© Əлімгереев Ө., 2012
© Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы
«Атажұрт» баспа орталығы, 2012

Астрахан есімі қазақтарға қашаннан таныс. Аңыздарға
құлақ түрсек, əз Жəнібек ханның тұсында ірге көтерген
бұл қала Алтын Орда дəуірінде қандастарымыз мекенде-
ген құтты қоныс көрінеді. Мүмкін солардан болар, осы

өңірде кіндік кесіп кір жуған даланың дана философы Асан
Қайғы (Хасан Сəбитұлы, ХІV ғ.) «Еділ мен Жайықтың,
бірін жазда жайласаң, бірін қыста қыстасаң-қос қолыңды
маларсың, алтын менен күміске» деп көңілі шалқып таси-

ды. Бірақ Асан атаға Жəнібек ханның қала іргесін көтерудегі
əлде бір қылығы ұнамай, екі рет шақырғанда келмей, тек
үшіншісінде ғана азар келіп «Ай, Жəнібек, ойласаң, қилы-
қилы заман болмай ма, суда жүзген ақ шортан қарағай басын

шалмай ма?! Мұны неге білмейсің! Қорған салдың бейнет
қып, қызметшің жатыр ішіп жеп... Оны неге білмейсің?!
Хош, аман бол, Жəнібек, енді мені көрмейсің! Түптің
түбінде Астрахан бізге бұйырмайды, арқадан келген өзге

дін иелеріне мекен болады» деп Жайыққа қарай желмаясын
тебініп жүре беріпті деседі.
XV ғасырда қазақ əдебиеті төл басыларының бірі Қазтуған
жырау «Алаң да алаң, алаң жұрт, ағалаң ордам қонған жер.

Атамыз біздің бұ Сүйініш күйеу болып барған жұрт. Ана-
мыз біздің Бозтуған келіншек болып түскен жұрт» деп осы
өңірдегі Ақтуба мен Бозан өзендері бойын бойтұмардай
қадірлеп, жырға қосады.

XVІ ғасырда Доспанбет жырау «Айналайын, Ақ
Жайық, ат салмай өтер жер қайда?» деп Азауынан əрі өтіп,
Астраханға бет алғанда тебінгіден тер төгіп, қанжығадан қан
кетіп, қапыда қайтыс болған еді ау?!

Ақырында Асан ата айтқан өкініш аумай-төкпей алды-
мыздан шықты. XV ғасырдың орта тұсынан аса Алтын Ор-

─ 4 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
дадан қашып шыққан Махмұт хан мен оның інісі Ахмет Еділ
өзенінің төменгі сағасында Астрахан хандығын құрып, билік

жүргізе бастап еді, бірақ адам ғұмырының өзі ғасырдан ғасыр
асып, жалғаса бермейді ғой, өлім деген өкініш Махмұтты
алып тынғанда, оның мұрагері болып таққа ұлы Қасым оты-
рады. Əйтсе де байлық деген қара мысық ағайынды екеудің

жүрегін тырнап, бірін Мəскеу княздігі, екіншісін Қырым
хандығына шабуылға шығарып еді, амал не, екеуі де ойсы-
рай жеңілді. Оның үстіне Үлкен Орданың күйреуі Астрахан
хандығының Ноғай Ордасы əміріне бағынышын күшейтіп,

күннен күнге əлсіретті. Əлі кетіп, ауыз бірліктен айрылған
хандықты 1556 жылы ІV Иван Грозный айтақтаған И. Че-
ремиесинов басқаруындағы жер қайысқан Дон мен Еділ
бойының кезбе казактары басып алды. Арада екі жыл

өткенде қала Ресей патшалығы империясы қолы астына өтті.
Міне, содан бері аттай 450 жыл болды. Өкінішті, бірақ бəрін
де уақыт жеңеді, мезгіл емдейді.
Бірақ біздің нəсілдестеріміз іргесін өздері қалаған қаланы

уыстарынан шығарып алса да бұл аймақтан қол үзіп көрген
жоқ. Біраз уақыт үзілісте болса да мезгіл өте даласына ма-
лын бақты, өзеніне ау салып, қармағына қарагөз іліндірді.
Ең бастысы, ұлын өсіріп, қызын бойжеткізді. Олардың ара-

сынан келешек Ресей мен Қазақстанға белгілі талай тарлан
азаматтар тəрбиеленді, біраз жұрттың жамбасы осы өңірде
жерге тиді. Басқасын былай қойғанда, XІX, ХХ ғасырларда
халқымыздың музыка өнерінің марғасқалары, атақты күйші-

компазиторлар Құрманғазы (1823-1896) Алтынжарда, Сей-
тек Оразалиев (1861-1933) Ақтөбеде (Хошаутово), Ерғали
Есжанов (1863-1949) Лебяжьеде (Құмөзек) дүниеден озып,
мəңгілік мекен етті.

Одан беріде Еділді қатар еміп, Каспийде кеме жарыстырған
орыс пен қазақ елдеріне есімдері белгілі қанша мемлекет,
қоғам қайраткері, экономика мен əлеуметтік салаға еңбегі
сіңген айтулы адамдар өсіп шықты. Оның бəрін дəл қазір

бармақ бүгіп, саусақ санап, түгендеп біту мүмкін емес. Осы
күні Астрахан облысында 200 мыңға жуық қандастарымыз

─ 6 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
шығаратын кəсіпорындардың да үлес салмағы мол.
Жоғарыдан төмен Еділ өзенімен тасымалданып, ағып

келетін ағаштарды өңдеу, үй жиһаздарын жасау ісі де көптен
бері қолға алынған. Целлюлоза-қағаз, картон дайындаумен
облыстың аты шыққан. Шыны талшығы, резина зауыттары
бар.

Облыста ғасырдан ғасырға жалғасып келе жатқан кəсіп-
мал шаруашылығы. Мұнда төрт түлікпен қоса шошқа өсіру
де қолға алынған. Астраханның Харабайлы, Владимировскі
қалаларында ет комби-наттары жұмыс істейді. Өңірде бір

кездері тері өңдеу, аяқ киім тігу, байпақ, киіз басу, ау тоқу
фабрикалары жұмыс істеді қазір олар уақыт талабына сай
мамандандырылып, қызмет түрін жаңартты. Сүт зауыттары
мен кондитер фабрикаларының игілігі мол.

Əлеуметтік салада да оңды өзгерістер бар. Облыс
орталығындағы балық өнеркəсібі мен балық шаруашылығы
институты, медицина академиясы, консерватория, педагоги-
ка институты қашаннан бері Ресеймен бірге Қазақстан үшін

де білікті мамандар даярлап келеді. Бұлардан басқа қалада
түрлі ғылыми-зерттеу институттары мен орта, жоғары оқу
орындары, жалпы білім беретін мектептер, мектепке дейінгі
мекемелер, мəдениет ошақтары, театрлар мен зоопарк,

мұражайлар мен кітапханалар бар.
Оңды қадам-педагогика институты мен педагогикалық
колледжінде жергілікті қазақ балаларына ана тілінде
білім беретін ұстаздар даярланады. Оларға Атыраудағы Х.

Досмұхамедов атындағы университеттің оқытушы- про-
фессорлары ұдайы дəріс оқып, тəжірибе алмасады. Мектеп
ұстаздары да жалпы білім беру бағытында озат тəжірибелерін
ортаға салып бөліседі.

Облыстық теледидар мен радиода апта сайын қазақ
тілінде хабарлар беріледі. 20 жылдан бері «Ақ арна» деп
аталатын қазақша газет шығып тұрады. 1990 жылдан бері
«Жолдастық» деп аталатын қазақ мəдениеті мен тілінің

өңірлік қоғамы жұмыс істейді. Оған туған халқын жанындай
сүйетін қаржыгер, Ресей Федерациясының еңбек сіңірген

─ 8 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
екенін ауыз толтыра айтумыз керек, олар қашаннан бері ау-
дандары өміріне қатысты қандай да бір шараны бір-бірінің

қатсынсыз өткізіп көрген жоқ. Мүмкін ол да дұрыс шығар.
Өйткені түпкі құйылар айдыны бір аймақтың арасын бір ғана
Қиғаш өзені бөліп тұр емес пе? Сол Қиғаштың əр жағынан
толған айдай толықсыған жас ару иін ағашын иыққа асып,

бұлықсып кеп су алса, бергі беттегі ат суарған əсем жігіт көз
тоймай əн ағытпаушы ма еді?!
Жə, ол да өзінше өрнек, өмір суреті, тағдыр талайы...
Өткен жылдары осы өзен үстінен екі жақты келіс-

барысты жиілету мақсатында маңызды көпір салынып, іске
қосылды. Аузында шекара-кеден мен автокөлік бақылау,
санитарлық-эпидемиялогиялық станса қызметтері, мал
дəрігерлік қадағалау орындары бар бұл көпірдің ашылу-

ына екі елдің үкімет басшылары келіп, қашаннан бергі
қалыптасқан қарым-қатынасымызды одан əрмен тереңдетіп,
бекітті.
Қазақтар əлімсақтан «Атырау деп кеткен айдынды

Каспийдің терістігін қатар жайлап, ырыздығын бірге ем-
ген астрахандықтар 2008 жылы ежелгі қалаларының 450
жылдығын үлкен салтанатпен тойлап өтті. Оған теңіз
жағалаған 5 мемлекеттің басшылары бастаған үлкен де-

легация қатысты. Мерейтойды ұйымдас-тыруда қалада
көлемі 90х35 метрлік алып сахна орнатылып, онда қаланың
кешелі-бүгінгі тарихын бейнелейтін көріністер көрсетілді.
Ойын-сауық бары-сында Англия мен Германиядан келген

ди-джейлер дайындаған музыкалық шоу тамашаланып,
Людмила Сеншина, Валентина Толкуновалар əн салды, «Са-
моцветы» ансамблі мен Филипп Киркоров өнер көрсетті.
Сондай-ақ концертте құрамында 900 адамы бар бишілер

тобының өнері де қонақтар есінде ұзақ сақталатын болады.
Сөйтіп айдын шайқап, толқын құшқан ежелгі қала жаңа бе-
леске қадам басты.

«Еділ-Жайық – екі су»...
Жаралғалы жарып-бөліп айтылмаған бұл өзендер
жəйлі өлкеміздің өрен жүйрік ақыны Насихат Сүгірұлы
өзінің Сталиндік бұғауда отырып, төкпелеген кезекті бір

ұзақ толғауын осылай деп бастаған-ды. Беу, десеңізші,
талайдың көз сұғын өзіне тартып, өзегін жұлып алар
арудың арқасындағы қос бұрымындай қатар жатып, бар
сырды бірі қатты, бірі жəй бұралған егіз ішегінен егілтетін

қара домбыраның саз үніндей, адамзат баласының ізгі ар-
манын алға жетелейтін болат жолдың қос тініндей қатар
жатқан бұл өзендер жəйлі арғы-бергі ықылым заманда
кімдер жырға қосып, əуенді əнге арқау етпеді десеңізші.

