Қазақ ұлды болса «ұрпағым, өмірім жалғасады» деп, қызды болса «өрісім, қонысым кеңейеді» деп қуанған. Осы біздің облысымызда талай ұлдар мен қыздар осы фәни дүниеге келді, бақи дүниеге кетті. Өмір заңы осылай, осылай жалғаса береді. Есіл топырағында дүниеге келген осындай азаматтардың бірі облысқа белгілі ақын Самархан Жұмадиев еді. Ол 1900 жылы Петропавл уезі Жамантұз болысы Бәйгісі ауылында (қазіргі Есіл ауданы Қарағаш ауылының маңайы) кедей шаруа отбасында туған. 1910- 1915 жылдары туған ауылында молдадан білім алған. Ал, 1916-1924 жылдары Жамантұз болысында Иванов, Чунаев деген бай-кулактарда жалшы болып істеген. Жалшылықтан құтылғаннан кейін Ақмола губерниялық әкімшілік бөліміне милиционер болып орналасады. Міне осы 1924 жылдан бастап Самархан атамыз өмірінің 16 жылын тәртіп сақтау саласына арнайды. Бір жылдай Бейнетқор болысында аға милиционер, содан кейін Қызыләскер, Төңкеріс болыстарының милиция- сының бастығы болады. Төңкеріс аудандық милициясын басқарган жылдары Самархан атаның Сәбит Мұқановтың Мәриям апайға үйленуіне де септігі тиген екен. Ол жөнінде атақты жазушы өзінің «Есею жылдары» атты кітабында былай деп жазады: ...Ойым осылай толқыған мен: -Нар тәуекел! - дедім Баязитке. - Жіберейік милиционерді! Қасына сенімді адам қосай.

-Білем. Бірінші ауыл советтің председателі. Қолайлы адам. Аудандық милиция начальнигі - Самархан Жумадиев дейтін, кіші милиционер Қасым Сәдуақасов дейтін жігіттер болатын. Екеуі де көңілді, ойнарқы адамдар. Болыстықаткомжумсаған Самархан, Қасым, Имақ - үшеуі кешке аттанып, ертеңіне ертемен қызды алды да келді. (179-180 беттер). 1928 жылдың мамырынан 1931 жылдың жел- тоқсанына дейін Төңкеріс ауданы кредиттік серіктестігінің төрағасы қызметін атқарды. Одан кейін екі жыл осы ауданның милиция бөлімінің уәкілі болған. Өзбекістанның Қоқанд қаласындағы милиция басшыларын дайындайтын арнаулы мектепті бітір- геннен кейін Октябрь аудандық милиция бөлімінің бастығы болып екі жыл істейді.1936 жылдың ақпа- нынан 1939 жылдың қаңтарына дейін Қарағанды облысының Есіл аудандық милиция белімініңбастығы болды. Бұдан кейін Баян орта мектебінде мүғалім, Преснов аудандық коммуналдық шаруашылықтың меңгерушісі қызметтерін атқарған. ¥лы Отан соғысы басталғанда майданға аттанып, елге тек 1945 жылдың қыркүйегінде оралды. Соғыстан кейінгі кезде Преснов аудандық мемлекеттік қамтамасыз ету бөлімінің бастығы, Баян селолық Кеңесінде, Октябрь орман шаруашылығы мекемесінде әр түрлі қызметтер атқарып, 1955 жылы денсаулығына байланысты зейнеткерлікдемалысқа шыққан. Зейнеткерлікке шыққан соңайтысқа қатысып, талай тарлан ақындармен сөз жарыстырған Самархан атамыздың шығармашылығы да жан-жақты. Ол кісі өте турашыл, бетке айтып салатын жан еді. Оның бойында біреуге жағыну, жалпаю, кішірею деген сияқты қасиеттер мүлдем болмайтын. Ел аузындағы аңыздарды, шежірені, халықтың мақал-мәтелдерін молынан білетін. Елдің, ағайынныңбірлігін айтып отыратын. Будан 50 жыл бұрын Баян және Киров атындағы колхоз ақындарыныңайтысы болды. Айтысқа «Баян» колхозынан Самархан атамыз, Киров атындағы колхоздан Сұлтан Қанафин түсті. Айтыс екі колхоздың экономикасы мен мәдениетін нығайтуға бағытталған сын дәрежесінде аса қызықты болып өтті. Екі ақынның сөзінде көңілге қонымды, құлаққа ұғымды ұзақ ойда қаларлық, біздің халқымыздың табыстары туралы және сынға арналған сөздер көп- ақ. Екеуі де өздерінің ақындық өнерін ұжымдардағы жетістіктер мен кемшіліктерді ашып көрсетуге арнаған. Олардың айтысымен таныса отырып, ой дәлдігін, сөз шеберлігін айқын аңғарамыз. Самархан ақын айтыс үстінде Баян ұжымшары еңбекшілерінің шаруашылық және мәдениет саласындағы тамаша табыстарын, өмірімізде, адамдар арасында кездесетін көптеген кемшіліктерді жұрт- шылық алдында, поэзиялық өнер таласы үстінде көрсетіп берді. Бүгінгі және келер үрпақ еліміздің өткен тарихын тереңірек білсін деген мақсатпен осы айтысты бүл кітапта жариялап отырмыз. Осы жылдары облысымызда ауданаралық ақындар айтысы өткізіле бастады. Сондай айтыстардың бірі Преснов және Октябрь аудандарының ділмар шешендерінің арасында да болған еді. Олардың көркем сөзінен екі ауданда істеліп жатқан тамаша істерді кө- реміз. Озат сауыншы, үздік диханшы, таяғы қут шопан, жылқышы есімдерін естиміз. Мәдениетті, ауқатты ауыл-село емірінің көркем суреті алдымыздан елес беріп етеді. Шымшыма тілді, әр сөзі юморға толы Самархан ақын Преснов ауданының еңбеккер ұл-қыздарын мақтай отырып, Октябрь ауданының кейбір адамдарының көңіл толмас, жүрдім-бардым істерін қатаң сынға алады. Ол әсіресе, жүгері егу, тың көтеру мәселелеріне ерекше маңыз бере отырып, Октябрь ауданының шаруашылықтың осы саласындағы кейбір кемшіліктерін сынап өтеді. Ақын атамыз сонымен қатар Отанымызды ңәрбір кезеңдегі емір шындығын шамасы келгенше осы айтыста көрсетуге тырысқан. Ол елімізде болып жатқан тамаша жетістіктерді, еңбекшілердің өміріндегі айтақаларлықтай жаңалықтарды, ел ерлерінің, ғалымдардың табыстарын жырлайды, олардың игілікті істеріне үн қосады. 1962 жылы облыс ақындарының Қазақстанның 40 жылдық мерекесі қүрметіне арналған айтысы болған еді. Самархан атамыз осы үлкен дүбірде Преснов ауданыныңтабыстарын көрсетіп, аудан намысын қорғау үшін айтысқа түсті. Ол аудан еңбекшілерінің табыстарын, салтанатты тұрмыстарын халық алдында паш етті. Және қарсылас ауданның кейбір кемшіліктерін мықтап сынады. Мәселен, өткен қыстағы кейбір колхоздарда мал азығының жетіспеуі, мал қораларының қысқа ұқыпсыз дайындалғандығы, соның салдарынан оларда мал басының едәуір кемігендігі ақын сынына ұшырады. Сонымен бірге көктем егісі кезінде кейбір жерлерде техниканың сапасыз пайдаланғандығы, астық тұқымының шығынға ұшырауы қарсыласақынды топ алдында қызартты. Кейбір колхоз, совхоз басшыларының, малшылар мен егіншілердің ішкілік салдарынан өзінің қоғамдық міндетін атқаруға немкетті қарауы олардың қатты ұялуына себеп болды. Ақын осындай кемшіліктерді алдағы уақытта болдырмауымыз керек, біз әрқайсымыз өз орнымызда тамаша еңбек табысына жетіп, саналылығымызды өміріміздің талаптарына сай көтере беруіміз керек дейді. Самархан ақын келешекте өзі айтысатын ауданға сапарға шығып, ондағы шаруа жайымен танысып, нақты өмір фактілерін айтыс объектісіне айналдыруды дәстүрге енгізді. Еркін ойлайтын, батыл айтатын, бетінен ешкім қақпаған кең тынысты ақын еді. Ол қоғамдық, әлеуметтік саладағы көлеңкелі тұстарды дөп басып, дәл танып, жетер жеріне жеткізіп айтуға тырысты. Жеткізіп айтты да. Самархан ел өмірі-не қатысты кемшіліктерді айта қалса, жүрт қолдап отыр- ды. Бұл оныңел алдындағы беделін көтерді. Бір сөзбен айтқанда, айтысып отырған ақынға мін тақпай, ел ішіндегі келеңсіз құбылыстарды да дәл басып, тайға таңба басқандай қылып, маңдайға урып отырып айта білу Самарханға тән қасиет. Ақынның осы кітапта жарияланған айтыстарын оқып отырғанда оның егіншілермен малшылар арасында көп болғандығын, сол еңбек адамдарының ісін, сезімін терең білетіндігін айқын көреміз. Айтыстарында колхоздар мен совхоздарды ңегіс даласындағы, мал фермаларындағы еңбек адамдарының ісін, сезімін жырлайды. Самархан атамыз қолына қалам үстап, өлең шығара бастағаннан бері туған жерге, Отанға деген сүйіспеншілікті негізгі тақырып етеді. Елімізде болып жатқан үлан асыр өзгерістерге үн қосып, халқымызбен бірге болды. Облыс, аудан көлемінде үйымдастырылған түрлі мәдени шараларға қатысып, азаматтық танытатын. Апқалы жиындардың шырайын арттырып отыратын. Иә, Самархан жүрегін кернеген сезімдерін жырмен өрнектеп, ақын атанды. Ол өзін толқытқан, тебіренткен жәйттерді езінің бар көңіл-күйімен сезім серпілісін өлең жолдарымен бейнелеп айтып берді. Сондықтан да оның жырлары жүрекке жақын, ойлы, мағыналы, сырлы болып келеді. Жалпы Самархан өлеңдері өзінің өмірге қоян-қолтық жақындығымен өзгеше бағалы. Қазақта «Тау алыстаған сайын асқақтай түседі» деген сөз бар. Табиғаттың заңы арамыздан Самархан атамызды алып кеткелі де 39 жыл болған екен. Міне содан бері оның азаматтық кескін-келбеті, бітім-болмысы айқындала түсіп, өмірде жасаған тірлігі, артына қалдырған ізі кейінгі ұрпаққа аманат болып қалып, оның дәстүрлі өнерін жалғастырушылар көптен саналып жатыр. Артында ізі қалды деген бәлкім осы да шығар. Бұл жақсылық, әрине. Оныңтастап кеткен өнері өзіне соғылған ескірткіштей уақыт өткен сайын жарқырай, асқақтай түсуде. Өзіне өте үлкен талаппен қарап, алға қойған мақсатына жету жолында аянбай еңбек ету қажет екенін жақсы ұғынғандықтан да болар, жұбайы Бөпей екеуі дүниеге әкелген 7 баласының тәрбиесіне де мұқият қарайтын. Осындай әке-шешенің мейірім шапағатынан, тәрбиесінен алған үлгі-енегені балалары емірлеріне азықетіп келеді. Самекеңні ңемірінің, қалдырған ізініңқаншалықты мағыналы екендігін бұл күндері ұғынып жатырмыз. Осығай орай Қазыбек бидің: Уа, сұңқарымыз тұғырдан ұшты, Салмағы келіп сізге түсті. Бәрінен тағдырдың жазмышы күшті, Сүңқар ұшып, тұғыр қалды. Ақыры соңында ұл-қызы қалды, Өткеннің берекелі ісі мен игі ізі қалды, - деп айтқан сөзі еске түседі. Иә, Самарханның артында ұлдары мен қыздары, өнегесі, мағыналы өмірі, игі істері қалды. Артында өсіп- өнген ұрпақтары бар. Бул күндері олар жарасымды өмір сүріп, алды зейнеткерлікке шығып, кейінгілері еңбекетуде, білім шыңына шығуда. «Өлді деуге бола ма, айтыңцаршы, Өлмейтуғын артында сез қалдырған?!» - деген Абайдың дана сезін Самархан атамызға қаратып айтса жарасады. Өйткені оны жерлестері ардақтап, ел ағасы ретінде, айтыс ақыны ретінде жүректерінде сақтайды. Ол аталы сөз айтты, артына өнегелі сез қалдырды. Осы кітап беттерінде облыстың кернекті ақыны Самархан туралы, оныңөнері туралы сағынышқа толы ой-пікірлер, естеліктер айтылды. Ал айтылмаған, алайда айтылатын әңгіме-сыр қаншама әлі?! Ақын атамыздың артында айтыстары, елеңдері қалды. Соларды келер үрпаққа жеткізсек, соларды бүгінгі жастар білсе деген ниет осы кітаптың беттерінен табылып жатса, алдымызға қойған мақсатымыздың орындалғаны.

