттердің қолымен ақ қағазға жазылып, дәптер ретінде тігілген.

Томға осы нұсқа негізінде әзірленді.

1985-1987 жж. филология ғылымдарының докторы, профессор Мәтжан Тілеужанов Батыс Қазақстанның фольклорын жинап, ӘӨИ-дің Қолжазба қорына тапсырған. «Аймекен туралы аңыз» ғалымның жинаған материалдарынан алынды. Аңызды Ғұмар Зариповтың айтуынан Сейтақов Айбатыр жинаған. Аңыз мәтіні машинкаға басылған (Ш.910/5, 204-бет). «Ауыз әдебиеті үлгілерін жазып алуда кейде ескеруге тиісті мәліметтерді толық бере алмадық, әсіресе, айтушының жасы, руы, оның кімнен естігені, ол кім болғаны еді деген сұруларға кейде жауап бере алмадық» деп қорытындысында ескертіп жазған. Дәл осы аңыз Шымкент облысынан 1985 жылы ауыз әдебиеті үлгілерін тапсырған Мұхамеджан Рүстемовтың материалдарында да бар. Жинаушы аңызды қайдан жазып алғанын көрсетпеген. Бірақ хатында «Мен көп жылдан бері газеттерде, журналдарда жарияланған, сондай-ақ көнекөз қариялардан естіген халықтың шешендік сөздерін, халық даналығын көрсететін әңгімелерді жинап жүрген болатынмын» жеп жазыпты. Аңыз мәтіні машинкаға басылған, ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.1094, 2-дәп.) сақталған.

Томға алғашқы қолжазба бойынша дайындалды.

Қарағанды облысы, Шет ауданының Ақшоқы селолық округіне қарасты Ақбауыр деп аталатын ауыл бар. Ауылдың табиғаты әсем де көрікті, жері шұрайлы. Сондықтан ауылдың Ақбауыр деп аталуының өзі де табиғатына байланысты. Аңыз «Жер шежіре» жинағынан (24-бет) алынды. Аңызды айтушы: Сүлейменов Қизатқали.

Томға осы кітап негізінде ұсынылды.

Бұл аңыздың сюжетіне арқау болған қыз бен жігіттің сүйіспеншілігі. Ақбет – Баянауылдың ең биік шыңы. Аңызды 2011 жылы Берік Рахымов қорға тапсырды.

Томға осы нұсқа негізінде әзірленді.

Қаратаудың теріскей жағында биік мұнара бар. Ел сол мұнараны Ақбикеш деп атайды. Ал жердің аты Ақсүбе. Ақбикеш жайлы аңыз ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.1200) сақтаулы. Аңызды айтушы Шымкент облысы, Созақ ауылының тұрғыны Табризов Бекеннің айтуынан Ү.Табризова жазып алған.

Томға осы нұсқа бойынша әзірленді.

Ақтөбе облысы, Байғанин ауданының Ақжар совхозына қарасты Қалдашбек ауылына жақын орналасқан тау. Ел ішінде бұл туралы көнекөз қариялардың аузынан тараған аңыз бар. Осы күннің өзінде көкке тіп-тік болып шаншылып тұрған аппақ шыңның ұшар басына тек қана жаяу адам өрмелеп шыға алады. Ел ішінде аңыздағы оқиға 1910-15 жылдардың аралығында болған дейді. Бұл аңызды Ақтөбе облысының тұрғыны, еңбек ардагері Аманшин Бейсембайдан Кулимова Ұлдай жазып алды. Аңыз мәтіні ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.1156) сақтаулы тұр. Аңыз жинаушының қолымен ақ параққа жазылған.

Томға енген мәтін осы қолжазба негізінде дайындалды.

Ақбота-Сәңкібай екі бөлек болып үйілген ақ бор тау. Байғанин ауданы, Миялы аулынан 45 шақырым жерде орналасқан. Аңызды Аманшин Бейсенбайдың айтуынан Күлімова Ұлдай жазып алған. Б.Аманшин Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Ақжар совхозы, Қалданбек ауылында туған. Мәтін ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.936) сақталған. Қорға 1991 жылы түскен.

