Жұмыс барысыҚысу тагінің соңында жұмыс барысы тагі басталмай тұрып цилиндрге жем оттықтан арнайы отын сорғысының көмегі арқылы үлкен қысыммен ұсақ түрінде ди- зельдік отын шашырады. Отын бөлшектері, жоғарғы температурасы бар ауамен үйкелісіп, тез жанады. Бұл реттте көп мөлшерде жылу бөлінеді. Соынң нәтижесінде цилиндрдегі тем- пература 1700...2000°С- ға дейін жоғарылайды, ал цилиндрдегі қысым 700...800 МПа дейін жоғары- лайды. Қысым газы әсері арқылы піспек ТӨН ге жылжыйды, осы арқылы жұмыс бары- сы жүргізіледі. Осы ретте екі клапан да жабық. Жұмыс барысы кезінде отынның жа- нуы арқылы газ кеңейееді және жұмыс барысы соңына қарай олардың қысымы 30-40 МПа дей- ін төмендейді,ал температура 600...650°С дейін төмендейді. Неғұрлым қоспаның то- лық жануың қаматамасыз ету үшін дизельдік қозғатқыштарда ауаның артық коэффициенті α= 1,2...1,6.Шығару. Шығару такті кезінде піспек ТӨН нен ЖӨН ге жылжыйды және ашық шыға- ру клапаны арқылы шығарған газдарды итреіп тастайды да цилиндрді тазартады. Шығару тактінің соңына қарай цилиндрдегі қысым 10,5...11,5 МПа дейін төмендейді,ал температура 200...300°С дейін төмендейді.Жоғары дәрежелі қысу салдарынан қалдық газдаркоэффици- енті дизель үшін шамамен 0,03...0,07. Иінді біліктің одан әрі айналған кезінде барықбұрын аталған тактілер дәл осындай ретпен қайталанады. Дизельдіктерде үлкен маңызы бар қысу дәрежесі олардың жоғары үнемділігін қамтамасыз етеді.Дизельдерде қысу дәрежес тазарту механизміндегі шығындардың үйкелісу мөлшерімен шектеледі, бөлшектердің беріктігімен және де дизельдің қосу шарттары. Дизель цилиндрі- не енгізілген отынның тез және толық жануы, демек оның қуаты мен үнемділігі қанша- лықты мұқият оттын бөлшектері мен ауаның араласуынан байланысты.Дизельде қоспаны дайындаудың ұзақтығы өте аз және оттын жем оттық арқылы жану камерасына шашырау уақытымен шектеледі. Бұл уақыт иінді біліктің 12...20 °С бұрылуына сәйкес. Дизельдерде өте қысқа уақытты жақсы отынның пайда болуын нәзік шашырататын жем оттық арқылы қамтамасыз етіледі және де жану камерасында күшті құйынды қозғалыстын сығылған ау- амен пайда болғаны.Автомобильдік дизельдерді отын пайда болу тәсілі бойынша негізгі екі топқа бөлуге болады: тікелей бүрку отын жанукамерасына және құйынды камерада отын пайда болуы. Отын пайда болу жоғары сапалы болуы отын жем оттықтың бірнеше тесіктері бірклкі үлкен қысыммен шашыратуы, жақсы шашыратып жану камерасының көлемін толтыруы арқылы қамтамасыз етіледі.Жану кезінде жану камерасындағы қоспасы алдымен жанып, одан кей- ін қозғалатын отын пленкасының ауасы мен буларының қоспасы пайда болады. Қоспаларды құрастырудың бұл әдісі атмосфераға көбік қоспасын қалыптасты- ру деп аталады, ол отынның ауамен интенсивті араластырылуын, қоспаның то- лық жануын және дизельдің жоғары жанармай тиімділігін қамтамасыз етеді. Қоспалардың қалыптасу қарқындылығы цилиндрге цилиндрге кіретін ауа- ның құйынды қозғалысы арқылы қозғалады, оның арнасы цилиндрдің айнала- сына қатысты орналасқан. Бұл құйынды ауаның қозғалысы жанармайды инъек- циялау басталған кезде қысу инсультінің соңында жану камерасында сақталады. Цилиндрлердің жұмыс көлемін ұлғайту және заманауи дизельді қозғалтқыштар- дағы литр сыйымдылығын арттыру үшін ауаны ауа салқындатқышқа арнайы агрегат - турбоагрегат және алдын ала салқындату арқылы салқындатылады. Бұл 1,6 МПа-қа тең келетін кіріс құбырында ауа қысымын тудырады және баллондарды жаңа зарядпен толтырады.Осы құрылғыларды қолдану дизельді қозғалтқыш қуатын 30 ... 40% -ға арттыруға мүм- кіндік береді және пайдаланылған газдардың уыттылығын едәуір азайтады. Іштен жану қозғалтқыштарының сипаттамалары Қоспа жанған кезде пайда болған ІЖҚ газы піспелерді айнала отырып пайдалы жұмыс жасайды. Соның салдарынан қозғалтқыш белгілі бір қуат дамытады. Қуат – бұл (бір сағат) бірлігінде өндірілетін жұмыс. 750 Нм/с (75 кгсм/с) тең қуат – ат күшінің қуаты деп аталады. ІЖҚ қуаты сонымен қоса килловатпен де өлшенеді. Қозғал- тқыш цилиндрінің ішіндегі газ 1 кВт тең 1,36 л. болатын қуат – индикаторлық қуат деп аталады. Қозғалтқыштың иінді білігінен алынған, автокөліктің қозғалысын жүзеге асыра- тын қуат – тиімді қуат деп ата- лады.Цилиндр ішінде газ арқылы пайда болған қысым қозғалтқыш бөлшектерінің үйкелісуі- не жұмсалады. (піспелердің цилиндр қабырғаларына және иінді білікпен ұстағышқа)және қозғалтқыштың бірқатар тетіктерінің әрекет етуі үшін.(желдеткіш, сұйықтық пен сорғы және т.б) сондықтан қозғалтқыштың иінді білігінен келетін тиімді қуат цилиндр ішінде газ- дан түзілетін индикаторлық қуаттан көрсетілген ішкі шығын шамасында әрқашан аз бо- лады. Осы шығындар пайдалы механикалық коэффициентпен бағаланады. Қазіргі жоғары жылдамдықты автокөлік қозғалтқыштарының коэффициенті 0,7 ...0,8, дизельдік - 0,6 ...0,7. Қозғалтқыштың тиімді күші цилиндрлердің ішіндегі газдарға байланысты. Газ қысымын жоғарылату кезінде қуат көбейеді. Жұмыс циклі кезіндегі газ қысымы өзгереді. Мысалы, карбюраторлы қозғалтқыштарда газдың қысымы ең аз мәннен (250.300 МПа) ең аз мәнге (30... 40 МПа) дейін жұмыс жиілігінің басында өзгереді. Қозғалтқыштың қуатын есепте- генде, газ қысымының белгілі бір орташа тұрақты мәні алынады, ол айналымның нақты газ қысымы ретінде бір циклде жұмыс істейді. Бұл қысымның мәні цилиндрге түсетін анғыш қоспаның мөлшеріне, оның құрамы мен басқа сипатттамаларына, яғни қозғалтқыштың жұ-мыс режиміне байланысты.Жанармай қоспасы толығымен жеткізілгенде ішкі шығындарды ескере отырып, орташа газ қысымы автомобиль карбюраторлы қозғалтқыштар үшін шамамен 70…90 МПа және турбо- зарядталған дизельді қозғалтқыштар үшін 60…70,МПа және турбо- қуаты зарядтауға арналған 100 МПа құрайды. Бұл қысым орташа тиімді қысым деп аталады. Газдар және тиісінше қозғалтқыштың күші піспенің ауданы мен инсультына байла- нысты,яғни цилиндрдің жұмыс көлемінің, сондай- ақ цилиндрлердің саны мен минуттық айнымалы айналу жылдамдығымен анықталды. Бұдан басқа, қозғалтқыштың қуаты оның тактикасына байланысты: төрт цилиндрлі қозғалтқышта әр цилиндрде жұмыс істемесі әрі екі революцияда, екі дөңгелектегі қозғалтқыш – әрбір революция жасалады. Тиімді қозғал- тқыш қуаттылығының, КВт- нің барлық жоғарыда аталған параметрлерге тәуелділігі мына формула арқылы анықталуы мүмкін: Ne= pe іц Vh n 1000z pe — газдардың орташа тиімді қысым, Н/м2; іц — цилиндрлер саны, Vh — бір цилиндрдің жұмыс көлемі, м3; n — айналу жиілігінің айналу жылдамдығы, мин-1; 1000 — айырбастаукоэффициенті; z - қозғалтқыштың тактикасының коэффициенті (z=4 үдерісі үшін). Қарастырылған параметрлерден тұрақты, яғни тек қозғалтқыш дизайнына байланысты,-цилиндрлердің өлшемдері, цилиндрлер саны және қозғалтқыш сағаты. Қалған параметрлер айнымалылар болып табылады және оның күйіне, демек оның дұрыс жұмыс істеуіне және қызмет көрсетуіне байланысты. Қозғалтқыштың құзыретті жұмысымен оның мұқият рет- телуі ең көп қуат алады. Қозғалтқыштың жұмыс қабілеттілігін сипаттайтын өте маңызды параметр – бұл білікшеде әзірленген.Күш иігіне түсірілген күшті – айналу сәті деп атайды. Осылайша айналу моменті М нью- тонды метрде (Н•м) өлшенеді. Қозғалтқыштың жұмысы кезінде айналу білігінде белгілі бір айналу сәті жүреді, ол арқылы жетекші доңғалақтарға трансмиссия беріледі, бұл автокөлік қозғалысына әкеледі. Айналу моменті қозғалтқыштың Т – күш көлеміне байланысты. Тиімді қуат арасындағы N , кВт, n қозғалтқыштың айналу жиілігімен дамыған мин-1 айналу сәті сәй- кесті түрде Мк, Н•м келесі қатынасы бар:Автокөлік қозғалтқышының үнемділік жұмысы отын граммымен өлшенеді, әрбір білігін- де 1 сағатына (1 КВт) қуат жұмсалады. Бұл шама үлестік отын шығыны деп аталады. Ол сағатына грамм, киловаттпен өлшенеді.Отынның менікті шығыны – қозғалтқыштың конструкциясына байланысты болады. Оның сапасына,техникалық қызмет көрсетуі мен реттелуіне байланысты болады. Қозғал- тқыштың жай- күйі жақсы кезде,оның жұмысын айтарлықтай тиімді арттыруға болады. Қозғалтқыштың жиынтық (жалпы)отын шығыны 1 сағат үшін килограммен сипатталады. Бұл шама сағаттық отын шығыны деп аталады. Ол сағатына килограммен өлшенеді.Жұмыс кезінде дамыған қозғалтқыштың тиімді қуаты, иінді білікті айналу жиілігіне байланысты өзгеріп отырады.Иінді білікті айналу жиілігі ұлғаюына байланысты қозғалтқыштың қуаты артады, бірақ әрбір қозғалтқыштың белгілі бір шегіне байланысты айналу білігінің одан әрі жоғары- лау кезінде қуат азая бастайды. Сонын салдарынан белгілі уақыт аралығында цилиндрлер жет- кілікті мөлшерде жанғыш қоспамен немесеауамен толтырылады. Сондай- ақ отынның жану үрдісінің нашарлауы қозғалтқыш үйкелісінің шығындары пайда болады. Сондықтан қозғал- тқыштың барынша қуаты, иінді біліктің айналу жиілігіне байланысты. Бұл қуат сәй- кес ке- леді С иінді білікті айналу жиілігінің өзгеруіне байланысты. Қуаттан басқа айналу моменті Мк және отын шығыны ge өзгереді.Осы аталған параметрлардың барлығы, толық отынды қозғалтқыштың иінді білікті айналуы немесе ашық клапанды карбюраторлы қозғалтқыштан бастап кесте түрінде ұсы- нылды. Бұл қозғалтқыштың сыртқы жылдамдық көрсеткіші деп аталады. Бұл сипаттама қозғалтқыштың тиісті сынақтарынан алынып, қозғалтқыштың барлық параметрлері: қуат, айналу сәті және отын үнемділігін айқындайтын негізгі сипаттамасы болып табылады.ІЖҚ піспегінің жетілдіруін сипаттайтын маңызды параметр болып литрлік қуат Nл бо- лып табылады. Ең үлкен қозғалтқыш қуаты литрге келетін жұмыс көлемі. Литрлік қуат- ты анықтау үшін ең жоғарғы қозғалтқыш қуатын Ne, кВт, жұмыс көлеміне Vл, л бөлу керек: Бақылау сұрақтары Қозғалтқыштар қандай белгілер бойынша жіктеледі?Ұшқынмен тұталатын қозғалтқыш дизельден несімен ерекшеленеді?Екі тактілі қозғалтқыштың төрт тактілі қозғалтқыштан ерекшелігі?ІЖҚ негізгі көрсеткіштеріне не жатады?Майлау жүйесі не үшін керек?Салқындату жүйесі қалай жұмыс істейді?Қуаттандыру жүйесі не үшін керек?Карбюраторлы қозғалтқыштың жұмыс жүйесі қандай тактілердентұрады?Толтыру коэффициенті дегеніміз не?Отынның октан саны деп нені айтамыз?Қалдық газ коэффициентіне анықтама беріңіз.Дизельдің жұмысы қандай тактілерден тұрады?Дизельдің жұмысы карбюраторлы қозғалтқыш жұмысынан қалайерекшеленеді?Дизельдің жұмысын жақсарту үшін қандай құрылғы пайдаланылады?Қозғалтқыштың тиімді қуаты дегеніміз не?Қозғалтқыштың айналу сәті дегеніміз не?Отынның меншікті шығыны дегенді қалай түсінесіз?Сағаттық отын шығыны деп нені айтамыз?Қозғалтқыштың литрлік қуатын қалай анықтайды?   Қозғалтқыштың корпустық бөлшектері Қозғалтқыштың корпустық бөлшектеріне жатады:цилиндрлер блогы;цилиндрлер блогының басы;майлы картер;алдыңғы және артқы қақпақтар;клапандар қақпағы;сермер картері.Цилиндрлер блогы – қозғалтқыштың негізі болып табылады. Онда тазарту меха- низмдерінің және газ таратушы механизмдердің барлық бөлшектері, сондай- ақ басқа да жүйелердің бөлшектері мен тораптары бекітілген. Цилиндрлердің орналасуы бойынша қозғалтқыштар қатарлы және V тәрізді болып бөлінеді. V образды қозғалтқыш конструк- циясы кезінде (сурет 2.1а) цилиндрлер екі секция блогында біртұтас құйылып, әдетте 90 немесе 75° арасындағы білікте екі қатарлы болып орналасқан. Қатарлы қозғалтқышта (су- рет 2.1б) барлық цилиндрлер бір корпус блогында, 1 қатарда орналасқан. Қатарлы қозғал- тқыштар цилиндрлерінің бір блогы болады, ал V тәрізді қоғалтқыштар біріккен жалпы кар- терде екі секциядан тұрады(оң және сол).Дизельдің жанған кездегі газ қысымы, карбюраторлы қозғалтқышпен салыстырғанда, айтарлықтай жоғары. Дизельдің бөлшектері үлкен жүктеме көтереді, сондықтан олар неғұр- лым мықты және қатал. Дизельдің картер блогын арнайы берік және қатты шойыннан әзір- лейді.Картер блогының алдыңғы және артқы қабырғаларында және оның ішкі бөлімшелерінде, иінді және таратушы біліктердің тіректері орналастырылған. Бөлімдер картер блогы қабы- рғаларымен жалғанған. Бұл оның қаттылығын жақсартады. Блогпен тұрақты біртұтас ретін- де құйылған картердің төменгі жағыңда жазықтық болады. Қозғалтқыштың төменгі бөлігін ластамау үшін және май сыйымдылығы үшін , оның төсеуіне болат науасы бекітіледі. Кар- тердің жазықтық қосқышы иінді біліктің білігімен сәйкес келеді. Соның арқасында блог картердің қаттылығы артады. Цилиндрлер блогының жоғары жазығында немесе оның V үлгісіндегі конструкциясында әр цилиндрге жалпы немесе жеке жоғарыдан жабатын басти- егі орнатылады.Цилиндр қауызы – бөлшектердің мұқият өңделген белдеулерімен теңестіріледі. Блог- та қауыз жоғары немесе төмен бекітіледі. Қауыз блогтың жоғары жағына сенімді бекітілуі үшін, оның жоғары жағын ашы тұруы қажет.( 0,02...0,1 мм). Цилиндрдің мұқият өңделген ішкі жұмыс беті – цилиндр айнасы деп аталады. Цилиндр қабырғалары мен сыртқы блог қа- бырғалары арасындағы қуыс жейде, қозғалтқышты салқындататын арнайы сұйықтықпен толтырылады. Жейде блогындағы салқындатқыш сұйықтықпен тікелей байланысатын қа- уыз- «Дымқыл» деп аталады. бұл жағдайда қауызды блогтың төменгі бөлігіне мыс неме- се резеңке сақиналарымен тығыздайды. Салқындатқыш сұйықтықпен жанаспайтын қауыз«құрғақ» деп аталады. Екінші суретте алюминии корпустық бөлшектерінің конструкция- сы көрсетілген (сурет 2.1в) B5252S Volvo фирмасының (Швеция). Бұл үш бөлімнен тұрады және қабырғасының қалыңдығы 2 мм тұратын құрғақ шойын қауызы бар. Цилиндрлер блогы және картер блогы жазықтықта мойынтіректермен түбегейлі жанасады. Алты тіректі түбе- Сурет. 2.1. Қозғалтқыштыңкорпустық бөлшектері:а — V– тәрізді қозғалтқыштардың корпустық бөлшектері; б — қатарлы қозғалтқыштардың корпустық бөлшектері ; в — В5252Б фирмалыVolvo қозғалтқыштардың корпустық бөлшектері; 2 — ЯМЗ-236М2 дизельдің корпустық бөлшектері; 1, 21 —сермер картеры; 2, 14, 22 — цилиндр қауыздары; 3, 13,16, 24 — цилиндр блогтары; 4, 11, 19 — қақпақтар; 5 — төсегіш; 6, 23 — иінді білігтің түбірлі мойынтіректерінің қақпақтары ; 7— цилиндр қауызының саңылауы; 8, 18 — май картері; 9 — тірек; 10 — тіректің резеңке жастығы; 12 — қалқан; 15 — артқы бет; 17 — блок картері; 20 —цилиндр бастиегтері гейлі мойынтіректерінде шойын күшейтулері болады.