Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары

Авторы: Талғат Мамашев

─ 1 ─

─ 2 ─ УДК 323/324 (574):327 ББК 66.3 (5 Каз):66.4 Ұ 43 Редакциялық алқа: Редакционный совет: Т.А. Мамашев, Ə.Н. Нысанбаев, В.Н. Шепель, З.С. Айдарбеков Жауапты редактор: Ответственный редактор Т.А.Мамашев Құрастырушылар: Составители: К.Н. Балтабаева, Т.Е. Əбілова, Е.Ұ. Байдаров, Ə.Т. Сүлейменова Ұлттық идея – отандастардың тəуелсіз Қазақстанның игілігі жолында бірігу факторы: халықаралық ғыл.-теор.конф. материалдары (Алматы қ. 14 қыркүйек 2011 ж.) / Жауапты ред. Т.А.Мамашев. – Алматы: Атажұрт, 2011. – 272 б. Национальная идея – фактор объединения соотечественников во благо независимого Казахстана: Материалы междунар.науч.-теор.конф. (г. Алматы, 14 сент. 2011 г.) / Ответ.ред. Т.А.Мамашев. – Алматы: Атажұрт, 2011. – 272 с. ISBN 978-601-7023-41-6 Бұл ғылыми жинақта аталмыш конференцияға қатысушы ғалымдардың баяндамалары топтастырылған. В данный научный сборник включены доклады ученых вышеназванной конференции. ISBN 978-601-7023-41-6

© Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы © Философия жəне саясаттану институты © Қазақстан Республикасы Президентінің Мұрағаты, 2011. Ұ 43

─ 3 ─ Т.А. МАМАШЕВ, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы Төрағасының бірінші орынбасары (Қазақстан, Алматы қ.) ҰЛТТЫҚ ИДЕЯ – ОТАНДАСТАРДЫҢ ТƏУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ИГІЛІГІ ЖОЛЫНДА БІРІГУ ФАКТОРЫ Бүгінгі ғылыми-теориялық конференция Қазақстан Республикасы тəуелсіздігінің 20 жылдығымен орайлас өтіп отыр. Бұл жылдары біздің ел демократиялық өзгерістер мен нарықтық экономиканы қалыптастыру жəне əлеуметтік жаңару жолымен алға қарай нық қадам басып келеді. Қазіргі жағдайларда қазақ халқының кең даласында өзін əлемге паш етіп ашық көрсеткен бейбіт те еркіндік сүйгіш мемлекет құрылып келеді. Еліміздің саяси тұрақтылық, азаматтық, конфессияаралық жəне этносаралық келісім жағдайында өмір сүруінің өзін тəуелсіздік тұсындағы оның ең басты жетістігі ретінде батыл бағалауға болады. Қазіргі көпэтносты Қазақстанның тəуелсіздігінің нығаюының оның өркениетті, демократиялық мемлекет ретінде үдемелі дамуының əлеуметтік-мəдени берік негізі оның халқының тарихи тағдырларына қарай өз тарихи Отанының шекарасынан тыс қалған отандастарымен өмірдің барлық саласында тығыз əрі тиімді ынтымақтастықты нығайта отырып бірігу мен шоғырлануға, рухани жаңғыруға бет алуы құрайды. Осы себепті де алыс жəне таяу шетелдердегі қазақ диаспорасының, ирреденттері мен репатрианттарының мəселелерін зерттеудің өзектілігі мен оның терең теориялық-əдіснамалық жəне ғылыми-тəжірибелік маңыздылығы арта түседі. Шетелдегі қазақ диаспорасымен байланыстарды орнықтыруда Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы маңызды орынға ие. Бұл қоғамдық ұйым шетелдік отандастармызға өз ана тілін, салтдəстүрлерін сақтауға, қазақ тілінде білім алуына септігін тигізеді. Қазақстан халқы мен шетелдік отандастарымыздың рухани жəне мəдени мұрасын сақтауда Қазақстан Республикасы Президенті Мұрағаты мен ҚР БҒМ Философия жəне саясаттану институты тəрізді мемлекеттік орган мен ғылыми орталықтың ролін атауға болады. Біздің мемлекетіміздің көпэтносты кеңістігінде қазақстандық қоғамның топтасуын қамтамасыз ететін таразы басы теңгерілген

─ 4 ─ салмақты ұлттық саясат жүргізуге үлкен көңіл бөлінеді. Сондықтан да этностық диаспоралар мəселелерін кешенді əрі объективті зерттеуге барынша қолайлы жағдайлар қалыптасқан, ал бұл қазақ халқының ғана емес, тəуелсіз Қазақстанда өмір сүретін барлық этностық топтардың да рухани жəне мəдени жаңаруына оң ықпалын тигізеді. Кез келген этностық кеңістікте ұлттық идеяның кездейсоқ пайда болмайтынын əлемдік тəжірибе көрсетіп отыр жəне оның орын алуы қоғамдық өмірдің барлық салаларын шоғырландыру міндетімен байланысты: өзінің саяси, экономикалық, рухани, мəдени, лингвистикалық жəне экологиялық көрініс табу формаларында ол анағұрлым күрделі міндетті – ел дамуының мүлдем жаңа кезеңін жүзеге асыруды шешуге ұмтылады. Ұлттық идеяның мазмұны қазақ этносының тілін, мəдениетін, білімін дамыту, ұлттық бірегейлігін сақтау сияқты ұлт болмысының өзекті мəселелерін бойына сіңіреді. Қазіргі жағдайлардағы ұлттық идея этносаяси, этномəдени, діни, дүниетанымдық, тілдік жəне əлеуметтік-психологиялық сипаттағы қақтығыстардың алаңына айналмауы тиіс. Шынайы ұлттық идея əр түрлі құндылықтық бағдардағы адамдарды, біртұтас мемлекеттің азаматтары мен шекара сыртындағы оның отандастарын біріктіруі қажет. Басқаша айтқанда, ұлттық идеяның мəні оның біріктірушілік күшімен айқындалады. Бұл біріктірушілік үдерісінің маңызды бір тұсы – Қазақстанның өзге де халықтарының қазақ ұлтының төңірегіне топтасуы болып табылады. Тарихи құбылыстар əсерінен Қазақстанға қоныс аударған жəне бүгінгі таңда егемен Қазақстанның толыққанды азаматтарына айналған барлық халық өкілдеріне деген ізгі де төзімді əрі қонақжай қарым-қатынасымен қазақтар игілікті құрметке қол жеткізді. Дегенмен бұл салада əлде де ойландыратын, алдағы уақытта жедел түрде қолға алатын көптеген мəселелердің бар екендігі даусыз. Бұл конференцияда осы мəселелер жан-жақты сөз болса дейміз. Т.А. МАМАШЕВ

─ 5 ─ Ə.НЫСАНБАЕВ, ҚР ҰҒА-ның академигі (Қазақстан, Алматы қ.) ҰЛТТЫҚ ТƏУЕЛСІЗДІК, ҰЛТТЫҚ ИДЕЯ ЖƏНЕ ҚАЗАҚ ДИАСПОРАСЫ Жуырда болып өткен Дүниежүзі қазақтарының IV Құрылтайы шешімдерінде, онда Дүниежүзі қазақтары қауымдаcтығының төрағасы, Қазақстан Президенті Н.Ə. Назарбаевтың сөйлеген сөзінде қазақ диаспорасының өзекті мəселелері талқыланды. Осыған орай қазақ диаспорасының, ирреденттері мен репатрианттарының теориялық-əдіснамалық жəне ғылыми-практикалық мəселелерінің маңыздылығы арта түспек. Менің баяндамамда ұлттық идея аясында Қазақстандағы қазақтар мен шетелдердегі қазақтарды ұлттық бірегейлендіру арқылы біріктіру сөз болады, яғни ұлттық идея отандастарымыздың тəуелсіз мемлекетіміздің игілігі жолында бірігу, топтастыру факторы екені қысқаша айтылады. Əлемде 3 мыңнан астам ұлттар мен ұлыстар бар екен. Бір ұлттан тұратын бірде-бір мемлекет жоқ. Барлық мемлекеттерде негізгі доминанта халықпен бірге ұлттық диаспоралар өмір сүреді. Сол сияқты Қазақстан мемлекетінде 65%-тен астам қазақ халқы мекендесе, ал 39 шет елдерде оның 6 мил лиондай диаспорасы бар. Қазақтар саны Өзбекстанда – 2 млн., Қытайда – 2 млн. 500 мың, Ресейде – 1 млн. Шыққан тегі мен ұлттық санасына қарағанда, əлемдегі барлық қазақтар саны 15 миллиондай. Осы себепті де қазақ ұлты келешегі мол, ірі ұлттар қатарына жатады. Қарап отырсақ, кейбір қазақ диаспоралары шарықтаған нарық экономикасы мен азаматтық қоғам орнаған елдерде ғұмыр кешуде (АҚШ, Франция, Англия, Алмания, Швеция, Түркия жəне т.б.), ал қалған бөлігі қазіргі экономикалық-əлеуметтік жəне саяси реформалар жүріп жатқан дамушы елдерде өмір сүруде (Қытай, Ресей жəне т.б.). Осыған орай шеттегі қазақ диаспорасының бай нарықтық тəжірибесі осыған сəйкес ділі мен санасындағы құндылықтық басымдықтар егемен Қазақстан үшін өте пайдалы жəне құнды. Қытайдағы, Моңғолиядағы, Өзбекстандағы, Ресейдегі қазақтар өзінің ата-жұртында өмір сүруде, ал қалған қазақ диаспоралары əртүрлі жағдайларға байланысты кезінде қоныс аударуға мəжбүр болғандар.

─ 6 ─ Сонымен, дүние жүзіндегі мемлекеттердің қай-қайсысында болса да негізгі халық жəне көптеген басқа ұлттардың диаспоралары басқа этникалық ортада бірге тұрады. Олардың бірі жер іздеп қоныс аударған диаспоралар болса, бірі жаугершілік, басқыншылық барысында басқа елдердің ортасында қалғандар; енді біреулері қуғынсүргін мен зұлматқа ұшырап, өз этникалық ортасынан кетіп, басқа этникалық ортада қалуға мəжбүр болғандар. Қазақ диаспорасы бұрынғы тоталитарлық заманда жабық тақырып болды. Мемлекеттік тəуелсіздікке қолы жеткен Қазақстан үшін қазақ диаспорасы кешенді гуманитарлық ғылыми проблема ретінде 1991 жылдан бастап Философия институтында «Қазақ диаспорасы: мəселелері мен болашағы» атты ғылы ми бағдарлама шеңберінде жүйелі түрде зерттеле бастады. Оған марқұм Ə.Қ. Арғынбаев көп еңбек сіңірді. Бірнеше ғылыми конференциялар мен отырыстар осы мəселеге арналып, кітаптар шыға бастады. Сөйтіп, «Қазақ диаспорасының ғылыми-зерттеу мəселелері» атты тұңғыш кітап жарық көрді. Бұрын қоғамтануда ешбір болмаған диаспора жəне қазақ диаспорасы ұғымдары халықаралық ғылыми термин ретінде қалыптасты; тіптен «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясына жəне ресми құжаттарға да енді. Мұның өзі ғылыми жетістік болатын. Мен Арғынбаев мырзамен бірге сонау 1991-1992 жылдарда зерттеу жұмысын өрістете отырып, жаңа бір диаспорология немесе диаспоратану дейтін жаңа ғылымның өмір сүретіндігін дəлелдедім жəне ол көптеген əдебиеттерге еніп те кетті. Бұл диаспора туралы ілім басқа этникалық ортада ғұмыр кешіп жатқан этникалық топты зерттейді. Оның тиімді ұлт саясатын қалыптастыру мен іске асыруда алатын орны айтарлықтай. Мемлекет ішіндегі өз атамекенінің тарихи иесі – негізгі доминанта ұлтпен бірге ғұмыр кешіп жатқан ұлттық диаспоралар арасында оқтын-оқтын қайшылықтар пайда болып отырады. Кейде осы қайшылық дау-жанжалға ұласып, ол мемлекеттік жəне территориялық тұтастыққа қауіп төндіреді. Сондықтан мемлекет шеңберінде негізгі халық пен ұлттық диаспоралар арасындағы қайшылықтарды олардың ұлттық мүдделерін тиімді үйлестіру арқылы шешкен жөн; бұл əлеуметтік тұрақтылық пен орнықты дамуды қамтамасыз етеді. Диаспора – қалыптасып келе жатқан жаңа диаспоратану ғылымының негізгі ұғымы. Қазақстанда негізгі қазақ ұлты мен басқа орыс, неміс, кəріс, өзбек, тағы басқа ұлттық диаспоралар арасындағы күрделі де қиын мəселелерді дер кезінде шешу этносаралық жəне əлеуметтік тұрақтылықтың, түбегейлі демократиялық реформаларды пəрменді жүргізудің, орнықты дамудың бірден-бір шарты. Барлық диаспоралардың өздерінің атамекенінде мемлекеті бар, ол – сол Ə.НЫСАНБАЕВ

─ 7 ─ халықтардың дамуының этникалық кеңістігі. Өздерінің этникалық ортасынан басқа этникалық кеңістікке көшіп келіп, сіңіп отырған ұлттың шашыраған бөліктерін ұлтқа санап, елімізді көп ұлтты деу ғылыми тұрғыдан шындыққа сəйкес келмейді. Ұлттық идея – біртұтас қазақ идеясы, сырттағы жəне іштегі қазақтардың тəуелсіздік игілігі үшін бірегейленуі. Қазақстандағы қазақтар мен орыстар арасында дəйекті жəне өркениетті қатынас орнату қазақ ұлтының мəдениеті мен руханиятын қайта өрлету үшін ауадай қажет. Сондықтан респуб ликада жаңа диаспоратанулық зерттеулерді барынша өрістеткен жөн. Теориялық жəне қолданбалы диаспоратану бойынша көптеген зерделі зерттеулер ұйымдастыру – алда тұрған міндет. Кезінде ұлт саясаты жөніндегі Мемлекеттік комитет Философия институтымен біріге отырып, 1996-1998 жылдарға арналған қазақ диаспорасы бойынша ауқымды ғылыми-зерттеу жұмыстарын қаржыландыруға тырысқан. 1996 жылдың 30 желтоқсанында шетелдердегі қазақтарға мемлекет тарапынан қамқорлық көрсету туралы Президентіміз Н.Ə. Назарбаевтың жарлығы шықты. Онда қазақ диаспорасын ғылыми жағынан қамтамасыз етуді Философия институтына тапсырған. Ғылыми-зерттеусіз жаңа ұлт саясаты болмайды. Егемен еліміздің сыртқы саясаты қазақ диаспорасы көптеп орналасқан мемлекеттерге бағытталуы қажет. Сөйтіп, нəтижесінде іштегі жəне сырттағы қазақтарды рухани біртұтастықта, ұлттық бірлікте қарастырып, «Қазақстан жəне қазақ диаспорасы» атты көлемді монография даярлануда жəне тиісті орындарға жаңа ғылыми-практикалық ұсыныстар əзірленуде. Қазақ халқы түркі тектес халықтарға жатады. Осы түркілік тұтастықты оларға ортақ ғұлама түлғалардың, ойшылдардың рухани мұраларын (Қорқыт Ата, Қожа Ахмет Иасауи, Абай, Əлішер Науаи жəне т.б.) зерттеу, ортақ ақпараттық-мəдени кеңістікті құру, олардың диаспораларын зерттеу, халықаралық жалпытүркілік ғылыми-зерттеу қорын құру арқылы іске асыру қажет. Қазақ диаспорасы – қазақ ұлтының құрамдас бөлігі. Егеменді еліміздің жаңа ұлт саясаты шеттегі қандас бауырларымыздың мұңмұқтажын қоса қамтып, оларға мемлекеттік қамқорлық жасалуда. Кез келген мемлекет өзін құрып отырған ұлттың сыртта жүрген өкілдеріне қамқорлық жасауды мерей тұтады. Өйткені мұндай ізгі ниет – оның абырой-беделін, қуатын танытатын, өзіне өзгелердің құрметпен қарауын туғызатын шара. Мысалға, Германияның немесе Израильдің пəлен ғасыр бұрын көз жазып қалған қандастарына жасап отырған қамқорлығы, шынымен-ақ, кісі қызығарлықтай. Кейде керісінше де болады. Жаңадан дербестік алған өзінің Ə.НЫСАНБАЕВ

─ 8 ─ этникалық Отанының аяғынан тез тұрып кетуіне сол мемлекетті құраған халықтың сырттағы ауқатты өкілдері елеулі көмек жасайды. Кезінде Израиль мемлекеті солай қуаттанған. Əсіресе, шет елдерде тұратын 56 миллион қытайлықтардың «Қытай реформасының» табыс ты іске асуына тигізген жəрдемі елеулі болды. Қазақстан Республикасы өзі алғаш құрылған күннен бастап, қандай қиын жағдайға тап болғанына қарамастан, сырттағы қандастарымызға қамқорлық жасауды назардан тыс қалдырған емес. Елбасымыз Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың қазақтар тұратын мемлекеттер басшыларымен кездесулерінде қандастарымыздың хал-жағдайына қатысты мəселелер сан мəрте ресми түрде қозғалды. Қазақтардың атажұртына біртіндеп оралуын, олардың азаматтық мəртебе алуын, тұрғын үймен қамтамасыз етілуін, қолдан келгенше жəрдем берілуін шешуге Үкімет тарапынан талпыныс жасалуда. Ұлттық идея халық үшін барлық тарихи кезеңдерде маңызды рухани күш болғаны белгілі. Ал енді, бұл құбылыстың түпкі мəніне, құрылымына назар аударатын болсақ, онда ол ең алдымен өзінің рухани кіршіксіздігімен, болашаққа деген арман-тілегімен айрықшалануы тиіс. Сонда ғана ұлттық идеяның нағыз тарихи маңыздылығы арта түседі. Өткен ғасырларда өмір сүрген даналарымыз халықты үнемі рухани-адамгершілік бағдарларға шақырып отырған. Əл-Фараби замандастарына «қайырымды, ізгілікті қаланың» қажеттілігін айтса, Жүсіп Баласағұн қоғамда əрбір адамның əділетті болуын көксеген, Абай пендеге арнап «Адам бол!» деп нақты кеңесін берген, Шəкəрім болса ар-ұяттан, ұжданнан əлеуметтік болмыстың, адам өмірінің түп қазығын іздеген. Осы айтылғандарға орай, қазіргі заманда еліміздің азаматтарына құндылықтық бағдар болатын, болашақтың жарқын жолын анықтайтын ұлттық идея қажет екеніне күмəн келтіруге болмайды. Басқаша айтқанда, оның сипаттамасын ұлттық идеологияның нақтыланған, тарихи кезеңге бейімделген рухани моделі іспетті феномен деп беруге болады. Ұлттық идея Қазақстан жағдайында жергілікті тұрғындарды ғана жарқын болашаққа жетелейтін бағдар, көшбасшы ой-тұжырым емес, сонымен бірге ол алыс жəне жақын шет елдердегі қандастарымыздың жүрегін жібітетін, көңілдерін биікке барынша көтеретін, рухани деңгейде əрқайсысына демеу болатын қасиетке ие болуы керек. Жалпы ұлттық идеяға деген зəрулік қоғам дамуының белгілі бір кезеңінде бекер туындамайды. Ұлттық идея, негізінен, жас ұрпаққа, жас мамандарға, жас отбасыларға алға қарай жылжуға ауадай қажет құдіретті əлеуметтік-рухани күш болуға тиіс. Ұлттық идеяға негізделген қазақ философиясы еліміздің рухани тəуелсіздігінің көрінісі, ел бірлігінің рухани тірегі. Рухани дамудың Ə.НЫСАНБАЕВ

─ 9 ─ негіздері толық қаланбаған елде идея сан қилы бағытта өрбиді, ал ол мемлекетте өмір сүретін барлық азаматтардың игілігіне, мүддесіне қызмет етсе құба-құп. Егер əр түрлі этникалық, діни, əлеуметтік топтарды бір-біріне қарсы қоюды, олардың ара жігін ашуды мақсат еткен жалпы мемлекеттік идея болса, онда ол түбінде сол елдің ыдырауына, мемлекеттің құлдырауына əкеліп соғады. Мұндай жағдайды Кеңес Одағының ішкі саясатынан анық байқауға болатын еді. Онда орталықтың абсолютті басымдық дəрежесі қоғамда басты идеяға айнала бастаған уақытта одақ өз тіршілігін амалсыздан тоқтатты. Жалпы империялардың бəріне тəн ортақ осал жері – мылтық пен қара күшке сүйеніп жүйені ұстап тұрудың əдеті мен дəстүрін бекітуі. Сондықтан, əрқилы империялар тарих сынағына шыдамай ыдырап кетіп отырды. Қазақстан Республикасының қазіргі кезеңдегі ұлттық идеясының өзіндік бір вариантын төмендегідей тұжырымдауға болады: «Бастауларды ұмытпастан, біз бірлесіп əрбір азаматтың игілігі үшін күшті, өркениетті, бəсекеге қабілетті жəне демократиялық Қазақстанды құрамыз». Бұл ой-тұжырымның үш маңызды іргетасы бар екенін байқаймыз: біріншіден, ол рухани бастауларды, халықтың тарихи мұрасын ұмытпауға шақырады; екіншіден, əрбір қазақстандыққа ортақ игілік болатын бірлік мəселесін көтереді; үшіншіден, Қазақстанның бəсекеге қабілетті өркениетті, демократиялық ел болуына ұмтылыс жасау қажеттілігі айтылады. Бұл тұжырымның өміршеңдігі мен оның халықтың көңілінен шығар-шықпасын уақыт көрсетері анық. Дегенмен, оны ұлттық идеяның елімізде қалыптастыруға деген үлкен қадамының лайықты бастамасы деп қабылдағанымыз жөн. Біздің Институттың ғалымдары қазіргі кезеңде ұлттық идеяның теориялықəдіснамалық негіздерін жасауға жəне соның негізінде қазақ философиясын дамытуға атсалысуда. Ғылыми танымның нақты əрекеттері өз жемістерін береріне сенемін. Жоғарыда айтқандай, еліміздің тəуелсіздігі жарияланған кезде алғашқылардың бірі болып «диаспоратану» деген ұғымның ғылыми айналымға енуіне үлес қостым. Міне, енді қазіргі кезеңде етек жеңімізді жинап, шетелдік кеңістікте өмір сүріп жатқан бауырларымызды ішке тартып, рухани-мəдени жағынан біртұтас халыққа айналуға қадам жасап жатқандығымыз қуантады. Мемлекетіміздің тəуелсіздігін нығайта түсуімен қатар, Елбасы Н.Ə. Назарбаев алыс жəне жақын шет елдердегі қазақ диаспорасына ерекше көңіл бөліп келеді. Қазақ жерінен кезінде əртүрлі себептермен көшіп кеткен жəне көшуге мəжбүр болған қандастарымыз қазіргі таңда тəуелсіз мемлекетімізге орала бастады. Сондықтан, оларға «оралман» деген ат та берілді. Басқаша айтқанда, халықаралық деңгейде «репаƏ.НЫСАНБАЕВ

─ 10 ─ триант» деп аталатын бұл құбылыстың қазіргі жаһандану заманында өзектілігі арта түсуде. Ал енді ғалымдар тұрғысынан жасалған əрекеттерге келетін болсақ, онда жалпы бұл мəселе біздің Институттың ауқымында ғылыми жоба ретінде екі рет пəнаралық түрде зерттеліп, «Қазақ диаспорасы: мəселелері жəне болашағы» деген тақырыпта ұжымдық монография формасында жарық көрді. Екінші кітап – ХХІ ғасырдың басындағы Еуразиялық интеграция ауқымындағы қазақ диаспорасы мəселесіне арналды. Əрине, диаспора мəселесінің əлі де көптеген əлеуметтік-философиялық, құндылықтық-дүниетанымдық жəне практикалық тиімді шешімін табуға тиісті тұстары баршылық. Ең негізгі ұлттық идеяны басшылыққа ала отырып концептуалдық бағдар – қазақ халқының біртұтас ұлтқа айналуының сан қырлы тетіктерін іске қосуға тырысуымыз қажет, соның бір қыры əлемдегі қырықтан астам елдердегі алты миллиондай халқы бар қазақ диаспорасы мəселесі. Ендігі жерде өзіндік «менін» сақтауға ұмтылған əрбір жұрт, ең алдымен, тарихи санасы мен жадын, бірегей ұлттық болмысы мен ойлау машығын, өзіндік дүниетанымы мен дінін, ана тілі мен ерекше ділін, бай дəстүрлі төл мəдениетін дамыту, аман алып қалу жолында жанталасуы қажет. Қазақ диаспорасы мəселесін тəуелсіздіктің алғашқы жылдарында қолға алып зерттеуге ат салыстық. Жаңа диаспоратану ғылымын ашып, оның зерттеу пəні мен əдістерін, ұғымдық аппараты мен əдіснамасын анықтадық. Диаспора, қазақ диаспорасы, диаспоратану ұғымдарын жаңа «Қазақстан» атты ұлттық энциклопедияға, «Мəдени мұра» бойынша зерттеулерге енгіздік. Онсыз қазақтың ұлттық тарихы толық болмайды. Диаспоратану бойынша қазір теориялық жəне қолданбалы пəнаралық зерттеулер жүргізілуде. Сөйтіп, ол əлемдік гуманитарлық ғылымда кеңінен пайдалануда. Бірнеше кітаптар жарық көрді, диссертациялар қорғалды, бірнеше ғылыми жиындар өткізілді. Оның үстіне, осы тəуелсіздіктің 20 жылдығы ауқымында осы мəселе бойынша бірнеше ғылыми-зерттеу жобаларының орындалуына ғылыми жетекшілік жасап, жалпы диаспоратану мəселелерінің əлемдік деңгейдегі теориялықəдіснамалық, əлеуметтік-экономикалық, құндылықтық-психологиялық, этнодемографиялық тұстарын ашып көрсетуге тырыстық. Бұған экономистер, философтар, аксиологтар, тарихшылар, социологтар, мəдениеттанушылар, демографтар атсалысты. Əсіресе, қазақ халқының ұлттық тарихына байланысты диаспоралық мəселелердің қыр-сырын ашуға əр түрлі саладағы ғалымдарды жұмылдырумен айналысқандығымыз өз жемісін берді. Оралмандар үшін квотаның жылдан жылға көбеюі еліміздің тəуелсіздігінің нығая түскендігінің бір Ə.НЫСАНБАЕВ

─ 11 ─ белгісі деуге болады. Дегенмен Қытай мен Өзбекстандағы, Ресей мен Еуропадағы бірнеше миллиондаған қандастарымыздың тіліне жəне жалпы хал-жағдайына көңіл аудару мəселесі, олармен байланысты білім-беру, бұқаралық ақпарат құралдары, мəдени жəне экономикалық сияқты салаларда тереңірек жүргізу өзінің өзектілігін сақтап отыр. Қазақтардың ұлттық болмысы мен ойлау машығын, тілі мен ділін, діні мен ұлттық келбетін, ұлттық бірегейлігін сақтау бүгінгі өзекті мəселелер қатарына жатады. Өйткені олар тез шешіле қоятын мəселелер емес. Олар біршама шыдамдылықты, этникалық төзімділікті, халықаралық дипломатияның ұтымды тұстарын тиімді пайдалануды қажет етеді. Қазақстан тəуелсіздік алысымен Германия мен Израиль сияқты үшінші ел болып, өзінің диаспорасына мемлекеттік қамқорлық жасап келеді. Шын мəнінде өзінің ұлттық диаспорасының жағдайына шынайы мəн беріп, көңіл бөле бастаған халық ғана нағыз есейген ұлттың қатарына жатады. Ұлт саясаты жалпыұлттық идеяға негізделуі керек. Бұл идеяны қазақтардың ұлттық идеясы мен қазақстандықтардың азаматтық бірегейлену идеясын синтездеу арқылы еліміздің əлеуметтіксаяси тұрақтылықты қамтамасыз етеміз. Қазақстанды мекендейтін халықтардың 65 пайыздан астамын осы жерді ата-бабадан мұра етіп иеленіп келе жатқан байырғы халық – қазақтар құрайды. Сондықтан этносаралық жəне дінаралық қатынастарға қатысты барлық жауапкершілікті осы ұлт көтереді. Қазақ халқының рухани құндылықтары ұлттарды ұйыстыруға, қазақстандықтарды бірегейлендіруге қабілетті. Қазақтың тілі, тарихы мен мəдениеті отаршылдық пен тоталитаризм барысында зəбір көріп, трансформацияға ұшырағандықтан, оларды қайта түлетуге үлкен көңіл бөлінуі тиіс. Əсіресе, Мемлекеттік тілге қатысты, оның қолданылу аясын барынша кеңейтуге бай ланысты нақты іске асыруды талап ететіндей жаңа заң қажет сияқты. Ал Мемлекеттік тіл бүкіл қазақстандықтарды іштей топтастыратын басты факторға айналмақ. Тіл – ұлттық бірегейліктің негізі, яғни халықтың өзіне ғана тəн ділі, діні, дүниетанымы, мəдениеті осы тіл арқылы ғана сақталып, дамиды. Ал жоғарыда айтқанымыздай, кез келген мемлекеттің құралғандағы мақсаты – белгілі бір ұлттың бірегейлігін сақтау болып табылатындығын еске алсақ, (онсыз мемлекет өзінің барлық қадірқасиетін жоғалтады), онда Қазақстан Республикасында қазақ тілінің бірден-бір мемлекеттік тіл ретінде өркендеуі өзінен-өзі түсінікті жайт. Мемлекеттік ұлттық саясатты ендігі жерде мемлекеттік тілдің қолдану аясын кеңейтуге бағытталғаны жөн. Себебі құрып отырған негізгі халықтың тілін барынша дамыту – Үкіметтің бірден-бір міндеті. Онсыз мемлекет өз мəнін жоғалтады. Ə.НЫСАНБАЕВ

─ 12 ─ Қазақстан Республикасы – қазақ ұлтының төрткүл дүниедегі жалғыз Отаны, бірден-бір қара шаңырағы екені əлемге аян. Қазақ диаспорасының арқа сүйер сүйеніші де, өсіп-өнетін атамекені де – тек тəуелсіз Қазақстан, байырғы қазақ жері. Сондықтан қазақ ұлты дамуының этникалық-мəдени кеңістігі де Қазақстан Республикасы. Əлем қазіргі кезеңде түбірінен өзгеруде. ХХІ ғасыр түркі тектес егеменді елдер үшін керемет тарихи заман болмақ, білім мен ғылымды дамыту халқымыз үшін тамаша өркениет пен демократия жолы, қазақстандық экономиканың өсуі мен дамуына сенеміз. Іштегі жəне сырттағы қазақтар рухани жəне этникалық жағынан біртұтас ұлт болып ұйып, келешекте өркениетті Қазақ елі жаңа белестерге көтерілетініне ешқандай күмəн жоқ. Ол үшін бізге тыныштық, бейбітшілік, төзімділік, қарқынды еңбек, жүйелі құқықтық тəртіп пен əлеуметтік-экономикалық реформа қажет. Əлемнің əртүрлі мемлекеттерінде ғұмыр кешіп жатқан қазақ диаспорасының өкілдері өздерінің ұлттық құндылықтары мен негіздерін ешқашан ұмытқан емес. Дүние жүзінің əлеуметтік-экономикалық кеңістігінің біртұтас интеграцияға ұшырап, жаппай жаһандану процесі жүріп жатқанда Қазақстандағы қазақтар да, шетелдердегі қандастарымыз да өзіндік этникалық келбетін жəне ұлттық бірлігін жоғалтпаудың жолдарын іздеуде. Мұндай əрекет барлық халықтар үшін маңызды болып тұр. Əрине, қазақ диаспорасы үшін өздері өмір сүретін жерлердегі басым үрдістердің екпініне шыдай қою да оңай шаруа емес. Мəселен, Ресейде жəне Батыс Еуропада өмір сүріп жатқан қандастарымыздың жас ұрпағының өз тілін үйренуге мүмкіндіктері шектеулі, олар тек қана тұрмыстық жағдайда ғана тіл мен діннің, салт пен дəстүрдің негіздерін білуге тырысады. Осындай күрделі мəселелерді зерделеген аға ұрпақтың өкілдері осы процестің болашағын болжағандықтан, қалайда қазақ бозбаласы қазақтың бойжеткеніне табысқанын қалайды. Бұл ұлтшылдықтың теріс көрінісі емес, ұлтжандылықтың таза келбеті, этнопсихологиялық сиысушылықтың заңдылығын білуден туындаған нəтиже. Қазақтардың ХХ ғасырдағы этникалық тарихы əр түрлі драмалық, кейде трагедиялық оқиғаларға толы болды. Соның ішінде ана тілі мəселесі бойынша туындаған жағдай қазақ диаспорасы мен Қазақстандағы ұлт өкілдері арасындағы қарым-қатынасқа əсер етпей қоймайды. Өйткені, қазақ əліпбиі үш рет түбірлі өзгеріске ұшырады. Алдымен араб əліпбиі болса, одан соң қазақ тілі ХХ ғасырдың 30-жылдары латын əліпбиіне негізделсе, соңынан халқымыз кириллицаны негізгі əліпби етті. Мұның бəрі сырттағы қазақ диаспорасы өкілдерімен ақпараттық, білімдік, мəдени-рухани қарым-қатынас Ə.НЫСАНБАЕВ

─ 13 ─ жасауға елеулі кедергілер жасағаны белгілі. Елбасымыз Н.Ə. Назарбаев халқымыздың ХХ ғасырдағы күрделі тарихы туралы: “…қазақтар бет-бетіне таратылып, бір халық, бір ұлт, бір ел екенін атымен ұмытатындай күйге жеткізілді. Жер бетінде отаршылдық көрмеген халық кемде-кем болғанымен, бір ғасырда осыншама көп реформаға ілініп, тоз-тоз болатындай тəлкекке ұшыраған халық ешқайда да жоқ шығар”. Ендігі мəселе осы тарихи əділетсіздіктің орнын үйлесімді қатынастармен өрбіту, бұрынғы деструктивті іс-əрекеттердің түптамыры болған іргетасты өзгертіп, тезірек жаңа өркениетті инновациялық дамумен жүру міндеті тұр. Мұндай мақсатқа мемлекеттік шаралармен ғана қол жеткізу мүмкін емес, оған халқымыз тұтастай жұмыла кіріскенде ғана табысқа жетуге болады. «Тек мемлекеттің ғана жұмысы» деп «қазақ диаспорасы», «оралмандар» мəселесіне селқостық танытуға болмайды. Өйткені бұл мəселелер этнопсихологиялық астарларға толы дүниелер. Бүгiнгi əлемдегi, Еуропа мен Азиядағы тайталас – экономикалық жəне ақпараттық бəсеке түрiне ауысқан. Егер Сiз бiртұтас мұхитқа айнала бастаған əлемдегi аласапыран қаржы мен ақпарат ағыстары арасында өзiңiздiң ұлттық рухыңыз бен келбетiңiздi, ұлттық болмысыңыз бен қадiр-қасиетiңiздi сақтап қалғыңыз келсе, дүниетаным жүйеңiздi, ойлау машығыңызды таза сақтаңыз. Əйтпесе, əлгi ағыстармен бiрге жұтылып жоғаласыз. Онда ата-бабаң ғасырлар бойы қанын төгiп, Сiзге мирас еткен жерiңнiң астындағы мұнайың мен асыл тасыңның да құны көк тиын. Онда замандастарымыздың қаншама азабымен iргесiн қалап жатқан дербес мемлекетiмiздiң жер бетiнен заты жоғалып, картада аты ғана қалады. Құдайым ондай қатердiң бетiн аулақ қылсын! Бүгiнгi күннен бастап əрбiр ұлымыз бен қызымыздың қанына биiк ұлттық рух дəнегiн себу, мiне, осы қатердiң алдын алу үшiн де қажет. Болашақ отандасымыздың, шынымен-ақ, адамзат өркениетiнiң алдыңғы легiнде жүретiндей, өзге жұрт өкiлдерiмен терезесi тең тұрып бəсекелесе алатындай, сонымен бiрге өзiнiң ұлттық болмысы мен қадiр-қасиетiн, мəдени төлтумалығымызды жоғалтпайтындай орнықты дамуы бүгiнгi таңдағы басты мiндетке айналды. Егер бiз осы мiндеттiң оң шешiмiн таба алсақ, онда саяси-экономикалық жəне рухани-адамгершiлiк қауiпсiздiгiмiздi де қамтамасыз ете аламыз. Еліміздегі адам капиталы мен ресурсын дамытуға, оның тапшылығын жоюда шетелдегі қазақтардың үлесі айтарлықтай болмақ. Өйткені олар нарықтық экономикасы біршама дамып жатқан Еуропа мен Азия елдерінен келген. Сонымен қатар 2015 жылы Ə.НЫСАНБАЕВ

─ 14 ─ еліміздегі халықтың санын 20 миллионға жеткізуге де өзінің ықпалын тигізбек. Тек сыртқы жəне ішкі қазақтардың рухани-мəдени жəне ұлттық бірлігін жаһандану заманы талабына сəйкес нығайту ауадай қажет. Осы жерде ұлттық идея бүкіл əлемдегі қазақтарды біріктіретін факторға айналуда. Қазақстан Республикасы – тəуелсіздік жолында ғасырлар бойы мың өліп, мың тірілген қазақ ұлтының тарихи Отанында құрылған унитарлық мемлекет. Сондықтан, қазақтардың өз есімімен аталған елдің бүгінгі хал-жағдайына да, болашағына да өзге этностық топтарға қарағанда жауапкершілігі көбірек болуы заңды. Осы уақытқа дейін біздің халқымыз бұл тарихи жауапкершілікті сезініп, өзінің асқан төзімділігі мен сабырлығының арқасында елдегі этносаралық та, əлеуметтік те татулықты сақтауға ұмтылып келеді. Конституцияда жазылған «Қазақстан халқы» ұғымын еліміздегі сан түрлі этностардың қарапайым жиынтығы түрінде ұғынсақ қатты қателесеміз. Қазақстан халқы - осы тəуелсіз унитарлық мемлекеттің негізін құрап отырған шешуші қазақ халқының маңына топтасқан, қазақ тілінің, халқымыздың өзіндік ділінің, дəстүрлі мəдениетінің қазіргі заманға сай дамыған келбетіне өз мəдениеттері арқылы ерекше бояу қосқан, сөйтіп ортақ тіл, ортақ діл, ортақ мəдениет, демократия, бостандық, адам құқы сияқты базалық құндылықтар арқылы топтасқан отандастарымыз қауымдастығының жаңаша сапалық күйі. Өз Отанының, өз халқының тарихы мен мəдениетін терең білмеген адам жел айдаған қаңбақтай сыртқа елеңдеумен, сыртқа еліктеумен күн кешеді. Егер біз, қазақ халқы өзі іштегі мен сырттағысы бар іштей бірегейленіп, өзге отандастарымызды өзіміздің айналамызға ұйытып, ұлттық бірегейлену ісінің көшбасшысы боламыз десек, онда, ең алдымен, отандық тарихнамамызды түзеп, рухани-мəдени құндылықтарымызды түгендеп алуымыз қажет. Сонымен ұлттық идея бүкіл əлемдегі қандастарымыздың біртұтас қазақ идеясы. Сонымен, неге біз мемлекетімізді құрып отырған Қазақстандағы жетекші ұлт – іштегі жəне сырттағы қазақ халқының тарихын, ежелден тамыр тартқан мəдениетін, философиялық жəне əлеуметтік ойын, ардақ тұтқан құндылықтарын өзіміз танып біліп, соның арқасында өзге отандастарымызға ұғындырып ортақ тарихи сана қалыптастыра алмай отырмыз. Бұл бағытта атқарылып жатқан жұмыстар баршылық. Қолға алынған «Мəдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы Қазақстан азаматтарының еліміз бен жеріміз тарихы туралы түсінігі іштегі жəне сырттағы біртұтас қазақ халқының сан ғасырлық өркениеті Ə.НЫСАНБАЕВ

─ 15 ─ мен мəдениетінің жауһар үлгілерін көпшілік білетіндей мүмкіндік жасауға тиіс. Кейбір ұлтжанды азаматтар мен мекемелер өз істерін дабырайтып насихаттамады, діттеген мақсаттарына үнсіз кол жеткізуге тырысты. Сонымен жалпы ортақ сананы калыптастыруға тек білім беру мекемелері ғана емес, сонымен қатар оған барлық əлеуметтікгуманитарлық ғылымдар жəне олардың қазіргі заманғы пəндері қатысқаны жөн. Өйткені ортақ сананы қалыптастыру пəнаралық мəселе болғандықтан ол жүйелілікті талап етеді. Халқымыздың ортақ тарихи санасын қалыптастыру арқылы елімізде мəдени-өркениеттік бірегейленуді іске асыра аламыз. Ə.НЫСАНБАЕВ

─ 16 ─ А.К. АБДВАХИТОВА, кандидат биологических наук (Эстония, г. Таллинн) ЕРИК ИЛИ СВОБОДА КАК ЕNTERTAINMENT В жизни бывают такие эпизоды, которые наводят на новые мысли, заставляют посмотреть по-новому на какое-то понятие, а бывает и так, что это вдруг возникшее новое понятие предмета и раньше жило где-то в подсознании и только теперь «всплыло на поверхность». Я была в нотариальной конторе у переводчика с тем, чтобы получить перевод с эстонского на русский свидетельства о рождении моего сына Ерика (Erik). Переводчику сказала: «Пишите в переводе имя моего сына не через букву «Э» – Эрик, а Ерик – через «Е», поскольку это не только эстонское, но и казахское имя». Переводчица поинтересовалась: «А что означает это имя?». «Свобода,– ответила я и, немного помолчав, добавила: И нечто вроде забавы». На что переводчица, зубастая, по всей видимости, женщина, не преминула с укором заметить: «Что же вы так плохо знаете свой родной язык». Я ответила, что казахский язык отличается тем, что некоторые слова очень емкие по своему содержанию, одно и то же слово может означать два, а то и три совершенно разных по смыслу понятия. В данном же случае слово «ерик» скорее ближе понятию английскому слова «еntertainment» и смыслу, который англичане вкладывают в это слово, а именно, «развлечения, увеселения; гостеприимство, прием гостей». Казахское слово «ерiк» – это свобода, забава, в смысле развлечение, и это свобода выбора. Есть такая пословица, которая гласит: «Қазаншының еркi бар, қайдан құлақ шығарса». В переводе означает: «Изготовитель котла волен поставить ушко там, где захочет», или «своя рука владыка». Мне всегда казалось странным, что в казахском языке слово «свобода» и «развлечение» обозначаются одним словом, но думаю, что это совсем не случайно. Свобода в европейском понимании – это свобода от чего-то или свобода от кого-то, что или кто мешает жить так, как хотелось бы. «Не вмешивайтесь, не мешайте, оставьте меня и мой бизнес в покое», – так примерно можно охарактеризовать главный девиз свободного западного общества, и, надо сказать, в этом посыле и требуемой позиции есть свои привлекательные моменты.

─ 18 ─ бода многолика и никогда не поздно пересмотреть отжившее понятие и заменить его другим. Может пришло уже время-то? Это было отступление по поводу политики некоторых стран из постсоветского окружения. Вообще сразу после перестройки сложилась такая ситуация, когда западные ценности стали «самыми ценными», а если произносилась фраза «пора уже жить, как принято в цивилизованном обществе», то несомненно имелось в виду западное общество. Когда мы говорим о ценностях, социальных в том числе, понятие свободы, пожалуй, одно из основных. У наших предков было свое понимание многих вещей, есть время обернуться, они поддержат нас.