Алдымен ару Ақ Жайықты алыңыз. Бірде Даик, Гаик, Еик,
уақыт өте Ұлысу, одан бері Жайық, тіпті Степан Разин мен
Емельян Пугачевтің елді бүрліктіріп, күллі Ресейді аяғынан
тік тұрғызған əлдебір қозғалысына бола ежелгі атын мансұқ

еткен екінші Екатерина патшайымның өзі оның Жайық атын
ел есі, халық жадынан жойып жібере алмады.
Еділ де сол, əу баста «Ра» өзені деп аталғанымен, орта
ғасырдан бергі иеленіп келе жатқан «Еділ» есімін «Волга»

деп қанша рет дүрдитіп бөрік кигізсе де əлі естен шығара
қойған жоқпыз. Иə, деймін-ау, Еділ-Жайық атауы қазақ
пен татар, башқұртта қашаннан бері жатталып қалған ұлы
есімдер. Онда бауырлас халықтардың қаны, қимас жандары

бар. Аяқталмаған армандары, алға асыққан үміттері жатыр.
Сондықтан да оны əнге қосып, жырға бөледі. Сол баяғы
XV ғасырда жер жұмағын іздеп, басында Қазанда, одан
төменгі Еділді еншілеп, Сарайшыққа желмаясын шөгеріп,

Тайсойғанның Қорғаншасында он жыл қыстаған, Қаратау
мен Жетісу асып, қос Танайын қасына ертіп, абыз шағында

─ 10 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
Арқаға жетіп, ақыры Ұлытауда мəңгілік ұйықтап кеткен
Асан Қайғының өзі

«Еділ менен Жайықтың
Бірін жазға жайласаң,
Бірін қысқа қыстасаң,
Қос қолыңды маларсың,

Алтын менен күміске», - деп біз сөз етіп отырған қос өзеннің
осыдан алты ғасыр бұрын Еділ мен Жайық екенін дəлелдеумен
бірге, олардың қашаннан байлық бастауы, дəулет көзі екенін
жырға қосады. Сол ақын тағы бір өлеңінде: «Ағайынмен тату

бол, керек болса жаныңды қидың» мысалы ретінде:
«Еділ бол да Жайық бол,
Ешкімменен ұрыспа.
Жолдасыңа жау тисе

Жаныңды аяп тұрыспа» деп даналық жолдарын ұсынады.
Отызға жетпес ғұмырында аты Дешті Қыпшақтың көк туын
құлатпаймын деп, қолынан шашақты найза, шарболат қылышын
тастамайтын Дон мен Еділ, Жайық арасында шапқылаумен ғұмыр

кешкен жауынгер ақын Доспамбет (XVІ ғ.)
«Айналайын Ақ Жайық,
Ат саламй өтер күн қайда?!
Еңсесі биік боз орда,

Еңкеймей кірер күн қайда?!» деп зарланады.
Одан бергі XYІІІ ғасырда өмір сүрген атақты Ақтамберді
жырау да əйтеуір осы бір Еділ-Жайық есімінің қашан да
қазақтың жадында жыр, көмейінде сыр боларына сене оты-

рып,
«Еділ-Жайық екі өзен,
Талсыз болар деймісің?!
Көкшетаудың көп көлі

Елсіз болар деймісің?! – деп атасы қазақтың қоғалы
көлдер, қом суларының азбасына, тозбасына үміт артады.
XІX ғасырдың алғашқы жартысында бар-жоғы қырық
үшінде қыршынынан қиылған Махамбет те сол Еділ-

Жайықтың арын арлап, мұңын жырлады. Ағайындарының
азаттығына бола күн кешті.

«Еділ мен Жайық жер еді-ау,
Мекен еткен шаруаға» деп ол қос өзеннің мəнін көтерумен
бірге
«Еділ үшін егестік,

Тептер үшін тебістік.
Жайық үшін жандастық,
Қиғаш үшін қырылдық»,- деп қос өзеннің кредосын ашық
айтады.

Сайып келгенде, осылайша арғы-бергі талай ақын ның
жырына арқау, батыр-баһадүрлердің тағды-рына темір қазық
болған бұл қос өзен арасы ежелгі түрік тұқымдас – бүгінгі
қарға тамырлы қазақтың білектің күші, ақ найзаның ұшымен

қашаннан бергі қанын төгіп, қорғап қалған қонысы. Бірақ
біз əуелі орыстың, кейін қалмақтың тепкісіне орай одан
да айрылып қалып, алыстан көз сүзіп, көңіл бұзылуымен
ғана жүргеніміз де рас. Əйтсе де жаны пейіште болғыр

Əбілхайыр ұрпағы Бөкей сұлтан арада екі ғасырдан астам
уақыт өткенде аңырап жүріп, қаңырап қалған атақонысқа
деген аңсары ауып, қанында қайсарлығы өсті ме, əлде таққа
байланған бақты қуды ма, əйтеуір ежелгі Еділ-Жайық арасы-

на Ойыл-Қиыл, Жем-Сағыз бойындағы ұлтанды елден енші
алып, көшіп келді. Дегенмен аталған жер əкімшілік-басқару
жағынан Ресейге, яғни патшалық Россияға қаралатын. Бірақ
одан бері де қаншама ию-қию заман өтті, тіпті кешегі кеңес

өкіметі шаңырақ көтеріп, кең байтақ қазақ жерін ұлтарақтай
бөліп, көбі алпауыт Ресейдің қанжығасына кеткенде Бөкей
ханның қазақтарға қоныс ретінде ғана қайтарған Еділ-
Жайық арасы Ə.Ермеков, У.Танашев сынды елім деген, еті

тірі ағаларымыздың арқасында қандастарымызға енді басы
байлы атамекен ретінде қайта бұйырды. Қазақстан жері деп
танылды. Ендеше 120 жыл Ресей отарында болған Бөкей
ордасының сол кездегі хал-ахуалы қандай еді. Патшалы Ре-

сейден не алып, неден ұтылды? Ол үшін əңгімені барлық
істің бастауында тұрған Бөкейден бастайықшы.
Расында да осы орайда күні бүгінгі дейін не жақсыда,
болмаса жаманда аты жоқ, тек «Бөкей» деген есімімен

─ 12 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
ғана ел есінде қалған, қазақтың Еділ мен Жайық өзендері
арасына қайта оралған кезеңіндегі алғашқы хан – Бөкей

Нұралыханұлы туралы бір ауыз сөз айтпауымыздың өзі де
айып сияқты.
Шындығында Бөкей кім?

Ішкі Орда халқы өздерінің мəдени өмірлерінің жəне
де ақыл – ой қабілеттерінің дамуы жағынан Бөкейханға
алғыс айтуға міндетті. Бөкей қазақтарды дала төсінен
астрахандықтардың жеріне көшіріп əкеліп, қала, қыстақ

ғұрпын қабылдады.
Мұхамед-Салық Бабажанов
Əділін айтсақ, тарихтан танымы бар, өткеніне өзегі
өртенер жан болмаса, бүгінгі ұрпақтың көбі бұл есімді біле

бермейді. Өйткені жоғарыдағыдай өткенді сүртіп, өлгенді
түртіп, құдай десе құтырынып, бай-молданың соңына
шырақ алып түскен кешегі кеңес өкіметі заманында Бөкей
түгіл оның ұлы атасы Əбілхайырдың өзіне бас шайқап, əре-

сəре кейіпте көз аларта қарадық емес пе?
Ішкі Орданың алғашқы ханы – Бөкейдің қай жылы
туғандығы жайлы нақты дерек жоқ, бірақ Нұралының
төртінші ұлы екені, Кеңес дəуіріне дейін өмір сүрген

зерттеуші оны 1746 не 1747 жылы туған болуы керек деп
болжайды. Бұл пікірді кейінгі кезде оралдық өлкентанушы
Ж.Ақбаев та қолдап, өз жазбаларында келтіріп жүр. Ел ішінде
айтылатын аңыздарда «Нұралыханның сандаған əйелінен 30

ұл, 40 қызы болыпты» делінсе, 1771 жылы хан ауылында
болған орыс тарихшысы И.Г.Георги өз жазбаларында «оның
4 əйелі, 8 күңінен барлығы 75 перзент, солардың 40-ы ұл» деп
көрсетіледі. Ал Атырау өңірінің біздің заманымыздың XX

ғасырының 60, 70-жылдары өмір сүрген мықты шежірешісі
Ыбыраш Қорқытов өз қойын дəптерінде жоғарыдағы аңызда
айтылатын отыз ұлдың атын тізіп, жазған екен. Олар – Абы-
лай, Ақсерт, Арыстан, Артықəлі, Бөкей, Бекқали (Сапақ),

─ 14 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
Жəнібек, Жəреке, Қаратай, Күсен, Нұреке, Орман, Пірəлі,
Сығай, Саян, Сереке, Сейдалы, Тұрдалы, Ұзақəлі, Шотқара,

Шорман, Шөке. Бөкей ханның үшінші əйел – Аққолтықтан
(халықтық дəстүрде үшін-ші əйелді осылай атаған. Ө.Ə.)
өрбіген үш ұлдың үлкені деп жазады. Кейінгілері Шығай
(дұрысы Сығай), Шүке. Бөкей əйгілі Сырым батырдың за-

ман-дасы, тым əрі кетсе, төрт-бес жас кішілігі болуы да
ықтимал. Жас шағында жігітшілік жолымен екеуі бір
сұлуға таласып, бірақ соңыра əлдекімдердей бір-біріне кек
сақтамай, керек десе Сырым батыр əкесіне қарсы шыққан

кезінде де «Баяғы шүйке бастың қыжылы кетпеген мігіт екен
ғой, соны жүрегіне дық санап жүр» деп айтады деп Бөкей
Сырыммен арадағы еш дауға араласпапты. Ал Сырым болса,
Бөкейдің қос өзен- Еділ мен Жайық арасындағы кең жазыққа

қоныстан-уына жаны қалмай араласып, ақыры патшадан
рұқсат алуға да ықпал еткенге ұқсайды.
Сайып келгенде, бұл ара бі кездегі қыпшақ даласы, кейінгі
Ноғай Ордасы орналасқан, қазақ мемлекетінің уығын қадап,

керегесін көтерген Қасым хан, оның ұлы Ақназардың ақ
найзаның ұшы, құрыш білектің күшімен сақтап қалған сары
даласы, абыз ата Асанның желмаямен Жерұйық іздеп, желіп
өткен, жөргегін жуған қасиетті мекені, жері болғанымен,

біраз уақыт қалмақтар мен Астрахан губерниясына қарасты
кундр татарларының мекеніне айналғаны белгілі. Соған сай
1737 жылдан бастап бұл аймаққа қазақтардың мал-жанымен
көшіп-қонуына рұқсат етіледі. Əйтсе де 1771 жылдан бастап

қаңырап бос жатқан бұл аймаққа қожа Орал мен Астрахан
казактары ғана еді.
Солай бола тұрса да 1748-1749 жылдардың қатты қысынан
бастап Орынбор губернаторы И.Неплюевтің рұқсатымен тек

Нұралы, кейіннен 1755-1758 жылдардан бастап оның күллі
тұқымдарының Жайықтың оң, яғни Самар бетіне шығып,
қыстауына мүмкіндік туды. Бұл жылдар мал тұяғы тимеген
шұрайлы жердің табын-табын жылқы, келе-келе түйенің, қой

отарларының қандай қыстан да қысылмай шығуына жағдай
жасады. Күндер өте Шыңғырлау мен Жымпиты, Бұлдырты

мен Ойыл, Тайсойған мен Бүйрек, Сағыз бен Мұқыр бой-
ын жайлап, мал өрісі тарылып бара жатқан қыр қазақтары
аталған өңірге алаңдады. Кейде олар Жайық бойын күзеткен
шекаралық əскер басшыларының рұқсатына қарамастан

ішкі бетке еніп кетіп те отырды. Осыдан кеп жылдар бойы
тусырап жатқан қос өзен аралығын қазақтар иелігіне беру
қажеттілігі туды. Оның бұдан басқа да себептері бар еді.
Патша өкіметі Сырым бастаған шаруалар қозғалысынан

соң да қайта-қайта бас көтере бастаған Кіші жүз қазақтарының
күшін ыдырату, отарлау саясатын бұрынғыдан да пəрменді
жүргізу ниетінде болса, Орынбор-Орал казак əскерлері
старшындарының «əскери барлауы» деген желеумен елге

шығып, қара халықтың малын барымталап, дүние-мүлкін то-
науы, сондай-ақ елдегі сұлтандардың тақққа таласынан бір-
бірінің адамдарына жəбірі, тағы да ұрлық-зорлық, соққыға
жығу жиіледі. Екі оттың ортасында қалған халық қайда

кетсек те, əйтеуір осы алпауыттар мен əпербақандардан
құтылсақ екен деген ниетте болды.
Осындай тонауға түскен ел, тəлкегі шыққан халық,
Қаратай, Жантөре сынды өз ағайындарының билікке тала-

сын көрген Бөкей қайткенде де осы арадан кету, бас сауғалап,
басқа жерден мекен іздеуге асықты. Оған қоса ол бұл өңірден
өзі сынды қашаннан бері Шыңғыс хан тұқымы аңсаған тақ,
көксеген баққа жуық маңда қолы жетпейтінін де жақсы

білді. Сонда не істемек? Амал жоқ, замандасы Сырымның
жатса-тұрса айта беретін Жайық пен Еділ арасындағы Самар
даласына (Нарын құмына) бет түзеу керек. Бұл бір қарағанда
бұқара халықтың да көптен бергі көкейдегі ойы, көңілдегі

түйіні еді. Бірақ мұндай бақытқа ие болудың бірден-бір
жолы, алдымен орыс əкімшілігінің рұқсатын алу керек.
Өйткені аталған жерлер жоғарыда айтқанымыздай Орал мен
Астрахан казак əскерлерінің бақылауында еді.