Цилиндрлердің басы. Карбюраторлы қозғалтқыш цилиндрлерінің басы алюминии қо- рытпасынан құйылады (АЛ4 типті). Бұндай бас жоғары жылуөткізгіштікке ие, соның салда- рынан такт қозғалтқышының цилиндрінде жұмыс қоспасының температурасы төмендейді. Бұл сығу дәрежесін көтеруге мүмкіндік береді. Дизель цилиндрлерінің басы әдетте берікті- гі жоғары шойынннан құйылады және конструкцияның қаттылығын ұлғайтады.Цилиндрлердің басында жану камераларын құрайтын тереңдету және салқындату жүй- есі болады. Жану камерасының түрлері 2.2 суретінде көрсетілген. Сонымен қатар цилин- дрлердің басы клапандар ұялары,енгізу және бітіру арналары мен тетіктері және оталдыру шырағын жағу ұялары үшін орнатылған.Карбюраторлы қозғалтқыштың жану камерасы әдетте жартылай сынған нысанда ке- леді(2.2, б сурет). Ол жұмыс қоспасының жануы үшін ең жақсы шарттарды қамтамасы етеді. Жану камерасында клапандар жоғары, екі қатарда орналасқан жағдайда шатыр неме- се жарты шар тәрізді нысанды (2.2, а сурет) мән береді. Мұндай нысанды жану камерасы, қарапайымдылығы салдарынан кесумен өңделуге ілігуі мүмкін, бұл барлық цилиндрлерде жану камерасының көлеміне төтеп береді және қозғалтқыштың бірқалыпты жұмыс істе- уін арттырады. Жану камерасының беті әдетте піспектің түбіне жақын орналасқан ВМТ жағдайында, бұл сығылған жұмыс қоспасының жақсы бөлуіне ықпал етеді және жану кезін-   Cурет. 2.2. Қозғалтқыштың жану камерасыА – карбюраторлық қозғалтқыштың шатыр тәрізді камерасы; б – ЗИЛ-508 карбюраторлық қозғалтқышының жартылай сынаша камерасы; в – көлемді қоспа түзушісі бар ЯМЗ-236 дизелі камерасы; г – Зил-645 және қабырғалық-қабықты қоспа түзушісі бар Deutz (ФРГ) фирмасының дизелі камерасы; д – құрамдаушы қоспа түзушісі бар MAN (ФГР) фирмасының дизелі камерасы де детонация туындау мүмкіндігін төмендетеді.Ол үшін кейбір қозғалтқыштар түрлерінде піспектің түбі төмпешіктеу болып келеді. Ті- келей отын бүрку қозғалтқыштары цилиндр үстіңде ойықтары болмайды. Жану камерасы піспектің түбінде тереңдетілген жерінде құрылады. ( сурет 2.2, в). Цилиндрдің басы тығыз, әрі біркелкі болып, болттар мен бекіткіштер арқылы блогқа бекітіледі. Блог пен бастың арасында орнатылған төсеу, цилиндрдегі газдардың шығуына және салқындату жүйесінен салқындатқыш сұйықтықты ағып кетуінен сақтайды. Төсеу арнайы отқа төзімді матадан жасалады және жұқа болаттан жасалған қаңылтырмен қапталған және графитпен сіңіріл- ген. Соңғы жағдайдатөсеу шетінің тесіктері металлдан жасалған. Барлық механизмдер мен құрылғылармен қамтылған қозғ,алтқыш автомобиль рамасына бекітіледі. Қозғалтқыштың аспасы тығыз жасалған, себебі рама автокөлік қозғалысы кезіндегі туындайтын қозғалтқыш бекітпелерін бұзбас үшін және қозғалтқыш дірілі рама мен шанаққа берілмес үшін. Тазарту механизмінің ішкі құрылымы Қозғалтқыштың тазарту механизмі піспек, піспек сақиналары, піспекті саусақтар,шатун, иінді білік және сермерден тұрады.Піспек сақиналары мен саусақтары – піспек тобын құрайды. Шатун мойынтіректері – шатун тобын құрайды.Піспек цилиндрде саңылаумен бекітілген металл стаканға ұқсас. Жұмыс барысын- да піспек ттүбімен қысым газды қабылдайды.Басқа бағыттарда қосалқы тактілерді жүзеге асы- рады. Піспектің газ қысымы әсер ететін жоғары күшейткіш бөлігіг – басы деп аталады, ал төменгі жіберуші бөлігі – белдемше деп аталады. Белдемшенің ыстықтау қабырғаларын- да піспекті саусақ орнататын бөлігі – тоқпақ соқы деп аталады. Карбюраторлық қозғал- тқыштардың піспегі жоғары кремнийлі алюминии қорытпаларынан жасайды.Алюминииден жасалған піспек шағын массаға ие,соның салдарынан инерция күші аза- яды,сонымен қоса жұмыс барысында қозғалтқыш бөлшектерінің жүктемесі азаяды. Со- нымен қатар алюминииден жасалған піспектер шойын немесе болаттан жасалған піспек- термен салыстырғанда жылуды жақсы өткізеді. Олар жұмыс барысында аз қызып, жұмыс қоспасының температурасын төмендетеді. Осының нәтижесінде қозғалтқыштың қызу дәре- жесі қауіп туындамайтындай етіп жасауға мүмкіндік береді.Піспектің белдемшесінің қабырғалары басына қарағанда жұқа болып келеді. Оның орта бөлігінде піспектік саусақтар үшін – тоқпақ соққыш орналасқан. Қозғал- тқыштың жұ- мыс барысында иінді білік үшін белдемшенің астыңғы бөлігінде,тоқпақ соққыштың астын- да ойықтар жасалған. Бұл ойықтар сонымен қоса піспектің масса- сын төмендетеді. Қы- здырған кезде піспек цилиндрде кедергісіз кеңеюі үшін піспек белдемшесі мен қабырғасы арасында саңылау болуы тиіс (0,01 ден 0,13мм). Алюми- нии шойынмен салыстырғанда қыздырған кезде көбірек кеңееді. Суық қозалтқышта піспек және цилиндр арасында саңы- лау тым үлкен болмас үшін цилиндрде піспек тар- сылы мен газ жылысуын тудыруы мүм- кін. Алюминии піспегінің белдемшесінің қимасы дөңгелек емес, сопақша болып келеді. Осы мақсатта белдемшеде (төменгі шетке дейін) П немесе Т тәрізді пішінде кесек жасайды. Қозғалтқышқа піспекті орналастыру барысында белдемшедегі кесек сол жақта болуы тиіс, сл кезде піспек оған аз күшпенүйлеседі.Піспекті баспалдақты немесе конусты қылып дайындайды, өйткені піспектің жоғары жағы мен қабырғасы арасындағы саңылау үлкенірек болуы керек төменгіге қарағанда пі- спектің қызуы кезінде аз кеңеюі үшін, сондай – ақ олардың беріктілігін арттыру үшін. Кей- бір қозғалтқыштардың маркаларына піспек денесіне аз кеңеетін пластикалар орнатады. Ци- линдре піспектің жұмысын жақсарту үшін және белдемшенің тозуын баяулату үшін арнайы жабын келтіреді. Әдетте белдемшенің бетін жұқа қабат қалайымен қаптайды. (қалыңдығы 0,004...0,006мм)Қозғалтқышты жақсы теңестіру үшін оған бірдей массалы піспекті таңдайды.қозғал- тқыштар үшін піспектің массасының айырмашылығы 8-8 г аспауы тиіс.Қозғалтқышта піспекті дұрыс орнату үшін, құрастыру кезінде піспек түптеріне бел- гі жасайды, ол тиісті тарапқа сай болуы тиіс. (әдетте қозғалтқыштың алдыңғы бөлігінде.) Дизельдерде жоғары кремнийлі алюминии қорытпасынан жасалған қаттылығы жоғары, кесілген белдемшені қолданады. Піспек және цилиндр арасындағы белдемшені үлкен ұзын- дықпен жасайды. Дизельде әдетте піспектің түбіне арнайы нысанды жану камерасы орна- ласады (суретті қараңыз 2.2).Піспекте орнатылған коршенді сақиналар екі түрлі болуы мүмкін: қысу және май алынатын. Қысу сақиналары піспекті цилиндрде ықшамдайды және белдемше мен цилиндр арасындағы сақина арқылы газдардың жарылмауын қадағалапотырады.Май алынатын сақиналар цилинд қабырғаларынан артық майды алып, оны жану каме- расына өтуіне кедергі жасайды.Қысу сақиналары (екі-үш дана) піспектің басында жоғары арналарда орнатылады. Май алынатын сақиналар (бір, екі)қысу сақиналарының астанда не- месе бір сақинаның белдем- шесінің астанда орналастырылады. Қысу сақиналарын шойын- нан жеке құймалар түрінде, кесумен өңдейді және сақиналардың бетін тегістейді.Сақинада арнайы құлып ретінде тікелей тілік жасайды,ол сақинаның серпілуіне мүм- кіндік береді. Сақинаны тығыз (0,02 — 0,08 мм саңылауы бар) піспектің биіктігіне айдап әкеледі, сл кеңістікте ол цилиндр диаметрінен бірнеше есе үлкеееді. Піспекте орнатылған сақина қызған кезде кеңістікте ұлғаюы үшін оның құлпына 0,2-0,4 мм саңылау болуы ке- рек. Сақинаның цтлтндр қабырғасында тығыздығын арттыру үшін ол қысылған кезде ци- линдр ішіндегі сақинаға қолайлы қысым туады.Цилиндр қабырғаларындағы сақиналар қысымның дөңгелек диаграммасының үлгісі 2,3- суретінде көрсетілген.Жақсылап іске қосу және беріктілігін арттыру үшін сақиналардың бетіне арнайы жабын жабады.Сыртқы қысу сақиналары неғұрлым ауыр жағдайларда жұмыс істейтін сақиналарды әдетте кеуекті хроммен жабады. (жалпы жабу қалыңдығы 0,10...0,15 мм, хром қабатының қалыңдығы – 0,04...0,06 мм) Хромның сыртқы беті қоспаны жақсы ұстайды, соныңарқасын- да бұл с ақиналардың жұмысын жақсартады. Қалған сақиналар әдетте жұмысты жақсарту үшін қолданылады. (қалайы қабатының қалыңдығы – 0,005...0,01мм)Май алатын сақиналар (суретті қараңыз 2,3, а) шойыннан жасалған сақиналар сыртқы бетінде әдетте жойылған өтпе тілектері болады. Май алатын сақиналарды піспектің арнайы қабырғалары бар тесіктеріне орнатады.Піспектің қозғалысы кезінде май алатын сақиналар артық майды цилиндр қабырғала- Сур . 2.3. Піспекті сақиналар мен қысу сақиналарының диаграммасы:а — піспекті сақина; б — қысымды қысатын сақина; 1 — қысатын сақина; 2 — май алатын сақина; 3 — болатты май алатын сақина; 4 — осьтік кеңістік ;5 — ради¬калды кеңейткіш рынан алып тастайды. Ол тіліктер және тесіктер арқылы піспектен картерға беріледі.Поршеньдік саусақ поршенді байланыстырушы штангамен бұрауға арналған. Қысқа қысқа болат түтік болып табылатын саусақ қосылыстың шыңының үстіңгі жағынан өтеді және екі жағында да поршеньді бассүйектерге бекітіледі.Қозғалтқыш саусақпен жұмыс істегенде, оған әсер ететін күштер әрекет етеді, сау- сағының беті жоғарғы рычаг басы мен поршеньді бастарында тозады. Саусақ поршеннен шықпауы үшін және цилиндр қабырғасы қозғалтқыш жұмыс істеп тұрғанда зақымдалуын қамтамасыз ету үшін поршеньді бастиектің қақпақтарына орнатылған екі серіппелі ұстай- тын сақина тараптарға бекітіледі. Қозғалтқыштарда өзгермелі түрдегі саусақтар кеңінен қолданылады. Мұндай саусақты поршеньдік басы ретінде, үстіңгі жалғастырушы штангаға да бұруға болады. Байланыстырушы шыбықтың басы бұл жағдайда қола бұтақпен жаб- дықталған. Қалқымалы саусақтың бүкіл жұмыс беті бар, сондықтан ол кемірек болады және оның кептелу ықтималдығы төмендейді.Алюминий қорытпасы жылытылған кезде болаттан көп қызады, сондықтан үлкен қозғалтқыштың пайда болуына жол бермеу және жылу қозғалтқышында соққы беру үшін, салқын алюминий поршенді басқармаларындағы саусақтар әдетте поршеньдік борсилердегі тесік диаметрі саусақтардың диаметрінен сәл кішірек болатын интерференциямен орнаты- лады. Алюминий поршенді жинақтау кезінде саусақты орнатпас бұрын, ол алдын ала қы- здырылады (әдетте су немесе май) 60 ... 100 ° C. Барлық пішіндердегі қозғалтқыштардағы поршень бастарындағы саусақты ось цилиндрдің осіне (1.5.2 мм) үлкен бүйірлік күштің әсеріне қатысты сәл ауысады. Осыған байланысты, поршеньдік TDC қозғалысы кезінде, поршеньді қызып кетпейтін қозғалтқышта соққы азаяды.Шатун. Піспектің білігке күшін жіберіп,қайтып айналғанынан қозғалыс туғызады. Ша- тунның негізгі элементтері:(сурет 2.4) шыбық 3,жоғарғы 2 және төменгі 7 бастары. Шатун көміртектен немесе арнайы болаттан дайындалады.содан кейін кесу және термиялық өңдеу Сур. 2.4. Шатундар конструкциясы:а — тікелей ажыратқыш шатун; б — жанама ажы- ратқыш шатун; 1 — иінді біліг төлкесі; 2 — шатун- ның жоғарғы басы; 3 — стержень; 4 — шатуннды болт; 5 — гайка; 6 — шплинт; 7 —шатунның төменгі басы ; 8 — шатунның мойынтірек ішпек- тері; 9 — қақпақ; 10 — паз мұрты;  жұмыстары жүргізіледі. Шатун шыбығының төзімділігін арттыру үшін Н тәрізді бөлігі бо- лады. Піспек сақиналарын мәжбүрлеп майлау барысында, шатун шыбығында арнайы канал жасалады. Шатунның үстіңдегі басы піспек саусақтарын орнату үшін арналған. Сөйтіп ша- тун мен піспек біріктіріледі. Қалқымалы саусақ үшін басын бір бөлікті етіп, оның ішінде бір немесе екі қола хоб орнатылады 1.4 Жоғарғы бетін және хобтарды майлау үшін арнайы тесіктер жасалған. Ал шатунның төмеңгі басы білігпен біріктіру үшін арналған. Білігке жалғану үшін шатунның төмеңгі басы алынбалы болады. Карбюраторлы қозғалтқыштар- дың алынбалы басы шатун осіне 90° жасалған. Кейбір қозғалтқыш маркаларында цилиндр қабырғасына май айдау үшін, шатунның жоғарғы басына арнайы тесік жасаған.Қақпақты 9 термиялық өңдеуден өткен және арнайы болаттан жасалған 2 шатунды болт- ты шатунға қыстырады 4. Шатун мен қақпақты жақсы қысу үшін болттарға жылтыра- тылған белбеу салып,шатун мен қақпақ тесігіне бұрайды. Қақпақтың босап кетпеуі үшін, шатунды болттардың гайкаларын тоқтатқыш шайбамен немесе контрагайкамен қысады. Сондай – ақ уақ кескіндемесі бар контрагайка қолданылады. Төмеңгі шатунның басын- дағы тесік қақпағымен бірге өңделеді. Сондықтан шатун қақпасы өзара алмастырылмайды, олардың орнатылған белгілері болады. Білігтің үйкелісін және тозуын азайту үшін, шатун- ның төменгі басына, екі өзара алмасатын кірістіруі бар ұстағыш орнатылады 8. Крістірудің ішкі жағы білігтің мойнын түгел жауып тұрады. Кірістіруді болатты таспадан дайындайды. Оның үстіңе алюминии негізіндегі қоспасын жұқа қабатпен орнатады. Дизельді шатундар көп күш 5 шығаратындықтан оларды ерекше мықты және қаттыетіп дайындайды. Үлкей- тілген шатунның төменгі бастарын цилиндр арқылы шығару үшін, дизельді ЯМ3 бастарын көлбеу етіп асайды. Қозғалтқыштың шатундарының тұрақтылығына қол жеткізу үшін (сондай- ақ осы топ- тағы қозғалтқыштарыдың піспегі үшін де) оларды массасы бойынша және төменгі мен жоғары бүршіктері арасындағы тиісті массаның бөлуіне қарай таңдайды.Әр түрлі маркалы карбюраторлы қозғалтқыштарда шатундар массасындағы рұқсат етілетін айырмашылық 6...8 г құрайды. Піспек пен шатунды дұрыс жинау үшін және оны қозғалтқышта дұрыс орналастыру үшін, шатунда арнайы белгілер жасайды. Шатунның төменгі басыңда және қақпағында әдетте, шатунның реттік нөмірін таңдайды белгі ретінде. Иінді біліг шатунның көмегімен күш қабылдайды. Ол күш цилиндрдегі газдар қысы- мынан піспекке әсер етеді. Иінді білігтегі айналу сәті автокөлікке трансмиссия механизмі тектік- тері арқылы беріледі.Иінді білік (сурет 2.5) тұрады: бұлғақты мойыннан 9, шатун мойыны 8, бет 20 мойын- дарды байланыстыратын. Ернешек 17 немесе алдыңғы аяқтың тұлға мойны 4 және қарсы салмақ 22.Біліктің беріктігі оның көлеміне, қолданылатын материалына және өңделуіне байланы- сты. Озғалтқыштардың көпшілігі, білікті болаттан соғу арқылы немесе қыздырылған дай- ындамалар арқылы дайындайды. Содан кейін білікті кесу мен термиялық өңдеуден өтеді. Цилиндрдің беті тегіс болу үшін,біліктің бетін тегістейді, ал оның төзімділігін арттыру Сур. 2.5.