Таңат Сүгірбаев.

"БАЯН" ЖӘНЕ КИРОВ КОЛХОЗДАРЫ АҚЫНДАРЫНЫҢ АЙТЫСЫ

1958 жылы "Баян" және Киров атындағы колхоз ақындарының айтысы болып өтті. Айтысқа "Баян" колхозынан Самархан Жұмадиев, Киров атындағы колхоздан Сұлтан Қанафин түсті. Айтыс екі колхоздың экономикасы мен мәдениетін нығайтуға бағытталған сын дәрежесінде аса қызықты болып өтті. Бүгінгі және келер үрпақ аулымыздың өткен тарихын тереңірек білсін деген мақсатпен осы айтысты төменде оқырманға үсынып отырмыз.

Қайтады кешке жақын өгіз парлап.

Маршалы машинаныңер Майснер.

Самархан:

Сұлтан:

Самархан:

Үстінде салтанатты осы тойдың!

Екі ақын дәл осылай кезек қағыса отырып, өз табыстарын мақтан ете келіп, кемшіліктердің бетін батыл ашады. Колхозшыларды алда тұрған міндеттерді ойдағыдай орындап шығуға шақырады.

КЕЗ КЕЛДІ ОЙ ТИЕГІН АҒЫТАТЫН, ҚОЛЫҢА АЛ ДОМБЫРАНЫ, ШЫРҚА, АҚЫН! (1959 жылдың желтоқсанында болған Октябрь, Преснов ауданы ақындарының айтысы)

Әдейлеп салған арнап тың жасына.

Жоспарын жетіжылдық орындайық.

Масылы күйеуінің соры емес пе.

Болады айтысымыз сонда қүнды.

(1960 жылдың шілде айында болған Преснов және Октябрь аудандары ақындарының айтысы)

Ахметжан:

Жазасын сот алдында кешкен десті

«ПРИИШИМ» ЖӘНЕ «ЖАМБЫЛ» КЕҢШАРЛАРЫ АҚЫНДАРЫНЫҢ АЙТЫСЫ 1962 жылы Преснов ауданының «Приишим» және «Жамбыл» кеңшарлары ақындарының айтысы бо- лып өтті. Сол айтыста «Приишим» кеңшарының атынан сез додасына қатысқан Самарханның сезін беріп отырмыз.

да.

Бермейміз қолдан намысты.

Директорға бердім арыз т^рмыс айдап, Жауапсыз қалып қойды бірер айлап. «Молда» деп директорың қарсы алды ғой, Түсініп шеше алмадым күн-түн ойлап. Сен білдің қалайша деді «молда», Барма екен мәліметі оның қолда. Өмірде естімеген жаңа сөзім, Түсінбей қайттым үйге шыным ол да. Осылай қарсы алды ғой біздің бастық, Бүркеулі талай сырдың бетін аштық. Қан айдап екі күндей мазам кетті,

Белгілі облыстың болдым ақын, Танысып жақсылармен жүрдім жақын. Айтыста шешендермен талай-талай, Басқада кеткені жоқ сөзден ақым. Мен сонда ауданымды мақтап едім, Белсеніп шындық істі жақтап едім. Дипломды райкомға табыс етіп,

Баянға ақындар келіп табысқанда, Найзасын өткір сынныңсұғып едім, Тартысып майда тілмен жабысқанда.

Кәрілік, сырқат жеңіп енді тозған.

Арнаулы Жұмағайырға жазған хатым, Шыққан жоқ көп алдына жаман атым. Түсіндір Андрейге мән-жәйімді,

Керек болып тұр еді осындайда. Орындалмай бүл дағы қалып қойса Түрмайтын қапшық үнға қүным қайда?

Қуанып естен талып қалдықта.

Сағындым сені бөбегім, Сен ғана едің тілегім. Маңдайыңнан искесем, Елжірейді жүрегім.

(әр шумақ артынан)

Біреуі он алты республиканың Қазақстан, Отанда үшінші орын көмір, мыстан. Бүрынғы түйе жеккен қазақ елін,

Теміржол аралап жүр барлық түстан.

Орныққан совхоз, колхоз даласында, Көркейген жаңа қоныс қаласында. Өркендеп жылдан жылға өсіп келед, Шаруашылық барлық түрлі саласында.

Тартыста көп жыл жүрдік партия бастап, Тұрмысқа жол бермеді еңбек қанап. Октябрь арқасында өзгеріс мол, Жекелеп елу жылды көрсек санап.

Езілген үстем таптың мазағында. Октябрьдің арқасында теңцік алды, Байлардың жүрген бұрын азабында.

Құлашты айдан асып қарыштады.

Таусылмас толған байлық жерімізде, Орнаған социализм елімізде. Қатары молаюда озаттардың Тағылған алтын жұлдыз төстерінде. Ескілікті көп жаңалық басып жатыр, Бегетсіз еңбек қайнап тасып жатыр. Бүгінгіні ертең көрсеңтанымастай, Бір жылғы жүз жылғыдан асып жатыр. Октябрь алтын сәуле нұрын шашқан, Жойылды қара түнек елді басқан. Кезінде ескі дәуір болмағанның Ішінде елу жылдың көбін ашқан. Орнады ¥лы Октябрь алыспенен, Шаруашылық еркендеуде жарыспенен. Кертартпа жалқаулық жоқ өндірісте, Бірлесіп куреседі қалыспенен. Октябрь жер жүзіне берген көрік, Бастаушы Компартия сондай берік. Қатары тәуелсіз ел молаюда,

Күресіп ез басына алған ерік.

Бір сырқат көп жыл болды жабысқалы, Ем жасап сол аурумен алысқалы. Қолым ауырып дәрігерге бара қалдым, Жәйді айтып оларменен танысқалы. Қан айдап қысым жасар біздің басқа, Мөлдіреп көз толады қанды жасқа. Денең ауыр, жүрегің әлсізденіп, Болмайды тәбетің ішер асқа.

Жатуға аурухана болды суық, Қабырға ызғар берер барсаң жуық. Мезгілсіз мен сүранып шығып кеттім, Әйтпесе шығарған жоқешкім қуып. Ауруханадан шыққанда қатты боран, Бораннан көрінбейді жақын орам. Жаяулап көшеменен кете бардым Аялдап енді кімді күтіп түрам.

Кездестім Біркен мен Елшібайға Кетуді соларменен алдым ойға. Бірлесіп жүріп кеттікекі шана Бар еді арамызда бір жас бала. Қатты жел, долы боран қарсы болды Жолменен елге қарай шықсақ дала. Елшібай кейін қалды аты жүрмей, Алыстап қалып қойды аяңға ермей. Оларды Біркен іздеп кете барды, Адасып қалады деп бізді көрмей. Кешікті қайта айналып Біркен келмей, Мен түрмын не қыларды енді білмей. Тоңған ат тоқтамады үстауға да, Айналып жұла тартты қүлаш сермей. Жабысып мен де кеттім шанасында, Кешкі сағат алтының шамасында. Жирен ат өз еркімен келе жатыр, Ол қайда мен де сонда барамын да. Бір кезде ат жығылды қалың қарға, Бүл жағдай кездескен соң амал бар ма. Бүрылып кейін қарай шыға алмады, Түскендей қалың күртік терең жарға.

Мінген ат батқан екен Оман көлге, Шамасы төрт шақырым түрған елге. Босатып атты ағытып аламын деп, Орынсыз қимылдаумен түстім терге. Сол жерде қалып қойды шана, сайман, Таусылды бұдан басқа ақыл-айлам. Жирен ат талпынумен зорға шықты, Енді жаяу табармын елді қайдан. Жетектеп ат пен бала алдым қолға, Малтақтап батқан жерден шықтымда да. Түн қараңғы, жел қатты, күшті боран Жөн тауып жүру қиын оң мен солға.

Қолымнан бала шықты талай-талай, Мүндайда жөн табарсың енді қалай. Ақырын жел соғысын байқап алып, Өзімше бетті бүрдым елге қарай. Күш азайды жүруге енді жаяу, Келемін қалжыраудан үйқылы-ояу. Белгі жоқжүрген жерім байқалмайды, Қозғалыс барған сайын болды баяу. Бала менен сұрайды «Келдік бе елге?» Алысып боранменен түстіктерге. Өмірмен қоштасуға жақын қалдым, Сонда да кіру қиын тірі көрге.

Алысып боранменен жүрдік солай, Жөн табу адасқанда болама оңай. Күшті жел екпінімен ыққа айдайды Мүндайда жөн табарсың енді қалай?

Саудагер жүр заготконторға өнім сатып, Еңбексіз пайда тапқан үйде жатып. Шаруа жүр бидайын өткізе алмай, Қасында диірменнің жаурап-қатып.

Жәй бір сөз диірменде кезек деген, Жүгіріп шаруа жүр безектеген. Бармақ басты, көз қысты толып жатыр, Ойында жоқ қылмысын сезед деген.

Жалған жоқ бидай беру қиын десек, Мүгедек, сырқат, кәрі болмайды есеп. Тексерсе алған-берген документті, Ашылатын жолсыздықтардан болмайды есеп. Бұдан былай бармаспын диірменге, Барғандар кездесіп жүр сергелдеңге. Жүре жауап берді ғой Мәлік бастық Арызыңды айтарсың енді кімге? Хатымды арнапжаздым Бауыржанға, Көпшілік есептейді тәуір жанға. Қабылдамай есіктен қайтардыңғой, Таң қалдым ғой сіздің де ісіңізге. Ауданда жер таппадым шағым берер, Заңорны милиция қашан көрер. Тексермей толып жатқан қылмыстарды, Дерексіз кейбіреудің сезіне ерер. Қызым едің Шолпаным, Алпысқа биыл толғаным. Диірменді күзетіп, Естен кетпес тоңғаным.

Біз келдік мол табыспен осы тойға, Қиялды орындадық алған ойға. Партия жеңбейтін қиындықжоқ, Советтік белгі қойдық аспанда айға. Тартыспен қиын-қыстау өттікжылдан, Құтылдық бұғауды үзіп ескі тордан. Гүлденген 40 жылдық қарсаңында Жүмыс жоқ келмейтұғын біздің қолдан. Шолпанға аспандағы создық қолды, Космосты меңгеруде аштықжолды. Жер жүзінде космосқа тұңғыш ұшқан, Өсірдік Гагариндей батыр ұлды. Советтің азаматы аспанға ұшты, Нажағай шапшаңдығы бұлтты құшты Айналды 80 минут жердің шарын Отанда білім, техника сондай күшті. Ерлігі таңцандырды жердіңжүзін Шет елде бақылады берген сөзін. Қарсы алып құттықтады барлықхалық Юрийдің аман-есен түскен кезін.

Қүттықтап қарсы аламыз үлы тойды, Орыс алып үлғайтқан білім ойды. 40 жылда 100 жылдық жұмыс істеп, Ескілік артта қалу бәрін жойды. Жеңіспен жүмыскер тап алды теңдік, Қиындық, бегеттердіңбәрін жеңдік. Жойылды негізінен қараңғылық Кезінде ескі дәуір болған теңдік. Қаладық коммунизм ірге тасын Берілген Отанына кәрі-жасым. Ғылым мен техниканы меңгеруде Батыстан бәсекелес болдық басым. Сапалы аяқталды көктемгі егіс, Көгеріп шықты қаулап бәрі тегіс. Өткен жыл миллиард пүт астық сатып Табысқа ие болдық ұлы жеңіс. Баянды етпек болды табыстарын, Жояды кей салада қалыстарын. Міндетті алға қойған орындаймыз Үдетіп социалистік жарыстарын. Қарқынды үдетеміз жылдан жылға, Совхоздар ие болды миллион тыңға. Ет пен оүт, тың астығын молайтуда Жарыспен күшті қосып түстік сынға. Жарыста талай рет шықтық алға, Симайды ен даламыз өскен малға. Жасасын Компартия жолбасшымыз, Жеткізген үлы табыс мүндай халге. Жолдады көп-көп сәлем аудан халқы Өрлесін, өсе берсін деді даңқы. Бір тілек, миллион білек бір мақсатта Партия болған емес деді жалқы. Кемшілік келтірмейміз облысқа, Жан пида социалистік қүрылысқа. Еселеп орындаймыз алған міндет Көнбейміз табиғаттық қүбылысқа. Кездейсоқ бегеттерден қорынбаймыз, Жолынан компартия бүрылмаймыз. Жиырма екі партсъезд құрметіне, Міндетті артығымен орындаймыз. Жетуге берді уәде қойған сертке, Партия сенсін деді қалың кепке. Үлгілі дайындықпен кірісеміз Егін ору, мал азығы қалың шөпке.