Міне, осындай түрлі себептер мен қажеттілікке орай
Бөкей Нұралыханұлы Астрахан казак полкінің командирі,
полковник Поповқа, ал Поповтың Астрахан əскери губер-
наторы Кноррингке, Кноррингтің хаттары мен ұсыныстары

─ 16 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
жəне Бөкейдің Павел Біріншіге жолдаған өтініштерінің
негізінде патша 1801 жылдың 11 наурызында мынандай

Жарлық берді: «...қырғыз – қайсақ Кіші Ордасындағы хан
кеңесіне басшылық жасап отырған Нұралы ханның ба-
ласы Бөкей сұлтанды өз қарамағыма шын ықыласыммен
қабылдаймын, қай жерге көшіп барамын десе де ерікті...».

Осы жылы Бөкей бастаған 5000 үй Жайықтың оң бетіне
көшті. Арада жеті жыл өткенде үйлер саны 7500-ге жетті.
Бөкей алғашқы жылдары Сарайшық төңірегі, одан
қазіргі Атырау облысындағы Исатай ауданы Жалтыр

көлінің маңын қонысқа жəйлі, малға тыныш жер деп та-
уып, 200 үймен көшіп келеді. Ол кезде аталған көл ұзыны
22, ені 16 шақырымды алып жатқан шалғыны мол, балығы
көп, шұрайлы аймақ екен. Бірақ Жайық өзенінің көктемгі

тасуынан ғана кемерленіп, қалған кезде жаңбыр суымен
молығатын тұйық көлдің болашағы шамалы екендігіне көзі
жеткен Бөкей бұл жерде көп аялдамай, артынша Еділдің енді
бір саласы – Қиғаш өзенінің түпкі сағасына қарай қоныс ау-

дарады.
Жалтыр көлінің батыс жағасында əлі күнге Бөкей
қыстауының орны бар. Осы жерде отырғанда оның ана-
сы қайтыс болған. «Бөкей шешесі» деп аталатын үлкен

қорым қазіргі Хамит ауылының (бұрынғы Новобогат
селосының) арқа батысында орналасқан. Дəл осы арада
«Бəйбек қыстауы» деген де жер кездеседі. Ал осы атаудағы
село Нұралыханұлының Қиғаш бойындағы соңғы табан

тіреген жері – Кішкене арал (орысша «Малый арал» деп
атайды) түбінде де бар. Сөйтсе Бəйбек мырза Астрахан
басшылығымен арада тілмаштық қызмет атқарған Бөкейдің
оң қолы болғанға ұқсайды.

Біз бұл əңгімелерді кезінде жасы 100-ден асқан абыз
ата, Исатай ауданының тұрғыны Сидеғали Нұрманұлының,
ресейлік Бəйбек селосының ардагер ақсақалы, сол өңірдегі
«Родина» ұжымшарының бір кездегі төрағасы Қазбек

Дүйсенұлы Қоқаловтың ауыздарынан естідік. Бəйбек, осы-
лай аталатын ауыл туралы əңгіме сəл кейінрек.

Сидеғали қария «Атам Əлмағанбеттің əкесі Төлепбай
Бөкеймен замандас, сырлас, Нарын бетке бірге көшіп, қоныстас
болған жан еді. Аталарымның айтуынша Бөкей көруге көз ке-
рек, беденді, көркіне ақылы сай, беделді адам екен» деп оты-

ратын. Ал атыраулық белгілі журналист, марқұм Күзембай
Əмір «1947-1948 жылдары мектепте оқып жүргенімде Бөкей
қыстауын да, «Бөкей шешесі» қорымын да көрген болатынмын.
Алғашқысы күйдірілген қызыл кірпіштен салынған, бірақ сол

кезде орны ғана бар, ал соңғысының басынан түн болса от жа-
нып тұратын. Сондықтан қасына көп жақындамаушы едік» деп
еске алатын. Жергілікті халық қорым төңірегінде құрылысқа
аса қажетті қиыршық тастың мол қоры болғандығы, оны

жұртшылықтың кейінгі кезге шейін пайдаланып келгендігін
айтады. Сөйтсе де ол туралы халық аузында да түрлі аңыздар
бар, оны бүгінгі əңгімеге араластырғанды жөн санап отырған
жоқпыз.

Жоғарыда айтқанымыздай жаңа қоныстанушылар бұдан
əрі Павел І-нің рұқсат бергеніндей Қиғаш бойы, теңіз өресі,
Үлкен жəне Кіші Өзен төңірегі,басқа да сулы-нулы жерлерге
қоныс тепкенді қалап, сұлтан төңірегіне жиналғандар қазіргі

Мақаш ауылдық округі аумағы, кейін Астрахан облысындағы
Кішкене арал селосы маңына келген. Мүмкін, Бөкей атына
байланысты да шығар, сол кезде Кішкене арал «Хан сарайы»
деп аталыпты. Іргесінде Хан өзен деп аталған жіңішке өзен

ағып жатқан. Кішкене аралда сұлтан қыста қыстап, жазда
жайлауға, құмға көшеді екен. Негізінде елде Бөкейді көбіне
мал қонысына орай көшіп жүретін үйелмен болыпты дейді.
Бұл пікірді көп жыл осы арада еңбек етіп, кейін 1973 жылы

Атырау қаласында дүние салған фельдшер, Кранштат əскери
фельдшерлік мектебінің өткен ғасыр басындағы түлегі
Қажығали Мəмеков те жоққа шығармайтын.
Жергілікті халықтың айтуынша Бөкей негізінен Кішкене

аралдың терістік бетіндегі Тебенұр көлін жиектеген
Бабашағыл деген жерде отырған. Ол бір кездегі қалмақтар
жайлаған қонысқа қолайлы, малға жəйлі мекен екен. «Тебе»
қалмақтың түйе, «нұр»- көл деген сөзі.

─ 18 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
Ғажапты қараңыз, сол Бабашағылдан сəл ғана аулақ-
қозы өріс терістікте Исатайдың əкесі Тайман да отырыпты

(Кейінен Тайман Ордадағы жер бөлініс ыңғайына қарай
қазіргі Манаш мекені тұсына қарай қоныс аударады).
Оған себеп екі қария өле-өлгенше көңілдес, дос болған.
Тіпті Жалтыр көлінің жағасында отырғанда шешесінің

жылын берген Бөкей жиналғандар алдында барша ағайын,
əсіресе Тайманға елден ерек рахметін жаудырып, онымен
достығы ұрпақтан ұрпаққа кететіндігі, балаларына дари-
тынын айтып, сендіріпті. Оған қоса өзінің əлі де батысқа

қарай, анау Астраханның қолтық тұсына қоныс аударғысы
келіп отырғандығын, бұл ниетке тілеулесі Тайманның да
қарсы болмайтындығы, өйткені қалған ғұмырымызда ауы-
лымыз аралас, қойымыз қоралас, жаз жайлауымыз бен қыс

қыстауымыз қатар жатып, бір-біріміздің төбемізді көріп
отырайық деп екі абыз ақсақал ағайын-туыс, балаларының
көзінше нан ұстап, нар ауыстырып, ант-су ішіпті.
Сол үрдісті ұмытпаған Исатай кейін қалың əскер, мол

қолмен Жасқұстағы хан ордасына табан тіреп, қамап
тұрғанның өзінде бір аптаға мұрсат беріп «Əкелеріміз Алла
атынан достыққа ант беріп еді, мына шоқыншы сыбан
қалмақ оны да ұмытты ғой» деген екен. Данагөй қариялар

деп дəлелдейді. Сайып келгенде қисынды уəж, мүмкін солай
да шығар.
Ал сол Кішкене арал, немесе Бабашағылға қайта оралсақ,
аталмыш алқап Бөкей үшін қолайлы болғанға ұқсайды.

Баласы Жəңгірді Астраханға беріп, хандықты əкімшілік
жағынан басқару əдістерін үйретті. Сөйтіп ол он жыл бойы
Астрахан генерал-губернаторы Е.С.Андреевскийдің отба-
сында өсіп, тəрбиеленді. Бірнеше тіл үйреніп, еуропалық

тəлім алды. Ал Бөкейдің өзі болса бар-жоғы 13-15 жылда
жаңа қоныстанған қос өзен аралығындағы 7072000 десяти-
на кең жазықты барған сайын кеңейтіп, 5 миллионнан астам
мал өсірді. Бастапқыдағы 5 мың түтіні бар 77 болысты 25

мың шаңырақты 149 болысқа жеткізді. Отыз жыл бойы иесіз
жатқан бұрынғы Самар даласын Ресейдің ғажайып базар ба-
засына айналдырды.
Бір қарағанда бұл тек малдан басқа кəсібі жоқ халықтың

əлеуметтік жағдайын көтеру, тұрмысын жақсартудың
жəне жəй ғана емес, жаңаша əғни,əлгі айтқан еуропалық
үлгіде жақсартудың бірден-бір жолы еді. Сөйтіп алғашқы
күннен майлы ішектей араласып, бірінің қалтасын бірі

қағып, толтырған көршілердің байланысы өсті. Əсіресе
жоғарыда айтқанымыздай бар дəулеті жоңғар даласы-
на үдере көшкен қалмақтармен бірге кеткендей болған
ресейлік алпауыттар қуанышында шек жоқ еді. Өйткені

олар үшін отыз жыл бойы адам ізі түспеген иен дала енді
таза байлық көзіне айналды. Төрт түлігіне қоса жүн, тері,
басқа ырыс қайта оралды. Осы кезде, яғни 1806 жылдың
19 мамырында «Көшпелі халықтарға жер бөліп беру

тəртібі ережесіне» сай біз əңгіме жасап отырған «Кіші
қайсақ ордасының» территориялық жер көлемі бұрынғы
Кіші жəне Үлкен, немесе жергілікті халық атайтын Қара,
Сары өзендерге қоса Боғда тауы, Еділ сыртына дейін өсті.

Арқаға ұлық қаққанға мəз болатын қазақ сұлтанына пат-
ша 1812 жылы «хан» атағын беріп, өңірге тағатын алтын
медалін қоса тапсырды.
Шара 7 шілдеде өтті. Оны тарихшы Я.В.Ханыков «Очерк

состояния Внутренней Киргизской Орды» деген еңбегінде
«При прибытии князя Волконского и Букея на приготовлен-
ное и обставленое место за городом Уралском, военный гу-
бернатор обьявил киргизам Высочайшую волю о возведении

Букея в ханское достоинство, потом прочитаны были на рус-
ском и татарском языках Высочайше грамоты об утвержде-
нии и приступлено к приведению Букея к присяге на Коране.
По окончании ее, сделано 12 пушечных выстрелов, с трех-

кратным беглым ружей-ным огнем и музыкой. Новый же хан
облечен всемилостивейше пожалованным собелью шубою,
саблею и шашкою и ему была вручена Высочайшая Грамота
на имя его» деп жазыпты.