Томға осы нұсқа негізінде ұсынылды.

Аңыздың түпнұсқасы ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.1200) сақтаулы тұр. Бірінші аңызды ҚарМУ-дың студенттері фольклорлық практика кезінде жинаған. Екінші аңызды айтушы Бекмағамбетов Амангелді. Қарағанды облысы, Шахтинск қаласының тұрғыны. Аңыз нұсқалары «Жер шежіре» жинағында (10-бет), екінші нұсқасы «Қазақтың мифтік әңгімелерінде» (107-бет) жарияланды.

Томға алдыңғы жинақ негізінде әзірленді.

Аңыз «Жер шежіре» жинағынан (125-бет) алынды. Аңызды айтушы: Карағанды облысы, Қарқаралы өңірінің тумасы Сейітжаппар Бимақаш Әйнекұлы.

Томға осы кітап негізінде ұсынылды.

Бұл жер атауы бұлаққа байланысты шыққан. Өйткені осы Ақсудың тау баурайында ақ бұлақ болыпты. Мәтін «Жер шежіре» жинағынан (154-бет) алынды. Аңызды 1927 жылы Қарағанды облысы, Шет ауданында туған Әбдіқов Жұмағұл әңгімеледі.

Аңыздың мәтіні ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.1200) сақтаулы. Аңызға арқау болған Оңтүстік Қазақстан өлкесіндегі «Ақсу-Жабағылы» қорығы. Аңызды Қазығұрт ауданы, Кемеқалған ауылының тұрғыны Ашарбеков Бексұлтанның айтуынан А.Қодарова жазып алған. Аңыз «Жер шежіре» жинағында (128-бет), «Қазақтың мифтік әңгімелерінде» (114-115 бб.) жарық көрді.

Томға алдыңғы жинақ негізінде әзірленді.

Қорғалжын ауданына жақын Біртабан деген ауыл болған кезінде. Күн көретін тіршілік көзі ауыл жанындағы үлкен Шалқар атты көл болыпты. Сол көлдің жанында Ақтайлақ соры бар екен. Сол жерден ауыл тұрғындары тұз, емдік қасиеті бар лай алады екен. Халық бұл жердің топырағы інгеннің қасиетінен нәр алған деп құрметтейді. Мәтіннің түпнұсқасы ӘӨИ-дің қолжазба қорында сақталған. Аңызды әңгімелеген еңбек ардагері – Малғазова Бибәти. 1928 жылы 23 наурызда туған. Бұрын озат шопан болған. Фольклорлық практика кезінде жинаған Сембай А. Қорға тапсырған – Берік Рахымов.

Томға осы нұсқа негізінде ұсынылды.

Ақшатау жөнінде қөптеген аңыздар бар. Мәтін ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.1200) сақталған. Аңызды айтушы Қарағанды облысы, Ақшатау кентінің тұрғыны Қатпар Беркінбаев. Аңыздың екінші нұсқасы «Қозы Қорпеш - Баян сұлу» жырымен сабақтастырылады. Аңыз нұсқалары «Жер шежіре» жинағында басылды (58-59 бб.). Томға осы кітап негізінде әзірленді.

Аңыз мәтіні ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.1200) сақтаулы тұр. Аңызды айтушы Ысқақ қария. Томға осы нұсқа негізінде дайындалды.

Бұл аңызды Маңғышлақ облысы, Маңғыстау ауданы, Шетпе ауылының тұрғыны Абдоллаев Табылдан Жұмагүл Шакешова жазып алған. Аңыз мәтіні ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.910/4) сақталған. Мәтін машинкаға басылған.

Томға осы нұсқа негізінде әзірленді.

Аңыз «Жер шежіре» жинағынан (26-бет) алынды. Мәтінді ҚарМУ-дың студенттері фольклорлық практика кезінде жинаған.

Томға осы кітап негізінде әзірленді.