АҚШ-тан озып асамыз

Ауданым мекендеген Есіл бойын, Аптын дән ағылады ашсаң қойын. Жоспарды орындаумен қарсы аламыз Елу жылдық Октябрьдің ұлы тойын. Жаңа аудан орталығы Сергеевка Табыспен аты таныс барлық көпке. Жүздеген жаңа үйлерді салып жатыр, Таласып тұрғандай-ақ аспан көкке. Жолы бар асфальттаған Есілді өрлей Өтпейді бір жолаушы елді көрмей. Ақын да, жазушы да ауданымда Жарыспен ән шырқайды көкке сермей. Қайнаған қарқынды еңбекдаласында, Кеп жүйелі шаруашылық саласында. Кез тартар толықсыған егісіміз Қоныстас колхоз, совхоз арасында. Өткен жыл екі жоспар бердік артық, Біздерде болған еместабыс мастық. Ауданда орындалмай науқан қалмас, Тойында Октябрьдің елу жастық.

Берді де Ленин орденін облысқа, Жеткізген Компартия бүл тұрмысқа. Бүгінгіні ертең керсең танымастай, Өзгеріс кеп социалистік қүрылыста Мейрамды қарсы аламыз табыспенен, Қарқынды үйымдасқан жарыспенен. Өркендеген білімнің арқасында, Жақын жер бәрі бірдей алыспенен. Жоспарды орындадық ет пен сүттен, Еңбексіз келген зат жоқ езі көктен. Алдыңғы қатардағы озаттардан Көп адам орден алды мемлекеттен. Тағылды алтын жүлдыз орақ, балға, Міндетін орындады қойған алға. Атанды Еңбек Ері бірнеше адам Жеткізген Ұлы Октябрь мүндай халға. Совхозым Приишим еді өзім түрған Жолына коммунизм бетті бұрған. Мезгілі 30 жылдан асып кетті, Ауданда бірінші рет совхоз болған.

Ауданда барлық совхоз тегісінен. Астықты өткен жылдан көп береміз, Құттықтап Октябрьді жеңісімен. Кірістік дайындауға шөптің қорын, Жоспарды орындаймыз жұрттан бұрын. Жарты жылдықтапсырманы орындауда Приишим абыроймен алды 1-ші орын.

Шөптерін тасып жатыр баз басына Ағайын көргің келсе кел қасыма. Екі мың литрден асырған сауыншы бар, Қарауындағы сиырдың әр басына. Бұл көрсеткіш жарты жылдың табыстары, Қарқынды ¥лы Октябрь жарыстары. Сауыншылар Щербакова мен Чеканина, Басқадан озып шығып алыстады.

Шопан көп қойлары семіз отарында, Қой келер ел маңына жатарында. Жүз қойдан жүз отыздан қозы өсірген, Қапаш қарт озаттардың қатарында.

Мен бірі облыстық ақыныңыз, Маған да керекболды ақылыңыз. Үш қызым оқи алмай қалып барады, Жоқ еді көмектесер жақынымыз. Көрсетіп толығырақ арыз жазғам, Айтыста облыста талай озғам. Жетпіс келіп желкеге асылған соң, Денеден қуат кетіп енді тозған. Қырықжыл партияда болғаныма, Алты жыл өтті алпысқа толғаныма. Оқыту балаларды болды қиын, Күш азайып, жақ етім солғанына. Оқымай қаларма екен балаларым, Алматы, Қызылжарды араладым. Оқу іздеп бір қызым кетіп еді, Тосуы қиын болар бір хабарын. Сондықтан келдім сізге көмек сүрай, Табар деп бір жағдай қөңілге орай. Кәрілік, ауру, түрмыс үшеулеп тұр. Жүруім қиын болар бүдан былай. Сырқат кейде қысады қанымды айдап, Кәрілік қол аяқты қойды бойлап. Жігітім асырайтын 11 жасқа биыл толды Қажимын кей кездерде соларды ойлап. 50 сом пенсия алам мемлекеттен, Зарлаған жан демеңіз өзі неткен. Нақ сізге арыз етіп іздеп келдім, Мақсатым ойлап жүрген бұрын кептен.

Самархан ақынды бірінші көруім сонау Ұлы Отан соғысынан кейінгі 1947 жылдың мамыр айында еді. Сол жылдан бастап бұрын еш жерде болып көрмеген «ақындар айтысы» болады деген қауесет ел арасында желдей есіп кетті. Бұрынғы өткен заманда Орынбай - Шөже, Сүйінбай -Тезектере, Біржан -Сара айтыстары болды дегенді аздап білетінбіз. Ал Совет өкіметі тұсында «ақындар айтысы» болады деген хабар біздер үшін айды аспанға шығарғанмен бірдей естілді. Және бұл айтыс дәл іргедегі Тауағаш ауылында өтеді деген сөз біздің Сарман ауылының да жыр сүйер қауымын қопаңдата түсті. Тауағаш ауылына сол ақындар келіп қалыпты дегенді естігендер ауылдан Тауағашқа ағылды-ай келіп. Барсақ ол ауыл да дүрлігіп жатыр екен. Көктемгі егіс аяқталып, жұрттың жұмыстан босаған кезі болатын. Қыз-қырқындар әлем-жәлем киініп те алған. Ауыл қотаны абыр-сабыр. Тауағаш ауылы орналасқан дөңде бұрындары әрі биік, әрі қалың жал ағаш өсіп тұрған. Осы аққайың орман алыстан қарағанда таудың заңғар сұлбасындай болып көрінеді екен. Сонау колхоздастыру жылдары осы орманды бауырлай ауыл орнай бастайды да, ауыл аты өзінен-өзі Тауағаш атанып кетеді. Іргеде қалың орман ауыл ағашты отын ғып кесе берген ғой. Сол заңғар таудай орманнан кейінде көсенің сақа- лындай селдіреп ауылдың батыс жағында бессандыра қалған ғой. Жиналатын қауым мектеп үйіне симайтындықтан, ауыл төрелері жиынды осы бессандыраның келеңкесінде өткізуді қалапты. Бүкіл ауылдың төсеніш киіз-алашалары осы бессандыра қайыңдар- дың өңіріне төселіпті. Жұрт тұс-тұстан осы араға ағылып келіп жатты. Ақындар колхоз басқармасы Қозы- байдың үйіне түскен екен. Сол үйден бусана шыққан қонақтарды жиналған жүрт қақ жарыла қарсы алды. Ақындарды сол кезде бастап келген Октябрь ауданы орман шаруашылығының директоры Ахметжан Нүртазин екен. Орта бойлы дембелше келген, қараторының келбеттісі ақындарды таныстыра бастады. Қазақ әр уақытта үлкенін сыйлаған деп бастады ол - ортада сонау Оралдың ақиығындай төне отырған еңселі адам Молдахмет Тырбиев деген ақын ағамыз. Одан әргі арықша Меңдібай ақын. Анау ашаң еңді жүқа қияқ мүртты Игібай ақын. Оның жанындағы атақты Үкілі Ыбырайдың жиені Мұса Асаинов деген ақын. Оның жанында түбірде тұрымтайдай қонақтай отырған жас талапкер Тұрсынбай ақын. Одан бергісі көрші ауылдан келген Базар жырау. Ал менің оң жағымдағы Тау- ағаштың таудай ақыны өздеріңе белгілі Темірғали Қасенов, ал сол жағымдағы Самархан ақын деп таныстырды. Біз ауданаралық жарысқа ақындарды таңдағалы келдік, - деді Ахметжан. Мен Самархан ақынды сонда бірінші көрдім. Бұл кісінің көзге ұрынып көрінген бірінші ерекшілігі басқалардан өзгеше киінуі болды. Әлде әскерден жаңа оралған ба, әлде милицияда істейме ме, білмедім. Басында картөз, әскериден де ерекше гимнастеркз шалбар, аяғында жалтыраған хром етік. ЖалпақкүреИ былғары белбеуді иықтан асыра тартып тастайтыН ілмешегі бар. Дөңгелек толық жүзді, кең маңдайлы - кесек басты, бурылдау муртын ширата қойған, кәдуілг» қазақтың бір қаракесек офицері. Ақындарға бірінші күніауыладамдарықызмететгі. Бүл ауыл ежелден әнші-жыршы ел болатын. Қисс жырларын аянбай-ақ ақтарды. Ақын қонақтар да шамашарқынша өнерлерінің шоқтығын шығара көрсетті. Ақындар айтысы екінші күні басталды. Мүны ашу Тырбиев Молдахмет ақынның үлесіне тиді. Содан кейія кезек Самарханға тиді. Самархан байсалды басып орта- дағы орындыққа келіп отырды. Хром етігін жарқырата, аяғын айқастыра салды да домбыраны күйге келтірді Сосын қоңыр дауысты домбыраны алқымдата күңі' рентіп жіберді. Әні де домбыра үніне лайықты шықты- Алысқа шабатын бәйге атындай кең тынысты екен- Дайындап келген жыры термеге үқсас екен. Терме негізінен Советтік қүрылысты марапаттауға арналды. Әсіресе Ұлы Отан соғысы, оған бар халықтың жүдырықтай жүмылып кірісуі фашистерді ез ордасында талқандап, қызыл туды Рейхстах үстіне көтерген жерін асқақтата өзінше бір ерекше мақтанышпен серпіле сілтеді. Ағаш келеңкесінде отырса да мамыр айының ыстығы, әрі серпіле кесілген ән қызуыма етженді Самархан ақын әбден терледі. Ұзақжырын аяқтаған соңдом- бырасын жанындағы ағашқа сүйеп, қалтасынан шүба- тылған ақ орамалын суыра алып, шүйде желкесінен орай беті-басын саспай суртінді. Тыңдаушы жүрт оған дән ризашылығын білдіріп, узақ қол шапалақтады. Тегінде Самархан ақын сол кезде әлде милицияда, әлде НКВД да істейтін болу керек. Сөзі, журіс тұры- сынадейін, тіпті айтқан ғақлияттарына дейін саясатқа тым жақын адамға уқсайтынын білдіргендей. Сонда маған Самархан ағамыз мына ақындар тобының саяси жетекшісі болып көрінгендей болды. Қанша айтқанмен Советтік туста жаңадан туындап жатқан ақындар айтысы жаңа үрдіс еді. Оның үстіне ақын дегендерің өздері әр нәрсеге соқтығымпаз, асау мінезді болып келеді. Сеңсоққандай көрінгенге соқтығатындары да болатыны анық мәселе. Ауылдан шықпай жатып айналсоқтап, бірезулеп кететіндері және бар. Дер кезінде жетектеп жөнге салып жібермесе мүндайлар ақиқатты асқындырып жіберуі ол кезде кәдік іс. Жаңа түрпаттағы айтыстар қалай болмақ, жөн-жобасы қайсы, өзек, тамырлары қалай соқпақ. Осының бәрі күні бүрын ескерілген де болу керек қой деп ойлаймын. Айтысты халық санасына қайта сіңцірудің бағдар ба- ғыты қалай болмақ. Мүндай жаңа үрдістің алды-артын байқап, бақылап, сүзіп, жіті қадағалап отыратын саяси жетекші ол түста болмауы тіпті мүмкін де емес еді ғой. Самархан ағамыз сол кездегі дырдуда осындай жауапты саяси жетекшілік міндетті алған да болу керек деген ой келеді бүл кездерде. Не дегенмен де осындай көсемсөз саналатын ақындар айтысының дәл орта- сындабарын базарлап жүруі, өлең-жыр патшалығы- нан қүр алақан еместігін айқын аңғартады. Самархан ағамызды екінші рет керуім 1950 жыл. Мен ол кезде Баян орта мектебінде мұғалім едім. Сол жылы Баянға жазушы Иван Шухов пен Самархан ағамыз келе қалды. Оларды Баян басшылары колхоз кеңсесінде қарсы алды. Ондағы алғашқы кеңес аяқталған соң мектептің сол кездегі директоры Садық Ахатов Шуховты мектеп ұжымымен кездесуге шақырды. Колхоз басқармасы Тұралин Сексенбай Иван Шухов пен Самарханды мектепке бастап келді. Бұл жолы Самархан ақын қарапайым киініп келген. Үстінде бозғыл түсті костюм, басында қалпақ. Шалбар балағын баяғы жылтыр қара етікке салыл алған. Бір ғажабы екеуінің бойы да, түр-тұлғасы да, тіпті киген киіміне дейін бірдей, бір анадан егіз туғандай дермісің. Шуховтың мұрты жоқ демесең, екеуі орыс пен қазақтың арасынан шыққан елең етіп қарар егіздердей. Жиында Шуховтың шығармашылығы жайында, өзі басқарып отырған республикалық «Простор» журналы жайында әңгімелер өрбіді. Сол түста оның «Горькая линия» романының даңқы аспандап тұрған кезі. «Қасіретбелдеуінің» шығу тегі, құрылуы, ондағы сая- си қайшылықтар жайы кеңінен әңгіме арқауына айналды. Көптеген сұрақтарға қызықты мәлімет- термен жауап берді. Ал Самархан ағамыз болса Шухов өмірбаянының бүге шігесіне дейін қалдыр- май айтып берді. Жазушы өмірін осылайша тарқа- та баяндаудың сырлары байқалып қалды. Жазушының кітаптарындағы хикаяларынан тыс ойын-әзілдерін де осы арада тілге тиек ете сөйлеп, жиналғандарды бір күлкі керуеніне мінгізіп әкеткендей болды. Өйткені Иван мен Самархан бала шақтарында ауыл аралас, қой қоралас дегендей туып ескен ауыл-се- Лолары керші орналасқан ғой. Балалықтың бал базар- Ларын көп жағдайда бірге қызықтаған сияқты. Самар- Хан станицаға барғанда қырыққабат сорпасымен сый- лайды екен. Ауылға жеткенше қарны ашып оралып. келісімен саптыаяқ айранды тоңқарып алады екен. Ал Шухов ауылға келгенде майлы теңкермені алдына Қояды екен.Майлы қою теңкермені жеген Иван екі Күндей ас ішпегенін айтады. Ертедегі қазақтардың ат үстінен түспей үзақ сапар шегетінінің мәнісін Самархан Жасап берген теңкерменің тоқшылығынан екенін аңғардым деп әзілдейді жазушы. Сонда Самархан түрып: Осы сен бала кезіңде Сәбит, Ғабитпен асық ойнағандарыңды кітапқа жазасың да, біздің ауылға менімен бакпай ойнағаныңды Жазбағансың? - деп өкпе-назын апға тартады. Тегі олар өзіңцей жазушы болған соң біріңді бірің мақтай берген- сіңдер ғой, сірә, - деп сын семсерін сілтей түседі. Бүл түста Шухов мойындағандай сыңай танытты. Қателік сенен де болған, осыныңқарымындай менен де болған шығар. Міне, осы жолғы сапардан кейін ол кемшілікті түзеймін. Барысымен Преснов ауданы бойынша бірінші миллионер атанған Баян колхозы атты очерк жазамын. Міне, сонда сол шығарманың басты кейіпкері болуың да ғажап емес. Әрине, бүл іс сенің тәртібіңе, маған деген ықылас-ілтипатыңа қарай болмақ. Баянға бүл жолы бекерге ертіп келгенім жоқ. Мына отырған Сексенбай Түралин барын жоғын бізге ақтара көрсете- тін шығар. Шығарма дегенің де сонда ғана шырайлы шығатынын, оқыған-тоқыған адамсыңдарғой, ездерің білесіңдер, - деп сөз төркінін әртінге тереңдетіңкіреп әкетті.