─ 20 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
Бірақ Бөкейге хан атағы оңайлықпен келген жоқ. Əсіресе
Нұралының хандық тақ үшін қандары бастарына тепкен

«бес қалмағынан»* басқа да ұлдары жетерлік еді. Тіпті «сол
атақ шоқыншы Бөкейге тисе басын қағып, грамотасын өртеп
жібереміз» деп алақандарына түкіріп, жол тосқандары да бо-
лыпты. Осындай дөңайбаттан қорыққан Бөкей Орынбордағы

хандық құжатын белгілі би Бекпембетке най семіз, қаба жал,
қаба құйрық, қара айғырдың құйрық қылдарының арасына
тықтырып алдырыпты деген де аңыз бар. Қалай десек те,
көктен күткені жерден бұйырған бұл құрмет əуелгіде «жаңа

жер қоныс бола ма, жоқ па?» деген күдікпен бар байлығын
Ойыл мен Сағыз арасындағы атакүлдігіне тастап, Нарынға
бар-жоғы 5 түйе, 20 қой, 17 жылқымен көшкен Бөкей
сұлтанның да, оған қараған көшпенді оралмандардың да

мерейін өсіріп, сенімін арттырды. Жылдар бойы тусырап
жатқан шұрайлы дала қыр қазақтарының бір малын екеу,
екеуін төртеу етті. Сауда өсті, дəулет артты. Жұрт кейіннен
бұл жəйлі «Хан Бөкейдің тұсында секер шəйнап, бал жұттық»

деп жырлады.
Тегінде жергілікті халық Бөкей хан турасында еш
уақытта ғайбат сөз айтып, терісқабақ танытпайды.
Қайта «Ол өз заманында сауатты, заман ағымын жақсы

түсінген көреген адам болған. Көршілес орыс елінде етек
алған отырықшылық, елді сауаттандыру, жаңа мəдениет,
жаңалыққа көп көңіл бөлген. Кейіннен дəстүрге енген
көп бөлмелі қарағай үйлер мен шикі тастан соғылған тас

қыстаулар сол Бөкей заманында салынып, қолға алын-
ды» деп отырады. Бірақ осы сынды алдымен хандық тақ,
ғажайып даңқты аңсаумен бірге туған халқының болашағы
көбірек алаңдатқан Бөкейдің хандық ғұмыры ұзаққа бар-

мады. 1815 жылғы 21 мамырда шикі судан жұғатын бөсір
ауруына шалдығып, аз күнде қайтыс болды. Артында
бəйбішесінен туған Тəуке мен Əділ, тоқалы Атан ханым-
нан өрбіген Меңдігерей мен Жəңгір қалды. Əке өсиеті

бойынша хандық мұрагерлік тақ кенже ұлға бұйырды.
Бірақ билік басына Жəңгір өскенше інісі Шығай келді. Ол

ішке енсе, əсіресе мал өтіп кетсе шошқаның дауынан да жа-
ман бəлеге қап, қыруар айып төлейді, болмаса одан да зоры
көрсетіледі.
Нарын даласын иемдену бастамасы əуелде Бөкей атынан

болғанымен оған рұқсат берерде империялық Ресей де көп
қулығын бүгіп қалып еді. Соның бірі – бұл өлкені өздерінің
шикізат базасына айналдыру ниеті болатын. Уақыт өте ол
мақсат та толығынан орындалды. Кейіннен өлке адамда-

ры былай тұрсын, бұл аймақтың түлігіне шейін орыстарға
қызмет етіп, кəдесіне жарады.
1828-29 жылдардағы орыс-түрік соғысында Ресей əскері
Балкан тауынан кідіріссіз асса да алды қыс боп, бас сұғып,

аялдар баспана, бой жылытып, жан сақтар ауқат, артық қару,
оқ-дəрісі жоқ пұшайман халде əбден тарықты. Əу баста жа-
улап алған жердің дəулеті асырайдының керімен жорыққа
шыққан əскер үміті ақталмады. Осы кезде өкімет тарапынан

амалсыздан отар есебінде отырған қазақтарға қол жайып,
көмек сұрауына тура келді. Көз ашқалы көргені орыс, алған
білім, тəрбиесі де солардікі болған Жəңгірге басқа сөз айтуға
лаж жоқ, басын шұлғып, қол қусырды.

Бір қарағанда ол кезде бұдан басқа амал да жоқ екені
белгілі. Тез арада қалаған жеріне 1000 түйе керуен азық-
түлік, киім, қару-жарақ, киіз үйлер жеткізілді. Қаншама
ұзақ жəне тау-тасты жол болса да, соншама жүкті кідіріссіз

жеткізгеніне таң-тамаша қалған орыс өкіметі мен оның
əскер басылары тұңғыш рет түйенің мұндай жолда қолайлы
көлік екендігі, оның жүнінен тоқылған жылы шұлық, қолғап,
сиырдың бұрын-соңды жеп көрмеген құрт-ірімшігі, еділбай

қойының тəтті де майлы еті, көші-қонға қолайлы баспана –
киіз үйлерге ауыздарын ашып, көздерін жұмды.
Бұдан əрі Жəңгірге Ордада тез арада жүк көтеруге төзімді
жібек жүнді түйе мен етті еділбай қойын, жалпы түлік атау-

лыны көптеп өсіру ісі тапсырылды. Жылқы малын асылдан-
дыру бағытында Ресейдің арнаулы зауыттарында өсіріліп,
сұрыпталған 20 айғыр бөлінді.
Сайып келгенде Жəңгір тұсында Бөкей хандығы жылқы

─ 24 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
шаруашылығын дамытумен ерекше көзге түсті. Тегінде
бұл Ноғай хандығы тұсынан бері жалғасып келе жатқан

игі дəстүр. Жəңгір де сол үрдісті ұмытпай аталмыш түлік
тұқымын асылдандыруға айрықша көңіл бөлді. Соның
арқасында асыл тұқымды Орда жылқыларын сатып алу үшін
Ресей мен Кавказдың алыс-жақын қалаларынан саудагерлер

шұбырып, бөкейліктердің сұрағанын беріп, қалағандарын
алып жатты. Тіпті сол кездің Н.Лесков деген жазушысы
«Жəңгір хан сахараның алғашқы атақты сейіс, атбегісі.
Оның үйір-үйір жылқылары Еділ мен Жайық арасындағы

кең Нарында еркін жайылды. Бір қарағанда, Жəңгір тағында
емес, түлігімен де патша» деген болатын.
Бірақ, біз бұл арада əңгімені Бөкейден бастап, оның
мұрагері Жəңгір жəне олар басқарған Ішкі Орда жəйлі кең

көлемде ой толғаудан аулақпыз. Бар-жоғы халқымыздың қос
өзен аралығындағы Самар даласын сонау Ноғай Ордасы за-
манынан соң қайта иемденіп, қоныстануына, сөйтіп бүгінгі
Атырау, Батыс Қазақстан, Ресейдің Астрахан, Саратов, Вол-

гоград облыстарына қарасты Құрманғазы, Исатай, Махам-
бет, Индер, Орда, Жəнібек, Казталовка, Жаңақала, Фурманов,
Құмөзек, Володар, Краснояр, Қарабайлы, Алғай, Полласов-
ка аудандары тұрғындарының осы аймақта баянды бақыт та-

уып, қызық ғұмыр кешуіне негіз болған, аруағы риза болғыр
Бөкей Нұралыханұлы жəйлі аз-мұз болса да мəлімет беру еді.
Өкінішке орай Бөкей қай жылы туды, оның ұстанған саясаты,
адами сапасы, өлім себептері, ажалынан ба, əлде..., ол жəйлі

толық, нақты деректер жоқ. Бірақ жоғарыда айтқанымыздай
кейінгі кезде оралдық өлкетанушы Ж.Ақбаев Бөкейді 1747
жылы туған деп жазып жүр. Соған сай тарихи əдебиеттер осы
үрдісті негізге алуда.

Оның
сүйегі
жоғарыда
айтқанымыздай

Ресейдегі
қазіргі Кішкене арал, бұрынғы Хан сарайы деп аталатын
жерде. Кезінде темірден киіз үй пошымында салынған
шілтерлі бейіті кешегі отызыншы жылдары құлатылып,

майыстырылған екен. Бірақ ресейлік қандастарымыздың
қолға алуы нəтижесінде 1994 жылдың мамырында қайтадан

жөнделіп, бой көтерді. Қазір аталмыш кесене қайта
жаңғыртылуда. Ол жəйлі сəл кейінірек əңгімелекпіз.
Қасында жұбайы, Жəңгірдің анасы Атан ханымға арна-
лып қойылған құлпытас, шағын бейіт бар-ды. Қазірде ол

бейітте жаңғыртылып, жаңарды. Яғни Бөкейханның кемпірі
де осы арада жерленген деген сөз. Реті келгенде мына бір
жəйді де қатерге сала кетейік.
Біз 1995 жылы Батыс Қазақстан облыстық «Орал өңірі»

газетінен Қостанай облысындағы Меңдіқара ауданын-
да тұратын 87 жастағы Кəрім Дəулет баласының Орда
ауданының əкіміне жазған хатын оқыдық. Онда автор сонау
бір жылдары аталған ауданның Тобыл өзені жағасындағы

биік дөңде үлкен қорым болғандығы, бірақ тағы да сол
отызыншы жылдардың зобалаңы кезінде əлгі қауымның
қиратылып, құлпы тас, жəй тастарының өзі талан-таражға
түскендігі айтылады.

бейітке қойылған тастың үлкен жəне ауыр болуына байланы-
сты ешкім алып кете алмады. Кейінгі жылдарғы өткенімізге
үңіліп, өшкенімізді жаңғырту кезінде əлгі қауымды қолға
алып, жақсарту ойы келді.1991 жылдың 15 маусымын-

да қорым басында мал сойып, ас бердік, аруақтарға дұға
оқыдық. Сол жерде 15-20 жігітті жиып, əлгі ауыр құлпы
тасты да құмнан аршып, тіктедік. Саз-балшықтан əбден та-
зарта келгенде ар жағынан араб хəрпіндегі жазулар көрінді.

Оқып көргенде барынан ұққаным – Бөкейханның қызы
(есімін анықтауға мүмкіндік болмады) 1847 жылы 80 жа-
сында қайтыс болған.
Өткен 1994 жылы зират басында тағы да садақа беріп,

бейітке жөндеу жұмыстарын жүргіздік. Бəрінің басы-
қасында жүріп, ұйымдастыруға ұйтқы болғанымның сау-
абын ұрпағыма берсін. Сөйтіп мен аруақтар алдындағы өз
міндетімнен құтылдым.

Иə, бұл істің қалай дегенде де сауапты жұмыс екендігіне
дау жоқ. Бірақ осындай имандылық бəрімізде бірдей бола
бермейтіні өкінішті. Ал қос өзен аралығындағы Бөкей

─ 26 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
ханның қызы Тобыл бойына қалай барды, топырақ қалай
бұйырды?! Ол бүгінгі əңгіменің арқауы болмаса керек-ті,

сондықтан оған назар аудармай-ақ қояйық.
Жоғарыда сөз еткен Кішкене аралдағы Бөкей бейітінің
бас жағында жергілікті халықтың көптен бері мінəжат етіп,
құлшылық жасайтын Сейіт баба зираты да бар. Ол да хан

бейітімен бірге жөнделіп, қалпына келтірілді. Қазір бейіт
басына су құбыры, электр желісі тартылып, мінəжат етіп,
тəуап жасаушылар үшін демалыс үйі салынған. Облыста
Бөкей хан Нұралыханұлымен бірге Сейіт баба атында да ар-

найы қор бар. Көне көз қариялардың айтуынша, Бөкей мен
Сейіт тірісінде сыйлас, көңіл дос адамдар болған. Тіпті оның
адамшылығы, діни оқуын мойындаған Бөкей өз ағайын-
туыстарына «Мен өлгенде сүйегімді Сейіт бабаның аяқ

жағына қоярсыңдар» деп өтініш жасаған екен дейді.
Ендеше Бөкей ханды табындырып сыйлатқандай Сейіт
баба кім еді?
Бүгінде Бөкей хан, оның жерленген жері туралы айты-

ла қалса, алдымен ауызға Сейіт баба, ол жатқан Кішкене
арал қорымы ілігеді. Қазірде ауызекі тілде Сейіт баба деп
аталатын, бірақ шындығында толық ныспысы Құлбай бин
Сейітғали ХVІІІ ғасырдың аяғы, ХІХ ғасырдың басында

Астрахан ноғайлары арасында мұсылман дінін ұстанған
белгілі тəуіп жəне зиялы жан. Астрахан губерниясына
қарасты Красный Яр уезінің Қожатай ауылында дүниеге
келген ол 17 жасынан бастап Бұхарада, кейін Бағдат, Каир

медреселерінде оқып, дін ілімінің мүршид дəрежесіне жет-
кен, Үнді елінде, Түркістанда болған. ХІХ ғасырдың басын-
да атамекеніне қайтып оралып, Бөкей ханмен жақсы қарым-
қатынаста болады, ел құрметтеген айтулы абыз дəрежесіне

көтеріледі. Ел ішінде мұсылман дінінің дұрыстық жолын
уағыздап, тəуіптікпен айналысқан.
Сейіт баба 1812 жылы қайтыс болып, мүрдесі Кішкене
аралдағы қорымға қойылады. Кезінде одан тəлім алып,

ізгілік жолын уағыздаушы діндарлар Шейх Ақмəмбет, Бин
Молла Сейіт, Салисан Шейх Мужавир, Сахиб Асар, Сейіт

Мұхаммедтер кейін фəни дүниелік болғанда осы Сейіт баба
қасына жерленеді.
Өткен ғасырдың отызыншы жылдарында кеңестік саясат-
шылар Бөкей хан сынды Сейіт баба атынан қорқып, оның

кесенесін қайта-қайта құлатып, тəуап етушілер жолын ке-
спек болады. Бірақ мүридтер олардан қолын үзген жоқ. Қос
халықтың айтулы ұлдарының бастарына құран оқып, дұға
жасады. Жабырқағандар жандарына дауа іздеп, түнеді, ни-

яздарын байлады. Ондайлар тек өз төңірегі емес, күллі ТМД
елдерінен келіп жатты.
1994 жылы жергілікті тұрғындар өз қаражаттарымен Бөкей
хан кесенесін жəне Сейіт баба бейітін қайта жөндеуден өткізіп,

қалыпқа келтірді. Қазір қос тұлға атында қоғамдық қор бар, ар-
наулы кешен жұмыс істеп тұр. Электр желісі тартылып, ауыз су,
жатар орынмен (түнемелік үй) қамтамасыз етілген.
Егер аңызға құлақ түрсек, бір жылдары жайлаулыққа

бет алған Бөкей өзінің мал-мүлкін жиып, айдаған күйі
кете барған. Керек десе шəй қатықтық лақты ешкісі жоқ
Сейіттің отбасы жападан жалғыз үй боп, жұртта қалады.
Дəл сол күні көріпкел жан үйде жоқ, көрші ауылға кеткен

екен, кештетіп оралады. Əлгіндей қорлыққа шыдамаған
бəйбіше кешкі ас үстінде шалына наз ретінде «Отағасы,
сенің молда, көріпкел, тəуіптігіңнен не пайда?! Байқасаң,
бұл өмірде билік пен дəулетің болса ғана сыйлысың.