Литература: 1. Ж. Ле Гоф. Цивилизация средневекового Запада. – М.: «ПрогрессАкадемия», 1992. А.К. АБДВАХИТОВА

─ 21 ─ с соотечественниками за границей и где-бы он не бывал, услышав о прибытии казахстанской делегации в ту или иную страну, наши зарубежные соотечественики старались найти любую возможность встретиться с ними, приглашая их в гости, оказывая им почести и расспрашивая о родине, своих родственниках. На вопрос об их социальном статусе, экономическом положении, обычаях, традициях Калдарбек Найманбаев подчеркнул, что представители казахской диаспоры ведут самостоятельный образ жизни обособленными общинами и их экономическое, культурное положение во многом зависит от уровня развития государства, в котором они живут. Например, в странах Европы, Турции уровень жизни гораздо выше. Рассуждая в этом направлении, К. Найманбаев подчеркивал, что уровень жизни каждого зависит от индивидуальности, во всяком случае среди живущих за границей казахов жалоб на свою плохую жизнь или трудности никогда не слышал. Большинство казахов – граждан Франции, Германии – выходцы из Турции. В Европу они приехали с целью ведения бизнеса, поиска более лучшего экономического положения. Их меньше интересуют материальные проблемы, они больше уделяют внимание вопросу сохранения своей национальной идентичности: языка, национальных традиций, обычаев. У каждого из них в доме есть комната, обустроенная по-казахски с атрибутами: войлочными алаша, шерстяными коврами, украшенными в национальных традициях, сундуками и другими принадлежностями казахского быта. Встречая гостей, накрывают дастархан в соответствии с национальными обычаями. В своем доме разговаривают только на казахском языке, любят петь казахские песни, слушать народную музыку, смотреть видеозаписи телепередач «Тамаша», «Айтыс» и др. В семьях культивируется уважение к старшим, каноны традиционного ислама. В качестве примера об уровне жизни за границей он рассказал о казахе, переселившимся из Турции во Францию в 20 лет. Прибыв в страну, сначала в течение года он выполнял самую тяжелую, непрестижную работу, изучая французский язык. Затем открыл мастерскую по пошиву кожанной верхней одежды высокого качества, удовлетворяющей потребности европейских граждан, конкурируя с другими производителями. И таких соотечественников в г. Париже сотни. Трудолюбие является одной из отличительной чертой казахского народа и это качество надо развивать, подчеркнул К.Найманбаев. Отмечая хорошее материальное положение некоторых представителей казахской диаспоры, К. Найманбаев говорил о том, что прежде, чем достичь благосостояния, они перенесли огромные лишения, поТ.Е. АБИЛОВА

─ 25 ─ которую он построил у себя на родине в Жетисае, богатое творческое наследие, в том числе публицистическое, любовь и память в сердцах его соотечественников и свой интересный, насыщенный по содержанию личный архив, свидетельствующий о его жизни, деятельности и бережно хранимый в Архиве Президента Республики Казахстан. Источники: 1. АПРК. Ф.182-ЕЖ. Оп.1. Д. 42. Л 18. 2. Там же. Д.41. Л.11 3. Там же.Д. 55. Лл.1–26. 4. Там же. Д. 43 Л.2. 5. Там же. Д. 56. Л.25. 6. Там же. Д. 44.Л. 12. 7. Там же Д. 46. Лл.1-2. 8. Там же. Д. 50. Л.5. 9. Там же. Д. 45. Л.21. 10. Там же. Д. 50. Лл.3-4. 11. Там же. Д. 56. Л.19, 20 Т.Е. АБИЛОВА

─ 26 ─ Н.Н.АБЛАЖЕЙ, доктор исторических наук (Россия, г. Новосибирск) МИГРАЦИОННЫЙ ПОТЕНЦИАЛ КАЗАХСКОЙ ДИАСПОРЫ СИНЬЦЗЯНА: ИСТОРИЯ И СОВРЕМЕННОСТЬ Россия как империя постоянно расширялась, включая в свое государственное пространство все новые территории и народы. В XVIII– XIX вв. она активно продвигалась на Дальнем Востоке и в Центральную Азию, что неизбежно территориально сближало Российскую и Цинскую империи. Российская империя начала освоение Центральной Азии, а Цинская империя постепенно теряла свои позиции в Западном крае. Как следствие, необъятные пространства Центральной Азии и Казахстана уже не представляли собой обширную буферную зону. Успешные колонизационные захваты России в Казахстане и Средней Азии в первой половине XIX в. ускорили принятие казахами российского подданства и интеграции значительной части Восточного Туркестана в российское имперское пространство. После возвращения Китаю Илийского края вопрос о статусе территории был окончательно решен. Казахский этнос был разделен между Россией и Китаем в результате демаркации границы, в результате чего территория проживания (кочевок) казахов оказалась значительно шире сложившихся к тому времени национальногосударственных границ. Территории компактного проживания казахов оказались стремительно и почти одновременно (в первой половине 1880-х гг.) интегрированы Россией и Китаем. Территории, заселенные казахами, вошли в состав новых мега-регионов: в России – Степного генерал-губернаторства, в Китае – новой провинции Синьцзян. Административно-территориальная структура и система государственного управления в обеих империях лишь частично учитывали национальную специфику, что обостряло противоречия и конфликты. Российско-китайские пограничные рубежи фактически разделили казахов, проживавших в приграничье. На территории трех округов (Илийского, Тарбагатайского и Алтайского) китайской провинции Синьцзян осталось кочевать 137 тыс. казахов. Несмотря на то, что в 1914 г. была достигнута договоренность об определении под-

─ 30 ─ провинции с самого начала встали на путь противодействия репатриации казахов и уйгур. При этом необходимо учитывать, что за ростом миграционных настроений казахского населения стоял целый комплекс политических и социально-экономических причин: проведение репрессивной кампании против казахов, участвовавших в повстанческом движении, начало массового переселения ханьского населения в Синьцзян, дискриминационная политика в отношении национальных меньшинств, начало социалистических преобразований в сельском хозяйстве Китая. По ходу проведения репатриация все больше приобретала ярко выраженный этнический характер, и доля казахов-мигрантов неуклонно росла. Массовая репатриация в СССР подстегнула решение вопроса о гражданстве перемещенного населения приграничья. Уже в первый год репатриации в СУАР (1955) китайская сторона жестко заявила, что все потомки переселенцев казахов и уйгур, родившиеся на территории Китая являются его гражданами. В 1957 г. на фоне высокой миграционной активности населения и роста миграционных ожиданий, которые не могли быть реализованы в рамках проводимой репатриационной программы, советская сторона сделала беспрецедентные предложения: ввести двойное гражданство для жителей приграничья или предоставить возможность оптации гражданства, отклоненные, однако, китайской стороной. Репатриация в СССР из Китая во второй половине 1950-х-начале 1960-х гг. стала одной из наиболее массовых, выведя СССР в число мировых лидеров по масштабам иммиграции. В 1954-1955 г. в КазССР из КНР въехало более 65,5 тыс. чел., из которых почти половину составили казахи и уйгуры. В 1958-1959 гг. въехало почти 59 тыс. чел., в том числе 57,3 тыс. чел. из СУАР, из них казахов – почти 40 тыс., уйгур – около 9,5 тыс. В последующие два года из СУАР легально выехало еще около 15 тыс. чел., также преимущественно казахов и уйгур. С начала 1960-х гг. миграция из Синьцзяна, в первую очередь казахов, стала приобретать неконтролируемый характер, что крайне обострило двусторонние отношения. Весной 1962 г. границу нелегально перешло около 72 тыс. чел. (преимущественно казахов), а общее количество мигрантов из Синьцзяна в том же году достигло почти 100 тыс. По обобщенным данным, в течение 1962-1963 гг. Казахстан принял 119 тыс. репатриантов3. В последующие годы, в период конфронтации между двумя странами, экономическое и гумани3 Численность реэмигрантов подсчитана по: Архив Президента Республики Казахстан (АП РК). Ф. 708. Оп. 36. Д. 1508. Л. 23; Архив внешней политики РФ (АВП РФ). Ф. 100. Оп. 47. П. 383. Д. 42. Л. 12 и др. Н.Н.АБЛАЖЕЙ

─ 31 ─ тарное сотрудничество казахов СССР и КНР было свернуто, репатриационное движение прекратилось. Репатриационная программа имела долговременные последствия как для СССР, так и для КНР, в частности, она привела к увеличению численности титульной нации за счет оралманов, частично нивелировав массовую миграцию в регион русскоязычного населения. Власти были вынуждены реализовывать широкомасштабную программу по адаптации переселенцев из Китая. В СССР была выработана соответствующая нормативно-правовая база, проработаны механизмы приема, расселения, натурализации, трудоустройства и культурной адаптации оралманов. На протяжении почти десятилетия государство оказывало значительную материальную помощь переселенцам. В Казахстане ввиду массовой миграции русскоязычного населения численность титульного этноса составила менее 30 % от общей численности населения, и процесс возвращения репатриантов во многом способствовал росту численности казахов, сохранению казахского языка и национальной самобытности. Китайские власти благодаря репатриации из СУАР сумели изменить этническую структуру населения и ускорить интеграцию Синьцзяна в состав КНР. После развала СССР Казахстан провозгласил и последовательно реализует с 1991 г. ярко выраженную этническую миграционную политику. Репатриационная программа нацелена на решение задачи двоякого рода: 1) обеспечение притока титульного населения, призванного компенсировать массовый отток из республики русскоязычного населения; 2) реализация курса на собирание нации и дальнейшую этническую консолидацию. Статус и льготы переселенцев (оралманов) закреплены законодательно. Рост эмиграционных настроений казахов Синьцзяна и смягчение позиции Пекина в этом вопросе отмечается с середины 1990-х гг. По нашему мнению, до недавнего времени массовую репатриацию из Китая искусственно сдерживало руководство Казахстана, опасаясь роста как сепаратизма, так и радикального ислама, а также объективно более высокий уровень жизни в КНР. Следует согласиться с мнением политолога и китаеведа К.Л. Сыроежкина, что сильное влияние на рост эмиграционных настроений в казахской диаспоре оказывает устойчивая тенденция сокращения ее возможностей полноценного национально-культурного развития в условиях современного Китая4. Если в 1990-е гг. основную долю иммигрантов-казахов, въехавших не из стран СНГ, давала Монголия, то в 2000-х гг. стремительно растет доля 4 Сыроежкин К. Казахи Китая: проблемы репатриации // Континент. 2000. № 16 (29). URL: http://www.continent.kz/2000/16/22.html Н.Н.АБЛАЖЕЙ

─ 32 ─ Китая, возросшая с 3 до 13 %. Хотя из Китая за 15 лет въехало немногим более 14 тыс. чел., в т. ч. 12,5 тыс. казахов, численность оралманов из Китая неуклонно растет, составив за 2003-2005 гг. около 10 тыс. чел.5 Несмотря на масштабы репатриации, Казахстан с 2006 г. столкнулся с неуклонным сокращением масштабов иммиграции. Сегодня за пределами республики проживает каждый третий казах, в общей сложности более 4,1 млн. Численность этнических казахов в Китае в настоящее время превышает 1,5 млн чел. (они составляют, например, более 7,5 % численности населения СУАР). Казахстанские демографы уверенно заявляют: казахские диаспоры Узбекистана и Китая являются и будут являться в ближайшие годы основой иммиграционного потенциала независимого Казахстана. В то же время трансформация стратегий ряда государств в отношении национальных меньшинств, наряду с ростом уровня жизни в этих странах, существенно сокращают возможности решения демографических проблем страны за счет внешних репатриантов. Литература: 1. Мендикулова Г. М. Исторические судьбы казахской диаспоры: происхождение и развитие. – Алматы, 1997. 2. История Казахской ССР: В 2 т. – Алма-Ата, 1957. Т. 1. 3. Сыроежкин К.Л. Казахи в КНР: Очерки социально-экономического и культурного развития. – Алматы, 1994. 4. Аблажей Н.Н. Эмиграционные последствия коллективизации и голода начала 1930-х гг. на востоке СССР (эмиграция казахов) // Адаптационные механизмы и практики в традиционных и трансформирующихся обществах: опыт освоения Азиатской России: Матер. Всерос. науч.-практич. конф. – Новосибирск, 2008. 5. Абылхожин Ж. Б., Козыбаев М. К., Татимов М.Б. Казахстанская трагедия // Вопросы истории. 1989. № 7. 6. Асылбеков М.Х. Внешняя миграция и ее влияние на структуру населения Казахстана в ХХ в. // Уроки отечественной истории и возрождение казахского общества. Алматы, 1999. 7. Вишневский А.Г. Серп и рубль: Консервативная модернизация в СССР. – М., 1998. 5 Статистические данные приводятся по: Алексеенко А.Н. Роль иммиграции в формировании демографической политики Республики Казахстан // Этнодемографические процессы в Казахстане и сопредельных территориях. Сб. науч. трудов IX Междунар. науч.-практич. конф. (16–17 мая 2008 г.). УстьКаменогорск, 2008. С. 25–26, 29–30. Н.Н.АБЛАЖЕЙ

─ 33 ─ 8. История Казахстана в западных источниках XII–XX вв. / Под ред. Л. Бенсон, И. Сванберга, И. Сванберг; сост. Г.М.Мендикулова. – Алматы, 2005. Т. 3, ч. 1: Казахи Китая: Очерки по этническому меньшинству; Ч. 2: Казахские беженцы в Турции: Исследование по культурному выживанию в условиях социальных перемен. 9. Брук С.И. Этнический состав и размещение населения в Синьцзянском Уйгурском автономном районе Китайской Народной Республики //Советская этнография. 1956. Н.Н.АБЛАЖЕЙ ─ 34 ─ Р.К. АЙДАРБАЕВА кандидат исторических наук (Казахстан, г. Усть-Каменогорск)

─ 37 ─ Среднего жуза перешли на правый берег Иртыша – на «внутреннюю сторону». Казахи Среднего жуза кочевали так же в Кулундинской степи, у селений Томской губернии, Сибирского линейного казачьего войска и Колываново-Воскресенских горных заводов. Казахское население степного Алтая умножалось из года в год и в 1820 г. «было их на землях заводского ведомства несколько десятков тысяч... Из них были одни, т.е. верноподданные, издавна жили на заводских землях, а другие переходили только по временам года, на временную кочевку». Найдя на правом берегу Иртыша привольные степи, казахи «нарочито размножились и обогатились, есть теперь между ними султанами, знатнейшие из них: Урусовы, Татеновы и Чанчаровы; старшин много весьма верных: Аккучук, Бюрюбай, Айтуар и многие из верноподданных киргиз имеют до 1000 лошадей, столько же рогатого скота, а баранов бесчисленное множество», – писал Броневский. Капитан И.Г.Андреев в записке, составленной в последней четверти XVIII в., отмечал, что северо-восточные земли Среднего жуза были смежными с землями Сибирского казачьего войска. Н.Завалишин в «Описании Западной Сибири» указывал, что «киргизская степь на востоке тянется до Телецкого озера». В начале XIX в. кочевья казахов доходили до самой Оби. В первой четверти XIX в. «богатые киргизы из рода Тобыкты, населявшие горы Чингиз, гоняли свои косы на р. Чарыш и Алей – истоки р.Оби». Броневский писал: «Степь между рек Иртыша и Оби, на расстоянии 300-400 верст в ширину и около 600 верст в длину, будучи пустая, ненаселенная, ими (казахами – А. Р.) наполнена». В первое время казахи не платили никакой подати и не имели определенного управления. Линейное начальство, в ведомстве которого они большей частью состояли, не имело даже ясных постановлений об их обязанностях и правах, и только приватно имело над казахами надзор и управление. Вследствие этого разбирательством дел казахов занимались и командующие редутами, и станичные начальники, и эскадронные и полковые командиры, и народ заблуждался в многочисленности власти. С конца XVIII в. часть казахов стала оседать на постоянное местожительство в южной полосе Томской губернии. Бедняки казахи устраивались на крестьянских или казенных землях, в качестве пастухов и земледельцев. Вот как описывал их положение Броневский: «Кто бывал на линии, тот видел, сколько жалких юрт, прислоняясь к деревням тоскливо дымились, сколько при всяком редуР.К. АЙДАРБАЕВА

─ 38 ─ те байгушей полунагих пресмыкаются, баранта и угнетение сильных, а так же падеж скота причиною сего бедственного положения байгушей; крайность вынудила их прибегнуть к трудам, для снискания себе и семействам пропитания». Одни, живя постоянно по найму на год и более в домах казаков и крестьян, выполняли любую домашнюю работу, ходили за скотом, косили сено, возделывали землю, другие, считая «за неволею отдаться надолго», работали поденно, копали гряда на огороде, поливали, шили одежду, катали войлок и т.д. Как писал Броневский, среди них «есть много и таких, которые довольно обрусели и с пользою служат у почт-содержателей ямщиками, расторопны и переняли все уловки наших почтарей». Проживая, таким образом, некоторое время, работники и поденщики привыкали к обычаям россиян и некоторые принимали крещение, записываясь в казаки, мещане или в крестьяне. Казахи, поселившиеся на внутренней стороне, начавшие заниматься земледелием на отведенных им землях, на первых порах получали пособия от казны (семена и сельскохозяйственную инвентарь). Они переводились на положение «сельских обывателей». Начавшееся оседание казахов было не только результатом политики царского правительства, оно обусловливалось и развитием казахского хозяйства, подвергавшегося воздействию экономики и быта русского населения. В источниках первой четверти XIX в. имеются сведения о том, что казахи стали понимать выгоду оседлой жизни, просили наделить их пашенными, сенокосными угодьями вблизи линейных форпостов. Поскольку не было четкой организации в размежевании земель, нередко приходилось разрешать вопрос об отводе земли казахам военным командирам оперативно, по своему усмотрению. Так, в 1796 и 1800 гг. без ведома гражданского начальства отмежевал казахам землю на внутренней стороне генерал-майор Лавров, а пашенные и сенокосные угодья по левой стороне укрепленной линии он раздавал линейным казакам. Губернское начальство, недостаточно осведомленное о том, какие земли уже были отданы казахам, нередко отводило им заселенные земли, а сенокосные угодья, на которые претендовали казахи, без всякого разрешения присваивали линейные команды. На этой почве возникали конфликты, обострявшие взаимоотношения казахов с линейным казачеством. Проблема еще более обострилась по мере увеличения численности казахов на правом берегу Иртыша. По подсчету посланного в 1816 г. для обозрения Иртышской линии советника Яковлева Р.К. АЙДАРБАЕВА

─ 39 ─ только на двух дистанциях Семипалатинской и Ямышевской оказалось «на вечном кочевье» 11 тыс. казахов и на временном до 4 тыс. обоего пола. Занимая обширную территорию (24000 кв. верст) Кулундинской степи в междуречье Иртыша и Оби, казахи оседали около крестьянских поселений Тобольской и Томской губернии, занимаясь скотоводством, земледелием. По переписи 1812 г. у станичных казахов было 98134 головы скота. Имея в виду общую численность их хозяйств (2250), Броневский считал указанные цифры приуменьшенными. Значительное увеличение крестьянских поселений, смежных с казахскими аулами, а так же скопление здесь большого количества казахского скота создали земельную тесноту, споры из-за сенокосных угодий стали здесь обычным явлением. Поэтому сибирская администрация установила ряд ограничений в землепользовании казахов. Так как казахи здесь жили под надзором и контролем военного ведомства, разрешалось отводить им земли не дальше 30 верст от линий и не ближе 40 верст от русских поселений. Им запрещалось пользоваться пастбищами в окрестностях больших озер, где добывали соль русские промышленники, а также около «боровых лесов», где производилась заготовка топлива для заводов. Для отвода земли на внутренней стороне разрешалось пропускать казахов на правобережье Иртыша лишь «со взысканием пошлины», ограничивая при этом их требования в отношении пользования пастбищами. Но категорически запретить пропуск на правобережье Иртыша Сибирская администрация считала не выгодным, так как казахи обязаны были за это скотом, а «от сего ясака, – писала она, – зависит ... значительная часть доходов на содержание линейного казачьего войска». Для казахов, кочевавших по правой стороне реки Иртыш, отводились участки для зимовки скота и луга для сенокосов с разрешения дистанционных и карантинных начальников. В рекомендациях генерал-губернатора М.М. Сперанского межевой комиссии подчеркивалось, что она «обязана соблюдать, чтобы была сохранена справедливость и места им были показаны удобные, в достаточном количестве, и обоюдные выгоды как казаков, так и киргизов и крестьян были соблюдены без всякой обиды и стеснении». Не считаясь с рекомендациями, комиссия приказала «летние кочевки избрать степные и солончеватые без разбору». Отмежеванные участки казахам землемеры должны были нанести на план, и ограничить столбами с надписью на русском и татарском языках. Так на правобережье Иртыша создавалась зона казахского пастбищного скотоводства между линией и крестьянскими поселениями. Р.К. АЙДАРБАЕВА

─ 40 ─ В течении XVIII в. территория Алтайского края была постепенно заселена казахами в результате миграции. По данным Л.И.Левшина и Ю.А.Гагемейстера 4200 кибиток Среднего жуза находилось на территории Томской губернии. Всего по сведениям Гагемейстера в начале XIX в. в Сибири проживало 108001 казах, из них 31543 человек – на территории Томской губернии, что составило 29,3% казахского населения Сибири. Литература: 1. Гагемейстер Ю.А. Статистическое обозрение Сибири.– СПб ., 1854. – Т.1,2. 2. Гейнс А.К. Киргизские очерки // Военный сборник . – 1866. – №6. 3. Левшин А. Н. Описание киргиз -казач ьих, и ли киргиз-кайс ацких ор д и степей.– СПб . , 1832. – Ч.2. 4. Мои сеев В.А. Джунгарское хан ство и казахи в X VII–XVIII вв. – Алматы , 1991; Его же. Цинская импери я и народ ы Сая ноАлтая в XVIII веке. – М., 1 98 3 . 5. Кат ана ев Г.Е. Киргизский в опрос в Сибирском казачьем войс ке. – Омск, 1904. 6. Крафт И.Н. Сб орник уз аконени й о киргизах степных областей. – Ор енбу рг, 1898. 7. Патканов С.К. Статистические данные , показывающие племенной состав населения Сибири, язык и роды инородцев Сибири. – Т.1.– СПб., 1912. 8. Румянцев П.П. Киргизский народ в прошлом и настоящем. – СПб., 1910. Р.К. АЙДАРБАЕВА

Районы кол-во населения кол-во скота кол-во населения в % к 30 г. Кол-во скота в % к 30 г. Каркаралинск 61600 446895 10132 16,6 6,200 1,4 Баян-Аульский 66900 444677 12617 18,8 2,08 Кувский 32800 227590 12,6 2,9 Абралинский 29800 265479 13,3 1,8 Р.К. АЙДАРБАЕВА

─ 45 ─ чел. в 1926 г. до 8761 чел. в 1939 г. достигнутый в первую очередь за счет вербовки рабочих на предприятия Сибири. Кроме того, кампания по возвращению откочевников в Казахстан в меньшей степени коснулась отдаленной Новосибирской области, поэтому большая часть откочевников осела здесь. В Алтайско й губернии по переписи 19 39 г. проживало 2498597 человек, из них казахов – 27595 чел. или 1,1 % всего населения. В Горно-Алтайской области их доля составила 2,6 % (4280). Откочевники в Ойратию прибыли в основном из Монголии и прилегающего Чингистайского района Восточно-Казахстанской области. Источники: 1. АП РК. Ф.141. Оп.1. Д.6403. Л.209. 2. Там же. Д.505 8. Л.1. 3. Там же. Д.5192. Л.64. 4. Там же. 5. Там же. Л.67. Р.К. АЙДАРБАЕВА

─ 46 ─ З.С. АЙДАРБЕКОВ философия ғылымдарының докторы (Қазақстан, Алматы қ.) ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ПРЕЗИДЕНТІ МҰРАҒАТЫНЫҢ ШЕТЕЛДІК ОТАНДАСТАРДЫҢ ЖЕКЕ ТЕКТІК ҚҰЖАТТАРЫН ЖИНАСТЫРУ МЕН ЖЕКЕ ҚОРЛАРДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖӨНІНДЕГІ ЖАҢА ЖОБАЛАРЫ ТУРАЛЫ Тарихсыз мемлекет, тексіз ұлт болмайтыны белгілі. Өткен жылдан бастап ҚР Президентінің Мұрағаты Дүниежүзі қазақтары қауымдастығымен бірлескен көптеген іс-шаралар бастамасын қолға алды. Қауымдастықтың тұрақты сақталатын құжаттарын мемлекеттік сақтауға қабылдау үшін сараптау жүргізіліп, ол қазақ халқының тарихи-мəдени мұрасының ажырамас бөлігі жəне ұлттық құндылығы болып табылатын нəрсе. Қауымдастықпен бірлесе жұмыс жүргізу нəтижесінде келешекте ҚР Президентінің Мұрағатын алыс-жақын шетелдегі қазақ диаспорасының белгілі өкілдерінің жеке қоры құжаттарымен толықтыру баспасөзде естеліктерін фоножазбаларға түсіру жүзеге асырыла бастады. Бұл өз кезегінде тың тақырып жəне заман талабына сай өзекті мəселе болып тұр. Жеке мұрағаттар ҚР Ұлттық мұрағат қорының құжаттарын жинақтауға, тұрақты сақтауға жəне пайдалануды ұйымдастыру барысындағы жүргізілетін мемлекеттік саясаттың құнды əрі маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Мұрағат қазіргі таңда шетелдердегі қазақ диаспорасының белгілі, беделді мемлекет жəне қоғам қайраткерлері туралы мəліметтер жинап ҚР Сыртқы Істер Министрлігі арқылы Халифа Алтайдың, Хасен Оралтайдың, Шеризат Догрудың мемлекеттікті сақтауға ұрпақтары сыйға тарту ретінде, өсиет етіп тапсырып жатыр, қазір сондай Франция, Германия, Ресей, Иран, Қытай, Түркия елдерінде тұратын қазақ диаспорасының өкілдерімен жұмыс жүргізілуде. Қазақ диаспорасы əлемнің 50-ге жуық елдерінде өмір сүретін 5 миллионнан астам шетелдердегі қазақ еншісінде 35 % қазақ халқының шетелдерде тұратын құрамдас бөлігі. Бұл мəселе Кеңес кезінде жабық тақырып болғандықтан, шеттегі қандастарымыз сол идеология əсерінен бөтен ел саналатын «бас тартушылар» ретінде. Өзінің тарихи отанынан ажырап алыс-жақын шетелге бытырап, шашыраған қазақ диаспора-

─ 47 ─ сы дамыған шет елдерінде өзінің ұлттық келбетін, салт дəстүрлерін сақтап, өзіне тəн рухани құндылықтарды жасады, өз ұлттық болмысын, тілін, ділін, дінін сақтай алды. Қазақ қоғамы ғаламдық өркениет көшінен өзіне лайықты орын алған қоғам. Өздеріңізге белгілі, бүгінгі конференцияның мақсаты: «Бейбітшілік пен жасампаздықтың 20 жылында» тəуелсіздікті нығайту жолындағы еліміздің қол жеткізген жетістіктерін сараптау, шетелдегі қазақ диаспорасының өздері тұратын ел мен тарихи отанының арасындағы экономикалық жəне мəдени байланыстарды жүзеге асыру жəне қазақ халқының мəдени, ұлттық мұраларын сақтаудағы ролін айқындау, таразыға салу. Өткен тарихи кезең – ХХ ғасыр қазақ халқына оңайға соққан жоқ. Оны біздің қандасымыз Хасен Оралтай өзінің «Елім-айлап өткен өмір» деген кітабында қазақ халқының трагедиясын бейнелеп көрсеткен. Енді міне өткенімізді сараптап, өшкенімізді жандыратын шақ келді. Ұлтымыздың тарихын түгендеумен қатар, тəуелсіз мемлекеттің іргетасын бекітетін Қазақ елінің идеясын қалыптастыратын тарихи– танымдық туындылар жасау қажет, қазақтың байырғы жəне жаңа тарихын, Қазақ мемлекеттілігі мен оның ұлттық идеясын мемлекеттік қызметшілерімен қатар əр қазақ азаматы білуі қажет. Халықтағы ұрпақтан-ұрпаққа сабақтастық арқылы беріліп келе жатқан рухани-этникалық құндылықтарды зерттеу, оның сан қырлы сырын ашуға тырысу тек сол ұлттың өзі үшін ғана емес, жалпы адамзат мəдени байлығына қосылған үлес болып табылады. Өйткені, əр халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан тілі, мəдениеті, ұстанған діні, өмірді түсіну, бейнелеу рəсімдері болады. Осы рухани-этникалық жүйелер бізде жеткілікті түрде зерттелмеген. Ұлтжандылық əрбір халықтың ішкі халықтық психологиясынан туындайтын құбылыс. Өркениетті қоғам құра алатын жастардың санасына ұялатуымыз керек. Мемлекетшіл, білімді, парасатты, халыққа жаны ашитын, көпке қамқоршы пана бола алатын, Елбасына тірек, қанат бола алатын азаматтар елге көбірек керек. Тарихи сана – бүгінгі ұрпақтың əлеуметтік жады, сондықтан да ол қашанда нақты-тарихи, əлеуметтік, ұлттық мазмұнмен толықтырылады. Тарихтың сабақтары бұрынғыларға емес, жаңа мем лекет құрып жатқан қазіргі бізге жəне болашақ ұрпаққа керек. Əр қазақ үшін, бүгінгі ең басты талап, азаматтардың биік парызы Қазақстанның мемлекеттілігін нығайту, ұлттық мүддені биік қою, егемендікті мəңгі сақтап қалу. Адамзат мəдениетінің дамуында халық игілігіне қызмет етуде шетелдегі қазақ диаспорасының, еліміздің болашағына қосқан З.С. АЙДАРБЕКОВ

─ 48 ─ салмақты өз үлесі бар екені айқын. Ұлтымыздың негізгі байлығы, капиталы, біздің келешегіміз– ол қазақ жастары. Ұлттық капиталдың ішінде адам капиталының үлесін, яғни адамдардың білімі мен сапасының деңгейін көтеру мемлекеттің негізгі ұстанымы болуы тиіс. ХХI ғасырда халықты өз ертеңіне жігерлендіретін де, болашаққа үміттендіретін де ол талантты қазақ жастары. Ұлт мұратына біздерді жетелейтін əлемдік озық тəжірибеге тез бейімделетін, икемделетін, оның қыры мен сырын жетік білетін, еліміздің өмірінің мəнді болуына аянбай қызмет ететін алғыр жастарымыз болу қажет. Рухы биік, береке-бірлігі жарасқан, тарихи тамырын тереңнен алатын, өркениетті қоғам құра алатынын жастардың санасына ұялатуымыз керек. Ұрпақтар арасындағы рухани сабақтастық аталған игілікті қадамдардан жақсы байқалады. Ендігі мақсат – ата-бабаларымыздың арман-ниетінен, көп күтіп, ХХ ғасырдың аяғында ғана қолымыз жеткен «тəуелсіздік» деген тарихи құнды игілігімізді пендешілікті қуған қандастарымыздың ұсақтанған дау-дамай əңгімелерінің құрбаны етіп жібермеу болып отыр. Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының халықаралық аренада өзіндік орны бар, əлемдік экономиканың заңдары мен талаптарына икемделген нарықтық қоғамын құрып отыр. Қазақстан жағдайында елдің ұлттылығының негізгі ошағы болып қазақ этникалық қаумдастығы (оған тарихи құқы бар, бірақ əлі де этноқұрылымдық жүйеде демографиялық көрсеткіші 65 %-ға жетпеген халық) жетекші ролді атқара ала ма ? Əзірше толыққанды түрде өз қызметін орындауға этникалық потенциалының жеткіліксіз болып тұрғандай. Əрине халықтың үштен бірі өз елінен алыста, жартысынан көбісі ауылдық жерде өмір сүретінін ескерсек, бұл сұрақ бойынша үлкен мəселелердің ауқымы бар екенін байқаймыз. Өзінің тарихи-этникалық кеңістігіне келуді мақсат етіп жүрген əртүрлі диаспорлардың іс-əрекеті де ұлтжандылық құбылыстың көрінісі болып табылады. Ежелден халықтар арасында қалыптасқан бəсекелестік салты бар. Бұл бəсекелестік өмірдің əр түрлі салаларында көрініс беріп отырады (ғылым, экономика, мəдениет салаларынан спорттық жарыстарға дейін). Ал қазақ диаспорасы əлемдегі еврей, армян, украин диаспоралары сияқты ірі этникалық топтардың қатарына жатады. Сондықтан бұл терең зерттеуді қажет ететін құбылыстардың қатарында. Қазіргі кезеңде Қазақстан өзінің болашағын анықтау үстінде, сонымен бірге əрбір қазақстандықтың көңілінде жатқан көптеген сұрақтардың шешімі табыла бастауы мүмкін. Əрбір ұлттың ғасырлар З.С. АЙДАРБЕКОВ

─ 49 ─ бойы жинақтаған рухани байлығы діни құндылықтармен бірге астасып жатады. Сонымен, қазақ диаспорасы мен əрбір қазақ азаматының өміріндегі маңызды орын алатын рухани құндылықтар жүйесі мен үнемі зерттеулерді қажет ететін құбылыс. Бұл мəселенің сан алуан тұстары болашақтағы зерттеулерде қарастырылады, көптеген бағыттар тиісті мемлекеттік қызметтің бағаларын алады деген тұжырыммен аяқтаймын. З.С. АЙДАРБЕКОВ

─ 54 ─ Е.У. БАЙДАРОВ, кандидат философских наук (Казахстан, Алматы) НАЦИОНАЛЬНАЯ ИДЕЯ В СУДЬБЕ КАЗАХСКОЙ ДИАСПОРЫ Национальная идея всегда существовала в самосознании казахского народа, независимо от того, где он проживал: на территории ли исторического ареала или же за пределами исторической Родины. Поэтому можно сказать, что национальной идеей всех казахов являлся Жерұйық, что в современном географическом осмыслении представляет собой нынешнюю Республику Казахстан. Тем более, что прошлое не уходит, не исчезает, а накапливается определенными слоями в национальном самосознании, мировоззренческих, социокультурных и цен ностных ориентациях народа, актуализируясь по мере возникновения более или менее систематических философских размышлений, а затем и осо знанной рефлексии над духовными инвариантами исторического бытия. Эти размышления о судьбе наших соотечественников в определениях эк зистенциалистского содержания, которыми так богато мировоззрение казахов, основывавшемся на двух философских категориях: жизни (Өмір) и существования (Өмір сүру), свидетельствует, что в этом смысле судьба казахской диаспоры является ярким свидетельством этого концептуального этнического мировидения. Почти 20 лет назад, 29 сентября 1992 года (ставшее исторической датой для судеб всей казахской диаспоры) состоялось открытие I Всемирного курултая казахов, спустя почти год после обретения Республикой независимости. Именно на нем Президент страны А.Н. Назарбаев обратился ко всем зарубежным казахам с призывом возвращения на историческую Родину – Казахстан. Итогом форума стало создание Всемирной Ассоциации казахов, и не случайно, что ее Председателем был избран Н.А. Назарбаев. Призыв лидера Казах стана не остался без внимания. Он был принят с большим воодушевлением, и ответная реакция диаспоры проявилась немедленно. Среди репатриантов есть видные представители интеллигенции: литераторы, деятели культуры и науки. Немало специалистов в области юриспруденции, экономики, предпринимательства и языков. Среди них есть и государственные деятели и политики. Этнографы, социологи, политологи и юристы рассматривают диа-

─ 55 ─ спору с разных точек зрения. Так, в энциклопедических изданиях диаспору определяют как часть народа (этнической общности), проживающую вне страны его происхождения, имеющую общие этнические корни и духовные ценности. Политологи подчеркивают важность для анализа политической роли диаспор не только характерного для них осознания себя частью народа, проживающего в ином государстве, но и наличие собственной стратегии взаимоотношений с государством проживания и исторической родиной (или ее символом); формирование институтов и организаций, деятельность которых направлена на сохранение и развитие этнической идентичности. С юридической точки зрения важен правовой статус диаспоры. Какую-то ее часть составляют граждане, постоянно проживающие за рубежом, остальные – лица, которые по каким-либо причинам утратили гражданство либо никогда не имели его, но гражданством данного государства обладали (обладают) их предки/потомки или иные родственники, и в силу этого они осознают себя как часть народа, проживающего в другом государстве. Казахская диаспора является составной частью всего казахского народа, имеет единую прародину – Казахстан, но вследствие внутрии внешнеполи тических событий в прошлом, проживает в настоящий момент в более чем 40 странах мира. Она стала важным элементом международной деятельности Казахстана, так как связывает воедино три различных составляющих: Казахстан, как страну, куда простираются исто рические корни диаспоры; современную диаспору; государства, принявшие миграционный поток. Специфика казахской диаспоры заключается в том, что миграция казахов всегда носила насильственный характер. Народ, чье трудолюбие и гостеприимство отмечали все побывавшие в этих краях путешественники, рассматривал миграцию лишь как временное явление – уход от бедствий, преследований, безысходности. В душе казаха всегда теплилась надежда на скорое возвращение. Казахи, оказавшиеся в странах с различной культурно-исторической ориентацией, сумели не только адаптироваться, усвоить культуру, язык и обычаи стран, где они проживали, но и сохранили свой родной язык и культуру. При этом характерной чертой диаспоры является успешная деятельность в странах с полиэтнической, мультикультурной и этноконфес сиональной структурой. При этом ее представители владеют языком титульного населения этих стран, уважают их обычаи и традиции, уживаясь с представителями других национальностей. Нигде не создано движений и партий, политизирующих казахский национальный фактор. Не известно ни одного факта крупного или даже незначительно немотивированного выступления казахов по национальным, политиЕ.У. БАЙДАРОВ

─ 56 ─ ческим или религиозным причинам против коренных жителей. Определенное обособленное компактное проживание казахских семей за рубежом и практически отсутствие связей с исторической родиной позволило им сохранить не только самобытность культуры казахского народа, которая за многие годы советской власти подвергалась ассимиляции и наполнилась многими новшествами, несвойственными казахской культуре, языку, традициям, но и сохранило в их душах национальную идею казахов о Жерұйық. В докладе на IV сессии Ассамблеи народов Казахстана 6 июня 1997 года «Историческая память, национальное согласие и демократические реформы – гражданский выбор» Н.А. Назарбаев особо подчеркнул, что: «… Казахстан… всеми приемлемыми политическими и экономическими способами будет поддерживать казахские диаспоры во всем мире, строя отношения дружбы и добрососедства со странами проживания казахов». Президента радует, что многие представители казахской диаспоры достигли немалых успехов в самых разных сферах человеческой деятельности. Он считает: от того, как к ним относятся в Казахстане, во многом зависит привлекательность имиджа республики в глазах мировой общественности. Широкий спектр размещения казахской диаспоры по всему миру не случаен. Здесь во многом сыграл определяющую роль социально-экономический фактор, который наравне с политическим способствовал росту мигра ционных настроений. При рассмотрении регионов компактного проживания казахской диаспоры становится очевидным, что выбраны в основном страны, где социально-эконо мическая ситуация способствует развитию человека, реализации его способностей, знаний, применения опыта работы в той или иной сфере. Если в странах Европы представители казахской национальности проживают обособленно друг от друга, то в странах СНГ и КНР наблюдается кардинально противоположная картина. Так, компактное проживание казахских семей отмечается в России (Оренбургская, Астраханская, Омская области, Республика Алтай), в Узбекистане (районы Мырзашола, Сырдарьи, Чирчика, Кызылкумов) и Китае (районы Алтая, Или, Тарбагатая, Кульджи, Барколь-Кумула). Процесс сохранения этнической идентичности у казахской диаспоры имеет несколько параметров: брак и семья, этнические общества, школы, язык и культура. Речь идет, прежде всего, о сохранении менталь ности, ибо находясь вдали от исторической родины, казахская диаспора может раствориться в стране проживания. Поэтому выходом из сложившейся ситуации является либо обучение детей в школах на родном языке, либо возвращение в Казахстан. Кроме того, языковая проблема представителей казахской нацио нальности связана с Е.У. БАЙДАРОВ

─ 57 ─ алфавитом, а точнее, с тремя разными алфавитами: кириллицей, латиницей и арабской вязью. Этот феномен, существующий уже длительное время, затрудняет процесс сближения, как между диаспорой, так и с родственниками в Казахстане. В качестве своеобразной компенсации продолжающегося миграционного оттока русскоязычного населения Казахстан проводит политику по репатриации этнических казахов, которая является гораздо успешнее стартовавшей в 2006 г. российской программы по переселению соотечественников. Не стоит забывать, что данная проблема связана как с внутренней, так и внешнеполитической стратегией государства. Во-первых, процесс возвращения казахов (особенно из Узбекистана) характеризуется активностью и увеличением числа оралманов. Во-вторых, репатрианты становятся заметной частью казахского этноса, и поэтому необходимо на государственном уровне интенсифицировать процесс социальной и духовно-нравственной самоидентификации репатриантов с исторической родиной, способствовать безболезненной адаптации оралманов к новым климатическим, социально-экономическим, общественно-политическим и культурным условиям. Новый Закон РК «О миграции населения», вступивший в силу 16 августа 2011 г. будем надеяться, учтет ошибки прошлого и позволит решить многие проблемы репатриантов. Конечно, Казахстану пока трудно создавать для своих переселенцев такие же условия, как, например, в Германии или Израиле. Но если государство действительно защищает на международноправовой основе свои национальные и региональные приоритеты, его миграционная политика не может не учитывать интересы своих сооте чественников. Как уже отмечалось выше, для казахов зарубежья характерно сохранение своего национального самосознания. При этом позиция государства в отношении казахских диаспор предельно четкая и корректная. Она заключается в культурной, экономической и политической поддержке наших диаспор при соблюдении принципов территориальной целостности и невмешательстве во внутренние дела суверенных государств. Но если в правовом смысле все достаточно прозрачно, то внутренняя культура казахской диаспоры достойна подражания не только в формально-правовом, но и в чисто человеческом измерении. Сохранение своего национального «Я» и патриотизм по отношению к стране своего гражданства – вот модель развития всех национальных диаспор и внутри Казахстана. Это достойная формула для демократического государства. Е.У. БАЙДАРОВ

─ 60 ─ тіліндегі хабарын жəне одан басқа қытайша, ұйғырша, қырғызша жəне моңғолша хабарларын тыңдауға болады. Қазақша интернет сайты 2003 жылы 17 желтоқсанда ресми түрде ашылды. Қытайдағы бірденбір қазақша хабар сайты саналатын «Шыңжаң хабарлары сайтының қазақша тор бетінің» құрылымдық жағдайына тоқталар болсақ: Тораптың (сайттың) негізгі бетінде радиода күн сайын берілетін сан алуан хабарлар туралы, арнайы бағдарламалар жайында жəне радионың басты мақсаты жəне ерекшелігі туралы айтылады. Осы тор бетіндегі хабарлар мен бағдарламаларды интернет арқылы тікелей тыңдай аласыз. Бұл торап беті ұлттық сипатта, көркем жазумен өрнектелген. Торап бетінде əдебиет-көркемөнер, тұрмыс ақылшысы, оқу-ағарту, суреттер жинағы секілді қосымша беттер бар. Əдебиет-көркемөнер бетіне осы салаға қатысты хабарлар, қазіргі заман əндері, əдеби əңгімелер, радио театры, қызықты көріністер, комедиялық қойылымдар, ақындар айтысы, өнер иелері жайындағы хабарлар енеді. Тұрмыс ақылшысы бетінде қазақ халқының ұлттық тағам түрлері таныстырылады. Сонымен бірге жанға жайлы саяхат орындары, денсаулыққа қатысты ақыл-кеңестер, түрлі тағамдардың жасалу əдістері таныстырылады. Оқу-ағарту ұлт сапасына тікелей байланысты маңызды фактор. Мұнда сіз оқу-ағартуға қатысты хабар-ошардан дəл уақытында хабардар бола аласыз. Қытайша, қазақша хабарларды көріп отырып, салыстыра үйренуге болады. Суреттер жинағы бетінде суретті хабарлар көрсетумен бірге, əдетғұрыптық, тұрмыстық əдемі, əжуа суреттер қойылады. Станция ахуалы бетінде қазақ тіліндегі бағдарламалар таныстырылады. Сондай-ақ қазақ тіліндегі бағдарламалардың уақыт кестесі, қазақ редакциясында еңбегі сіңген азаматтар мен азаматшалар туралы қысқаша таныстырылады. Сонымен бірге радио тыңдармандары мен жанашырларынан келген хаттардың мазмұны ашық жарияланып, жұртшылық назарына ұсынылып отырады. 2. 2010 жылдың шілде айында өзінің орнағандығының 70 жылдығын тойлаған Моңғолияның Баян-Өлгей аймағы 1940 жылдан бері «ұлттық аймақ» деген мəртебеге ие. Моңғолия қазақтарының осы ұлттық ерекшелігін ескерген Моңғолия үкіметі о бастан қазақ баспасөзін, қазақ тілінде хабар тарататын радионы дамытуды қолға алды. Моңғолияның батысындағы ең қиыр, ең алыс өлке саналатын Баян-Өлгей аймағының қазақ тұрғындарына арналған қазақ тіліндегі алғашқы хабар 1944 жылдан эфирге тарай бастады. Қазақша бұл раД. БАЙМОЛДА

─ 64 ─ тұру. Түркияны мəдени, əдеби жəне рухани жағынан таныстыру мақсатында хабарлар дайындау. Радио соңғы жаңалықтармен бірге, Орталық Азия жəне əлемде болып жатқан оқиғаларға сараптама жасайды əрі осы оқиғаларға орай Түркияның ресми көзқарасын білдіріп отырады. Сонымен қатар, радио түрлі байқаулар ұйымдастырып, тыңдармандардың назарын аударуға тырысады. Редакцияның қазақша хабар тарату бағдарламасы мемлекеттік ережелерге сай жасалады. Яғни бағдарламалар əуелі түрік тілінде ТРТ құрамындағы бағдарламашы мамандар тарапынан актуальды түрде дайындалып, тексеруден өткен соң барлық редакциялар өз бағдарламаларын өз тілдеріне аударып эфирге шығарады. Бұл Түркиядағы қазақ радиосы бағдарламасының қалай жасалатындығының бір өзгешелігі əрі ерекшелігі болса керек. Қазақ редакциясының бағдарлама жүргізушісі Уфук Тузманның айтуынша, бұл бағдарламалар үш ай бойы эфирден беріледі де, сонан соң не ары қарай жалғасады, не болмаса редакцияның талабы бойынша жаңа бағдарламалармен жаңартылып өзгереді. Қазір қазақ редакциясының бағдарламасы төмендегі тақырыптар мен айдарларды қамтиды: – Жаңалықтар (Түркия жаңалықтары жəне əлем жаңалықтары) – Түрік баспасөзіне жəне əлем баспасөзіне шолу – Түрік музыкасын таныстыру (музыкалық хабар) – Ататүріктің өсиеттері-естеліктері жəне тарих беттері – Анатолы аңыздары мен лебіздері – Түркия жəне сыртқы əлем – Тарих бойынша түрік астаналары жəне Түркі əлемінен жаңалықтар – Түрік жəне Қазақ əлемі «Түркия үні» радиосының қазақша бағдарламалары күн сайын Астана уақытымен сағат 19.30 (жазда) / 20.30-да (қыста) эфирге беріледі. 5. Шетелдегі қазақ тілінде хабар тарататын радиостанциялар арасынан АҚШ-тың қаржыландыруымен əлемнің 28 тілінде хабар тарататын «Азаттық» радиосы 60 жыл бойы хабар таратып келе жатыр. «Азаттық» радиосы алғаш құрылған күнінен бастап ұстанған қағидасы тек шындықтың жаршысы болу арқылы демократиялық қоғам орнатуға, нарықтық экономиканы дамытуға ынталандыру, соған көмектесу болды. Кеңестік дəуірде «Азаттық» радиосы туралы саяси себептерге байланысты Қазақстан жұртшылығына бір жақты хабар айтылып, сыңар жақты тұжырымдар жасалып келді. Ал шын мəнінде ол кезде «Азаттық» радиосы əлемде жəне Қазақстанда болып жатқан нақты оқиғаларды хабарлап таныстыруда, басқа ақпарат Д. БАЙМОЛДА

─ 65 ─ құралдарына қарағанда көш ілгері тұрды. «Азаттық» радиосы бір кезде аттарын атауға, жазып қалдырған еңбектерін зерттеуге тыйым салынған Алашорда қайраткерлері, қазақ халқының үштен бірін құрбан еткен ашаршылық апатының шындық жағдайы жəне басқа да қазақ халқының тарихтағы ақтаңдақ беттерін жұртшылыққа естіртіп, оны үнемі жария етіп отырды. Яғни «Азаттық» радиосы тəуелсіз Қазақстан үшін тарихи маңызы зор, сондай-ақ соған лайықты қызмет атқарды деуге болады. «Азаттық» радиосының интернеттегі сайты azattyq.org. «Азаттық»-тың хабарлары Астана уақтыт бойынша күн сайын таңертеңгі сағат 7:00-8:00, ал кешкісін 19:00-20:00 дейін қысқа толқында 7170, 9665, 11845 кгц жиіліктерде тарайды. Алматы қаласы жəне оның маңайының тұрғындары «Азаттық» хабарларын таңертеңгі 7:00-8:00, кешкі 19:00-20:00 аралығында AM орта толқынының 1341 кгц жиілігінен тыңдай алады. Қорыта айтқанда шетелдің қазақша хабар тарататын радиолары шетелде жүрген қандастар өмірі мен тұрмысы туралы хабардар етумен бірге тəуелсіз Қазақ елінің тарихы мен бүгінін, ондағы демократияның дамуы мен нарық жағдайының қалай жүріліп жатқандығын білуге, ең маңыздысы қазақтардың біртұтас қазақ идеясымен сусындауына өзінің үлкен көмегін тигізе алатындығын атап өту жөн болмақ. Əдебиеттер: 1. Баймолда Д. Қазақша хабар тарататын шетел радиолары. – Алматы, 2011. 2. «Эфирдегі 50 жыл». Шыңжаң баспасы, 2005. 3. Ш.Рахметұлы. Жел Қанат Құс. 2005 4. Оралтай.Х. Елімай-лап өткен өмір. – Алматы, 2005 5. Баймолда Д. Азаттық радиосы: тарихы мен тəжірибесі. – Алматы, 2009. 6. Баймолда Д . Шындық жаршысы. – Алматы, 2011. Д. БАЙМОЛДА

─ 66 ─ С. БАЛҒАБАЕВ, жазушы-драматург (Қазақстан, Алматы қ.) ОРАЛМАН КӨШІ ҚАЙТСЕ КӨБЕЙЕДІ?!