-Сөз жоқ, көңіліңізден шығуға тырысамыз, - деді Сексенбай. -Иван досым, менің де қүр жаяу емес екенімді өзің ертеден білесің. Сенің қолыңда қалам болса, менің қолымда домбыра. Сенің келгеніңді Баянға әйгілеп бір ән салып жіберейін. Самархан домбырасының қүлағын бүрап бабына келтірді де, кең тынысты қоңыр әніне басты. Дауысы домбыраның үнімен үйлесімді шықты. Кең тынысты зор дауысы биік мектеп үйінің ішін күңірентіп жіберді. Жазушы досының сырлы сүлу сөздерін тілге тиек ете, жерлес жазушыныңжелегін көтере, дәрежесін асыра жырға қосты. Қара домбыраның киелі қасиеті, ақынның кең тынысты үні осы еңселі мектеп үйінен серпіле шы- ғып, Баян ауылының көгінде самғай қалықтап бара жатқанға ұқсады. Жазушы Иван Шухов сондағы Самарханға берген уәдесін орындады да. Арада көп ұзамай облыстық «Ленинское знамяның» айқарма беті сол Баяндағы кездесу-жүздесуге арналыпты. Кейінде осы кезде- сулер өзі басқарып отырған «Простор» журналының беттерінде үлкен де қызықты хикаятқа айналған.

Самарханның қыздары Зиля мен Балзира

«'•• *ч.ч> 11. V .«•      Саиіяціам м<*л.ЩСіҚ.І.МҚІ Ч.ИІІІІНЦ •»» ДЫЛЛИГМІМ <І|ИМ »* * І.иі (Інл-гуі-уік Қ.и«іік< т,ін пПм-іс і ык, у гн|>іімим ,ічми.хп|» .нітмі ыил.і [1-5:І>|ІМІІ .І.ЧМ !» іьыіыяич •      лні.      )»!•"«г. /ао*.

»'"««      Ссисро-К.«.хс™1юко„ и0лвст„. ппе            ! . '"'^0'* «^„*та„ оГ,лЫсть<к •ИМ-ІИ...І »КМ„ЛМ|, П,}гмгы„л„ у^д^ илаіл      —            \

■ілм Қазақстанның 40 жылдығына арналған Солтүстік Қазақстан облыстық ақындар айтысында жүлделі екінші орын үшін берілген диплом Самархан ақын облыстық ақындар айтысында жүлделі үшінші орын алып, дипломмен марапатталды

Ақынның зайыбы Бөпей

Еркебұлан Самарханұлы сыныптастарымен (екінші қатарда оң жақтан екінші)

мен

Күлзира апай, оның інісі Еркебұлан сіңлісі Балзира мен Ақынның ұлдары Серік пен Еркебұлан балаларымен

Студент Еркебұлан жолдастарымен

Зәуре, Самарханның қыздары Баян мен Зиля

Серік Самарханұлы баласы Талғатпен

Еркебұлан мен Бақыттың үйлену тойында

Еркебұлан мен Бақыт Сергеев (қазіргі Шал ақын) ауданында қызметте

Еркебұланның балалары Арай, Аружан, Қайрат, Асылхан

Отставкадағы подполковник Әкпар Байтақұлы зайыбы Күлшарамен Еркебұлан үйінде

Бөпей апайдың Ынтымақ ауылында тұратын інісі Сағындық зайыбы Күлямаймен

Ақынның жиені Балға Мағзұмұлы, ұлдары Еркебұлан мен Серік, немересі Аружан Самарханның ұлдары Серік пен Еркебұлан, келіні БақытСамарханның күйеу баласы Бауыржан, Зәуре, келіні Ботагөз,қызы Зиля, немерелері Талғат пен Самал

Ақынның қызы Нәзира, күйеу балалары Болат, Жаңалық, келіні Бақыт, немересі АсылханАқынның кіші келіні Бақыт лейтенант атағын алған күні

Арай мен Қайрат Бурабайда демалыс кезінде

Самарханның жиені ¥лан, оның қалыңдығы Динара

Ақынның немересі Арайдың тұсауын кескенде

Ақынның келіні Бақыт қызы Аружанмен саябақта

Бақыт, қызы Арай, жиені Ғалымжан Талдықорған қаласында

Асылханның туған күнін тойлау кешінде

Еркебұлан балаларымен әкесінің зиратына келіп тұрӨмірден ерте озған Самарханның қызы Балзираға қойылған құлпытас