ЗИЛ-508.10 қозғалтқышының иінді білігінің құрылымы:1 — ілмек; 2 — шайба; 3 — шкив; 4 — иінді білік соңы; 5, 23 — шпонкалар; 6 — тығын; 7 — жоғарғы ішпектер түпкілікті тығындар; 8 — шатунная шейка иінді білік; 9 — түпкілікті шейка иінді білік; 10 — жоғарғы ішпек артқы тіректер; 11 —сермер; 12 —сермердің тісті сақиналары; 13 — шплинт; 14 — гайка; 15 — подшипник тіректері бастапқы білік берілістер; 16 — болт; 17 — иінді біліктің фланеці; 18 — төменгі жапсырма артқы тіректер; 19 — кіраулағыш тесігі; 20 — щека иінді біліктің; 21 — төменгі сыналар түбегейлі подшипниктер; 22 — қарама-қарсы иінді білік; 24 — жоғарғы шайбалар подшипнигінің; 25 — төменгі шайбалар подшипнигінің; 26 — упорное сақина; 27— таратқыш біліктің жетегі 28 — май көрсеткіш үшін, оның жиіліктерін едәуір тереңдікте шыңдайды (2...4 мм).Өңдеуден кейін білікте массаның дұрыс бекітілуін тексереді. Кейбір таңбалы қозғал- тқыштарда (ЗМЗ,ВАЗ)арнайы беріктігі жоғары магнилі шойыннан құйып жасайды. Шой- ыннан жасалған білік, болаттан жасалған білік секілді кесу мен өңдеуден өтеді. Түбірлі мой ынды білікті қозғалтқыштарын картер ұстағыштарына орнатады, ал шатунға шатунның бастиегін орнатады. Түбірлі және шатунды мойын бет арқылы қосылады. Мойынның бетке қарай өту орны – галтел деп аталады. Иінді біліктің артқы түбір мойны әдетте, қозғалтқыш картерінен майдың ағып кетуін болдырмайтын құрылғысы болады.Қатарлы төрт цилиндрлі қозғалтқыштар біліг үш немесе бес тіректе орнатылады. Тірек- тер саны неғұрлым көп болса, соғұрлым білігтің қаттылығы жоғарылайды және жұмыс істе- уіне жақсы шарттар туындайды. Тіректер саны ең көп біліг — толық тіректі деп аталады. Біліктің түбірлі мойнындағы шатунға май жіберу үшін арнайы каналдар теседі, ал шой- ыннан жасалған білігтер құйю кезінде түтіктер жасайды. Иінді біліктердің шатун мойын- дары кір аулағыштармен жабдықталады. Олар майдың тазалауын айтарлықтай жақсартады. Кір аулағыш ойылып жасалған шатун мойнындағы камераны білдіреді. 6. кір аулағышқа май , мойынтірек арнасы арқылы түседі. Иінді біліктің қарсы саңылаулары 22, түбірлі мойынтіректерді түсіру үшін қызмет етеді. Иінді біліктің айналу кезіндегі орта тепкіш күштердің әсерінен туындаған немесе қозғалыс бөлшектеріне инерция күшінің тұрақты түсіп тұруы үшін қызмет етеді.Қарсы салмақты әдетте, кривошип беттерімен біртұтас қылып жасайды немесе беттері- не арнайы болттармен бекітеді. Дизельдердің иінді біліктердің, әсіресе берік және қатты қылып дайындайды. Оған арнайы болаттың арқасында қол жеткізеді.Иінді білік блогтың төменгі бөлігінде орналасқан картерде орнатылады. Ол цилиндр блогымен немесе цилиндр блогымен жалғанатын жеке бөлшек ретінде құйылады және түбір мойынтіректер орналасқан иінді білігке орнатады.Әр түбірлі мойынтірек картердің қаығларында орналасқан ұялардан және ұяларға дәл кіретін екі немесе төрт болтпен бекітілетін қақпақтардан тұрады. Дәлділікті арттыру үшін түбір мойынтіректер мен қақпақтарды жақсылап өңдейді. Сондықтан қақпақтар өзара ауыспайды және картерде әрқайсысы өздеріне тиісті орындарда тұрулары керек. Карбюра- торлы қозғалтқыштардың түбірлі мойынтіректері үшін жұқа қабырғалы, болат алюминиилі шатун мойынтіректері секілді сыналар қолданылады. Шатунды мойынтіректерге қарағанда, сыңалар қалыңдығы есе артық. Мойынтірек шеттері мен түбірлі мойын галтелдері ара- сындағы білігте саңылаулар болады. Олар қызып кету кезінде білігтің кеңеюі үшін қажет. Қысымның ішкі бетінде май өту үшін арналған арналар мен тесіктер жасалады. Қо- сымша ұяларын паз тіректері арқылы тіркейді.түбірлі мойынтіректің болттары қосымша деформациясын болдырмау үшін 4 белгіленген күшпен қатал түрде созаы. Әр түрлі типті қозғалтқыштың болттары керу кезі 70-110 Н*М шамасында болуы керек. Болттардың әдеттеұсақ бұрандасы болады.Түбір мойынтіректерінің бірі әдетте – анықтаушы болады. Ол біліктің остік ығысуын болдырмас үшін қызмет етеді. Жұқа қабырғалы анықтаушы қосымша әдетте, алдыңғы мой- ынтірек болып табылады. Бұл жағдайда біліктің алдыңғы мойнында , екі торапты алюми- нийден жасалған тіреуіш таңба 24 бекітіледі. 25 Шайбақ бүйір беті мойынның тегістелген бетімен және арнайы қажырлы сақинамен 26 жанасады. Біліктің остік саңылауы 26 және анықтаушы мойынтірек (0,1- 0,2мм) құрайды.Сермер — белгілі бір массасы бар,мұқият өңделген, болаттан жасалған диск. Сермер тек қана қозғалтқыштың жұмысы кезінде иінді біліктің тұрақты айналуын ғана қамтамасыз етпейді, ол сондай-ақ қозғалтқыштың қозу кезінде цилиндрлердің қарсы қысылуын қамта- масыз етеді.Сонымен қатар серпер айналу кезінде пайда болған энергия арқылы қозғалтқыштың қысқа мерзімді жүктемесін көтеруіне мүмкіндік береді. Мысалы, автокөлік орнынан қозғалған кезле. Сермер11 пластикалық фланціге немесе иінді білігтің тұрақты мойынтіре- гіне болттармен бекітіледі 16. Сермерді дәл ортаға орналастыру үшін, фланцте арнайы шти- фтер қызмет етеді. Сермердің бүйір бетінде арнайы юолаттан жасалған тиісті саңылау- лар 12 бекітілген. Олар қозғалтқышты стартермен іске қосу және бір цилиндрлі ВМТ тиісті таң- ба қою үшін және оталдыру орнату үшін орнатылған. Газ тарату механизмдерінің құрылғысы Жалпы мәліметтер. Уақытша механизм қозғалтқыш цилиндріне жаңа заряд- ты (жанғыш қоспасы немесе ауаға) рұқсат беру үшін пайдаланылады және пайда- ланылған газдарды жұмыс циклі бойынша босатады. Автомобильдік төрт винтов- калардың қозғалтқыштарында клапан типті клапанның уақытша механизмі, әдетте жоғары клапанның орналасуымен және блокта немесе цилиндрлердің басында бір немесе екі білікшелерді орнатады. Газ тарату механизмінің құрылғысы 2.6 – суретте көрсетілген. Жоғарғы білікпен орналасатын ішкі қозғалтқыштарда (2.6а, б және г суреттер) серіппелер мен олардың бекіту элементтері бар клапандар бір жолдағы баспалдақтарда (2.6a-суретті қараңыз) немесе екі қатарда орнатылады 2.6, b және d суреттерін қараңыз) және таратушы біліктің камераларынан тікелей қол немесе арнайы тетіктер арқылы іске қосылады. Білікше бас корпусындағы мойынтіректерге орнатылады және тізбекті жетекпен пайдаланып, білік- ке бағытталады. Тасымалдау механизмінің жоғарғы жағында газ тарату тетігінің құрылы- мында айтарлықтай салмағы бар және қозғалтқыштың қозғалмалы білігінің айналдыру жиілігін айтарлықтай арттыруға мүмкіндік беретін үдеткіштермен жылжытылатын итер- гіштер мен шыбықтарды кірмейді.V тәрізді қозғалтқыштар (сурет 2.6) бір қатарда орналасқан, жоғары клапандарда қолда нылады. Клапандардың атқарушы элементі 18 жалпы орнықтыру білігімен жүзеге асады 13. Итергіштер 14 арқылы штанга 15 және сәуле 17 остерде орнатылған 16 орнықтырушы біліг 15 цилиндрлің негізінің ортасында орналасқан және иінді біліг арқылы қозғалысқа келеді.Клапанның діңі мен итергіш арасындағы немесе қозғалтқыштың аяғындағы (немесе қабырға мен артқы жақтың арасында) қыздырылмаған қозғалтқыштың арасында қызып тұрған кезде клапанның сабағын кеңістікте кеңейтіп, орындықтағы клапанның тығыздығын бұзбау керек.Әр маркалы қозғалтқыштың саңылауы, салқын күйіндегі қабылдау клапандары 15...0,30 мм орнатылады. Ал жоғары қысып кетуге ұшырайтын клапандар — 0,02...0,4 мм меха- низмде осы саңылауды реттейтін құрылғы – бұрандамалар болып табылады. Қозғалтқыш цилиндрлеріндегі әртүрлі соққылардың ауысуының дұрыстығына дистрибю- стық білікке арналған камералардың тиісті орналасуы, сондай-ақ тісті доңғалақтардың не-    Сурет 2.6. Газ тарату механизміні құрылсысы:а — ВАЗ қозғалтқышы; б — АЗЛК қуаты; в — ЗИЛ қозғалтқыштары; г — Volvo(Швеция)фирмалы қозғ.; 1, 11, 17 — тұтқыш; 2, 12, 13, 19, 20 — таратушы біліг ; 3 — қалпақ; 4, 9 — реттеуіш болты; 5,10 — контргайка; 6 — тұтқыш серіппесі ; 7, 8,18, 22 — клапан; 14, 23 — итергіш; 15 — итергіш штан- гасы; 16 — ос; 21 — цилиндр бастиегі арналарымесе тізбекті берілістердің дұрыс орнатылуы арқылы қол жеткізіледі.Төрт тактілі қозғалтқыштың барлық ци- линдріндегі жұмыс циклі иінді білігті екі рет айналуымен аяқталады. Бұл уақытта әрбір цилиндрде қабылдаушы және шығарушы клапан бір- бір реттен ашылып, жабылуы тиіс. Бұл әр айналым сайын жүзеге асады. Осылайша, тарату білігі, иінді білігке қарағанда 2 есе баяу айналады. Осы уақыт ішінде әрбір цилин- дрде сорғыш пен шығатын клапандар бір рет ашылып, жабық болуы керек, бұл цилиндрдің әрбір төңкерісі кезінде орын алады. Осылайша, білік білігінің білікке қарағанда 2 есе баяу айналуы тиіс. Бұл үшін біліктердің тістерінің саны (немесе жұлдызша) тістергіш тістерінің санынан (немесежұлдызшасынан) екі есе артық болуы керек. Бұл үшін тістегеріш тістерінің Сурет. 2.7. Төрт тактілі қозғалтқыштардың газ тарату диаграммасы:α, γ — озу бұрыщштары қабылдаушы және шығарушы кла- пандардың ашылуы; β, δ — қабылдаушы және шығарушы клапандардың кешігіп жабылу бұрыштары саны тарату білігінде 2 есе артық болуы тиіс.Төрт тактілі қозғалтқыштың газ тарату фазасы – цилиндрді таза зарядталған газбен толтыру үшін және олардың пайдаланған газдарын неғұрлым толық тазарту клапандардың ашылу және жабылу сәтінде төрт тактілі қозғалтқыштарда орын алады.ВМТ және НМТ стандарттарымен сәйкес келмейді. Клапандардың ашу немесе жабу сәт- тері , өлі нүктелерде иіні білікте қатынасы.Газ тарату фазасы дөңгелек диаграмма түрінде берілуі мүмкін. Ол - газ тарату диаграм- масы деп аталады (сурет 2.7).Піспек ВМТ – ға келмес бұрын, қабылдаушы клапан ашыла байстайды. Жұмыс барысынң басында, такт кезінде қабылдаушы клапан аздап ашылады. Қабылдаушы клапандарды озып ашу әр түрлі моделбдер қозғалтқыштарында 9.33°(бұрышы) шегінде ауытқиды. Қабылда- Сурет. 2.8. Жетекші механизмнің бөлшекті клапандары: 1 — клапан; 2 — бағыттаушы төлке; 3 — стопорлы сақина; 4 — қысқа өлшемді қақпақ; 5 — серіппенің тіреуіш шай- басы; 6 — ішкі серіппе; 7 — сыртқы серіппе; 8 — серіппе тәрелкесі; 9 — қара нан; 10 — реттеуіш шайба; 11 — итер- гіш ушы клапанның жабылуы кештеу жүреді. Піспек НМТ-ға кіріп, жоғары жылжи бастағанда. Бұл ретте НМТ – ға өткеннен кейін басталып кеткен қозғалысқа қарамастан, цилиндрдің зарядпен толтырылуы жалғаса береді. Қабылдаушы клапанның жабылуы 51.64°(бұрышты) құрайды. Бұл ретте қабылдау күшееді, цилиндр таза зарядпенкүшейеді.Демек, шығыс клапанның ашылу уақыты білігтің жарты айналым арасында өтеді. Сол себепті цилиндр жұмсалған газдан жақсы тазартылады. Осы жағдайға сәйкес, айна-лу бұрышы кезінде кіріс және шығыс клапаны бір уақытта ашық тұрады. Осынды бұрыш клапандардың жабылуы деп атайды. Бұрыштың шамалы келмеуі және клапандардың ара сындағы сәл жерлері барысында цилиндр ішінен ақаудың ағуы болмайды. Бұрыштардың алда және артта қалуынан, клапандардың ашылып тұрууақыты көп болады. Білігтің айналу жиілігі жоғары болған сайын, қозғалтқыштың күші одан әрі артады. Жоғары жылдамдықты қозғалтқыштарда цилиндрдегі процесс үлкен жылдамдықпен өтіп, оны барынша оқаумен толтырады. Сонымен қатар жұмсалған газдан тазарту үшін кллапандардың ашылу уақытын арттыру қажет.Клапан топтамасының бөлшектері. Клапан топтамасының (сурет 2.8) капан1, бағыт- тағыш хоб 2, клапан серіппесі 7, тірек шайбасы 5, конусты кесу бөлігі 9, итергіш 11, жатады. Клапанның қызметі - цилиндр бастары және блогтағы кіру немесе шығу каналдарын ашып жабу. Клапанның негізгі элементі – шыбық пен басы. Кіріс клапаны хромды немесе хром- кремниилі болаттан дайындайды. Ал шығыс клапаны тез өрттен сақтау үшін, ерекше отқа төзімді болаттан дайындайды.Клапан орындығы блогта немесе цилиндр басына фаска жағымен орнатылады. Шыға- рушы клапандардың орындығы немесе бүкіл клапандар, егер цилиндр бастарыалюмини- иден, алынбалы сақина тәрізді жоғары температураға шыдамды төзімді болаттан немесе арнайы шойыннан дайындалса, олардың жұмыс мерзімі артады. Алынбалы орындықты (0,07...0,12 мм) блок ойықтарына немесе цилиндр басына орнығады. Бағыттағыш 2 арқылы клапан шыбығы өтіп, тура орындыққа келеді. Клапан шыбығы бағыттағышқа өте үлкен дәл- дікпен дайындалған кіріс клапаны арасы 0,05...0,09 мм болса,шығыс клапанында - 0,08...0,12 мм. Бағыттағыштар шойыннан немесе қайнатылған қорытпалардан дайындала- ды.Қайнатылған қорытпадан жасалған бағыттағыштар кеуекті болып келеді. Клапан шы- бығының жұмысын жақмарту үшін кәуекті бағыттағышты жинау алдыңда, майлы отқа сіңеді. Цилиндр басын бағыттағыш хобқа қондырған кезде, оның жоғарғы сыртқы бетіне тоқтатқыш сақина немесе тіреуіш орнатады. Сөйтіп хобтың өз еркімен төмен түсірілуіне жол берілмейді.Клапанды серіппе 7, клапанды жабық күйінде ұстап, оның орындыққа тығыз тұруын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар инерция күші әсерімен итергішті немесе тетікті та- ратқыш біліккті клапанның жоғары немесе төмен түскен кезінде қысып тұрады. Клапан шыбығының шетінен шығып тұрған хобтың соңына серіппені тіреуіш сақинамен, конусты кесілген бөлікпен 9 қысып орнатады.Бағыттағыш хобтың май мөлшерін шектеу және цилиндрде май соруын тоқтату үшін, тіреуіш сақинаның астыңа металл немесе резеңке қорғаныс қақпақ салынады. Сол мақсат- пен хобтың ішкі бетіне арнайы кесінділер жасалады.Итергіш –ось күші арқылы таратқыш білігтің клапан шыбығына әсер ету қызметін атқа- рады. Итергіштің келесі түрлері бар:жалпақ, саңырауқұлықты, цилиндрлік және тұтқыштық. Итергіштердің бетіне болаттан жасалған ,саңырауқұлықты және цилиндрлік итергіштердің бетіне әдетте ағартылған шойын балқытады. Сондай қосылыс жоғары төзімді қосылғыш Сурет. 2.9. Volvo фирмалы (Швеция) қозғатқыштың гидравикалық итергіші:а — итергіш құрылғысы; б — итергіштің жарамсыз жағдайы; в — жұмвыс жағдайы; г — жұмыссыз жайына қайта өту; 1 — бағыттаушы клапан; 2 — корпус клапаны; 3 — кері клапан; 4 — серіппе; 5 — цилиндр;  — иінді білігтің айналуы; — направление пбереді. Итергіштің салмағын,сонымен қатар инерция күшін азайту үшін, тесіктер жасайды. Кейбір итергіштердің беттерінде май өту үшін тесіктер болады. Сол тесіктерді,сондай- ақ итергіштерді блогқа көтерген күйінде қыстыру немесе таратқыш білігті шешу үшін қолда- нады.