Биыл Қазақстан Республикасының тəуелсіздік алғанына 20 жыл толады. Бұл кезеңде еліміз əлеуметтік-экономикалық, мəдени-рухани салада мол табыстарға жетті. Солардың ең бастыларының бірі – шетел қазақтарының атажұртқа көптеп қоныс аударуы. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев бұл мəселеге үнемі ерекше көңіл бөліп келеді. Елбасы Қазақстан халқына арналған биылғы «Болашақты бірге құрайық» атты Жолдауында да «Біз талайлы заманда тарыдай шашылып кеткен қандастарын Атамекенге жинаған əлемдегі үш елдің бірі болдық. Осы жылдары шетелдерден 800 мыңнан астам отандастарымыз келіп, халқымыздың саны 1 жарым миллион адамға артты» деп атап көрсетті. Яғни, Қазақстанның этникалық көші-қон жөнінен өзгелерге үлгі боларлық көптеген игі істерді жүзеге асырғаны даусыз. Дегенмен бұл жөнінде тез арада шешуді қажет ететін мəселелер де аз емес. Осыған орай, біз өткен жылы «Оралман көші: күдік пен үміт» атты мақала жазып «Егемен Қазақстан» газетінде жариялаған едік. (14 желтоқсан 2010 ж.) Мұнда этникалық көші-қонның ҚР Ішкі істер министрлігіне қатысты мəселелері сөз болған еді. Көші-қон полициясы комитетінің төрағасы Х. Досқалиев жақында осы жөнінде арнайы мəжіліс өткізді. Мəжілісте этникалық көші-қонның ең өзекті мəселелері талқыланып, бұрыңғы Көші-қон комитетінің Ішкі істер министрлігінінің құрамына қосылуына байланысты жүзеге асырылатын негізгі жұмыстар анықталды. Демек, оралмандар мəселесінде біраз жақсы жаңалықтар болады деп сенеміз. Əйтсе, де этникалық көштің барлық мəселесі тек Ішкі істер министрлігінің құзырындағы шаруалармен ғана шектелмейді. Бұл жұмыс Сыртқы істер, Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау, Білім жəне ғылым, Ауылшаруашылығы министрліктерінің, шетелдердегі Елшіліктеріміздің, облыстық, аудандық əкімшіліктердің қызметіне де тікелей қатысты. Бұл ретте, ҚР Парламент Мəжілісі депутаттарынының алар орыны ерекше. Депутаттарымыз көші-қон мəселесіне ерекше назар аударып келеді. Уəлихан Қалижан, Жарасбай Сүлейменов, Алдан

─ 67 ─ Смайыл, Бекболат Тілеухан, Қайрат Сəдуақасов, Нұрлан Өнербаев, Құрманғали Уəли жəне басқа да халық қалаулылары оралмандарға үнемі жанашырлық танытып жүр. Оның үстіне, үстіміздегі жылы көші-қон туралы жаңа заң да қабылданбақ. Демек, оралмандар мəселесінің дұрыс шешілуіне депутаттарымыз үлкен ықпал жасай алады. Осыған орай, олардың назарына көкейде жүрген біраз ой-пікірімізді ұсынып отырмыз. Бұл ретте, əсіресе, шетелдік ағайындардың атажұртқа оралуының күрт азаюы алаңдатарлық жағдай екендігін атап айтқымыз келеді. Заң жəне оралман Оралмандар көшіне кедергі болып отырған жағдайдың бəрін бір əңгімеде айтып шығу мүмкін емес. Біз ең бастыларына ғана тоқталайық. Шетелдік ағайындардың атажұртқа оралуы бір жүйеге түскен нақты заң-ережелер бойынша жүргізілуі керек. Оларға қамқорлық көрсету, құқын қорғау қатаң əрі айқын белгіленген заңдық құжаттар негізінде іске асырылғаны жөн. Оралмандар да бұл заң-ережелерді бұлжытпай орындауы тиіс. Қазір бізде осы мəселе дұрыс шешілмеген. Оның есесіне, көші-қон жөнінде əркімнің өз қиялынан заң ойлап шығаруы жиі кездеседі. Мысалы, «Оралманнан депутат сайлау керек, көші-қон мекемелерін міндетті түрде оралман басқарсын» деген сияқты қисынсыз əңгімелер осының айқын дəлелі. Мұндай талап Қазақстанның қай заңында жазылған?! Балтық республикаларында тарихи отанына оралғандар президент болды. Израильде шетелден келгендердің премьер-министр, министр, депутат болғандары жетіп артылады. Бірақ олардың бəрі бұл дəрежеге өзгелермен тең сайлауға түсіп, бəсекелестерінен озып шығып жеткен. Біздің оралмандар да осындай талпыныс жасаса оған кім қой дейді?!. Ал аты-жөні жоқ «мына кісі оралман еді, сондықтан депутат етіп сайлайық, немесе мұны көші-қонға бастық етіп қояйық» десек, ол ақылға қонбайтын əңгіме болмай ма?!. Мұндай жағдай «оралман» деген атауға байланысты да жиі байқалады. «Оралман» терминін қолданысқа енгізген «Халықтың көші-қоны туралы» заңды дайындағанда біз екі жұмыс тобының мүшесі болдық. Ол кезде «оралман» деген атау Қазақстанға жаңадан келген, бір рет қана жəрдемақы алуға құқылы, ұлты қазақ шетелдік азаматқа арналған еді. Қазір бұл атаудың мəні мүлдем өзгеріп, шетелден атамзаманда келген ағайындар да өздерін оралманбыз деп есептеп, нешетүрлі жеңілдіктер талап ететін болған. Шетелден оралған кез-келген қазақ, тіпті, ол жалғыз басты болса да, квотаға кіріп, С. БАЛҒАБАЕВ

─ 68 ─ жəрдемақы алу керек деген əңгіме де айтылады. Оңтүстік елдерден келгендерді теріскей облыстарға жібермеу керек; оралман квотаны қай жерден алатынын өзі шешуі керек, əйтпесе бұл адам құқын бұзу болады деп «білгішсінетіндер» де бар. Мұның бəрі заңға қайшы. Оралманға жасалатын ең басты жəрдем – құқықтық жағынан жеңілдік беру. Яғни, оралмандар Қазақстанның кез-келген өңіріне тұрақты тұруға, азаматтық алып, оқу оқып, жұмыс істеуге толық құқылы. (Шетелден келген өзге ұлт өкілдерінің басым көпшілігіне мұндай жеңілдік жоқ.) Ал қаржылай жəрдемақы бала-шағасы бар, əлеуметтік көмеккке мұқтаж жəне мемлекет белгілеген жерге орналасқан адамдарға ғана беріледі. Басқа ағайындар өздері қалаған жерлеріне барып, жергілікті халықтармен тең жағдайда жұмыс істеп, оқуын оқып, күндерін көруі керек. Сондай-ақ, оралмандарға жасалынған жақсы істерді көрмей, оның кемшіліктерін ғана дабырайту кең етек алған. Мысалы, соңғы он бес жылдағы көші-қон туралы баспасөзде жарияланған дүниелерді оқып көріңіз. Осыларға қарасаңыз, «көші-қон мекемелерін басқарғандардың ішінде жөні түзу бір адам жоқ. Бəрі шетінен ешкімге жаны ашымайтын, сөздері бəтуасыз, аннан-мыннан қашқан біреулер сияқты. Тек олар ғана емес, жергілікті əкімдер, көші-қон полициясы, ең аяғы шекарада тұрған кеденшілер мен сарбаздарға дейін бəрі жемқор, алаяқ. Ал оралман атаулы түгелдей жетім баланың күйін кешіп, азып-тозып, күнін көре алмай, босып жүр...» Ал осы əңгімелер шындық па?!. Қазақстанда оралмандар үшін ең болмаса бір ауыз рахмет айтатын ештеңе істелмеген бе?!. Бұлай деу əділдік емес. Астана мен Алматыдан бастап барлық жердегі оралмандардың тұрмысымен таныссаңыз, бұған көзіңіз анық жетеді. (Мысалы, əлгіндей «жетім баланың күйін кешіп, күнін көре алмай жүрген» ағайындардың біразының астында шетелдік көлік, үстінде екі қабат коттедж үйі бар.) Əрине, оралмандар көшінде түрлі қиындықтар кездесетіні даусыз; бұл жөнінде біз де сан рет жазып, айтып келеміз. Бірақ сонымен бірге бұл салада үлкен жетістіктеріміз де, өзгелерге үлгі боларлық жақсы істеріміз де аз емес. Солардың бəрін жоққа шығарып, оралман көшін жерден алып, жерге салып жамандай бергеннен не ұтамыз?!. Ештеңе де ұтпаймыз! Керісінше мұның бəрі оралмандардың қадірін кетіріп, жұрттың оларға деген ыстық көңілін суыта бастады. Осының салдарынан қазір оралман жайлы сөз айтсаңыз жергілікті басшылардың көбі азар да безер болып, бастарын ала қашады. Осыған орай, этникалық көші-қон туралы заң-ережелер түгелдей қайта қаралуы тиіс. Яғни, оралмандардың шетелден шығып, ҚазақС. БАЛҒАБАЕВ

─ 69 ─ станда тұрақты тіркеліп, азаматтық алып, жұмысқа орналасуына дейінгі бүкіл мəселелері тайға таңба басқандай анықталып, бұл жөніндегі құжаттардың бір ізге түскен үлгісі жасалсын. Шетелдегі елшіліктеріміз, көші-қон мекемелер, жергілікті əкімшіліктер осы ереже-тəртіппен жұмыс істесін. Оралмандардың жауапкершілігі мен құқы да айқындалып, олар мұны бұлжытпай орындасын. Қазақ болу неге қиын?! Алыстағы ағайындардың Қазақстанға қоныс аударуын қиындататын жəне бір мəселе – олардың ұлтының қазақ екендігін дəлелдеу. Шетелдердің біразында жеке куəлік пен паспортта ұлт көрсетілмейді. Ал біз оралманның қазақ екендігін құжат бойынша анықтаймыз. Егер құжатында ұлты көрсетілмесе оның қазақ екендігін шетелдегі елшіліктеріміз куəландырады. Елшілік адамның қазақ екендігін қалай анықтайды; бұл жөнінде бекітілген қандай ереже бар – ол жағы белгісіз. Елшілік қызметкерлерінің сол елдегі сан мыңдаған қазақтардың əрқайыссының қазақ екендігін тексеруге шамалары жете ме; бұл жөнінде арнайы мамандар бар ма - ол жағын да нақты айту қиын. Соған қарамастан, сырттан келген ағайынды бұрынғы тұрған жеріңдегі Қазақстан елшілігіне барып, қазақ екеніңді растайтын анықтама əкел деп кері қайтару үйреншікті əдетке айналған. Бұдан, əсіресе, ауғанстандық ағайындар көбірек зардап шегуде. Мысал ретінде Оңтүстік Қазақстан облысына келген бір ағайынымыздың жағдайын айтайық. Оның жақын туыстары Ауғанстаннан Шымкент өңіріне көшіп келген. Өзі қазақша сайрап тұр. Жанында екіқабат əйелі, екі-үш баласы бар. Енді оралман ретінде атажұртта қалғысы келеді. Бірақ жергілікті көші-қон полициясы Кабулдағы елшіліктен анықтама əкел деп оны кері қайтарған. Ол бала-шағасын шұбыртып Қазақстан мен Ауғанстанның екі ортасында жүргенде əйелі босанып, əуре-сарсаңға түсіп, бір жыл дегенде атажұртқа əрең қайтып оралған. Абырой болғанда, Кабулдағы елшілік қажетті анықтама берген көрінеді. Ал сынықтан сылтау тауып бермесе ше?!. Онда ол атажұртты қайтып көре алмай жат жерде біржолата қалар еді. Ал осындай жағдаймен келе алмай жүрген ағайындарымыз қанша?! Осыған орай, алыстан келген ағайынды кері қайтарып, əуресарсаңға салғанша, оның туған-туысқандарының куəландыруына сүйеніп, Қазақстанда қалуға рұқсат ететін заң не ереже жасауға неге болмайды?! Бұл ретте, мына жағдайды да айта кеткіміз келеді. Өзбекстанда сан мыңдаған қазақ өзбек болып жазылып кеткен. Əкесі қазақ, баС. БАЛҒАБАЕВ

─ 70 ─ ласы өзбек болып жүргендер де аз емес. Сонда олар ұлтын қалай өзгерткен?!. Оның еш қиындығы жоқ. Бұл республикада ұлтын өзгертіп, жергілікті халыққа қосыламын дегендерге əрқашан да жол ашық; керекті құжатты бірден жазып береді. Ал біз өз қазағымызды өзіміз қазақ ете алмай босқа шаршаймыз. Өзбекстан, Түркия, Түрікменстан, Ауғанстанда сонау ХІХ ғасырда қоныс аударған этникалық қазақтардың бар екендігін де ұмытпаған жөн. Қазір олар ана тілін ұмытқан, бірақ шыққан жерін, ата-тегін жақсы біледі. Міне, осыларды этникалық қазақ деп танып, атажұртқа көшіріп əкеле аламыз ба?!. Осыны ойлағанда, Израильдың көші-қон саясаты еріксіз еске түседі. Олар Африканың қара нəсілді тұрғындарына араласып, түрін өзгертіп, тілін ұмытқан; Орта Азия халықтарына сіңіп, аты-жөндері де басқаша болып кеткен ағайындарын іздеп тауып, көшіріп əкеліп жатыр. Біз де осындай жақсы тəжірибеден үйренсек қайтер еді?!. Сонау тоқсаныншы жылдары кезінде Палестинада министр болған бір кісіні «Қазақ» деген фамилиясына бола қандасымыз деп танып, Қазақстан азаматтығын беріп едік. Осы жақсы дəстүр болашақта да жалғаса түссе дейміз. Оралман көшін кім ұйымдастырады?! Кез-келген оралманның атажұртқа қоныс аударуы екі кезеңнен тұрады. Бірінші кезең – алыстағы ағайынның өзі тұратын жерден құжаттарын дайындап, Қазақстанның қай өңіріне баратынын анықтап, дүние-мүлкін буып-түйіп, қажет жағдайда виза алып, тəуекел деп шекарадан өтуі. Ал көштің екінші кезеңі – оралманның атажұртқа бала-шағасын, жүгін аман-есен жеткізуі, баспана тауып, құжаттарын реттеп, тұрақты тіркеуге тұруы, азаматтыққа құжат өткізіп, оралман мəртебесін алып, квота бойынша жəрдемақы алатындардың кезегіне тұруы, істейтін жұмыс табуы. Көштің бұл екі кезеңі де оңай емес; толып жатқан қиындықтары бар. Осыған орай, оралман көші басынан аяғына дейін бір орталықтан басқарылса өте дұрыс болар еді. Өкінішке қарай, қазір бұл мəселе мүлдем қолға алынбай отыр. Яғни, біздегі көші-қон мекемелері бұл шаруаның тек екінші кезеңін ғана (оның өзін де толық емес) ұйымдастыра алады. Яғни, олар Қазақстанға өз күшімен келіп, тұрақты тіркелу, азаматтыққа құжат жинау сияқты бүкіл жұмыстарын бітірген дайын оралмандарды ғана қабылдап, көші-қон квотасына қосумен шектеледі. Этникалық көштің кемінде тоқсан пайызын құрайтын Моңғолия, Қытай, Өзбекстан, Түркіменстан, Ауғанстан қазақтары атажұртқа осылай өз күштерімен келуде. Бұдан басқа əр жылдары Түркия, Сауд Аравиясы, Иран сияқты елдерге оралманС. БАЛҒАБАЕВ

─ 71 ─ дарды арнайы ұшақ жіберіп көшіріп əкелген жағдайлар болды, бірақ олар өте аз. Қазақстанға келетін оралмандар көшінің азаюына осы жағдай да өз əсерін тигізуде. Яғни, шетелдегі ағайындардың басым көпшілігінің жол шығынын өтейтін қаржы тауып, өз күштерімен келуге мүмкіндіктері жоқ. Бұл Өзбекстанның шалғай облыстары мен Қарақалпақстан қазақтарына тікелей қатысты. Моңғолиядағы, оның ішінде, əсіресе, Қазақстаннан өте шалғай жатқан Ұлан-Батор, Эрдент қалалары мен Налайх, Селенгі, Дархан, Қобда сияқты алыс аймақтардағы қазақтар да осындай қиындақтарға душар болып отыр. Қытайдағы ағайындардың да келу қиындықтары осыған ұқсас. Көші-қон жұмысын ұйымдастыру мемлекет тарапынан қолға алынбағаннан кейін бұл шаруамен айналысамыз дейтін қоғамдық ұйымдар көбейді. Бірақ əзірше олардың пайдасынан гөрі зияны басымырақ. Нақты мысал келтірейік. Соңғы кезде Қытайдан көшіқон шақыртуымен келушілер мүлдем тоқтады. Мұның себебін зерттеп, сұрастырып көрсек, көшті тоқтатқан Қытай жағы емес, біздің өзіміз екен. Яғни, кейбір пысықай ағайындарымыз Қытайдан оралмандарды көшіріп əкеле жатырмын деп жүк көлігіне базарға сататын заттарын тиеп, шекарада қолға түскен. Мұндай жағдай Түркиямен екі ортада да орын алған. Сөйтіп, Қазақстан жағы көші-қон шақыртуын жіберуді тоқтатуға мəжбүр болған. Осыған орай, кім көрінгеннің «көші-қон жұмысымен мен айналысамын, оралман мəселесін мен шешемін» жұртты босқа шатастыруын тоқтату керек. Көші-қон, ең алдымен, мемлекеттік деңгейде жүзеге асырылатын өте күрделі шаруа екендігін ешқашан да ұмытпағанымыз абзал. Соңғы кезде оралман көшін көбейту мақсатында «Нұрлы көш» бағдарламасы қолға алынған еді. Бірақ бұл бастаманың алға басуына түрлі жемқорлық кедергі жасауда. Мысалы, ҚР Бас прокуратурасының жақында ғана жариялаған мəліметіне сүйенсек, Солтүстік Қазақстан облысында осы бағдарламаға бөлінген 137 миллион теңге əлдекімдердің жеке пайдасына жұмсалған. Маңғыстау облысында да осындай 136 миллион теңге «қолды» болған. Шығыс Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан сияқты бірнеше облыстарда оралмандарға салынуға тиіс 700 үйдің ұшан-теңіз қаржысы жалған ақпар жасау арқылы желге ұшқан. Қазақстанға мүлдем келмеген немесе бұрын бір рет жəрдемақы алған оралмандарға жалған құжатпен заңсыз қаржы төлеу салдарынан 80 миллион теңге талан-таражға түскен. Көші-қон жұмысы бір орталықтан басқарылса мұндай жағдайларға жол берілмес еді. С. БАЛҒАБАЕВ

─ 72 ─ Шетелден келген қазақ жастары кəсіптік мамандық беретін арнулы орта оқу орындарына түсіп оқуға өте ынталы. Ал осы мəселені кім ұйымдастырады: көші қон мекемелері ме, əлде Білім жəне ғылым министрлігі ме – ол жағы беймəлім. Осы жағдайларды ескеріп, этникалық көші-қонның ұйымдастыру жұмыстарын бір орталықтан жүргізген жөн. Бұған қаржылық жағынан толық мүмкіндік бар. Айталық, этникалық көші-қонға бөлінетін қаржының 5-10 пайызын осыған жұмсауға болады. Бұл ең алдымен оралманға арналған қаржының талан-таражға түспей, тиімді жұмсалуын қамтамасыз етер еді. Ал сонда этникалық-көші қон жұмыстарын ұйымдастырумен кім, қандай мекеме айналысуы керек?!. Бұл – асықпай ойлануды қажет ететін мəселе. Қазір кейбір министрліктердің жанынан түрлі ұйымдастыру жұмыстарымен айналыстан жеке бірлестіктер құрылып, көптеген іс-шараларды ойдағыдай жүзеге асыруда. Этникалық көшіқонды ұйымдастыру жөнінде де осындай бір заңды тұлға құру керек шығар. Осыдан біраз жыл бұрын Мемлекеттік көші-қон қорын құру жөнінде мəселе көтерілген еді. Мүмкін, осы мəселені де қайта ойластырған дұрыс болар?!. Қалай болғанда да бұл мəселе мемлекеттік тұғыдан шешілуі қажет.

Жер жəне оралман Алыстағы ағайындарымыздың атажұртқа оралуы елімізге ұшантеңіз пайда келтіруде. Яғни, оралмандар көші демографиялық жағдайымыздың жақсарып, ана тіліміздің, мəдениетіміз бен өнеріміздің, ғылымымыздың дамуына үлкен ықпал жасауда. Сондайақ, оралмандар еліміздің экономикалық дамуына, оның ішінде əсіресе, ауылшаруашылығының өркендеуіне айрықша үлес қоса алады. Осы ретте, мына жағдайды ескерген жөн. Қазақстанның жері ұшан-теңіз кең, ал халқы 16 миллионнан енді асты. Міне, осы ұшан-теңіз кең жер аз халықты азық-түлікпен қамтамасыз ете алмай отыр. Біз көкөністі, жеміс-жидекті, тіпті, еттің де біраз бөлігін көршілес елдерден тасимыз. Бұл, жалпы, адам ұялатын жағдай. Мұның басты себебі – жерді жекешелендірудегі кемшіліктерде жатыр. Біраз жұрт бос жатқан ұшан-теңіз жерлерді тегін жекешелендірген. Енді оны игеруге ынтаықластары жоқ. Олардың бар ойлайтындары – сəті түссе жерді басқа біреуге қымбатқа сатып бір байып қалу. Жерге деген мұндай көзқарас ауылшаруашылығын тығырыққа тіреп, ел экономикасын тұралатуы мүмкін. Осыған орай, жер туралы заңды ерте ме, кеш пе, əйтеуір бір қайта қарайтынымыз анық. С. БАЛҒАБАЕВ

─ 73 ─ Ал қазір игерілмей жатқан жерлерге оралмандарды орналастырудың мүмкіндіктерін қарастыру керек. Бұл ретте, Қытайдан келетін ағайындардың пайдасы ұшан теңіз. Өйткені, Қытай соңғы жиырма жылда экономиканың барлық саласын, оның ішінде ауылшаруашылығын да, дамытуда керемет табыстарға жетті. Соған орай мұнда егін егу мен оған қажетті техника шығарудың ең озық үлгілері дүниеге келді. Бұл жетістіктен Қытайдағы ағайындарымыз да көп нəрсе үйренді. Олар сол үйренгендерін Қазақстанға келіп жүзеге асырса жақсы нəтижеге қол жеткізер еді. Олардың алды қазір келіп те жатыр. Алматы, Шығыс Қазақстан облыс тарында дүние-мүліктеріне қосып кішкене трактор əкеліп, егін егіп жұрт көзіне түсіп жүрген ағайындар əр ауылда да бар Өзбекстан қазақтары туралы да осыны айтуға болады. Бұл республикада да диханшылық мəдениеті жақсы дамыған. Осыған орай, ҚР Ауылшаруашылығы министрлігі оралмандарды ауылшаруашылығын дамытуға кеңінен қатыстыру жөнінде нақты жоспар-бағдарлама жасаса дұрыс болар еді. Мұндай бағдарламаны жергілікті əкімшіліктер де жасағаны жөн. Мал шаруашылығы жөнінен де осындай əңгіме айтуға болады. Қытай мен Моңғолияда қазақтың ежелгі төрт түлік малы жақсы сақталған. Осыларды Қазақстанға əкелсек еліміздің бос жатқан ұланбайтақ жері малға толар еді. Оралман ағайындар да малды əкелсек деп армандайды. Бұған Моңғолия да, Қытай да қарсы емес. Мал əкелуге қарсылық Қазақстан жағынан болып тұр. Дəлірек айтқанда, ҚР Ауылшаруашылығы министрлігіне қарасты Малдəрігерлік қызмет мекемесі бұл елдерде жұқпалы ауру болуы мүмкін деген сылтаумен малды шекарадан өткізуге тиым салған. Бір таңқаларлығы, бізде Америка, Германия сияқты елдерден тауық етін тасуға ешқандай кедергі жоқ. Өткен жылы сол тауықтардың етінде улы зат бар екендігі анықталып, Еуропада біраз шу шықты. Сондайақ, алыс шетелдерден асыл тұқымды деп өте қымбатқа бұқа мен сиыр əкелу де дəстүрге айналған. Жақында теледидардан сол сиырлардың біразының асыл тұқымды екендігін дəлелдейтін құжаттары жоқ, күмəнды екендігі айтылды. Осыларды көргенде, алыстан күмəнді сиыр мен тауық тасығанша іргеде тұрған елдерден Қазақстанның табиғаты мен ауа райына бейім өзіміздің төрт түлік малымызды неге əкелмейміз деген сұрақ туады. Кеңес Одағы тұсында Моңғолияның малын Өскемен арқылы жермен айдап əкеліп, Семейдің ет комбинатына өткізетін едік. Сол кезде болмаған жұқпалы ауру енді қайдан шыққан?! Осыған орай мамандармен сөйлесіп көрдік. Олардың айтуынша, Моңғолия мен Қытайдың С. БАЛҒАБАЕВ

─ 74 ─ малын шекарада бірер ай карантинде ұстап, жақсылап тексеріп, содан кейін өткізе беруге болады. Бұл мəселе де күндердің күні қолға алынар деп ойлаймыз. Түйін Сөзімізді қорытындылай келе айтарымыз, шетелдегі қазақтардың атажұртқа қоныс аударуы – бір-екі мекеме ғана жүзеге асыратын оңай шаруа емес. Бұл іске бүкіл еліміз, барлық халқымыз ат салысып, үлес қосуы қажет. Оралман көші, міне, осындай жағдайда ғана көбейеді. Ал бұл игі істе халық қалаулылары, ҚР Парламент Мəжілісі депутаттарының əрқашан да алдыңғы саптан көрінетініне күмəнданбаймыз. С. БАЛҒАБАЕВ

─ 75 ─ К.Н. БАЛТАБАЕВА, тарих ғылымдарының кандидаты (Қазақстан, Алматы қ.) ҚАЗАҚ КӨШІ-ҚОНЫ: ҚОРЫТЫНДЫСЫ, САБАҒЫ ЖƏНЕ ТҮЙІНДІ МƏСЕЛЕЛЕРІН ШЕШУ ЖОЛДАРЫ «Нұрлы көш» бағдарламасы 2009 жылы бастау алды, өйткені көші-қон процесінің белсенділігі тежеліп, белгілі бір тепе-теңдікке келген кезіндегі жаңа этникалық репатриация ережелерімен тұспа-тұс келді. Айталық, ҚР Президентінің 2008 жылғы 17 қарашадағы Жарлығына сəйкес алғаш жыл сайынғы квота 15 мың орнына 20 мың қоныс аударушы қазақ отбасына көбейтілді. «Нұрлы көш» бағдарламасын қабылдар алдында 2008 жылы оралмандар иммиграциясы квотасын орындау келесідей мəліметтер арқылы сипатталды: тағайындалған 15000 отбасы квотасы бойынша 2008 жылдың 1 қазанына дейін квотаға құрамында 66454 адамы бар 12540 отбасы кірді, жылдық көрсеткіштің 83 пайызын құрады. Көші-қон Комитетінің репатриация туралы ресми мəліметтері 1991 ж. мен 2010 жылдың 1 шілдесі аралығында елдерді салыстыруымен 1 кестеде берілген. 1 Кесте: Этникалық қазақтардың Қазақстанға қоныс аударуы (1991 ж.– 1 шілде 2010 жыл) № Шыққан елі Отбасылардың жалпы Қоныс аударушылардың жалпы санына % отбасы санына %

1 Өзбекстан 124605 60,5 484749 60,1 2 Түркіменстан 16098 7,8 63120 7,8 3 Ресей 10905 5,3 34894 4,3 4 Тəжікстан 1,3 11657 1,4 5 Қырғызстан 1,1 1,1 6 ТМД басқа елдері 0,2 0,1 ТМД елдерінің барлығы 156970 76,2 603959 74,9 7 Моңғолия 21515 10,4 107055 13,3 8 Қытай 24772 12,0 83181 10,3 9 Иран 0,6 0,7 10 Түркия 0,4 0,4 11 Алыс шет елдердің басқа елдері 0,4 0,4 Алыс шетелдегі елдердің барлығы 49093 23,8 202921 25,1 Қорытынды: 206063 806880

─ 76 ─ Барлығы 806880 қазақтар қоныс аударған – бұл өте маңызды көрсеткіш, бұл көрсеткіштер бойынша ТМД елдерінің бірде-бірі, тіпті, Ресей Федерациясы да Қазақстанмен теңесе алмайды. Репатрианттардың жалпы санынан қоныс аударушылардың ішінде саны жағынан бірінші орында Өзбекстаннан келген қазақтар тұр (60,1%), екінші орында – Моңғолиядан келгендер (13,3%), үшінші орында – Қытайдан келгендер (10,3%), төртінші орында – Түркіменстаннан (7,8%) жəне бесінші орында –Ресейден келген қазақтар – 4,3%. Өзбекстаннан келген оралмандар Оңтүстік Қазақстан (Жамбыл Алматы, Оңтүстік Қазақстан облыстары) өңірлеріне қоныстанған, Моңғолиядан келген оралмандардың 63 пайызы Солтүстік өңірді (Ақмола, Павлодар, Шығыс Қазақстан облыстары) қоныстанған. Қытайдан келген оралмандардың көпшілігі (89 пайыздан астамы) Шығыс өңірдегі Шығыс Қазақстан облысына таңдау жасаған, ал, Оңтүстік өңірде – Алматы облысында қоныстанғандар көп. Түркіменстаннан келген оралмандардың пайызы Батыс өңірлерге (Атырау мен Маңғыстау облыстары), ал Ресейден келген оралмандардың 76 пайызы солтүстік өңірлерде (Солтүстік Қазақстан мен Павлодар облыстары) қоныстанған. Оралмандардың ниеттеріне қозғаушы күш болған, оның халықаралық қауымдастықты мойындауы, елдің қарқынды дамуы, бабалар жеріне қайта оралуы, қазақтың ата-бабасының жерінде мемлекеттікті қалыптастыруға қатысу, егеменді мемлекетті сақтау мен дамыту, бірыңғай ұлтқа ену болып табылады. Өскелең ұрпақтың тағдырына деген алаңдаушылық жақын жəне алыс шет елдердегі қазақтардың көңілін жақындастырады. Тарихи отандарында шетелдегі қазақтар мен оралмандар мынадай жайттарды мүмкін деп табады: 1) этникалық (қазақылығын) ұқсастығын сақтап қалу 2) туған ана тілін мəдени, тілдік жəне этникалық ассимиляцияға ұшырататын басқа мемлекеттердегі титулды ұлт ортасынан шығу арқылы ұлттық сана-сезімін, ділін сақтап қалу 3) тəуелсіз Қазақстан қорғауында болу жəне Қазақстан азаматтығының құқы мен міндеттерін алу, балаларына бəсекеге қабілетті арнайы орта, жоғары жəне жоғары білімнен соңғы білім беруге, жастарды жұмысқа орналастыру 4) өздерінің мəдени жəне рухани деңгейін көтеру 5) отбасының əрбір мүшесінің экономикалық хал-жағдайын жақсарту 6) Қазақстанның түпкілікті тұрғындарымен, сондай-ақ басқа елК.Н. БАЛТАБАЕВА

─ 77 ─ дерден келген репатрианттар арасынан туыстық байланыстарын қайта орнату 7) өзін көрсете білу жəне жергілікті қазақтармен теңесу 8) қоныс аударған соң қалалық тұрғын дəрежесін жоғалтпау. Көші-қон мəселесіне қоғамдық пікірді реттеп отыратын мемлекеттік органдардың саны артқанмен, олардың жұмыла əрекет етпеуі ҚР Президентінің этникалық көші-қон мен жаңа көпұлтты жəне поликонфессионалды ортада жаңа жағдайларға оралмандардың бейімделуі бағдарламасын тиімді орындауға ықпал етпейді. Шет елдегі қазақтармен байланысты жақсартудың, оралмандардың басты контингентін қалыптастыру, оларға құқықтық жəне қаржылық көмекті іс жүзінде көрсету секілді басты міндеттер мемлекеттік органдар алдында əу баста тұрмаған. Қоныс аударуға дайындық шаралары (құқықтық білім мектептері, қазақ тіліне, туған тілінің қазіргі жазу үлгісіне үйрету, жұмыс кадрларын дайындаудың курс дайындықтары, адамның туғанынан бастап зейнетке дейінгі тиісті құжаттарын қазақстандық заңдылықтардың сұранысына орай рəсімдеу жəне нотариалды куəландырылған) тиісті мемелекеттік органдардың қызметтік міндеттерінде анықталмаған. Қазақстанның этникалық қазақтар өмір сүретін мемлекеттермен тиісті халықаралық келісімдері мен келісулері жасалмады. Ақпараттардан белгілі болғандай, Елшіліктерде қазақ диаспораларымен тікелей жұмыс істейтін мамандар жоқ. Мысалы, ҚР-ның Ресей, Өзбекстан, Түркіменстан, Тəжікстан, Қырғызстандағы елшіліктерінің сайттары тек орыс тілдерінде жүргізіледі. Оның үстіне сайтта құқықтық сипаттағы мəліметтер, репатрианттардың оңтайлы тəжірибесі мен бейімделуі туралы ақпараттар болмайды. Этникалық репатриация Қазақстан үшін бірқатар себептерге байланысты əлі де қызығушылық білдіретіні сөзсіз: көші-қон ауыртпалықтарының, кеңістік жəне одан кейінгі кезеңдегі этнодемографиялық теңсіздіктің орнын толтырады; елдегі демографиялық жағдайды тұрақтандырады, қазақтардың үлес санын арттырады; бүгінде қазақ тұрғындарының үлес саны 67% болуы отандастарымыздың (оралмандардың) есебінен; шекараға жақын жердегі стратегиялық маңызды көші-қон ағымын реттейді; халықтың мəдени сабақтастығын қалпына келтіруге, туған тілдің, дəстүр мен салттың, халық өнерінің байлығына ықпал етеді, түрлі өңірлерде мемлекеттік тілдің таралуына, əсіресе солтүстікшығыстағы тілдік кеңістіктің ұлғайуына əкеледі; К.Н. БАЛТАБАЕВА

─ 78 ─ басқа ұлттық ортада өмір сүруге дағдыланған этникалық қазақтардың тəжірибесі, нарықтық қатынастарға ерте бейімделулері қазақстандық қауымдастықтың оңтайлы əлеуметтік байланыстары жүйесіне еркін араласуларына, ел экономикасын дамытуға жақсы əсер береді; тарихи əділеттіліктің орнауына, ұлттық ойдың құрамдас бөлігі ретінде халықтың біртұтас болуына ықпал етеді. Репатрианттарға əлеуметтік қолдау көрсету мəселесі де əрі қарай жетілдіруді қажет етеді, өйткені оралмандардың көпшілік бөлігін экономикалық нашар дамыған өңірлер мен мемлекеттерден келетіндер құрайды. Əлеуметтік көмек берерде: оралмандарды оқыту мен қайта даярлауға бөлінетін қаржыны ұлғайту, ақылы қоғамдық жұмыстарға тарту; адрестік əлеуметтік көмек көрсетуді нарықтық принциптерге сəйкес жетілдіру (жағдайы нашар азаматтарға, оның ішінде əйелдер мен балаларға); ана мен баланы əлеуметтік қорғаудың жүйесін нығайту; тұрақты жұмыспен қамтамасыз ету. Қытай, Моңғолия, Түркия, Иран, Ауғанстан, Сауд Арабиясы қазақтары үшін этникалық мəдениет пен шыққан елдерінде шоғырланып тұруға үйреншікті болған, ол тек өз тілектерінен тумаған сондай-ақ сол елдегі биліктің саясатына да байланысты болғанын ескеру керек. Сондықтан оларға қазақстандық өкілдің басшылығымен тарихи отандарына ұйымдасқан түрде қоныс аударуды қамтамасыз ету керек. Олардың пікірі бойынша, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының өкілдері болғаны жөн. Біздің көзқарасымыз бойынша, бізбен бірге бір елде тұру тəжірибесі жоқ ең аз ирредент ретінде, ерекше назарды қытай қазақтарына аудару керек сияқты. Бұл елдегі билік басындағылардың ұлттық азшылықтағы халыққа деген саясатының ерекшеліктерін ұмытпау керек. Одан басқа Қытай өткен ғасырда қазақтардың саяси себептерге байланысты мекендеген жəне қазақ диаспорасының əлем бойынша қалыптасуына əсер еткен мемлекет. Қоныс аударуға бейіл танытпай отырған, сол елде қалуды ойлап отырған этникалық қазақтар туралы да мемлекеттік саясатқа түзетулер енгізу керек. Отандастар жəне этникалық қазақтармен ара-қатынасты үзбей байланыс жасап отыру жəне оны дамыту мемлекеттік саясаттың көші-қон саласындағы алдағы маңызды жұмыстарының бірі болып қала бермек. Айталық, ресейлік қазақтарға қатысты стратегияның жаңа міндеттерін дайындау алғаш рет қойылмақ, ол Қазақстанның мүдделерін К.Н. БАЛТАБАЕВА

─ 79 ─ алға жылжыту тежегіші ретінде қарастырылып бағытталуы тиіс. Серіктестік шеңберінде шекарада құрылған сенім белбеушесі мен мейірімді көршілестік – интеграциялық процестерді жеделдетуге ықпал ететін маңызды факторлардың бірі. Бір сəттегі қоныстандыру – бұл қияли ой, сондықтан этникалық қазақтарға олар өмір сүріп отырған елдерінде көмек беруді қарастырады. Алайда, бүгінгі күні Қазақстан заңдылықтары, əлемнің 32 елінде қызмет етіп жатқан қазақтардың қоғамдық мəдени ұйымдарына қаржылық көмек көрсетуге мүмкіндік бермейді. Ресей, Батыс Еуропа жəне т.б. елдердегі қазақтардың мəдени орталықтарына Қазақстан есебінен ғимарат салып берілмеген, немесе ҚР Сыртқы істер министрлігінің бюджеті есебінен қазақтардың мəдени-ұлттық орталықтары жалға алатын ғимараттардың шығындарын өтеу қарастырылмаған. Басқа ұлттық ортада қазақ мəдениетін, дəстүрін, Қазақстан мен қазақ халқының имиджін қалай алға жылжытуға болады? Өйткені қандай да болмасын шара белгілі бір шығынды талап етеді. Мысалы, Ресей, Германия, Солтүстік Корея, Израиль, Қытай елдері осыған ұқсас мəселелерді шешуде тəжірибелері бар. Мəдениетті дамытуда бəсекелестік əрқашан қозғаушы күш бола бермейтіні белгілі, тарихи отаны тарапынан мемлекеттік қаржылық қолдау көрсетілуі керек. Қазақ диаспорасын кешенді жəне жүйелі зерттеу Қазақстан тарихының қазіргі кезеңінің қажеттілігі болып табылады. Мемлекеттік бюджет есебінен тарихшылар, этнографтар, əлеуметтанушылар, экономистер, саясаткерлердің ғылыми зерттеу жұмыстарын шет елдегі қазақтар шоғырланып тұратын аудандарда өткізуге болады. Біз үшін бұл жұмысты шет жерде ешкім де атқармайды. Бұл біздің тарихымыз, бұл жерде біздің мемлекеттің демографиялық əлеуеті бар. Қазақстанда репатрианттардың бейімделуі бойынша талдамалы жəне əлеуметтік зерттеулері де өзекті болып табылмақ (өңірлік жəне елтанымдық тұрғыда). Қазақстан, үлкен аумақты алып отырған ел, халық саны аз ғана, оның үстіне өңірлерді біртегіс жайламаған, еңбек ресурстарына тапшы, экономикалық қорын маманданбаған кəсіби емес Орталық Азиядағы арзан жұмыс күшін пайдалану арқылы толтырады. Сондықтан этникалық көші-қон бағдарламасын («Нұрлы көш» бағдарламасының құрамдас бөлігі) орындау ел мен оның өңірлеріндегі демографиялық жəне əлеуметтік-экономикалық дамуына ықпал ететін міндет ретінде өзекті болып қала бермек. К.Н. БАЛТАБАЕВА

─ 80 ─ К.Н. Балтабаева, кандидат исторических наук (Казахстан, г. Алматы) КАЗАХИ КЫРГЫЗСТАНА: СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ ИТОГОВ НАЦИОНАЛЬНЫХ ПЕРЕПИСЕЙ 1999 Г. И 2009 Г. Рекомендации Организации Объединенных Наций о проведении переписей населения с промежутком в десять лет не придерживаются еще многими странами по самым различным причинам, в том числе финансовым, кадровым. Как известно, последняя перепись населения СССР была проведена в 1989 году. Тогда за пределами Казахской ССР проживали 1601202 казахов, или 19,7% от общей численности казахов союзного государства. В Кыргызстане проживали 37318 казахов или 0,5% от численности казахов СССР. В советское время некоторые казахи не придавали особого значения, а кое-кому, может, даже было выгодно записываться под титульную нацию той или иной республики. С течением времени у этих людей изменилось самосознание, да и переписывать свою национальность заново порой оказывалось невозможным. Такие факты известны Всемирной Ассоциации казахов, к примеру, в Кыргызстане, Узбекистане, Таджикистане, Каракалпакстане, Эстонии, России. Это замечание особенно касается смешанные браки. В СНГ к 10-летию распада союзного государства не провели переписи населения Российская Федерация, Узбекистан и Молдова. Так, Первая Национальная перепись населения Кыргызской Республики была проведена в марте 1999 г., в России только в 2002 г. До сих пор не состоялась перепись населения Узбекистана, где также компактно представлены этнические казахи. Не доступны зарубежным исследователям материалы переписи населения Туркменистана 1995 года и т.п. Кардинальные расхождения встречаются в научных изданиях, кандидатских и докторских диссертациях и средствах массовой информации по оценке численности казахской диаспоры. Это четко проявилось после обретения независимости Казахстана. Интерес диктовался не только научными соображениями, но и прагматическими, практическим запросом миграционной политики, составной частью кото-

─ 81 ─ рой стала репатриация этнических казахов зарубежья. Вопрос «Каков потенциал зарубежных казахов?» не снимается до сих пор с повестки дня. Не случайно, для уточнения данных по репатриантам, впервые в практике национальной переписи населения Казахстана 2009 года был введен в опросный лист вопрос «Являетесь ли Вы оралманом?». На момент создания суверенного государства, на своей исконной исторической территории в Казахстане, казахи оказались в меньшинстве. Привлечение зарубежных казахов на историческую родину преследовало, кроме всего прочего, увеличение доли казахов в демографической структуре населения, восполнение потери славянского и немецкого населения в северных и восточных регионах страны в интересах национальной безопасности, увеличения численности казахов в приграничных районах. Вторая национальная перепись населения Кыргызстана, проведенная в марте-апреле 2009 года, зафиксировала уменьшение численности казахов с 42,7 тыс. человек в 1999 году до 33,2 тыс. чел. Соответственно, в межпереписной период снизился и удельный вес казахов в общей численности населения Кыргызстана с 0,9% до 0,6%. Таблица 1: Динамика численности некоторых национальностей в Кыргызстане в межпереписной период 1999-2009 годы Национальности Число лиц данной национальности тыс.чел. Уменьшение численности тыс.чел. Уменьшение численности Удельный вес в общей численности населения Кыргызстана, % русские 603,2 419,6 - 183,6 - 30,44 % 12,5 7,8 татары 45,5 31,5 - 14,0 - 30,77 % 0,9 0,6 казахи 42,7 33,2 -9,5 - 22,25 % 0,9 0,6 украинцы 50,4 21,9 -28,5 более чем в 2 раза 1,0 0,4 немцы 21,5 9,5 - 12,0 более чем в 2 раза 0,4 0,2 корейцы 19,8 17,3 - 2,5 - 12,63 % 0,4 0,3 Если брать во внимание более длительный хронологический ряд, то по сравнению с 1939 годом доля казахов в общей численности населения уменьшилась за 60 лет с 1,6% до 0,9% в 1999 году и за последующие 10 лет, к 2009 году – до 0,6% (см.: Таблица 1). Если в 1939 году по численности казахи занимали пятое место в Кыргызстане, то через 70 лет – восьмое. Впереди них представлены К.Н. БАЛТАБАЕВА

─ 82 ─ в порядке убывания: кыргызы, узбеки, русские, дунгане, уйгуры, таджики и турки. В результате роста эмиграции, а также различий в уровне рождаемости, в Кыргызстане произошли существенные изменения в национальном составе населения: увеличилась доля кыргызов, узбеков, дунган, таджиков, снизилась доля татар, русских, казахов, корейцев и более чем в два раза – украинцев и немцев. Национальность в КР при переписях записывалась со слов опрашиваемых, а национальность детей определялась родителями. КР состоит из семи областей и двух городов (Бишкек, Ош) республиканского значения. Характер расселения населения, его распределение на городское и сельское, определяет, как известно, степень урбанизированности территорий. Этот показатель в Кыргызстане низкий. Так, сельское казахское население до сих пор преобладает над городским. В 1999 г. численность казахов в городах КР составила 19039 чел., или 44,6% от общего числа казахов КР. В сельской местности тогда проживали 23618 казахов, или 55,4%. Через 10 лет сельское население составило уже 58,8% от общей численности казахов КР. Более 90% казахов Таласской области проживает в сельской местности, в Иссык-Кульской и Чуйской областях – более 82% казахов. Таблица 2: Географическая характеристика распределения казахов КР по территории Численность, чел. Численность в процентах ко всему населению в процентах к 1999 2009 1999 Все население 42657 33198 0,9 0,6 77,8 Чуйская область 17510 12800 2,3 1,6 73,1 Бишкек 10064 9013 1,6 1,1 74,7 Иссык-Кульская область 6979 6464 1,7 1,5 82,6 Таласская область 3049 1,7 1,3 89,6 г. Ош 0,2 0,1 66,6 Все городское население 19039 13685 1,1 0,7 71,9 Все сельское население 23618 19513 0,7 0,6 82,6

Среди этнических казахов КР численно преобладают женщины (56,64%). Для сравнения: в России примерно одинаково число мужчин и женщин казахской национальности. У казахов КР средний возраст населения превышает общенациональный показатель, который составляет 27,6. Средний возраст казахов в КР составляет 30,7 (у кыргызов – 26,2), среди городских казахов – 31,7 и сельских казахов – 30,0. К.Н. БАЛТАБАЕВА