Бақыт жас отау құрған Самат пөн Оляны құттықтауда

Той дастарханында Зиля, Күлзира және Бақыт

Менің әкем Айдарханов Әбдірахман 1926 жылы дүниеге келген. Шыққан тегі Қойлы Атығайдың Ақ киі- гінен. Қазан төңкерісіне дейін, тіпті коллективизация- дан да кейін ол ата-аналарымен Рублевка селосынан үш шақырым қашықтықта орналасқан Жәпекауылында түрған. Біздің ата-тегіміз төмендегідей: Менің атам - Айдархан, ұлы атам -Жұмади, одан Қаумен, Есім. Біздің атамыз, Жұмадидің баласы Айдархан, 1898 жылы қазіргі Есіл ауданының Қарағаш ауылының маңындағы Жәпек ауылында туған. Олар төрт ағайын- ды болды. Ең үлкені Қабдолла жасөспірім кезінде қайтыс болды. Одан кейін Айдархан, Самархан және Әділхан туды. Әділхан өкпе ауруынан 1935 жылы дүниеден өтті. Айдархан жас кезінде Петропавл қаласына кетіп, диірменге жүк тасушы болып орна- ласады. Осында тағдырдың жазуымен біздің болашақ әжеміз Мәрияммен кездеседі. Ол осы кезде былғары зауытында жұмыс істеп жүрген болатын. Менің атам секілді ол да кедей шаруаның отбасынан шыққан еді. Ол ата-аналарыныңең кенже қызы болатын. Ең үлкен апасы Фатима 1983 жылы тоқсаннан асып дүниеден өткен. Одан кейін Майнұр деген апасы болды. Әжемнің Гайнулла, Хайрулла атты інілері болған. Бұлардың бәрі тері өңдеумен айналысты. Хайрулладан ұрпақ жоқ. Ол соғысқа дейін қаза болды: қыстыгүні Мещан орманынан отын әкеле жатып, далада үсіп қатып қалған. Хайрулланың қыздары болды. БіреуініН ^ білмеймін, бірақ ол Қарағандыда тұрады, балалары бар. Шаминұр дейтін қызы отбасымен Петропавлд тұрады. Әкемнің апасы Майтап 1923 жылы туған, әкем одан уш жас кіші. Екеуінің арасында Қабдолла деген үл болған, бірақ ол жасқа жетпей дүниеден өткен. Атамыз, қаланы жайлаған сүзек ауруынан қорқып, отбасын Жәпек ауылына көшіріп әкеледі. Бұл жерде бірнеше жыл тұрып, қайтадан қалаға көшіп келеді. Мұнда оның әкесі Киров көшесінен бір жер үйді сатып алады. Қазіргі МЛД заводына күзетші болып орнала- сады, әжеміз үй шаруашылығымен айналысатын (аты Мәриям, 1904 жылы туған, Петропавлдың тумасы). Олар өте кедей тұрды. Көп ұзамай отбасына жас нәресте - ең кіші сіңлісі Мағпура қосылды. Бүл уа- қытта қаланы сүзек ауруы жайлап кеткен еді. Менің әкем мен оның қарындасы осы ауруға шалдығып, ұзақ жатты. Ақыры әкем аман қалып, қарындасы қайтып кетті. Атамыз, баласы тәуір болған соң, 1931 жылы Қостанайға барып, осында милицияныңбасшыларын дайындайтын біржылдық курсын бітіреді. Оқуды бітірген соң оны милицияның Айыртау аудандық бөліміне қызметке жібереді. Жұмысы өте ауыр да қауіпті еді. Бұл кезеңде байлар мен кулактарға қарсы күрес жүріп жатқан. Жолдарды бандиттер мен қарақшылар билеп алған еді. Бұған қоса, осы жылы астық шықпады. Солтүстік Қазақстанды аштық жайлады, кулактар мен байлар астықтарын тықса, бандиттер ас- тықтиелген керуендерге шабуыл жасады. Әсіресе халық аштықтың зардабын қысты күндері көрді. Әкем іссапарда жүмалап, кейде одан да үзақ жүріп қалатын, үйге азық-түліксіз оралатын. Үйде оны аш балалары қарсы алатын. Аштықтан олар ісіне бастады, содан інім о дүниелік болды. Осы жағдайдан кейін атам басқа бапаларды аман алып қалу үшін тағы да Петропавлға, әйелінің туыстарына жақын көшіп келді. Мүнда да азық-түлік тапшы болды, карточка жүйесі енгізілген еді. Дегенмен Айыртаудағыдан дүрысырақ болды. Атам 1935 жылға дейін НКВД саласында қызмет істеп, содан денсаулығы сыр бергеннен кейін бүл жүмыстан кетуге мәжбүр болды. «Красный караван» артеліне ат әбзелдерін дайындайтын болып орналасты. Ал әжеміз бас киімдер тігетін артельде істеді. 1935 жылы әкем К.Сүтішев көшесіне орналасқан татар бастауыш мектебіне оқуға түсті. Үлкен апасы Майтап қаланың демалыс саябағының жанындағы Ленин атындағы жетіжылдық мектепте оқыды. Көп үзамай атама Марьевкада аудандық милиция бөлімінің бастығы болып жүрген інісі Самархан келді. Ол атамды өзімен бірге жаңа қызмет орны Қыйма селосына кешуге көндірді. Тағы да отбасы сапарға аттанды. Пәтер болмағандықтан атам сарайды таза- лап, соған түсті. Қыс түскеннен кейін олар пәтер алды. Атам орталық асхананың меңгерушісі болып орна- ласты, кейінірек сельпоның терағасы болды. Ал ше- шем асханада аспазшы болып істеді. Атам 1938 жылы Петропавлда төрағалар дайын- дайтын қысқа мерзімді курсты бітірген. Әкемніңнәбәрі 5-ақ сыныптық білімі бар еді. 1939 жылы қуғын-сүргін науқаныныңжүріп жатқан кезі. Мүның құрбаны болған Самархан еді. Өтірік жаланың зардабынан оның партбилетін алып қойды. Саяси қуғын-сүргіннің құрығына ілекпеу үшін атам тез арада бұрынғы Ленин ауданының Қарағаш ауы- лына қоныс аударады. Атамның денсаулығы сыр бере бастайды, әжем де аурыңқырайды. Соған қарамастан оларда өмірге деген талпыныс күшті еді және дүниеге інім Совет келген еді. Атам алдымен колхозға үсташы болып орналасты. Сонымен қатар ол жақсы етікші болатын. Көп кешікпей Қарағашқа біржақтан шебер маман Василий деген көшіп келді. Менің атам да техниканың тілін жақсы білетін еді. Мүның өзі оған Василиймен бірігіп колхозшылардың көптен армандап жүрген диірменді салуға септігін тигізді. Ал бүл диір- мен он жылдан астам ауылдың пайдасына асып, үнмен қамтамасыз етті. Атам күндіз диірменде істесе, кешкілікуақыттарда етік, бәтенке, туфлилер тікті. Оған тапсырыстар өте көп болды, өйткені ол әдемі де сапалы тігетін еді. Әкем жергілікті мектепте оқыды, жаз айларында колхоздың шөбін, астығын жинасуға кемектесті. 1941 жыл да келіп жетті. 22 маусымда атамды ерте оятып, кеңсеге шақыртты. Үйде ол Орталықтан келген ауылдық Советтің хатшысы соғыс басталғанын хабар- лағанын айтты. Шешем азамат соғысында колчак- тықтар әкесін елтіргенін, ал мына соғыс немен аяқта- латын білмейтінін айтып жылады. Сонымен маусымның 25-інде алғашқы 25 адам майданға аттандырылды. 1942 жылы кезек біздің отбасына да келді. 8 наурызда соғысқа атам кетті. Кетер алдында атам өзінің азамат соғысынан аман келгендігін, коллективизацияның ауыржылдарын бас- тан кешкендігін, аманшылық болса бұл соғыстан да жеңіспен оралатындығын айтып анамды жұбатқан еді. Өкінішке орай бұл арманы орындалмады. Оның баласы мен қызының есінде соғыс ұзаққа созылуы мүмкін деген әкелерінің сөзі есте қалыпты. «Мұндай жағдай болса Совет деген үлыммен бізді бірге тосуға тура келеді саған», - деген еді атам әжеме. 1942 жылдың тамызында атам «хабарсыз кетті» деген қара қағаз алдық. Кейінірек әкем әртүрлі ор- гандарға, қорғаныс Министрлігіне атам жөнінде толық мәлімет алмақшы болып сұрау салғанымен ешқандай нәтиже болмады. Әкем бірнеше жолдастарымен 10 сыныптың ем- тиханын экстерно тапсырғанмен аттестат алуға үлгермей, тек мектепті бітірді деген анықтама қағаз ғана алды. Алдымен ол трактор бригадасында есепші және май құюшы болып істеді, ал егістікжинау кезінде лобогрейкаға отырды. 16 жастағы жасөспірім үшін жұмыс өте ауыр болды. Жұмыс күні таңертеңгі сағат 6-да басталып түнгі 11-12-де аяқталатын. Осындай үзақ жұмыс күніне екі пар яғни төрт атта шыдай алмайтын және ат айдаушылар қатты шаршағандықтан отырған орындарында қалғи бастайтын. Бірнеше жылдар еткеннен кейін осыныңбәрін есінетүсіріп, әкем осыған қалай тезгеніне езі таңқалатын. Дала қосынан үйге жұмасына бір-екі ретғана келетін. Мұндай қиын- шылық 1942 жылдың тамызына дейін жалғасты. 1942 жылдың 14 тамызында дала қосына ауылдық кеңестің хатшысы келіп, әкеме таңертең кешікпей аудандық атқару комитетіне келу керектігін айтты. Шешем бұдан кеңіліне күдікалып, нан пісіре бастады. Ақыры таңертең әкем Явленкаға аудандық атқару комитетіне барды. Мұнда әскер қатарына шақырылған- дардың көпшілігі қыздар мен әйелдер екен. Олардың бәріне еңбек армиясына алынатындығы, сейтіп Қа- рағанды облысындағы Ақтасты станциясына темір жол салатындықтары айтылды. Жолға жинауға екі күн беріліп, содан кейін Петропавлға не Смирноваға келу тапсырылды. Жұмыс істейтін жерге келгеннен кейін ер адамдар атты скреперлермен айналысты, ал әйелдер балшық таситын болды. Осылай бұлар жаз бойы істеді және бәрі бір жалпылай шатырда тұрды. Қыстыгүні оларды казармаға ауыстырды. 2 казарманың әрқайсысында 400 адамнан болды. Және олар екі ярусты еді. Еркектер мен әйелдер бірге тұрды. Төсек деген болған жоқ. Жұмыс күні 11-12 сағатқа со- зылды. 16-17 жастағы ер адамдар 7 кг салмағы бар балғалармен қатып қалған жерге сынаптар қақты. Қазып алынған түйір-түйір балшықтарды ұсақтағаннан кейін әйелдер оларды носилкаларға салып келешек теміржол торабынан алысырақжерге апарып төгетін. Осылай 1942 жыл да артта қалды. Киімдері тозып бітті, тамақты өз ақшаларына алатын, ал табыс өте аз болды. Өзімен бірге жұмыс істеп жүрген 1925 жылы туғандарды әскери комиссариатқа шақырды, ал әкем 1926 жылғы болатын. Осыдан кейін ол шешесінен ауылдық Кеңестен езін 1925 жылы туды деген анықтама алып бер деп өтінеді. Ойында ештеңе жоқ апасы тез арада қажет анықтаманы алып Осакаров әскери комиссариатына келеді. Сейтіп, 1943 жылдың ақпанында әскер қатарына алады. Алдымен ол Боркиде әскери дайындықтан етеді. Бір ай дайын- дықган кейін оған кіші командир атағын береді. Ал 1944 жылдың ақпан айының соңғы күндерінде оны Ленин- град майданына жібереді. Мұнда ол 709 атқыштар полкінің взвод командирінің орынбасары болып та- ғайындалады. Бірнеше күннен кейін оларды солтүс- тікке Ленинград бағытына қарай аттандырады. Бірінші жауынгерлік сынақтан Вязьма қаласы үшін болған шайқаста өткен еді. Осындағы вокзалда жасырынып қалған неміс солдаттарының көзін құртқан болатын. Әкем 178 атқыштар дивизияның құрамындағы жоғарыда аталған полкымен бірге алға жылжумен бол- ды. Алдағы кездескен барлықбөгеттерді, қиыншылық- тардыжеңе отырып, немістерді ығыстыра бастады. Әкеме тағы бір сыннан өтуіне тура келді. Бірде немістер қарсы шабуылға шығайын деп жатыр деген хабар алынады. Ал біздің алдыңғы шептегі жауын- герлеріміздің оқ-дәрісі бітуге жақын болатын. Сондық- тан да рота командирі менің әкеме «екі солдатты ал да қоржын қаптарыңа толтырып оқ-дәрі әкеліп, жауын- герлерге жеткізіңдер» деп буйрық береді. Бул буй- рықты олар бұлжытпай орындайды. Бірақ қайтып келе жатқанда жаулар автоматтан оқ жаудырады. Бір оқ басындағы каскаға, екіншісі плащ-палаткасыныңжап- қышына тиіп жыртып өтеді. Оқ бытырмалы болған- дықтан, оның жарықшақтары мойнына және қолда- рына қадалады. Жараланғанына қарамастан әкем ротаға жетіп, командирге тапсырманың орындалғанын баяндайды. Содан кейін оны дәрігерлік пунктке жібе- реді. Ақыры ол Ленинградтағы 368-ші госпитальдан бірақ шығады. Тәуір болған соңтағы да майданға жібе- ріледі, бұл жолы 43 атқыштар дивизиясының 147 пол- кына. Советтік Прибалтиканы азатетуге, Нарва, Псков қалаларын жаудан тазартуға қатысты. Шынжыр табанды алты стволды жаудың қаруын жоюда көрсеткен батырлығы мен қайсарлығы үшін «Ерлігі үшін» медалымен, ал Эстонияның Атепе қаласын азат етудегі ерлігі үшін ІІІ дәрежелі «Даңқ» орденімен марапатталды. Әкем 1944 жылдың 17 қазанында екінші ретауыр жараланды. Ярославл облысындағы Рыбинск қала- сында операция жасағанға дейін бірнеше госпи- тальдарда емделді. 4 айға жақын аталған госпитальда жатуға тұра келді. Ақыры арнаулы комиссия оны соғыс мүгедегі деп шешім қабылдаған соң, біржолата әскери қызметтен босатылды. 1945 жылдың 12 сәуірінде Қарағашқа келді. Анамның, інім мен сіңілімніңқуаныштарында шекболмады. Бірақ бүл қуаныш үзаққа созылмады. Әкем сузек ауруына шалдығып, шешем оны Явленканың ауруханасына апарып сапды. Бір айдан кейін ол сауығып үйге орапды. Өкінішке орай үйде қатты ауырып інім Советжатыр еді. Ақыры ол дүниеден өтіп кетті. Сонымен бейбіт күндер басталды. Әкем әскери комиссариаттыңжолдамасымен Қарағаш жетіжылдық мектебіне әскери жетекші болып орналасты. Қарағаш мектебінде әскери жетекші болып жүргенде Валиева Бағдимен - езінің болашақ жүбайымен, менің анаммен танысады. Ол бүл уақытта осы мектепте оқу ісінің меңгерушісі болып істейтін еді. Алғашқы кездегі екеуі- нің арасындағы жылы қарым-қатынас үлкен махаб- батқа үласты. Сөйтіп 1947 жылдың ақпанында екі жас отау қүрды. Сол күннен 50 жыл бірге өмір сүріп, 4 ба- ланы дүниеге әкеп, тәрбиелеп өсірді. Бүл соғыстан кейінгі ең бір ауыр жылдар еді, қираған халық шаруа- шылығын қалпына келтіру жылдары еді. Бүкіл халық- пен бірге менің әке-шешем де осы қиыншылықтарды бастан кешіріп, бір-біріне деген махаббатын өмірінің соңына дейін берік сақтады. Әкем өмірден өткеннен кейін де анам отбасының үйтқысы, қамқоршысы, ақылшысы болды, материал- дық жағынан да бізге көмектесіп тұрды. Анамыз о дүниелік болғалы да төрт жылдан асты, өзіміз де ержеткенмен, бірақ осы уақытқа дейін бізге оның аналық махаббаты, ақылы мен ынтасы жетіспейді. Әкем қызмет істеп жүріп Петропавл мүғалімдер институтын бітірді. Осыдан кейін Леонидов жеті жылдық мектебінің директоры болды. Кеп кешікпей майдангер-коммуниске ішкі істер органында жұмыс істеу женінде ұсыныс жасалады. Сөйтіп 1953 жылдың ақпанынан оның өмір жолы осы саладағы жұмыспен тікелей байланысты болады. Милицияның балалар бөлмесінде инспектор және тәрбиеші болғанда бұрынғы мектептегі іс-тәжрибесі кеп септігін тигізді. Өз ісіне ұқыпты да тынғылықты тәрбиеші бірден көзге түсті. Сондықтан оны ИТУ-дың бір бөлімшесі- нің отрядына бастық етіп тағайындады. Жауынгер- лік наградаларына бейбіт өмірдегі еңбегіне беріл- ген наградалар қосылды. Көп жылғы мінсіз қызме- ті үшін «За безупречную работу» медалінің ІІІ дә- режесімен, Ішкі істер Министрлігінің Құрмет Грамо- тасымен марапатталған. Осы наградаларымен бірге оның кеудесінде «Еңбек ардагері» медалі жарқырап тұратын еді. Әкем жастардың ұстазы болды. 30 жыл ішінде жас қызметкерлердің үлкен бір тобын тәрбиелеп шықты. Көп-теген оның шәкірттері бұл күндері басшы қыз- меттерде істеуде. 1984 жылдың ақпанында әкемді салтанатты түрде құрметті демалысқа шығарды Бірақ ардагер көп уақыт үйде отыра алмады. Азаматтық қорғау саласына қызметке орналасты. Ұжымның қоғамдық жүмыс- тарына белсенді қатысып, партбюро мүшесі болып сайланды. Жас қызметкерлер арасында әскери тәртіпті және заңдылықты нығайту женінде көп жұмыс істеді. Сот- талғандар алдында жиі лекциялар оқып, әңгімелер өткізетін. Бірақ уақыт өткен сайын денсаулығы сыр бере бастады. ¥заққа созылған ауыр науқастан әкем 1998 жылдың ақпанында дүниеден етті. Иә, бұндай тамаша да дарынды, қамқор адам біздің жүрегімізде мәңгі сақталады.