Қазіргі таңда жеңіл автокөлік қозғалтқыштарында газ тарату механизмдердің жұмыс істеу кезіндегі дыбыс азайту үшін гидравикалық итергіштер қолданылады. Осындай жұ- мыс кезінде клапан механизмінде саңылаулар болмайды.Volvo фирмалы қозғалтқышының итергішінің құрылымы (2.9 а суретте көрсетілген) ги- дравикалық, өзі реттейтін, маймен толтырылған. Итергіштің цилиндрінде орналасқан 5 , серіппе 4 таратқыш білігімен байланысты. Осы серіппенің әсері, клапан серіппесінің әсері- нен кем болғандықтан, клапанның бірқалыпты алмасуын қамтамасыз етеді. Егер клапан 3 таратушы білігтің итергішке әсері кезінде майды итеріп шығару және итергіш цилиндрінде май қысымы қозғалтқыштың жүйесіндегі май қысымынан артуын тоқтатады. Итергіш та- ратушы білігпен қосылған кезде (2.9, б сурет) май ұстағыш корпусының каналынан , та- ратқыш білігтің итергіш жанындағы тесік арқылы бетіне түседі. Сөйтіп итергіштің үстіңде- гі тесігінен итергіш цилиндріне май келеді. Итергіш таратқыш білігіне тимеген жағдайда, қозғалтқыштың май қысымы, итергіш цилиндріндегі май қысымынанжоғары болады. Сол себепті май ілгері клапан арқылы итергіш цилиндріне өтеді.Итергіш төмен тартылып тұрғанда, (2.9, в сурет) итергіш цилиндріндегі май қысымы, қозғалтқыштағы май қысымынан жоғары болады. Ілгері клапан жабылады да, итергіш қтты дене тәрізді жұмыс істейді. Итергіштің қайтып қалпына оралған кезде, ол таратқыш білігке тиеді (сурет 2.9, г). Ал қозғалтқыштағы май қысымы, итергіш цилиндріндегі май қысы- мынан жоары болады. Ілгері клапан ашылып, май өткізерде, итергіштің таратқыш білігін қысып тұруын қамтамасыз етеді.Шыбық 15(сурет 2.6 в) клапанның үстіңде тұрған күйіндегі итергіштің тетіктерге күш жұмсау қызметін атқарады. Шыбық болаттан дайындалып, құбырлы бөліммен байланысып келеді. (сурет 2.9)Volvo фирмалы қозғалтқыштың гидравикалық итергіші: а. итергіш құрылымы, б. Итер- гіштің бос күйінде тұруы, в. Итергіштің жұмыс кезіндегі уақытында офералық беті, тем- пература арқылы қаттыланады. Шыбықтың төменгі беті итергіштің ұясына,ал үстіңдегісі шыбыққа бағыттағыш бұрандмаларға тіреледі.Тетік 17 берілетін қозғалыстың уақытын өзгерту қызметін атқарады. Тетікті болат- тан немесе шойыннан дайындап,қола хобтарға немесе тек осьтарға орнатып16. Тіректер арқылы цилиндр басына бекітеді. Тетіктердің бір аяғы клапанның шыбығында, ал екінші аяғы штангаға жалғанады. Тетіктің аяғы өте қатты қатырылған. Клапан шыбығы мен тетік аяғы арасындағы ашық жерін реттеу үшін оған реттеуіш бұранда орнатылады. Сол бұранда штангаға тіреліп,құлыпты гайкамен қысылады.Таратқыш білігі. Білік керек уақытында клапанның ашылып, жабылуын қамтамасыз етеді. Оның кіріс және шығыс білігі, тіреуіш мойны, май сорғы мен тұтану, таратушыны іске келтіретін дөңгелек, сондай – ақ карбюраторлы қозғалтқыштың жанармай сорғысын іске келтіретін экцентрик болады. Білігті болаттан немесе шойыннан құйып өңдейді. Мой- ын мен білігті ұсақтайды. Білігтің бүкіл беті температура арқылы қатқылттанады. Кейде білігтің бойына және мойындарына май өту жолдары жасалынады.Әрбір цилиндрде екі біліг болады. Кіріс және шығыс. Білігтің формасы клапандардың тегіс көтерілуін, түсуің және оның ашылуына себеп болады. Кіріс және шығыс білігтерінң формасы әртүрлі немесе бірдей болып келеді. (қозғалтқыштың газ тарату фазасынга бай- ланысты) Қазіргі кейбір қозғалтқыштарда екі таратқыш біліг қойылады. Соның біре- уі кіріс клапанына, ал екіншісі шығыс клапанына ісер етеді. Бір қатарлы төрт цилиндрлі қозғалтқыштардың білігтері 90° бұрышында, ал алты цилиндрлі қозғалтқыштарында 60° бұрышында орналасады. Білігтердің ондыру бұрышы газ тарату фазаларына байланысты. Біліг бастары білігті айналу бағытына байланысты орнатылады. Шығыс жәнет кіріс білігтер бойына клапандардың орналасуын байланысты алмасады.Таратқыш біліг білігтің тісті немесе тізбекті қосылыс арқылы айналысқа келеді. Тісті беріліс кезінде білігтің соңына таратқыш тісті біліг орнатады. Қозғалтқыштың шуын азай- ту және тегіс жұмыс жасауы үшін тістерін қиғысты етіп дайындайды. Таратқыш білігтің тісті дөңгелегінің ортасы болып салынған пластмассадан, білігтің тісті дөңгелегі болаттан, таратқыш білігтің оғарғы жағында тұрған кезде мойнына,блог басына,ұяшық бөлімдері құйылып орнатылады.Жоғары 5 таратқыш білігі- ұзын болаттан жасалған, тізбе мен біліг қондырылған жұды- рықшаға тізбе арқылы қозғалысқа келтіріледі. Тізбенің таралуын бір қалыпта ұстау үшін, арнайы жұдырықша тәріздес жылжымалы құрылғы немесе реттеуіш механизмі болады. Шамадан тыс тіспенің негізгі жерінің жылжуы және дірілді арнайы тыныштырғыш кетіреді. Тісті дөңгелекті немесе тізбекті беріліс қақпақпен жабылады. Клапан және газ таратқыш фаза жұмысының таза болуы үшін, тісті дөңгелек пен тізбекті жетекші арнайы белгілер қойылады. Бақылау сұрақтары Корпустық қозғалтқыш бөлшектеріне не жатады? Қозғалтқыш цилиндрлерінң қандай блог түрлері болады?Цилиндр басына қандай конструкциялық элементтержатады?Айнымалы механизмге не жатады?Піспектің конструкциялық бөлшектеріната.Піспекті саусақ не үшін керек?Иінді білігтің конструкциялық бөлшектерін ата.Қайтып айналу механизмінде қандай ұстағыштар бар?Қозғалтқыштың уақытша механизмі қандай?Қозғалтқыштың газ тарату мехаизміне не жатады?Қозғалтқыштың газ тарату фазасы дегеніміз не?   Қозғалтқыштың майлау жүйесінің құрылымы Қозғалтқыштың майлау жүйесі – үйкелісетін барлық бөлшектерге май тарату үшін қы- змет етеді. Ол қуат шығындарын азайту жұмыстары кезінде, үйкеліс бөлшектерінің тозуын азайтады. Бұдан басқа қозғалтқыш бөлшектерінің арасынан өту барысында қозғалтқышты салқындатып, тозған өнімдерді алып шығарады. Қозғалтқыштың ұзақ жұмысы кезінле май бірте – бірте ластанады. Сондықтан оны уақытылы тазартып отыру қажет.Автокөлік қозғалтқыштарында ең көп таралғаны – аралас майлау жүйесі. Оның жұмы- сы кезінде қозғалтқыштың негізгі бөлімдері маймен майланады, ал қалған бөліктеріне май шашырайды. Бұндай майлау жүйесінің негізгі бөліктері (3.1 сурет):Май табандық, май резервтарына арналған қызметші;Май сорғыш, үйкелісетін бөлшщектерге май таратушы;Редукциялық клапан, жүйедегі майдың қысымын шектейді;Көрсеткіш жүйедегі майдың қысымын бақылайды.Май деңгейінің көрсеткіші және майлы ауызЖүйедегі қысымды бақылайтын көрсеткіш;Майдың (май сүңгісі) деңгейі және май құятын қылта көрсеткіші.Қозғатқыш жұмысы кезінде май (май сүңгісі) май картерінен қозғалмайтын май қабыл- дағыш арқылы 16 май сорғысына 1 түседі. Бұлғақтың төменгі бастиегінде тесік болады. Ол иінді білектің мойнына сәйкес келгенде, целиндр қабырғасына май ағыны беріледі (3.1, а-сурет). Целиндр қабырғасынан оны май сылғыш сақина алады. Одан кейін май сылғыш сақина жырашығындағы тесік арқылы май піспектің ішіне беріледі және піспек дөңесшесі мен бұлғақтың жоғары бастиегіндегі піспек саусағы тірегі майланады. Магистралды арна- ның 15 алдыңғы оң жақ ұшынан май түтікше 10 арқылы қос иінді бұлғақ механизмін бүрку арқылы майлау үшін компрессорға түседі.Үлестіруші білектің ортаңғы майнында екі бұрандалы арқаны қарыстырылған, олардың блоктағы тесікке сәйкес келуі кезінде (үлестіруші білектің әрбір айналымы кезінде бір рет) май целиндрлер бастиегіне түседі. Май целиндрлер бастиегі арнасынан ойық арқылы ось тіреуішінің тіреуіш бетіне, иінағаш осінің бұрандамасы мен тіреуішінің арасындағы саңы- лау арқылы қуысқа беріледі. Май қуыстан ось тесігі арқылы иінағаш тығынына түседі, ал иінағаш арнасы арқылы түтікшелі итерушісі бар реттеуіш бұраманың сфералық буында- суына түседі. Тығындағы мойынтіректе бар саңылаулар арқылы май целиндрлер бастиегігі бетіне ағады, одан кейін бастиек шетіндегі екі арна арқылы қозғалтқыш картеріне ағады. Бағыттаушы тығын клапан өзегі және мәжбүрлі шығару клапаны механизмі май тұманымен және иінағаш механизмі байланысынан еркін ағатын май тамшыларымен майланады.    Сурет. 3.1. ЗИЛ-508.10 қозғалтқышының майлау жүйесінің сұлбасы :а — сұлба жүйесі; б — осьтерге май жіберуші; в— реттеуші бұрандамалар және штанганың жоғарғы ұшын майлау; г — цилиндрдің қабырғаларын майлау1 — май сорғы; 2 — май сорғыдан сүзгіге дейінгі канал; 3 — май реттегіш камера ; 4 — қысым көрсеткіш (манометр); 5 — май төмендеуін бақылай- тын дабыл қаққыш; 6 — ортадан тепкіш май тазалау; 7 — әуе фильтр; 8 — компрес¬сордың тазалау механизмі, 9 — сол жақ магистральдыканал; 10 — майды компрессорға жеткізуші түтік; 11 — ; 12—майлы радиатор; 13 — радиатордан май құйылатын түтік; 14 — иінді білігтің май тазарту қуысы; 15 — оң жақ магистралды канал; 16 — май қабылдағыш; 17 — майды май радиаторына жеткізуші түтік; 18 — май радиаторының краны; 19 — клапан каналы; 20 — шатунан цилиндрге май жеткізуші саңылау; 21 — қуыс білікке Май сорғы Май сорғы май беру қызметін атқарады майды қысыммен қозғалтқышқа бөліп оты- рады. Осы мақсаттар үшін қолданады және бір немесе екі секциялы сорғылар тісті типті болады.Бір секциялы май сорғы (сур. 3.2, а) тұрады келесі бөлшектер:Корпустың 2 қақпағы бар 3;Корпуста орнатылған біліг 9;Білігтің сыртқы соңына бекітілген тістегіштер1;Айдау кезінде қолданылатын жетекші 7, ол ішкі білігтің соңына бекітіледі. Ось еркін айналуы 8. Корпустың торлы сүзігі бар май қабылдағыш қосылады.Экран сүзгісі бар мұнай қабылдағышы денеге бекітіледі. Инъекциялық тетіктер корпу-  Сурет. 3.2. Бір секциялы майлы сорғы және редукциялық клапан:а — сорғы құрылғысы; б — қалыпты қысым кезіндегі сорғыгның жұмыс сұлбасы; в — жоғары қысым кезіндегі сорғының жұмыс сұлбасы; 1 — сорғы жетегінің тісті доңғалағы;2 — корпус; 3 — Қақпақ; 4 —реттеуіш клапанның шары; 5 — серіппе клапаны; 6 — тығын; 7, 8 — тісті; 9 — біліг; 10 — қабыл- даушы қуыс; 11 — май айдау қуысы стың төменгі камерасында орналасқан және оның қабырғаларына тығыз бекітілген; каме- раның төменгі жағында қақпақпен жабылған.Айдау тістегіштері бар төменгі камераның корпусында орналасқан және оның қабырға- ларына тығыз бекітілген.Камераның төменгі жағы, қақпақпен жабық. Корпусты шойыннан немесе алюминии қорытпасынан құйып жа- сайды. Айдау тістегіштері болаттан жасалады.Сорғы қозғалтқыштың жүгіргісінен беріліс арқылы іске қосылады. Сорғы білігінің айналуы кезінде, корпустағы босату тетіктері қарсы бағытта айналады (3.2-сурет, б). Қозғалтқыштың қозғалтқышынан қабылдаушы қуысына 10 майы тістердің арасындағы өрістерге түседі және вертикаль айналған кезде май айдау қуысына 11 тасы- малданады. Тістерді қосқанда, май инжекциялық қуыста жиналып, оған қысым жасайды. Әдетте қозғалтқыш білігінің көмегімен басқарылатын май сорғы білігінің көмегімен оттық білігі басқарылады.Сорғының әр учаскесі майдың белгілі бір бөліктеріне майлай- ды. Сорғыны қозғалтқыштың кранды розеткасына орнатуға бола- ды немесе майлау құбыры майды қабылдағыш арқылы мұнайдан сорғызады. Соңғысы болаттан жасалған мөртабан денеден (сорғыш) және оған бекітілген торлы сүз- гіден тұрады. Бұл сүзгі сорғы механизмі арасында үлкен механикалық бөлшектерді алу- дан қорғайды. Май қабылдағышы қалыпты май деңгейінен белгілі бір қашықтықта сорғы- ның корпусына тікелей немесе кранкасарда бөлек бекітіліп, сорғы түтігімен байланысады. Мұнай сүзгісінің корпусы мен жоғарғы шеті арасында сүзгі экраны лас болған кезде мұнай- ға сорғыға ағып кетуге мүмкіндік беретін тар саңылау бар.Май сорғыда орнаасқан редцукциялық клапан, майлау жүйелеріндегі май қысымын шек- теуге қызмет етеді. Иінді білігтің айналу жиіігіне немесе майдың шамадан тыс қою болуына байланысты, мысалы суық қоғалтқышта май қысымы көтерілуі мүмкін. Редукциялық кла- пан серіппенмен жүктелген 5 белгіленген арна крпусында,піспек немесе шардан тұрады 4 . арна сыртынан тығын 6 орналасқан. Қалыпты қысым кезінде май шары 4, сорғыштың айдаушы қуысы 11 және қабылдаушы қуыс 10 немесе картедің төгу тесікшесі орналасқан арнаны жабады. Майдың қысымы қалыпты қысымнан жоғары кезінде, қысым әсерінен кла- пан ашылады да, майды айдау қуысынан қабылдаушы клапанға немесе ағызу тесігіарқылы тікелей картерға майды өткізеді (3.2 сурет). Осылайша, магистральдағы май қысымы шек- теледі. Майлау жүйесіндегі қысымды реттеуге болады, тозған тығынның серіппесін соза отырып (3.2.а сурет) немесе оның астыңа реттеуші төсеуіштерін төсей отырып. Бұл реттеу- ді зауыттарда қозғалтқышты құрастыру кезінде немесе жөндеу шеберханаларда жүргізеді. Кейбір қозғалтқыштарда редукциялық клапанды корпустың сыртқы сүзігінде немесе май магистралінің басқа жерінде орналастырады. Май сүзгілері Майды механикалық қоспалардан тазарту қызметін атқарады. Нәтижесінде қозғал- тқыштың жұмыс ұзақтылығы ұлғаяды. Жұмыс кезінде май металды бөлшектердің әсері- нен ластанады. Бұл механикалық қоспалар маймен бірге үйкелісетін бөлшектерге түседі. Олардың тозуына жол бермейді. Сондықтан май жойылуы тиіс. Ірі бөлшектерден май торлы сорғы арқылы, май қабылдағыш сорғысына өтеді. Бұдан баса майды неғұрлым мұқият та- залауүшін арнайы сүзгілер қолданылады. Олар қозғалтқышта бекітіледі. Қазіргі заманғы қозғалтқыштара немесе орталық май тазартқышты қолданады. Кейбір дизельдерде бұл екі сүзгі бір уақытта қойылады.Қағазды элементі бар май сүзгілерінің белгілі қалпағы болады. Ол жиналған қағаз лен- тасынан және визкозды талшықтан жасалған сүзгіден тұрады. Соңғысы қоюланған майды сүзгіден өткізеді. Орталық патронда жалпақ клапан серіппесі орналасқан, ол майдың шама- дан тыс ластануын қадағалайды.Орталықтан тепкіш май сүзігінің жұмысы — ортадан тепкіш күші екі қарама –қарсы бағытталғанмайлар ағыстарының ротордың төменгі бөлігінен, үлкен жылдамдықпен ағып шығып, маймен бірге айналу жұмысына негізделген. Май қамтылған ластану әсерінен қат- ты күйінде, ротордың ішкі бетінен шығады. Тазартылған май, май радиаторына ,салқындату үшін түседі. Ал май радиаторынан салқындатылған май, майлы магистральға жеткізіледі. Бұл корпустың редукциялық, құю және сақтандырғыш клапандары бар. Сынақ сұрақтары Қозғалтқыштың майлау жүйесі не үшін керек?Қозғалтқыштарда қолданылатын майдың қандай ерекшеліктері бар?Қозғалтқыштың майлау жүйесі қалай жұмыс істейді?   