─ 83 ─ В КР в 1999 г. численность казахов в трудоспособном возрасте – 26614 чел. или 62,4% от общей численности казахов страны, из них в городах живут 13108 чел. или 30,7%, в селах – 13506 чел. (31,7%); моложе трудоспособного возраста – 13208 чел. или 31%, из них в городах – 4839 чел. (11,3%), в селах – 8369 чел. (19,6%); старше трудоспособного возраста – 2835 чел. или 6,6%, из них в городах – 1092 чел. (2,6%), в селах – 1743 чел. (4,0%). Численность казахов в возрасте 18 лет и старше – 27666 чел. или 64,9%, из них в городах – 13396 чел. (31,4%), а в сельской местности живут 14270 чел. или 33,5%. Среди постоянно живущих казахов в КР в возрасте 100 лет и старше насчитывалось шесть человек в 1999 г. и четверо в 2009 г. Всего в Кыргызстане в возрасте 100 лет и старше насчитывалось в 1999 г. 619 чел. (2009 – 427), из них в 1999 г. – 506 кыргызов, в 2009 г. их число уменьшилось до 360. Среди долгожителей в 2009 году – 35 узбеков, по 6 русских и курдов, по 4 турка и украинца, 3 таджика, 2 татарина и один дунганин. Как известно, общность казахов и кыргызов выражается в материальной и духовной культуре. Оба народа вели кочевой образ жизни, имели примерно однотипное хозяйство. Тесное культурное взаимодействие казахского и кыргызского народов отразилось в произведениях литературы, музыкальном искусстве, исторических преданиях. В КР государственным языком является кыргызский, официальным – русский язык. Численность казахов, которые указали казахский как родной язык в 1999 г. – 32473 чел. (76,1%), в 2009 г. – 22404 чел. (67,49%). Казахи Чуйской области дали самый высокий показатель по казахскому языку, как родному – 85%. Этот показатель среди казахов Иссык-Кульской области – всего 21,5%. Среди городских казахов высокий показатель по казахскому языку, как родному, отмечен среди жителей Бишкека (77%). Если в 1999 г. кыргызский язык указали как родной язык 7546 казахов (17,7%), то в 2009 г. уже 8779 чел., что составляет 26,44% от общей численности казахов КР. Например, в Иссык-Кульской области доля казахов, указавших на кыргызский язык как родной, составляет 76,47% от численности казахов области. В Таласской области этот показатель составляет 34,77%. Среди родного языка выделен также русский: в 1999 г. – 2449 чел. (5,7%), узбекский – 95 чел. или 0,2%, другие языки указали 94 чел. или 0,2%. Через 10 лет показатель по русскому языку несколько снизился: 1844 казаха (5,55%) владели им в качестве родного языка. Позиции узбекского языка укрепились: 108 казахов (0,33%) избрали узбекский как родной язык. Сказывается отсутствие школьного образования на казахском языке в КР. К.Н. БАЛТАБАЕВА

─ 84 ─ В 2009 г. республиканский показатель по профессиональному образованию составлял 24,67% среди постоянного населения КР в возрасте 10 лет и старше. У немцев этот показатель – 36,39%, кыргызов – 24,33%, уйгуров – 21,6%, азербайджанцев – 18,65%, узбеков – 13,85%, – таджиков 14,95%, турок – 14,72%, дунган – 12,87%, курдов – 6,46%, казахов больше – 38,08%. Но казахи уступают корейцам – 49,21%, татарам – 44,92%, украинцам – 44,51% и русским – 43,55%. Высшее и незаконченное высшее образование имеют 26,68% казахов (11,11% кыргызов) в возрасте 10 лет и старше, средне-специальное образование – 10% и начальное профессиональное образование – 6,82%. Среди женщин казахской национальности высшее образование имеют 19,27% от их численности, а среди мужчин меньше – 13,76%. На 1000 женщин казашек приходится 866 мужчин казахов в 1999 г. и 857 – в 2009 г. Казахская интеллигенция инициировала создание общественных объединений – «Отан» и «Алаш», которые вели культурную деятельность как среди городских, так и сельских казахов. Автор статьи участвовала в работе съезда казахов Кыргызстана в декабре 2010 года от Всемирной Ассоциации казахов, когда в жарких дебатах сторонников «Отан» и «Алаш» в Бишкеке была учреждена Ассоциация казахов Кыргызстана. Ее руководителем избран заслуженный юрист КР, кандидат юридических наук, один из разработчиков Конституции КР, персональный автор Закона о гражданстве Киргизской ССР, затем КР, профессор Серикул Косаков. Как справедливо подметил один из лидеров казахской диаспоры Эркин Булекбаев: «Кыргызстан – маленькая страна, все друг друга знают». На протяжении последних 20-ти лет число выбывших казахов из Кыргызстана превышало число прибывших. На 1 июля 2010 г. всего из КР в Казахстан переселились 2260 казахских семей в составе 8611 человек, что составляет 1,1% от общей численности оралманов. Казахи Кыргызстана являются неотъемлемой частью казахского народа и объектом распространения национальной идеи Республики Казахстан. Литература: Население Кыргызстана. Итоги Первой национальной переписи населения Кыргызской Республики 1999 года в таблицах. Книга II (часть первая). – Бишкек: Национальный статистический комитет Кыргызской Республики, 2000.- 292 с. Перепись населения и жилищного фонда Кыргызской Республики 2009 года. Книга II (часть первая) в таблицах. – Бишкек: Национальный статистический комитет Кыргызской Республики, 2010.- 411 с. К.Н. БАЛТАБАЕВА

─ 85 ─ Г.Г. БАРЛЫБАЕВА, доктор философских наук, (Казахстан, г. Алматы) КОНСОЛИДИРУЮЩАЯ СИЛА ЭТИЧЕСКОГО УЧЕНИЯ АБАЯ С обретением Казахстаном независимости усилилась необходимость осмысления традиционных ценностно-смысловых ориентиров и духовного наследия народа как общей культурной основы, на которой происходит процесс формирования национального самосознания, а также потребность в новом видении и освещении мира казахской философской культуры как культуры, диалогирующей с общемировым контекстом. Обращение к проблемам нравственности, их этическое осмысление и возрождение духовности казахского народа – одна из насущных задач сегодняшнего дня. С обретением независимости в Казахстане начала формироваться новая система ценностей и общественное сознание эволюционировало от ценностей социализма к ценностным ориентациям рынка и демократии. Ясно, что такой ответственный переход невозможен без серьезного фундаментального основания. Как показывает опыт других стран, ведущая роль в идеологии возрождения принадлежит идее совместных усилий ради процветания нации, что предполагает максимальное использование тех черт национального характера, которые делают возможными творческую ассимиляцию достижений мирового сообщества. Упорный труд, солидарность, толерантность и терпимость – важнейшие черты процесса возрождения. Реформирование общества может быть успешным и перспективным в том случае, если цель и задачи, стратегия и идеология преобразований опираются на национальный менталитет, связанный с особым способом существования данного социума, на познание оснований и логики конкретной культуры, ее творческого и движущего начала. Двадцать лет независимого развития показали, что без духовной культуры, без высоких жизненных ценностей продвижение по пути материального благополучия вряд ли будет успешным, так как зачастую прагматизм и успех культивируют ценности, далекие от духовности. Академик Ж.М.Абдильдин, рассуждая о становлении самосознания казахов и казахстанцев, совершенно верно подчеркивает мысль о том, что «когда будет создано множество исследовательских

─ 91 ─

─ 94 ─ Таким образом, ключевым параметром, определяющим принадлежность региона к числу трансграничных, является фактор сотрудничества, а также глубина взаимной интеграции приграничных территорий. Трансграничное сотрудничество выступает как элемент государственной политики сопредельных государств, реализуемой как центральными властями, так и региональными администрациями и местными властями в пределах имеющих у последних полномочий и компетенций. Вывод, таким образом, очевиден: далеко не всякие приграничные регионы являются трансграничными, но любые из них потенциально содержат в себе возможности такой эволюции. Приграничье РФ и РК уникально. Одним из основных признаков, определяющих его особый характер, как раз и является специфика российско-казахстанской границы как самой протяженной в мире (более 7 тыс. км.) сплошной сухопутной границы между государствами. К российско-казахстанской границе примыкают 12 российских регионов и 7 из 14 областей Казахстана. Ключевой вопрос – чем, собственно, являются сопредельные территории России и Казахстана – приграничными территориями, приграничными регионами или трансграничными регионами? Исходя из применения таких критериев, как географическое единство, общность или комплементарность экономического профиля территорий, близость их исторических судеб и культурных архетипов, возникает ощущение, что в российскоказахстанском приграничье может идти речь не об одном, а о совокупности приграничных регионов. В пользу этого говорит, прежде всего, географический и экономический факторы: протяженная граница определяет различие в экономических профилях сопредельных территорий при сохранении значительной степени взаимодополняемости региональных экономик по всей длине границы. На наш взгляд, конфигурация приграничных регионов в российскоказахстанском приграничье в существенной мере вытекает не из ныне существующего административного деления двух стран. Большее значение имеет фактор районирования когда-то единого государства – СССР –, и выделения в нем экономических районов, в частности, Западно-Сибирского, Уральского и Поволжского на территории бывшей РСФСР, и Казахстанского экономического района, охватывающего ныне всю территорию современной Республики Казахстан. Можно говорить о наличии совокупности приграничных регионов вдоль линии раздела бывших советских экономических районов с территорией Казахстана. Здесь работает не только экономический критерий, но и исторический фактор – специфика и время освоения соответствующих территорий – вначале, во времена Российской империи, главным Е.Г. ВОДИЧЕВ

─ 95 ─ образом политическими методами и методами спонтанной колонизации, а в советский период – посредством соответствующей экономической политики и формирования народнохозяйственных профилей и пропорций. На наш взгляд, определенную роль играет и фактор региональной идентичности, которая формируется, например, ощущением исторической причастности к таким феноменам, как Алтай и фактор Китая в Западно-Сибирском приграничье, Урал и Оренбуржье как фронтирная территория в Уральском приграничье, а также Каспий в районе Поволжья. Впрочем, предлагаемая группировка, как и всякая схема, не может не быть условной и в некотором смысле искусственной, поскольку включает в себя территории, которые имеют немало внутренних различий. Например, в Западной Сибири приграничные территории РФ и РК, примыкающие к Алтаю, с одной стороны, и российско-казахстанское приграничье вдоль границ Омской, Тюменской и Курганской областей РФ с другой во многом отличаются друг от друга, прежде всего, с точки зрения экономического профиля и маркеров региональной идентичности. Очевидно, что имеются долговременные факторы стратегического характера, которые определяют целесообразность приграничных взаимодействий вдоль российско-казахстанской границы. К их числу обычно относят ресурсный потенциал приграничных территорий, который в случае с РК и РФ весьма значителен. Особую роль в рамках обеспечения приграничного взаимодействия и сотрудничества играет фактор приграничных рек, в частности, в случае с Казахстаном – Иртыша и Урала. Ресурсный фактор способствует, с одной стороны, сотрудничеству и сохранению ранее сформировавшихся производственных связей, с другой – благоприятствует нелегальной трансграничной активности. В пользу развития взаимосвязей говорят и другие обстоятельства – смешанный этнический состав населения, культурные традиции, историческая память о совместном прошлом и т. д. Для российско-казахстанского приграничья характерны не изолированные, и даже не сосуществующие, а сотрудничающие и взаимозависимые регионы, т. е. регионы, осуществляющие широкое взаимодействие в экономической, общественной и культурной сферах. В первой половине 2000-х гг. приграничному сотрудничеству между РФ и РК в обеих странах было придано большое политическое звучание. В 2003 г. в Омске состоялся 1-й Форум по вопросам приграничного сотрудничества России и Казахстана с участием президентов двух стран. В дальнейшем такие форумы проходили поочередно в региональных центрах России и Казахстана. Приграничное сотрудничество стало рассматриваться как важный фактор экономической инЕ.Г. ВОДИЧЕВ

─ 98 ─ 5. Приграничные и трансграничные территории Азиатской России и сопредельных стран (проблемы и предпосылки устойчивого развития). Новосибирск, Наука, 2010. 6. Кузьмин В.М. Трансграничное сотрудничество России и Европейского Союза в формате еврорегионов на Севере Европы и регионе Балтийского моря в свете новой программы территориального сотрудничества «Объектив 3» (2007–2013 гг.) // http://convention2008.risa. ru/paper/download/251/1 7. http://dvo.sut.ru/libr/history/i299mez1/1.htm 8. De Rougemont D. L’avenir est Notre Affaire. Council of Europe. Paris, 2000. 9. www.kremlin.ru/text/2006/10/11 10. Греков Н.В. Безопасность России и Сибирско-казахстанские приграничные связи // Современная Россия и мир: альтернативы развития. Дневник АШПИ № 20. http://ashpi.asu.ru/prints/dn19_20.html 11. Давыдов Д., Чекалина Т. Калининград: плюсы и минусы эксклавности // Космополис. № 2 (21). Лето 2008. 12. Шинковский М.Ю. Трансграничное сотрудничество как рычаг развития российского Дальнего Востока // http://www.ifpc.ru/index. Е.Г. ВОДИЧЕВ

─ 99 ─ Т. ҒАБИТОВ, философия ғылымдарының докторы (Қазақстан, Алматы қ.) ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ ИДЕЯСЫ ЖƏНЕ МƏДЕНИ ҮРДІСТЕР Біз ұлттық идеяны ақыл таразысынан өтіп халықтың басым бөлігі қабылдаған ұлттық құндылықтар жүйесі деп түсінеміз. Ұлттық идея Қазақстанда жүріп жатқан мəдени мұраларды жаңғырту үрдісі мен əлемдік өркениет ықпалымен туындаған жаһандану процесінің арақатынасында қарастырылуы тиіс. Соңғы процестің объективтік негіздеріне өркениеттің ақпараттық толқынының қарыштауы, Кеңес Одағы тарқағаннан кейін батыстандыру мен америкаландырудың жаңа пəрменге ие болуы, бұқаралық мəдениет үлгілерінің жаңа тəуелсіз елдерде барынша таралуы, этникалықтан өркениеттіліктің басымдылыққа ие болуы т. т. жатады. Қазақстанда ұлттық идеяның қалыптасуына үш суперөркениеттердің тоғысуында орналасуы (православтық, мұсылмандық жəне конфуцийлік), мəдени-əлеуметтік транзиттік, тоталитарлық жəне атеистік сана қалдықтары, номадалық діл архетиптері ықпал етеді. Басқа да ТМД елдерінде сияқты, Қазақстанда ұлттық идеяны іздеу амбивалентті құбылыс болып табылады. Қазіргі өркениеттік жəне ұлттық-рухани құндылықтарға қарай бетбұрыс əлемдегі елу озық елдердің қатарына қосылуға себебін тигізе алады. Қазіргі кезде ойлау жүйесінің шеңбері ұлғайып, ауқымдалып, ғылымды, қоғамды жəне адамның өзін дұрыс бейнелеу белесіне жетуге мүмкіншілік бар. Оның басты бағыты – зерттейтін нысаны осы заманнан шығып, өткенді, қазіргіні, келешекті жүйелі түрде ақыл-ой өрісінен, елегінен өткізіп, сол арқылы өз бойындағы жаңа типті ойлау мəнерін, өрнегін таразылау, сақтау жəне жаңарту. Осы мақсатта мына мəселелер зəрулік танытады: қоғамдық келісім жəне демократиялық даму, адам жəне қоғам, нарық жəне ғылым байланыстары. Ерекше бөліп қарайтын мəселе азаматтық қоғам қалыптасуындағы қазақ идеясының орны. Қазіргі зерттеулерде «Қазақстан –біздің ортақ үйіміз» деген қоғамдық ой негізгі орын алуда. Дегенмен бұл идея өткен қоғамдағы ұрандарға ұқсас, негізінен саяси мəнге ие болып тұрған сияқты. Ұлттық идея – адамдардың ішкі рухани дүниесімен астасып жатуы ғанибет. Сондықтан біздің ойымызша қазақ идеясы мынадай формулаға айналса, ұлтымыздың өресінен шыға ма дейміз: «Еркіндік түбі бірлікте!».

─ 100 ─ Шығыс халықтары ұлттық идеяларының құндылығы мəселесін қарастыруда бірінші тұғырнамаға баяғыдан белгілі еуропоцентризм жатады. Егер классикалық еуропоцентризм тек жалғыз Батыс өркениеттілігі бар, басқалары «аборигендік», «жабайылық», «варварлық» деңгейден шыққан жоқ жəне Шығыс мəдениеттерінің болашағы жылдам вестернизацияға енумен айқындалады деген пікірлер төңірегінде өрбісе, онда қазіргі жаһанданып келе жатқан жəне мозаикалы өркениеттерде аталған ұстаным, əрине, мимикрияға ұшырайды: 1.Қазақтың дəстүрлі мəдениеті мен тілі қазіргі өркениет талаптарына икемді емес. 2.Постмодерндік номадология тұрғысынан көшпелілерде кеңістікпен байланыс жəне «тамырланған» мəдениет жоқ (ризома), олар тек «соғыс машинасын» ойлап тапқан (осыдан орыс тілді басылымдарда жиі кездесетін «моджахеды» тіркесі қалған). 3.Номадалық мəдени артефактыларға экзотикалық сипат берумен əуестену (əсіресе, американ үндістерінде кездесетін «потлач», «сый экономикасы», «тотемистік» көріністер т. б.). Бұл, əсіресе, қазақтың төл мəдениетін орыс тілінде зерттеушілердің арасында кең тараған. Осы құбылыс тек Қазақстанға тəн нəрсе. Егер сіз, мысалы, Францияға барып, француз тілін білмей, сол француз мəдениетін зерттеймін десеңіз, күлкіге қаласыз. Бізде бəрі мүмкін. 4.Қазақтың мəдени үрдістерін əлемдік өркениеттілік үлгілерінен бөліп көрсету. 5.Батыстық мəдени калька – ұғымдарды тарихи тұлғаларға жапсыра беру: «Абай – маргинал», «Асан қайғы – алғашқы утопист», «Ғұмар Қараш – экзистенциалист», Ш.Уəлиханов – атеист» т. б. Осындай ұстанымдар негізінде жүргізілген зерттеулерде қазақтың ұлттық идеясы əбден ырықсыз піштіріліп, ойдан шығарылған, ештеңеге ұқсамайтын «фантомға», квази-құрылымға айналып кетеді. 6.Герменевтика, компаративистика, диахромния мен синхрония сияқты əдістерді негізсіз қолдану. Бірнеше деректер келтірейік: «культура» латын тілінен «жер өңдеу», ал «мəдениет» араб тілінен «қала» деп аударылады, екеуі де көшпелілерде болған жоқ, сондықтан олар мəдениеттен тыс, «Заратуштра» деген Жаратушы дегенге ұқсас, Қорқыт есімін «қор» (банк) жəне «құт» (бақыт) деп түсіндіруге болады; немесе əлдекім жазғандай, «отырықшы халықтар феминоцентристер, ал қазақ мəдениеті патерналистік жəне фаллоцентристік». Қағаз бəрін көтереді деп, жаза берейік. Қазақтың ұлттық идеясына қатысты батысшылдық ұстанымдармен қатар əсіреисламдық тұғырнама туралы да айтып өткен жөн, əрине, Т. ҒАБИТОВ

─ 101 ─ біз бұл жерде исламның қазақ мəдениеті үшін құндылығына, өркениеттік функциясына күмəн келтіріп отырғанымыз жоқ. Алайда, діннің өзіндік құндылықтары мен діни қайраткерлердің пікірін ажырата білген дұрыс. Айталық, логика пəнінен дəріс оқитын ұстаздың қателіктері логиканың өзін төмендетпейді. Тарихтан Орта ғасырларда христиандық теологияның Еуропада білімнің барлық түрлерін өз қолжаулығына айналдырғаны белгілі. Сол себептен секуляризация қозғалысы Батыс Еуропада ой еркіндігіне де жеткізе алды. Қазақстан тəуелсіздік алғаннан кейін, əрине, діни қайта өркендеу басталғанын жəне осының оң құбылыс екендігін бəріміз білеміз. Атеистік жəне тоталитарлық санадан арылу өте маңызды үдеріске жатады. Бірақ басқа мұсылман елдеріне діни білім алуға барған жастар көбінесе сол біліммен қатар бөтен өркениеттік сананың ықпалына да енді, төлтума мəдени құндылықтарға деген оларда нигилистік көзқарастар қалыптасты. Х-ХІ ғғ. Орталық Азияда Ислам Ренессансының өзінің шарықтау шегіне жеткенін «көзқамандардан» басқалардың бəрі аңғара алады. Алайда моңғол шапқыншылығынан басталып, түркілердің өза ра этникалық тартыстарымен жалғасқан бұл үрдістер, Ш. Уəлихановтың сөздерімен айтқанда, бұрын білім ордаларына, обсерваторияларға, т. б. бай өлкеде кертартпа билеушілер мен дінибасыларына, «зындандар» мен «кенеханаларға» толы иеліктермен аяқталды. Бұл тарихи санадан айырылудан айдын көрінісіне жатады. Рəмізі белсенді «фауст адамы» болған, Батыс өз экспансиясын, артта қалған халықтарды отарлау саясатынан басқа, сол кезде əрекет етіп тұрған шығысазиялық (Жапония, Қытай), оңтүстіказиялық (Үндістан) жəне жетекші елі Осман империясы болған исламдық жəне православиялық (Ресей) өркениеттерінде үстемдік жүргізуге бағыттады. Тек қана ХХ ғ. Батыспен қатар əлемдік мəселелерді шешуге қатысқан КСРО, Қытай, Үндістан, ислам елдері тарихи сахнаға шықты. Бекерден-бекер С. Хантингтон қазіргі сегіз суперөркениеттер туралы айтып тұрған жоқ. Əлем көпқырлы, көпжақты бола бастады. Бірақ осы кезден вестернизацияның қарқыны бəсеңсіді деп айту да қиын. Кеңес Одағы тарқап кеткеннен кейін батыстандыруды жүзеге асырушыға АҚШ айналды жəне ол жаһандану үрдістері кеңмəтінінде болып жатты. «Қашан, – дейді А. Тойнби, – екі немесе одан да көп өркениеттер бір-біріне əсер еткенде, олардың қуаттылығы əр түрлі болып келеді. Агрессияшыл өркениет экспансия нысанының өзіне тең емес екендігін сезінеді». Батыс өркениеті өзінің басқа мəдениеттерге қарсы бағытталған қиратушы əрекетін туземдіктерді (бір мағынасында Т. ҒАБИТОВ

─ 102 ─ «нағыз адам емес») мəдениет пен өркениетке жеткіземіз дегенді желеу етеді. Түркі халықтарының вестернизацияға берген жауабы өнеге тұтарлық. Қазақ халқымен тағдырлас Түркияда жүргізілген батыстандыру процесінің кейбір ерекшеліктеріне тоқтайық. Православтықхристиандық өркениеттің біршама бөлігін өзіне бағындырғанымен, Батыспен текетіресте османдықтар қауқарсыз болып шықты. Осман империясының əскері 1683 ж. Вена түбінде жеңілгеннен кейін, əлемде Батысқа қарсы тұра алатын күш қалмағандай болды. Венаны қоршаудан соң қорғанысқа көшкен, түріктер өз жауы Батыс Еуропадан қару сұрауға мəжбүр болды жəне батыстық кейбір құндылықтарға жол ашты. Мемлекеттік қызметке енді грек ұлтының өкілдері алына бастады, оларды Батыспен дипломатиялық қарым-қатынасқа дайындады, бірақ қаншама олар оттомандық тəрбие алғанымен, ойларының түбінде өз Отанының азаттығы тұрды. Осман армиясы еуропалық үлгіде қайта құрыла бастады, бұл міндетті түрде Батыспен танысқан офицерлердің арасында реформалық қозғалыс тудырды. Танзимат пен жас түрікшілдер қозғалысы дəстүрлі османдық қоғамды шайқалтып жіберді. Абдул-Хамид сұлтан ұсынған, османдық əскери машинаны аздап батыстандыру бағдарламасы өзін ақтамады, ол тасқын бөгенін ашқандай болды. Батыстандыру толқыны артынан бүкіл Оттоман империясын либералды ойлы əскери офицермен тасқындатып жіберді. Бұл істі қисынына дейін жеткізген Кемал Ататүрік қазір Түркияны өркениетті елдер қатарына қосты. Осыдан мынадай бір қорытынды шығаруға болады: батыстандыру тек қоғамның бір саласын ғана қамтымай, оны тұтас өзгертуді өзіне мақсат етіп қояды. Технологиялық басымдылық оның құндылықтарын дамушы елдерге күшпен тануға мүмкіндік береді. Себебі дамушы елдердің элитасы мен мамандары батыс технологиясымен бірге батыстық ойлау тəсілін де қабылдайды. Дін мен саясат мұсылман елдерінде тығыз қабаттасып кеткен. Кемал Ататүрік бұл мəселеде де көрегендік танытты. Мұсылмандық мемлекеттің басшысы болып, оларға ислам бөлініп кеткен, бір үлкен сектаның басшысы халиф немесе сол халифтен өкілеттілік алған, жиі ретте басқаруда тиесілі орнын алады. Алайда, өткен ғасырларда бұл инвеститураның көбінесе тек формальды болғанын, жəне де, қашан халиф күшінен айырылғанда, ол өзінен мықтыларға қарсы келмегенін де, атап өткен дұрыс, бірақ Бағдадтық Аббасидтердің құлдырауынан Ұлы Осман империясының пайда болуына дейінгі дейінгі кезеңде, Т. ҒАБИТОВ

─ 103 ─ мұсылмандық елдерде кез келген үлкен революцияға жəне жаңа мұсылман мемлекеттің құрылуына бар жерде дерлік жаңа діни схизма жолбасшы болады жəне оны заңдандырды. Түркиядағы «Танзимат» жəне Ресейдегі миллəтшілдік пен жəдидшілдік идеялары ықпалымен дамыған діни-реформистік ағым исламға түбегейлі өзгерістер енгізді жəне ол кейін Кемал Ататүрік реформаларында іске асты. Жəдидшілдік атауын қазақ тіліне «жаңару, елдікті сақтау үшін жаңа бағытты ұстау» деп аударуға болады. Бұл бағыт қазақ топырағында жаңа мағынадағы «мұсылманшыл қазақ - ты» қалыптастыруға ұмтылды. Қазақстанда да «Түрікшілдік бағыт» (М. Шоқай, М. Жұмабаев, Т. Рысқұлов, С. Қожанов т. т.) қалыптасты. Бұл бағыттың өкілдері түркілік өркениет тұтастығы контекстінде қазақ адамын қалыптастыруға шақырды. Бұл типтің басты ерекшеліктеріне тарихи сананы түркілік тұтастық идеясы негізінде жаңғырту, тəңіршілдік, Батыс пен Шығыстан даралану, қазақ халқы түріктің қара шаңырағының иегері деп мойындау, т. т. жатады. Алайда бұрынғы Кеңес Одағында түркі халықтары Түркиядағы сияқты Ататүрік жолына түсуге мүмкіндіктері болмады. Социалистік қоғамдағы трансформациялар негіздері мен батыстандыру деңгейі Қазақстана түгіл Ресейдің өзінде жеткіліксіз қарастырылған. Көпшілік еңбектер капиталистік қоғам жəне социалистік жүйелердегі жатсыну мəселесіне жəне коллектившілдік принципін қайта қарауға арналған. Қазақстан философтарының едəуірі социалистік қоғамдағы əлеуметтік мəдениетті бұрынғы маркстік əдіснамалық тұрғысынан сынаумен шектеледі. Сол себепті қазақтың Кеңес Одағы кезіндегі батыстандыру формалары мен төлтумалықтың арақатынасын тікелей қарастырудан бұрын тоталитарлық қоғамның əлеуметтену негіздеріне қысқаша тоқталып өтейік. Біріншіден, адамзат тарихындағы барлық қоғамдарды қауымдасу негіздері бойынша екі түрге (ынтымақтастықтың келісімді тəртібі жəне күш көрсетуге сүйенетін тəртіп) бөлуге болады. Егер біріншісін – тұлғаорталықтық қоғам десек, екіншісі – жүйеорталықтық əлеумет тік құрылымға жатады, екіншісіне жасандылық тəн, сондықтан оны «құрылыс» (үлгі бойынша жасалған) деп атайды. Осы жүйеорталықтық əлеуметтік қауымдасудың қисынды шегіне жеткен түрін тоталитаризм деп атайды. «Еуропашылдық» белгілі мөлшерде ұзақ уақыт бойы мақтан, жетістік болды. Ол кездегі ұлт зиялыларының ішінен тым батысшыл болып, материализм, марксизмдерді де қостап кеткендері кездесіп отырды, əсіресе дінге, төл дəстүрге байланысты үстірт пікір айту да орын алды. Оның сол кездегі арғыдан келе жатқан əлеуеті, шын мағынасын Т. ҒАБИТОВ

─ 104 ─ ажырату керек еді. Жалпы, сол кездегі ұлт элитасы еуропалықтардың өздеріне ұқсап кетіп, экстраверттік мінез танытып (яғни, мына дүние мəселелеріне беріліп), саясатшыл, ұлтшыл болды. Көптеген батыс ойшылдары əлемнің тұтастануын Батыс қоғамының жеңісі ретінде қабылдайды. Мысалы, заманымыздың белгілі ойшылы К. Поппер еркін демократияның елдері, Батыстың ашық қоғамы жеңді дейді. Тоталитарлық қоғамдар бар болғанын ешқашан, ешкімнен жасырмаған, орасан зор ішкі күштердің əсерінен құлады. Алдымен өзінің қалдықтарының астына бірыңғай Кеңес империясының темір жұдырығын көміп, өте топтасқан жəне мызғымастай болған шығыс еуропалық диктатура жойылды. ХХ ғ. ішінде Батыс-Шығыс қарым-қатынасында үлкен өзгерістер болды, Батыстың өзі күрделі эволюция үстінде еді. Батыс Шығыс руханиятының даналығын тани бастады, ғалымдары буддизм, үнді философиясын зерттеп, Батыс суфизмді өзіне «ашты». Өз философиясын байытты. Жоғарыда айтылған К. Юнг, т. б. дүниеге көзқарас батыс рационализмінен терең болу керек екенін мойындады жəне материализм, дінсіздік, техноцизмді, беймəдени «демократиялық» болмыстың («көпшілік мəдениеті») зиянын өздері өздеріне əшкереледі. Əрине, ойшылдардың Бұл тұжырымдары нақты саясатқа əзірге шейін үлкен əсер ете алмай отыр. Дінді, этиканы мойындау, əлемдік интеграцияны рухани жағынан толықтырып, шынайы «жүректер интеграциясына» айналдыру, əр бір ұлттық қайталанбас келбетін сыйлау, «жанын» түсінуге тырысу, сол арқылы шынайы бауырмалдыққа жету – міне Батыс пен Шығыс ойшылдарының, жалпы дамушылық ниеттегі адамдардың келген қорытындысы. Қандай халық болмасын, жалпы бүкіл адамзат ендігі жерде этикаға, руханиятқа бет бұрмаса, адамды түземесе – жер бетіне үлкен қасірет жақын екені енді анық сезіледі. Осының барлығын ескере отырып біз мынаны айтуымыз керек: «американдану», «еуропалану» да біздің жол емес, ескішіл, фанатик болып, қайтып келмес көшпенділікті аңсау да орынсыз. Біз екі бұрынғы рухани элитаның екі буынының да тəжірибесін, тəсілдерін ұштастырып қолдануымыз қажет. Тура ХІХ ғасырдың рационалистағартушылары сияқты ойлауымыз жөнсіз. Олардан гөрі біз дəстүршілміз, руханилығымыз, мұсылмандығымыз, шығыстығымыз олардан күшті. Жаппай вестернизация, рухани азу ықпалы күрт өскен жағдайда (өкінішке орай, бізде Батыстың биік мəдениетін, философиясын емес, азғындық жағын насихаттау басым), оған төтеп беру үшін руханият, өз дəстүріміз бізге қорған. Сөйтіп қана ұлтты зиялылары, басшылары дағдарыстан алып шыға алады. Қазіргі «вестернизацияның» мынадай қиындықтарын атап өтейік: Т. ҒАБИТОВ

─ 105 ─ – руханилық пен материалдықтың арасындағы ажыратылу; – эскапистік жəне дүниетанымдық ұстанымдардың араласып кетуі; – нонконформизм, конформизм мен девианттық қылықтың өрістеуі; – рационалдықты шектеу, тылсым сана қабаттарымен манипуляциялар жүргізу, жалғыздық, үрей, шарасыздық сенімдерінің өрістеуі; – стандартты қарапайымдалған тіршілік ету баламаларын жасанды ұсыну. Ендеше, ХХІ ғ. ұлттық мəдени трансформация кері жылжу емес, біреуді қайталау да емес, жаңа жағдайда шығармашылық ізденіс (мүмкін техногендік батыс Өркениетіне альтернатива ретінде рухани сипаттағы «еуразиялық» Өркениет құру идеясы – егерде оны біз дұрыс түсіндіріп, айқындай алсақ) біздің бүкіл аймақтық мəдени, əлеумет, саяси трансформация процестеріне үлкен өзгеріс, ілгері басу, гүлдену əкелер. Рухани кеңістікті құрайтын ұлттық идеяның элементтері көп. Солардың ішіндегі оның мəнін терең де ауқымды анықтайтындар бұл ұлттық философия мен əдебиет; мəдениет пен оның түрлері, рухани қазынаның басқа да элементтері осы екі үлкен тұғырлардың айналасында өрбиді, дамып отырады. Олардың даму деңгейі, қоғамдық өмірге тигізетін əсері жəне қоғамдық сананы белгілеудегі алатын орны ерекше. Дамыған елдердің тəжірибесі осы ойды айғақтап отыр, оған көптеген мысалдар келтіруге болады. Т. ҒАБИТОВ

─ 107 ─ передовых представителей. Говоря об ориентирах обновления и о путях его достижения, автор выводит мысли Абая на современный уровень мышления, определенный логикой контактов и взаимодействий народов. Ауэзов видит все проблемы и трудности человеческого существования, видит угрозы, нависающие над человечеством. Но он надеется, что человек, руководствуясь своим разумом и доброй волей, сможет найти пути выхода из кризиса. Все зависит от его собственного выбора, но сам этот выбор всегда остается проблемой. Почему роман начинается с картины жестокой казни Кодара? Реакция героя Ауэзова на насилие – это акт выбора, в котором проявилась целостность его сознания, основанная на всеобщем нравственном законе, призывающем к милосердию. В русле наших рассуждений вызывают интерес наблюдения о реакции на несправедливость, насилие таких героев мировой и русской литературы, как Оливер Твист, Николенька Иртеньев и Павел Корчагин. Диккенсовский герой подстраивается к правилам бесчеловечной игры, его сознание, теряя целостность, становится частичным – это западный вариант. Реакция героя русской литературы XIX века Николеньки Иртеньева исходит из ожидания справедливости и ощущения личной ответственности (что, к слову, сближает его образ с образом юного Абая). Совершенно другая форма реакции присутствует в маленьком Павке Корчагине: духовный состав толстовского героя в нем не раздробился, а перевернулся, сохранив, как в негативе, все черты целого. Его судьба – это судьба идеи, в которой любовь подменилась ненавистью. Это – красный революционный вариант. Человек и насилие, человек и его реакция на насилие – это ситуация выбора присутствует и в рассказе «Судьба беззащитной», и в повестях «Выстрел на перевале», «Лихая година», и в трагедии «Хан Кене». Пристальный интерес писателя к ней не случаен, ибо в современной ему действительности приятие насилия над человеческим достоинством приводило к раздроблению человека, к утрате им целостности сознания. На место нравственного закона вставало простое соотношение сил. Выбор той или иной установки означает выбор тех или иных ценностей, определение того, что принимается за норму, а что рассматривается как отклонение от нее. Избранная жизненная установка определяет оценку своих и чужих поступков, в известной мере даже независимо от того, насколько полно удается провести ее в жизнь. Вопрос о том, какие ценности выбирает человек, исключительно важен в любом случае, ибо от него зависит отношение к самому себе и другим М.А.ЖЕТПИСБАЕВА

─ 108 ─ людям, отношение к жизни. Очевидно, что выбор Абаем гуманности в качестве жизненной установки и следование ей, ставит его существование и творчество в перспективу вечности, определяет особое, сущностное отношение к жизни. Этот выбор задает особые критерии оценки самого себя, став фактором внутреннего мира. Человек был и центром философии Абая, и именно к нему аппелирует поэт, выступив с великим призывом – «Адам бол!». В эпопее автор многократно обращается к данному основополагающему тезису, которым руководствуется его герой. Прежде всего, Абай предъявляет это требование к самому себе, с этим призывом уже в зрелые годы он обращается к подрастающему молодому поколению. «Адам болу» – сложная философская концепция, связанная в прозаическом наследии Абая с религиозными мотивами. Известно, что рамки идеологического диктата и репрессивного механизма воздействия на творческую интеллигенцию ограничили возможность художественного воссоздания Ауэзовым философских взглядов Абая в полном объеме. Но писателю удалось передать главную суть онтологического понимания поэтом – мыслителем данной категории: при изначальном существовании Добра и Зла в самой структуре реальности каждый человек лишь сам ответственен за выбор того или иного начала в качестве основы своей жизни. И если в общеисторическом плане категории цели и долженствования не могут быть реально обоснованы, то в жизни отдельной личности понятия добра и зла имеют первостепенное значение. В этой области реальнее всего и проявляется свобода воли человека, роль его сознания. Но отсюда идут пути и к более широкому кругу явлений. Понимание личностью конкретных форм добра и зла выдвигает перед нею проблемы жизненного назначения человека, целей его существования, его места в движении общества, истории. Чуткая душа Абая противится приятию насилия, если даже оно оправдывается велением шариата. Человеческая жизнь не должна приноситься в жертву каким-либо идеям – ни политическим, ни религиозным, ни общественным. Культ насилия разрушает духовные истоки человека. Ауэзов был свидетелем того, как под лозунгами борьбы за коммунистические идеи свершалось насилие над целым народом, как уничтожались самые яркие фигуры его современников. Неприятие насилия, борьба за человеческое достоинство, за сохранение своего личностного «я» – одна из важнейших внутренних тем творчества классика. Названные понятия говорят о том, что истинная жизнь человека невозможна без груза ответственности за себя, за близких, за свой народ и в пределе, – за человечество в целом. М.А.ЖЕТПИСБАЕВА

─ 111 ─ людей прошлого, их духовный опыт, проявление их самобытности, способности сопротивляться или покоряться обстоятельствам. Эта сторона познания философского смысла истории чрезвычайно важна для Ауэзова. Почему нужно было оценивать прошлое как сплошной мрак невежества? Советские исторические и литературные издания выхолащивали смысл исторической жизни народа. Для Ауэзова же всеобщим универсальным смыслом истории, усматриваемом им в самом историческом процессе, оказывается достоинство личности. Достоинство, которым обладают герои его художественных произведений – от хрупкой, беззащитной Газизы в рассказе «Сиротская доля» до образов романа-эпопеи. Достоинством, сообразным его времени, его истории, обладает Кунанбай, новое понимание человеческого достоинства проповедует Абай. Тот, кто умеет отнестись к людям прошлого как к самоценным индивидам, тем самым признает и утверждает их достоинство. Но в таком отношении он свидетельствует и об уважении к самому себе, обретает и утверждает свое достоинство. Диалектика отношений Абая и Кунанбая в сюжетно-композиционной структуре произведения – яркое тому свидетельство. И в той мере, в какой этот тип отношений поколения к поколению реализуется в истории, индивидуальное достоинство личности становится имманентным, т.е. внутренне присущим историческому процессу. Литература: 1. Сулейменов О. Слово об М.Ауэзове (Доклад на юбилейном торжестве, посвящ. 90-летию писателя) // Абай, 1996. № 3. 2. Əуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея. 2-кітап: Абай. – Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 352 б. 3. Аймауытов Ж. Қартқожа // Шығармалары: романдар, повесть, əңгімелер, пьесалар /Құраст. М. Атымов, Қ. Керейқұлов. – Алматы: Жазушы, 1989. – 560 б. 4. Əуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея. 4-кітап: Абай жолы. - Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 336 б. 5. Бейбытова К. Громадье его духа // Нива, 1997. № 5. 6. Əуезов М. Абай жолы: Роман-эпопея. 3-кітап: Абай жолы. – Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 320 б. 7. Ауэзов М. Путь Абая: Роман. В 2-х томах. Т. 2. – Алматы: Жазушы, 1987. –592 с. М.А.ЖЕТПИСБАЕВА

─ 116 ─ Литература: 1. Шалабаева Г.К., Нарбекова Г.А., Сартаева Р.С. Культура Казахстана в мировом культурном пространстве. – Алматы, 2003. – 208 с. 2. Нысанбаев А.Н. Заключение. Слово о казахской диаспоре и диаспорологии // Казахская диаспора: настоящее и будущее. Астана, 2005. 3. Гуссерль Э. Кризис европейских наук и трансцендентальная феноменология. СПб., 2004. 4. Нурланова К.Ш. Человек и мир: казахская национальная идея. – Алматы, 1994. 5. Гегель. Философия права. – М., 1990. С. 404. 6. Гегель. Политические произведения. – М., 1978. С. 372. М.З. ИЗОТОВ

─ 117 ─ А.К. ИСАТАЕВА, (Қазақстан, Шымкент қ.) МҰРАҒАТ – ХАЛЫҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ ИГІЛІГІ Тарихсыз ел, тамырсыз ағаш болмайтыны секілді əр елдің өз тарихы, тілі, діні бар. «Озған халық тарихын таспен жазады, тозған халық тарихын жаспен жазады» демекші, еліміз өз тарихын сонау байырғы заманнан бері тасқа қашап жазып, өткен өмірінен із қалдырып келеді. Кез келген мемлекет өз тарихын қастерлеп, əлдебір жағдай болғанда сол ата-бабалары жүріп өткен жолдарына назар аударып, ел тарихына жүгінеді. Ал, осы тарихи жəне жеке басқа байланысты құжаттар мұрағаттан табылатындығы сөзсіз. Елдің бүкіл құжатты тарихын сақтайтын бірден-бір орын ол – мұрағат. Мұрағатқа берілген баға өлшеусіз. Кезінде Кеңес Одағы ғылымдарының академигі, тарихшы, əдебиет қайраткері Е.В. Тарле «Құжатсыз тарих жоқ, тарихсыз мемлекет, ұлт жоқ» деген екен. Осы жағдайда құнды тарихи құжаттар мен дерекөздер сақталатын ірі мұрағат мекемелері өткен тарихты тану үшін ерекше орынға ие. Ұлт тарихына, мемлекет құрылымына қатысты маңызды тарихи құжаттар кеңестік дəуірдің алғашқы жылдарындағы саяси жағдайларға байланысты Қазақстанмен шекаралас республикалар мен облыстарда қалып қойды. Бүгінде Қазан төңкерісіне дейінгі жəне Кеңес дəуіріне қатысты тарихи құжаттарының маңызды бөлігі мемлекеттен жырақ əртүрлі мұрағат мекемелерінде жинақталған. Сондай Қазақстан тарихына қатысты бағалы құжаттардың басым жиынтығы Өзбекстан Республикасының жəне Ресей Федерациясының мұрағат мекемелерінде сақталған. Сонымен бірге ел тарихының кейбір деректері алыс шетелдердің мұрағат жəне ғылыми мекемелеріндегі құжаттарда бейнеленген (Қытай, Иран, Үндістан, Германия, Финляндия, Франция). Бұл құжаттардың маңыздылығы, ғылыми зерттеу жұмыстарына пайдалану арқылы ел тарихын танып, кей жағдайларына шынайы жақындай алатындығымызда. Жоғарыда айтылғандай, дүниенің əр түкпірінде қалып қойған тарихи деректерді жинақтау мақсатында іске асқан «Мəдени мұра» бағдарламасының Ұлттық мұрағат қорының толығуына тигізер үлесі зор. Өйткені, аталған бағдарлама негізінде Оңтүстік Қазақстан облысы мəслихатының 2006 ж. 7 желтоқсандағы №27/320-ІІІ шешімімен

─ 118 ─ «Қазақстан Республикасы жəне Оңтүстік Қазақстан облысы үшін тарихи жəне мəдени құндылығы бар құжаттарды (көшірмелерді) шетел мұрағаттарынан іздестіру жəне əкелу жөніндегі бағдарлама» бекітілді. Аталмыш бағдарлама аясында іздестірілген шетел мұрағаттарынан, кітапханалары мен мұражайларынан алынған құнды құжаттар ҚР Ұлттық мұрағат қорын байыта түсті. Отандық мұрағаттарда сақтаулы құжаттардың басым бөлігімен көпшілік жəне ғылыми орта таныс. Тарихи, мəдени, саяси маңызға ие құжаттарды түрлі салаларда пайдалану да кеңінен жүргізілуде. Оңтүстік Қазақстан облысы мемлекеттік мұрағаты Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағат қорының құнды толықтырушы көздерінің бірі болып табылатын жеке текті қор иелерінің құжаттарын жинақтау үшін тұрақты жұмыс жүргізіп отырады. Жеке текті қор иелерінің құжаттарын жинақтау жұмысы ХХ ғасырдың 60-шы жылдары басталған. Оңтүстік Қазақстан облысы мемлекеттік мұрағатында бүгінде шамамен 200-ден астам жеке текті қорлар саны құралған. Бұл Оңтүстік Қазақстан облысының дамуына үлкен үлес қосқан атақты ғылым, мəдениет саласының бетке ұстар азаматтары, жазушылар жəне əдебиетшілер, 1941–1945-жылдардағы Ұлы Отан соғысы ардагерлерінің, Кеңес Одағы Батырлары мен Социалистік Еңбек Ерлерінің, Шымкент қаласының құрметті азаматтарының жəне т.б. мемлекет қайраткерлерінің құжаттар жинағы мен жеке қорлары есебінен толығуда. Сонымен қатар Қазақстанның саяси-қоғамдық қайраткерлерінің өмірдеректеріне қызығушылықтың артуына байланысты Оңтүстік Қазақстан облысы мемлекеттік мұрағат қоры Өзбекстан Республикасы мұрағаттарының жеке қорларынан алынған құжаттардың ксерокөшірмелерімен толықтыру жұмыстарын да жүргізді. Бұл құжаттар 1870–1925-жылдардағы Түркістан өлкесі аймағындағы қазақ ұлттық зиялылар өкілдерінің өмірі мен қызметінен хабардар етеді (Санжар Асфендияров, Мұхтар Əуезов, Əбубəкір Диваев, Тұрар Рысқұлов, Сұлтанбек Қожанов, Нəзір Төрқұлов жəне т. б.). Өзбекстан Республикасының мұрағат қорларынан алынған құжаттар: қаулылар, өкімдер, мемлекеттік жəне партия органдарының ақпараттық материалдары, өмірбаяндық мəліметтер, хат алмасу, баяндама, мақалалар негізінде «Түркістандағы қазақ ұлттық зиялы қауым өкілдерінің өмірі мен қызметі құжаттары» топтамасы құрастырылған. Мысалы, Орталық Атқару комитеті төрағасының орынбасары, Түркістан Республикасы Денсаулық сақтау ісінің Халық Комиссары – Санжар Асфендияровтың мемлекеттік қызметіне байланысты құжаттарының арасында 1924 ж. 9 қаңтардағы Түркістан Орталық А.К. ИСАТАЕВА