Г. Уаисова

Өткен ғасырдың 50 жылдарының екінші жарты- сында республика көлемінде ақындар айтысы уйымдастырылып, өткізіле бастады. Ақындар ауыл- дармен аудандарды аралап, шаруашылық жағдай- лармен танысып, жетістіктерін насихаттап, кемшілік- терді өткір сынға алды. Осының нәтижесінде еңбек ужымдарында оң өзгерістер болып, айтарлықтай табыстарға жетті. Ал ауыл мұғалімдері жас ұрпақ- тың білім мен өнерге деген құштарлығын арттыра түсті. Сол кездегі айтыс ақындары Ахметжан Нұртазин, Игібай Әлібаев, Темірғали Қасенов, УахитТемірбеков, Самархан Жұмадиевтер облысымыздың экономикасы мен мәдениетінің дамуына мол үлес қосты. Мен 1949 жылы қазіргі Шал ақын ауданының Кеңес Одағының Батыры Ысқақ Ыбраев атындағы ауылдың орта мектебін бітіріп, өзімніңтуған ауылым Мектепке келдім. Үйге кіріп келсем төрде түс-тұрпаты батырға лайық, кесек тұлғалы, кескініне жарасымды ақ сұр мұрты сыртына қарай қайырылған бейтанысбір кісі отыр екен. Мен тура сол кісіге барып, ассалаумаға- лейкум деп сәлем беріп, содан кейін ел адамдарына сәлемдестім Ауылдастар менің мектепті бітіріп кел- генімді білсе керек, бәрі қайырлы болсын айтып, жақсы тілектерін білдірді. Ал төрде отырған біздің ауылға қонаққа келген Самархан Жұмадиев ағамыз екен. Өте қарапайым, отырыстардың сәні болып отыратын адам еді. Әңгіме жағынан сурасаң ерінбейді және барған жердегі үйдің иелерін де риза етіп, тамаша әңгіме айтатын. Самархан аға туған елі Қарағаш ауылы болғанымен, елуінші жылдарға дейін, соғыстан аман оралғасын 1945-47 жылдары Преснов аудандық ішкі істер бө- лімінде жүмыс атқарыпты. Денсаулығына байла- нысты бүл жүмыстан босап, Октябрь аудандық ор- ман шаруашылығына қызметке орналасып, Мектеп, Көктерек ауылдарында орманшы болып істеді. 6 жыл- дай осы қызметті атқарғанда Самархан аға жастар- дың ақылшысы, ауылдың беделді азаматы болғаны есімде қалыпты. Ағамыздың папкасы бума-бума қа- ғазға толып жүретін. Ол қағаздарға ел ішінде, шаруа- шылықтарда болып жатқан оң өзгерістер, қол жеткен игі істер, сонымен қатар орын алып отырған кемші- ліктер де тәптіштеп жазылып отыратын. Осы де- ректердің бәрін айтыстарында пайдаланып, жүртшы- лыққа көркем сөзбен жария ететін. Жас кезімде, қыз- метті жаңа бастаған жылдары мен облыстың халық ақыны атағын апған Ахметжан Нүртазин мен Самархан Жүмадиевпен жиі кездесіп, талай үлағатты сөздерін естіген едім. Екеуі де айтысқан уақытта өздерінің әрбір сөзін еліміздің экономикасы мен мәдениетінің күн сайын қарыштап өскендігін көрсетуге, еңбек адамдарының тамаша табыстарын дәріптеуге, олардың үлгілі істерін кең таратуға, сонымен бірге адамдар арасындағы некен-саяқ кездесетін кейбір кемшіліктерді әшкере- леуге арнайтын. Олардың әрбір сөзін жұртшылық зор ықыласпен тыңдайтын. «Тау алыстаған сайын биіктей түседі» дейді хал- қымыз. Олай болса, Самархан ағаның есімі ол кісіні білетін әрбір азаматтың жүрегінде мәңгі сақталады деп ойлаймын.

Жумаш Сейітбеков, зейнеткер, халық ағарту саласының үздігі.

Мен осы шағын естелігімде Самархан жездемнің шын мәнінде нағыз азаматболып өткендігін, енегелі өмір кешкендігін айтпақпын. Жақсы адамның көзі тірісінде, ортамызда жүргенде айтылмаған, еленбеген қырлары мен сырларын аша түсуге аз да болса сел- тігім тисе екен деп ойлаймын. Самархан менің бала кезімде біздің туысымыздың өте келбетті, сүлу қызына үйленді. Есімі Бөпей бола- тын. Самархан бүл жылдары милицияда істейтін, ол біздің апайымыздан 20 жастай үлкендігі болды. Осы екеуінен туған үл-қыздар қазіргі уақытта Қызылжар қаласында түрып жатыр деп естідім. Бір жылдары Самархан жездем Көктерек ауылына көшіп келді. Осында орман қызметкері болып істеді. Еңжақсы жолдасы өзімен жас жағынан шамалас Әйіп Рыспаев болды, оның Қайыржан атты баласы болған, екеуі де өмірден еткен. Жазғы, қысқы каникулдарда мен жездем үйінде болатынмын. Ол үйде жүргенде жездемнің атын жегем, оны ағытамын, суарып жем салатынмын. Оның шалқайма қорапты арбасы болды, қорабы жылқының терісімен қапталған еді. Міне, осы арбаға мініп алып жолға шығамыз. Самекең маған: «қазір кардонға барамыз, онда Ақбүзау деген кісінің үйіне түсеміз», - дейді. Ал Ақбүзаудың үйі ну орманның ішінде жалғыз. Мына қалың ағаштардың арасынан қалай адаспай жүреді екен деп ойлаймын. Арбаның қорабында жездемнің мылтығы жататын, бірақ оны алып не қүс, не қоян атқанын мен көргенім жоқ. Осылайша біраз жерді аралап кешке үйге келе- тінбіз. Самархан жездемнің Телеген атты туысы болды, ол менен жас жағынан үлкенірек болатын. Сол екеуіміз қыстыгүні атты шанаға жегіп, лом, балта алып Есілге барамыз. Мүнда мүз ойып, онымен шананы толтырып үйге келеміз. Үйде мұздарды бір таза, шаң баспайтын жерге үйіп, оның үстін жақсылап үлкен жапқышпен жауып қоятынбыз. Ап бұл мұзды шайға, асқа пайда- ланатын. Тағы бір есте қалған жағдайды айта кетейін. Бір күні атты жегіп, жездем, Бөпей апай, балалары - бәріміз Есілдің бойына келдік. Мен жездеме «Мұнда не істейміз?» - дедім, «Құндақ жинаймыз» - деді. Құндақты мен бұрын көрген де білген жоқ едім. Ол талға, ағаштарға шырмауық шөп сияқты оралып шы- ғады екен. Ал оны жинау үшін не талға, не ағаштын басына шығу керек, не болмаса талды, ағашты төмен қарай майыстыру керек. Былайша айтқанда, ешқандай қиын жұмыс емес. Сәті түскенде, біз бір құндағы мол жерге келіппіз. Үйден бір-екі шелек ала шыққанбыз. Заматта әлгі ыдыстарымызды толтырып алдық. Құндағың кепкен гүл сияқты үлпілдек жеп-жеңіл нәрсе екен. 2-3 сағаттың ішінде бір қап жинап алдық.

Ал жалпы әлгі қүндақты жақсылап кептіріп, содан кейін қыста белке нан пісіргенде қосатын көрінеді. Самарханның туа біткен дарындылығы, тапқыр сөздері, әзіл-қалжыңы есте сақталып, жадымызға үмытылмастай болып қалғандары көп-ақ. Өнегелі, жанға жағымды әңгімелерін естіген сайын кеңілім жадырап сала беретін еді. Осыған байланысты бір жай ойыма оралып отыр. Бір жылы жездем Чапай ауы- лында белгілі айтыскер ақын Игібай Әлібаевпен кездесіп, әңгімелесіп, сез додасына түсті. Оларға Жа- най Жүсыпов қосылып, шығарған өлеңдерін жазып алып «Ленин туы» (қазіргі «Солтүстік Қазақстан») га- зетіне жіберген болатын. Біз ол кезде өте жаспыз, өлеңдерінің мазмүны есте қалмапты. Бәрінен де екініштісі, аяулы жездеміз үлдары мен қыздарының үйленгендерін, түрмысқа шыққандарын тойлап, «ақ сақалды, сары тісті шал» деген атаққа енді ілінеді-ау деп жүргенімізде дүниеден өткені. Жатқан жері жарық болып, жаны жәнатта болсын дейік. Самарханды жезде деп отырған мен - Нүрғожа Қалиүлы Бектүров - Чапай ауылының тумасымын, туған жылым қой, руым Көшебе, аталық шақтан шығып бабалық шаққа шықтым, 3 қызым, бір үлым, үш немерем, бір шөберем бар. Осыған тәуба!

Бектұров Нұрғожа, зейнеткер.

Осы естелікті жазуға Самархан жездем туралы кітапты шығарумен тікелей айналысып журген келіні Бақыттыңтелефон шалуы басты себеп болды. Кезінде облыстың халық ақыны аталған Самарханның көзі тірі болса биыл 109-ға толатынын, ол туралы білетіндер- дің естеліктері жиналып жатқанын айтты. Осыған байланысты оны көзкөрген азамат ретінде менің де оның атасы туралы есте қалғандарымды жазып беруімді өтінгеннен кейін, көп жыл өтсе де келіннің тілегін қайтара алмадым. Иә, мен Самархан ағамды жастайымнан білемін. Ол кісінің жұбайы Бөпей бізге жиен болғандықтан, туыс болдық. Айымжанға жиі келіп, үнемі ат басын біздің үйге бүратын. Ол меніңәкем Байтақпен тығыз арала- сып түрды, көңілдері жақын, сыйластық қарым-қаты- наста болды. Мен ол кісілердіңжарасымды әзілдеріне, сыпайы қарым-қатынастарына, тіршілікте көрініс тауып отыратын адамгершіліктеріне, бауырмалдықтарына қызыға қарайтынмын. Жездем атын ағытып болған сон бірден Мүратбек, Қали, Нұрман, Малгаждар ағамдар- дың амандығын біліп, сәлем беруге кететін. Ал дастар- хан басында бар әңгімені бастайтын да, оны аяқгайтын да жездем еді. Арасында ел ақсақалдары да сөзге араласып қоятын. Талай кездесулердің әрқайсысының өз әсері бар. Таңданып отырып тыңдайтын ғажайып әңгімелер айтылушы еді. Кейбір үлкен ағаларымыз әңгіме үстінде әлдекімдерді естеріне алып, көз жастарын да сығымдап алатын. Үлкендер жағы еткен- кеткен, шыққантегін, олардың туған-туыстарын басып айтып отыратын. Ерекше бір есімде қалғаны, ол жүқа нанды майға батырып, қою күрең шайды ішкенді жақсы көретін еді. Оны өзі «семіз шай» деп атайтын. Самекең «ақты ақ» деп, «қараны қара» деп тіке айтушы еді. Әр уақытта Төле бидің: Өзіңе өзің кәміл бол, Халқыңа әділ бол, Жауыңа қатал бол, Досыңа адал бол, - деп айтқан сөзін қайталап оты- ратын. Өзі де осы қағиданы ұстанатын. Осыған орай есіме мына бір оқиға түсіп отыр. Бірде ауылдық Кеңеске барса, осы кеңестің хатшысы Нүркен Зикирин мен орман қызметкері интернаттың бір баласын ортаға алып, үрсып, жер жебіне жетіп, қорқытып жатыр екен. Не болып қалды деп сүраған жездеме олар «мына бала түнде орманнан үрлап ағаш кесіп әкеліпті» дейді. Мүны естіген ол «баланың қандай кінәсі бар, оны жұмсаған мектеп директоры мен интернаттың меңгерушісін неге шақырып, жазаламайсыңцар?» - деп, ащуланып, отырған орындығын орманшыға қарай лақтырады. Иә, жездем аңшылықты өте ұнататын және ат десе жанын беретін. Ат үстіндегі отырысы қандай еді. Бейне бір ертегінің батырларындай. Өте төзімді болды. Қыстыгуні қырық градусты қақаған аязда малақайдың қүлақшынын түсірмейтін. Қос ауызды мылтығы және аңды шошытатын бір ерекше қүралы болды. Аңшы- лыққа байланысты айтқан мына бір әңгімесі есімде қалыпты. Бірде біздің ауылға келе жатса, Киікбай деген орманның қасында бір қасқыр мүның алдына да, артына да шығып, әбден діңкесін қүртады. Жездемнің мылтығы үйде қалса керек. Ауылға келе сала елдің жігіттеріне айтады. Олар тез арада жиналып, бірер сағаттың ішінде қасқырды соғып алады да жездеме байлайды. Соғыстан кейінгі жылдары Самекең Преснов аудандық қамсыздандыру бөлімінің бастығы болып істеді. Ол кеңсебасты болып, бір орында езіліп отыра бермейтін. Ел аралап, шаруашылықтың басы-қасында жүретін еді, уақытпен санаспайтын, ерте кетіп, кеш қайтатын. Қызметке мінетін бір қара аты болды, өте шабан еді. Ал ауылдарға шыққанында мені ылғи өзімен бірге алып жүретін. Бірде Үлгі ауылына келіп, Әубәкір басқарманың үйіне ат басын тіреді. Әбекеңнің бәйбішесі Абзал өте сабырлы, баяу қимылдайтын кісі екен. Шәйді ішіп болғаннан кейін, жездем бәйбішеге "Сенің шайыңды үш сағат тостық. Ана етің піскенше кеш болады және күн борандатып түр. Етіңці дорбаға сал, үйге барып жейміз" деді. Ақыры солай істеді де. Міне осындай жүрістерде оның үлкен адамгершілік қасиетіне, адал көзқарасына қашанда тәнті бола- тынмын. Ол шыншыл, турашыл еді. Аяулы жездемнің ақындығы бөлек әңгіме.Айтыс са- ласында тер төге еткен ерен еңбегі өзінше бір тебе. Осыған байланысты өзім куә болған мына бір жай есіме түсіп отыр. Самекең қашан да біздің үйдің еткізетін үлкенді-кішілі шараларына мүмкіндігінше қатысып отырғандығын жоғарыда айтқан болатынмын. Сондай бір той жиында ол айтыскер ақын Әшім Меңдібаевпен кездесіп, сөз додасына түсіп еді. Осы айтыста Саме- кеңніңсөзді табанда тауып айтатындығы, қайдағы бір адамның ойына келмейтін елеусіз жағдайлардан тудыратын тапқырлығы мен әдемі әзіл-қалжыңы оның бойына туа біткен қасиеті екендігін аңғардым. Қызметке ерте араласқанның арқасы болар, жездемнің алақанының жылуын сезініп өстім. Қазір жігіт ағасы болған кезімде оны жиі еске алып, жадымда сақталған адамгершілік қасиетіне осы кезге дейін таңцай қағып, таң қалып отырамын. Жездемнің адам- ды жасына қарамай ерекше мұқияттыңдап отыратын, жүрекке жылы тиетін әзілі әлі көз алдымда. Жақсы адамдар жадыңда сақталып қалады, ұмытылмайды екен. Қазір Самархан жездемді ойласам кино лента- сындай оның өткен емірі, кездескен уақыттарымыз, дастархан басында айтқан сөздері бәрі-бәрі кез алдымнан етіп жатады. Тағдырым Самархандай адаммен дәм-тұздас етіп, оныңөткен күндерін, жылдарын осылайша сағыныш- пен еске алуды, бүгінгі күнгі қағаз-қалам үстап, бәрін ақ парақбетіне түсіруді менің үлесіме қалдырған болар, бәлкім.

Әкпәр Байтақов, отставкадағы подлолковник

Мен 1959 жылы Қазақтың мемлекеттік уни- верситетінің тарих факультетін ойдағыдай аяқтап, жумысқа орналасуға Көкшетау облысына жолдама алып, оның Қызыл ту ауданына келдім. Кейін бүл аудан Уәлиханов ауданы атанып, біздің облысқа қарайтын болды. Біржыл Кішкенекөл мектебіндетарих пәнінен және бастауыш әскери дайындықтан дәріс бердім. Ол кезде бүдан сабақ бергендерді мектеп директорының БӘД женіндегі орынбасары дейтін. Осы жылдары аудандық партия комитетініңбірінші хатшысы Иванов дейтін азамат еді. Сол кісі бірде мені шақырып алып «өзің тарихшысың, партияға мүше болуың керек, өйткені, тарих партиялық пән» деген соң дайындалып, партияға өтіп алдым. Бір жылдан кейін мені Чапаев орта мектебіне оқу ісінің меңгерушісі етіп тағайындады. Ал бүл мектеп аудан орталығынан 220 километр қашықтықта орналасқан. Ол кезде тәртіп қатты, партия айтты бітті, барасың. Сонымен осы мек- тепте бес жыл қызмет істеп, 1965 жылы өз облысы- мызға ауысып, Муром сегіз жылдық мектебіне ди- ректор болып орналастым. Ап Муром мен Баян ауы- лының арасы бес-ақ шақырым. Жиын-тойларда Баян- ныңжігіттерімен жиі кездесіп түрамыз. Бірде Баян орта мектебінің Әбілкәрім атты мүғалімі бір тойға шақырды Осы мәжілісте қалың мұртты, сұсты бір кісі мені әң- гімеге тартып, қай жердің азаматы екенімді сұрады Өзімді таныстырғаннан кейін ол кісі менің әкемді білетін болып шықты. Балалық шақтарын бірге еткіз- ген достар екен. Және рулас, елдес болып шықты. Бүл кісінің есімі Самархан екен. Менің де ол жөнінде аздап естігенім бар еді. Мен жеті жылдық мектепті Ленин ауданының Қарағаш ауылында Медиев Гакку деген кісінің үйінде түрып оқығанмын. Ол Самархан отағасының немере туысы екен. «Самархан шет жақта жүріп жатыр», - деп Гакку айтып отыратын. ...Сол алғашқы кездесудің ертеңіне Самархан отагасы өзінің кіші қызы Назира екеуі біздің үйге келіп қалды.Әкей екеуі қүшақтасып амандасқаннан кейін, екеуара әңгіме қүрып үзақ отырды. Тіпті кешке жатарда төсекті бір бөлмеге салғызып, әңгімені жалғастырып түні бойы үйқы көрмеді. Артынан білсек, әкеймен оның кездеспегеніне 50 жылдай уақыт болыпты. Ертеңіне мен жүмысқа кеттім. Ал Самархан кетерінде бізді үйіне ерулікке шақырыпты. Бөлімше басқарушысынан ат сүрап алып Баянға бардық. Барсақ, Самекең елдегі өз қатарлы біраз адамдарды жинаған екен. Олардың ішінде өзім танитын Ахметжан, Сүраған, Қажымүрат, Уақпан, т.б. ақсақалдар бар. Ал Қажымүрат Үмітбаев мен Ленин ауданының Еңбекорта мектебінде оқығанда колхоз басқармасы болып істеген еді. Қос орденнің иегері, соғыс кезінде танк колоннасын жабдықтауға 60 мың сом өз қаражатын бергенін естігенбіз. Бүл, әрине, әркімнің қолынан келе бермейтін іс! Тағы бір есте қалғаны, Қажымүрат асқан саятшы болатын. Өте толық болғандықтан ол атқа салт отыра алмайтын. Сондықтан қос ат жеккізіп, аңға шанамен шығатын. Өте мерген еді. Жалғыз ауыз мылтықпен үшқан құсты атып түсіре беретін. Сонарда бізді бір-бір салтатпен тал-шілікті аралатып, аң-құсты қақпалап шығаруға жұмсайтын. Бүл жиында онымен қатар отырған Тажин Уақпан кезінде ол да ауылдық кеңестіңтөрағасы, бір жылдары аудандық атқару комитетінің төрағасының орынбасары болған. Ол кісі жөнінде айтылып жүретін талай қызық әңгімелерді білуші едім. Иә, бұл бір келісті тамаша отырыс болды. Өздері жастары шамалас болған соң, әзіл-қалжыңдары да жарасып, біраз мазмұнды әңгімелер шертілді. «Жақсы адаммен бір сағат сөйлессең, бүкіл ғұмырыңа азық» деген сол ғой. Екінші жағынан, «осы Баянныңсол кез- дегі шапдары түгел басқарма болған ба?» деп те ойлап қалдым. Ел ақсақалдары біраз ащы судан да алып қояды екен. Шекелері қыза келе өлең де айта бастады. Самекең бір уақытта домбырасын қолына алып, жиналғандардың назарын өзіне аударып, сөзін бастады. «Мынау Омар деген балалық шақты бірге өткізген досым, 50 жылдан бері керіспеген бауырым» деп таныстырды да, отырғандардың аты-жөнін айтты Самархан түріне қарасаңсұсты көрінгенмен негізінде ақжарқын сөзшең кісі екен. Жанға жайлы қоңыр дауы- сымен «ауылдың алты ауызын» бастап берді. Сұрас- тыра келе, Самекеңніңталай рет облыстық ақындар айтысына қатысып, жүлделі орындарға ие болғанын білдік.

...Сонымен кезекжиналғандардыңішіндегіеңжасы Бірімжан Шайпинге келді, «Шайпенко, сен бірдеме деп жібер», - деп жұрт қолқа салып жатыр. Мен «Шайпен- косы не?» деп таңданып отырмын. Жанымда отырған Сүрағаннан сүрағанымда, ол кісі мына әңгімені айтып берді. Бірде облыстан келген бір бастықтар егін басында Бірекеңді кездестіріп «совхоз директоры кім» деп сүрайды. Ол «Донченко» дейді. Бас агроном кім дегенде «Онищенко», бас есепші Нестеренко, дирек- тордыңорынбасары Матвиенко деп совхоз басшыла- рын түгел атап шығады. Ал өзіңіздің фамилияңыз кім деп сүрағанда «Шайпенко» деген екен. Келген бас- тықтар аң-таң болып кете барады. Содан бері Шайпин Шайпенко аталып кетті. Сонымен кеш жақсы өтіп, көтеріңкі көңілмен үйге келдік.Осыдан кейін Самархан ағамызбен жиі қаты- насып түрдық. Оның отбасында бес қыз және Серік, Ерік атты екі үлы болды. Бәрі де ер жетті, жоғары білім алды, өмірде өз орындарын тапты. 1967 жылы Самекең ауырып жатыр деп естіп көңілін сүрауға бардым. Біраз әңгімелесіп, көңілін көтердім. Кетейін деп жатқанда маған жем-шөп жөнінде кө- мектесуімді сұраған еді. Ол өтінішін орындап, қолым- нан келгенше көмекжасап тұрдым. Ақыры көп ұзамай Самархан ағамыз дүниеден өтті. Елден немере туыстарының бәрі келді. Олардың ішінде Медиев Гакку, Қуанышпай мен Қаппас т.б. болды. Осылай ағамызды соңғы сапарға шығарып салдық. Көп кешікпей мен де қызмет ауыстырып, Троицк совхо-зының партия ұйымының хатшысы болып сайландым. Бірде жол түсіп Баянға барып Самекең үйіне соқтым. Үйде бірнеше орыстар тамақ ішіп отыр. Бүлар кімдер деп сұрасам, ағамызға там салып жатқан адамдар екен. Тамның қабырғасын қалап болыпты, бірақ үстін жабатын материал болмай қалыпты. Содан Троицкіге барып, жүк машинасына керек материалды кранмен тиеп, түн ішінде Баянға келіп, жұмысты бітіріп кеттік. Бұдан кейін де Самекең үйіне талай рет барып; қатынасып тұрдым. Кейін ағамыздың ұлы Серік оқу бітіріп, Москва ауданына қызметке келді. Бертін келе ара қатынасымыз үзілді.

Қазбек Омаров, ардагер үстаз.