Қозғалтқыштың салқындату жүйесінің құрылымы Рис. 4.1. ЗИЛ-508.10 қозғалтқышының салқындату жүйесінің құрылымы:1 —радиатор жалюзі; 2 — компрессор басының салқындату көйлегі ; 3 — радиатордан ауаны шығару көйлегі ; 4 — кеңейткіш баг; 5 —кеңейткіш багтің тығыны; 6 — салқындатқыш құю шлангі; 7 — бай- пас шалнгі ; 8 — термостат; 9 — жылу радиаторын ажырату крані; 10,11 — трубки соответственно подвода и отвода жидкости от радиатора отопителя; 12 — радиатор отопителя; 13 — сұйықтықты салқындататын бағыттағыш датчик ; 14 — мөлшерлі құю; 15 — сқозғалтқыш картерінің ағызу краны ; 16 — ағызу краны приводы; 17 — радиатордын ағызу краны; 18 — сұйықтық сорғы; 19 — вентилятор; 20 — сұйықтық сорғы; 21 — радиатор; 22 — радиатордың резеңке жастығы Салқындату жүйесі- цилиндр мен қозғалтқыштың бастарының қызуын тоқтату және жылуды оршаған ортаға шығару қызметін атқарады. Салқындату жүйесі цилиндр қабырға- ларының, жану камералары, қозғалтқыш бөлшектерін ішкі газдардың жануынан қатты қыз- бау үшін қажет. Егер қозғалтқышты салқындатпаса, қозғалтқыш қызып, бөлшектер арасын- дағы майлы қабаттың жанып кетеді немес бөлшектер созылып кетеді.Салқындату жүйесі ауа немесе сұйықтықты болып бөлінеді. Ауа салқындатқыш жүйесі арқылы цилиндр мен қозғалтқыш бастары сырттан келіп тұрған ауа арқылы салқындай- ды. Салқындатуды арттыру үшін цилиндр мен қозғалтқыш бастарында қабырғалы тесіктер жасап, құйылады. Цилиндрі металлды қаатамамен қоршалады. Сөйтіп ауаны вентилятор арқылы қозғалтқышқа айдайды. Салқындату арнайы қылшақшамен реттеледі. Қылшақша- лар салқын ауаның кіретін және шығатын жерінде орналасады. Қылшақша қолмен немесе термостатпен реттеледі.Сұйықтықты салқындату жүйесі – сұйықтықтың айналымы (сурет. 4.1),блог және қозғал- тқыш басындағы каналдар, радиатор 21, радиаторды жапқыш 1, кеңейту ыдысы 4, үстіңгі және төменгі жалғанатын құбырлар, сорғы 18, қайта қосылатын шлангі 7, вентилятор19 және термостат 8, қыздырғыш радиаторы10, шығыс және кіріс құрылғылар 10,11,кран 9. Салқындатқыш сұйықтық ретінде қазіргі қозғалтқыштарда арнайы элементтен тұратын қоспа ( 40 - 60 %) және коррлзияға қарсы тұратын қоспаны дистирілген сумен қолданыла- ды. Ал жұмсақ суды қысқа уақытты жағдайда қолданылса болады.Салқындатқыш сұйықтық пен қозғалтқыш басының көйлегінің – блог құбырлар мен радиаторды толтырады. Қозғалтқыштың жұмысыкезінде қозғалысқа келетін сұйықтықты сорғы, суды айнымалы айналысқа итереді.Қазіргі заманғы автокөліктерді жабық салқындату жүйесі қолданылады. Радиатордың жоғарғы жағында бөшке орналасқан. Ол радиатормен шлангі арқылы байланысады. Бөшке ішіндегі сұйықтық, радиатордың қалыпты жағдайын реттейді. Бұл бөшкеге сұйықтықты жиі құйып тұруды жояды. Жүйеде сұйықтықтың қайгауынан артық қысым артады және қайнау температурасы көтеріледі. Радиатор Қозғалтқыштың көйлегінен келетін сұйықтықтың, үстіңгі және төменгі ыдыстардан тұратын радиатор ортасындағы сұйықтықты салқындатады. Сөйтіп радиатор ортасындағы сұйықтық ауамен салқындатылады. Үстіңгі және төменгі ыдыстар сұйықтықтың құрама резервуары болып келеді. Ыдыстар қозғалтқыштың көмегімен құбырлар арқылы жалға- нады. Сұйықтықты ыдыстың бүкіл беттеріне тарату үшін, үстіңгі құбырмен келетін ыды- стың ішкі жағына шатыр орнатылады. Радиатордың ауасын және қайнаған жағдайда, буын шығару үшін, үстіңнен ыдыс пен кеңейтілген шлангі арқылы жалғанады. Жылуды үлкен мөлшерде шығару үшін ыдыстардың ортасына жалғайды. Ыдыстың салқындатылатын беті үлкен болады. (15...25 м2) Радииатор ортасының үш түрі болады: құбырлы пластик, құбыр- лы таспа, пластикалық.Құбырлы пластикалық ортасы бірнеше қатар жезден немесе алюминииден жасалған құ- бырлар шеттері, үстіңгі же төменгі ыдыстарға ұсақталып орнатылады. Құбырлы таспалы радиатор ортасында бірнеше қатар жалпақ құбырлар, бір –бірден төмен қарай орналасқан. Көршілес қатарда құбырлар арасына мыстан және алюминиден жасалған таспа жасалып, ұсақталған. Ал радиатордың пластикалық ортасы бірнеше софірленген жалпақ пластин- калар, радиатор ортасының түбінде орналасқан. Ауа каналдарының құбырлар арасына қо- сымша салқындатқыш пластинкалар ұсақталады.Радиатор құбырлары қозғалтқыш құбырларымен икемді резеңке шлангі арқылы қысқыштармен тартылады. Радиатор ортасынан айналатын ауаны реттеу үшін, отын алдына тікелей немесе көлденең орналасқан металл жапыш жасалады. Жабқышпен қолдану үшін, трос арқылы жүргізуші орнынан немесе автоматты термостат қолданылады. Үстіңгі ыды- ста немесе термостат құбырында орналсқан датчик, сұйықтық температурасын анықтай- ды. Сұйықтықты ағызу үшін төменгі ыдыста немесе радиатор құбырында кран қондырады. Ағызу крандары ең төмен нүктелерде орналасқан.Бу – ауа клапан қақпағы — толтыратын аузы кеңйтілген ыдыста немесе радиа- тор- дың ең биік нүктелерінде орналасқан. Қақпақтың герметикалық жабылуына диагфаг- ма- лық серіппе және мұртшалары себеп болады. Бу шығаратын түтікмойнына ұсақталып, қақпақтың үстіңе шығарылады. Ауа клапан қақпағында жеңіл серіппе болғандықтан, кеңейтілген ыдысқа бу шығаратын құбыр арқылы атмосфераға ауаны өткізеді. Сөйтіп ыдыс ішіндегі қысым азаяды. Бу клапанында қатты серіппе болады және ол тек бу шыға- руға ар- налған. Қысым 13-15 МПа болған кезде ғана ашылады. Жоғары қысым барысында радиа- тордағы сұйықтықтың қайнау температурасы 110 °С сондықтан ауыр қозғалыстар кезінде қозғалтқыш қызып кетеді. Салқындату жүйесі жабық кезінде сұйықтықтың қайна- уы сирек болады. Сонымен қатар, сұйық қайнатқыштардың температурасы арта бастаған- да, радиатордың мөлшерін көбейтпестен салқындату жүйесінің тиімділігі біршама артады. Осыған байланысты, кейбір брендтердің автомобильдерінде салқындату жүйесіндегі қы- сым 20 МПа дейін артады, бұл сұйықтықтың қайнау температурасының 119...120 ° С дейін жоғарылауын қамтамасыз етеді. Сұйықтық сорғы Мәжбүрлеп салқындату жүйесінде – сұйықтықтың айналымын құру үшін қызмет етеді. Бұл жағдайда сорғылардың ортадан тепкіш типі қолданылады. Көптеген қозғалтқыштар мо- делінде сұйықтық сорғысы орнатылған.Блогтың алдыңда, желдеткішпен бірге орналасқан сорғы, білікті белдік арқылы айнала- ды.Осындай сорғының (сурет. 4.2) негізгі бөлшектері:Шойын немесе алюминии корпусы 14;Білігке қондырылған хоб 3, желдеткіш орнату үшін оған 2 шарды ұстағыштар 5 және 7 корпусқа бұралатын болт;Дөңес 15, жастықтың шетіне бұралған болт12, тығыздағыш16,тіреуіш шайба 17. Сұйықтық жалғанып тұрған құбыр арқылы корпус ішіне ағып,айналып дөңгелек ор-тасына түседі. Дөңгелектегі сұйықтық ортағыштан тепкіш күшімен корпус қабырғасы- Сурет. 4.2. Сұйық сорғы және қозғалтқыштың желдеткіші ЗИЛ-508.10:1 — вентилятор; 2 — шкив; 3 — ступица; 4 — тіреуіш сақина; 5, 7 — тіреуіш; 6 — ;8 — білік ; 9 — ұстағыш корпус; 10 — май құтылары ; 11 — төсегіш; 12 — қыстырғыш болты; 13 — шайба; 14 — со- рғы корпусы; 15 — крыльчатка; 16 — білігті тығыздағыш; 17 — тіреуіш шайбана шашырайды немесе 2 шығыс каналы арқылы (V қозғалғышында)қозғалыш көйле- гінде, қысым астыңа түседі. Сұйықтықтың ағып кетуіне арнайы жез жалғанған резеңке тығыздалып16, тығыздағыш шайба17, дөңгелек ойықтарына кіріп, серіппемен қысылады. Доңғалақтың бекітілген құрылысы құлыптау сақинасы, дөңгелекпен бірге айналады. Жуғыштың жақсы тозған беткі қабаты сұйықтықтың ағып кетуіне жол бермейтін корпустың соңғы бетіне мықтап басылады. Желдеткіш Радиатор ортасы арқылы ауа тарту қызметін атқарады. Қозғалтқыштың көбінде сұй- ықты сорғымен біріктірілген. Желдеткішке металл немесе пластик материалдарын қол- да- нады. Оның ауаны тарту үшін ,жалпақтығына қарай майысып келеді.Ең көп таралған түрі таяқшаболып келеді. Х тәріздес таяқшалардың бұрыштары 90°,со- нымен қатар қатты болады. Іздеу барысында, айналыс С кезеңінде, шуы мен дабылы азаяды. Желдеткіштің белдік жетегі 2 пернеудің бір немесе 2 белдікпен жалғануынан тұрады.Жүргізуші кернеу білігке,ал көмекші кернеу желдеткіштің бөлігінде құрылған. Желдет- кіш және белдік айналысы, тек белдік дұрыс тартылуында ғана жұмыс жасайды. сондықтан желдеткіш жетегінде арнайы тартқыш құрылғысын орнатады. Ал желдеткіш сұйықтықты сорғымен біріктіргенде, белдік жетегі генератор кернеуін ұстап тұрады. Осы жағдайда белдік тартылып,генератор жылжып итерілуінен орында- лады. Орнатылған генератордың жерін бағыттағыш табақшаға болтпен қыстырады. Кейбір қозғалтқыштарда белдікті тарту үшін арнайы тартқыш немесе кернеу эетегі арасындағы тығыздағыш санын өзгерту болып табы- лады.Бұл жағдайда белдік кернеуі генератордың кейбір бұрыштары арқылы жасалады, ол бекі- тетін болтты айналады. Белгіленген позицияда генератор гидравликалық болтпен бекітіледі. Кейбір қозғалтқыштар үшін белдік кернеуі арнайы шиеленіс ролигімен немесе композици- ялық жетек шнурының бүйір қабырғалары арасындағы реттелетін тіректердің санын өзгер- ту арқылы бақыланады. ЯМЗ-дың дизельді қозғалтқыштарында желдеткіштің берілісі бар.Қозғалтқыштың қуатын жоғалтуды желдеткіштің жетегіне дейін азайту және салқында- ту жүйесінің жұмысын жақсарту үшін жиі автоматты ажыратқышпен ажыратылған желдет- кіштерді пайдаланыңыз. Бұл жағдайда электр қозғалтқышының жетекші корпусында элек- тромагниттік ілінісу электромагнит корпусынан (0,5 мм) немесе гидравликалық ілінісінен тұратын, арнайы жоғары тұтқыр сұйықтықты қолдануға негізделген орамалы және жылжы- малы арматурадан тұратын корпустен тұрады. Термостат Термостат, жоғары құбырда орналасып, сұйықтық айналымын радиатор арқылы реттеп, оның керек температурасын ұстап тұрады. Сондай- ақ термостат, сұйықтықтың тез жылуын жылдамдатады. Қозғалтқыштардың ең тиімді жұмыс істеуі үшін , сұйықтық температурасы 85...90 °С болуы тиіс.Термостат қозғалтқыштардың көйлегінің жоғары құбырында орналасқан клапан. Қазір- гі уақытта термостат көбіне мыс ұнтағына және цезерит қоспасынан тұратын қатты толты- рғыш, қалың қабатты мыс болонға көшіріліп, резеңке мембранамен жабылады.Сұйықтықты 69...72 °С дейін жылытқанда, белсенді масса балқып және кеңейтіліп, мем- брананы жоғарыға итереді. Осы кезде мембрана буферге әсер етіп, клапанды ашады. Тем- пература 83...85 °С жеткенде клапан түгел ашылып, салқындатқыш сұйықтықтың радиатор арқылы үлкен айналым жасай бастайды. Салқындаған кезде белсенді масса қатайып,көлем азайып, мембрана төмен түсіп, клапан пружина әсерімен жабылады. Осы сұйықтық радиа- торға кірмей,кіші айналым жасай бастайды. Термостат бұзылған жағдайда өңдеугекелмей- ді,тек ауыстыру қажет болады. Сынақ сұрақтары Қозғалтқыштың салқындату жүйесі не үшін керек?Қозғалтқыштың қандай салқындату түрлерін білесіз?Қозғалтқыштың салқындату жүйесіне қандай агрегаттар кіреді?Қозғалтқыштың салқындату жүйесі қалай жұмыс істейді?   Ұшқынмен жанатын қозғалтқыштардың қуаттандыру жүйесінің Түрлері Ұшқынмен тұтанатын қозғальқыштардың қуаттандыру жүйесі- жанғыш қоспаларды дайындау үшін қызмет етеді. Қоспа қозғалтқыш цилиндрінде жанған кезде, жылу энерги- ясын бөледі. Содан кейін ол механикалық энергияға айналады. Жанғыш қоспа, белгілі бір мөлшерде,бір – бірімен мұқият араласқан ауа мен отыннан тұрады. Ұшқынмен тұтанатын қозғалтқыштарында пайдаланылатын отын мен жанғыш қоспа дайындау тәсіліне қарай : карбюраторлық, газ және инжекторлы деп бөлінеді. Бірақ оларда отын қоспасы, жану каме- расында ұшқынан тұтанады. Бензинді қозғалтқыш Жүйе қуатының құрылымы. Қуат жүйесіне (5.1. сурет) жанармай ыдысы13, жанармай сорғыш 1, жанармай сүзгі 5, жанармай сымы 20, карбюратор 4, ауа тазартқыш сүзгі 3, кіріс құбыр желісі. Пайдаланылған шығыс құбыр желісі арқылы 22 және дыбыс өшіруші 18 . Жанармай ыдыстан сүзгілер арасынан сорғыш арқылы карбюраторға түсіп, ауамен араласы- п,жанғыш қосылыс пайда болады. Кіріс құбыр желісі арқылы, қозғалтқыштың цилиндрінде жанады, газ әсерінен пайда болған қысымымен, қозғалтқышты жұмысқа әкеледі.Жанғыш қоспаның пайда болу процесі бензиннің шашырау күйінде ауамен белгілі бір пропорциясы. Жанғыш қоспа пайда болу үшін 2 негіз болады:Қоспа тез жанып кету керек.Жанғыш қоспасына кіретін бензин,түгелдей жану қажет. Сол себепті, көп жылу бөлініп,қозғалтқыштың жұмысы үнемді болады.Жанғыш қоспалардың түрлері. Ауа мен бензин массасының қатынасына қарай: қа- лыпты, бірікті, арық, байытылған, бай болып бөлінеді. Жанғыш қоспа құрамының ауасы мен бензин қатыгасының көрсеткіші – ауа артықшылығы коэффициентімен сипатталады. а- 1кг жанармай қатынасына ауаның қоспадағы массасын көрсетеді. 1 кг жанармайдың жа- нуы,теориялық қажеттілікті қажет етеді.Қалыпты қоспа деп – 1 кг бензинге 15 кг ауа келуін айтады. Осындай ауаның мөлшері, бензиннің толықтай жануына қажет. (а = 1,0) қалыпты қоспаны пайдаланылғанда, қозғал- Сурет. 5.1. ЗИЛ-433360 автокөлігінің отын жүйесінің құрылымы:1 — отын сорғы; 2 — отын құбырыа; 3 — ауа тазалау сүзігі; 4 — карбюратор; 5 — жеңіл тазалау филь- трі ; 6 — қабылдаушы құбыр; 7 — карбюраторлы әуе жабқышы; 8 — карбюаторды қолмен басқару; 9 — әуе басқармасы; 10 — карбюраторды қолмен басқару жүйесі; 11 —басқару басқышы; 12 — бағыт- таушы датчик ; 13 — жанармай багі; 14 — отын сорабын бұру түтіктері ; 15 — қабылдау түтігі; 16отын тазалау торлы сүзігі ; 17 — отын білігінің қақпағы ; 18 — сөндіргіш; 19 — сүзгі тұңдырғыш; 20 —отын сорғы құбыры; 21 — тұңшықтырған қабылдау құбыры; 22 — шығу құбыры тқыш бір қалыпты, қуатты және үнемді орташа көрсеткішпен жұмсалады.Байытылған қоспада — қалыпты мөлшерге қарағанда, шамалы артық ауасы болады. ( 16,5 кг на 1 кг отын, нақтырақ = 1,1™ 1,15). Байытылған қоспа жұмысы кезінде, қозғал- тқыштың қуаты жану қоспасының төмендеуіне байланысты төмендейді, алайда тиімділігі едәуір артады. Себебі бензин неғұрлым толық жанады.Кедей қоспасы деп аталатын қоспа — қалыпты мөлшермен салыстырғанда, айтарлықтай артық ауасы бар қоспа (а > 1,2). Бензиннің бөлшектері ауада алыста орналасуына байланы- сты, қоспа баяу жанып, цилиндрлерде газ қысымы төмендейді. Қоспаның баяу жануынан, жылудың біраз бөлігі, цилиндрдің қабырғаларына еніп, салқындатқыш сұйықтықпен байла- нысып, қозғалтқыштың қызып кетуін туғызады.Қозғалтқыш кедей қоспасымен тұрақсыз жұмыс істейді. Оның қуаты төмендейді, ал меншікті отын шығыны қатты артады.Байытылған қоспа. Қалыпты қоспамен салыстырғанда, ауада болмашы кемшілігі бар қоспа . 