Жоқ екен, жолдас, дос, керек десе құдайы көршің де
қарайласпайды. Судай араласып, сүттей ұйыған Бөкейің
сол жоқтығыңды бетіңе басты» дейді.
Қаралай, қара суын сораптай тартқан Сейіт қария еш

абыржымастан «Қамықпа кемпір, ханның да мұршасы кел-
мей жатқан шығар. Əйтпесе бір түйеден артатын жүгің жоқ
екенін біледі, көшіріп алады ғой. Дегенмен шыдай тұр, бір
амалын табармыз» депті де шəйін іше беріпті. Содан соң аз-

мұз демалып алып, əбден іңір қараңғысы қоюланған сəтте
оны-мұны дүние-мүлкін арбаға тиеген күйі үстіне кемпірі
екеуі жайғасыпты да бəйбішесіне «Көзіңді жұм, тек мен
аш дегенде ғана ашарсың» депті. Кейуанада не билік бар,

─ 28 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
айтқанына көніп отыра беріпті. Осы кезде қоталақ арба зыр-
лап ала жөнеледі. Дегенмен əйел адамның қызығушылығы

қашан да бірінші жүретін əдеті емес пе, орта жолда көзін
ашып қалса, өңкей ақ қоян арбаны қаңбақ құрлы көрмей за-
улап келеді. Міне, ғажап!
Дəл осы шақта Сейіт баба кемпіріне «Өй, найсап, мен саған

не деп едім, жап көзіңді!» деп ақырады. Ештеңеге түсінбеген
бəйбіше шошып кетіп, қайтадан көзін жұма қояды. Аздан соң
діттеген жерлеріне де жетеді. Қараша үй де көтеріледі.
Күндегі əдетінше ерте тұрып, тысқа серуенге шыққан

Бөкей хан ауыл шетінен орын алған киіз үйді көріп, таң-
тамаша қалады. Жетіп келсе, ішінде Сейіт молда сахар нама-
зын оқып жатыр. Хан өз қылығына қатты өкінеді. Амал қанша,
көршісінен қателігі үшін қайта-қайта кешірім сұрап «Қалған

өміріміз бірге өтеді. Керек болса қолдан келген көмегімді ая-
маспын» деген екен. Сол уəде орындалады. Бірақ ел сыйлап,
жұрт қадірлеген абыз баба ханнан үш жыл бұрын, 1812 жылы
өзі тұрған Кішкене аралында дүние салады.

Біз бұлардың бəрін тізбелегенде Астрахан, Атырау
өңірінде Кішкене аралдағы Сейіт баба бейітін Бөкейден
бөліп қаралмайтындығын еске салу еді. Сондай-ақ, əңгіме
əйтеуір ханды дəріптеу емес, оның туған халқы алдындағы

еңбегін ескеру, тарихтағы үлесін саралау. Егер қос өзен
аралығындағы ежелгі жеті миллион десятина мекенде елді
қайта орналастырып, ілгеріде айтқанымыздай күні бүгінгі
республиканың екі облысы мен Ресейдің Астрахан, Волго-

град, Сарытау облыстары, қалмақ даласындағы мыңдаған
қандастарымыздың екі ғасыр бойы ежелгі атакүлдігінде
бақытты
ғұмыр

кешкенін
көргенде
Бөкей
ханды

ризашылықпен еске алмасқа амал жоқ. Ендеше мұның бəрі
Бөкей Нұралыханұлының еңбегін ескеру, есімін дəріптеуге
əбден лайық жан екенін дəлелдейді. Олай болса Бөкейді
еншісі бөлек ресейлік қазақтар ғана емес, қандас, қарындас

қазақстандықтар дəріптесе несі айып?!
Енді Бөкейден тараған ұрпақ, жалпы Бөкей əулеті
туралы айтар болсақ, тарихтан белгілісі – Бөкейдің өз

кіндігінен өрбіген төрт ұлы болыпты. Олар – Тəуке,
Əділ, Жəңгір, Меңдігерей. Бұлардың қай-қайсысы да
кезінде Ордадағы түрлі басқару ісіне араласқан. Бірақ
бəрі бірдей Жəңгір сынды зор беделге ие бола алған жоқ.

Ол əкесі өлген соң мұрагерлік өсиетке сай хан атануы ке-
рек еді, бірақ тым жастығына орай жəне Астрахандағы
оқуына байланысты, хан тағы уақытша немере ағасы
Шығайға бұйырды. Арада тоғыз жыл өткенде ғана билік

жүргізу мүмкіндігін алды.
Жəңгірден Ескендір, Ибраһим, Сейіткерей, Зұлқарнай,
Сақыпкерей, Ысмайыл, Ғұбайдолла, Ахметкерей есімді ұлдар
өрбиді. Кезінде олардың бəрі де Ресейдің түрлі беделді оқу

орындарынан білім алды. Зұлқарнай мен Ескендір тым ертерек,
Жəңгірдің көзі тірісінде-ақ қайтыс болып кетті. Ал Ғұбайдолла мен
Ахметкерей жəне Сақыпкерей мен Ибраһим Санкт-Петербургтың
Императорлық паж корпусын тамамдады.

Жəңгір балаларының ішінде өз қатарластары арасын-
да зор беделге ие болғаны – Ғұбайдолла (лақап аты Генерал
Шыңғысхан, 1840-1909). Ол Ресей армиясының генерал шенін
иемденген. 1857 жылдан бастап Орынбор мен Самар гене-

рал-губернатор басқармасында лейб гвардиялық казак-орыс
полкінің карнеті дəрежесінде əскери əкімшілік қызметте бо-
лып, 1865 жылы князь лауазымы мен гвардия ротмистрі шенін
иеленді. Бір жылдан соң Дон казак-орыс əскері қарамағына ау-

ыстырылды.
Ол əскери қызметте ерекше дарындылығымен көзге түсті.
1869 жылы полковник атағын алып, 1874 жылы ІІ Александр пат-
ша жарлығымен Петербургте телеграф департаментін басқарды.

Сондай-ақ ол ішкі істер министрлігінде қазақ жұртын басқару
мəселелеріне араласты. Кейін (1877-78 жылдары) флигель-адью-
тант шенінде Балканға жіберіліп, орыс-түрік соғысына қатысады.
Плевен қаласының түбіндегі соғыста ерекше қолбасшылық

қабілеті үшін оған генерал-майор шені беріледі жəне «Ерлігі
үшін» алтын қылышы қоса тапсырылады
Ғ.Бөкеев Ресей армиясындағы аса мол жəне нəтижелі
қызметі үшін, сондай-ақ шетелдердегі əскери қызметке

─ 32 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
олар құрған хандық, кейбір салалардағы қол жеткізген табы-
стары туралы айтар болсақ, мына бір тұстарға ерекше назар

аударуға болар еді. Алдымен «Орда» атауының өзі қайдан
шықты?

Күнделікті өмірде «Бөкей Ордасы» деп жиі атасақ та,
осындағы «Орда» сөзінің шығу тарихы жəйлі нақты дерек
жоқ. Бірақ «Ана тілі» (22.03.01ж.) апталығында жазылғандай
Орда əу баста хандық биліктің əкімшілік үйлерінің атауы

болған. Ол үйде хан күнделікті ресми жұмыстар жүргізіп,
елшілер қабылдаған, билік, басқару істері, кеңес-маслихаттар
өткізген. Ал қонақ қабылдау, қонақасы беру ханның өз отба-
сы Орда үйінен бөлек, басқа үйде орналасқан.

Бірақ осы бір үрдісті дұрыс түсінбеген кейбір қаламгерлер
уақыт өте шығармаларында хан ордасында қонақ қабылдап,
сол үйде дəм татылып, қона жатып, түстенілді деп жатады.
Ол түбірімен қате. Ол аз десеңіз хан кеңсесіне айналған осы-

нау үйді кейде аға сұлтанның, болмаса би, болыс, байдың ақ
ордасы деп те жаза қояды. Тіпті алты қанат ақ боз үйді де
ұялмай-қызармай ақ орда дей қоятынымызды қайтерсіз.
Сайып келгенде хан ордасы тек көшпенділердің киіз

үйінде емес, қысқы, болмаса тұрақты тұрағы – тастан,
ағаштан салынған зəулім сарайларда да орналасқан. Хан-
дар өз биліктерін қысы-жазы сол сарайларда жүргізген. Бір
сөзбен айтқанда Орда хандық орталығы.

Бірақ «Орда» атауының орыс тілі лингвистикасына кіру
төркіні моңғол тілінен. Немесе Шыңғыс ханның Орта Азия
мен Қазақстанды жаулап алу, Алтын Орда хандығын құруға
байланысты дүниеге келген. Дəл мағынасы «хан, басқарушы

ставкасы, хан сарайы» деген ұғымды береді. Батудың
Еділ бойына кеп, астана салуына орай орыстар күллі
Жошы ұлысын «Алтын Орда» деп қабылдап, кейін орта
азиялықтарды кемсіту, отарлау саясатына орай тіпті басқа

мағынаға айналдырған. Əу бастағы мемлекеттік деңгейдегі
саяси ұғым енді бытыраңқы, жабайы қауымдастық мəніне

Бірақ бүгінгі əңгімені бұрынан қолданыстағы сол «Орда»
сөзінен бастасақ, патшалық Ресейдің бөкейлікті құрудағы
басты мақсаты 1806 жылдың 15 мамырдағы «Көшпелі
халықтарға жер бөліп беру тəртібі ережесінде» аталып

көрсетілгеніндей жаңа иелік басшылығы – хан, сұлтандар
тек империя ықпалымен жұмыс істеп, елдің Ресейдің
экономикалық базасы болуы керек жəне ол бұдан былай
Еділ мен Жайық арасындағы Самар даласына екі миллион-

нан астам мал өсіріп, керек уақытында ресейді асырап оты-
руы тиіс еді.
Міне, осы тəртіпті басшылыққа алған Бөкей алғашқы
күнен болашақ хандық орталығын белгілеуге ерекше назар

аударды. Қара, Сары өзендерді жайлап, Еділді ендей бой-
лайтын Қиғаштың бастау алар негізі (Бəйбек, Кішкене арал)
мен теңізге құяр саға тұстарын да (Көлбін) қалап, қонысқа
қолайлы көріп, іші жылып еді. Бірақ жоғары жақтағы құзырлы

орындар əні-мінемен созбалап, ақыры 1826 жылдың күзінде
түз адамы сол түзінде қала бергені абзал дегендей жалпақ
құмды Жасқұстан бір-ақ шығарды. Дегенмен еңбектенсе
еленбейтін іс жоқ екен. Бар-жоғы 10-15 жыл ішінде Жасқұс

та жайнап, қауын-қарбызы тіл үйірді. Қалың тоғайы ит
тұмсығын өткізбес жалпақ жынысқа айналды. Орынбордан
алдырған инженер, штабс-капитан Тафаев болашақ үлкен
ставканың кішкене қадасын қақты. «Отыз терезе, есікті» кең

сарай, мешіт, мектеп, шіркеу, аурухана, банк, қазарма, түрме,
орман техникумы, басқа да құрылыстар бой көтерді. Бірақ
əуелден түлігінің түгіне тірі пенде қол тигізіп, «сен анда»,
«ол мында» деп саусақ шошайтуды көрмеген түз адамдары

бұдан былайғы Жəңгір ханның қит етсе «пітір», «зекет»,
«соғым» деп сан алуан алым-салық, əңгір-таяғына үйренісе
алмай бұрынғы Жайықтың шығыс бетіндегі жері тар болса да
жүрегі кең, көңілі ашық күндері, Бөкей тұсындағы берекетті

жылдарын аңсады. Тіпті сол кездің Бердібек Түлекенұлы де-
ген ақыны:
Пəниден Бөкей кетіп, Жəңгір қалды,
Жасқұстың илеуіне Орда салды.