─ 121 ─ облысының мұрағатшылар тобы «Өзбек дереккөздеріндегі оңтүстік облыстарының тарихы» атты тақырыбы бойынша мұрағаттық құжаттардың мазмұны мен құрамына қарай зерттеу жұмыстарын жүргізді. Зерттеу жұмыстарының барысында келесі қорлардың құжаттары қаралды: «Түркістан Генерал-губернаторының кеңсесі», «Сырдария облысының басқармасы», «Шығу тегі жəне жеке қорлар», «Уақытша Үкіметтің Түркістан комитеті», «КСРО Өзбекстан бойынша Халық комиссарлар Кеңесі тұсындағы кеңестік бақылау комиссиясы басқармасының уəкілі», «Сырдария ауданындағы Жер аудару ісін басқару», «Түркістан өлкесінде мемлекеттік мүлік жəне егіншілікті басқару». 2004-2005-жж. Оңтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты Ташкент қаласындағы Өзбекстанның Орталық мемлекеттік мұрағатынан ХІХ ғ. мен ХХ ғ. басында болған тарихи процесстерді айқындайтын мұрағаттық жəне əдеби құжаттарды алуда жəне оларды жүйелеуде көп жұмыстар атқарды. Ташкент қаласының мұрағаттарынан алынған Оңтүстік Қазақстан бойынша тарихи шолу жəне құжаттарға сілтемесі жасау мақсатында «Исторический обзор и указатель документов по Южному Казахстану из архивов г. Ташкента» атты басылымды жарыққа шығарған болатынбыз. Бұл құжаттар облыстық мұрағатта жеке қорға енгізіліп, оларға көрсеткіш пен түсініктеме осы басылымда көрсетілген. Сонымен қатар Өзбекстан Республикасының мұрағатынан табылған құжаттардың арасында ғылыми айналымға толық қосыла қоймаған А.Г. Серебрянниковтің «Түркістан өлкесі жəне оның жаулап алу тарихының материалдар жинағын (1838–1876 жж.)» да кездестіруге болады. Бұл жинақ негізінде Оңтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағаты «Из истории завоевания Туркестанского края» атты құжаттар жинағын шығарды. Сəті келіп тұрған соң айта кетер тағы бір жетістігіміз – тəуелсіздігіміздің 20 жылдығына орай жақында, «Тəуелсіздік белестері» атты құжаттар жинағы шығарылды. Бұл жинақта тəуелсіздік алғаннан бері Оңтүстік Қазақстан облысының асқан асулары мен алған белестері, Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ə. Назарбаевтың оңтүстік өңіріне келген сапарлары мен жеткен жетістіктеріміз туралы жан-жақты қамтылып жазылған. Облысымыздың мұрағат қызметкерлері қаладағы жоғары оқу орындарымен тығыз байланыс жүргізіп, профессор-оқытушылармен, студенттермен оқу залымызда конференция, семинар, сабақтар өткізіп, онда бұрын айтылмай келген, айтуға рұқсат етілмеген жайтА.К. ИСАТАЕВА

─ 122 ─ тар бойынша баяндамалар жасап, бір-бірінен пікір алысып отырады. Біз көбінесе еліміздің, өлкеміздің тарихына байланысты материалдармен толықтыра түсуге айрықша назар аударып отырмыз. Оңтүстік Қазақстан облысы мемлекеттік мұрағатына құндылығы өте жоғары мəдени мұраның тек бір бөлшегі ғана қабылданды, сол себепті, құжаттармен толықтыру əлі де жалғаса береді. Қазақ елінің бай тарихын – мемлекетіміздің қалыптасуы мен дамуы, оның əлеуметтік, экономикалық, мəдени, білім жəне ғылым, денсаулық сақтау, еңбек қорғау салаларының дамуын жан-жақты көрсететін мұрағат құжаттарын ғылыми мақсаттармен қатар тəжірибелік жəне жеке мақсаттарда пайдалану үшін сұраныстар саны күн сайын өсіп отыр. Азаматтардың заңды мүдделері мен құқықтарын қорғауда да маңызды рөл атқаратын мұрағаттар еліміздің мемлекеттілік атрибуттарының бірі екені анық. Кез келген ұлт тарихының кепілі – мұрағаттар. Сондықтан да ұрпақтар арасындағы байланыстарды жəне уақыттар үйлесімділігін қамтамасыз ететін мұрағат құжаттарын іздестіру, сақтап ұрпаққа жеткізу біздің басты міндетіміз. Дереккөздер: 1. ОҚОММ. 1170-қ. 1-т. 4 іс. 1–3-п. 2. Сонда. 1170-қ., 1 т. 2 іс, 1-п. 3. Сонда. 1170-қ. 1-т. 15 іс. 5–7-п. 4. Сонда. 1170-қ. 14-т. 4 іс. 1, 8, 9-п. А.К. ИСАТАЕВА

─ 123 ─ Г.Ж. КЕНЕБАЕВ, кандидат философских наук (Казахстан, г. Алматы) ПАТРИОТИЗМ – ВАЖНЫЙ ФАКТОР ФОРМИРОВАНИЯ НАЦИОНАЛЬНОЙ ИДЕИ В формировании национальной идеи важную роль играет патриотизм. Патриотизм – это чувство любви к своей Родине, воплощение в служении ее коренным интересам, некая сила, цементирующая этнос или группу этносов. Привязанность к Отечеству – сугубо специфический продукт духовности казахского народа. Подтверждение этому множество пословиц о патриотизме. Например: «Кісі еліне сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол». (Чем быть на чужбине султаном, лучше быть на Родине подметкой). «Отанды сүю от басынан басталады». (Любовь к Родине у семейного очага зарождается) и др. В Казахстане идея патриотизма была заложена в эпических произведениях казахского народа – «Алпамыс батыр», «Кобланды батыр», «Ер Тарғын» и др. Особенно четко эта идея проявилась с образованием казахской государственности в XV в., в борьбе казахского народа с джунгарами за свою независимость и свободу. В начале ХХ в. идею патриотизма развивали выдающиеся сыны казахского народа А. Букейханов, А. Байтурсынов, М. Дулатов, М. Чокаев и др. Гордостью казахского народа и не только казахского, являются подвиги М. Маметовой, А. Молдагуловой, Т. Токтарова, Н. Абдирова и многих других патриотов, отдавших самое дорогое – жизнь во имя победы над врагом. Важным условием и главной предпосылкой для формирования патриотизма является гражданская идентификация индивида, т. е. осознание им себя гражданином определенного конкретного государства. А это, несомненно, предполагает наличие (образование) независимой государственности народа. В этом смысле для формирования казахстанского патриотизма первая и главная предпосылка создана – народ Казахстана после распада СССР обрел независимость и создал свое государство в форме Республики Казахстан. Сегодня осуществляется процесс государственной (гражданской) идентификации каждого и всех членов казахстанского общества, способных независимо от национальной, религиозной или другой групповой принадлежности признать и на уровне чувств и психологии, и на уровне сознания новое государство – Республику Казахстан своей

─ 124 ─ Отчизной. Для успешного формирования казахстанского патриотизма важную роль играет характер создаваемого государства, те цели, которые оно ставит перед собой, и ценности, которые оно собирается отстаивать. В Конституции РК подчеркивается, что республика утверждает себя как демократическое и правовое государство, где высшая ценность – человек, его жизнь, его права, свободы и достоинство. Многое зависит и от проводимой политики государства, особенно в условиях его полиэтничности. Поэтому, вполне естественно, что идея патриотизма, замешанная на основе мононационализма, национал-патриотизма может только осложнить обстановку. В этой связи следует отметить, что только та политика государства, которая направлена на достижение укрепления равноправия народов, способна вызвать доверие, уважение и энтузиазм всех граждан страны, независимо от их этнической принадлежности. Именно такая политика проводится в Казахстане. Как отмечал Президент Казахстана Н.А.Назарбаев, выступая на IV сессии Ассамблеи народов Казахстана, «… за 10 лет независимости Казахстан продемонстрировал миру наличие своей действенной стратегии достижения межнационального согласия, основанной на принципе единства и многообразия». Первая часть этого принципа «единство» предполагает политику, направленную на формирование единой социальнокультурной общности, выраженной понятием «казахстанец». Речь идет о том, чтобы представители 130 наций и народностей, населяющих нашу страну, ощущали и осознавали себя как граждане нового суверенного государства – Республики Казахстан, и видели смысл своей жизни и деятельности в том, чтобы любить и укреплять его как свою единую Родину, т. е. чтобы были истинными ее патриотами. Курс на укрепление межнационального согласия приносит свои плоды. Свидетельством этому то, что Казахстан является примером, когда в условиях резко выраженного этнического многообразия удалось избежать каких-либо драматических конфликтов и сохранить стабильность и гражданский мир. Вместе с тем, как показывают данные различных социологических исследований, растет число граждан страны, осознающих себя, прежде всего не как представителей определенного этноса, а как представителей общности «казахстанец». Это та реальная основа, на которой только и может формироваться феномен казахстанского патриотизма. В воспитании казахстанского патриотизма важную роль призваны играть высшие учебные заведения, особенно преподавание в них общественных наук. Так, изучение истории Казахстана дает возможГ.Ж. КЕНЕБАЕВ

─ 127 ─ негативные явления и процессы и выступает мощным стимулом позитивного развития личности и общества в целом. В заключении авторы исследования подчеркивают, что отличительной особенностью социологического рассмотрения понятия «патриотизм» является видение его как ценностной ориентации, в основе которой лежит ценностное отношение «личность-родина», нравственно-эмоциональная связь, единство географических, этнических, культурных, эстетических, религиозных, исторических характеристик в рамках понятия «родина». Таким образом, патриотизм рассматривается с точки зрения трехкомпонентной структуры социальной установки: 1) когнитивная составляющая (знания), 2) аффективная (эмоциональные оценки), 3) конативный компонент (готовность к действию). Аналогичные компоненты могут быть представлены и в содержании национальной идеи. Литература: 1. Идеологическая деятельность современного империалистического государства. – М.,1972. – С. 52. 2. Выступление Президента РК Н. А. Назарбаева на ХІІ сессии Ассамблеи народов Казахстана // Казахстанская правда. 25 октября 2006. 3. Ахметова Л., Баранова Д., Веревкин А., Лифанова Т. Патриотизм как основа и эмоционально-волевой компонент национальной идеи // Национальная идея Казахстана: пути решения проблем. – Алматы, 2009. – С.187. Г.Ж. КЕНЕБАЕВ

─ 128 ─ К.М. ҚОҢЫРБАЕВА (Қазақстан, Алматы қ.) ҰЛТТЫҢ РУХАНИ ТҰТАСТЫҒЫ ЖАЙЛЫ ҚАЗАҚ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ТОЛҒАНЫСТАРЫ Кеңестік кезеңдегі қазақ халқының руханилығы екі əлемнің бетпебет келуімен сипатталады. Дəстүрлі қазақ руханилығы мен жаңашыл батыс əлемі. Бұл жерде ең бастысы философиялық дүниетанымдар мен көзқарастардың ортақ мəселесі қазақ қоғамын жетілдіру мен тəуелсіздігі болды. Реформатикалық алаш зиялылары ұлттық мүддені Батыс Еуропалық демократиялық күрес аясында жүргізді. Кеңестік кезең əдебиетінде руханилықты атеистік сипатта қарастыруды басты нысана етті. Қазақ философиясы социализмнің алғашқы жылдарындағы жазалау мен қудалауға ұшыраған көрнекті қайраткерлердің шығармашылымен өрнектеледі. Олардың еңбектері Қазақстандағы халық өмірінің алуан түрлі мəселелеріне арналған қоғамдық ойларды құрады. Қазақ философиясы, рухани ой кешу үрдістері социализм жеңісінің бағыты мен социалистік сананы қалыптастыру жолына түсті. Қазақ халқы өзінің мəдени-рухани, дəстүрлі ерекшелігі мен өзіндік болмысынан ажыратылды. Жаппай диалектикалық тарихи материализм үстемдік құрды. Кеңестер Одағындағы көшпенділер өркениетінің құндылықтықдүниетанымдық даму қарқыны жайлы ой шолу біздің философиялық əдебиетте қазіргі Қазақстандағы рухани əлемнің қалыптасуы мен өмірлік құндылықтардың қалыптасуы жайлы əлі байыпталмағаны туралы атап көрсетеді. Көшпелілердің рухани құндылықтары тоталитарлық жүйенің толық идеологияландырылған жалған құндылықтарымен алмастырылды. Қалыптасқан экономикасы негізінен малшаруашылығы болған үрдісті жойып колхоздар мен совхоздарға күштеп біріктірді. Далалық демократиясы қалыптасқан қоғамнан тоталитарлық жүйе негізделген социалистік қоғам орнатты. Осы өзгерген қоғамда ең бастысы адамның субъектілік өзгеруі болып табылады. Бұл жердегі тереңнен тіліне бермейтін дүниетанымдық тұрғыдағы өзгерістер əрине құндылықтарды рухани қайта бағалау. Өздерінің нені бағалы деп, нені дəріптеп, құндылыққа балап жүрген жүйесі өзгеру үшін жеке адамдар субъект ретінде елеулі өзгеріске түседі. Басқа сапаға өтіп, соған сеніп, соны қадір тұтады. Қазақ халқының субъект ретінде өзгеріске ұшырауы осы кеңестік кезең болды. Бұл жерде өмір сүрудің мəн-мағынасы болып саналатын құндылықтардың өзгеруі субъект

─ 134 ─ бөліну керек екен. Олар шығарманың мəнділігіне назар аудармайды. Сол мəнділіктің тарихи алуан түрлі типтері мен формаларын рухани өмірде айқындап, негіздеп, дамытып жасайтын, туғызатын философиялық бағыттар мен ағымдар. Қазақ рухани мұралары осылайша маркстік-лениндік философиялық көзқарастар тұрғысынан бағаланды. Ол жалғыз ақиқат. Коммунистік идеяның қаншалықты игілікті болса да, өзінен басқаның бəрін жалған деп тəрк етуі еді. КСРО дəуірінде Архив социализмді дəріптеудің иеодологиялық құралы болды. Республикадағы барлық құжаттар айналымының 10%- ға жуығы коммунистік құндылықтар тұрғысынан мұқият сұрыпталып, мемлекеттік сақтауға Архивке жинақталды. Құжаттардың біржақты іріктелуінің салдарынан Қазақстанның шынайы тарихын бейнелейтін аса бағалы деректер архивке түспей, біржолата жойылып отырды. Ал, архив қорындағы құжаттардың басым бөлігі түрлі жасанды шектеулер қою арқылы зерттеушілерге берілмеді. Сонымен, еліміздің ғасырлар қойнауынан сыр шертетін тарихи жəдігерлері жоңғар шапқыншылығынан қиратылып, өртелгенімен қоймай, одан кейінгі кезеңде шетелдің саясатшы-ғалымдары мен Ресейге қараған кезден бастап орталыққа жөнелтілгені белгілі. Əдебиеттер: 1. Н. Мұсаева. Мүлгіген жанды рух оятар // Ақиқат. – №8. – 1998. – 52-53 бб. 2. Малинин Г.В. Известия МОН РК. Серия общественных наук. – №6. – С. 9. 3. Д. Кішібеков. Қазақ халқының мінез-құлқы, ойын-сауықтары, рухани тіршілігі // Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең. Алматы: Ғылым, 1999. – 81-99 бб. 4. Елікбев Н. Дəуір тынысы: қазақ ұлтының психологиясы. – Қарағанды: КР ІІМ Қар ЗИ 200 б. 5. Бурабаев М.С. Становление социалистического сознания в Казахстане. Алма-Ата: Наука, 1981. – С. 249. 6. Кəкішев Т. Сəкен Сейфуллин қазақты мəдениетті, өркениетті елдер қатарына қосуды армандаған тұлға // Ана тілі, 9-15 маусым, 2011. №23 (1071). 7. Нұрмұратов С.Е. Жаһандану жəне философиялық пайымдау дың ұлттық типі // Əлемдік жəне қазақ философиясындағы антропологиялық дискурс. Халықаралық ғылыми конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2008. – 471 б. 345 б 8. Ақыш Н. 1920-30 жылдардағы қазақ романындағы ұлт-азаттық К.М. ҚОҢЫРБАЕВА

─ 135 ─ идея // Тəуелсіздік идеясы жəне көркем мəдениет. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 304 б. 9. Сейфуллин С. Тар жол тайғақ кешу. – Алматы: Қазмемкөркемəдеббас, 1960. – 38 б. 10. Есімов Ғ. Сана болмысы. Саясат пен мəдениет туралы ойлар. – Алматы: РИМП «Эксипо» - ПКП «Венере», 1994. – 224 с. 11. Əшімбаев С. Ақиқатқа іңкəрлік / Əдебиет жəне өнер жайлы ойтолғау/ - Алматы: «Ана тілі», 1997. – 256 б. 12. Əбішев Қ. Философия (оқу құралы). – Алматы: «Ақыл кітабы», 1998. – 266 б. 13. Габдуллин М. О состоянии и задачах изучения казахского эпоса // Вестник АН КазССР, 1953, №4. – С. 17-18. К.М. ҚОҢЫРБАЕВА

─ 139 ─ Бүкiл ғылымның, тəрбиенiң, мəдениет пен барлық оқу құралдарының бастауы мұсылмандықта. Бүкiл Еуропа мұсылмандардан үйренген. Еуропаға монша мұсылмандардан барған. Ғылым мен өркениеттің биік белестерін бағындырған мұсылман дарға басқа халықтар қызыға таңдай қағысып, олардың мəдени, ғылыми, зияткерлік, рухани жəне материалдық қазынасынан сусындауға тілек білдірушілер саны еуропалық халықтар арасында күрт көбейді. Мұсылман мұрасымен танысу жəне оны еуропалықтардың меңгеруі мұсылман жəне батыс əлемдерінің шекаралас аймақтарында басталды, мəселен, Андалусияда, Оңтүстік Франция мен Италияда, сонымен қатар крест жорығы кезінде Таяу Шығыс елдерінде бұл үрдіс бірінші кезекте жүрді. Ағартушылық мəдениеттегі негізгі тетік – адам. Шоқан сыртқы əлемге «дала адамын» түсіндіргісі келді. Осы мақсатпен ол қазақ жəне қырғыз халықтарының миф-аңыздарын, салт-дəстүрін, діні мен тілін зерттейді. Шоқан жазған «Үлкен қырғыз – қайсақ ордасының ескі аңыз-əңгімелері», «Қазақтардағы жамандықтың іздері», «Қашғария туралы жазбалар», «Сахарадағы мұсылмандық туралы» жəне т. б. ғылыми еңбектерде қазақ жəне басқа түрік халықтарының мəдениетіне энциклопедиялық талдау берілген. Шоқан мұсылмандықтың мəдени-тұтастық функцияларын көре білді. Ұлт мəдениеттердің тоғысуында дүниежүзілік діндер интеграциялық қызмет атқарады. Қысқаша айтқанда, Шоқанның қазақ мəдениетіне қосқан үлесінің негізінде батыстың да, шығыстың да тигізген əсері емес, өз халқының төл мəдениеті жатыр. Қазiр Қазақстанда қазақстандық рухани өнiм жоқ деп айтуға болады. Қазақ газеттерi руханият пен мəдениеттi құтқарып қалу мақсатында тырысып, барын салып жатыр. Ал көрермен санасын жаулап алатын көксандықта мəдениетке арналған бiрде-бiр бағдарлама жоқ. Бiз басқа жат елдiктердiң шикi рухани азығымен күн көре бастадық. Батыстан, Ресейден келiп жатыр. Теледидардағы бағдарламалардың басым көпшiлiгi Ресей телеарналарындағы бағдарламалардың баламасы болып кеттi. Ел өзiнiң мəдени жəне рухани өзегiнсiз қалып барады. Қазақта өзiндiк тəрбие жүйесi болған. Ата-бабаларымыздың ежелгi өсиеттерi, мəдени мұрадан жұрдай ұрпақ тəрбиелеудемiз. Сол себептi де «Қазақ кiм?» деген сауалға жауап беру де қиын. Өйткенi қазақ мəдениетi барлық мəдениеттердiң тоғысқан, аралас мəдениетiне айналып кеттi. Қазақша айтсақ, быламыққа. Одан Батыстың да, Ресейдiң де, өзгенiң де мəдениетiнiң жұрнағын таба аласыз, бiрақ қазақстандық, қазақтық образ жоқ. Бұндай образ жасамай, саяси жəне экономикалық жетiстiктерге қол жеткiзгенiмiздiң баяны болмайды. Ж.К. МАДАЛИЕВА

─ 141 ─ ұлттық дүниелерімізді арнайы іздеп келуі – қуанарлық жайт. Мұның бəрі де еліміздің ертеңі, халқымыздың болашағы үшін жасалынып жатқан іс-шаралар. Бізде тіл мəселесінде де, дін мəселесінде де шешілмей жатқан проблемалар өте көп екенін бəріміз білеміз. Оны шешу үшін тұтас халық болып атсалысудың аса кемшілігі де жасырын емес. Сол себепті бұл тақырыпты болашақта кеңінен зерттеудің маңыздылығы өте зор деген ойдамыз. Өйткені ХХІ ғ. халқы өркениетке, яғни рухани мəдениетке бет бұра бастады, сондай-ақ, оны қорғауға, негізін сақтауға ұмтылып жатыр. Алмағайып заманның əсері болар, адамзаттың ішкі рухани дүниеге деген сұранысы артып келеді. Рухани мұраны қорғау үшін құжаттау, зерттеу, сақтау, насихаттау секілді шаралар жасалу керек. Елімізде адалдық пен адамдық, шындық пен туралық, əділеттілік пен мейірім салтанат құруы керек. Əдебиеттер: 1. Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – Алма-Ата, 1985. – Т.2. – С. 148–166. 2. http://turkiya.kz/?p=260 3. http://news.nur.kz/178224.html 4. Қазақтар мен қазақстандықтардың арасында қайшылық бар // Жас Алаш. № 88 (15546). 4 қараша 2010. 5. Ақатай С. Інжу маржан секілді. – Алматы, 1995. – 33 б. Ж.К. МАДАЛИЕВА

─ 144 ─ ұсынылғаны жөн. Осы мақсатта облыстық мемлекеттік мұрағаттағы қорлардың құжаттарын сараптап, 95 жыл бұрынғы оқиғаларға зер салдық. Патша үкіметінің жəне оның жергілікті билік орындарының тарапынан шыққан құжаттарды көтердік. 1926 ж. жиналған материалдарды арнайы зерттеп, топтастырдық. Осы материалдар «Сарыарқаны өрт алды» атты жинақ түрінде жарыққа шықты. Əлбетте, бұл – оңайға түскен де жоқ. Кезінде араб қарпімен қағазға түскен, сауаты жағынан көп кемшілігі бар, бірсыпырасы өшіңкіреп қалған жазбаларға жан бітіруге тура келді. Əрине, əр нəрсе өз кезінде, бұл жазбалардың əдеби сапасы жоғары болмағанымен, бүгінгі талғамы биік, сауаты жоғары ұрпақтың талабынан төмен жатса да, олардың танымдық құны əлі де қымбат. 1916 ж. көтерілістің тарихнамасы сол оқиғалардың он жылдығына байланысты 1926 ж. бастап жасала бастаған. Сол кездегі Қазақстанды зерттеу қоғамы деп аталған ұйымның бастамасымен көтеріліске байланысты құжаттар мен естеліктер жиналған. Оның ішінде Ақмола губерниясының орталығы болған Петропавл қаласындағы өлкетану ұйымы да өз тарапынан əрекет жасап, жергілікті мұғалімдерге, зиялы адамдарға үндеу жолдап, көтерілістің басталуы, өрістеуі жəне күшпен жаншылуы туралы материалдар жіберуді сұраған. Осыған байланысты жер-жерден хаттар келген. Бұл хаттардың авторлары ішінде көтеріліске тікелей қатысқандардың естеліктері құнды дерек болып табылады. Сондай-ақ, халық басына түскен қасіреттің салдары тарихи өлеңдер түрінде де қағазға түскен. Айта кету керек, біраз өлеңдер мен естеліктер кезінде Ақмола губерниялық «Бостандық туы» газетінің бетінде жарық көрген. Алайда, көпшілігі баспасөз бетінде жарияланбай қалған да, мұрағатқа тапсырылған. 1916 ж. оқиғаларға байланысты арнайы тапсырыспен жиналған мұндай маңызды жазбалардың арнайы кітап болып жарияланбауының себебін де байқаған сияқтымыз. Дəл осы 1926 ж. республика басшылығына Ф. И. Голощекин келіп, мемлекеттің басшы қызметіндегі ұлтжанды қазақ қызметкерлерін қуғындап, «екінші қазан төңкерісін» жасаймын деп, елдің берекесін алғаны мəлім. Соның салдарынан үкімет деңгейінде арнайы шешім қабылданып, 1916 ж. оқиғалардың онжылдығын атап өту жөніндегі бастама аяғына жеткізілмей қалғаны күмəн туғызбайды. Мұрағат құжаттарынан сол кезеңнің қоғамдық-саяси ахуалын көреміз. Мысалы: «Соғыс, солдат» деген сөздер көп ұзаған жоқ, шындыққа айналды. Жұрт қайғыға салынды. Жұрттың көзі кеш болса ақ дуан жағасына қандай хабар келеді, не түрлі іс болады, деп аңыз қылысуда. Ауыл у-шу, азан-қазан кемпірлер жылап жатыр, қотандағы С.З. МƏЛІКОВА

─ 146 ─ Тек тəуелсіздік жағдайында ғана жылдар бойы осынау ұлт-азаттық көтерілістің мəні мен мағынасы жөнінде толық түсінік алу мүмкін болып, жоғымызды түгендеп, тарихтың тылсым сырларын ашуға мүмкіндік туып отыр. Дереккөздер мен əдебиеттер: 1. Северо-Казахстанская область. Страницы летописи родного края. – Алма-Ата, 1993. – 392 с. 2. Қазақстан тарихы. Очерктер. – Алматы, 1994. – 289 б. 3. СҚОММ. 1634-қ. 1-т. 4-іс. 1-п. 4. Сонда. 1370-қ. 3-т. 138а-іс. 371-п. С.З. МƏЛІКОВА

─ 151 ─ Əдебиеттер: 1. Свод памятников истории и культуры Казахстана. Т 1. Чимкентская область. –Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 1994. 2. Əзірет Сұлтан Ахмет Йасауи, Көңілдің айнасы – Анкара. «Билиг», дайындаған: Д. Кенжетай. 2000. - 120 б. 3. Мехмат Фуат Көпрүлү. Қожа Ахмет Ясауи танымы мен тағылымы. – Шымкент 1999. - 254 б. 4. Иасауи Қ. А. Диуани Хикмет. Дайындаған: Қ. Қари. «Əл-Хұда» Тегеран, 2000. -312 б. 5. Иасауи Қ. А. Хикмет жинақ. – Алматы: Жалын, 1998. – 656 б. 6. Қазақ даласының ойшылдары (IX-XIIғғ.). – Алматы: Ғылым,1995. – 160 б. 7. Орынбеков М., А. Мейірманов. Қожа Ахмет Иассауидің сопылық философиясы 8. Орынбеков М.С. Предфилософия протоказахов. –Алматы, 994. – 208 б. А.Д. МЕЙІРМАНОВ

─ 152 ─ Г.М. МЕҢДІҚҰЛОВА, тарих ғылымдарының докторы (Қазақстан, Алматы қ.) ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ДИАСПОРОЛОГИЯ ҒЫЛЫМЫНЫҢ ДАМУЫ

Құрметті қауым! Біріншіден, конференцияны дайындап, ұйымдастырып отырған азаматтарға үлкен рахмет айтамын! Бұл конференция біздің диспорологияның жаңа ғылыми тұрғыда дамуына үлкен үлесін қосады деп ойлаймын. Екіншіден, мен сіздерге Қазақстан Республикасындағы диаспорологияның дамуы туралы қысқаша баяндама жасап, мəлімет беремін. Жаңа ғылым – диаспорология тарихы, əлеуметтік, демографиялық, этносаясат тағы да басқа мəселелердің төңірегінде Қазақстан өз тəуелсіздігін жариялаған сəттен бастап қана зерттеулер басталды. 1990 жылдары Қазақстанда шетелде тұратын қазақтар туралы ғылыми жұмыстар Ш. Уəлиханов атындағы Тарих жəне этнология институтында, Философия жəне саясаттану институтында, əл Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде жəне тағы да басқа бірнеше университетте жүргізілді. Тəуелсіздіктің 20 жылында Қазақстанда диаспорология ғылымының мектебі құрылды. Нəтижесінде, бірнеше докторлық жəне кандидаттық диссертациялар қорғалды. Атап айтқанда: тарих ғылымының докторы Г. М. Меңдіқұлова, саяси ғылымдарының докторы К. Сыроежкин Қытай қазақтары туралы диссертация қорғады. Тарих ғылымдарының докторы К.И.Қоб ландин Өзбекстан қазақтарының тарихы мен қазіргі дамуы, З.Қабулдинов Ресей қазақтары туралы, тарих ғылымдарының докторы Б. Атантаева Қазақстан мен Қытай арасындағы көші-қон мəселелері, тарих ғылымдарының кандидаты А. Самаев Қытай қазақтары туралы, Б.Қалшабаева Орта Азия қазақтарының этнографиясы туралы, тарих ғылымдарының кандидаты А. Қыстаубаева Франция қазақтары туралы даму тарихы мен қазіргі кезеңдегі жағдайлары жөнінде, тарих ғылымдарының кандидаты К. Нұрымбетова (Сариева) көші-қон (репатриация) мəселелелері туралы жəне тағы басқа көптеген ғалымдар мен өлкетанушылар, зерттеушілер диссертациялық еңбектерін қорғады. Қазақстан Республикасының барлық жоғары оқу орындарының та-

─ 153 ─ рих факультеттерінде «Қазақ диаспорасы тарихы» пəн ретінде мін детті түрде оқыту бағдарламасына енгізілген. Сондықтан, 2002 жылы «Қазақ диаспорасының тарихы мен қазіргі дамуы» туралы оқы ту бағдарламасын тарих ғылымдарының докторы, профессор Г. М. Мең діқұлова дайындады. Қазір ғылыми зерттеулер Р. Сүлейменов атын дағы Шығыстану институтында жəне Дүниежүзі қазақтараның қауымдастығында жүргізіліп жатыр. Ғалымдармен тығыз байланысып, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының төрағасының бірінші орынбасары Т.А.Мамашевтың ұсынысымен 2005 жылы жаңа диаспорологияның ғылыми зерттеу орталығы ашылды. Оның төрайымы болып тарих ғылымдарының докторы, профессор Г.М. Меңдіқұлова тағайындалды. Мен өзімнің ең жоғары міндетім, мақсатым барлық ғалымдардың, ізденушілердің қазақ диаспорасы мен ирредента тарихы жəне де қазіргі дамуын зерттеулерді бір жобаға келтіріп, жинақтап, зерттеп, үйлестіру мен жүйеленуін жасап бір тұтас монографиялар жасап шығару. Диаспорология орталығы қазіргі таңда 2 монографиялық зерттеу еңбегін жарыққа шығарды. Олар: Г. М. Мендикулова. Казахская диаспора: история и развитие. (Қазақ диаспорасы: тарихы мен дамуы) жəне Қ. И. Қобландин, Г. М. Меңдіқұлова. Өзбекстандағы қазақтардың тарихы жəне қазіргі кездегі дамуы. Соңғы алты жылдың ішінде Орталықтың мүшелері Қазақстанда, Ресейде, Өзбекстанда, Австрияда, Францияда, Ұлыбританияда, Жапонияда, Түркияда, Тəжікстанда жəне т. б. мемлекеттерде 250-ге жуық мақалалар жариялады. Өзбекстан мен Қытайда 2 кешенді экспедиция жұмыс істеді, қазақтардың тарихы ғана емес, қазіргі таңдағы жағдайлары туралы мəліметтер сарапталды. Ресейдің бірнеше қалалары мен өңірлерін аралап, іс сапарлар ұйымдастырылды. Қазіргі таңда баспадан шығаруға Франция қазақтары мен Қытайдағы қандастарымыз туралы екі монография ғылыми зерттеу қорытындысы ретінде дайындалып отыр. Тағы да бір ғылыми мəселеге көңіл аудартқым келеді. 20 жылдың ішінде біз – Қазақстан диаспорологтары қазақ диаспорасы мен ирреденттері туралы көптеген мұрағат деректерін іздеп тауып, олардың көшірмелерін Қазақстанға алып келдік. Олардың ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымының мұрағатында, британиялық Public Record offi ce мен India offi ce Records, Францияның Archive de Nationale, Түркияның Топ Капы Сарайы жəне Мемлекеттік мұрағатында, Ресей, Өзбекстан мемлекеттік мұрағаттарында жұмыс істеп, құжаттарды жинадық. Г.М. МЕҢДІҚҰЛОВА

─ 154 ─ Сонымен тəуелсіз, егеменді Қазақстанда диаспорология тарихы жəне де ғылыми дамуы ғалымдардың зерттеулері, ізденуінің нəтижесінде сыртқы жəне ішкі саясатқа сай жұмыстар жүргізіп жатыр деп ойлаймын. Ал биыл 25 мамырда мемлекет басшысы, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының төрағасы Н.Ə. Назарбаев Дүниежүзі қазақтарының IV құрылтайында сөйлеген сөзінде: «... Қандастар тұрып жатқан елдерде ұлттық өнердің кеңінен таралуына жағдай жасауымыз керек. Біз қазақтың қаймағы бұзылмаған көрші елдерде ұлтымыздың аса құнды рухани мұралары сақталғанын жақсы білеміз. Білім жəне ғылым министрлігі мен Мəдениет министрлігіне экспедициялар ұйымдастырып, осындай құнды мұраларды жинақтауды тапсырамын», – деді. Меніңше, бұл сөздер Қазақстан диаспорологиясы үшін ең маңызды жəне болашақтағы істелетін міндеттеріміз, жоспарларымыз деп ойлаймын. жылы желтоқсанда Қазақстан Республикасының өз Тəуелсіздігін жариялағанына жиырма жыл толады. Бұл атабабаларымыздың ғасырлар бойы армандап өткен тарихи маңызы зор құтты да қайырлы күн. Азаттық үшін олар қанын төгіп, басын берген. «Қазақ ел болса екен: туы желбіреп, төрінде Елтаңбасы ілінген, тəуелсіз мемлекет болса екен» – деген арманына жеткен күн. Сол мақсат орындалып, егеменді тəуелсіз қазақ мемлекетінің көк туы желбіреп, төрінде Елтаңбасы ілініп, ұраны шалқып, елімізді əлемге əйгілі етіп, ел басқарып отырған Президентіміз Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаевтың жəне халықтың еңбегі.

─ 155 ─ Ж.Т. МОЛДАГАЛИЕВА, кандидат филологических наук, доцент (Казахстан, г. Алматы) ИЗ ОПЫТА РАБОТЫ ПОДГОТОВИТЕЛЬНОГО ФАКУЛЬТЕТА ДЛЯ ИНОСТРАННЫХ ГРАЖДАН КАЗНУ ИМ. АЛЬ-ФАРАБИ Подготовительный факультет Казахского национального университета имени аль-Фараби приступил к приему и обучению представителей зарубежной казахской диаспоры в 2001 году. С тех пор ежегодно на факультете обучались по 150 слушателей-оралманов. В 2005/2006 учебном годах в наш университет впервые приехала этническая казашка из Европы (Швеция). После подготовительного факультета она успешно окончила факультет международных отношений КазНУ им. аль-Фараби. В последующие годы на нашем факультете обучались также этнические казахи из Германии, Франции, Турции, Саудовской Аравии. Основной контингент факультета – слушатели казахи из Китая, Монголии и частично стран СНГ (около 5 процентов). Основная масса слушателей (до 90 процентов) – этнические казахи из СУАР. Это обьясняется большим количеством казахов, проживаюших в приграничных с Казахстаном областях Китая, а также желанием молодежи переселиться в Казахстан и получить гражданство нашей страны. Начиная с 2006 года Казахский национальный университет ежегодно является базовым по приему документов представителей зарубежной казахской диаспоры. Так, в 2006 году было принято 1040 комплектов документов, в 2007 – 800, в 2008 – 405, 2009 – 257, 2010 – 240, 2011 – 156. Принимают и другие вузы Казахстана на свои подготовительные отделения. Однако в республиканском масштабе последние три года не выполняется государственный заказ именно по этой категории потенциальных студентов вузов страны. Чем обьясняется такое уменьшение количества желаюших поступать в наши университеты абитуриентов – представителей казахской диаспоры? Первая причина, которая была выявлена при опросе данной категории граждан – большие затруднения при получении выездной и въездной виз из КНР. Необходимо выдержать многомесячные очереди для получения визы, различные препоны чиновников, препятствующие молодежи. Как правило, казахи из Китая въезжают на территорию Казахстана по туристическим визам. Возможно ли урегулирова-

─ 156 ─ ние этого вопроса на уровне правительств двух государств? Или этнические казахи будут вынуждены искать другие пути въезда для учебы в Казахстане? Вторая причина – уровень школьных знаний поступающих абитуриентов в последние годы стал значительно ниже. Если в 2004/2005 учебном году слушатели подфака КазГУ, окончившие вышеозначенный факультет, демонстрировали высокую поступаемость (82,5 процента), то в последние три года уровень поступаемости снизился до 53 процентов. Как известно, слушатели – представители казахской зарубежной диаспоры на подфак зачисляются после сдачи комплексного теста (экзамена), состоящего из двух предметов: казахского языка и математики. Если с 2001 года по 2006 год проходной балл составлял 20 баллов, то с 2006 года проходной балл снизился до 10 баллов. В 2010 году были зачислены слушатели, набравшие 8 баллов, а в 2011 году понятие «проходной балл» отсутствовало. Возможно, нужно рассмотреть вопрос об отмене этого комплексного теста, так как конкурса среди потенциальных слушателей как такового на сегодняшний день не существует. Мы сейчас должны обсудить и предложить возможные пути увеличения количества этнических зарубежных казахов в наших вузах. Это требует решения вопроса на государственном уровне.

Со своей стороны Казахский национальный университет, в частности, департамент международного образования, который занимается подготовкой в вузы зарубежных этнических казахов, создает все условия для их успешной адаптации и подготовки для продолжения учебы в вузах нашей страны. Главным аргументом является наличие высококвалифицированных специалистов на факультете. А также обеспечение лучшими местами в благосустроенных общежитиях КазГУграда, близость общежитий к учебным корпусам, наличие хорошо оснащенных столовых, спортивных комплексов, компьютерных залов и беспроводного Интернета способствуют лучшей подготовке абитуриентов. Благодаря вышеперечисленным факторам все слушатели, сдаюшие документы в нашу приемную комиссию, как правило, изъявляют желание учиться в КазНУ им. аль-Фараби. Ж.Т. МОЛДАГАЛИЕВА

─ 157 ─ Н. МҰҚАМЕТХАНҰЛЫ, тарих ғылымдарының докторы (Қазақстан, Алматы қ.) ҚАЗАҚ ДИАСПОРАСЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ ТАНЫМЫ МЕН ТƏУЕЛСІЗДІК САНАСЫ – ҰЛТТЫҚ БІРТҰТАСТАНУДЫҢ ҰЙТҚЫСЫ Қазақ диаспорасы – Қазақстаннан тысқары елдерде өмір сүріп отырған этникалық қазақтар. Қазақ диаспорасы тарихи саяси өзгерістердің салдарынан пайда болған қоғамдық құбылыс. Қазақ халқы таяу заманға (жаңа заманға) дейін өзінің кең-байтақ этнотерриториясында өркен жайып келген біртұтас ұлт болатын. ХІХ ғасырда патшалық Ресейдің Қазақ хандығын жойып, қазақ даласын отарлап, Қытайдың Цин империясымен Қазақстан жерінен мемлекеттік шекарасын белгілеуіне байланысты, қазақтар өз атажұртында отырып-ақ Ресей мен Қытайдың құрамындағы этникалық топтардың біріне айналды. ХХ ғасырда Кеңес Одағында жүргізілген одақтас республикалардың əкімшілік аумағын айыруға байланысты, қазақ халқының біраз бөлігі Қазақстанның төңірегіндегі Ресей мен Өзбекстан Республикаларының аумағында қалды. ХХ ғасырдың 30-40-жылдары Кеңес Одағында жəне Қытайда жүргізілген саяси қуғын-сүргін мен қолдан жасалған аштықтың салдарынан бой тасалап, жан сауғалап шет мемлекеттерге босып кеткен қазақтар, бүгінгі күні əлемнің қырықтан астам елдерінде өмір сүріп отыр. Міне, бұлар қазақ диаспорасының қалыптасуының тарихи себептері болып табылады. Қазақ диаспорасы мейлі қандай жағдайда қалыптассын, олардың барлығы қазақ ұлтының құрамдас бөліктері болып табылады. Сондықтан жаңадан қабылданған Қазақстан Республикасының «Халықтың көші-қоны туралы Заңы» (2011 жылы 22 шілде күні жарияланған) шетелдерде өмір сүріп жатқан қазақтарды «этникалық қатар» деп атауын өте дұрыс деп санаймыз. Бұл атау қазақ ұлты өкілдерінің қайда тұрса да бір халық екендігін аңғартады. Қазақстан үкіметі тəуелсіздік алудың қарсаңында, болашақ дербес мемлекеттің ірге тасын бекемдеуде, ұлттық біртұтастықты жүзеге асыруда қазақ диаспорасының немесе этникалық қазақтардың атқарар рөлінің маңыздылығын терең түсінген. Сондықтан қазақ диаспорасын тарихи отанына оралтудың заңдық-құқықтың негіздерін жасауды қолға алған болатын. Оларды атап айтар болсақ:

─ 158 ─ 1991 жылы 18 қарашада Қазақ Кеңес Социалистік Республикасы Министрлер кабинеті «Басқа республикалардан жəне шетелерден селолық жерлерде жұмыс істеуге тілек білдіруші байырғы ұлт адамдарының ҚКСР-ға қоныстану тəртібі мен шарттары туралы» қаулы қабылдады. 1991 жылы 16 желтоқсанда қабылданған «Мемлекеттік тəуелсіздік туралы» Конституциялық заңның 7-бабында: «Қазақстан Республикасы жаппай қуғын-сүргін, күштеп ұжымдастыру кезеңдерінде, адамгершілікке жат өзге де саяси шаралар нəтижесінде республика аумағын тастап кетуге мəжбүр болған адамдар мен олардың ұрпақтарының, сондай-ақ бұрынғы одақтас республикалар аумағында тұратын қазақтардың өз территориясына оралу үшін жағдай жасайды» деп көрсетті. 1992 жылы 26 маусымда қабылданған «Қазақстан Республикасына Көшіп келу заңының» 1-бабында «Шетелдерде тұратын отандастар өздерінің атақонысы Қазақстанға еркін орала алады» деп көрсеткен. 1992 жылы 23 қыркүйекте Министрлер кабинеті «Шетелдердегі қазақ диаспорасы өкілдерін Қазақстан Республикасында болған кезіндегі əлеуметтік-экономикалық жеңілдіктермен қамтамасыз ету туралы» № 791 қаулы қабылдады. Қазақстан Республикасы үкіметі «Шетелдердегі ағайындарға қолдау көрсету туралы» мемлекеттік бағдарлама жəне 1997 жылы «2000 жылға дейінгі көші-қон саясатының негізгі бағыттары туралы» шешім шығарды. 1997 жылы 13 желтоқсанда «Қазақстан Республикасы Халықтың көші-қоны туралы Заң» қабылданды. Сондай-ақ осы заңның 29-бабында оралмандарға берілетін 14 түрлі жеңілдіктер, өтемақы мен басқа да атаулы көмек түрлері көрсетілді. Қазақстан Республикасы Еңбек жəне халықты əлеуметтік қорғау министрлігі 2009 жылы 30 желтоқсанда Парламент мəжілісіне «Халықтың Көші-қоны туралы Заңының» жаңа нұсқасын ұсынды. Бұл заң жобасы көп талқыланды жəне оған толықтырулар мен түзетулер енгізіліп қабылданды, Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың қол қоюымен жарияланды (22 шілде 2011 ж.). Бұл Заңды Қазақстандағы көші-қонның жиырма жылдық тəжірибесі мен қазіргі сұранысы негізінде жасалған, біршама кемелді заң деп санаймыз. Қазақстан Республикасының жаңа «Халықтың көші-қоны Заңы» қазақ диаспорасының немесе этникалық қазақтардың тарихи отанына оралуына көп мүмкіндіктер берген. Аталмыш Заңның 3-бабында Қазақстан Республикасы аумағына оралу мақсатында «Көшіп келудің негізгі түрлері» көрсетілген. Сол көрсетілген бес түрінің төртеуі – қазақ диаспорасына немесе этникалық қазақтардың елге оралуына арналған деуге болады. Олар: 1) тарихи отанына оралу мақсатында; 2) отбасын біріктіру мақсатында; 3) білім алу мақсатында; 4) еңбек Н. МҰҚАМЕТХАНҰЛЫ

─ 159 ─ қызметін жүзеге асыру мақсатында – делінген түрлері негізінен этникалық қазақтарға арналған. Заңның 5-бабында көшіп келушілердің құқықтары мен міндеттерін де анықтаған. Мұнда көшіп келушілерге 6 түрлі құқық берілген жəне 2 түрлі міндет жүктелген. Сол міндеттердің біріншісінде, «егер Конституцияда, заңдарда жəне халықаралық шарттарда өзгеше көзделмесе, Қазақстан Республикасының азаматтары үшін белгіленген міндеттерді атқарады» – деп жазылған. Демек, ендігі жерде тарихи отанына оралған этникалық қазақтардың Қазақстан Республикасында заңда көрсетілген міндеттер мен борыштарды орындауы – олардың ұлттық біртұтастануға бет алғандығы болып табылады. Бұл арада біз, 1991 жылдан бері Қазақстан Үкіметі мен Парламенті қабылдаған Көші-қон туралы қарарлар, заңдар жəне оны атқару шешімдерінің өз нəтижелерін бергендігін атап айтуға тиіспіз. Ол қандай нəтиже десеңіз, оған қазірге дейін төрткүл дүниеден отанға оралған миллионға жуық этникалық қазақтарды мысалға келтіруге болады. Жиырма жылда бір миллионға тарта қазақ диаспорасының өкілдері тарихи отанына оралуы, іс жүзінде тұңғыш Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаевтың салиқалы ұлттық саясатының қомақты жемістерінің бірі. Сөйтіп елге елдің қосылуымен Қазақстанда ұлттық біртұтастану процесі басталып кеткен-ді. Олай болса, этникалық қазақтардың саналы түрде тарихи отанға оралып, ұлттық біртұтастану процесіне түсуінің идеологиялық негізі – қазақ халқындағы ортақ ұлттық таным мен тəуелсіздік санасында деуге болады. Əлемдегі этникалық қазақтарда өздерін қазақ ұлтының құрамдас бөлігіміз, Қазақстан – жалпы қазақ халқының қара шаңырағы немесе бірден бір тəуелсіз мемлекеті – деген таным болғандықтан, сондай-ақ олардағы бостандық сүйгіш санасының əмірімен Қазақстан өз тəуелсіздігін жариялаған алғашқы жылдан-ақ тарихи отанына қарай көше бастады. Оларды тарихи отанға итермелеген құдыретті күш – олардағы ұлттық таным мен сана, əсіресе, Қазақстанның тəуелсіздігі болды. Қазақстанға қазақ диаспорасының көші Моңғолиядағы қазақтардан басталып, Қытай қазақтарымен жалғасып, посткеңестік республикалардағы қазақтардың көшімен көбейе түсті. Сонымен қатар Ауғанстан, Иран жəне Түркиядағы қазақтар да көшіп келді. Сөйтіп, Қазақстан қоғамында «оралман» деген қоғамдық құбылыс пайда болды да, «оралмандар» деген ұғымдар мен терминдер заңдық қолданыстарға енді. Бұл заңдылық, өйткені тəуелсіз Қазақстан Республикасы қазақ диаспорасына немесе этникалық қазақтарға арнаулы саясат қолдануының тарихи негізі мен моральдық жауапкершілігі Н. МҰҚАМЕТХАНҰЛЫ