13 кг - 1 кг отын (а = 0,85™ 0,9). Байытылған қоспаның жылу жылдамдығы артады, нәтижесінде қозғалтқыш цилиндрінде газ қысымы піспектің жұмыс барысына дейін арта- ды. Сондықтан байытылған қоспамен жұмыс кезінде, қозғалтқыштың ең жоғарғы қуаты дамиды, бірақ бұл ретте оның толық жану салдарынан отын шығыны жоғарылайды.Бай. Қалыпты мөлшермен салыстырғанда елеулі кемшілігі бар (а < 0,85). Мұндай қоспада ауаның жетіспеушілігінен бензин толықтай жанбайды, бұл біршама отын шығы- ны кезінде қозғалтқыштың қуатын төендетуге алып келеді. Бензиннің жанбаған бөлшектері цилиндр қабырғаларына жиналады., ал жанбаған бөлшектердің негізгі бөлімі шығару кла- панына лақтырылып, одан қара түтін олып шығады. Жанбаған бензиннің шығарушы кла- панда шамалы тұтануына байланысты, шапалақтар мен оқ дыбыстары пайда болады. Бұл клапаннның мықты байытылғанын білдіреді. Қоспа шамадан тыс байытылған кезде 5 кг - 1 кг бензинға (а < 0,4) бензин мүлдем тұтанбайды.Әр түрлі құрамды жанғыш қоспалардың , қаралған қасиеттеріне қарай мынадай тұжырым жасауға болады.: егер жұмыс жағдайына байланысты қозғалтқыштың толық қуатты дамыту керек болса, онда ең тиімді қоспа- байытылған қоспа болып табылады. Себебі бұл қоспа кезінде отын шығыны азаяды.Карбюратор. Карбюраторлы құрылғы ауа мен бензин белгілі пропорцияда мұқи- ят араласады да, ауада таралады. Қарапайым карбюратор (сурет. 5.2) мынандай бөлік- терден тұрады.: қалтқы камера 8, қалтқы 9,осьтегі ішкі топса және инелі клапан 10, мөлшерлегіш құрылғылар 7, және бүріккіш 6, араластыру камерасы 2, диффузор 3, дрюсселді жапқыш 5, және ауа жапқыш1 карбюраторлы мен шығарушы клапандар, ара- ластыру камерасы 4, қалтқы камерасы8. Тұрақты отын мөлшерін сақтап тұратын ка- мера, ыдысқа ұқсас болып келеді. Оған отын торлы сүзігі арқылы байланысып тұрады. Қалтқы 11 және инелі калапан 10 көмегімен камерада тұрақты отын мөлшері сақталып тұрады. 1...1,5 мм бүріккіштің соңына дейін. Осы деңгейде отын сорғыштан оңай со- рылады және карбюратор жұмыс істемей тұрған кезде отыннан құтыла алмайды. Егер камерада жанармай деңгейі төмендетілсе, құйып қалса, төмендегенде ине клапанын Сурет. 5.2. Қарапайым карбюратордың құрылғысы:1 — әуе жапқыш; 2 — араластырғыш камера; 3 — диффузор; 4 — қабылдаушы клапан; 5 — дроссель- ді жапқыш; 6 — тозаңдатқыш; 7 — жиклер; 8 — қалтқы камерасы; 9 — қалтқы; 10 — инелі клапан; 11 — атмосфераға шығу ашады және отын камераға кіреді. Жанармай қалыпты деңгейге жеткенде, қалқымалы зат құйып, инені кіргізіп, отынға қол жеткізуді тоқтатады.Тозаңдатқыш 6 араластырғыш камераға отын жіберу үшін қызмет етеді. Араластырғыш камерасында отын тозаңдалады. Ол жұқа түтік түрінде келеді. Жиклер 7 – тозаңдануға кел- ген, отын мөлшерін өлшейді. Ол тығындар түрінде келген және оның тесігі болады. Ара- ластыру камерасы 2 – отынды ауамен араластыру үшін қызмет етеді. Ол қысқа, түсу, және иілген келте түрінде келген. Араластыру камерасы бір шетімен төменгі бөлігімен, ал екінші шетімен ауа тазартқышпен байланысады. Диффузор 3 – айдалынып, ауа өткізу жылдам- дығын күшейту үшін жұмсалады. Диффузор қысқа потру – ботты білдіреді. Ол араласты- рғыш камераның төменгі бөлігінде орналасқан. Дрюсселді тесік 5 – жанғыш қоспалар- дың өтетін қимасын реттейді, сол арқылы карбюраторлы қозғалтқыш цилиндріне түсетін жанғыш қоспалар санын да реттеп отырады. Оны басқыш арқылы жүргізуші реттеп отыра- ды.Ауа жапқыш 1 арқылы карбюраторға баратын ауа өткізу қимасын кішірейтуге болады. Ауа жапқыш арқылы, араластырғыш камерасында сиретілуді ұлғайтады, демек отын беруді ұлғайтады.Әуе жапқышы әдетте қозғалтқышты қосқан кезде қолданылады. Әуе жапқышпен жүр- гізуші кабина арқылы немес автоматты құрылғы арқылы реттеп отырады.Қарапайым карбюратор келесі түрде жұмыс істейді. Қозғалтқыштың иінді білігті айналу барысында, цилиндрлердегі қосу такті кезінде, араластырғыш камера 2 арқылы карбюра- торға ауа кіреді. Мойын тарылу салдарынан3 ауа ағының жылдамдығы айтарлықтай артады және бүрікші 6 сирек құрылады.Отын ауамен араласып, буланып, одан алынған жанғыш қоспа цилиндрге барып түседі, кіріс клапаны арқылы 4. Қалтқы камерасы 8 қалтқы 9 және ине клапаны 10 арқылы отын тозаңдануын қалыпты деңгейін сақтайды. қозғалтқыштың келесідей жұмыс режимдері – іске қосу, бос жүріс, орташа жүктеме, толық жүктеме. Қозғалтқыштың тиімді жұмысын қа- лыптастастыру үшін осы цилиндрлерге түрлі жанғыш қоспа және әр түрлі құрамдағы қоспа беріп тұруы қажет.Толық қозғалытқыш жүктемесіндегі қоспа. Толық қозғалтқыш жүктемесінде- гі қоспа цилиндрлерінде барынша мол болуы керек, қозғалтқыш қуатын алу үшін қажет (а=0,90...0,85). Ең қарапайым карбюратор мұндай байытуды қамтамасыз етпейді. Бұл тарап- ты орындау үшін карбюраторға үнемдеуіш деп аталатын арнайы құрылғы енгізілген.Дрюсселді жапқыш тез ашылуы үшін қозғалтқыш қуаты мен жылдамдығы балондар- дағы байытылған қоспасын жеткізу қажет, сонда қозғалтқышта жақсы желдету болады. Бірінші нүктесінде қарапайым карбюраторға дрюсселді жапқышты жылдам ашу барысын- да, қоспада қатты желдету нашарлады.нәтижесінде қозғалтқыш жылдамдығы төмендейді. Бұл жанармаймен салыстырғанда төмен тығыздығы бар және жақсы ұтқырлыққа ие болған ауа, жапқыш ашылған барысында , араластыру камерасына айтарлықтай мөлшерде түседі. Жоғары тығыздыққа байланысты отын мобилділікке ие емес және қажетті мөлшерде бірін- ші сәтте ағыннан жылдам өтуге уақыт жоқ, сондықтан қоспа жылдамдығы төмендейді.Карбюратордағы қозғалтқыштың жылдамдығы арттыру үшін үдеткіш сорғы деп атала- тын арнайы құрылғы енгізілген. Осылайша, қозғалтқыштың әртүрлі жұмыс жағдайларында қарапайым карбюратор отын қоспасының дұрыс құрамын қамтамасызз етпейді және оның құрамын өтеу, қозғалтқышты оңай іске қосу, бос тұру, толық жүктеме кезінде қоспаны бай- ыту және қозғалтқыш жылдамдығын жақсарту үшін құрылғыларыментолықтырылады. Автокөлік қозғалтқышынығ қалыпты жұмыс істеуі үшін барлық режимдерде карбюра- тор қалтқы және араластыру камералары, сонымен қатар негізгі жанармай жүйесі келесі элементтерден тұрады: іске қосу құрылғысы, бос жұмыс істейтін жүйе, қоспаның құрамын, үдеткіш сорғысын өтеу үшін арналған құрылғы. Автокөлік карбюраторы жылдамдықты шектегіш білігпен қамтиды.Отын сорғысы. Отын сорғысы отын багынан отын карбюраторының қалқымалы ка- мерасын күштеуі үшін қызмет етеді. Карбюраторлық қозғалтқыштар үш негізгі бөліктен тұрады: қақпақ, бас, диафрагалық отын сорғысы қолданылады. Корпуста серіппелі серіп- пені және қолмен отын айдау тұтқышы бар, рокер бар. Диафрагмалық серіппе диафрагма астында орналасқан. Сорғының басында үш кіріс және үш шығатын клапан бар. Диафрагма жанармайды отын багынан түтік арқылы жылжытқанда бірліктің ашылуынан өтіп, сорғыш арқылы кіріс клапандарына өтеді. Диафрагма жоғары көтерілген кезде отын сорғы баста- рының қуысына босату клапандары арқылы енгізіледі. Ал жерден одақтың ашылуы арқылы жұқа сүзгіге , содан кейін карбюраторға өтеді. Отын беру қозғалтқыштың, отын шығысына байланысты, диафрагманың инсултын өзгерту арқылы автоматты түрде реттеледі.Отын тазалау құрылғысы. Отынды механикалық қоспалардан, карбюраторға түсер алдында мұқият тазартады. Ол үшін арнайы сүзгілер пайдаланылады. Әсіресе автокөлік- терде жанармайды екі есе тазалайды. Бастапқы тазалау үшін торлы сүзгі қолданылады. Жүк көліктерінде қосымша рамада немесе пластикалық типі сүзгі тұңдырғыш орнатылады. Отын филтрінің сүзгіш элементі – үлкен көлемдегі қалыңдығы – 0,15 мм алюминии пла- стинала- рынан тұрады. Сол үшін пластина араларындағы білігтің 0,5 мм тығызды бар. Ол арқылы тек таза бензин өтеді. Ал құм мен балшық бөлшектері – 0,5 ммкешігеді.Жеңіл тазарту фильтрі – қағаз немесе керамика элементі бар сүзгіш қабылдаушы құ- бырда, отын құбырында орналасқан. Газды қозғалтқыштар Сұйытылған газбен жұмыс істейтін автокөлік газ балонын орнатуға кіреді: Жалғаушы түтіктері бар баллондар;Шұрайлар;Газды редуктор;Газ редукторының фильтрі;Іске қосу жүйесінің электро – магнитті клапаны;Газ араластырғыш.Сұйытылған мұнай газ баллонында 9 бар (сур. 5.3). Ол автокөлік платформасында орна- тылған. Баллонның алдыңғы қабырғасында шығыс шұрайлары бар, олар арқылы газ жыл- дамдық клапанынан өтіп, үштікке түседі. Үштіктен 10 газ шлангі бойынша, сүзгі элементі бар және алюминии қақпақпен жабық электромагнитті клапанға түседі.Электромагнитті клапанның тұтануы немесе сөнуі кезінде жоғары қысымды газ шлангі 6 арқылы, қозғалтқыштың қбылдау құбырында орналасқан буландырғышқа жіберіледі. Бу- ландырғыштан 5 газ екі сатылы редукторға түседі. Ол жерде қысым төмендейді. Редуктор- дың кіре берісінде газ фильтрі орнатылған. Ол жерде газ бірінші сатыға беріледі, ол жерден Сур. 5.3. Сұйытылған газдағы отын жүйесі:1 — газ редукторы; 2 — бастапқы жүйенің қосу клапаны; 3 — газ редукторының сүзгісі; 4 — баста- пқы жүйенің клапанынан араластырғышқа дейінгі құбыр; 5 — буландырғыш; 6 — клапанна буланды- рғышқа дейінгі жоғары қысымды шланг; 7 — электромагнитті клапан; 8, 12 — тқұбырлар; 9 — төме- нетілген газдың баллоны; 10 — үшайыр; 11 — жоғары жылдамдықты клапан; 13 — резервтік жүйенің карбюраторы; 14 — редуктордан бастап араластырғыштың бос тұрған жүйесіне дейінгі құбыр; 15 — қабылдаушы құбыр; 16 — газ араластырғыш; 17 — буландырғыштан газ редукторына дейінгі құбыр; 18 — редуктордан араластырғышқа дейінгі құбыр; 19 — редуктордан кіріс құбырына дейінгі шланг; 20 — газ редукторынан бастап бастапқы жүйенің клапанына дейінгі құбыр өңделіп екінші сатыға жіберіледі. Екінші саты редуктордан газ араластырғышқа түседі.Қозғалтқыштың бастапқы жүйесінің электромагниттік калапаны, 2 өлшеу ағыны, құбы- рлар, клапан қосқышы бар. Суық қозғалтқыш электро магнитті клапан қосылғаннан кейін қосылғаннан кейін басталған кезде қысым редукторының бірінші сатысынан газ араласты- рғышты қысым астына енгізеді. Газ отынның жұмысын басқару кабинада орнатылған мано- метрден басқарылады. Редукцияның бірінші кезеңіндегі қысым 0,16...0,18 МПа. Аралығын- да болуы керек. Газ цилиндрі шгазды сұйық күйде сақтауға арналған және 1.6 МПа жұмыс қысымы үшін арналған. Өңдіруші цилиндр тиісті сыңақтарға ұшырайды, оның жүргізуі әуе шарындағы белгілерде көрсетілген. Цилиндрлік арматура жиынтығы толтыру клапанынан, екі ағым клапанынан, цилиндрлі максималды толтыру арналған клапан, қауіпсіздік клапа- нымен, сұйытылған газдың деңгейінің индикаторы мен ағызу штепселінен тұрады. Толтыру клапаны цилиндрлі газбен толтыруға арналған. Клапанның тығыздағыштары клапанның корпусына үнемі басылады. Корпустағы құю саңылауы ұстағышпен жабылады. Кері қай- тарылмайтын клапан толтыру шлангінен ажыратқан жағдайда газдың цилиндрен қашып кетуіне жол бермейді.Қозғалтқыштың жұмысын бос жүрісте тұрақтандыру үшін буландырғыш редукторын- да бос жүріс клапаны орнатылады. Ол бірінші сатыдан, екінші сатыға 9 клапанның екінші сатысына соқпай газ өткізеді. Егер қысым қуысында 27 болса,екінші сатыда аз сиретілу 100 Па және үлкен қысым 50 Па, мембрана 28 иіледі, тұтқа 26–ға әсерт етеді. Егер қысым төмендесе, мембрана тұтқа 26 клапан9 ашылады. бос жүріс капанының жұмыс кезінде 9 жабық, ал газ клапан инесі арқылы екінші сатыға, соданкейін қозғалтқышқа беріеді. Түсіру клапанын іске қосу кезінде 21 клапан жабылады 9, екінші сатыда мембрана босатылады.Буландырғыш редуктор – электромагниттік қосқыш клапан 34 және экономайзер құрылғы- сы бар. Редуктор буландырғыш газ сыйымдырғыш және қозғалтқыштың салқын- дату жүй- есімен резеңке шлангілер арқылы байланысқан. газ сыйындырғыш құрылғы- сы қозғал- тқыштың барлық құбырларына газ отын беру мен мөлшерлеу үшін арналған құрылғы. Редуктор траривонды серіппеден және мембранадан құрылады. Ол жұмыс істемей тұрған қозғалтқыштан, газ шығаруды қамтамасыз етеді. Электромагнитті іске қосу клапаны–қозғалтқыштың қуаттандыру жүйесінің газ тәрізді қоспасын дайындау үшін қызет етеді.Газ араластырғыш құрылғысы – екі камералы тік, отын қоспасының ағынымен, дрюс- селді жапқыштардығ қатар ашылу және екі көлденең форсункалардан тұрады. Әдетте газ араластырғышты, карбюратордың стандартты базасында өзгертілген конструкциялы газ форсункалары мен салқындату жүйесінің газ тетіктеріне жалғанады. Инжекторлы қозғалтқыш Жалпы мәлімет. Инжекторлы қозғалтқыштар деп - отын қоспаларының ұшқынмен тұтануын айтады. Оларда отын ретінде бензин пайдаланады. Бірақ қоспа араластырғыш процесі, отынды қабылдаушы клапан немесе цилиндрге жіберетін форсунака немесе фор- сункалар көмегімен жүзеге асады. Жанармай бүрку жүйесі белгілері бойынша келесі санат- тарға бөлінеді:Жанармай келтіру жері бойынша (орталық,бірнүктелі бүрку, бөлінген бүрку, цилин- дрге тиесілі бүрку);Жанармайды беру тәсілі бойынша (үздіксіз немесе үзіліспен);Қоспаның санын реттеу бойынша (пневматикалық, механикалық, электронды);Қоспаның құрамын реттеудің негізгі параметрлері (құбырда сиретілуі, дрюсселді жапқыштың бұрыштары, ауа шығыны);ВАЗ автокөлік қозғалтқышының қуаттандыру жүйесінің жұымыс мен құрылымы 5.5 су- ретінде көрсетілген.Пайдаланылған газдардың шығару жүйесінде нейтрализатор мен көміртек датчигі орна- тылған. Датчик пайдаланылған газдағы оттегі концентрациясын бақылайды. Ол электрон- дық блог нейтраизаторы, ауа мен жанармайдың қатынасын реттейді.Жанармай бүрку жүйесінің жұмысы - фарсункалардағы отын саны электронды им- пульс сигналы арқылы реттеледі 11 (бақылаушы). Бақылаушы қозғалтқыштың қалыпты жағдайын, отын қажеттілігін, форсункаға отын беру ұзақтығын 21 анықтайды. Берілген жанармай мөлшерінің ұлғаюнан, импульс ұзақтағы артады, ал кеміту үшін – қысқарады. Бақылаушы өз командасын есептеу мен бағалауға қабілетті, сондай- ақтаяудағы әрекетті есте сақтап, соларға сай әрекет етеді. «Өзін- өзі» үйрету бақылаушы үшін үздіксіз процесс болып табылады.