Облысымызға белгілі ақын Самархан ата Айым- жанға жиі келетін, негізгі түсетін үйі - Байтақ атам үйі. Байтақ- атақты жылқышы, аты Одаққа мәлім адам еді. Содан кейін біздің үйде болатын. Әкем Малгаждармен кеңесіп, туыстай сыйласушы еді. Ол кісі келген сайын біздің үйде қазан көтеріліп, мәре-сәре боп қуанып қалатынбыз. Айымжан аулында ол кезде 7 жылдық мектеп. Ауданда қазақ тілінде орта білім беретін жалғыз ғана мектеп бар. Ол - Баян ауылында. Аулымыздан 50 ша- қырымдай жерде. Мұнда жалғыз Айымжан балалары емес, сол төңіректегі барлық қазақ ауылдарының балалары жиналады. Мектеп қасында интернатбар. Шеттен келген балалар сол интернатта түрып оқиды. Самарханды біз жезде, ал Бөпейді апатай дейміз. Неге жезде деп атағанымызды күні - бүгінге дейін білмеймін. Сірә бізден үлкен балалар солай атаған болуы керек. Бірде Самархан жездем мектеп қасынан мені көріп амандасып, біздің үйге келіп тұр деді. Мен бала көңіліммен ол кісіні өте жақын туысымыз деп есептейтінмін. Сондықтан да қасыма қыздарды ертіп алып, ол үйге жиі барып тұрдым. Үлкен қызы Күлзира тәтей бізге математикадан сабақ береді. Мектеп директорынан қорықпайтын оқушылар тәтейден қорқады. Өйткені, тәтей сабағын жетеңе жеткізіп түсіндіреді де, солай талапетеді. Тәтейден қымсына-қымсына барсақта, үй ішіндегі жайдары қарсы алушылық оның бәрін тез арада үмыттырып жіберетін. Кішкене ғана, әлі мектеп жасына толмаған жездем- нің үлдары Серік пен Ерік «Дикандар келе жатыр» деп алдымыздан шығып, қүшақтайды. Үйде қыздары Бал- зира, Нәзира, Баян, Зиля қарсы алады. Барғансайын олар бізді өте сағына күтіп отырғандай сезінетінбіз. Ал жезде мен апатай жылы-жылы сөздермен жаны- мызды жадырататын. Әке-шешені, елді сағынып жүр- геніміз бірден үмытылып, тап әке-шешенің қүшағында отырғандай сезінуші едік. Мен Самархан жездемді дәл әкемніңтуған інісіндей көретінмін. Кәзіройлап отырсам туған інісінен де артық дос-жолдасы екен ғой. 10-шы сыныпта оқып жүргенде Садықов Совет, жоғарыда аталған Байтақ атамның қолында өскен жиені, ДТ тракторына будка тіркеп, оқушыларды қысқы каникулға алып келуге келді. Өзі былтырғана мектепті бітірген еді, енді механизаторлық мамандықты игеріпті. Ол түс ауа келген соң қонайық деді, үйді сағынған біз «жоқ, кетеміз» деп бой бермей жолға шықтық. Далада аяз, қараңғы. Біраз жүргеннен кейін Совет: - Мен адасып кетсем сендерді үсітіп аламын, кейін қайтайық, - деді. Біз кейін қайтып Баянға жеткенше түннің бір уағы болды. Советтағы да: - Сендер интернатқа тара- маңдар, ертең бір жерден аттануға әзір болу үшін Самархан үйінежатамыз, - деді. Түн ішінде келген 10- шақты балаға үй иелері орындарынан үшып тұрып, қазан көтеріп, ас қылып, бәрімізге төсек салып беріп, бізді күтті. Ешқандай реніш, кею шілік жоқ, жүздерінде үнемі қуаныш тұратын. Үйде бір-бірімен ақырын ғана байыппен кеңесетін, қатты сөйлеу, қабақшытудегенді білмейтін бір ерекше отбасы еді. 1960 жылы менің қасымдағы дос-қүрбым Молда- баева Гүлжан екеуміз мектеп бітіру кешіне және соңғы қоңырауға киюге арнап жақсы матадан көйлек тіктірдік. Ол кезде ешқандай ателье жоқ, Күлзира тәтей сол екі көйлекті уақытын бөліп, бізге тігіп берді. Өте сәнді, әсем тігілді. Хор қызына да ондай көйлек тігілмеген шығар. Бір айта кететіні ол кезде сиса көйлекпен жүре беретін қыздар. Ондай көйлек тіктіру ешкімде жоқ еді. 1963 жылы сол Баян аулының Сүгірбаев Таңат деген жігітіне түрмысқа шықтым. Енді «келін» деген атым бар. Ол кезде келінге деген сын көп. Әкем мені еркелетіп өсіргендіктен, енді келінге деген сынды көтере алмас деп абыржулы болады екен. Одан менің хабарым жоқ. Сонда Самархан жездем үйі қүрбыла- рыммен қосып, мал сойып қонаққа шақырды. Өйткені жолдасым Алматыда оқуын жалғастыруға кетті де, мені жалғызсырамасын, әкеңдей тірек боламын деп жігерлендіргені еді жездемнің. Енді бірде әкем Мал- гаждар келді, менің амандығымды біліп кетуге. Баян- ға кірер жол сол Самархан жездемнің үйінің маңын- да болатын. Әлде өзі көрді ме, әлде біреу айтты ма, іле жездем келді. Ал әкем келе сала биені ағытты да, бірден Қалы атты атамыздың амандығын білуге кеткен, мен аулада жүргенмін. Жездем келіп әкем- ді сүрағанда не дерімді білмей кідіріп қалдым. Себебі үйдің қасында бір емес, төрт ата болатын: Бейсекей, Байболсын, Қалы, Исабай. Өздері ағайынды. Егер атаға кетті десем, төртеуі де ата, үлкені Қалы еді 90-ға келіп қалған. Сол жайды ойлап қалай айтуым керек, мен бүрынғыдай ерке бала емеспін, келін атым тағы бар. Дегенмен: - Тоқсанға сәлем бере кетті, - де- дім. Ол кісі езу тартып күлді де, дереу сол үйге қарай бет алды. Онда барған соң менің тапқырлығыма мәз болып, өздері біраз күліп алыпты. Содан кейін Қалы ата мені жақсы тәрбиелі деп әкеме көп жылы сөздер айтыпты. Сонда әкем мақтағанға өте разы болып келді. «Өмірге біреу келіп, біреу кетер, жалғанын бүл фәнидің осыдан біл» деп Әсет ақын жырлағандай, біркездері қамқорлығын көрген Самархан жездемнің арамыздан кеткеніне аза тұтсам да, артында әкежолын қуар ұрпақ қалғанына қуанамын. Олар «Әкеміз туралы естелік кітап шығарайық деп жатырмыз. Көзін көріп едіңіз, не айтарыңыз бар» дегенінде жанарыма жас үйірілді. Теңізге тамған тамшыдай болса да қосқан үлесім болсын деп үлкен толғаныспен қолыма қалам алып, осы жолдарды жаздым. Сонымен мен бұл естелігімде Самархан жездемнің кең пейіл, ақжарқын бейнесін суреттей алдым ба, жоқ па білмеймін. Әрине жездемнің ақындығы өз алдына, ал адамгершілігі адам айтып тауыспастай бір төбе еді. Оны көңілде сайрап тұрған ыстық ілтипатты сөзбен жеткізу өте қиын екен. Сол бір асқар таудай жез- деміздің бейнесі қанша алыстаса сонша биіктей бе- реді.

Дикан Малгаждарқызы.

Самархан туралы кітап жазылып жатыр дегенді естіп, ол кісі менің туысым болған соң, аз да болса естелігімді қосайын деп ойладым. Бөпей менің ше- шемніңтуған бауыры, сіңлісі болады. Сонда Самархандай абзал адам жезде боп келеді маған туыстық жолында. Біздің руымыз - Атығай. Ал Бөпей мен шешемнің руы - Керей, Ынтымақ аулыныкі. Менің 6 жасымда шешем қайтыс болды. Сондықтан шешемді көз алдыма елестете алмаймын. Меніңерекше бір есімде қалған оқиға, ол 1945 жылы Зейне нағашым соғыстан аман-есен келіп, соған байланысты өткен той. Сонда бірінші рет нағашы апам Бөпей мен жездем Самарханды кездестірдім, кердім. Ал әкем 1946 жылы қайтыс болып, мен жалғыз қал- ғаннан кейін Қали нағашым қолына алып келді. Наға- шымда Нұрғожа атты бір ұл ғана болған. Оған мен қосылдым. Үйде бір ул, бір қыз болып кемістік көрмей, қатар өстік. Сол нағашымның қолында болғанымда Самархан жездем мен Бөпей апаммен жиі-жиі ара- ласып түрдық. Ел арасында өте сыйлы болған аяулы апа, жездем көрген сайын ақылын айтып, көңілімді жаздай жайнатып кететін. Олардың келесі келуін сағына күтіп жүретінмін. Жанашыр туыстың жені бөлек қой! Ержетіп түрмысқа шыққан соң (олардың есейген кезі), мен жас болып араласа алмадым. Қатынас сирей берді. 1980 жылы Бірлік ауылына барған едім, сонда Бөпей апам қызының үйінде деп естідім. Сол үйге іздеп барып екеуміз біраз сырластық. Өткен, кеткенді еске түсіріп бір жылап, бір күлістік, сырымыз бен мұңы- мызды айтып көп отырдық. Ол жездемнің дүниеден өтіп кеткен кезі болатын. Бұл кездесуіміз соңғы кездесу болған екен. Содан кеп ұзамай аяулы апам Бөпей де дүниеден өтті. Оның маған деген жылы мейірімін әрқашан еске алып отырамын. Иә, Самархан жездем мен Бөпей апам дүниеден ерте озғанымен оларды білетін, дәмдес болған жанның есінен ешқашан кетпестей орын алды. Олардың адамгершілік қасиеттері, кеңпейілділігі, тереңойлы- лығы кімді де болмасын өзіне тартпай қоймайтын. Нағашымнан қалған ұл Нұрғожадан басқа бірге туған туысым жоқ. Ол қазір Астанада тұрады. Ол кісімен қатынасып тұрамын. Өзіме тағдыр екі қыз, екі ұл силады. Сол балаларды өсіріп, тәрбиелеп кәзір солардың ортасында осы Қызылжар қаласында тұрып жатқан жайым бар.

Дүйсенбина Сартай Зікірияқызы.

Самарханова Кулзира Күлзира Самарханқызы 1931 жылы Баян ауылында дүниеге келген. 1949 жылы орта мектепті жақсы бітіріп, Алматыдағы қыздар институтының математика факультетіне оқуға түсті. Жоғарғы оқу орнын ойдағыдай аяқтаған Күлзира 1953 жылы туған елі Баянға мүғалім болып орналасады. Тұрмысқа шыққанға дейін сол мектепте үзбей жұмыс істеді. 1960 жылы Айымжан ауылының сыйлы азаматы, бөлімше меңгерушісі Касенов Мағзұмға тұрмысқа шықты. Осы ауылдыңорта мектебінде зейнетжасына жеткенше математикадан сабақберді. Балға атты бала сүйді. Айымжан клубы облысымыздың ішінде бірінші болып «Халық театры» атағын алған болатын. Сол атақты үстау үшін ел адамдары бәрі бірдей ат салысатын. Күлзира үй ұстап, бала тәрбиелеп, мектептегі мүғалімдігімен қоса сол театрдың белсенді мүшесі болып ең бір басты рольдерді орындайтын. Қоғамдық жүмыстардан бас тартпай, елдің абыройы үшін әрдайым дайын тұратын. Сондықтан кәзіргі күні немерелерін тәрбиелеп, көп жылғы еңбегінің зейнетін көріп отырған ел силайтын құрметті әже.

Жүмадиева Балзира Жумадиева Балзира Самарханқызы 1946 жылы туған. Петропавл педагогикалықучилищесін бітіргеннен кейін Баян, Айымжан орта мектептерінде, Бірлік сегізжылдық мектебінде мұғалім болып қызмет атқарды.

Жумадиева Назира Самарханқызы 1949жылдыңЗ маусымында туған. 1967 жылы орта мектепті бітіргеннен соң, Көкшетау қаласындағы сауда- кооперативтіктехникумын тәмамдады. Еңбекжолын 1970 жылы Приишим сельпосында бастады. Міне содан бері сауда саласында қызмет істеп келе жатыр. Жұбайы Асанов Болат Шал ақын ауданынын тумасы, мамандығы - мал дәрігері. Отбасында үш ұлы бар. Азаматы - күзет саласында еңбек етсе, Батыры - ішкі істер мекемесінде, лейтенант, ал Ұланы -жеке кәсіпкер, құрылыспен айналысады.

Жумадиева Баян Жұмадиева Баян Самарханқызы 1952 жылдың 2 ақпанында туған. 1969 жылы орта мектепті бітіріп, осы жылы Целиноград медицина институтына қабылданды. Институтты ойдағыдай тәмамдап Солтүстік Қазақстан және Түмен облыстарында дәрігер болып істеді Қазір қүрметті демалыста. Жүбайы Шоткин Жаңалық Жаңажол ауылының тумасы. Отбасында бір үл, бір қыз бар. Ұлы Бақыт қүқық қорғау органында прокурор, ал қызы Дана - санэпидстанцияда қызмет істейді.

Жумадиева Зиля Жұмадиева Зиля Самарханқызы 1955 жылдың 1 қаңтарында дүниеге келген. 1972 жылы Баян орта мектебін ойдағыдай бітіріп, Целиноград медицина институтына оқуға түсті. 1979 жылы осы институтты бітіріп, дәрігер мамандығын алып шықты. Зейнеткерлікке шыққанға дейін Солтүстік Қазақстан мен Түмен облыстарының денсаулық сақтау мекемелерінде қызмет істеді. Жүбайы Зикирин Бауыржан екеуі Самат, Әсел атты балаларын тәрбиелеп есірді. Ұлы Самат Новосибір қаласында магистратурада оқиды.

Жүмадиев Серік Жүмадиев Серік Самарханүлы 1958 жылдың 27 қаң- тарында туған. Баян орта мектебін бітіргеннен кейін Целиноград инженерлік-құрылыс институтына түсіп, қүрылысшы-инженер мамандығын алып шығады. Көп жылдар Солтүстік Қазақстан және Ресейдің Түмен облыстарының ішкі істер органдарында қызмет атқарып, 1996 жылы зейнеткерлікке шықты. Зайыбы Ботагөзбен төрт бала тәрбиелеп өсірді. Ұлы Талғат ҚР ІМ ішкі әскерінде қызмет атқарды, әс- кери шені - капитан. Қыздары: Самал -жеке кәсіпкер, Ғалия - Солтүстік Қазақстан мемлекеттік универси- тетінің студенті. Кенже үлы Саят—қазақ классикалық гимназияныңб-сынып оқушысы.

Жүмадиев Еркебулан.

Жүмадиев Еркебүлан Самарханүлы 1960 жылдың 2 қыркүйегінде Баян ауылында туған. Орта мектепті бітіргеннен кейін бір жыл тракторшы болып істеді 1978 жылы Целиноград инженерлік-қүрылыс институтына түсіп, осы оқу орнын 1983 жылы ойдағыдай бітіріп шықты. Осы жылдан бастап ішкі істер органдарында, үлттық қауіпсіздік комитетінде қызмет атқарды. Қазіргі уақытта облыс прокурорының көмекшісі болып істейді. Полковник. Зайыбы Бақыт Қожабекқызымен төртбала тәрбие- леп өсірді. Арайы - заңгер, Қайраты - Қазақ мемлекеттік медициналық академиясының студенті, Асыл- ханы - классикалық гимназияның 8-сынып оқушысы Аружаны - төрт жаста.