─ 160 ─ бар. Өйткені, қазақ халқы тарихта еврейлерден кейін көп зиянкестікке ұшыраған халық. Дегенмен ондай тарихи жауапкершілікті өз міндетіне алу, кез келген мемлекеттің қолынан келе бермейді. Осы тұрғыдан айтқанда, Қазақстан Республикасы əлемдегі өз ұлтының тарихы мен тағдырына жауапкершілікпен қарайтын саусақпен санарлық мемлекеттердің санатына жататын ел. Сондықтан да тəуелсіздік жылдары алыс-жақын шетелдерден елге 1 миллиондай қандастарымыз оралып отыр. Бұл Қазақстанға қосылған адам ресурстары ғана емес, сонымен қатар елімізге құйылып жатқан мəдени, ғылыми-техникалық жəне экономикалық байлық бұлақтары болып табылады. Өйткені оралмандар отанға қазақтың дəстүрлі мəдениетімен қоса, өздері өмір сүрген елдердің кейбір озық мəдениеттерін де ала келді. Қазақстанға оралған қазақ диаспорасының туып өскен мемлекеттерінің мəдени ортасын (саяси-əлеуметтік мəдениет негізінде) төрт үлкен типке бөлуге болады. Олар: моңғолдық мəдени орта; қытайлық мəдени орта; кеңестік мəдени орта жəне исламдық мəдени орта (бұған Ауғанстан, Иран жəне Түркиядан келген қазақтар жатады). Олар осындай əртүрлі мəдени ортада өмір сүрсе де, қазақ халқының ортақ дəстүрлі мəдениеті мен құндылық көзқарастарын жақсы сақтады. Бұл олардағы ортақтық болып табылады. Осындай ортақ түсінік пен сана-сезім, оларды ұлттық ұлы біртұтастыққа бастап отыр. Өйткені, тəуелсіз Қазақстанға көшіп келіп, мұндағы қалың қазақ халқымен тоғысып, бірегей ұлтқа айналып, қазақы болмыста өмір сүру – қазақ диаспорасының немесе этникалық қазақтардың ортақ арманы. Сондықтан Қазақстан тəуелсіздік алған алғашқы жылдары төңіректен Қазақстанға əртүрлі жолдармен келушілердің қатары көп болды. Əсіресе, ұлттық сана-сезімі күшті жас жəне орта жас ұлтжанды зиялылардың (интеллегентер) көшіп келу белсенділігі жоғары болды. Қазақстаннан тысқары елдерде өмір сүретін қазақтар, қашан да өздерінің ұлттық болмысын сақтауға баса назар аударады. Олар өздерінің ұлттық тіл, дін, ділдерін (менталитет) жақсы сақтаумен қатар, дəстүрлі тұрмыс салты мен қолөнер кəсіптерін де айтарлықтай жалғастырып дамытып отырады. Сондай-ақ өздері тұрған елдің заманауи білім-ғылымы мен сауда-индустрия саласының менеджементтік өнерін де игерген. Əсіресе, этникалық қазақтар шоғырлана қоныстанған Моңғолия мен Қытай қазақтарында ұлттық дəстүрлі мəдениет айтарлықтай жақсы сақталған жəне дамыған. Осындай мəдени ортадан отанға оралған қандастарымыз Қазақстан қоғамына тың күш, жаңа мəдени леп əкелді. Оралмандармен елге енген мəдениетті дəстүрлі мəдениет жəне заН. МҰҚАМЕТХАНҰЛЫ

─ 161 ─ манауи мəдениет деп екіге бөліп айтуға болады. Дəстүрлі мəдениет бойынша айтқанда: біріншіден, қазақтың қаймағы бұзылмаған тілін, дəстүрлі дінін жəне тұрмыс салтын əкелді; екіншіден, қазақтың ұлттық рухын, мінез-құлықтың, ақылдың моральдық қасиеттерін əкелді; үшіншіден, дəстүрлі қолөнеркəсіптің түрлі үлгілерін əкелді; төртіншіден, қазақтың дəстүрлі емшілік өнерін əкелді; бесіншіден қазақтың дəстүрлі əн-би музыкасын жеткізді. Ал заманауи мəдениет тұрғысынан айтар болсақ: біріншіден, олар жаңа спорт өнерін əкелді, яғни Шығыстың тайкуандоу өнерін таратты (Мұстафа Өзтүрік); гунфу өнерін таратты (Жəмали Диханұлы жəне басқалар); екіншіден, заманауи жəне дəстүрлі əн-би өнерін əкелді (Майра Мұқаметқызы, Шұғыла Сапарғалиқызы жəне басқалар Қазақстан əн-би өнерін биік деңгейге көтерді; Жəмали Диханұлы қатарлылар қазақтың «Қара жорға» биін елге таратты); үшіншіден, отандық тарих ғылымына жаңа ғылыми күш əкелді. Олар Шығыстың ескі қолжазбаларын түпнұсқадан тікелей оқып пайдалана алатын тарихшы лингвист мамандар, Зардыхан Қинаятұлы, Сартқожа Қаржаубайұлы, Нəпіл Пазілханұлы (ескі моңғол, манчжур жəне түркі руникалық жазуларды оқитын тарихшы, филологтар), Ислам Жеменей (ескі парсы жазбаларын оқитын филолог), Бақыт Еженханұлы, Сағынтай Сұғатайұлы жəне басқалар (авторда солардың қатарында, ескі қытай жазбаларын оқитын тарихшылар), жаһандану үдерісін зерттеп жүрген посткенестік аясындағы белгілі ғалымдардың бірі; философ Еркін Ұланұлы; төртінші, Қытай-Тибет медицинасын əкелді (Ерлан Ғазезұлы, Жасай Зекейұлы жəне басқалар); бесіншіден, Шығыстың сервис мəдениетін əкелді; алтыншыдан, Қытайдың агротехникалары мен басқа да қолданбалы технологияларын елге əкеліп қолданысқа енгізді; жетіншіден, өздерінің жиған-терген қаржылары мен зейнетақысын да елге ала келді. Жалпы айтқанда, оралмандардың өздерімен бірге елге келген əр түрлі мəдениеттер мен қаржы-валюталары тəуелсіз Қазақстан қоғамының дамуына айтарлықтай үлес қосты. Бұл туралы нақтылы мəліметтерді Мұратхан Шоханұлының құрастыруымен жақында ғана баспадан шыққан «Тəуелсіздік жемісі» атты үлкен анықтамалық еңбектен көруге болады. Оралмандардың отанға қосқан үлесі бұл ғана емес, бұдан да маңыздысы – олардың келуімен елімізде баяулау болса да ұлттық біртұтастану үдерісінің басталуы деп санаймыз. Бұл процесс жақын жылдары ғана басталды. Өйткені, алғашқы жылдары оралмандардың қазақстандық қоғамдық ортаға үйлесуі оңай болған жоқ. Оның басты себебі – олардағы мəдени айырмашылықтарда болды. Өйткені Қазақстан қоғамы – кешегі Кеңестік қоғамнан шыққан Н. МҰҚАМЕТХАНҰЛЫ

─ 162 ─ кеңестік социалистік орыстық мəдениеттегі қоғам еді. Бұдан Қазақстанда ұлттық мəдениет пен құндылықтар түбегейлі жойылып кеткен дейтін түсінік тумауы керек. Ал оралман қазақтар болса, жоғарыда атап айтқанымыздай əртүрлі саяси-əлеуметтік мəдениеттегі елдерде қалыптасқан жайы бар. Сондықтан бəрі бір қазақ ұлтының өкілдері болғанымен оларда мəдени сəйкессіздіктердің болуы заңды. Оның үстіне кеңестік жүйе күйреп, жаңа тəуелсіз мемлекет жүйесін құру сынды өтпелі кезеңдегі Қазақстан қоғамының əлеуметтік жағдайына оралмандар емес, жергілікті тұрғындардың өздері де бір мезгіл үйлеспей абдырап қалған болатын. Қазақстандық қазақтар мен оралман қазақтар бір ұлттың мүшелері болғанымен олардың ойлау жүйесінде жəне іс-қимыл əрекеттерінде кейбір айырмашылықтар байқалып жатты. Бұл олардың өскен ортасының мəдени əсерінің көрінісі. Бұны тым асыра дəріптеудің қажеті жоқ. Ал баса дəріптеуге тиістісі – жалпы қазақ халқындағы ұлттық немесе қазақтық ортақ таным мен тəуелсіздік санасы. Тек ұлттық таным мен тəуелсіздік сана ғана қазақ халқының, сондай-ақ Қазақстандағы халықтардың біртұтастануының ұйтқысы бола алады. Бір мемлекеттегі біртұтастықтары, мемлекеттің территориялық біртұтастық пен саяси биліктің біртұтастығынан басқа, мемлекеттік идеологияның біртұтастығы, мемлекеттік тіл мен ділдің біртұтастығы жəне мемлекеттік – ұлттық құндылықтардың біртұтастығында. Мемлекетімізде осындай біртұтастық жүйесі мызғымастай орнағанда ғана тəуелсіздігіміз баянды болады деп санаймыз.

─ 163 ─ Г.Н. МЫРЗАҒАЛИЕВА (Қазақстан, Алматы қ.) АҚИҚАТҚА АЙНАЛҒАН АРМАН (Мұрағат қоймасының құжаттарынан 1991-1993 жж.)

Дереккөздер мен əдебиеттер: 1. Мендикулова Г.М. Исторические судьбы казахской диаспоры. Происхождение и развитие. Алматы: Ғылым, 1997. – С. 51, 66, 81. 2. Қазақстан Республикасы Президентінің Мұрағаты (бұдан əрі ҚРПМ). 182-қ.1-т.106-іс. 48–50 –п. 3. Ерімбетова К.М. Қазақстандағы Кеңес мемлекетінің көші-қон саясаты. – Алматы, 2009. – 144-145 бб. 4. ҚРПМ. 5-Н-қ. 1-т. 3890-іс. 3-5 п. 5. Сонда 19-п. 6. ҚРПМ. 5-Н-қ.. 1-т. 4890-іс.14-17-п. 7. Уатхан М. «Тəуелсіздік пен үлкен көштің басталғанына 20 жыл» рубрикасынан ғаламтор хабарламасы. 23.02.2011.

─ 167 ─ С.Е. НҰРМҰРАТОВ, философия ғылымдарының докторы (Қазақстан, Алматы қ.) ЕУРАЗИЯЛЫҚ ДИСКУРС ЖƏНЕ ҰЛТТЫҚ ИДЕЯ Қазіргі тарихи кезеңдегі қазақ философиялық жəне саяси ойының негізін, іргетасын құрайтын «Тəуелсіздік» ұғымының қазақ тілінде бірнеше баламалары бар екеніне назар аударалық: дербестік, егемендік, еркіндік, бостандық, азаттық жəне т.б. Бұл еркіндік немесе тəуелсіздік феноменінің кең мағыналы екендігін, адамның жеке жəне əлеуметтік өмірінің əр алуан қырларын қамтитындығын айғақтайды. Жалпы қоғамымыз үшін өте маңызды «Тəуелсіздік» термині адамның билікпен арақатынасына орай саяси мағынада ғана емес, адамның ішкі болмысы мен экзистенциалдық сұраныстарына қарай философиялық мағынада, санадағы тыйымдар мен əртүрлі қорқыныштарға байланысты психологиялық мағынада, оның табиғи жəне азаматтық еркіндіктерімен байланысты құқықтық мағынада, меншік иеленуіне қарай экономикалық мағынада жəне отаршылдық езгіге байланысты ұлт-азаттық мағынада қолданыс табады. Жеке тұлғалық немесе дараланған еркіндік өзге адамдардың, əсіресе басқару органдарының орынсыз араласуынан азат болуды білдіреді. Билік пен жеке азаматтың арасындағы қатынасты айқындау бізді адамның табиғи құқықтары мен мемлекеттің шығу тегі туралы теорияларға жетелейді. Бүкіл адамзаттың тарихын айқындап тұрғандай жер бетіндегі жүріп өткен жаугершілік жəне азаттық соғыстары мен əлемдік философиялық ой қазынасындағы еркіндік туралы толғаулар тəуелсіздіктің сан қырлы сипатын беріп тұрғандай. Ал біздің қоғамға қажеттілігін танытатын бұл идея тек конструктивті мағынада болғаны тиімді екені жан-жақты ғылыми тұрғыдан тұжырымдалды. Адамның жеке тұлғалық еркіндігі, оның экономикалық еркіндігі, өкілеттік басқаруға байланысты саяси еркіндік сияқты тəуелсіздіктің жаратылысы бойынша ұжымдық түрлері жалпы ұлттық идеяның түпкі негіздерін айқындауы тиіс. Біздің мақсатымыз ұлттық тəуелсіздік пен азаматтық еркіндіктің, саяси тəуелсіздік пен ұлттық идеяның, дəстүрлі қоғам мен демократияның қазіргі формаларының арақатынасын аша отырып, қазақ тарихы мен дүниетанымындағы ұлттық идеяның, оның ішінде Алаш идеясының алған орнын жəне оның бүгінгі жас тəуелсіз мемлекетіміздегі өзектілігін көрсетіп беру. Сондықтан олар қазіргі кезеңдегі рухани құндылықтарға, мəдени жəдігерлерге айрықша көңіл

─ 168 ─ бөлініп жатқан тарихи кезеңде осы құбылыстардың терең астарлары зерттеушілер тарапынан ұлттық идея құбылысы аясында жан-жақты айқындалды. Қазақтың жалпы саяси ой тарихы мен дүниетанымында тəуелсіздікті ұлттық идея ретінде қарастырудың толық негізі бар. Қазақстан тарихының беттерінен əлемдік тарихи үдерістің дамуына дүмпу болған бірнеше ерекше тарихи-мəдени кезеңдерді атап көрсетуге болады, мысалы: ежелгі дəуірде – андронов, сақ, қаңлы, үйсін, ғұн мəдениеттері, ортағасырларда – түркі-моңғол мəдениеттері. Бұл жерде біздің заманымызға дейінгі бір мыңжылдықтан бастап Қазақстан аумағының еуразиялық номадизмнің эпицентрі болғанын, тарихи-мəдени сабақтастыққа сай Ұлы даланы қоныстанған халықтың дəстүрлі этномəдениетінің басты архетипі көшпенділік болғанын айта кету керек. Ерлік пен елдіктің үлгісін көрсеткен бұл дəуірдің бірлік пен ынтымаққа негізделген ұлттық идеясы көшпенді өмір салтын жиырмасыншы ғасырдың отызыншы жылдарына дейін сақтап келген қазақ халқының тарихи санасынан берік орын алғаны анық. Қазақ халқының санасында «дала еркіндігінің алтын ғасыры» ретінде сақталып қалған бұл кезең немесе «алтын заман» шын мəнінде бүкіл еуразиялық көшпелі өркениеттің тарихи дамуындағы оның кульминациялық кезеңі, шырқау шыңы еді. XV ғ. екінші жартысынан бастап Ұлы дала ғана емес, бүкіл Шығыс ғылыми-техникалық даму жағынан Батыстан артта қала бастады. Бірақ рухани даму, этикалық ұстанымдарды бекітуде Шығыстың өзіндік орны, менталитеті болғаны белгілі. Саяси-экономикалық қажеттіліктерден туындаған ұлттық идея бүгінгі күні экономикада, саясатта, мəдениетте, ғылымда, білімде Еуразиялық экономикалық қауымдастық (ЕурАзЭҚ) деп аталатын бірлестікті дүниеге əкелгендігі пайымдалды. ЕурАзЭҚ-ты құрудағы мақсат ортақ сыртқы кедендік шекараны, біртұтас сыртқы экономикалық саясатты, ортақ тарифтерді, бағаны қалыптастыру болды. Кеңестік жоспарлы экономика аясында тығыз шаруашылық байланыста болған бұл елдер одақ ыдырағаннан кейін саяси тəуелсіздік алып, нарықтық экономиканы қалыптастыруға көшті. Либералдықдемократиялық құндылықтар басым заманда нарықтық қатынастарды орнықтыру түсінікті, дегенмен қазіргі жаhанданған дəуірде оқшау күйде экономикалық дербестікті сақтап қалу мүмкін емес. Жаһандану заманының ерекше қасиеті аймақтық деңгейдегі қайшылықтар мен тоқыраулар əлемдік деңгейде өзінің теріс көрінісін танытады. Сондықтан аймақтық мəселелердің оңтайлы шешімін табуына барлық елдер мүдделі болып келеді. Ал Еуропаның дəл С.Е. НҰРМҰРАТОВ

─ 169 ─ ортасындағы қаржылық-экономикалық дағдарыс əлемдік экономикалық дамуды тежеп, рухани кедейленудің ұрығын себеді. Дүниежүзілік қаржылық-экономикалық дағдарыстың белгілі бір кінəлілерін тапқанмен оның нағыз түптамыры əлеуметтік ортадағы адами рухани кемелденудің жетіспеушілігінде жатқандығына онша көп көңіл бөлінбей келеді. Адамның мəні руханият əлемімен байланысты екенін жете түсінетін, зерделейтін тарихи кезең де келді. Еуразиялық идея осы мəселенің біршама қырларын аша түседі. «Еуразия», «еуразиялық кеңістік» терминдерінің тек құрлықтың ұғымын ғана білдірмейтіні белгілі. «Еуразияшылдықтың» географиялық жəне семантикалық шеңберлерін анықтар болсақ, бұл түсінік ұзына бойы жеті жа рым мың шақырым болатын Алтай тауынан бастап Карпат тауына дейін со зылып жатқан Ұлы даланы білдіреді. Ол өзіне үш аймақты енгізеді: Жоғарғы Азия (Алтай тауы, Тува, Моңғолия), Орталық Азия жəне Шығыс еуропалық жазықтық. Сондықтан Еуразия ауқымына ену мен енбеу өзіндік тарихи қисынға сəйкес келетін мүдделерге байланысты. Сонымен қатар ол халықтардың діліндегі сұқбаттық қатынастарға бейімділікке де көп байланы сты құбылыс болып табылады. Еуразия – бұл тек географиялық ұғым емес, ол мəдени-өркениеттік бірегейлікке деген ұмтылысты да білдіреді. Еуразиялық кеңістікті баяғыдан осы жердің табиғи ландшафтына бейімделіп, шаруашылықтарын жүргізген халықтар – түркілер, моңғолдар, финугорлар жəне славяндар мекендеді. Соған сəйкес бұл жерде өзге өркениеттік бітімдерден өзгеше еуразиялық өркениет пен еуразиялық мəдениет, еуразиялық бірегейлік пен еуразиялық философия қалыптасты. Бұл мəдени-тарихи сабақтастық тарих ырғағының бойында қалыптасқан құдіретті империялардың құрылуынан аңғарылады. Кейінірек оларды Ресей империясы мен социалистік принциптерге негізделген Кеңес Одағы алмастырды. Міне, осы мəселені жаңа деңгейде ғылыми сұрыптаудан өткізу еліміздегі ұлттық идеяның оңтайлы, өркениетті сипатта қалыптасуына негіз болады. Бүгінгі күні басқаларымен салыстырғанда, еуразиялық этностарды біріктіру үшін ресейлік мəдениеттің салмақты əлеуеті бар екені даусыз, бірақ əдетте, саяси біріктірушілік астар берілетін өркениеттік парадигмадағыдай, Еуразия Ресейдің синонимі емес. Классикалық еуразияшылдықта да бұл мəдени типтің өзегіне христиандық православие қойылады да, тұрандық эле мент кейінге ығыстырылады. Бұл ұлы идеяға кеңістіктік үш өлшем тарлық етеді, оған орман ландшафттары мен Ұлы даланы мекендеген халықтардың ғасырлар бойғы рухани тарихын бойына жасырған уақыт өлшемін де қосу керек. С.Е. НҰРМҰРАТОВ

─ 170 ─ Осы тұрғыдан алғанда ол тарихтың ырғағында қиюласқан əртүрлі халықтар мен төлтума мəдениеттердің біртұтас ошағы болып көрінеді. Еуразияның тұтастығы, оның мəдени-тарихи бірлігі туралы айтқанда, бұл мəдени-өркениеттік типтің көшпенділік тамыры туралы міндетті түрде сөз қозғалуы керек. Еуразиялық тұтастықтың тарихи негіздерін қалыптастыруда, осы біртұтас коммуникативті кеңістікті ұстап тұруда көшпелі өркениет орасан зор мəнге ие болды. Қазір халықтың дəстүрлі əлеуметтік-психологиялық іргетастары мен түбегейлі дүниетанымдық əмбебаптықтарының біршама өзгерістерге түсіп, құндылықтар қайтадан қаралып жатқан заманға да келіп жеткізілгендігі көрсетілді. Ол да тарихтың өзіндік заңдылығы екені анық екендігі тұжырымдалды. Дегенмен, қазіргі заманғы құндылықты електен өткізу адамзаттың тағдыры үшін іргелі маңыздылығы бар екендігі пайымдалды. Ол əрбір адами субъектіліктің ғана емес, бүкіл жаһандық өркениеттің болашағын анықтайды. Міне, қазіргі заманның тарих алдындағы жауапкершілігі де, ерекшелігі де осында екендігі түйінделді. Қазіргі заманның еуразияшылдығының сипаттамасына əртүрлі көзқарастар қалыптасып келе жатқанын атап өтуге де болады. Еуразияшылдықты тек оң мағынадағы құбылыс деп бағалаудан түбегейлі теріске шығаруға дейінгі аралықтағы пайымдауларды ғылыми əдебиеттерден кездестіреміз. Əрине, ол көзқарастардың бар, немесе жоқ екендігіне қарамастан өзара əрекеттесу мен ықпалдасу процестері объективті түрде жүріп жатқаны да белгілі. Ал енді Ресейдегі кейбір сыңаржақты тұжырымдарды насихаттаушы теоретиктері бұл идеяның маңызын терістей алмайды. Тек рухани діңгегін нығайтқан құбылыс қана тарихта өзінің орнын лайықты түрде ала алатыны белгілі. Əсіреқызыл, даурықпай еуразияшылдықтан көпшіліктің неге үркетіні де түсінікті. Өйткені күні кеше ғана осы аумақтағы елдер мен халықтар отаршылдық пен тоталитаризмнің бұғауын бастан кешіріп, ұлттық дəстүрлі мəдениеттерінен айрылудың аз-ақ алдында қалды. Қазақ халқының да ұлттық мəдениеті түбірлі өзгерістерге ұшырап, геноцидтік саясаттың нəтижесінде орны толмас адам, мал, табиғи жəне материалдық ресурстардың шығынына қоса, халықтың этномəдени тұтастығына орасан зор нұқсан келді. Сондықтан славян жəне тұран халықтарының жалпыадамзаттық құндылықтар ауқымында ментальдық бірлігін тəрбиелейтін уақыт та келді. Əлемдік қаржылық-экономикалық дағдарыстың арты рухани дағдарысқа ұласпауы үшін өзімшілдік философиясының орнына өзара түсінісу философиясының үстемдік ететін тарихи кезеңі де туС.Е. НҰРМҰРАТОВ

─ 171 ─ ындады. Бұл жалпы планетамызды рухани жұтаңдықтан құтқаратын философиялық ағым болуы тиіс. Қазіргі кезеңде осы философиялық ой-тұжырым Ресей мен Қазақстан философтары арасында əртүрлі халықаралық ғылыми-практикалық форумдарда қызу талқылануда. Еуразиялық идеяның ең негізгі принципінен ауытқымауды көздеуіміз шарт. Оны басымдылықта ұстау үшін оның жалпы бағытын құптайтын əлеуметтік, тарихи субъектілердің өзіндік егемендігіне, дербестігіне нұқсан келтірмеуі тиіс. Бұл кеңістікте жүзеге асатын экономикалық, мəдени жəне саяси өзара қатынастар, өзара əрекеттесулер, ықпалдасулар əрбір ұлттың өзіндік «Менін» құрметтей отырып қана жүзеге асуы тиіс. Содан кейінгі мəселе əрбір ұлттың рухани жетілу мəселесі болып отыр. Онсыз олар толық тарихи-əлеуметтік субъект деңгейіне көтеріле алмайды, көбінесе маргиналдық жағдайда қалып отырады. Сондықтан рухани кемелденудің тетіктері толық қосылмай ұлттың өзіндік этностық төлтумалығы, тарих сахнасындағы өзіндік келбеті туралы жартымды сөз қозғаудың өзі қиынырақ. Бүгінгі күнгі жаһандану заманында тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету тұрғысынан Шығыс пен Батыстың жақындасуы Еуразия құрлығы мемлекеттерінің дүниеге деген қатынасы мен интеграциясы іспетті аса тарихи қажеттілікке айналуда. Жаһандану заманында адам мен табиғат, техника мен адамгершілік, ислам мен христиандық, ұлттық пен жалпыадамзаттық құндылықтар арасындағы теңсіздік аса зор əлемдік күйреуге, барлық адамзаттың жойылуына апарып соқтыруы ықтимал. Еуразияшылдықты дүниеге айрықша қатынас түріндегі мəдени-философиялық доктрина ретінде жүзеге асыру осы теңсіздікті жоюдың басты жолы, адам тіршілігінің əр түрлі тараптарын үйлестірудің бірден-бір тəсілі болар еді. ХХІ ғ. еуразиялық идеяның кең де терең мəнге ие болуы да сондықтан. Ендеше Еуразиялық идея Еуразия құрылығындағы мемлекеттер арасындағы күрделі қайшылықтарды шешудің бірден-бір үйлесімді формасы, сонымен қатар көп деңгейлі интеграциялық процестердің қайнар көзі, ен деше, аймақтық қауіпсіздік пен бейбітшілікті қамтамасыз етудің бірден-бір құралы болып табылатындығы зерделенді. Аймақтық еуразиялық интеграция, Еуразия кеңістігіндегі мем лекеттердің өзара интеграциялық қауымдастығы олардың əрқайсысының ұлттық егеменділігі мен тəуелсіздігін, тұрақтылығы мен қауіпсіздігін одан əрі қамтамасыз ету үшін өте-мөте қажет. ҚР Президенті Н.Ə. Назарбаев ұсынған еуразиялық идея мен əлемдік дағдарыстан шығудың ол көрсеткен қазақстандық жолы арасында тығыз байланыс бар. Сондықтан еуразияшылдықтың, еуразиялық экономикалық интеграцияның болашағы өте зор. ХХІ ғ. – оны Еуразия кеңістігіндегі С.Е. НҰРМҰРАТОВ

─ 172 ─ халықтардың көпшілігі мойындап, болашақта еуразиялық идея үлкен материалдық күшке айналып, Еуразияда, бүкіл дүние жүзінде өзара түсіністік философиясы пен рухани келісім салтанат құрған ғасыры болмақ екендігі тұжырымдалды. Қазір халықтың дəстүрлі əлеуметтік-психологиялық іргетастары мен түбегейлі дүниетанымдық əмбебаптықтарының біршама өзгерістерге түсіп, құндылықтар қайтадан қаралып жатқан заманға да келіп жеткізілгендігі көрсетілді. Ол да тарихтың өзіндік заңдылығы екені анық екендігі тұжырымдалды. Дегенмен, қазіргі заманғы құндылықты електен өткізу адамзаттың тағдыры үшін іргелі маңыздылығы бар екендігі пайымдалды. Ол əрбір адами субъектіліктің ғана емес, бүкіл жаһандық өркениеттің болашағын анықтайды. Міне, қазіргі заманның тарих алдындағы жауапкершілігі де, ерекшелігі де осында екендігі түйінделді. Қазіргі заманның еуразияшылдығының сипаттамасына əртүрлі көзқарастар қалыптасып келе жатқанын атап өтуге де болады. Еуразияшылдықты тек оң мағынадағы құбылыс деп бағалаудан түбегейлі теріске шығаруға дейінгі аралықтағы пайымдауларды ғылыми əдебиеттерден кездестіреміз. Əрине, ол көзқарастардың бар, немесе жоқ екендігіне қарамастан өзара əрекеттесу мен ықпалдасу процестері объективті түрде жүріп жатқаны да белгілі. Ал енді Ресейдегі кейбір сыңаржақты тұжырымдарды насихаттаушы теоретиктері бұл идеяның маңызын терістей алмайды. Тек рухани діңгегін нығайтқан құбылыс қана тарихта өзінің орнын лайықты түрде ала алады. Əсіреқызыл, даурықпай еуразияшылдықтан көпшіліктің неге үркетіні де түсінікті. Өйткені күні кеше ғана осы территориядағы елдер мен халықтар отаршылдық пен тоталитаризмнің бұғауын бастан кешіріп, ұлттық дəстүрлі мəдениеттерінен айрылудың аз-ақ алдында қалды. Қазақ халқының да ұлттық мəдениеті түбірлі өзгерістерге ұшырап, геноцидтік саясаттың нəтижесінде орны толмас адам, мал, табиғи жəне материалдық ресурстардың шығынына қоса, халықтың этномəдени тұтастығына орасан зор нұқсан келді. Батыста адам құқықтары заңмен қатаң қорғалып, діни жəне мəдени төзімділік мəселесі алдыңғы қатарға шығып отырған шақта, Ресей саясатының астарынан шовинистік пиғылдың қайта аңғарылуы, Еуразиялық одақ идеясына кедергі жасары анық. Сондықтан славян жəне тұ ран халықтарының жалпыадамзаттық құндылықтар ауқымында ментальдық бірлігін тəрбиелейтін уақыт та келді. Əлемдік қаржылық-экономикалық дағдарыстың арты рухани дағдарысқа ұласпауы үшін өзімшілдік философиясының орнына С.Е. НҰРМҰРАТОВ

─ 173 ─ өзара түсінісу философиясының үстемдік ететін тарихи кезеңі де туындады. Бұл жалпы планетамызды рухани жұтаңдықтан құтқаратын философиялық ағым болуы тиіс. Қазіргі кезеңде осы философиялық ой-тұжырым Ресей мен Қазақстан философтары арасында əртүрлі халықаралық ғылыми форумдарда қызу талқылануда. Еуразиялық идеяның ең негізгі принципінен ауытқымауды көздеуіміз шарт. Оны басымдылықта ұстау үшін оның жалпы бағытын құптайтын əлеуметтік, тарихи субъектілердің өзіндік егемендігіне, дербестігіне нұқсан келтірмеуі тиіс. Бұл кеңістікте жүзеге асатын экономикалық, мəдени жəне саяси өзара қатынастар, өзара əрекеттесулер, ықпалдасулар əрбір ұлттың өзіндік «Менін» құрметтей отырып қана жүзеге асуы тиіс. Содан кейінгі мəселе əрбір ұлттың рухани жетілу мəселесі болып отыр. Онсыз олар толық тарихи-əлеуметтік субъект деңгейіне көтеріле алмайды, көбінесе маргиналдық жағдайда қалып отырады. Сондықтан рухани кемелденудің тетіктері толық қосылмай ұлттың өзіндік этностық төлтумалығы, тарих сахнасындағы өзіндік келбеті туралы жартымды сөз қозғаудың өзі қиынырақ. Еуразиялық идеяны пратикалық түрде іске асыру барысында Еуразиялық экономикалық қауымдастық, Еуразиялық даму банкі, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразиялық ұлттық университет, Еуразия университеттерінің ассоциациясы, Шаңқай ынтымақтастық ұйымы, Ортаазиялық одақ, Тəуелсіз мемлекеттер достастығы, Кеден одағы сияқты жаңа құрылымдар өмірге келіп, өздерінің өміршеңдігін баршаға көрсетіп отыр. Болашақта еуразиялық аймақтың, еуразиялық аймақтық интеграцияның, еуразиялық идеяның рөлі арта түспек. Əсіресе, қазіргі ұзаққа созылатын əлемдік қаржылық-экономикалық дағдарыстан еліміз жүйелі түрде жаңарып барып, орнықты даму жолына түсуі үшін біздерге əлеуметтік тұрақтылық, халықтардың бірлігі ауадай қажет. Еуразия аймағындағы елдер арасындағы экономикалық интеграцияны өрістету арқылы ғана өзіміздің ұлттық тəуелсіздігімізді одан əрі нығайтып, дағдарысты тезірек еңсере түсеміз. Дағдарыс дамудың бір сəті. Сондықтан оны жеңе білу, алға қарай ұмтылу негізгі парызымыз. Бүгінгі күнгі жаһандану заманында тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету тұрғысынан Шығыс пен Батыстың жақындасуы Еуразия құрлығы мемлекеттерінің дүниеге деген қатынасы мен интеграциясы іспетті аса тарихи қажеттілікке айналуда. Жаһандану заманында адам мен табиғат, техника мен адамгершілік, ислам мен христиандық, ұлттық пен жалпыадамзаттық құндылықтар арасындағы теңсіздік аса зор əлемдік күйреуге, барлық адамзаттың жойылуына апарып соқтыруы ықтимал. Еуразияшылдықты дүниеге С.Е. НҰРМҰРАТОВ

─ 174 ─ айрықша қатынас түріндегі мəдени-философиялық доктрина ретінде жүзеге асыру осы теңсіздікті жоюдың басты жолы, адам тіршілігінің əр түрлі тараптарын үйлестірудің бірден-бір тəсілі болар еді. ХХІ ғасырда еуразиялық идеяның кең де терең мəнге ие болуы да сондықтан. Ендеше Еуразиялық идея Еуразия құрлығындағы мемлекеттер арасындағы күрделі қайшылықтарды ше шудің бірден-бір үйлесімді формасы, сонымен қатар көп деңгейлі интеграциялық процестердің қайнар көзі, ен деше, аймақтық қауіпсіздік пен бейбітшілікті қамтамасыз етудің бірден-бір құралы болып табылады. Аймақтық еуразиялық интеграция, Еуразия кеңістігіндегі мемлекеттердің өзара интеграциялық қауымдастығы олардың əр қайсысының ұлттық егеменділігі мен тəуелсіздігін, тұрақтылығы мен қауіпсіздігін одан əрі қамтамасыз ету үшін өте-мөте қажет. Президент Н. Ə. Назарбаев ұсынған еуразиялық идея мен əлемдік дағдарыстан шығудың ол көрсеткен қазақстандық жолы арасында тығыз байланыс бар. Сондықтан еуразияшылдықтың, еуразиялық экономикалық интеграцияның болашағы өте зор. ХХІ ғасыр – оны Еуразия кеңістігіндегі халықтардың көпшілігі мойындап, болашақта еуразиялық идея үлкен материалдық күшке айналып, Еуразияда, бүкіл дүние жүзінде өзара түсіністік пен рухани келісім салтанат құрған ғасыры болмақ екендігі тұжырымдалды. С.Е. НҰРМҰРАТОВ

─ 177 ─ Түркия түрік жазуын, Араб, Египет т. б. Шығыс елдері классикалық араб жазуы, Иранда парсы жазуын қолданса, алыс шет елдердегі қазақ диаспорасы Батыс Европа елдері жазуын қолданады. Шетелдегі қазақтардың бүгінгі жағдайы қиын. Атақонысындағы қазақтардың əлеуметтік мəдени жағдайы алыс шетелдерге шашыраған қазақтарға қарағанда əлі де ұлттық құндылықтар сақталып, ұлттық мəдени орталықтар қызмет етіп, өз ұлтының мəдениеті мен тарихын зерттейтін үрдіс қалыптасқан. Бұл жердегі қазақтар шетелдерде білім алып, əсіресе ғылымда, түрлі салаларда жоғары деңгейлерге жетіп, жергілікті əлеуметтік ортада мəнсапты қызмет орындарда биіктерден көрінгенімен өз тілін білмейтін жас ұрпақ көптеп кездесуде. Өзбекстаңда 1,5 миллион қазақ бар, қызметке орналасу үшін ұлты өзбек болып жазылып кеткен қанша мың қазақ бар еді, енді Кеңес Одағы ыдырауымен жаңа паспорт алу тұсында да көп қазақтар өзбек ұлтына кіргізілгендігі анықталды. Ресейде қазақтар ірі диаспора өкілдері (1 млн. 310 мың) 12 елді мекенінде қоныстанып отыр, олардың арасында христиан дініне кірген, ана тілін білмейтіндер өте көп. Иран қазақтары Мазандаран облысының Турган, Конбəде-Кавас, Бəндар-Түркімен дейтін үш қаласыңда шоғырлана орналасқан. 1980 ж. Ауғанстаннан қоныс аударған қазақтар бар, оларға Иран азаматтығы берілмегендіктен əлеуметтік-мəдени жағдайлары Маңғыстаудан т. б. қазақ жерінен қоныс аударғандарға қарағанда қиын. Батыс Европада Европа Қазақ Қоғамы Федерациясы құрылып, оның құрамында 10-нан астам қазақ орталықтары қызмет етеді. Түркиядан Батыс Европаға қоныс аударған қазақша білетін аға буын түрік тіліне бейімделген еді, қазір олар да шет тіліне бейімделе бастады. Қазақша білетін үлкендер ортасы сиреп біткен, сондықтан ол жерде қазақша сөйлейтін орта жоқтың қасы. Бірақ, алыс шетелге шашыраған Батыс Европа елдеріндегі қазақтар арасында осы күнге дейін христиан дініне кірген бір қазақ кезікпеген. Шетелге Қазақстаннан оқуға келген қазақ жастарымен қазақ диаспорасы арасында тілдік өзара мəдени көмек қарым қатынас үрдісі қалыптаспаған. Шетелдердегі қазақтар əрине қандай болса да ұлттық құндылықтарын сақтап, осы күнге жеткізіп, қазақ халқының рухани құндылықтарын жаңғыртып отырған, əсіресе атақонысында қаймағы бұзылмай отырған Ресей, Қытай, Монғолия, Өзбекстан қазақтары болғанымен өздері тұратын елдердің мəдениетіне бет бұрған. Ресейдегілер орыс, Қытайдағылар қытай, Монғолиядағылар моңғол, Өзбекстандағылар өзбек тілдеріне бейім, қазақ тілінде сөйлегенде де осы тілдерді үздіксіз қосып сөйлеп, басқа этнолингвистік орта тілінің Г.С. ОМАРОВА

─ 178 ─ белгілі ерекшеліктері енгендігі айқын байқалды. Қазақстанға оралмандар тарапынан 1 миллион адам қосылды. Қазір шетелде 5 млн. 065,5 қазақ бар. Қытайда мемлекеттік бағдарламаға сəйкес Шыңжаңға миллиондаған ханзу əскері кіргізілген, ішкі Қытайдан жұмысшы күші есебінде ханзулар қазақтар қоныстанған кейбір өлкелерден қазақтарды ығыстырып шығарып, қалған ескі жұртты бұзып, өз игілігіне қолдануда. Туған тарихи Отанға, еліне оралған отандастардың аталары жат елдерде аман қалу жолында қаншама «тар жол, тайғақ кешумен» қиын күндерін өткізіп, ата қоныс туған жерге оралуды армандаған еді. Еліміз егемендігін алғаннан кейін тарихи Отанға оралған қазақтар осы күнге дейін келген жақтарына кері көшуде. Бұл үрдісті 90-шы жылдары Монғолиядан келгендер бастаған еді. Олардан кейін Қытайдан, Өзбекстаннан оралғандар т. б. қайталады. Өткен жылы 2010 ж. Түркиядан Қазақстанға көшіп келген бірқатар қандастар отбасымен кері көшіп кету үрдістері орын алды. Монғолиядан Қазақстанға қоныс аударып келіп, қайта кері көшкендер үшін Монғолияда бəрін қайта бастау оларға үлкен қиындық əкелді. Кері қоныс аударудың себебі, біздің ойымызша: əлеуметтік бейімделу үрдісі толық іске аспаған. 1. қоғамда əлеуметтік байланыс коммуникация құралы көбіне орыс тілінде; 2. шеттен келгендіктен қоғамға сіңісу, психологиялық тұрғыдағы қиындық; 3. жұмыссыздық; 4. əлеуметтік-тұрмыстық қиындықтар; 5. аталған қиындықтардан гөрі, өзі үйреніп қалған əлеуметтік мəдени ортаны таңдау, қайда барып, не істеуді білетін, қалай тіл табысатын ортаны іздеу; 6. мұсылман құндылықтары берік бекіген Араб əмірлігі, Египет т.б. елдерден келген қазақтарға Қазақстанда өмір сүру əлі де үлкен қиындық туғызары мүмкін деп жорамалдаймыз. Иран т. б. араб елдерінен келген отбасыларда бірнеше əйел алушылық орын алғандықтан олардың əлеуметтік жағдайында басы ашылмаған мəселелер орын алып отыр. Бұл мəселелермен тікелей айналысып, қайшылықты тұсын бағалау түйткілі көрінеді. Олардың арасында ұлттық патриоттық сезімге баулитын, рухани қолдау да қажет деп ойлаймыз. Тарихи этникалық атажұртына келген қандастардың кері қоныс аударуы қайшылықты проблемалардың бет бейнесін ашып берді. Басқа ұлттармен өзара сұхбат үрдісін қалыптастырып, жаңа өркениетті дамуға бет бұрған қазіргі қазақ қоғамында бұл қайшылықты басымдық танытып отырған мəселені бағалап, күрделі зерттеу проблемасы туындап отыр. Басқа елдерде мəдениетаралық өзара ықпалдасу қатынастары орныққан кеңістікте болған диаспорадағы болмыс ұлттық санасындағы өзіндік ерекшеліктерге орай жəне уақыт Г.С. ОМАРОВА

─ 179 ─ пен кеңістіктерде жалпы қазақтың тарихи санасында орныққан кейбір ерекшеліктерге сəйкес ұлтты тұтастандырушы идеяны қалыптастыру қазіргі уақыт талабынан туындап отыр деп ойлаймыз. Қазіргі заманғы этномəдени үрдістердің жаңаша қарқын алып дамуы шетел қазақтарына аталған ұлттық əлеуметтік мəдени болмысын дамытуға үлкен қиындықтар туғызып, үлкен проблемаларды жүктеп отыр. Осы мəселелерді шетелдердегі қазақтар өздігінен шеше ала ма? Біздің ойымызша, шетелдердегі қазақтардың ұлттық құндылықтарын нығайту жолындағы саналы қызметтің басында жалпы қазақ зиялылары болуы керек. Өйткені, алыс шетел қазақтарының көбі жоғары білімді емес, кейбірінің жалпы білімі жоқ. Сондықтан олар ұлттың өзін ұлт болып ұюға жетелейтін бағыт-бағдарға, қауымдастықты топтастыратын ұлттық идеяға зəру болып отырғаны байқалды. Сонау ертеден өзінің өзектілігін жоймай келе жатқан Сократтың «өзіңді өзің тани біл» дегені, бізге, өз ұлтымыз дүниедегі жалпы қазақ халқы болып өз бағдарымызды, алдымен өзімізді, ұлтымызды танудан, осы тұрғыдағы дұрыс бағыт бағдардан басталуы керектігіне назарымызды аудартып отырған секілді. Қазір əлемдік мəдениет алдында жалпы қазақты жоғары деңгейге көтеретін өркениетті жаңа рухани дамуға талпыну ғана емес, батыл қарыштап қадам басу керек. Мəдениетаралық жəне өзара күрес тудыратын этномəдени фактілердің белең алуы тұсында шетелдердегі қазақтарды ғана емес, жалпы қазақты бірорталыққа біріктіретін біртұтас дүниежүзі қазақтарын байланыстыратын жалпы қазақтың ұлттық идеясы болуы керек. Осы ұлттық идеяны басшылыққа ала отырып, қазақ халқының шетелдердегі құрамдас бөліктері өз туған тілі мен бірегей мəдениетін дамытуы арқылы рухани дүниесін ұрпақтан ұрпаққа жеткізуге қызмет ететін құрылымдарды одан əрі күшейтіп, туған халқының көркеюіне қызмет етуі керек. Сонымен қатар шетелдерде жүрсе де басқа ұлттардан білім мен ғылым, өнер мен мəдениетін дамытудан жоғары деңгейде көрінуі керек. Сондықтан шетел қазақтары жаңа дамуға бет бұрып, қазақты əлемге танытатын деңгейге жетуі үшін оларға өзін-өзі ұйымдастырудың жолын көрсететін үлгінің əдістемелік негізін қалау заманауи жаһандық құбылыстардың талабы. Шетел қазақтары жаһандық өзгерістерге сəйкес өзіне тəн өркениетті даму жолын тауып, ұлттық рухани құндылықтарды жаңғыртуының тиімді жолдарын танытатын, ұлттық сана сезімнің оянуына ықпал ететін көшбасшылық тұғыр жалпы қазақты тұтастандырушы ұлттық идея қалыптастыру ортақ қажеттіліктен туындап отыр. Рухани өркениеттік, жаңару үрдісін қалыптастыруға қоғамда Г.С. ОМАРОВА

─ 180 ─ ұлттық патриоттық рухани насихат орнықтыруда əлемдегі жалпы қазақ зиялылыры, зиятты қауым басты рөл атқаруы қажет деп ойлаймыз. Отан əрбір адам үшін қасиетті, əрбір адам əлеуметтік мəдени жағынан өзін тарихи Отаннан тыс есептеп, сезіне алмайды. Кез келген адамның туған Отаны болады. Белгілі алаш азаматы Қ. Қоңыратбайұлы «Жиделі Байсын жерін» іздеп елінен қоныс аударғандар» деп, қазақ жерінен қоныс аударған руларды атағаны секілді, бейбіт заманда құтты қоныс, жақсы өмір, «Жиделі Байсын жерін» іздеп мəңгілікке өз Отанынан қоныс аударып жатқан жаңа қазақтарды қалай түсінеміз. Қ. Қаб драхманов материалдық құндылықтарды рухани құндылықтардан жоғары қойған Отаннан қоныс аударушылар жайлы ащы болса да шындықты айшықтайды. Қазіргі кезде тарихи Отан Қазақстанға Монғолия, Қытай, Түркия, Иран, Өзбекстан т. б. елдерден оралған қазақтар «оралман» деп аталады. Олар өздерін «оралман» деп атаудан қазіргі қазақ қоғамындағы əлеуметтік мəдени ортада олар бегілі бір бөлінуге ұшырағандай сезінуде. Осы көзқарастардан олар тарихи Отандағы отандастарын «жерліктер» деп атайды. Шетелдердегі қандастарымен тыңғылықты жұмыс атқаратын Германия, Израиль т. б. секілді елдерден кейбір мəселелер бойынша қанағаттанарлық үлгілер қолға алынғандығы белгілі. Бірақ, бұл тұрғыда Германия, Израильден үлгі алғанмен Қазақстан жағдайына жəне жалпы қазаққа тиімді бағыттарға бейімдеу жолдарын қарастыратын уақыт келді. Еліміз егемендігін алуымен жəне қазіргі кезде жаңа қазақтар кəсіп, оқу, білім, өнер т.б. себептермен шетелдерге кету арқылы жаңадан қазақ диаспорасының қалыптасуына ықпал етіп отыр. Бұл үрдіс еліміз қазақ балаларының шетел азаматтарына сатылуымен жалғасын тауып отыр. Халықаралық адам құқығы жөніндегі заңға сəйкес балаларды сату заңды құбылыс болғанымен, гуманистік, жалпыадамзаттық құндылықтарға қайшы. Кеңес Одағы ыдырауымен бұл құбылыс Достастық елдерінде терең қарқын алып отырғандықтан, бұл құбылыстар Достастық елдері аясында адам құқығы жөніндегі халықаралық демократиялық қоғам талаптарына ғана емес, адамгершілік этикалық заңдар мен жалпыадамзаттық құндылықтарға сəйкес қайта зерделенуі керек. Заңды тұрғыдан қазақтың өз қолымен шетелге сатылған, қазақ халқының жас ұрпақ өкілдерін, болашақ қазақ елін көркейтуге ат салысатын қоғамымыздың басты байлығы жас қазақтар жəне қазақ қоғамында туылған орыс, украин, неміс, белорус, кəріс т.б. балалаГ.С. ОМАРОВА