Салқындату жүйесінде электр желдеткішті реттеу. Электр желдеткішті бақыла- Сур. 5.5. Бүрку жүйесінің жұмыс істеу сұлбасы:1 — ауа сүзгісі; 2 — ауаның жаппай шығынының датчигі; 3 —қабылдаушы құбырлар шлангі; 4 — салқындатқыш сұйықтықты жеткізу шлангі; 5 — дросселді келте құбыры; 6 — бос жүрісті реттегіш; 7 — дроссельной жапқыш датчигі; 8 — бос жүрісте жылыту жүйесінің арнасы; 9 — қабылдағыш; 10шланг қысымды реттегіштің; 11 — электронды басқару блогы; 12 — реле қосу электробензасорғы; 13 — сүзгі; 14 — отын багы; 15 — электробензосорғы отын деңгейі; 16 — төгу магистраль; 17 — жасайтын магистраль; 18 — қысымды реттегіш; 19 — қабылдаушы құбыр; 20 — форсунка рампасы; 21 — форсунка; 22 — жылдамдық датчигі; 23 — оттегі концентрациясының датчигі ; 24 — қабылда- ушы құбырлардың газ қабылдағышы; 25 — беріліс қорабы; 26 — цилиндрларының басы; 27 — бітіру салқындату жүйесінің келте құбыры; 28 — салқындатқыш сұйықтықтың температура датчигі; ^ — салқындатқыш сұйықтықтың құбыры ушы қосады және сөндіреді. электржелдеткіш қозғалтқыш температурасына, иінді білігтің айналу жиілігіне, кондиционер жұмысына байланысты. Электр желдеткіш монтажды блогта орналасқан. Ол қосалқы реле көмегімен қосылады. Қозғалтқыштың жұмысы кезінде электр желдеткіш қосылады, егер салқындатқыш сұйықтық температурасы 104 °С немесе кон- диционер қосылуына сұраныс келсе қосылады. Электр желдеткіш салқындатқыш сұйықтық температурасы 101 °С түскеннен кейін, кондиционер мен қозғалтқыш тоқтағанннан кейін жұмысын тоқтатады.Отын буларын ұстау жүйелері. Бұл жүйе бүрку жүйесінде қолданылады. Кері бай- ланысы бар. Жүйеде көмір адсорбермен бу ұстау әдісі қолданылады. Бұл моторлы бөлікте орналасқан және құбырлар багімен, дрюсселді келтемен байланысқан. Адсорбер қақпағын- да электр магнитті клапан орналасқан, бақылаушы сигналымен жұмыс жүйесінің тәртібін ауыстырып отырады. Қозғалтқыш жұмыс істемей тұрған кезде, бензин жұбы отын багі мен құбыр арқылы адсорберге өтеді. Олар онда белсенді көмірмен сіңісіпкетеді.Ауа фильтрі. Моторлы бөліктің алдыңда резеңке фиксаторда орналасқан. Сүзгіш эле- менті – қағаз, .үстіңдет фильтрленген элементі болады. Сүзгіш элементін ауыстырған кезде, оны автокөлік сызығына қарама – қарсы етіп орналастыру қажет. Дрюсселді келте, рессивер құбырына бекітілген. Ол қабылдағыш құбырына енетін ауа- ның мөлшерін реттейді. Ауаның қозғалтқышқа түсуін осы келте қадағалап отырады. Келте экселерің басқышымен байланысқан. Дрюсселді келте құрамына: келтенің орналасу датчигі және бос жүріс реттегіші кіреді. Дрюсселді келтенің ағынды бөлігінде сиретілу тесіктері бар. Олар картердің желдету жүйесу үшін және бензин буларын ұстайтын адсорбер орна- тылған.Электрбензосорғы – екі сатылы, ротортипті, жиналмайтын отын бөлігінде орналасқан. 284 кПа қысыммен отын беруді қамтамасыз етеді. Ол тікелей отын бөлігінде орналасқан. Бұл булы кептелістерді болдырмауға әсер етеді. Ол отын қысымы арқылы береді, сирету әсерінен емес.Отын сүзігі. Отын сүзігі құлау магистрімен кіріктірілген. Сүзгі талданбайды, қағаз сүз- гіш элементі бар, болат корпусынан тұрады.Отын рампасы — онда форсункалар және отын қысымының көрсеткіші бекітілген. Рампа қабылдаушы құбырда екі бұрандамалармен бекітілген. Рампа форсункасының сол жағында отын қысымын бақылаушы, тығынмен жабық штицер бар.Форсункалар. Форсункалар отын рампасында бекітіледі. Отын рампаасынан оларға отын беріледі. Форсунка тозаңдатқыштары қабылдаушы құбыр тесіктеріне кіреді. Форсун- ка электр магнитті клапанды білдіреді.Оның электронды блогына импульс түскен кезде, клапан ашылады және тозаңдатқыш арқылы жұқа ағынмен қабылдаушы клапанға енеді. Мұнда жанармай буланып, қызды- рылған бөлшектермен жанасады да, буланған күйінде жану камерасына енеді.Отын қысымын реттегіш – отын рампасында орналасқан. Реттеуші тұрады- серіппе- мен еттеуі тұғырына бекітілген диагфрагма клапанымен бекітіледі. Жұмыс қозғалтқышы- ның рампа реттеушісі 284...325 кПа қысымды қолдайды. Бақылау сұрақтары Қозғалтқыштың қуаттандыру жүйесіне қандай бөлшектер кіреді?Қозғалтқыштың қуаттандыру жүйесіне қандай құрылғылар кіреді?Қозғалтқыштың қуаттандыружүйесі қалай жұмыс істейді?Инекторлы қозғалтқыштардың қуаттандыру жүйесіне қандай құрылғылакіреді?   Дизельдің жанармай жүйесінің жұмысы мен құрылымы Диизльдің жанармай жүйесінің құрылымы ,оның дайындалу жылына байланысты. 2008 Сурет. 6.1. Евро-3стандарты талаптарына сәйкес,дизельдің жанармай жүйесінің құрылғысы:1 — жеңіл жанармай фильтрі; 2 — тығын қуыаттандырушы сорғы; 3— ;4 — ауа шы,ғаратын тығын; 5 — сүзгі тұңдырғыш; 6 — отын багі; 7 — жоғары қысымды отын сорғы; 8 — бұрыштық болт айна- лымы ; 9 — отын аккумуляторы; 10- форсункалар –жылдың қаңтарынан бастап ЕУРО 3 уыттылығы бойыншажауап беретін дизельдер шыға- рыла бастады. Мұндай жүйедегі құрылғы 6.1- суретінде көрсетілген.Жүйе келесі элементтерден тұрады:Контурдың төменгі қысымды отынды қамтитын отын блогы, отын тазалау сүзігі, жұқа отын тазалағыш, төмен қысымды құбырлар;Контурдың жоғары қысымды қамтитын отын сорғысы, жоғары қысымды аккумуля- тор, электромагнитті шүмек, жоғары қысымды құбырлар;Айналу жиілігінің датчиктері (иінді біліктің жіне тарату біліктің) жұмыс ортасының қысымын және температурасын, отын, ауа және май;Электрмагнитті орындаушы механизмдер, отын қысымын реттеуші, электромагнит- тік клапандар;Электрондық бақылау блогының басқару панелі және диагностикалық панель. Жанармай басынан 6 сүзгі тұндырғыш арқылы жанармай сорылады.Содан кейін 1 – сүз-гі арқылы құбырларға жіберіледі. Отын сорғысыны айдау секциясы, иінді білікті айналу арқасында қозғалысқа келген жоғары қысымды жанармай аккумуляторына жанармай бе- реді. 9 сол арқылы жұмыс тәртібіне сәйкес цилиндрлер мен құбырларға қажетті мөлшерде жанармай құбыры арқылы жоғары қысымды шүмекке 10 беріледі. Тозаңдытқштар жану камерасына кіреді. Такт соңында шүмектер арқылы жанармай жылу камераларына шашы- райды. Жоғары қысымды отын сорғы мен шүмектер жұмысын басқару электронды блог көмегі арқылы жүзеге асады. Ол автокөлік кабинасында орналасқан. Дизельде орналасқан датчиктер сигналына байланысты. Жоғары қысымды отын сорғысынан артық отын, сондай–ақ шумек бөлшектерімен өтетін жанармай, қайтадан жанармай құбыры арқылы бакка құйылады.Иінді біліктің айналу жиілігі, осы ретте датчиктер сигналына байланысты элекронды блогпен реттеледі. 2008 – жылы шыққан дизельдің қуаттандыру жүйесіне келесі құрастыру топтары жатады.Дизельдің иінді білікті айналу жиілігі;Шүмектер;Жанармай айдаушы және жинаушы сорғылар;Жұқа жанармай тазартушы,Сүзгі тұңдырғыш;Отын багы;Отын түтіктері.Дизельде отын аспаптарын орнату ЯМ3-236 А (6.2. -суретіңде) көрсетілген. Отын бло- гынан9 отын тартылады сүзгі арқылы 8, жанармай құбыры арқылыалдын ала тазарту 11 және сүзгі арқылы айналады 14. Жоғарғы қысымды отын сорғысының қабылдау арналары 3 жанармай құбырының мәжбүрленген секциялары , иінді білігтің айналуынан қозғалысқа түскен, жоғары қысыммен отынды жеткілікті мөлшерде жанармай құбырларына және шүмектерге береді. Қысу тактісінің соңында жану камераларына шашырайды. Жоғары қы- сымды отын сорғысының және шүмектің артық отыны қайтадан бакке жанармай құбыры арқылы кері төгіледі 7 және 12, реттегіш 5 отын сорғысына бекітілген иінді біліктің айналу жиілігі мен және бос жүрісте ең төменгі айналу жиілігін, газ беру басқышын басу арқылы, оның ең жоғарғы мәнін шектейді. Цилиндрде пайдаланылған газдар шығару клапандары, бітіру құбыры және сөндіргіш ұбырлармен атмосфераға шығады.  Сур. 6.2.ЯМЗ-236А дизелінің қондырғы агрегаторының қуаттандыру жүйесі:1 — сүзгіш ауаны тазарту; 2 —қабылдаушықұбыр; 3 — отын сорғы жоғары қысымды; 4 —құбыр жоға- ры қысымды; 5 — реттеуіш иінді біліктің айналу жиілігін; 6 — форсунка; 7,12 — ағызу құбырлары; 8сүзгіш-тұндырғыш; 9 — отын багі; 10 — сорғы; 11 — насос отынсорғыш; 13,15 — отын өткізгіштер төмен қысымды; 14 — жеңілтазалағыш фильтр Отын сорғылары Жоғары қысымды отын сорғылары иінді білігтің айналу жиілігін механикалық рет- теуші шүмектерге,дизельдердің жұмыс тәртібіне сәйкес, цилиндрдегі қысу тактінің соңғы сәтінде отын береді.Сорғылардың негізгі тораптары болып табылады:Қақпағы бар корпус;Соңғы секциясының саны, дизельдегі цилиндрлер санына тиісті;Жетек сорғы секцияларының механизмі;Плужжер механизмінің бұрылуы.Тығынжыл мен қауыз әрбір сорғы секциясының негізгі элементі болып табы- лады. Олар арнайы тұрақты хромомолибденнен жасалған. Олардың жұмыс қуы- сы жоғары қаттылыққа төзімді. Бөлшектері материялдың тұрақтандыру қасиетіне ие болу үшін қатты суықпен өңделген. Тығынжыл қауызға саңылауы 0,5...1,5 мкм ша- мамен жақындатылған, осының арасында саңылауларарқылы, аз отын жұмсап,жоға- ры қысымға ие болады. Әрқайсысын жеке келтіру салдарынан бұлар байланыспайды. Жоғарыдан, корпустық тесігінен, қауыздың үстінен тәуелділік клапаны ер – тоқым түрінде орнатылған. Олар арнайы жоғары сапалы ұстағыштан дайындалған, сондай – ақ олар бір – біріне дәлме- дәл болып келеді. Олар өзара ауыспайтын жұп. Шаншу клапаны ци- линдрлік белдікпен ер тұрман тесігіне кіреді, ол конустық бетімен серіппе серіппе әсерінен қысылып фаске кіреді. Жоғарыда екі сақиналы алюминиитөсемдерінде болтпен жалғанғаннипель бекітілген. Оған шүмекке баратын жоғары қысымды отын құбыры бекітіледі.Тығынжылдың қауызда үдемелі орын ауыстыруы иінді білік пен итергіш арқылы жүзеге асады. Білік реттеуіш корпусының бүйірлі қақпағында орналасқан. Ол сорғыш корпусына болаттармен бекітілген. Олардан кейін біліктердің сыртқы бетіне резеңке кигізілген.камин білігінің ішкі аяғынан , қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігіндегі реттегіш қозға- лысқа келтіріледі. Біліктің сыртқы аяғына озу муфтасы арқылы жабдықталған қозғалтқыш байланысқан. Білікте 6 жұдырықша бар. Олар қозғалтқыштың жұмыс тәртібіне байланысты әртүрлі тораптарда орналасқан. Экцентрге қарама – қарсы, отын корпусында қуаттандыру сорғысы бекітілген.Барлық сорғы секцияларының тиісті тәждері жалпы тісті рейкамен бекітілген. Олар со- рғы корпусында екі жерде орналасқан. Рейканың ішкі ұшы реттеуші корпусына кіреді. Сы- ртқы шығыңқы корпусының рейкасының соңы қалпақпен жабық.Әр сорғы секциясы келесі түрде жұмыс істейді: қозғалтқыштың жұмысы кезінде сорғы- ның камин білігі, иінді біліктің жылдамдығынан 2 есе аз жылдамдықпен айналады. Күш беру сорғылары сүзгілер арқылы отын арналарына түседі. Қажетті қысым клапан арқылы қалыпты болып тұрады. Артық отын, отын құбыры арқылы блогка кері түседі. Сорғы арқылы отынның үздіксіз көпіршіктерін туындату мүмкіндіктерін азайтады. Итергіштен жұдырықшаның шығып кетуінен. Қауыздағы тығынжыл серіппе әсерінен төмен түседі. Бұл ретте тығынжылдың жоғары шет жағы, жоғарғы конустық тесікті ашады3 ( сурет 6.3, а).Қауызда, оның ішкі қуысына, отын каналынан келген отын толтырылады. Айдағыш кла- пан 1 секциясы жабық. Жұдырықшаның итергішке айдалуынан,қауыз ішіндегі тығынжыл жоғарыға көтеріледі.Жоғарыдағы тесіктердің тығынжылмен жабылуына дейін 2, тығынжылдың үстіңдегі отын қысымы жоғарылайды және отын айдаушы клапан 1, отын құбыры арқылы шүмекке шығарылады. Ол жерден ол қозғалтқыштығ жану камерасына шашырайды.(сурет 6.3.в) тығынжыл отынды айдайды. Оның бұрандамалы жұмыс пазасы 4, қауыздың төменгі шетін- дегі тесікке 3 жетпегенге дейін. (сурет 6.3 г). Бұл ретте қауыздың айдау қуысы, тығынжыл- дың тік және көлденең тесіктері бойыншажәне бұрандалы паз4 арқылы ағызу арна корпу- сына түсе бастайды. Қауыздың айдау қуысының қысымы күрт төмендейді және айдаушы клапан 1 жабылады да, отынды өткізуі тоқтатылады (сурет 6.3, д).Отынды жем отыққа (өткірлік қималар) өткізуін күрт тоқтатуына айдағыш клапан әсер етеді.Қауыздың айдағыш клапанында , қысым төмендеген кезде, айдау клапаны отын жібе- руді бастайтын кезде, тығынжыл жиегімен төмен түсіп, цилиндрге кіреді де отын жіберуің тоқтатады (сурет 6.3, г).Бұдан әрі клапан 1 , одан әрі төмен түсе отырып, ер тұрманға мініп, өзінің астынан біраз кеңістік туғызады.Бұл отын өткізгіш қысымының құлдырауына алып келеді. Осының салдарынан жем    Сурет. 6.3.Жоғары қысымды плунжерлік жұп пен айдаушы клапанның жұмыс сызбасы:а— з — плунжерлік жұптың фазалық жұмыс; 1 — айдау клапаны; 2 — қабылдаушы тесік; 3 — қайта қосу тесігі; 4 — бұрандалы паз плунжердің, аралас құбыр отыққа отын өткізу күрт тоқтайды. Отын өткізгіш жоғары қысымның әсерінен бұзылады және шүмектен отын ағып кету қаупі жойылады.( сурет 6.3 д)Тығынжылдың тұраөты жүру барысында жұдырықтың айқындалған биіктігінде , шүмек- ке берілетін отын санын реттеу, тығынжылдың тиісті сектордағы бұрылыс төшкесімен жү- зеге асырылады.Тығынжықтың бұралмалы паз тесігі4 көлденең бұрылған кезінде ол, оған қарама- қарсы тұрған тесікке белгіленеді. 3 қауыз отын беру сорғысы толығымен тоқтатылады. Себебі айдау қуысында қысым құрылмайды және тығынжыл жоғары көтерілген кезде, отын одан тығынжыл пазы және тесік арқылы шығады. Ал қауыз тесіктері арқылы корпус каналына кері қайтады. Бұл ретте сорғы бос жұмыс істейді.(сурет 6.3 е)Тығынжылдың сағат тіліне қарсы бұрылуы(егер тығынжықтың қарсы бетіне қарасақ) А арақашықтықтың (6.3 ж сурет)саңылау шетінен бұрандамалы паз 4 шетіне дейін бірте- бірте артады, тығынжылдығ жұмыс барысының ұзындығын арттыра отырады. Бұл ретте отын беру секциясы бірте- бірте ең төменгіден, орта және оғарыға дейін арта- ды. Ең жоғары отын беру болады, қауыздың тесікке қарама- қарсы тұрған кезінде 3 , қауыз паздың төменгі бөлігінде 4, тығынжықта көп қашықтықта А (сурет 6.3 з) орналасқан кезде.Жұдырықшалардың биіктікте орналасуына сәйке, сорғы секциялары қозғалтқыштың жұмыс тәртібіне сәйкес барлық шүмектерге отын береді.Цилиндрде отын берілу басталған кезде талап етілетін сәт , қысу тактісінің соңында қозғалтқыштың жетекші білігі мен сорғы білігінің дұрыс жалғанған кезінде барлық со- рғы секцияларында осы сәтті реттеу, нақтырақ айтсақ,біркелкі берілуді реттеу , итергіштегі бағыттардың реттелуі бұрандамалар арқылы жүзеге асады.Болтты сындыру кезінде отын беру ерте жүреді, ал орау кезінде кейінірек. Барлық сорғы секциясы бірдей отын мөлшерін жеткізу үшін, сорғы біркелкілікті реттейді.