“Алақозы” – Байғанин ауданындағы киелі мекендердің бірі. Оған байланысты аңыз ел арасында кең тараған. Бұл аңызды Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе университетінің студенттері фольклорлық практика кезінде жинаған. Аңыз мәтінін ф.ғ.д., профессор Абат Пангереев ұсынды.

Томға осы нұсқа негізінде ұсынылды.

Бұл аңыз бұрыннан ел ішінде кең таралған. Осы томның алғы сөзінде аңыз туралы біраз мәлімет берілген. Бұл аңызды Наурызбаев Әбілқасым 1962 жылы институт қорына тапсырған. Мәтін араб әрпінде, көк сиямен оқушының дәптерін жинаушының қолымен жазылған. Аңыз мәтіні ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.242. 3-дәп.) сақталған. Мәтін осы нұсқа бойынша әзірленді. Осы аңыздың бірқатар нұсқалары (ОҒК: Ш.300, ӘӨИ: Ш.123) бар.

Тоға енген мәтін бірінші қолжазба негізінде әзірленді.

Жаңаарқа-Қаражал темір жолының Байғұл станциясының оңтүстік жағында «Алсай қашқан» деген жер аты бар екен. Бұл атау XІX ғасырдың басында қойылған. Аңыз «Жер шежіре» жинағынан алынды (129-бет). Аңызды Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданының тұрғындары – Алшынбаев Айдар, Саин Омаров, Абзал Нұрманов әңгімеледі.

Аңыздың мәтіні ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.1200) сақталған. Аңыз Ысқақ ақсақалдың айтуынан жазылып алынған.

Тоға осы нұсқа негізінде әзірленді.

Аңыздың мәтіні ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.1200) сақталған. Орталық Қазақстандағы аңызды өлкенің бірі Қарқаралыдағы қойтас – Алтайтас. Аңызды айтушы Қарқаралы қаласының тұрғыны Әріпов Ахметбек. Жинаған А.Бабайбекова. Аңыз «Жер шежіре» жинағында (50-бет), «Қазақтың мифтік әңгімелерінде» (115-116 бб.) жарияланды.

Томға алғашқы жинақ бойынша әзірленді.

Аңыздың мәтіні ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.1200) сақтаулы тұр. Аңызды айтушы Қарағанды облысы, Ақшатау кентінің тұрғыны Қатпар Беркінбаев. Мәтін «Жер шежіре» жинағында (62-бет) басылды. Томға осы жинақ бойынша ұсынылды.

Амантау тауы қазіргі Қорғалжын ауданында орналасқан.

Аңызды Өткелбаев Сейіт айтқан. 1936 жылы 17 тамызда дүниеге келген. Мамандығы мектеп мұғалімі. Қазақ тілі және әдебиеті сабағынан берген. Қазір құрметті зейнеткер. Аңыз мәтінін 2011 жылы қорға Б.Рахымов өткізді. Томға осы нұсқа негізінде әзірленді.

Мәтін ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.1200) сақталған. Аңызды айтушы Қарағанды облысы, Ақшатау кенті, Шет ауданының тұрғыны Смағұлов Әкбардың айтуынан Ж.Естаева жинаған.

Томға осы нұсқа негізінде әзірленді.

Аппаз күмбезі Қарқаралы ауданы Жамбыл селосының қазақ бейіті ішінде, ауылдың іргесінде орналасқан. Ел аузында бұл шамамен XVІІІ ғасырдың аяқ кезінде болған оқиға деседі. Аңыз «Жер шежіре» жинағынан (41-бет) алынды. Аңызды 1916 жылы Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Егіндібұлақ селосында туған Сыздықов Кенжебай әңгімеледі.

Аңыз түпнұсқасы ӘӨИ-дің Қолжазба қорында (Ш.1200) сақтаулы тұр. Аңызды Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Бесоба ауылының тұрғыны Қайыров Дүйсенбектің айтуынан Қ.Әбуғалиев жазып алған.

Тоға осы нұсқа негізінде әзірленді.

Аңыз «Жер шежіре» жинағынан (105-бет) алынды. Аңызды ҚарМУ-дың студенттері фольклорлық практика кезінде жинаған.