─ 181 ─ ры да елімізде қалып, қазақтың игілігіне қызмет етуі керек. Кезінде монғолдар қыпшақтарды араб т.б. елдеріне сатуынан шетелдерде мəмлүктер қалыптасты. Батыс Европа отар елдерінде тірі тауар сатумен айналысатын «Африкалық компания» құрып қыруар дəулет кіргізді. Қазір Достастық елдері жас бүлдіршіндерді сатумен айналысатын демократиялық қоғамда «Африкалық компания» деп аталмаса да, халықаралық заңға сəйкес адам саудасы берік сақталып отыр. Қазіргі кезде жаңа құтты қоныс «Жиделі, байсын жерін іздеп» жұмыс, оқу білім, өнер, жақсы өмір іздеген қандай адамдар шет елдерге бара алады. Əрине, бұл тұрғыдан қоғамымыздың əлеуметтік топтарын сараламағанмен шет елде мəңгілікке өмір сүруге қалып жатқандар ауылдан шыққандар емес, көбіне ең алдымен жоғары білімді жəне қалталы азаматтар екені байқалып отыр. Кез келген қоғамның басты байлығы саналатын, адам саудасының бейбіт күнде орын алуы бүгінгі күні де қазақтың шетелдерге шашырау үрдісінің қалыптасуына ықпал етіп отыр. Аралас некелердің орын алуы шетел қазақтары арасында ғана емес, жалпы қазақ арасында да ассимиляция үдерісінің жалпылық сипат алуына ықпал еткелі отыр. Қазақ қоғамында ұлттық идея мен патриоттық рухани насихат орнату қажеттігі қазіргі кезде Қазақстанда жəне Қазақстаннан шетелге оқу, еңбек т. б. мақсаттармен кеткен қазақ қыз-жігіттердің, шетелдегі қазақтардың арасындағы қазақтардың (ағылшын, қытай, неміс, американ, француз, испан, ливан, египет, конго, африка, корей, түрік, жапон, өзбек, ресей, закавказье, араб əмірлігі т.б.) шетел азаматтарымен тұрмыс құруы, қазақ халқы тарихында бұрын соңды болмаған маргинал топ құрып, ұлттың мəңгүрттенуіне терең ықпал еткелі отырғандығынан да туындай түсіп отыр. Шетел қазақтары өркениетті рухани жаңару үрдісінің жобасын жасауы бұл əлемдік мəдениет алдында жалпы қазақтың даралылық орнын жоғары деңгейге көтеруге қызмет етуі керек. Бұл мəселені іске асыруға алдымен осы жобаны жасайтын ұлт зиялыларынан құрылған жұмыс тобы құрылып, олар өз ойларын дөңгелек үстелде жариялап, артық кем жері толықтырылуы керек. Бұл мəселеде қарапайымнан күрделіге қарай сатылап өркендеу позициясын ұстануда шетелдегі орыс, неміс т.б. тəжірибесіндегі ең қарапайым, тіл үйрету курстарын т.б. бастап ұйымдастыруға шетелдегі елшіліктердің мəдениет орталықтары да ат салысуы маңызды. Бұл үрдіске Ресейде Қаржы министрлігі, Ресейдің шетелдердегі елшіліктері де ат салысқан. Шетел қазақтары рухани құндылықтарын сақтауға қызмет ететін бағыттар анықталып, халықаралық əлемдік ортада шетел қазақтарын, шетелге кеткен жаңа қазақтарды өз елінің игілігіне қызмет етуге, екі Г.С. ОМАРОВА

─ 182 ─ ел арасындағы көпір саясаты туралы түсінік қалыптастыруды олардың санасына сіңіріп, осы мəселенің анығын танып білуге көмектесу, патриотизм сезімдерін қалыптастыру керек. Бұны осы күнгі қытай, түрік, армян т.б. диаспорасының тəжірибесінен байқап көруге болады. Шетелге кеткен жаңа қазақтар, бұрыннан шетелде тұратын қазақтарымен байланыс орнатпаған. Олардың əлі өз мемлекетінің игілігіне қызмет ету туралы ой санасы əлі қалыптаса қоймаған. Олар өздерін əлі де қай бағытта дамуы жөнінде айқындап, өзін өзі дұрыс анықтап, олардың санасында терең бейімділік үрдісі орнамағандығымен айқындалып отыр. Осы білімді қазақтарды ел игілігіне қызмет етуге тартуға назар аударылуы керек деп ойлаймыз. Осы мəселені іске асырудың перспективтік бағыттарын жасау алдағы міндет. Осы қызметте Алаш азаматтарының шетелдердегі қазақтар арасындағы қызметі де үлгі болуы керек. Шетел қазақтары жалпы қазақпен бірге əлемдік мəдениет алдында еліміздің даралылық орнын жоғары деңгейге көтеруге қызмет етуі үшін, олардың санасында ұлттық идея қалыптасуына ықпал ететін шаралар ұйымдастырылуы керек. Қазіргі кездегі жаһандық құбылыстар тұсында ұлтаралық қақтығыстардың орын алуына жиі ұшырайтын диаспора мəселесіне дүние жүзі ғалымдары терең назар аударып отыр. «Əлемдегі диаспоралар» мəселесінің алуан түрлі əлеуметтік-мəдени қырларын жанжақты жүйелі зерттеу мемлекетаралақ өзара байланыстарды дұрыс қалпына келтіруге, көптеген лоббистік қитұрқы саяси ұлтаралық дау-жанжалдық тартыстық тығырықтан шығуға, өзара бейбіт келісім, ұлтаралық-дінаралық сұхбатты өрбітуге үлкен ықпал етері сөзсіз. Достастық елдерінде қазіргі кезде мемлекетаралық «көпір» немесе лоббистік саясатты дамытудың жолдарын өз диаспораларына үйрету қарастырылып, жан-жақты зерделенуде. Қазіргі кездегі жаһандану тұсында қазіргі қазақ зиялылары, зиятты қауым тарапынан жалпы қазақты жаңа өркениетті дамуға жетелейтін, шетелдердегі қазақтарға дұрыс бағыт бағдар беретін рухани қолдауға идея, жоба керек. Сонымен қатар бұл үрдіс ең алдымен дүниедегі исі қазақты, яғни ұлтты біріктіретін ұлттық идеядан бастау алуы керек деп ойлаймыз. Бұл идея С. Нұрмұратовтың ұлттық идея Қазақстан жағдайында жергілікті тұрғындарды ғана жарқын болашаққа жетелейтін бағдар, көшбасшы болып қана қоймай, ол алыс жəне жақын шет елдердегі қандастарымыздың рухани деңгейде демеу болатын қасиетке ие болуы керек дейтін секілді ойлардан баста латын секілді. Осы тұрғыдан қарағанда əлем қазақтарының Г.С. ОМАРОВА

─ 183 ─ тарихи Отаны Қазақстанның қазіргі стратегиялық бағыттарының бірі еліміз ең мықты елдердің алдыңғы қатарына шығу болып отыр. Шетелдердегі қазақтар мен тарихи Отандағы қазақтарды байланыстыратын ұлттық идеяны нақты анықтап, танып білетін уақыт келді деп ойлаймыз. Шетелдерде Германия, Израиль, Қытай т.б. елдерінің өз қандастарымен арақатынасын дамыту тəжірибелері мол. Кеңес Одағы ның ыдырауына байланысты диаспораларымен тыңғылықты жұмыс атқаруға іле кіріскен елдердің бірі Ресей. Ресейдің 2002 ж. Франциядағы елшісі А. Авдеев тек Париж қаласында ғана орыс орталығында, бір мезгілде 500 адам орыс тілін оқып, үйренетінін айтады. Дегенмен орыс адамын еліне келтіріп, шетелдердегі орыстың ұлттық идеясының қалыптасуы бүгінгі Ресейдің емес, ертеде Ресейден кеткен орыс зиялыларының көзден қанды жасты ағыза жүріп жасаған жанқиярлық еңбегінің жемісі екенін естен шығармағанымыз жөн. Бүгінгі Ресей сол бастамаға ие болып, диаспораларымен жанжақты күрделі стратегиялық бағыттардағы жұмыстарды іліп алып, жағастыруда. Атақонысын мекендеп отырған Ресей, Өзбекстан, Қытай, Монғолия қазақтары арасында ұлттық болмыстың сақталып қалуына ық пал етіп, білім мен ғылымды дамытуға, бала оқытуға көз қырын салып, мəдениетін дамытуға Монғолияда Т. Рысқұлов т.б., Қытайда Ə. Бөкейханов, Р. Мəрсеков, М. Дулатов, А.Байтұрсынов, З. Шəкəрімұлы, С. Нұртаев, Ə. Найманбаев т. б. белгілі қазақ зиялылары мен Алаш ардагерлерінің зор ықпалымен басталып жергілікті шетелдегі көзі ашық көкірегі ояу ел азаматтары, өз орталарынан шыққан дін адамдары, молдалар, сол ортадан шыққан қарапайым адамдар, зиялылар зор үлес қосты. Қазақ диаспорасының ұлттық болмысын дамыту мəселесі жөнінде жоғары дəрежелі жоба шетелдердегі қазақ мəдени орталықтарына теориялық жəне тəжірибелік жағынан жан-жақты бағыт беруі керек. Зерделенген нақты жобалар жасалып, іске асырылуы керек. Қазіргі жалпы қазақтың санасында орнықты ұлттық тұтас тандырушы идея қалытастыру үшін адам санасына жететіндей жұмсақ тілмен патриоттық сезімдерді оятатын қазіргі заман талабына сай ойлар мен тұжырымдар жасау маңызды. Жаһандану үдерісі бүкіл əлемдік сипат алып отырған бүгінгі күні шетелдердегі қазақтар көп мəдениеттердің тоғысқан ортасында отырып келешекте ұлттық болмысын, ана тілін, т.б. құндылықтарын қалай сақтап қала алады деген мəселелер өзекті мəселе болып отыр. Шетелдегі орыс диаспора Г.С. ОМАРОВА

─ 184 ─ өкілі, көрнекті орыс философы Федотов пен көрнекті ақын А. Үлімжіұлының сонау ертеде айтып кеткен сөздерінің маңызы бүгінгі күні де артып отырғандығына көз жеткізе түсеміз. А.Үлімжіұлы «Қазақ өз алдына ел болып, тəуелсіздікке қол жеткізіп, өркениетті елдер қатарына жете ала ма?» десе, шетелдегі орыс философы Федотов «Будет ли существовать Россия?» деген болатын. Осы ойлардың астары жайында қазір терең ойланатын уақыт келген секілді. Əдебиеттер: 1. Əшімбаев М. Жаһандану дүниесі // Қоғам жəне дəуір. – 2004. – № 2. –.4–6 бб. 2. Нысанбаев Ə. Жаһандану жəне Қазақстанның орнықты дамуы. – Алматы, 2002. – 268 б. Г.С. ОМАРОВА

─ 185 ─ Г.Ə. ОМАРОВА (Қазақстан, Алматы қ.) ШЕТЕЛДЕГІ ҚАЗАҚ ЖАСТАРЫ ҰЛТТЫҚ ИДЕЯНЫ ТАРАТУШЫ НЫСАНЫ РЕТІНДЕ Қазақстан тəуелсіздігінің 20-шы жылының ең бір маңызды оқиғасы ҚР Президенті, Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының төрағасы Н.Ə. Назарбаевтың қатысуымен өткен Дүниежүзі қазақтарының IV Құрылтайы. Əлемнің 35елінен Астанаға Құрылтайға қатысу үшін 400 ден астам делегат келді. Құрылтайға дайындық жасау жəне өткізу барысында шетелдегі қазақ жастарына ерекше көңіл бөлінді. Делегаттар арасындағы жастардың үлесі 60 пайызды құрады, ал көпшілігі өздерінің тарихи отандарына алғаш рет келуге мүмкіндік алған болатын. ДҚҚ қазақ жастарымен жұмыс жүргізуде біршама тəжірибе жинақтады деуге болады: жыл сайын Қазақстанның Тəуелсіздігі күніне дəстүрлі түрде айтыс өткізіледі, одан басқа түрлі елдердің оқушылары халықаралық олимпиадада қазақ тілінен сайысқа түседі, жаз айларында республикалық «Балдаурен» сауықтыру лагерінде шетелден келген жүзден астам балалар бір-бірімен танысып демалады. «Дарын» республикалық ғылыми-тəжірибелік орталықпен бірлесіп Қауымдастық оқушыларды қазақ тілі мен əдебиеттен өткізілетін халықаралық олимпиадаларға тартып отырады. Олардың жеңімпаздарына Қазақстанда жоғары білім алу үшін гранттар беріледі. «Атамекен-тұғырым, ана тілім-тұнығым», «Азат рухты Атамекен», «Отаным-жаным, Ана тілім-арым» халықаралық жыр мүшайралары, жас ақындардың айтысы «Атажұртым - жыр əнім, тəуелсіздік - ұраным», сондай-ақ ақындардың халықаралық жыр сайыстарын өткізіп отыру дəстүрге айналып келеді. Шетелдегі қазақ диаспоралары өкілдері үшін Қауымдастық қазақ тілінің үш жазбасында «Туған тіл» альманахы мен халықаралық қоғамдық-саяси жəне əдеби-көркем «Алтын бесік» журналын дайындап шығарады. 2011 жылы өткен Құрылтай кезінде астанадағы резидент орталығы өз есігін айқара ашып, сахна төрін жас əртістерге берді, жарық та кең залдарында Қытай, Өзбекстан, Моңғолиядан келген студенттер мен оқушылардың қолтумалары көрсетілді. Қолөнершілердің сүйек, былғары, ағаш, жүннен жасалған бұйымдарын халық таласа-тармаса сатып алып жатты, ал жас суретшілердің картиналарын алам деушілер

─ 187 ─ жəне тарихи отандарында қалу туралы шешімді өз беттерінше қабылдайды. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы ҚР Білім жəне ғылым министрлігі саласындағы қазақ диаспорасы өкілдері, оралмандар мен шетелдік азаматтардың кешенді тестілеу нəтижелерін қарастыру жөніндегі комиссия жұмысына қатысады. Тəжірибе көрсетіп отырғандай, қазақ диаспорасы арасындағы мемлекеттік органдар тарапынан жүргізілетін ақпараттық жəне ұйымдастыру жұмыстары мейлінше жетіспей отыр. Үстіміздегі жылы ҚР Білім жəне ғылым министрлігі мен Ұлттық тестілеу орталығы комиссиясының көшпелі отырысы тек Моңғолия мен Тəжікстандағы қазақ диаспорасы арасында өткізілген. Оның үстіне, мыңнан астам қазақ тұратын Тəжікстанда тестілеу 100 тəжікті халықаралық айырбасқа іріктеуімен қатар жүргізілген. Соңғы үш жыл ішінде дайындық бөлімдеріне қазақ диаспорасы өкілдері мен оралмандарды қабылдаудың мемлекеттік тапсырысы орындалмай отыр. Біздің қолдағы мəліметтер бойынша, Қытайдың 9 сыныбын бітірушілердің көпшілігі ағымдағы жылы Үрімшіден виза ала алмай қалған, оның себебі дайындық бөлімге қабылдау Қазақстанның жоғары оқу оырндарында білімін жалғастыру мақсатында ғана жүргізу қарастырылған. Іздің пікіріміз бойынша, қазақ диаспорасы өкілдері мен оралмандарды кешенді тестілеуді ұйымдастыру барысында шетелдегі этникалық қазақтардың өмір салтының нақты жағдайлары ескеріле бермейді. Атап айтсақ, Өзбекстандағы қазақ мектептері осы елдің заңдылықтарына сəйкес баланың білім алуын 9 сынып базасында аяқтайды.Осындай жағдай Түркіменстанда да орын алған, алайда ондағы балалар 9 сыныпқа дейін тек түркімен не орыс тілінде оқытатын мектепте ғана оқытылады, өйткені қазақ мектептері түгелдей дерлік жабылып қалған. Қазақстандық мектептерде ҚР тұруға ықтияр алған, өз балаларының болашақ тағдырын ойлаған шеттен келген қазақ ағайындарымыздың балаларының көптеп оқытылуы тегін емес. Жоғарыда айтылған жағдайлар дайындық бөлімдерінің қазақ диаспорасы өкілдері мен оралмандарының тек қана жоғары білім алып қоймай, колледждер мен кəсіби лицейлерде орта жəне арнайы білім алуларына бағытталуы оң болып табылар еді. Бізге белгілі, Қазақстандағы кешенді тестілеу қазақ тілінен жазбаша емтихан ретінде жүргізіледі. Алайда, Қытай қазақтары туған тілдерінде емін-еркін сөйлегенімен, Қазақстандағы қазіргі жазба əліпбиді танымайды. Моңғолия қазақтары кириллица мен туған тілдерін жақсы білгендерімен Қазақстан мен Моңғолиядағы кирилГ.С. ОМАРОВА

─ 188 ─ лица əліпбиіндегі əріптердің сəйкес келе бермеуінен қиындықтарға душар болып жатады. Бұл жерде əліпбидегі əріп санында да айырмашылық бар. Осыдан келіп емтихан кезінде қателердің кетуі орын алады. Өзбекстан мен Түркіменстан қазіргі кезде латын əліпбиіне ауысып кетті. Ресейдегі қазақ жастары туған тілін білмейді, өйткені қазақ тілінде оқытатын ұлттық мектептер жоқтың қасы. Еуропадағы қазақ жастары да туған тілдері мен мəдениетін, əдет-ғұрпын нашар білетіндігі мен түсінетіндігі жасырын емес. Сондықтан да Қазақстандағы жоғары оқу орындары жанынан ашылған дайындық бөлімдерінің міндеті, біздің көзқарасымыз бойынша шетелдік қазақтарды ана тілдерінде кириллица ғарпіне жазу мен оқуға үйрету, Қазақстан тарихының əліпбиінен білім беру, қазақ тілін тереңдетіп білуін жетілдіру, жалпы білім деңгейін көтеру, əлеуметтік бейімделуіне жəне тек жоғары оқу орындарынада ғана емес, сондай-ақ колледж, кəсіби лицейлерде білім алуларына жағдай жасау. Яғни жоғары оқу орындары тарапынан дайындық курстары тыңдаушылары арасында кəсіби бағдар бағытында жұмысы аса маңызды болып табылады. Біздің Қауымдастық ҚР Президентінің Құрылтайдағы айтқан сөзін алға тарта отырып, дайындық бөлімдеріне түсу тəртібіне өзгерістер енгізуді ұсынады, қазақ диаспорасы өкілдері мен оралмандары үшін қазақ тілі пəнінен жазбаша емтихан орнына сұхбаттасумен алмастыруы керек секілді, дайындық бөлімдерінің бағдарламасын қайта қарастырып, қайта бекітуге жіберу, шекаралас аудандарда қазақ диаспорасы өкілдері мен оралмандар үшін арнайы колледждер ашу қажет. Қырғызстаннан келген жас кəсіпкер Əлия Бралқиеваның Құрылтай жұмысы туралы пікірі: «Дүниежүзі қазақтарының IV құрылтайына қатысуым өмірімнің ең бір жарқын сəттерінің бірі болып қалды. Əсем қала Астананы көріп, Қазақстанның қарыштап өсіп-өркендеп жатқанының куəсі болдым. Бұрын даңқын алыстан ұққан Қырғыз елі, Қырғызстандағы қазақтар қастерлеп қадір тұтқан Елбасымызды жақыннан көрдім. Құрылтай мінберінен сөйлеген Қазақстанның Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың сөзінен біз, шетте жүрген қазақтар, əсіресе жастар, аталық қамқорлықты сезініп, көңіліміз демденді, жігеріміз артты, киіз туырлықты қазақтың бір бөлшегі екенімізді айқын түсініп, жауапкершілігіміз жоғарылады. Нұрсұлтан Əбішұлының «Əлемнің əр қиырындағы қазақ жастарын атамекенге оқуға жəне Қазақ еліне қызмет етуге шақырамын» деп айтқаны көкейімнен кетер емес. Осы орайда, кемеңгер ақын Абай атамыздың: Г.С. ОМАРОВА

─ 189 ─ «Əсемпаз болма əрнеге, Өнерпаз болсаң, арқалан. Сен де бір кірпіш дүниеге, Кетігін тап та бар, қалан!» деген жыр шумағы маған басқа қырынан ашылғандай болды. Біз, тағдыр тауқыметімен атажұртынан ауа көшіп, жер бетіне шашылып кеткен «мың өліп, мың тірілген» қазақтың немере-шөберелері əрқайсымыз бір-бір кірпіш сияқтымыз. Көшбасшымыз Нұрсұлтан Назарбаев бізге де қасиетті қазағымыздың, Қазақстан атты алып қорғанымыздың бір кірпіші болып қалануымызға мүмкіндік беріп отыр. Біз шетелдегі қазақ жастары ойлануымыз керек, қолымызға қонып отырған бақыт құсын уысымыздан шығарып жібермеуіміз керек.

Мен Құрылтайға кəсіпкер ретінде ғана емес, өзімнің сүйікті əншілік өнерімді тартулағалы да қатысқанмын. Қазақстандағы жəне шетелдердегі өнер адамдарымен кездесуім, олардың репертуарымен танысуым маған үлкен өмірлік мектеп болды. Аты аңызға айналған əнші Бибігүл Төлегенованың бұбұл үнін ұғып, ұғып ғана қоймай өзімен жолығып, сөйлескеніміз – бір ғанибет. Бұл кісінің таланты, қажыр-қайраты, қарапайымдылығы, биязылығы кімге де болса үлгі». Ал келесі Самарадан келген ресейлік делегат Əсел Таумованың пікірі мынадай: «Очень отрадно и в то же время грустно вспоминать прошедший Курултай. Показалось, что он прошел в один миг, в одно мгновение, все события настолько гармонично вливались в существующую обстановку, что сложилось впечатление, что пролетел один день, один самый лучший день. Впервые в самолете, впервые в Астане, впервые на Курултае… Во всех смыслах - дебют. Перед посадкой смотрим в иллюминаторы – видим Астану, не просто город, а настоящее созвездие, только не в небе, а на земле. Город очень красив, миллионы маленьких огоньков зовут к себе, еще каких то несколько минут и оказываешься в центре этого созвездия, становишься его маленькой частью. Ночной город всегда красив, а тем более тот, который видишь впервые, хочется запомнить все, каждое его очертание, но это, к сожалению, невозможно. Остается лишь общее впечатление, которого достаточно, чтобы помнить о чем-либо всю жизнь. Потом дорога из аэропорта, красивые здания, непривычные для глаз, национальные орнаменты, река, а вот еще здание, похожее на замок. И все светиться и переливается разноцветными огоньками. Приехав в гостиницу, первое желание было прогуляться по городу. Посмотреть на все это уже не из окон. Несмотря на поздний час, идем. Немного подвела погода. Но как мы поняли, тут это в порядке вещей. Г.С. ОМАРОВА

─ 190 ─ Немного непривычно, когда за 15 минут температура воздуха падает и начинается ливень, хотя до этого светило солнце. В любом случае, у природы нет плохой погоды. Впервые видела Президента не с экрана телевизора, что вызвало много эмоций. В такие моменты еще больше начинаешь понимать всю важность происходящего. Его речь заставила задуматься. В тот момент я начала как никогда остро ощущать гордость за Казахстан, гордость за то, что я - казашка. Впервые побывала на казахской опере. Такого в России явно не увидишь. Национальная постановка. Очень интересно. Красивые костюмы. Хорошие певцы и танцоры. Это стоит отбитых в аплодисментах ладошек. Запомнились шикарные приемы. Очень красивые залы. Лестницы. Холлы. Фотографий сделана уйма. Замечательные артисты, музыканты, певцы. Все сразу в одном месте создало удивительную атмосферу, звуки оркестра, свет, голоса. Ну, вы меня понимаете. Люблю футбол, но никогда не сидела на трибуне. Все ограничивалось экраном телевизора и бурей эмоций. Но это в любом случае немного иные ощущения. Смотреть как играет Турция, Европа, Китай, Монголия, Казахстан было немного непривычно, ощущение, что ты сидишь на чемпионате мира, хотя в принципе так и было. И сразу все происходящее воспринимается еще острее. Очень переживали за наших ребят. За это время успели с ними хорошо подружиться, поэтому переживали еще сильнее, как за них, так и за страну, которую мы представляли – Россия. Ребята очень серьезно подошли к этому моменту – трехразовые тренировки это сложно. Но мне кажется понимание того, что именно они стали чемпионами мира среди казахов на ближайшие 5 лет, пришло к ним совсем недавно. Впрочем, как и к нам всем. Переживали очень сильно, болели еще сильнее. После матчей остались теплые воспоминания и сорванные голоса. Жаль, кстати говоря, что не смогли в полной мере пообщаться со многими ребятами. Большим препятствием был языковой барьер. Многим из нас непривычно разговаривать на родном языке, понять, что тебе говорят – это не беда, объяснить, что думаешь ты – вот полбеды. После этой поездки твердо решила выучить язык всеми мыслимыми и немыслимыми способами, да и многие из ребят тоже. Если честно, очень стыдно, когда слышишь казахскую речь от казаха из той страны, о которой и помыслить не мог на наличие в ней казахов, и понимаешь, что ответить ему можешь только руками и медленной речью, вызванной долгим обдумыванием ответа на заданный вопрос и переводом в голове на казахский язык. Г.С. ОМАРОВА

─ 191 ─ После поездки осталось общее впечатление сожаления. Очень хотелось остаться еще на один денек. Мне кажется, такое состояние возникает всегда в тех местах, которые по настоящему запали в душу. И не важно, сколько дней ты провел в этом месте, год или всего один день. Того самого «одного дня» не хватает всегда. Как будто за это время ты успеешь еще раз оббежать весь город, или познакомиться со всеми людьми, или рассказать о себе все, все людям, которые понравились… Но даже в этот один день не происходит ожидаемого чуда.. Тогда начинает не хватать еще одного дня… и так может продолжаться до бесконечности… Понравилось все: люди, места, город, дороги… Я почувствовала себя рыбой, которую окунули в прорубь и она сразу же поплыла. Здесь я получила то, что в России «раздают только по праздникам». Было очень отрадно слышать родную речь, видеть дружелюбных местных жителей и приезжих своих же иностранцев. Сказать по правде, я очень сильно захотела вернуться туда, возможно даже на очень долгое время, говорить навсегда пока боюсь. И это не только одно мое желание, очень многие ребята думают точно так же. Ну, как говорится: поживем – увидим». Əдебиет: 1. Назарбаев Н.Ə. Қазақстан – дүниедегі əр қазақтың қастерлі құбыласы [Мемлекет басшысы, Қауымдастық Төрағасы Нұрсұлтан Назарбаевтың Дүниежүзі қазақтарының IV құрылтайында сөйлеген сөзі] – Егемен Қазақстан, 2011, 26 мамыр. Г.С. ОМАРОВА

─ 192 ─ Ж. ОШАҚБАЕВА, философия ғылымдарының кандидаты (Қазақстан, Алматы қ.) АЛАШ ИДЕЯСЫ – БІРТҰТАС ҚАЗАҚ ИДЕЯСЫ Ұлттық мемлекетті қалыптастыру идеясы бірнеше ғасырлар бойы қалыптасып отыратын нəрсе. Ұлттық мемлекетті қалыптастыру идеясы ұлттық қажеттіліктердің негізінде туындайтын білім болса, ұлттық идеяның білімін қалыптастыратын нағыз зиялылар. Қазақстандағы ұлттық идея қазақтармен бiрге дүниеге келдi, əрi тарих сахнасына да қазақтармен қол ұстаса көтерiлдi. Ұлтқа деген құрмет ұлттық санасезімнің қалыптасу деңгейіне байланысты. Жалпы ұлттық сана төмен болса халық халықтық қасиетінен айрылады. Мұндай кезде ұлттық мүдде жеке бастың пайдасының құрбаны болады. Мұратсыз ұлт ұлт болып қалыптасуы да, сақталып қалуы да мүмкiн емес. Қазақ хандығы тұсында ұлттық идеяның өзегiн мемлекеттiктi нығайту, этникалық территорияны қалыптастыру, Қытай, Жоңғар, Орта Азиялық мемлекеттермен оңтайлы қарым-қатынас орнату құрады. Асан қайғының:

Едiл менен Жайықтың Бiрiн жазға жайласаң, Бiрiн қыста қыстасаң, Ал қолыңды маларсың

─ 193 ─ де байыппен қараған адамға күрделі құбылыс екендігі сөзсіз. Мұның ішінде көзге бірінші көрінетін нəрсе «ұлттық рух», «ұлттық идея», «ұлттық мүдде», «ұлттық зиялылық» ұғымдарының бірінің мəнін бірі толықтырып жəне адам болмысының рухани ерекшеліктерін зерттеуде үлкен тарихи тəжірибе мен білім көзіне айналып отыратындығы. Асан Қайғының бізге жетіп отырған дүниелері оның ұлттық мемлекетті дамыту жолында «Қазақ идеясын» қалыптастыруға аянбай қызмет еткен тұлға екендігін көрсетеді. Елдің рухани тұрмысын сақтап қалу оңай іс емес. Асан қайғыдан бастау алған «Қазақ идеясының» дамуындағы жыраулар философиясының феномені ұлттық санамыздың ішінде, олардың елдің қоныстануы жөніндегі идеяларының маңыздылығы арқылы сақталып қалады. Олардың ұғымында елді сақтау үшін, жерді дұрыс пайдалана білу қажет. Жер ұрпаққа мұра боп қалу үшін онда елдің қоныстануы қажет жəне де халықтың шаруашылығы еркін дамуы қажет. Ұлттық қажеттіліктерді жүзеге асыру мəселесіне теориялық жағынан терең мəн берген қазақ жырауларының идеялары, дəстүрлі қазақ қоғамының сонау көне түркілерден бері қалыптасқан болмысының бұзылмауына ықпал етті. Тарихтан белгілі жерді, елді қорғау халқыңа адал болу ұрпақтың азаматтылығына тəуелді. Бір елдің өркениеттілігін мойындау үшін де, алдымен сол ел жұртының өркениеттілкке қалай қол жеткізгендігін білу қажет. Демек елдің өркениеттілігі түсінігі, сол қоғамдағы азаматтық мүмкіндік туралы идеяның жүзеге асу деңгейін салмақтай түспек. Ұрпақ ұлттық рухпен неғұрлым жақын тəрбиеленген сайын ол өзінің адамдық бейнесін ішкі рухпен қаруландырмақ. Ұлттың негізгі құндылығы ұрпақ болғандықтан ұлттық идея ұрпақ рухына қызмет етуден алшақ кетпейді. Жырауларымыздың «Ел-Жұрт» идеясының мақсаты ұрпақ санасында қазақтың əлеуметтік өмір этикасы мен эстетикасының болмысын сақтап отыру. Қазақ ұлты жердің қадірін оның құнарымен бағалаған, жердің құнарының адамға берер қуатын Қазтуған жырау философиялық деңгейде пайымдаған. Жыраулар философиясындағы жердің құнары туралы ой толғамдар ұлттық рухты көтерудің мəселесіне де айналған. Жақсы менен жайсаңның басын өлiмге байлаған ХVIII ғ. Абылай хан дүние салуымен қазақтың маңдайындағы бағын ұшырды. Ресейдiң бодандығына кiрген қазақ қоғамы əлеуметтiк-саяси жəне территориялық тұтастығынан айрылды. «Бөлiп ал да билей бер» саясатынан туындаған əрбiр саяси күш, əлеуметтiк қауым өз биiгiне, көздегенiне лайық ұлттық идеяны дүниеге əкелдi. ХХ ғ. басында қазақтың ұлттық идеясы заман талабына сай сапалық тұрғыдан жедел жетілді. Əрі уақыт ағымына орай, саяси Ж. ОШАҚБАЕВА

─ 195 ─ идеясы деп мойындауымыз қажет. Алаш идеясына деген адалдық пен сенім – бізден соны талап етеді. Ал қазақ үшін Алаш идеясынан, оның бес ұлы идеясынан артық мүдде болуы тиіс емес. Ол идея бүгін де өзінің мүдделі мақсатын жойған жоқ. Ол идеялар мыналар: Бірінші: жер мəселесі. Жерсіз Отан жоқ. Ə. Бөкейхановтың ұйғарымы бойынша: «Қазақтың байырғы жерін қашан қазақтар өз бетінше ғылым мен техникаға сүйеніп толық игермейінше, жер жеке меншікке де, қоныстанушыларға да берілмейді». Екінші: жердің астындағы, үстіндегі, аспанындағы барлық игілік қазақ мемлекетіне қызмет етуі керек. Ə. Бөкейхановтың айтуынша: «Оның əр бір түйір тасы қазақтың өңіріне түйме болып қадалу керек» болатын. Үшінші: Ə. Бөкейхановтың жобасы бойынша, «Қазақтың жерінде өндірілген «бір уыс жүн сол мемлекеттің азаматтарының үстіне тоқыма болып киілуі» керек, яғни толықтай экономикалық тəуелсіздікке қол жеткізуге ұмтылуы тиіс еді. Төртінші: қазақ мемлекетінде мемлекет құрушы ұлттың тіл, дін, діл үстемдігі болуы керек. Бесінші, түпкі мақсат: ғылымға, ұлттық салт-дəстүрге негізделген заңға сүйене отырып, ұлттық-демократиялық мемлекет құру еді. Жер үшін, жер мен аспан байлығы үшін, тəуелсіз экономика үшін, тіл мен діл үшін, дін үшін, қазақ ұлтының көзқарасы мен ар-ожданын қорғайтын, ұлтты сыйлауға мойынсындыратын тəуелсіз заң мен тəуелсіз ойлау жүйесін қалыптастыратын тəуелсіз ғылым үшін күрес жолы енді басталды. Демек, Алаш идеясы бүгін де, ертең де өзінің жалғасын табады. Жаһандастыру дəуіріндегі рухани тəуелділіктен қорғайтын бірден-бір ұлттық бағдарлама осы болып табылады. М. Қойгелдиев алаш идеясының түпкі маңызын былай ашып көрсетеді: «Алаш тəжірибесі нені көрсетті? Біріншіден, Алаш идеясы бұл белгілі бір топтың еркімен өмірге келген жасанды, сондықтан да өткінші құбылыс емес. Ол ұлтпен бірге өмір сүретін, ұлт өмірінен тамыр алған құндылықтар жиынтығы, ұлттың өмір сүру концепциясы. Алаш идеясын өмірден біржола ығыстыруға көп күш жұмсаған большевиктер құрған билік өмірден кете салысымен Алаш идеясының қайта жаңғыруы, қайта күш алуы оның өміршеңдік сипатын айғақтайды. Алаш идеясының өзегі – ұлттық мемлекеттік. Құрметті Əлекең, Əлихан Бөкейханов айтқандай, мемлекеттігі жоқ халық – жетім халық. Кез-келген болашағынан үміті бар ұлт үшін мемлекеттік негізгі құндылық. Міне осы тұрғыдан алғанда Қазақстан Республикасы – Алаш идеясының өмірлік шындыққа айналуының көрінісі ретінде бағалануы əбден орынды. Ал оның ішкі əлеуметтік мазмұны, Ж. ОШАҚБАЕВА

─ 200 ─ бүгінгі қазақтың рухын көтеруге жұмыс істеуі керек. Олар əсіресе, тілдік саясатта, мəдениетте, жалпы руханиятта, қоғамдық өмірде көрінуі тиіс. Сонда ғана бөтенге ұқсамайтын, өзіндік жүру жолы бар қайсар рухты қазаққа айналамыз. Əдебиеттер: 1. Бес ғасыр жырлайды: ХV ғасырдан ХХ ғасырдың бас кезіне дейінгі қазақ ақын-жырауларының шығармалары. Үш томдық. (Құрастырған. М. Мағауин, М. Байділдаев). – Алматы: Жазушы, І-т. 1984. – 256 б. 2. Н. Ə. Назарбаев. Тарих толқынында.– Алматы, 1999. –172-173 бб. 3. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысының ұлт тағдырындағы орны жөнінде // Алаш қозғалысы идеясының Еуразия кеңістігіндегі ықпалы: тарих жəне қазіргі кезең: халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары, Семей, 2008. – 26 б. 4. Дулатұлы М. Оян қазақ! Алматы: Алтын орда, 1991. – 15-16 бб. 5. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі, 1992. – 448 б. 6. Дулатұлы М. Шығармалары. 2 томдық. II-т. Алматы: Ғылым, 1997. – 343 б. 7. Жұмабаев М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 448 б. 8. Қараш Ғұмар. Замана. Алматы: Ғылым, 1994. – 240 б 9. Əбжанов Х. Алаш қозғалысындағы ұлттық идея эволюциясы // Алаш қозғалысы идеясының Еуразия кеңістігіндегі ықпалы: тарих жəне қазіргі кезең: халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Семей, 2008. – 9 б. Ж. ОШАҚБАЕВА

─ 201 ─ А. РЫСКИЛЬДИН Республика Башкортостан ИДЕНТИЧНОСТЬ «КАЗАХ»: ТРАДИЦИЯ И ПРОБЛЕМЫ ГЕОКУЛЬТУРНОГО ВЫБОРА «Для казахских гуманитариев нет сегодня задачи более актуальной, нежели проложить дорогу в колоссальном поле взаимодействия национальной идентичности и динамичных императивов времени», пишет Н.А.Назарбаев в книге «В потоке истории». Какие именно традиции формируют архетипы и стереотипы культурно-политической идентичности «казах», являющейся системообразующей для Республики Казахстан, что именно предлагается массовому сознанию в качестве содержательного наполнения отечественной социокультурной традиции, исходя из каких методологических и мировоззренческих ориентиров определяются ценностные приоритеты, задающие пространство и направления политического выбора – эти вопросы как никогда важны. Сложность проблемы не освобождает от обязанности стремиться к продуктивной научной рефлексии, хотя бы в плане постановки и обсуждения возможных гипотез и версий. В этой связи, попытка наметить некоторые контуры теоретической системы координат, позволяющей рассмотреть разнообразие интерпретаций казахской идентичности в проекции геокультурных парадигм, может оказаться вполне оправданной. Тем более, что существует настоятельная необходимость оценить на соответствие интересам страны – активно внедряемые в общественное сознание такие программирующие установки как: «СССР - наша античность», «традиционным мировоззрением казахов является тенгрианство», «радикальный ислам», «казахская нация», «модернизация» и другие. Концептуальная недостаточность экономического детерминизма к изучению процессов проявления и формирования идентичности, распознания и проектирования управленческих воздействий на область общественного сознания, сегодня практически общепризнанна. «Научное видение мира демонстрирует сегодня плюрализм различных концепций, становится очевидной взаимосвязь материалистического и идеалистического воззрений, рассматриваемых ранее в качестве антагонистических. Уже в первом приближении вероятное осмысление предполагает взаимодополняемость многообразных под-

─ 204 ─ тивов, нематериальных ценностей (история, литература, искусство), так и в отношении политических институтов. Государство воспринимается как агентство по производству и распределению социальных благ, в первую очередь правопорядка, и самостоятельной ценностью не обладает. Институциональная власть государства ограничивается территориальными пределами, в которых оно в состоянии поддерживать порядок, приемлемый для международной торговли и обмена. Вера, как и семья, в большинстве случаев, лишены публичного политического статуса, поскольку признаются сугубо частным делом. Такого рода методологическая система координат, предполагающая движение идентичности как результат взаимовлияния культурно-политических доктрин, на наш взгляд, имеет определенные преимущества, позволяющие рассмотреть сложение казахской культурно-политической традиции как целостный динамический процесс, сочетающий преемственность и инновации в ответ на вызовы среды. Использование геокультурного подхода отнюдь не устраняет и не умаляет достоинств примордиалистских, инструменталистских, конструктивистских взглядов в толковании содержания идентичности. Напротив, цивилизационные, формационные концепции, как и триада Пре-Модерн, Модерн, Пост-Модерн, находят в таком видении применение и подтверждение. Вместе с тем, синтез методологических достижений, как правило, обеспечивает должное качество понимания ценностных приоритетов и позволяет преодолеть односторонность целеполагания, чреватую серьезными искажениями теории и практики социального управления. К достоинствам примордиализма, объясняющего сложение социальных субъектов общностью происхождения, генетическими предпосылками, надо отнести его комплиментарность исходным основам тюркского, семейно-ориентированного мировоззрения. Искушение рассматривать социум как расширенную семью трудно преодолеть. Однако, масштаб политически значимой идентичности ретроспективно ограничивается пределами «жетi ата», что в свою очередь определяет актуальные рамки политико-правовой принадлежности и масштаб социальной ответственности членами клана. Современные «певцы» тенгрианства (многобожия) должны понимать, что децентрализация политического сознания, консервация идентичности в масштабах «ру» еще могла быть оправданной столетие назад, когда казахское самосознание испытывало колониальное давление. Но в условиях суверенной государственности продвижение такого рода арА. РЫСКИЛЬДИН

─ 206 ─ (Ұлы Жүз) и Дешт-и-Кипчака (Орта Жүз), к которым позднее присоединилась большая часть распавшейся Ногайской Орды (Кiшi Жүз) и более поздние вливания (жетi ру). Сторонники же исламско-тюркской идентичности «узбек» отошли в Среднюю Азию, где закрепили за собой репутацию защитников Сунны в боях с шиитами. Казахский народ с исламом приобрел запас прочности, позволивший выдержать нашествия джунгарских язычников (Ақтабан шұбырынды), лишения колониальной зависимости. Те тюркомонгольские народности, которые избрали иные духовные ориентиры, к настоящему времени либо канули в прошлое, либо сегодня далеки от государственно-политической организации. Можно привести в пример православных нагайбаков, воинская доблесть которых запечатлена в названиях челябинских сел Варна, Лейпциг, Париж, Фершампенуаз. Можно вспомнить джунгаров, часть которых в свое время устремилась в Поволжье, с целью возродить былую славу столицы Бату-хана (калмыки), другая часть направилась в Тибет к буддийским дацанам (хоурлюки), а другие были истреблены китайцами. Не только исторические события, но и памятники духовной и политической культуры («Жетi Жарғы»), неопровержимо свидетельствуют, что традиционной духовной культурой казахского народа является ислам. Инструменталистская концепция этнополитических процессов, рассматривает сложение народов как последствие и результат государственно-политического управления этническим субстратом. Этот взгляд согласуется с формационным подходом. Однако трудно объяснить политическое существование народов, сформировавшихся в доиндустриальную эпоху, но оказавшихся в колониальной зависимости от индустриальных держав. Ведь они должны были исчезнуть с политической арены как «феодально-реакционные», исторически бесперспективные. В такой парадигме, казахи обязаны своим государственно-политическим существованием ленинско-сталинской разнарядке, номенклатурно распределившей: казахам – статус союзной республики, башкирам – автономию, туркам-месхетинцам и крымским татарам – увы, песни и пляски. Тезис «СССР – наша античность» отметает преемственность тюрко-мусульманской культурно-политической традиции как алфавит тюрки кириллицей. Номинальное признание государственного статуса, поощрение административно ориентированного политического мышления, отнюдь не останавливает апологетов державности в том, чтобы искоренять в массовом сознании конкурирующие ценноА. РЫСКИЛЬДИН

─ 211 ─ 11. Бжезинский З. Великая шахматная доска. – М.,1999. 12. Валлерстайн И. Конец знакомого мира: Социология ХХI века. – М., 2004. 13. Валиди Тоган А.З. Воспоминания. Борьба тюрко-мусульманских народов за сохранение национальной культуры и самобытности. – Уфа:Китап, 1990. А. РЫСКИЛЬДИН

─ 212 ─ Б.М. САТЕРШИНОВ, философия ғылымдарының докторы (Қазақстан, Алматы қ.) ЖАҺАНДАНУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ БІРЕГЕЙЛІКТІҢ ТҮЙТКІЛДІ МƏСЕЛЕЛЕРІ Қазақстандық қоғамның дамуының қазіргі қалыптасқан əлеуметтік, саяси, экономикалық жəне мəдени ахуалы жаhандану мен бəсекелестік жағдайында қоғамның шоғырлануы мен орнықты дамуына ықпал ететін негізгі рухани бағдар ретінде ұлттық бірегейлікті жəне оны қалыптастыратын ұлттық идеяны түсіну, түсіндіру жəне практикалық тұрғыда өмірге енгізу күн тəртібінің алдыңғы қатарына шығып отыр. Еліміздегі тəуелсіз, еркін, зайырлы, демократиялық жəне əлеуметтік бағдардағы мемлекет пен азаматтық қоғам құру барысындағы атқарылған шаралар, яғни экономикалық реформалар, саяси трансформация мен қоғамның демократиялануы заман мен қоғам талаптарына сай жалпыұлттық идея қалыптастыру төңірегінде өрбігенімен, ұлттық құрылыс пен қазақ мемлекеттілігін нығайту мен дамытуының біртұтас интеграциялық формасына айнала қоймағандығымен сипатталады. Сонымен қатар, мемлекеттің егеменділігінің дамуы барысында қоғамның алдына жаңа жаhандық талаптар мен қауіптер туындап отыр. Бұл біздің еліміз бен оның азаматтарына, сондай-ақ қоғаммен қатар, əлеуметтік ғылымдарға да жаңа міндеттер жүктейді. Бұл міндет жаhандану жағдайында тəуелсіздігімізге қазық болып отырған қазақы ұлттық құндылықтарымызды сақтап қана қоймай, оны дамытумен түсіндіріледі. Бұл үшін халқымыздың рухани дəстүрлі мəдениетінің мəйегін сақтап отырған шетелдік қандастарымызбен мəдениетаралық байланыстарымызды күшейте түсу керек. Бүгінгі əлемдік қауымдастықтың дамуы жекелеген қоғамдар мен мемлекеттердің бүкіл əлемді қамти бастаған ғаламдық үдерістер мен қатынастарға тартылуы бағытында жүріп келеді. Əлемдік қауымдастық дамуының негізгі үрдістерінің бірі бола отырып, жаhандану экономикалық жəне саяси үдерістерге де, мəдениөркениеттік саладағы өзара қатынастарға да ықпалын тигізеді. Ол мемлекеттердің, мəдениеттер мен өркениеттердің алдына өздерінің дəстүрлі ерекше құндылықтық бағдарларын сақтай отырып, ғаламдық сипатқа ие болған қазіргі заманғы үдерістерге сіңу міндетін қойып отыр. Географиялық оқшаулықтың «Батыс пен Шығыс» деп атала-

─ 217 ─ яғни 1980-жылдардың аяғы мен 1990-жылдардың бас кезеңінде ұлттық идея тікелей тəуелсіздік идеясымен байланыстырылды жəне бұл ұлттық рухани құндылықтардың негізгі салаларын (мысалы, тіл мен діл, дəстүр мен мəдениет, ұлттық сана мен ұлттық тарих жəне т.б.) қамтып, тіпті сол кездегі партиялар мен қозғалыстардың атауларының өзінен оның мазмұны аңғарылып тұрды: «Азат», «Азамат», «Желтоқсан», «Невада-Семей», «Қазақ тілі» жəне т.б. Алайда, кейінірек, ұлттық идеяның жобалары жоғарыдан ұлттық жобалар мен бағдарламалар түрінде түсіріле бастады жəне бұлар көбіне əлеуметтік-экономикалық сипатта болды, мысалы: «Қазақстан – 2030», «Зияткер ұлт қалыптастыру», «Əлемнің бəсекеге қабілетті 50 елінің қатарына кіру» жəне т. б. Ұлттық тəуелсіздік тақырыбынан бұлай ауытқушылық еліміздің мəдени əртектілігінен де туындайды. Осы мəселеден елімізде ұлттық идея ма, əлде жалпыұлттық идея ма, қазақ идеясы ма, əлде қазақстандық идея ма деген пікірталас өршіп тұр. Ал ғылыми əдебиеттегі пікірсайыс ұлттың саяси-азаматтық жəне этно-мəдени түсінігінің арақатынасынан туындады. Алдыңғы жылғы «Ел бірлігі» доктринасының қоғамда қайшылықты пікірлер тудырғаны да бұл тақырыптың əрі өзектілігін, əрі маңыздылығын алға тартады. Əлемдегі мемлекеттердің саяси ұстанымының, яғни ұлтық идеяларының өзегі барлық мемлекеттерге тəн бір ортақ заңдылыққа бағынады. Егер біз Қазақ елінің дербес, тəуелсіз мемлекет болуына мүдделі болсақ, онда біз ұлтты ұйыстыратын болашақтың темірқазығы ұлттық идеяны анықтап, заңдастырып бекітуіміз жəне осы бағыттағы ұстамымыздан ауытқуға жол бермеуіміз қажет. Əдебиеттер: 1. Бек У. Что такое глобализация? – М.,2001. – 119 с. 2. Рожков С. Процесс глобализации и национальные экономики. – М., 2000. – 389 с. 3. Бжезинский З. Великая шахматная доска. Господство Америки и его геостратегические императивы. – М., 1999. – 106 с. 4 .Абдыгалиев Б.Б. Политизация этничности: процессы, механизмы, последствия. – Алматы, 2003. – 184 с. 5. Эриксон Э. Идентичность: юность и кризис. – М., 1996. – 476 с. 6. Назарбаев Н. Тарих толқынында. – Алматы, 1999. – 190 б. 7. Малахов В. С. Неудобства с идентичностью // Вопросы философии. – 1998. – №2. – С. 43-53. 8. Нысанбаев А. Н., Кадыржанов Р. К. Гражданское общество в КаБ.М. САТЕРШИНОВ

─ 218 ─ захстане: проблемы, противоречия, прогнозы //Казахстанское общество и социальное прогнозирование. Алматы, 2001. – 99 с. 9. Соловьева Г. Г. Казахская диаспора: соотношение этнической и гражданской самоидентификации //Казахская диаспора: настоящее и будущее. Астана, 2005. – 270 с.

─ 219 ─ Г. К. СМИРНОВА, С. Р. СИДАХМЕТОВА (Россия, г. Москва) ОБЩАЯ ИСТОРИЯ НАРОДА КАЗАХСТАНА КАК ФУНДАМЕНТ НАЦИОНАЛЬНОЙ ИДЕИ Духовный стержень казахского народа издревле опирался на родовые корни. По истории рода прослеживалась история народа. Каждая семья чтила и чтит своих предков, стремиться пополнить знание о них, передавая от поколения к поколению жизнеописания своих родителей, дедов и прадедов. Казахский народ и казахстанцы во всем своем этническом многообразии с уважением относятся к славе и героизму воинов – освободителей в период Второй мировой войны. Территории боевых действий этой войны пролегали далеко за пределами Казахстана, что осложняет работу казахстанских поисковых отрядов и специалистов-историков. С целью помочь нынешним поколениям молодежи восполнить знания о своих родных, воевавших на полях сражений в Великой Отечественной войны Некоммерческая организация Фонд памяти павших советских воинов в Восточной Пруссии «Память» – «Ескерткiш қоры» (далее – НКО «Память») занимается увековечением памяти воинов-казахстанцев, в том числе и воинов-казахов, погибших в Восточной Пруссии. Ныне это Калининградская область. Многонациональный казахстанский народ в результате проводимых НКО «Память» работ уже получил в наследство 500 тысяч имен воинов, ушедших на фронт с территории Казахстана и погибших на полях сражений. Ныне живущие родственники могут воспользоваться этими данными для восполнения сведений о своих родных и выражения почтения их памяти. В рамках своей деятельности НКО «Память» проводит ежегодные акции «Вахта памяти» по обнаружению и уточнению мест захоронений погибших воинов, совместно с Военно-мемориальным центром Министерства обороны РФ, ведет электронную базу данных, реализует проект «Дорога к Храму Покаяния и Памяти», который позволит дополнить Книгу Памяти городов Республики Казахстан новыми именами героев, увековечить ратные подвиги соотечественников на местах их героической гибели. В 2005 г. установлен памятник (казаху, русскому и украинцу), кото-

─ 220 ─ рый включен в Единый Государственный реестр объектов культурного наследия (памятников истории и культуры) народов РФ. По инициативе НКО «Память» и при поддержке Посольства Казахстана в РФ в канун 65-летия битвы под Москвой в российской столице побывали и были награждены юбилейными медалями ветераны 8-ой Гвардейской дивизии им. И.В.Панфилова. Фондом также собраны в архивах новые материалы о жизни и подвиге Героя Советского Союза Бауыржана Момышулы, что позволило подготовить и издать уникальную книгу об участнике московской битвы на казахском и русском языках. В настоящее время подготовлен проект по созданию Мемориального комплекса в Калининградской области. По данным Центрального архива Министерства обороны РФ (ЦАМО) на территории Восточной Пруссии за 103 дня ожесточенных боев погибли около 600 тысяч бойцов и командиров. Имена только 162 тысяч воинов СА и ВМФ, павших на этой земле за свободу и независимость нашей Родины, установлены и увековечены в Книге Памяти «Назовем поименно» г. Калининграда. Степень и круг проблем, встающих перед Фондом, ярко проявляются при сравнении с германскими коллегами. Контраст настолько очевиден, что впору прибегнуть к составлению отдельной государственной программы. Так, рассматривая территорию Калининградской области как свою историческую собственность, германские представители распоряжаются останками, в том числе советских воинов, мягко говоря, по своему усмотрению. Имея значительные материальные и административные ресурсы, германские общественные организации привели территорию кладбищ своих соотечественников в идеальный порядок. На одном из заседаний Калининградской областной думы обсуждалась тема «Культурное наследие и историческая память». Дискуссия затронула в основном будущее немецкое захоронение на улице А. Невского. Прежде всего, увязывая его с тем, что для советских защитников Отечества никакого специального кладбища нет, а у немецких воинов – состоялись уже шесть немецких мемориалов. Прах советских воинов буквально рассыпан по всему региону в братских могилах, в обветшалых мемориалах, зачастую вовсе без погребения в черных пластиковых мешках, которые хранятся в помещении военномемориальной группы штаба Балтфлота. На территории Калининградской области более 20-ти лет работает «Немецкий народный союз», технически оснащенная и хорошо финансируемая немецкая поисковая организация. В складских помеГ. К. СМИРНОВА, С. Р. СИДАХМЕТОВА

─ 221 ─ щениях организации также годами хранятся останки наших соотечественников воинов-освободителей. Сегодня, несмотря на принимаемые меры, большая часть погребенных советских воинов на территории Калининградской области числится неизвестными. Это представители всех национальностей и народностей, составляющих общность бывшего Советского Союза и Казахстана в том числе. Исходя из традиций бережного отношения к истории своих стран и памяти о погибших соотечественниках необходимо: – активизировать совместную деятельность по достойному увековечению памяти погибших защитников Отечества; – унифицировать принципы и методы работы проведения мемориальной работы; – совместного разрешения проблем по паспортизации, учету и сохранности мест захоронений; – участие в организации и проведении торжественно-траурных церемоний по захоронению незахороненных останков защитников Отечества; – создание единого банка данных о погибших воинах, чьи имена установлены в ходе поиска; – создание единого центра для полноценного обмена оперативной информацией, новыми технологиями поисковой работы и т.д. Единство истории и дружба народов Казахстана, проявившиеся на полях Великой Отечественной войны – поистине бесценный пример для будущих поколений, показывающий единственно возможный путь развития и процветания страны. Казахстанская молодежь должна продолжить обычаи своих предков по взаимоуважению и поддержке, впитывая интернациональные ценности с молоком матери. Только при межнациональном мире и согласии возможно развитие многонационального государства и его устремленность в будущее. Именно поэтому вышеназванный проект чрезвычайно актуален как воспитательный элемент и в деле формирования самосознания нации, и в уважительном отношении к нашей истории со стороны соседних государств. Г. К. СМИРНОВА, С. Р. СИДАХМЕТОВА

─ 222 ─ Ə.Т. СҮЛЕЙМЕНОВА, тарих ғылымдарының кандидаты (Қазақстан, Алматы қ.) ҚР ПРЕЗИДЕНТІ МҰРАҒАТЫНА САҚТАУҒА АЛЫНҒАН ЖЕКЕ ТЕКТІК ҚОРЛАР ҚҰРАМЫНДАҒЫ ҚҰЖАТТАРДА ҰЛТТЫҚ МАҚСАТ-МҮДДЕЛЕРДІҢ КӨРІНІС ТАБУЫ (Б. Тайжан, Ш. Шаяхметов жəне т. б. жеке қорлары негізінде) Мұрағаттардың халық тарихының құжатты жады екендігіне ешкімнің де дауы болмасы анық. ҚР Президентінің Мұрағаты кеңестік дəуірде билік басындағы партияның құжаттарын жинап, есепке алып сақтаумен айналысқан Коммунистік партия мұраға тының заңды мұрагері. Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасы Пре зидентінің тікелей өкімімен құрылған мемлекеттік органдардың, ҚР Президенті Əкімшілігінің, Іс басқармасының жəне «Нұр Отан» халықтық демократиялық партиясының, Дүние жүзі қазақтары қауым дасты ғының, Қазақстан халқы Ассамблеясының жəне т. б. қоғам дық ұйымдар мен саяси қозғалыстардың тұрақты сақталатын құжаттарын есепке алып отыр. Мұрағаттың құрамында мемлекет жəне қоғам қайраткерлерінің өмірбаяндық, қызметтік деректерінен тұратын 80-нен астам жеке тектік қорлар қалыптастырылған. Жеке тектік қорлардың басым бөлігін партия-кеңес қайраткерлерінің құжаттары құрайды. С. Құбашев, М. Бейсебаев, Т. Жангелдин, С. Боранқұлов, С. Бейсембаев жəне т. б. мемлекет жəне қоғам қайраткерлерінің жеке тектік құжаттары кеңестік Қазақстан тарихын дереккөздерімен толықтыру барысында берер көмегі мол болмақ. Тəуелсіз Қазақстанның алғашқы жылдарында егемендіктің нығаюына өзіндік үлестерін қосқан М. Оспанов, Е. Ертісбаев, М.Нəрікбаев, А. Тасболатов жəне т. б. құжаттары Қазақстан Респуб ликасының Ұлттық Мұрағат қорындағы маңызды деректер қатарында болуы сөзсіз. ҚР Президентінің Мұрағаты Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігінің, сыртқы саясат, халықаралық қаты настар саласының ұйымдастырылу тарихының дереккөздерін жинақтауды қолға алған. Жеке тектік қорлардың қатарында Т.Сү лейменовтің, М.Есенəлиевтің, А.Арыстанбекованың, Б.Тайжанның, С.Пірім бетов тің жəне т. б. тəуелсіз Қазақстанның сыртқы саясатын қалыптастыруда еңбек еткен тұлғалардың құжаттарының болуы бұл тұрғыдан заңды да.

─ 229 ─ 7. ҚРПМ. 179-ЕЖ-қ. 1-т. Тізімдемеге алғысөз. 3, 4-б. 8. Сонда. 36-іс. 8-п. 9. Сонда. Тізімдемеге алғысөз. 4 б. 10. Сонда.32-іс. 32-п. 11. Сонда.41-п. 12. Сонда.23-іс. 1-п. 13. Хлынина Т.П., Гонежук Ф.З. Личные фонды Национального архива Республики Адыгея: практика комплектования и перспективы использования // Отечественные архивы. – № 2. – 2010. – С. 36. Ə.Т. СҮЛЕЙМЕНОВА

─ 230 ─ А.А. ТАЙЖАН, медицина ғылымдарының докторы (Қазақстан, Алматы қ.) ҚҰРМЕТТІ КОНФЕРЕНЦИЯҒА ҚАТЫСУШЫЛАР! Жүрегі қазақпын деп соққан адамдардың Болатхан Тайжан деген азаматты білмеуі мүмкін емес. Болатхан – өз ұлты үшін күресіп, өмірден ерте кеткен қазақтың ардақты азаматы. Болатхан Тайжанның Ұлт жайында айтылатын мұңы мен арманы көп еді. Оны өзі айтып та, жазып та кетті. Оның бəрін бүгін айтуға уақыт қысқа. Болашақта ғалымдар зерттеп Болатхантану ілімін де қалыптастыруы ғажап емес. Мен, көптеген жылдар Бөкеңнің жанында болған жары ретінде, қысқаша ғана, өзім білетін жəне куə болған сəттерді айтқым келеді. Ұлттық идеология туралы айтсам, Болатхан Тайжан студент кезінен бұл мəселені терең меңгерген. Мəскеуде Халықаралық қатынас институтында оқып жүргенде сол институттың мұрағатының кейбір құпия құжаттарын пайдалануға рұқсаты болған. Сол кезден бастап Болатханның патшалық Ресейдің ұлт саясатының залымдығына көзі жеткен. 60-жылдары «Жас Тұлпар» атты студенттік қозғалыс ұйымының құрылуына Болатхан ықпал етіп оның идеологы болды. Отандастар туралы Болатханның қөзқарасын алсам 1993 ж. Мысырда Қазақстанның Төтенше жəне Өкілетті елшісі болып жұмыс атқарып жүргенде ол республиканың Сыртқы істер министрлігіне хат жазғанда былай дейтін: «...Қазақстанның министрлігіне жақсы білімдері бар жан-жақтан келген отандастарымызды неге алмасқа? Олардан артық сол елдердің саясатын, экономикасын, мəдениетін, тілін т. б. білетіндер бар ма? Тіл туралы. Қазақстанның шетелдегі елшіліктерінің арасында бірінші тек қазақ тілінде құжаттарды жазған елші Б. Тайжан болатын. Толыққанды Қазақстанның бір тетігі – ол қазақ тілі, – дейтін Болатхан. Кириллицадан латын қарпіне көшуді де көтерген Болатхан болатын. Себебі, ол да отандастардың тəуелсіз Қазақстанның игілігі жолында бірігудің бір маңызды факторы. Болатханның көзі жұмылған уақытқа дейін уайымдағаны – Қазақстанда ұлттық идеологияны қалыптастырудың қолға алынбағаны. «Қазақстан əліге дейін толыққанды мемлекет болып қайта құрылған жоқ. Дұрыс мемлекет болу үшін ең алдымен отарсыздандыру саясаты жүру керек», – дейтін. Болатханның ғылыми-тəжірибелік дəлелденген тезисі – Ұлттық идея құру, яғни жан-жақты дамыған

─ 231 ─ Қазақ мемлекетін құру. Қазақстан қазақтар мемлекеті деген ұғым болуы тиіс сондықтан қазақтармен қатар басқа ұлт өкілдері де қазақ тілін білуі міндет. Бірлік идеясы – ұлттық мəдениет, əдет-ғұрып, өмір сүру салтынан туындайды. Мысалы орыс империясы кезінде барлығымызды орыс əдебиеті мен мəдениеті біріктірді. Сондықтан Қазақстандағы барлық халықты жергілікті ұлттың мəдениеті, тілі, біріктіруі қажет. Ол – халықтың əдет-ғұрпын сыйлап, тұтасып, бір отбасы, бір үй, бір мемлекет болудың жолы. Басқа жол жоқ, – дейді Болатхан Тайжан. Ұлт мүддесінің биік болуы үшін Болатхан Тайжан өмір бойы шырылдап өтті. Оның арманы ертең жүзеге асары анық. Себебі, ол жұрттың, қазақтың ортақ арманы. Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығына, ҚР Білім жəне ғылым министрлігіне, Ғылым комитетінің Философия жəне саясаттану институтына, Қазақстан Республикасы Президентінің Мұрағатына бүгінгі конференция жұмысына мені қатысуға шақырғаны үшін ризашылығымды білдіремін. Конференцияның тұжырымдары нəтижелі болуына тілектеспін. Қазақ ұлтының ардақты азаматтарының аманаты орындала берсін. Алла разы болсын. А.А. ТАЙЖАН

─ 235 ─ общую для всех граждан страны, логично рассматривать и в евразийском контексте. В Казахстане сложилась уникальная полиэтническая общность, основанная на первоначальном синтезе тюркской и славянской этносоциальных групп в дальнейшем сочетании с другими этносами. Здесь наблюдается наличие одного из основополагающих моментов евразийской общности, на который делали упор основоположники евразийства, многообразие народов, совместно проживающих на одной территории. Разные этносы могут мирно сосуществовать только тогда, когда все имеют одинаковую возможность пользоваться материальными и духовными богатствами страны. Создание равных благоприятных условий для проживания также необходимо, что подразумевает проведение эффективной социальной политики. Именно на нее обращено внимание в Послании 2011 г. «Построим будущее вместе». К сферам, которые будут развиваться, относены образование, здравоохранение, языковая политика, занятость населения, модернизация объектов жилищно-коммунального хозяйства, обеспечение населения качественной питьевой водой и повышение качества жизни через увеличение доходов. Свою роль в деле консолидации казахстанского общества должна играть Доктрина национального единства, принятая в апреле 2010 г. Особую важность представляет заявление Президента Казахстана о том, что эта Доктрина нацелена на то, чтобы стать настольной книгой каждого казахстанского политика, руководством действий для каждого депутата, управленца, ученого и журналиста. С ней должны сверяться любые политические документы и законы. Миссия этого документа исключительно важна – разработать общие принципы построения процветающего Казахстана как общего дела всех жителей Республики, вне зависимости от их этнической принадлежности. Очень важно, что в Доктрине делается попытка четкого определения терминологии, в том числе и самого понятия «национальное единство», которое, обладая определенными универсальными характеристиками, в то же время, несет в себе и уникальные казахстанские черты. Под национальным единством понимается целостность существования этнических общностей в составе единого государства, высокая степень самоидентификации граждан страны с Республикой Казахстан, с существующей системой ценностей и идеалов. На наш взгляд, именно молодежь способна модернизировать культуру общества, из молодых будет формироваться новое покоЕ.Б. ТОКТАРОВ

─ 236 ─ ление квалифицированных специалистов, именно она будет продвигать Казахстан в мировом сообществе на качественно новые позиции. Литература: 1. Кадыржанов Р. К., Нысанбаев А.Н. Институт президентства как субъект модернизации и консолидации современного казахстанского общества // Казахстан-Спектр. – 2007. – №3 2. Концепция формирования государственной идентичности Республики Казахстан – Алматы: ЮРИСТ, 2009. – 20 с. 3. Казахстан – 2030. – Алматы: ЮРИСТ, 2007. – С.3–37. 4. Послание Президента РК Н. А. Назарбаева «Новый Казахстан в новом мире» — стратегия очередного этапа развития страны // Послание Президента РК Н.А. Назарбаева «Новый Казахстан в новом мире» — стратегия очередного этапа развития страны: Материалы «круглого стола» (11 апреля 2007 г.). – Алматы: КИСИ при Президенте РК. – 2007. – С. 5–60. 5. Нысанбаев А., Малинин Г. Нурсултан Назарбаев: Казахстан – территория мира и согласия. – Алматы. – 2005.

Литература: 1. Сейтешев А. Новая технология воспитания // Мысль. – 2008. – № 9. 2. Государственная программа патриотического воспитания граждан Республики Казахстан на 2006–2008 гг. 3. Козыбаев М.К. Межнациональное согласие – залог внутренней стабильности // Проблемы стратегии преобразования казахстанского общества на пороге XXI в. – Алматы,1997.– С.156. 4. ГАКО. Ф.1. Оп.1. Д.35. Л.37–39. 5. Там же. Ф.1 п. Оп.63. Д.200. Л.67–74. 6. Там же .Ф.3 п.Оп.33. Д.1. Л.64. 7. Там же . Ф.1 п. Оп.63. Д.200. Л.9–25. 8. ЦГА РК. Ф.2240. Оп.2. Д.23. Л.63–64. 9. Там же. Л.61–62. 10. Рыспеков Т., Добряев П. Формирование казахстанского патриотизма // Мысль. –2009. – № 7. Ж.Ж.ТУРСЫНОВА

─ 242 ─ Б. УАТҚАН (Қазақстан, Алматы қ.) ҚАУЫМДАСТЫҚ ЖƏНЕ ҰЛТТЫҚ ИДЕЯ

Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы (бұдан былай– Қауымдастық) 1992 жылғы қыркүйектің 29-да Алматы қаласында өткен Əлем қазақтарының тұңғыш құрылтайының ұйғарымына сəйкес құрылды. Алайда, бұл ұйымның тарихы тереңге кетеді. Ол – шетелдерде тұратын қандастармен байланыс жасайтын «Отан» қоғамының заңды мұрагері болып саналады жəне өзіндік дəстүрі мен тарихы бар ұйым болып табылады. Қазақтар қауымдастығы құрылған күннен бері сол ізгі дəстүрді жалғастыра отырып, шекара тысында тұратын ағайындармен жан–жақты байланысты барынша əспеттеп, дамытуға күш салуда. Ұйым қауымдастық болып құрылғалы бері əлем қазақтары бас қосқан алқалы жиын – Құрылтай төрт мəрте өткізілді. Оған қосымша кіші құрылтайлар мен сан ондаған басқосулар мен жиындар, алуан түрлі шаралар, соның ішінде күн тəртібіне қойылған көкейкесті мəселелер төңірегінде шұғыл шаралар да ұйымдастырылып тұрады. Жалпыға аян мəселе Қауымдастықтың негізгі міндеті – шетелде тұратын қазақтармен мəдени-рухани, оқу-білім жəне іскерлік бизнес салаларында байланыс жасау. Бұл міндетті еңсеру үшін республикамыздың шетелдермен мəдени-рухани, оқу-білім жəне экономикалық салаларында жасаған келісім-шарттарды, басқа да халықаралық құжаттар мен актілерді басшылыққа алады. Қауымдастық дүниеге келген уақыттан бері сыртта жүрген қандастарымыздың күнделікті тыныс-тіршілігінің барлық салаларына қатысты ірілі-ұсақты мəселелердің барлығымен қал–қадарынша шұғылданып келеді. Қазақ диаспорасы шеңберінің ұлғаюы нəтижесінде алыс-жақын шетелдердегі ағайынмен сан-салалы байланыстарды жетілдіру жолдарын өз қызметінің негізгі өзегі деп біледі. Атқарылып жатқан шараларды негізінен мəдени-рухани жəне экономикалық салаларға топтастыруға болады. Ал оларды жүзеге асыру барысында қолданылатын жұмыс əдістері əралуан. Оған көкейтесті мəселелер бойынша ғылыми-теориялық, ғылыми-практикалық конференциялар, халықаралық симпозиумдар, «дөңгелек үстел» мəжілістері, əдеби кештер, соңғы жылдары дəстүрге енген шетелдерде жыл сайын өткізіліп келе жатқан кіші құрылтайлар, өнер, қолөнер, сурет, кітап көрмелері, мерейтойлық басқосулар, өнер жəне спорт фестивальдері сияқты сан-салалы түрлерін жатқызуға болады. Негізгі міндетті

─ 243 ─ еңсеру үшін қоғам өмірінің əр саласын қамтитын əрқилы сипаттағы шаралар таңдалады. Жəне ол алдына ала жасалған жоспар бойынша əрбір ел, өңір, кез келген саланы қамтиды. Мұндағы басты мұрат – қазақы қалыбымыз бен ұлттың тілдік, мəдени, рухани бірегейлегіне қызмет ете отырып, оның өзара ынтымақтастығын, өзара байланысын арттыру, қазақы руханиятымызбен етене жақын қабыстыру болып табылады. Сөзімізге дəйек ретінде осыған дейін өткізілген қадау–қадау «табыстырымызды» тілге тиек етсек жеткілікті. Айталық, осыған дейін Моңғолия елінің Уланбатор қаласы, Баян-Өлгий аймағында, Ресейдің Мəскеу, Астрахань, Орынбор, Омбы, Орск, Самара, Қосағаш қалаларында, Түркияның Стамбул шахарында шетел қазақтарының кіші Құрылтайлары соның дəлелі. Сондай-ақ, Еуропа қазақтарының кіші Құрылтайын жыл сайын өткізу бүгінгі күні дəстүрге айналды. Əдебиет, мəдениет, өнер сияқты салалардағы бірегей қазынамызды сырттағы не Қазақстандағы қазақтардікі деп бөлу ұлттық рухани байлығымызды қолдан жұтату болып шығады. Қауымдастықтың күнделікті жұмысында бұл салаға назар аудару ерекшелігінің сыры да осында жатса керек. Бұл ретте жұмыстың алуан түрі, жоғарыда айтылғандай əдістері кеңінен қолданылады. Халықтың мол мəдени мұрасын жинау, зерделеу, ұлттық тарих үшін ерекше маңызы бар елеулі мəдени-тарихи жəне сəулет ескерткіштерін қалпына келтіру ұлттық əдебиет пен жазудың сан ғасырлық тəжірибесін жинақтау жəне кеңейтілген көркем, ғылыми өмірбаяндық кестелер жасау, мемлекеттік тілде əлемдік ғылыми ойдың мəдениет пен əдебиеттің үздік жетістіктерін жасау аса өзекті мəселелер. Бұл салада қазақтар тұратын елдердегі тамаша мəдени, дəстүрлі технологиялық тəсілдерді ондағы қандастар арқылы үйренудің жолдары да назардан тыс қалған емес. Өскелең қоғамның сұранысына сай Қауымдастық жанынан ақсақалдар алқасы, ғылым, өнер жəне студент жастар, бизнес, туризм орталықтары жұмыс істеп келді. Уақыт талабына сай бизнес жəне туризм орталықтары жеке отау құрды. Дүниежүзінің 35 елінде түрлі қазақ қоғамдары мен бірлестіктері, Қауымдастықтың бөлімшелері мен өкілдіктері бар. Олар: Ауғанстан, Иран, Қытай, Моңғолия, Тайвань, Түркия, Сауд-Арабия, Австралия, АҚШ, Канада, Австрия, Болгария, Бельгия, Венгрия, Германия, Голландия, Дания Норвегия, Ұлыбритания, Франция, Швеция, Швейцария, Польша, Чехия, Белоруссия, Қарақалпақстан, Қырғыз, Латвия, Литва, Өзбекстан, Тəжікстан, Түрікменстан, Ресей, Эстония, Украина жəне т.б. елдерде. Осы елдердегі қазақ диаспорасы өкілдерімен күнделікті қызметімізде тығыз байланыста жұмыс істеп келеміз. Б. УАТҚАН

─ 244 ─ Қауымдастық өз жұмысын серпінді жүргізу мақсатында ұйымдық құрылымын өзгертіп, Қазақстанның, əсіресе шекаралық облыстары мен бас қалаларында (Алматы, Атырау, Павлодар, БҚО, СҚО, ОҚО, ШҚО облыстары мен Астана қаласы) Қауымдастықтың бөлімшелерін құрғаннан бері де оншақты жылдың жүзі болды. Аталмыш облыстық бөлімшелер арқылы көршілес елдердегі қазақ мəдени орталықтарымен тығыз қарым-қатынаста. Бүгінгі күнгі талапқа сай тек қазақ диаспорасымен ғана шектелмей Мажарстандағы қыпшақтар қоғамы, Түрксой жəне Моңғолиядағы достық қоғамдарымен де тығыз байланыс орнатып, тəжірибе алмасып жатқан жəйіміз бар. Заманауи технологияға сəйкес шетелдегі қазақ мəдени орталықтарымен əбжіл түрде байланыс жасау тəсілі де жолға қойылған. Олармен өз ыңғайына сəйкес кириллица, латын, я төте жазумен хат алмасамыз жəне де интернеттегі www.kazaktar.kz сайты арқылы күнделікті қарым-қатынас жасап отырамыз. Қауымдастық жанындағы «Алтын бесік» журналы, «Туған тіл» атты мамандандырылған альманағы шетелдегі жəне республика аумағындағы оқырмандарына түрлі материалдарды жариялай отырып, рухани, ақпараттық сұранысыны өтеудің жолын қарастыруда. Сырттағы қазақ диаспорасының рухани қазынасын жинау ісінде Қауымдастықтың «Атажұрт» баспа орталығының атқарған істері сүбелі деп айтуға лайық. Осы орталық арқылы соңғы жылдары сырттағы қазақ диаспорасының таңдаулы ақындар– жазушылары жəне ғалымдарының 50– ден астам кітабы оқырманға жол тартты. Қытайда өткен дəулескер күйші Бейсенбі Дөненбайұлының туғанына 200 жыл, Моңғолия қазақтарының халық ақыны Тауданбек Қабанұлы мен оның ұлы елге танымал қоғам қайраткері Дəуітбайды, сондай–ақ сан саладағы көрнекті қайраткерлер Ақыт Үлімжіұлын, Таңжарық Жолдыұлын, Асқар Татанайұлын, Қалибек Хакимді, Оспан батырды, Қажығұмар Шабданұлын т.б. еске алу кештері сияқты шаралар əлденеше мəрте өткізілді. Сонымен қатар, Қауымдастық сырттан келген қазақ өнері мен мəдениетінің көзі тірі белгілі қайраткерлерін қазақстандықтарға танытуда да біраз жұмыстар атқарып келеді... Шетелдегі қазақ диаспорасының жас жеткіншектерін түрлі конкурстар мен олимпиадаларға қатыстыруды да өз міндетіміз деп санай отырып, Білім жəне ғылым министрлігінің көмегіне көптеп сүйенеміз. «Балдəурен» балаларды сауықтыруды үрдіске айналдырса, «Дарын» республикалық ғылыми практикалық орталығымен бірлесіп қазақ тілі мен əдебиет пəнінің олимпиадасын өткізіп келеміз. Осы олимпиада жеңімпаздары Қазақстанның жоғары оқу орындарының грантына ие болуда. Сонымен қатар «Бозторғай», «Айналайын», «Түркістанды аңсау» мəдени-этнографиялық оралмандар фестивалі Б. УАТҚАН

─ 245 ─ жəне «Ш.Қалдаяқов атындағы халықаралық фестивалінде» жүлделі орындарға ие болған қазақ диаспорасының өкілдері Тілеубай Толқын, Нұрболат Өнерхан, Қаутай Алтыншапақ, Əуесхан Райма, Болат Алма, Қабден Гүлназ (Моңғолия), Нұртазан Ерғұлан, Байсақалова Əсел, Қабатаева Аягүл (РФ) Жақсылық Сəуле (ҚХР), Халидолда Айгүл (Моңғолия), Жанахметов Серіжан (Өзбекстан) т.б. атауға болады. Қазақ диаспорасы өкілдерінің сурет, қолөнер көрмелерін атамекенде ұйымдастыру, ол жақта шыққан фильмдерді насихаттау сияқты жұмыстар да өз жемісін беруде. Мысалы Əбдімəлік Бұқарбаев (Өзбекстан), Өмірзақ Рыстан (Моңғолия), Аманкелді Шəкенов (РФ), Əлижан Амантаев (Қырғыз), Фарида Мерхамит, Бахаргүл Төлеген, Ербол Бидахмет, Ғалия Ахмет, Түсіпбек, Алтынгүлдердің (ҚХР) сурет жəне қолөнер көрмесін, «Ақсарбас» пен «Көрікті мекен» фильмдерінің тұсаукесері Алматы мен Астана қалаларында өткізілді. Қауымдастық Мəдениет министрлігінің Тіл комитетімен тығыз байланыста көптеген жұмыстар атқарып келеді. Елбасының жыл сайынғы Қазақстан халқына Жолдауын сырттағы қазақтар арасында насихаттау мақсатында оның мəтінін қазақ тілінен түрік, моңғол жəне қытайдағы қазақтар үшін төте жазуға аударады. «Атамекен-тұғырым, ана тілім-тұнығым», «Азат рухты Атамекен», «Отаным-жаным, Ана тілім-арым» атты көптеген халықаралық жыр мүшайрасы, «Атажұртым – жыр əнім, тəуелсіздік – ұраным» т.б. жас ақындар айтысын жыл сайын өткізу дəстүрге айналды. Сондай-ақ, «Ресейдегі қазақ диаспорасы: ана тілінің қазіргі ахуалы жəне келешегі» жəне «Өзбекстандағы қазақтардың тарихы жəне бүгінгі дамуы» тақырыбындағы əлеуметтік зерттеулерді жүргізді. Қазақ диаспорасы үшін қазақ тілін жеделдетіп үйрету жөніндегі сөздіктерді, оқу-əдістемелік құралдарды əзірлеу барысында интерактивті компьютерлік бағдарламалар жəне «Тілашар» сөздіктерін де дайындап, баспадан шығарды. Қауымдастықтан шыққан əрбір баспа өнімдерін шетелдегі қазақ диаспорасына тегін таратумен қатар еліміздегі қазақ мектептерінің кітапханаларына да тарту етіп келеміз. 1997 жылы қабылданған «Халықтың көші-қоны туралы» Заңның жобасы да осы Қауымдастық қабырғасында жазылып, Парламентке ұсынылған. Биылғы жылғы 6 тамызда бекітілген ««Халықтың көшіқоны туралы» Заңға толықтырулар мен өзгертулер енгізуде Қауымдастық белсене ат салысып, біраз ұсыныстар енгізді. Қазақ диаспорасы өкілдерінің қатысуымен ақындардың халықаралық мүшəйрасын өткізу де дəстүрге айналды. Еңбек жəне əлеуметтік қорғау министрлігі шығарған «Нұрлы көш» бағдарламасын насихаттап, елге оралуларына мұрындық болуға тыБ. УАТҚАН

─ 246 ─ рысып жатырмыз. Яғни, Қауымдастықтың тікелей араласуымен Қытайдан, Ауғанстаннан, Сауд Арабиясынан, Ираннан жəне Түркия елдерінен біраз ағайындарымыз Қазақстанға қоныс аударды. Соңғы жылдары Қауымдастық жұмыстарында көптеген өзгерістер бар. Ең əуелі Қауымдастық жерге жəне ғимаратқа меншік иесі болды. Осыған дейін заңды құжаты болмаған себепті түрлі тендерлерге қатыса алмай келген едік. Əлемнің 35 астам елінде қазақтар тұратыны жəне қазақ ұлттық мəдени орталықтар барын жоғарыда айттым. Тек Ресейдің өзінде 36 қазақ қоғамдық ұйымы ресми тіркеуден өткен, сол сияқты Еуропаның оннан астам елдерінде тағы да соншалықты қазақ қоғамдары жұмыс атқарады. Осы елдердегі қазақ қоғамдарының басын қосып, бір орталықтан басқару керек деген Талғат Асылұлының идеясы бүгін жүзеге асты. Күнделікті қарым-қатынас жасауда бір орталықтан басқарылғаны екі жақты тиімді болды. Атамекенге жеткен оралман ағайындардың көші-қон басқармаларындағы қағазбастылықты азайту мақсатында Қауымдастықтан берілетін анықтаманы тоқтату жөнінде Ішкі істер министрлігіне жазған ұсынысы бойынша тоқтатылды. Сондай-ақ, Қазақстанның жоғары оқу орындарына келетін талапкерлердің құжатын Білім жəне ғылым министрлігінің жанындағы университеттерде қабылдауды шешті. Шыңжан өлкесінде орналасқан Қазақстанның Үрімжідегі паспорт жəне виза қызметінің жұмысы туралы Сыртқы істер министрлігіне қайта-қайта хат жазудың нəтижесінде оның басшылары үшінші рет ауыстырылды. Дүниежүзі қазақтарының IV Құрылтай күндері сол мекеменің басшысына тағайындалған Қайыржан Сəрсебаев бүгінгі күні олқылықтарды түзетіп, көптеген іс шаралар жүргізіп жатыр. Қазір арыз-шағымдар тиылды деуге болады. Қауымдастық өз кезегінде жыл сайын Еліміздің Тəуелсіздік күніне орай қазақ диаспорасы мен Қазақстандық өкілдерді Үкіметтік марапаттауға ұсынып, ол да нəтижесін беріп келеді. Қауымдастықтың атқарып жатқан іс шараларының бəрі де қазақ халқының басын біріктіру, алыстағы ағайынды бір-біріне табыстыру болмақ. Қай елге барсаң да, атамекенім деп елжіреген қазақ ағайындардың сағынышты да жылы сөзін, ұлтым деп соққан жүректердің лүпілін естисің. Бұның барлығы қазақ ұлтына деген идеяның өмірдегі нақты көрініс əрі орындалуы болмақ. Қазақы тілмен бейнелей айтсақ, Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы өзінің Жарғысы мен іс-қызметінің ауқымына сəйкес «қазақы қалыбымыз бен болмысымызға өзіндік үлесін қосып, негізгі міндетін абыроймен атқарып отырған ұйым екендігі көпшілік тарапынан берілген Б. УАТҚАН

─ 247 ─ баға, қалың бұқараның ықылас–қолдауынан байқалады. Бұл Қауым дастықтың іс-қызметінің көрсеткіші, барометрі деуге болады. Жаһандану дəуіріндегі бірегей қазақ баласының жан-жақты ынтымақтастығы мен бірлігі жолында алдағы кезеңде де өз миссиясын абыроймен еңсеретіндігі «таудай дүниетанымымызға тарыдай болсын өзіндік үлесін» қосуды Қауымдастық басты ту етіп ұстаудан жалықпайды... Б. УАТҚАН

─ 248 ─ Ə.С. ҰЗАҚБАЕВА (Қазақстан, Қызылорда қ.) ТАҒДЫР ТАБЫСТЫРҒАН ҰЛТТАР ОРДАСЫ Халықтың асыл мұрасы, қымбат қазынасы болып табылатын деректер мұрағат қорында көздің қарашығындай сақталып тұр. Қолға алсақ, шешіле сыр шертетін деректердің тарихты тапжылмай тануға, өмірді өз кейпінде ұғып-білуге қосар үлесі, тигізер септігі мол. Мұрағат құжаттарын зерделей отырып, Сыр елі талай ұлтқа пана болғанына көзіміз жетеді. Сонау патшалық Ресейдің кезінде-ақ саяси сенімсіз адамдарды Сыр өңіріне жер аударып отырған. Сол дəстүр Одақ кезінде жалғасын тапқандай. Перовскіде 1919 ж. 318 шетелдік тұтқындар тұрған. Олардың негізгісі поляктар мен австро-немістер еді. Бұл халықтар əр түрлі өндіріс жəне мəдени орындарда қызмет етті. Австриялық офицер Станислав Людкеевич музыкадан дəріс оқыса, итальяндық Сибольди құрылысшы болған. Республикамызға 1937–1938 жж. бірнеше ұлттың өкілдерін жер аударып күштеп көшіріп əкеле бастаған. Алғашқы құрбандардың бірі – Қиыр Шығысты мекендеген кəрістер Орта Азия мен Қазақстанға еріксіз көшірілді. Тек қана 1937 ж. Қазақстанға 18500-ге жуық кəріс отбасы жер аударылған. Қазақтар жаңа қоныстарын жылы қабылдап, алдарына жер мен мал бөліп берді. Жер аударылып келген 8476 кəріс ағайындар 1938 ж. 10 наурызда облыстық атқару комитетінің қаулысымен аудандарға бөлініп, Аралға – 712, Қазалыға – 1249, Қармақшыға – 1937, Тереңөзекке – 584, Сырдарияға – 96, Шиеліге – 906, Жаңақорғанға – 262 адам орналастырылған, 400 адам Қызылорда қаласында қалдырылған, 1430 адамды басқа облыстарға жіберу сұралған. 1938 жылы Қызылордада кəріс балалары үшін 400 орындық жаңа мектеп салынды. 1941 ж. фашистік Германия кенеттен бастаған қанқұйлы соғыс бүкіл еліміздің тыныштығын бұзып, миллиондаған совет адамдарын өз жерінен көшуге мəжбүрледі. Соғыс басталған алғашқы айдың өзінде Қызылордаға майдан ортасынан эвакуацияланғандардың бірінші легі – 10 мың адам келді. Олардың арасында түрлі ұлт өкілдері: армяндар, курдтар, немістер, поляктар, украиндар жəне т. б. бар еді. Арал ауданына Молдавиядан 40 отбасы, облысымыздың басқа аудандарына Балтық жағалауынан 2486, оның ішінде 1413 неміс отбасы көшіп келген. Келушілерді қабылдау, орналастыру, баспана, азық-түлікпен қамтамасыз ету жұмыстары қолға алынды. Олар фа-

─ 249 ─ брика мен заводтарға жұмысқа жалданып, еңбекке білек сыбана араласып, өздерінің қажырлы еңбектерімен, аса зор жауаптылықпен майдан шебіне үлкен көмек көрсеткен. Қазақстанға көшірілген 142 кəсіпорынның 11-і Қызылорда облысына келді. Москваның «Реммаштуть», Харьковтың Дзержинский атындағы электротехникалық жəне екі балық консервілейтін заводтары, «Челюскинец» артелі тез іске қосылып өнім бере бастады. Соғыстың əбден белең алған кездерінде Қызылорда қаласына келіп, қызметтерін жалғастырған институт оқытушылары мен студенттері қазақ ұлтына деген оң көзқараспен, тіл жеткізе алмас ыстық ықыласты игі тілекпен туған жеріне аттанды. Тағдыр табыстырған ондаған ұлттың ордасы болған Сыр өңірі жергілікті тұрғындарының өзі үш ғасырға жуық көрші мемлекеттің боданы да болып, талай-талай тартысты кезеңдерді бастан өткізді. Езіле жүріп еңсесін тіктеуге ұмтылды. Аштықты да, аласапыранды да бастан өткізді. Сондықтан да олар өздерінің кебін киіп, өз жерлерінен еріксіз бездірілген бауырларына жан-жақты жағдай жасады. Тіпті, олармен төскейде малын, төсекте басын түйістірді. Бүгінде осындай ынтымағы жарасқан ондаған ұлт өкілдері бір-бірімен қоянқолтық еңбек етіп, жаңа заманның талаптарына сай өмір сүруде. Қазақстан халықтары Ассамблеясының облыстық бөлімшесі. Сыр өлкесі – атам заманнан сан ұлт өкілі бас қосқан, бақыт тапқан мекен. Жатсынуды білмейтін, қонағын құдайындай сыйлайтын бауырларымыздың осы адами қасиеттері, бауырмалдығы, кеңпейілдігінің арқасында сан ұлттың сəні жарасып, тату-тəтті күй кешуде. Сондықтан да əрбір өзге ұлт өкілі Сыр елін құтты қоныс санайтыны белгілі. Белгілі ғалымдардың «Қазақстан көп ұлтты, сондықтан онда дүмпу ошақтары орын алады» дегені бар. Бірақ Елбасымыздың көреген саясаты арқасында біздің еліміз барша жұртқа достық пен татулықтың үлгісі болып отыр. Қазақстанда достық пен бірлікті ту еткен 129 ұлт өкілі тұратын болса, 96 пайызы жергілікті халықтан құралған Қызылордада 15ке жуық ұлт қоян-қолтық өмір сүріп жатыр. Олар грек, еврей, корей, неміс, славян, татар, түрік, өзбек жəне шешен ұлттық-мəдени орталықтарына топтасқан. Оларды материалдық-қаржылық қолдау шаралары да қолға алынған. Мəдени орталықтар А. Тоқмағанбетов атындағы Мəдениет Сарайында орналасқан. 1995 ж. 14 ақпандағы облыс əкімінің қаулысымен Қазақстан халықтарының Қызылорда облыстық Кіші Ассамблеясын құру туралы қаулысы қабылданды. Бұл Кіші Ассамблея құрылғалы бері Ə.С. ҰЗАҚБАЕВА

─ 250 ─ облысымызда ұлтаралық қатынастарды қалпында ұстауға өзіндік үлес қосып келеді. Облыстағы этномəдени орталықтары аймақтың қоғамдық саяси, мəдени өміріне белсене араласуда. Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен 2000 жылдың Мəдениетті қолдау жылы деп жариялануына байланысты облыс əкімінің шешімімен құрылған Мəдениетті қолдау жылын өткізу жөніндегі облыстық комиссиясының құрамына барлық ұлттық-мəдени орталықтардың төрағалары енгізілді. Облыс əкімінің «Сыр мəдениеті – жаңа ғасырда» атты бағдарламасында көпұлтты мəдениетті дамыту, əр түрлі ұлттардың өнерін өркендету мəселелері көрініс тапты. Облыстық Қазақстан халықтары Ассамблеясы Қорқыт Ата атындағы мемлекеттік университетімен бірлесе отырып, 2003 жылдың наурыз айында «Қазақстандағы этносаралық қатынастар: мəселелер жəне тарихи тəжірибелер» атты тақырыпта ғылымитəжірибелік конференция өтті. Бұл конференцияға Облыстық Қазақстан халықтары Ассамблеясының мүшелері мен ұлттық-мəдени орталықтар төрағалары қатысты. Ғылыми-тəжірибелік конференция материалдары негізінде «Қазақстандағы этносаралық қатынастар: мəселелер жəне тарихи тəжірибелер» жəне «Стратегия мақсаты - саяси тұрақтылық пен ұлтаралық келісім» атты қітаптар шығарылды. Сəуір айында Қазақстан халықтары Ассамблеясына 1 жыл толуына орай ұлттық-мəдени орталықтар өздерінің өнер туындыларын көрсетуімен, «Ұлттық өнер» атты дəстүрлі бесінші облыстық халықтар достығы фестивалі ұйымдастырылды. Ұлттық-мəдени орталықтардың жұмысын бұқаралық ақпарат құралдарында жан-жақты көрсетуге де айрықша назар аударылды. Ұлттық идеятəуелсіздік кепілі. Алғашқы қауымдастықтар мен мемлекет қаңқасын құруға мұрындық болған тайпалар мен халықтар болса, қазіргі кезеңде мемлекеттерді сол аймақта тұрып жатқан этностар өкілдерін өз маңына біріктіріп тек бір ұлт құрайтыны белгілі. Жəне де ол адамзат дамуындағы табиғи заңдылық. Оны əлемдегі дамыған мемлекеттер мен дамып келе жатқан мемлекеттердің тəжрибесінен көреміз. Сол себептен, егер біз қазақ елінің дербес, тəуелсіз мемлекет болуына мүдделі болсақ. Онда біз болашақ тəуелсіз мемлекетіміздің темірқазығы ұлттық идеяны анықтап, заңдастырып бекітуіміз жəне осы бағыттағы ұстамымыздан ауытқуға жол бермеуіміз қажет. Əлемдегі мемлекеттердің саяси ұстамының, яғни ұлтық идеяларының өзегі барлық мемлекеттерге тəн бір ортақ заңдылыққа бағынады. Ол заңдылық (ұлттық идея) – мемлекет өз ұлтының экономикалық, саяси, рухани тəуелсіздігінің, ел мен жер біртұтастығының мəңгі Ə.С. ҰЗАҚБАЕВА