Отын беру сорғысы — отын сорғысының жоғары қысымды корпусында орналасқан. Ол келесі түрде жұмыс істейді. Экцентрдің итергіштен жүгіргенінен, тығынжыл серіппе әсерінен корпус иігіне орын ауыстырады. Бұл ретте камераның сыртқы қуысы қабылдаушы клапан арқылы отынмен толтырылады, айдаушы клапан жабық. Тығынжыл астында орна- ласқан отын ішкі камерадан шығарылады және шығарушы канал арқылы жоғары қысым- мен отын құбырына айдалады.Тығынжылдың кері жүру барысында, жоғары қысымның әсерінен қабылдаушы клапан жабылады және алдыңғы камерадағы отын алынған айдау клапаны және ішкі канал арқылы ішкі камераға түседі. Осылайша, сорғының жұмысы үш тактіден тұрады: сіңірілуі, қайта қосу және айдау.Қол сорғы — отын құбырларында, отын айдау үшін және қозғалтқыштың барлық жүй- есін қуаттандыру үшін пайдаланылады. (Мысалы, жүйеден ауаны шығару). Дизельдің иінді білігінің айналу жиілігін реттеуші, оның айналуын шектейді. Бұл қорғап қалу қажеттілігі- нен туындайды.Дизельдің иініді білігті айналу жиілігін реттеуші. Дизель механизмдері инерциялық күштер әсерінен және иінді біліктің айналу жиілігі ұлғайған кезде,қызып кетуінен,шамадан тыс әрекеттерден туындайды. Реттеуіштердің жұмысы – арнайы реттеуіште орнатылған, ай- нымалы жүктердің инерциялық күштеріне негізделген.Реттеуіштер екі типті болуы тиіс: екі режимді және барлық режимді.Екі режимді реттеуіштер. Айналу жиілігінің екі режимді реттеуіштері, дизельдің иінібіліктің айналуын барынша жиілігін шектейді және бос жүрісте ең төменгі тұрақты айналуын қолдайды. Дәлірек айтсақ, дизель жұмысының екі шекаралық режимінде жұмыс істейді.Барлық режимді реттеуіштер — жедел режимде дизельдің тұрақты жұмысын қамта- масыз етуге арналған. (бос жүрісте айналу жиілігінің ең төмен көрсеткішімен, жоғары ай- налу жиілігіне дейін )Қозғалтқыштың жұмысын «газ басқышты» баса отырып, жүргізуші басқарады. Басқыштың кез келген жағдайында, оның тартылысы сыртқы бсқару және ішкі басқа- ру тұтқышын ережеге сай өзгертіп отырады. Жалғағыш серіппелерді өзгерте отырып, тұтқыштар орнын ауыстырған кезде, серіппенің керілуі азаяды, ал солға ауысқан кезде арта- ды. Сондықтан әрбір белгіленген жүргізуші, берілген режимді автоматты түрде, иінді білік- тің тұрақты айналу жиілігін сақтайды. қозғалтқыштың жүктемені ауыстыруына қарамастан. Реттеуіш жүктерді айналу кезінде , центрден тепкіш күштің әсерінен алшақтауға ұмты- лады. Алайда жылжымалы ілінісу, оны екі иінді тұтқасымен бірге 90° қа бұрады және серіп- пені созады. Бұл қозғалтқыштың айналу жиілігінің қалыпқа келтірілуіне дейін созылады. Нақтырақ айтсақ, жүк центрі күші мен созылмалы серіппе күші теңдестірілмегенге дейін. Осылайша қозғалтқыштың жылдамдық режимі, жүктеменің өзгеруіне қарамастан, қозғал- тқыштың реттеуішін қолдап отырады.Дизельде орнатылған Евро–3 стандартына сай келетінжоғары қысымды отын сорғылары отын аккумуляторында резервті отын құру үшін және қысымды реттеу үшін орнатылған. Жоғары қысымды отын сорғы корпусында радиалды (120°) үш тығынжыл ор- наласқан. Ал білігінде ротор – экцентрик (ротор айналасында 120° жұдырықшалар) орна- ласқан. Жоғары қысымды отын сорғы білігіндегі жұдырықша редуктордың алты жетегін иеленеді. Отын сүзгісінен өткен отын 0,8...0,9 МПа қысымымен беріледі. Жоғары қысымды отын сорғының бөлшектерін майлау және салқындату, отын сорғысына түсетін, дизельдік отынмен іске асады. Шүмек Шүмек – шекті құрылғыны білдіреді. Цилиндрде қысымның өзгеруін қамтамасыз ету үшін орнатылған. Ол сапалы отын бөлуді және жану камерасына орналастыруды қамтама- сыз етеді. Шүмектер ашық және жабық болып ажыратылады. Олардың конструкциялары- ның негізгі элементі болып: тозаңдатқыш, алау қалыптастырушы, отынның қажетті пара- метрлері. Қазіргі заманғы дизельдерде жабық типті шүмектер қолданылады. 2008 жылғы дизельдерде орнатылған шүмектер құралады:Тозаңдатқыш және бүгілген гайка;Тозаңдатқыш инелер;Тірек серіппе, бұранды және төлкемен;Қалпақты гайка және торлы сүзгі.Тозаңдатқыш және шүмек инелері арнайы болаттан (саңылауы 2...3мкм) бір – біріне сай келетіндей етіп жасалған. Олар дизельдің қуаттандыру жүйесіндегі үшінші ауыспай- тын жұп болып табылады. Шүмектер қозғалтқыштың салқындату жүйесін сұйықтықпен шаятын жез стақандарының басындағы тесіктерде орнатылған. Ұяда әр шүмек , қапсырма көмегімен баста бекітіледі. Қозғалтқыштың жұмысы кезінде шүмекке жанармай беретін сорғы, штуцердің сүзгішінен, отын арналарынан және тозаңдатқыштан өтіп, төменгі қуысқа түседі.Қажетті қысымға қол жеткізген кезде (16,5...17 МПа), серіппенің тартылуын айқындай- тын ине жанармай қысымының әсерінен , оның белдеуі көтеріледі,осылайша корпус шетімен отын арнасын ашады. Жанармай арқылы тозаңдатқыш тесіктер, ұсақ тозаңдатылған күйін- де жану камерасына шашырайды. Отын сорғы секциясына отын беруді тоқтатқаннан кейін және ине қысымының төмендеуі ер- тұрманға түсіріледі, сол арқылы отын беруді тоқтата- ды. Саңылаудың жоғары жағынан шүмекке өткен отын, отын құбыры арқылы блогка кері төгіледі. Бұл Евро–3 стандартына тиісті дизельдердің шүмектеріне талап етіледі. Электро- магниттік клапан арқылы шүмектерге отын таратуды қамтамасыз етіледі. Таратудың баста- лу сәті, дизельдің электрондық жұмысын басқарумен белгіленеді. Шүмектерде электронды Сур. 6.4. Электромагнитті клапанды форсунака- ның жұмыс сұлбасы:а — отын болмаған жағдайда бүрку кестесі; б — отын кезінде бүрку сызбасы; 1 — клеммалар элек- трлік жалғаулар; 2 — электромагнитті клапан; 3 — магистраль жоғары қысымды; 4 — шарик клапан; 5 — дроссельное тесік отын беруге; 6 — поршень, басқарушы клапан; 7 — арна келтіру отын распы- лителю; 8 — распылитель (ине, корпус); 9 — фаска (заплечик) инелер бүріккіштің; 10 — камера басқа- рушы клапан; 11 — дроссельное тесік бұру отын;  блогты басқару, сигналдарын қалыптастыру, иінді білікті айналу жиілігінің датчиктерің және бастапқы редуктордың жоғары қысымды білігінің сигналдарын санау негізінде жүзеге асады. Шүмектің жұмысы 6.4. суретінде көрсетілген. Жанармай жоғары қысымды маги- страль бойынша 3 беріледі. Шүмек тозаңдатқыштарына, жеткізуші арна арқылы 8, сондай- ақ жанармай жеткізудің шекті тактері арқылы 5 піспек клапаның басқарушы камераға 6, шекті тесік арқылы камера кері аызу магистраліне жалғанады 12. Шекті саңылаулар жа- бық кезде 5 гидровикалық күш, піспекті үстінен басқарушы клапан 9, инелер бүргіштің шүмектері. Осының салдарынан ине тозаңдатқыштың ер – тұрманына қысылады және то- заңдатқыштың саңылауы тығыз жабылады. Бұл ретте жанармай жану камерасына түспейді. электромагнитті клапан іске қосылған кезде,электромагниттің екі якорі жоғарыға жылжы- йды және шары 4 көтеріледі. Шекті саңылауды аша отырып 11тиісінше камерадағы қысым төмендейді, сондай – ақ піспекке әсер ететін гидравикалық күш те төмендейді. Жанармай қысымының корпусқа әсер етуінен, тозаңдатқыш инелері ер тұрманнан алшақтайды және жанармай тозаңдатқыш саңылаулары арқылы цилиндрдің жану камерасына өтеді. Басқа- рушы – қосымша мөлшердегі жанармай. Ол инелердің көтерілуі үшін арналған. Цилиндрге түскен жанармай мөлшері, электромагнитті клаппанның қосылу уақытымен барабар жне иінді білігтің айналу жиілігіне, жоғары қысымды отын сорғының жұмыс уақытына тәуел- ді емес. Электромагнитті клапан тоқтан ажыратылған кезде,серіппе якорды төмен қысады және клапан шары 4 шекті саңылауды жабады 5. Бұл ретте бақылаушы клапандардағы қы- сым, аккумулятор қысымымен бірдей болады. Жоғары қысымның әсерінен басқарушы пі- спек, тозаңдатқыш инесімен бірге төменге түседі,ине тозаңдатқыш тұрманына тығыздалады және оның саңылауын жабады, жанармай беру тоқтатылады. Отын сүзгілері Автокөлік жанармайын алдын- ала сүзгі- тұңдырғыштармен тазалау- екі типті болуы тиіс. ЗИЛ және КАМАЗ автокөлік маркаларында саңылаулы сүзгі- тұңдырғыштар қолданылады. Автокөлік МАЗ сүзгіштерінің сүзгі эелементіторлы металл қалқасынан жа- салған,ол бірнеше қабат мақта бауымен байланған. Элемент орамдағы қалыпталған разет- камен теңестіріледі және қалпақпен бекітіледі. Дизельдік автокөліктерде алдын ала тазалау сүзгі тұңдырғыштары әртүрлі болып келеді. ЗИЛ және КАМАЗ маркалы автокөліктерде саңылаулы сүзгі тұңдырғыштар қолданылады. Ал МАЗ автокөлік сүзгілері торлы металл қаңқасынан жасалған және бірнеше рет мақта бауымен байланған болып келеді.Дизельді автокөліктерде Евро – 3 стандарты талаптарына сәйкес орнатылған сүз- гі- тұңдырғыштарында қағаз сүзгі элементі және жанармай сорғышы болады. Сүзгінің төменгі бөлігінде ағызу краны бар мөлдір тұңдырғыш орнатылған. Сүзгінің төменгі және жоғары бөлігінде бір уақытта тазалау процесі жүреді. Бұл элементтің мерзімін айтарлықтай арттыруға мүмкіндік береді. Жанармайды алдын – ала тазарту сүзгі – тұңдырғыштары ,жа- нармай блогының шетінде немесе жанармай блогының өзінде орналасады.Жанармайды жеңіл тазалау сүзгіші. Жэғары қысымды сорғы мен күшейту сорғысы- ның арасында орналасқан қуаттандыру жүйесінің ең биік нүктесінің басында бекітілген. Сол арқылы қуаттандыру жүйесінде ауаның жиналуын қамтамасыз етеді. Көптеген сүз- гілерде арнайы корпуста орнатылған қағаз сүзгіш элементі қолданылады. Оның төменгі бөлігінде ағызып жіберуге арналған тығын бар. Ауамен қуаттандыру жүйесінің құрылымы Дизельдің цилиндрге түсетін ауасын шаңнан, басқа да бөлшектерден мұқият тазарту үшін арнайы жүйе қолданылады. Дизельдің ауамен қуаттандыру жүйесіне ауа сүзгілер және келте құбырлар кіреді. Олар сүзгіні турбокомпрессорлармен байланыстырады. Евро – 3 стандарты талаптарына сай дизельдердің ауа қуаттандыру жүйесінде арнайы ауа салқын- датқыш орнатылады.Ауа фильтрі. Құрғақ типті ауа фильтрі екі сүзгіш элементерінен және қақпақтар корпу- сынан тұрады. Ауа сүзгішінің ластануын, бақылауын жеңлдету үшін, сүзгі мен турбоком- прессор арасында датчик орнатылған, ал аспаптар панелінде – дабыл беруші орнатылған. Сүзгінің ластану мөлшеріне қарай, қабылдаушы жанармай құбырында тітіркену өседі. Дабыл беруші 4,5кПа қысымда іске қосылады. Дабыл беруші іске қосылған кезде ауа сүзгішін техникалық қызметтен өткізген жөн.Турбокомпрессор. Қолданылған газдардың энергиясын пайдаланатын турбокомпрес- сор дизельдің цилиндрінде мәжбүрлі ауа үрлеуді қамтамасыз етеді. Бұл жанармай мөл- шерін ұлғайтуға және қозғалтқыштың қуатын арттыруға мүмкіндік береді. Бұл ретте оның өлшемі мен иінді білігтің айналу жиілігін өзгертпейді. Турбокомпрессор бір баспалдақты компрессордан және радикалды орта тепкіштен тұрады. Оның жұмыс істеу принципінің ерекшелігі– цилиндрдегі пайдаланылған газдар қысым арқылы газ камераларына түседі. Кеңейтілген газдар ортадағы ауа тартқыш арқылы, ауаны сіңіретін дөңгелекті айналды- рады. Ауаның артық қысымы номиналды режимде 0,08...0,14 МПа шегінде болуы тиіс. Сынақ сұрақтары Дизельдің қуаттандыру жүйесіне қандай құрылғылар кіреді?Евро – 3 стандарты талаптарына сәйкес жанармай жүйесінің,дизелбдің жанармай жүйесінен қандай айырмашылықтары бар?Дизельдің қуаттандыру жүйесі қалай жұмыс істейді?Жанармай сорғыту сорғышы не үшін ?Шүмек не үшін керке және ол дизельде қалай жұмыс істейді?   Кузнецов А. С. Автомобили тұқымдастығы ЗИЛ-4331 және ЗИЛ-133. Жөндеу және техникалық қызмет көрсету/ А. С. Кузнецов. — М. :Үшінші Рим, 2003.Кузнецов А.С. Автокөліктерге техникалық қызметкөрсету және жөндеу: ЗИЛ- 433360, ЗИЛ-433110, ЗИЛ-442160, ЗИЛ-494560 / А. С. Кузнецов. — М. :Үшінші Рим, 2003.Кузнецов А.С. Автокөліктерді жөндеу бойынша (моторшы):оқуқұралы / А.С.Кузне- цов. — М. :Баспа орталығы «Академия», 2006.Кузнецов А.С. Отын аппаратурасын жөндеу жөніндегі маман: оқу құралы / А.С.Куз- нецов. — М. :Баспа орталығы«Академия», 2007. — (Жедел даярлау нысаны).Автокөліктерді жөндеу,пайдалану және техникалық қызмет көрсету ВАЗ-2110, ВАЗ- 2111 и ВАЗ-2112 / [С. Н. Волгин, А. П.Игнатов, С. Н. Косарев и др.]. — Үшінші Рим, 1998.Твег Р. Бензин бүрку жүйесі: құрылғы,қызмет көрсету, жөндеу / Р. Твег. — М. :Рөлде, 2002.   Оқырманға. 31-тарау. Қозғалтқыш және оның жүйелері. 4Автотракторлық ішкі жану қозғалтқыштарының жіктелуі. 4Қозғалтқыштың негізгі көрсеткіштері және қозғалтқыштың жалпы құрылымы. 5Карбюраторлы қозғалтқыштың құрылымы және жұмысы. 8Дизельдің құрылымы және жұмысы. 10іштен жану қозғалтқыштарының сипаттамалары. 12тарау. Қозғалтқыштың ішкі жану тетіктері. 152.1.Қозғалтқыштың корпустық бөлшектері. 152.2.қозғалтқыштың тазалау механизмі тетігінің құрылымы. 182.3.Газ тарату механизмінің құрылымы. 243-тарау. Қозғалтқыштың майлау жүйесі. 31Қозғалтқыштың майлау жүйесінің құрылымы. 31Май сорғыш. 33Май сүзгілері. 344-тарау. Қозғалтқыштың салқындату жүйесі. 36Қозғалтқыштың салқындату жүйесінің құрылымы. 36Радиатор. 37Сұйық сорғы. 38Вентилятор. 39Термостат 405-тарау. Ұшқынмен жанатын қозғалтқыштардың қуаттандыру жүйесі. 41Ұшқынмен жанатын қозғалтқыштардың қуаттандыру жүйесі. 41Бензинді қозғалтқыш. 41Газ қозғалтқышы. 45Инжекторлықозғалтқыш 47Қозғалтқыштың қуаттандыру жүйесі. 506.1.Дизельдің жанармай жүйесінің жұмысы мен құрылыы. 506.2.Отын сорғылар. 526.3.Шүмектер. 566.4.Май сүзгілері. 586.5.Ауамен қуаттандыру жүйесінің құрылымы. 58Пайдаланылған әдебиеттер. 60 Оқу басылымы Кузнецов Анатолий СергеевичІшкі жану қозғалтқышының құрылымы мен жұмысы Оқу құралы3-басылым, стереотипное РедакторыЕ.А.Омарханов Дизайн сериясы: К.А.КрюковКомпьютерная верстка: С. Ф. Фёдорова Корректор С. Ю. Свиридова Изд. № 103114324. Басуға қол қойылған күні25.04.2013. Формат 70 х 100/16.Гарнитура «Школьная». Қағазы офс. № 1. Офсет талшықпен борланған. Усл. печ. л. 6,5. Тираж 1200 экз. Заказ №ООО «Баспа орталығы «Академия». www.academіa-moscow.ru 129085, Москва, пр-т Мира, 101В, стр. 1.Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды№ РОСС RU. AE51. H16474 .05.04.2013.Электронды тасығыштар баспасынан басылды .ОАО «Тверь полиграфиялық комбинаты», 170024, г. Тверьқ, Ленин көшесі, 5. Телефон: (4822) 44-52-03, 44-50-34. Телефон/факс: (4822) 44-42-15.Homepage — www.tverpk.ru Электрондық пошта (E-maіl) — sales@tverpk.ru
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру