Сәкен Жүнісов драматургиясы

ЖҮМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТГАМАСЫ Зерттеудің өзектілігі. Кдзак үлтгық драматургиясы бүгінгі күні жан-жакты даму үстіндегі жанр. Арнайы зерттеу нысанасына жэне жекелеген белгілі драмашыларымыздын шыгармашылыкгарын қарастыруда да бірнеше қүңды еңбектер жазылды (1). 1970-1990 жылдардағы үлттык драматургиямыздың даму, толысу және көркемдік жетістіктерін байыптау үшін өзге де кдламгерлердід пьесаларымен кдтар-халық жазушысы, мемлекеттік сыйлыктың иегері Сокен Жүнісов драматургиясы жан-жакғы сөз болуы кджет. С. Жүнісовтің прозашьілық шеберлігі соңғы жылдары кдзак әдебиетгану гылымында әр кырынан зертгелініп келеді” (2). Дегенмен суреткердің екінші бір мол шыгармашылык саласьг - драматургиясы арнайы зерттеу нысаны болмағаны да ескерілген жөн. С. Жүнісовтің қазақ прозасы мен драматургиясына өзіндік жолымен үлес қосып келе жатқан суреткер екені белгілі. Диссертацияда Сәкен Жүнісов драматургиясы алғаш рет жүйелі түрде карастырылады. Кез-келген драматургтш пьесалары - театрдың жақсы репертуары болуымен шығармашылық өнері бойынша шын бағасын алады. Сонғы 20-25 жылдағы ғалым, сыншылардың пікірлерінен С. Жүнісов пьесалары республика театрларында кезінде табысты қойылымына айналғанын, көпшіліктің ықыласына ие болғанын аңғарамыз [3]. Біз де осы жүмысымызда қалыптаскдн пікірлерді басшылықкд алдык, дамьгпық. Зерттеудің махраты мен міндеттері. Диссертациялық жүмыстың басты мақсаты - казак үлтгык драматургиясындағы Сәкен Жүнісов-драматурггің алатын орнын, драмашылық суреткерлік шебердігін айқьщцау болып табыладьг. Мынадай нақгы міндеттерді шешу алға қойылды: • С. Жүнісовтің драмалык шыгармаларын тақырыптық, идеялық, образдық түрғыдан таразылап, дәстүр мен жаңашылдықгың орнын белгілеу; • С. Жүнісов пьесаларындағы тартыс жэне характер мәселесін, көркем және тарихи шындыкты таньпу; • Балалар драматургиясына, кинодраматургия саласына коскан С. Жүнісов еңбегін , бүгінгі драмамен байланысын салмакгау;

• Замандас драмашылар шығармаларымен С. Жүнісовтің тақырып жағынан үқсастығы мен өзгешелігін, байланысын анықгау; • Аталған автордың драмалық шыгармаларының көркемдік, тілдік шеберлігін таныту барысында инсценировкалаған шыгармаларды текстологиялық жағынан салыстырып карастыру; • К^зақ үлттық драматургиясынын дамуына коскан С. Жүнісов үлесі мен алатын орньш салмақгау; Тактырыптың гылыми-зерттеліну дәрежесі Академиялық және облыс театрларында әр жылдары қойылған С. Жүнісовтің пьесалары - өдебиет зертгеушілері мен театр танушылардың назарынан шет калган емес [4]. Бірақ, аталған галым, жазушылар, өнертанушылар, театр сыншыларының жүмыстарында драмашы Сәкен Жунісов пьесаларының -көтерген тақырыбы, стилі, драмаларындагы тартыс, характер, жанрлық ерекшеліктері, инсііенировкаланған шығармалары жайлы жалпылама түрде сөз болганымен, бүгінгіге шейін каламгердің өзіндік бітімін, стилін, казак драматургиясына не қосканын жүйелеген бір түтас гылыми еңбек жоқ. Зерттеу материалдары. С. Жүнісовтің "Қызым, саган айтам...”, Пьесалар, Алматы: Жалын, 1978; “Өліара”. Пьесалар мен макзлалар. Алматы: Өнер, 1985; “Жүлдыз” журналы 1991 жылдың N3; 1997 жылдың N1; N9; N10 сандарыңда жарық көрген пьесалары негіз болды. Сонымен катар драматурггщ шығармашылыгын зертгеу барысында автормен болған жекелеген сүхбаттарымызды зерттеу еңбегіне лайыкгап пайдаландык. Зерттеудің теориялык - методологиялык негіздерін ултгық әдебиеттану, өнертану гылымының көрнекті өкілдері: А.Байтүрсынов, М.Әуезов, Ә.Тәжібаев, З.К^ібдолов, С.Қирабаев, С.Ордалиев, М.Дүйсенов, Н.Ғабдуллин, Р.Нүрғали, Е.Жакыпов, Р.Рустембекова, Б.Қүндақбаев, Т.Есембеков т.б. зерттеу еңбектері мен ултгық драматургиямыздың, театрымыздын өсіп-өркендеу жолын жазған Қ.Куандықов, Ә.Сығаев, К.Уөлиев, т.б. еңбектері тақырылты зертгеудің белгілі бір тірегі қызметін атқарды. Сонымен катар А.Аникст, В.Тимофеев, В.Г. Белинский, А.Богуславский, В.Диев, Л.А.Финк, В.Волькенштейн, Г.Горбунова, Б.Бялик, Г.Бердников, Н.Киселев, В.Основин, Ю.Юзовский т.б. еңбектеріндегі гылыми-теориялық кдгидалар басшылыкка алынды. Зерттеу өдісі Диссертацияда негізінен дәстүрлі салыстырмалы, жүйелеу, талдау өдіс-тәсілдері қолданылды.

Зерттеу жүмысының ғылыми жаналыгы. Бүл - Сәкен Жүнісов драматургиясы жөніңдегі алғашқы диссертация. Зертгеу жүмысымыз М.Әуезов, Б.Майлин, Ғ.Мүсірепов, Ә.Тәжібаев, Ә.Әбішев, Т.Ахтанов, Қ. Мүкдметжанов снякгы белгілі драмашыларымыздың шығармашылығын монографиялық жоспарда зертгеулердін дәстүрлі жалгасы. С. Жүнісовтің драмалық шығармаларьг такырыптық, идеялық, образдык түрғьщан каралып, казақ драматургиясындагы дәстүр мен жаңашылдыктың орны белгіленді. Сөз болып отырған автордың драмалық шығармаларындагы тартыс пен характер мәселесі, бүгінгі өмір драмасымен байланысы аныкталды. Кдламгердің балалар драматургиясы на, кинодраматургия саласына косқан еңбегі көрсетідці. Жалпы С. Жүнісов драмалык шығармаларының көркем және тарихи шындыты ашылды. Автордың көркемдік, тілдік шеберлігі танылып, инсценировкалаудын өзіндік тың көркемдік жетістігі көрсетілді. Заман ағымымен жазылған шыгармаларына да бугінгі күн түрғысынан жаңаша баға беріліп, қорытынды жасадып отырды. Сәкен Жүнісовтің кззақ үлттық драматургиясынын дамуына коскан үлесі, алатын орны айкындалды. Зерттеудін гылыми - практиксыык маңызы. Сәкен Жүнісов драматургиясын саралау, талдау барысында кол жеткізген нәтижелерді, ой-түжырымдарлы үлттық драматургияның даму тарихын, театр тарихын, орта, арнайы, жоғары мектептер үшін окулыктар мен оку қүралдарын жазуда пайдасы бар. С. Торайгыров атындағы Павлодар мемлекеггік университетінің “Қазақ тілі мен әдебиеті” мамандыгы бойынша жоғарғы курс студенттеріне “Сәкен Жүнісов драматургиясы” атты кдзіргі қазак әдебиетінен арнаулы курс пен арнаулы семинарлар жүргізіліп келеді Зерттеу жүмысыныц талкьиануы мен жариялануы. 1996 жылы "Шокан тағылымы-З” [Көкшетау}, 1997 жылы "М.О.Әуезов - үлы суреткер жэне ойшыл” [Семей], 1999 жылы "Ғьшым мен білім - аймактык даму стратегиясында" [Павлодар!, жылы “Мәшһүр-Жүсіл окулары” [Павлодар] атгы республикалык ғылыми-әдістемелік және “Кдзакстан тәуелсіздігіне 10 жыл: нәтиже мен даму” [Алматы, 2001 ж.], “Жас ғалымдардың халыкдралык гылыми-техникалых конференциясы” [Алматы, 2001 жыл], "Шокан тағылымы'6" [Көкшетау, жыл] атты халыкдралык конференцияларда баяндамалар жасалынды.