─ 36 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
Хан Бөкей тіршіліктің тұтқасы екен,
Дүние ол кеткен соң шыр айналды, - деп зарланды.

Бір қарағанда оның да жөні бар еді. Бөкей қалың елді отыз
жыл бойы тыңайып, пенде баспаған құйқалы да шырайлы
өңірге, əсіресе нулы да сулы Еділ сағасы, Қара, Сары өзен
бойларына қондыра салғанда бұрынғы бір-бірінің жұлығын

басып, жайылым мен құдыққа таласып жүрген жатақтар енді
шын мəніндегі жұмаққа келдік деп санаған. Бірақ Жəңгір
тұсында қайтадан құлдық, тағы да алым-салық басталғанда
бастарын алып-қашып, тіпті кейбірінің бұрынғы атакүлдік

Аңқаты, Шыңғырлау, Бүйрек, Тойсойғанға жалт беріп, үдере
көшкені бар. Дегенмен бұл əуелден қара бастың қамынан
гөрі қалың елдің зарына құлағын түріп, Жəңгірдің өзі ойлап
тапқан зобалаңы емес, жоғарыдан ханды шеңгелең төндіріп,

салығын өндірген патшалы Ресейдің пəрмəні еді. Пəрменге
жəрдем жасаумен бірге туған халқы, өзі басқарған өңірдің
əлеуметтік-экономикалық дамуына ерекше назар аудару –
оның басты мақсаты болды. Сөйтіп ол 1801 жылдан бастап

«Бөкей Ордасы», 1812 жылдан «Бөкей хандығы», ал 1845-
тен хандық биліктің жойылып, «Ішкі орда» атанған аймаққа
жоғарыдан орталық басқару билігін жүргізген империя тап-
сырмасын орындаумен бірге болатын аз-мұз қамқорлығын

да қалт жібермей хандық басқаруды нығайтады.
Кешегі кеңес үкіметі заманында Жəңгір хан бастап атына
біраз сын айтылды. Тіпті XІX ғасырдың бірінші жартысындаға
Исатай-Махамбет бастаған ұлт-азаттық көтеріліс туралы

əңгіме болса, оны халық жауындай көргеніміз де рас. Бірақ
түптеп келгенде аталған көтерілістің ең негізгі нысанасы
Жəңгір емес, патшалық Ресейдің империялық отарлау сая-
саты, оның қазақ топырағы, Бөкей Ордасында жүзеге асыру-

ына қарсылық екенін де естен шығармау керек. Солай бола
тұрса да ел басқару ісінде Жəңгір көптеген қателіктерге жол
берді. Ағайыншылыққа бой алдырып, қарапайым халықтан
жиналатын алым-салық көлемін көбейтті. Бар тірлігі мал-

мен байланысты көшпенділердің жайлауын тарылтып, күн
көрісін қиындатты. Бұл қарауындағы халыққа ұнамады.

Ұнатпаудың белгісі – үдере көтерілген қарсылық, қол жинап,
қоқан-лоққы көрсету.
Дегенмен бұл өз алдына бөлек əңгіме. Ал сол Жəңгірдің
туған халқының болашағына бола істеген жақсылықтары

да аз емес. Оны ғасырлар бойғы шұрайлы жер, тұщы сулы
қоныс үшін мал соңында көшіп жүрген қазақты Жасқұс, Но-
вая казанка сынды сандаған үйі, сынғырлаған сарайы бар
отырықшы елге айналдырып, құм суырып, тозған даласын

құнарландырып, көк жасыл орманға айналдыру, тұрғындар
денсаулығын жақсарту, оқу-ағарту ісін өрістету, өмірдің
əр саласындағы білікті маманды дайындаудағы игі істерін
атауға болар еді.

Олардың қай-қайсысы турасында да осыған дейін та-
лай рет əңгіме болды. Сондықтан да əрбіреуін жіліктеп,
жеке-жеке тоқталудың қажеті де жоқ шығар. Дегенмен сөз
ретінде кейбір тақырыпты тілге тиек ете кету де артық емес

сияқты. Осы ретте Бөкей Ордасындағы халық ағарту ісінің
əп дегеннен қолға алынып, Жəңгір тұсында ерекше назар-
да ұсталынғандығы белгілі. Жалпы Еділ-Жайық сынды қос
өзен арасына қоныс тепкен бөкейліктерге оқу-ағарту, са-

уат ашу ісі сонау 1801 жылғы қайта қоныстану кезінен-ақ
басталған. Кейбір таризи мəліметтерге назар аударсақ, Бөкей
ханның өзі, інісі Шығай да бір адамдай сауатты, көзі ашық
болғанға ұқсайды. Жəңгір Астраханға оқуға барғанға дейін

мұсылманша жазып, оқи алады екен.
Солай-ақ болсын. Əділін айтсақ Жəңгір хандық құрған
жылдарда назар аудармаған саласы жоқ. Біздіңше солардың
ішінде екі мəселеге де ерекше көңіл бөлген сияқты. Оның

бірі – əлгі айтқан əуелі халықтың сауатын ашу, оқу-ағарту ісі
де, екіншісі – сауда-саттық, экономикалық-əлеуметтік даму.
Енде-ше бұл мəселелерге неге ерекше ден қойды?
Бəрі қайын атасы Қарауылқожаның теңіз жағалауындағы

қыруар жерге қожалық етіп, билік жүргізуіне мүмкіндік жа-
сауынан басталды. Ол болса қол астындағы рулардың жайла-
уын тарылтып, өрісін кесті. Шұрайлы аймақтан айырылып,
ну мен суы тапшы қу мединеге тығылған халық бас көтерді.

─ 38 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
Діңкелеткен салық тағы бар. Мұның бəрі Жəңгір қолымен
істелінсе де от көсеген көсеудің нағыз иесі басқа еді. Ал

оны қалың халық санасына жеткізу үшін олардың түсінігін
кеңейтіп, көзін ашу керек. Тұрмысын жақсартып, көйлегін
көк, тамағын тоқ күйге жеткізу, нарықтық қатынастар, ақша-
тауар айналысы керек-ақ. Бұл оның 19 ғасырда 30-жылдары

Қарауылқожа мен Исатай арасындағы кикілжіңнен кейінгі
ұстанған саясаты еді.
Бөкей хандығындағы 19 ғасырдағы оқу-ағарту, дəлелдеп
айтсақ сауат ашу ісінің қолға алынуын шартты түрде үш

кезеңге бөлуге болады.
Бірінші, 1801-1841 жылдар аралығындағы елдегі діни
сауат ашу, яғни жаттанды құран сүрелерін оқу, болмаса
құранның өзін оқи білу жəне өздігінен жаза алу. Оған Ма-

хамбет ақынның Орынбор ұлықтарына жолдаған шағын хат-
тарын дəлел ретінде алға тартуға болар еді.
Екінші, 1841-1868 жылдар аралығы немесе сол қырық
бірінші жылдың 6 желтоқсанында Хан ставкасында ашылған

қазақ балаларына орысша жалпы білім беретін мектептің
діни сауат ашу мектептерімен қатар жүруі.
Үшінші, 1868 жылдан бастап, кеңес заманына дейінгі
Ішкі Бөкей Ордасында діни білім беретін мектептерге шек-

теу салынып, есесіне орысша-қазақша бастауыш білім
беретін білім ұяларының көбейе бастауы.
Бір қарағанда осылай жіктеп, бөлсек те Орда да сауат ашу
ісі əр кезеңде түрліше жүрді. Жəңгірдің өзі он жыл бойы

Астраханнан хандықта отырған бойда, 1825 жылы Сырлы-
бай Жəнібеков деген жас жігітті Орынборға медициналық
білім алуға жөнелтіп, он бір жылдан соң туған ауылына
қайтып оралып, шешек ауруына қарсы алғашқы емдеу шара-

ларын жүргізе бастаған.
1826 жылы Қарағұлов, Шығаев, Шүкеев сынды ордалық
бір топ жас сол Орынбордағы Неплюев атындағы əскери
училищені ойдағыдай бітіріп шықты.

Сол 1826 жылдың өзінде Жəңгір Қазан университетінің
ректоры К.А.Фукстың шақыруымен аталған оқу орны

студенттері алдында қазақтардың өмірі мен тұрмысы,шығу
тегі жəйлі арнайы лекция оқыды жəне Ордада Тарту
университетінің профессоры Ф. Гебель, белгілі ботаник
Карл Клаус, химик А. Бергман, Г.Карелин, Е.Ковалевский,

В.Григорьев, М. Небольсин, Я.Ханыков, И.Мечников, В.
Даль, В.Раевский, басқа да оқымысты ғалымдар болып,
ордабасымен кең отырып əңгіме соқты,ел болашағы, оның
көзін ашу турасында ұланғайыр сөз қозғады.

1832 жылы Ордада алғашқы медициналық емдеу қосыны
ашылып,оған Қазан университеті медицина факультетінің
түлегі А.А. Сергеев басшылық етті. Артынша мал дəрігерлік
қосын да жұмыс істей бастады.

Елдің,тұрғылықты
халықтың
əл-ауқатын
жақсарту,

алдымен, олардың сауда-саттыққа араласы, тауар-ақша
қатынасының дамуына тікелей байланысты еді.Осыған
орай ордалықтар арасында сауда дамып, ақша қатынасы
өркендеді. Бұрынғыдай саудада тауарды тауарға, не малды

тауарға айырбастау емес,ақша баламасын қолдану күшейді.
Бұл, сөз жоқ, көршілес орыс селоларындағы жəрмеңкелерге
қатысуы, келе-келе өз іштерінде өткізуі, онда ханның шеттен
əкелінген тауарларға баж салығын төмендетуінің ықпалы

еді.
Орда өңіріндегі бұл сынды нарықтық қатынастарға
негізделген экономика елдің шаруашылығы мен тұрмысына
да оң өзгеріс əкеліп, ішкі қажеттілікте ақша сұранысын

өсірді. Ал ақша сұранысы дегеніміздің өзі саудасаттықтың
дамуы болатын.Осыған байланысты өте аз көлемдегі ұсақ
тауарға негізделген көлік тасымалымен жүзеге асатын са-
уда операциялары күрт өсіп, тұрақты жəрмеңкелік сауда-

лар күшейді.Онда ежелгі Ноғай хандығы тұсында ерекше
дамыған мал саудасының үлесі мол болды. Тап сол кездегі
сияқты жергілікті еділбай қойлар мен суыққа төзімді
далалық жылқылар ақша айырбасына түсті.

19 ғасырдың он үшінші жылы бөкейліктер Ресейге 41 242
жылқы, 16 302 сиыр, 227 100 қой, 14 066 ешкі сатса, жи-
ырмасыншы жылдардың аяғында Ордада жыл сайын жал-

─ 40 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
пы құны 9,5 миллион сомға тұратын 400 мың еділбай қойы,
біраз мөлшерде жылқы, аздаған сиыр өткізіп, түйе, қой

жүндері, аң терілері мен ешкі түбіттері айырбасталды. Жыл
сайын Қазан губерниясының 2 мың бақалшы-саудагері қос
өзен арасын аралап, ұсақ тауарлар сатты. Ресей империясы
осы өлкеден жыл сайын соғыс, қорғаныс мақсаты, түрлі экс-

педициялар қажеттіліктеріне орай көлік ретінде мыңдаған
түйе алып отырды.
Сайып келгенде мұның бəрі елде сауда-саттық, ақша
айырбасының мықтап дамуы,арнайы ақша айырбасына

негізделген жəрмеңкелер ашу қажеттілігін туғызды. Бұрынғы
Котяев, Кірдуан, Астрахань, Боғда жағында өтетін базар,
жəрменке-лерге қатысып жүретін қазақтар отызыншы жыл-
дардан бастап, хан ставкісінде ашылған өз жəрмеңкелерінде

сауда жасады. 1830 жылдың өзінде жəрмеңке ұйымдастыру
мəселесі Орынбор шекара комисиясында əңгіме болып, бұл
мақсатқа империя қазынасынан 56161 сом қаржы бөлінді.
Арада екі жыл өткенде құрамында 316 сауда нүктесі бар 12

корпус тұрғызылды. Былайғы кезде де жұмыс істей беретін
ол нүктелер жылдың көктемгі жəне күзгі шақтарында өтетін
үлкен жəрмеңкелерде тіптен қызып,өсе түседі. Оған Ресейдің
Мəскеу, Ярославль, Чернигов, Пенза, Кострома, Воронеж,

Сартау, Тамбов,Қазан, Самара, Астрахань губернияларының
саудагерлері мен тұтынушылары, Орынбор, Орал казак-
тары қатынасып, негізінен бакалеялық, мануфактуралық,
галантереялық, өндірістік тауар-ларын əкеліп, қазақтар мал-

дары мен мал өнімдері, киіз үй, оның жабдықтарын шығарды.
Былайша айтқанда Орда жəрмеңкесіндегі сауда-саттық
Ресейдің үлес салмағы барған сайын өсіп, олар өз тауарла-
рын үстеме бағамен шетке шығарғанға мəз болса, есесіне

қазақтардан арзан бəске мал жəне оның өінмдерін алды. Бұл
іске көршілес қалмақтар да араласып, көп мөлшерде жылқы
əкеліп, кей жылдары олардың үлес салмағы жəрмеңкеде са-
тылатын барлық жылқының тең жартысын ұстады.

Əр төртінші сиырды Еділ бойындағы кундр татарлар мен
ноғайлар, басқа да шаруалар жеткізді. Орта Азияның, яғни

Бұхара мен Хиуа саудагерлері де Жасқұсқа жетіп, тоқыма
бұйымдары, кілем, жібек, бау-бақша өнімдерін сатса, жоғары
жақтағы Сарытау шаруалары( еврейлер) астықтарын,
Царевскінің

саудагерлері
керосиндерін,
цариціндік
келімшілер көмір, арақ-шарап, мəскеуліктер хош иісті

шəйларын сатты. Ал біздің қандастарымыз кей жағдайларда
оларды пішенге айырбастады. Осындай сауда-саттық, ақша
айырбасының артуы елдің экономикалық өсуі, əл-ауқатының
жақсаруына əсер етті. 1815 жылы Орда бойынша күзгі жəне

көктемгі жəрмеңкелерге 1381608 сомның тауары шықса,
оның айналымы 1269534, 1836 жылы екі миллион сомды
құрады. Жəрмеңкелерде 1815 жылы 57 500, ал 1857 жылы
жүз мыңнан артық қой-ешкі сатылып, қандастарымыз одан

түскен қаржының үштен бірін сол сəтте өз қажеттіліктеріне
қайта жұмсаған.
Жасқұс – қашаннан бергі хандық орталығы, көптеген
үй, мекеме шоғырланған жер. Сондықтан оны экологиялық

жағынан тоздырмай ұстау, қолдан көгертіп, жасыл бел-
деу орнатқан жерді мал тұяғына таптатып, адам аяғы
астында қалдырмау ниетінде осындағы жəрмеңкені 1860
жылы Орда орталығынан 35 шақырым жердегі Ахон елді

мекеніне көшірді. Бірақ сауда-саттық түрі өзгерген жоқ.
Қандастарымыз өздерінің төрт түлігі мен оның өнімдері, киіз
үй жəне оның жабдықтарын саудаға салып, өздеріне бөрік,
мата, киім-кешек, көрпе, ер-тұрман əбзелдері, тұрмыстық

бұйымдар алды.
Бұл кезде күллі Қазақстан сияқты тек Ішкі Орданың өзінде
жəрмеңкелер қатары өсе түсті. Бірақ Ресейдің көптеген губер-
нияларымен тығыз байланыс орнатқан Азон жəрмеңкесінің

үлес салмағы бəрінен де жоғары еді. Ал Таловкада (Талөкпе)
бар-жоғы 9,5-15 мың сом аралығында еді. Осы Ахонда 1891
жылғы көктемде өткен жəрмеңкеде тауар айналысы бағасы
1 797 476 сомды құрады. Соған сай мал бағасы да басқаларға

қарағанда анағұрлым жоғары еді. Жылқы 30-70, түйе 40-80,
ірі қара 26-30, қой 4-5 сом аралығында сатылды.
Патшалық Ресейдің Министрлер Кабинеті Ішкі Ордамен

─ 42 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
арадағы саудаға үлкен мəн берді. Өйткені Ресей үшін қазақ
малы мен олардың өнімдері өте арзан жəне сапалы еді. Оны

өз аймақтарына барып сатса, үстеме пайданың өзі ұшан-
теңіз. Əсіресе, ешкі, биязы қой жүнін Ресейдің орталық
губернияларындағы граф Комаров, Вильсон, Гассель-Кус,
Пихлау, Борнгауптың киім тігу, шəлі, тоқыма фабрикалары

асқан құлшыныспен алды. Ресей Сыртқы Істер Министрлігі
қазақ ешкілері түбіттерін жоғары бағалап, Париж бен
Лондонның ақсүйектер əйелдерінің сұраныстары бойынша
жіберді.

Сөйтіп
жəрмеңке
арқылы
келген

сауда-саттық
бөкейліктер тұрмысына мықтап енді. Оны сол кезгі орыс
шолушыларының бірі В.А.Тресвятский «Азиялық Ресейдің
жер жөніндегі мəселесі», «Дала өлкесі» деген еңбектерінде

жан-жақты тоқтала келіп «Базарлар мен жəрмеңкелер
көшпенділердің жеке шаруашылығына тереңдеп енгені
соншалық, мұның өзі дүниежүзілік капиталистік рынокқа
ойдағыдай тартып отыр. Енді бұл байланысты үзу ешкімнің

қолынан келмейді» деп жазған еді.
Міне, осы сияқты қазақтар тұрмысына дендеп енген
жəрмеңкелердің өзіндік сауда жүргізу тəртібі, мерзімі болды.
Мысалы, өндірістік, азық-түлік, галантереялық тауарлар ар-

наулы дүңгіршектер (лавкалар) арқылы жəрмеңке іштерінде
босатылса, осы арада халыққа қызмет көрсету орындары
жұмыс істеді. Ал аула сыртында мал, мал терілері, пішен
сатылды. 1891 жылдың көктемінде Ордада 51 808 сомға

мал терісі, əр пұты 0 тиыннан 400 сомның пішені сатылған.
Келесі жылғы осы уақыттағы жəрмеңкеге 5 мың адам
қатысып, оның 1 мыңы орыс, 15-і хиуалық өзбек, қалғаны
қазақ пен татар, басқа да ұлт өкілдері болды.

Осы арада тағы бір құжатқа назар аударсақ – 1900
жылдың көктемінде Ахон жəрмеңкесінде базарға1 054 896
сомның тауары əкелініп, қой 4-5, ірі қара 26, жылқы 30-70,
түйе 40-80 сомнан сатылған. Осында 175 сомның шарабы, 1

мың сомның сырасы, 6500 сомның түбіті, 57873 сомның түйе
жүні, 8364 сомның қой жүні сатылған. Жəрмеңкеге 7 мың

адам қатынасып, сауда айналымында Ресей, шетел ақша-
лары жүрген. Ал сол жəрмеңкелерден өту мерзімін айтар
болсақ жоғарыдағы əңгіме аужайынан байқаған-дарыңыздай
Ахон көктемгі жəрмеңке сəуірдің 5-і мен мамырдың 15-

і, күзгі жəрмеңке қыркүйектің 15-і мен қазанның 15-і
аралықтарында, Таловта жылына бір рет, тек тамыздың 8-15
аралықтарында, Ордада жылына бір рет, желтоқсанның 15-
22 аралықтарында соңғы жəрмеңкелері ұйымдастырылған.

Егер осылардың бəрін қорытып, жинақтар болсақ,
ғасырдағы
Бөкей
хандығындағы

жəрмеңкелерде
қандастарымыз сатқан мал мен оның өнімдері ондағы
барлық сатылған тауар көлемінің 79,8 пайызын құрайды
екен. Ал осы жəрмеңкелерге Ресей саудагерлері əкелген тау-

арлар мөлшері 18,7, Орта Азия тоқымашылары мен диханда-
ры жеткізген тауарлардың үлес салмағы 1,5 пайызды құрап,
тек жоғарыдағы төрт (Ахондағы екі, Талөкпе мен Ордадағы
бір-бір жəрмеңке) жəрмеңкенің тауар айналымы күллі Астра-

хан губерниясында жəрмеңке-лердегі тауар айналымының
63 пайызын ұстаған екен. Мұның өзі 19 ғасырдың басын-
да сауда қатынасы тек ақша ауыстыратын сарайларда ғана
жүретін екі ел – Ресей мен Қазақстан арасында енді тауар,

ақша айырбасы, сауда-саттық түрінде дамып, оның Бөкей
Ордасында тіптен өсе түскендігін дəлелдейді. Сайып кел-
генде көлік түрі тек ат, өгіз арба, түйе шанадан аспаған жəне
əуе-табиғат жағдайы тіптен күрделі Бөкей хандығында бұл

сияқты көрші елдермен экономикалық байланыс-сауда,
тауар-ақша қатынас-тарының нығаюы елдің əлеуметтік да-
муы, оқу-ағарту, тұрмыстың жақсаруы, адамдар санасының
өсуіне де игі əсерін тигізді.

Міне, бұл Бөкей жəне оның Ордасы туралы аз-мұз
əңгіме. Енді Еділ бойына бет түзейік. Онда бізді Құрманғазы
аудандық
мұнай-су

айдау
басқармасының
бастығы
Нығыметолла Білəлов қарсылап алды. Бөкей хан мен Сейіт

баба басына зират еттік.
Сарайшықтан Бөкей жатқан Кішкене арал ауылына
(Астрахан облысы, Красный Яр ауданы) жол тартқанда

─ 44 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
баяғы Бату, Берке Сарайларға өкше көтерген көне Жібек
жолының көсегелі сүрлеуі есіңе түседі. Болмаса Алтын Орда

өмір сүрген тұста Сарайдан Қарақорымға сапар шеккен Ита-
лия мен Арабтың жиһанкез елкезбелері Плано Карпини мен
Гильдома де Рубрук, Марко Поло, Ибн Батутта жазбалары
ойға оралады.

Сол көне жазбалардың өзін былай қойғанда, баба-
дан балаға аңыз болып жеткен əрқилы əңгімелердің өзі
қаншама? Əсіресе əлгі айтқан Алтын Орда дəуірі, Ноғайлы
заманының Əз Жəнібек, Асан қайғы мен Сыпыра, Жиренше

мен Қарашаш, Орақ, Мамай туралы неше алуан сөздер кеше-
ден бүгінге міні құрымай жетті емес пе?!
Ноғайлы заманы сөз болса, «Азау» атауы еріксіз еске
түседі. Оны тарихшылардың біразы Қазіргі Азов теңізінің

ежелгі атауы деп түсіндіреді. Ал əлгі айтқан Ресей аймағына
екі шақырымға жетер-жетпес боп кіріп жатқан Кішкене
аралдан сəл терістік шығысқа бет бұрсаңыз қазірде аз-мұз
шөгіп, ожырайған кейпін опырыңқырап жіберген биік шағыл

əлі де солай. Өйткені мынау Кішкене арал тұрғындары түп-
түгел ноғайлар. Ал өздерінің өлең-жырларында «Азау» деп
ауыздарынан тастамайтын Доспамбет, Марқасқа, Шалкиіз,
Жиембеттеріңіздің қай-қайсысы да анау алыстағы Азов

емес, тап мына Азауда, осы ноғайлар мекенінде дүниеге кел-
ген. Ендеше осындайда ойға «бұл қайдағы Азау, əлде анау
Азаудан теперіш көрген азовтықтар тағдыр тəлкегімен бері
ауысып, өз ауылдарын «ежелгі азаулықтарымыз» деп атай

салды ма екен болмаса бұл Азаудың ана Азауға (Азовқа) еш
қатысы жоқ, Ноғайлының өз Азауы ма?» деген сауалдар ора-
лады.

Кішкене аралдан бесіндікке иек көтерсеңіз – алыстағы
ақшулан толқындар арасынан ежелгі Əжітархан – қазіргі
Астраханның көне кремльдерінің кресті мұнаралары
көрінеді. Астрахан да тарихқа бай. Бірақ оның өткенін ойлы

оқырман талай бұзау көн қапты, қалың кітаптардан ақтарып,
санасында сақтаған да шығар. Ал мына бір деректі көп адам
біле де бермейді. Ол атақты алып күштің иесі Қажымұқанның
Астраханда болуы еді.

Төрт рет дүние жүзінің жəне Еуропаның чемпионы атанып,
59 шет мемлекетте болған, 48 медаль алған халқымыздың па-
луандар патшасы Қажымұқан Мұңайтпасов көзі тірісінде та-
лай əлем чемпиондарын, Еуропа мен Азияның арқасы жерге

тимеген алыптарын тізе бүктірген батыр баба (ол 1927 жылы
ресми түрде «Қазақ даласының батыры» атағын алған) пат-
шалы, кейіннен кеңестік Ресейдің көшпелі циркі құрамында
боп, көптеген жерде өнер көрсеткен. Соның бірі Астра-

хан қаласында өткенге ұқсайды. Онда мынандай жағдай
болған екен. Ол жайлы болған оқиғаның куəгері, аталған
облыстың Лебяжье селосында тұрған, қазір арамызда жоқ
Қами Жұмағалиев ақсақал кезінде маңғыстаулық журналист

Əбілхайыр Спановқа былай деп əңгімелеген екен. Одан бізге
жетті.
Бұл шамамен 1910 жылдары болса керек. Алдында ғана
Ригада өткен классикалық күрестен дүниежүзілік жарыста

бас бəйгені иемденіп, аты əлемге аян болған Қажымұқан
Мұңайтпасов Астраханға көшпелі цирк құрамында келеді.
Еділ жағасындағы көне қаланың елгезек халқы күш атасын
қол қусырып, құшақ жая қарсы алады. Ойдағы – қырдағы

қазақтар да «Қажымұқан келді» дегенді естіп, цирк қызығын
тамашалауға асығады. Ойын соңынан палуанның өзімен

─ 46 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
тілдесіп, үйлеріне кіріп, дəм татуға шақырады. Солардың бірі
ретінде Лебяжьеде тұратын атақты күйші, Құрманғазының

шəкірті Ерғали Есжанов та арнайы ат басын көлденең тар-
тып «Біз де тағдыр айдап, туған жерден онша алыс болмаса
да шетте жүрген ағайындарыңызбыз. Өзіңіздің ортамызға
келгеніңіз зор мəртебе болды. Ендігі тілек – отбасымызға

келіп, төрімізге озсаңыз, сөйтіп, алыс-жақындағы көрген-
білгеніңізден сыр ақтарсаңыз, əңгіме тыңдасақ. Бұл бүкіл
ауылымыздың тілегі. Мен сізге үлкендер өтінішін жеткізіп
тұрмын, құп алғайсыз» дейді.

Палуан да бəлсінбей туғандар шақыруына бірден-ақ
келісімін береді. Лебяжьеде мынандай- бір қарағанда оқыс,
екінші жағынан қызық жəй болады.
Ерекең үйіне аулалас, көрші тұратын татардың ерке

шолжың баласы Қажекеңдер бір топ жолдастарымен аулаға
ене бергенде қорада жемде тұрған бұқаны босатады да
жібереді. Күні-түні байлауда ұрынарға қара таппай тұрған
семіз бұқа қонақтарға қарай өкіріп, бақырып шаба жөнеледі.

Мұндайды күтпеген қонақтар абыржып, қапелімде не істерін
білмей қалады. Бірақ осы сəтте Қажекең суырылып алға
шығып, шалт қимылмен бұқаның шаңырақ мүйізіне жарма-
сады да, қабырғаласа жүріп, шоқтықтан қаусыра құшақтаған

күйі асықша иіріп, атып кеп жібереді. Əудем жерге омақаса
құлаған беймаза бұқа орнынан азар көтеріліп, ауланың
аулақтау бұрышына қарай бас шайқап кете барады.
Ерғали көрші ұлдың бұл сынды əумесер қылығына қатты

ұялып, ренжіп қалады ма деген ниетпен құрметті қонағынан
қайта-қайта кешірім сұрайды. Ал ол болса тап бір ештеңе
болмағандай «Оқасы жоқ, балдыздың бір базынасын
көтермесек, несіне жезде атандық. Солай емес пе, апасы-

ау?» деп əйелі Бəтимаға қараған күйі қарқ-қарқ күліпті.
Қадірменді мейманның қабағына кірбің ұяламағанына
əбден көзі жеткен Ерекең алға түсіп, емен-жарқын пейілмен
үйге бастайды.

Бұл кештегі отырыс өте тартымды, əсерлі өтеді.
Қажымұқан күрес өнеріндегі американдық Джо, неміс

Юполь Абс, Фон Кенич, Ганс Каван, итальяндық Струмент,
француз Жан Сабатье, Фиедри Колос, эстон Тигане, атышу-
лы Алекс Аберт, Георг Лурих жəне Азия мен Африканың
арыстандары Темір Булат Кануков, Али Осман, Сали Сулей-

ман, Робине Хосаев, Чемберс Ципс, Ли Хун Синг, Мурзук
Кахута, Сара Ки-Кимен таңғажайып кездесулері жайлы айт-
са, үй иесі тартынбастан күй шертіп, көңіл көтереді. Əсіресе
күрес құдіретінің жанында жүрген Бəтима (Надежда Никола-

евна Чепковская) жеңгеміздің ризашылығында шек болмай,
қайнысына қайта-қайта қолқа сап, күй орындатқызады, татар,
орыс əуендерін тартқызады. Сөйтіп бұл кеш лебяжьеліктер
есінде ұзақ сақталып қалады.

...Тап солай, өткен ғасыр басында Қажымұқан палу-
ан Астраханда болса, осы біз тұрған төбеден бар-жоғы 2-3
шақырым жердегі Бəйбекте 1920-1930 жылдары əйгілі Сей-
тек (Оразалиев) күйші, ал мынау шығыстағы көзге ұрып

тұрған боз төбе – Жыңғылдыкөлде күй анасы Дина тұрған.
Сайып келгенде ата күлдік-Нарынның күн шығысындағы
Бекетай құмында ғұмыр кешкен күйші ана теңіз бойындағы
Жыңғылдыкөлге қалай кеді? Осы жерден Алматыға атта-

ныпты. Оған не себеп болды? Бұлар жайлы көп адам біле
бермейді. Реті келгенде оны да айта отырайық.

─ 48 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ

Халық арасы қашан да қазына, олар алтын құрсақ
аналардың көмегімен қалың елдің қамын жейтін қаһарман
қас батырды да, қажымас қайраткерді де дүниеге əкелді,
тəрбиеледі. Солардың аты шықты, алысқа кетті, басына бақ

қонды, астына тақ бұйырды, елдің келешек көкжиектерін
белгіледі.
Міне,
осындай

санаулы
тұлға,
санаттағы
қайраткерлердің бірі, есімі тек өзі өскен Нарын бойы – Бөкей

Ордасында емес, Еділдің екі жағын ен жайлаған орыс, қазақ,
басқа да ұлт пен ұлысқа белгілі Мақаш (Мұхамбетжан)
Бекмұхамбетов. Ол қазақтың ата тек шежіресін қуалай
айтсақ, жеті атасы – Дербіс пен Қойыс, Жомарт пен Түрке,

Пұсырман мен Тұрымбет, одан бергі Еспембет пен Бекпам-
бет сынды əуелден билік пен батырлық қатар қонған, аузында
дуалы сөзі, жүрегінің түгі, ел сыйлаған беделі бар отбасын-
да 1830 жылы Бөкей Ордасының Сасықтау деген мекенінде

дүниеге келді. Əкесі Шолтыр, атасы əлгі айтқан Бекпембет
əуелі Бөкей ханның, кейін Жəңгір ханның 12 сенатының бірі,
рулы елге билік жүргізген ағаман атанып, алдынан дүбір,
құлағынан сыбыр кетпеген халқының қалаулы ұлдары еді.

Ауыл молдасынан тіл сындырып, Жəңгір мектебінен
алған білім, одан Орынбордағы кадет корпусын тəмамдауы
оны алғашқы күннен биік мансап, көппен жұмыс істеуге
бірден мойын ұсындырды. Өйткені əуел бастан «Азиаттарды

орыстармен жақындастыру, ол үшін олардың бойына орыс
үкіметіне деген сүйіспеншілік пен сенім енгізу, алыстағы осы
өлкеге əскери жəне азаматтық қызмет салаларының білімді
шенеуніктерін жеткізу» мақсатында құрылған оқу орнының

(Неплюев кадет корпусы. Ө.Ə.) 2-эскадронын генерал-адъю-
тант Ф.М.Обручевтің жобасы бойынша оқып, зауряд сотник
шенінде бітіргенде, корпус бастығы В.Шилов оның қолына

шекара комиссиясында жұмыс істеуге жолдама береді.
Бірақ жас түлек өзінің туған ауылына жақын Бөкей Орда-
сын басқару жөніндегі Уақытша Кеңеске аудармашы болып
істегісі келетінін айтып, кешірім хат жазады. Басшылыққа

аудармашы сөзі ұнап кетіп, тілек қанағаттандырылады. Бұл
1851 жылдың 23 қазаны еді.
Арада үш жыл өткенде Мақаш хорунжий шенін алып, сол
жылдың желтоқсанында ноғай руының басқарушысы, келесі

жылдың тамызында өзі туған Екінші Теңіз жағалауы округіне
əкім (правитель) болады. 1859 жылдың 28 қыркүйегінде
сотник шенін иеленіп, 1864 жылдың 2 наурызында есауыл
атағын алады.

Осы арада қаперге болар бір жай бар. Ол Неплюев ка-
дет корпусын ерекше үлгеріммен бітірген қазақ балала-
рына бірден сотник, ал үлгілі аяқтағандарға хорунжий
əскери шенін берген. Ерекше үлгеріммен бітіргендерді са-

уда керуендерімен бірге Хиуа, Бұхар асырған, хан ордала-
ры орналасқан аймақтардың картасын сыздырып, толық
мəліметтерін қағазға түсірттіріп отырған. Бұндай сапарда
Мақаштың курстас досы М.Бабажанов болып, біраз тапсыр-

малар орындаған.
Мақаш Шолтырұлының ел басқарудағы ұйымдастыру
қабілеті қызмет барысында бірден байқалады. Сол 1864
жылдың күзінде қайтадан өз ауылында əкімдік қызмет

атқарады. 1868 жылдың тамызы мен 1885 жылдың 12 шілдесі
аралығында аталған екі округке қатар, яғни 17 жыл бойы
Каспийдің терістік беткейінде отырған өз қандастарына
басшылық етті. Бұдан соң 1893 жылға дейін Екінші округке

басшылық жасайды. Бірақ ол сол кездегі тікелей əкімшілік-
басшылық жасайтын Астрахан губернаторына 1890 жылдың
15 маусымында (тіркеу реті №1875) денсаулығына байла-
нысты ел басқару ісінен босату туралы арыз береді де, 1893

аталған қызметтен босайды. Губернатордың №1342 ұсынысы
бойынша 1894 жылдың 23 сəуірінде ол əкімдік қызметтен
босатылып, Орда кеңесшісі лауазымына ие болады.
1896 жылдың 31 қазанынан 1897-інің 28 сəуіріне дейін

─ 50 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
Уақытша Кеңес төрағасы жанында жауапты қызмет атқарып,
зейнеткерлікке шығады.

Тарихтан білетініміздей, 1806 жылдың 15 мамырын-
да Бірінші Александр патшаның жарлығымен бекітілген
үкіметтік «Көшпелі» халықтарға жер бөліп беру Ережесінде
«Бөкей сұлтанға қарайтын Орда Қара өзеннен Боғда тау-

ына дейін, одан Шапақ, Телепьев батағасына, одан теңізге
жайлайды» деп жер көлемі алғашқыға қарағанда біраз
ұлғайтылады. Бұл арада тағы бір айта кетер нəрсе – Бөкей
Ордасы бар-жоғы 50-60 жылда түрлі атауларға ие болды.

Мəселен, 1801 жылдан ол «Бөкей Ордасы» деп аталса, 1812
жылы «Бөкей хандығы», 1845 жылдан бастап хандық билік
жойылып, «Ішкі Орда» деген атауларға ие болды. Соған сай
ол əкімшілік басқару жүйесінде əуелі Орынбор əскери ли-

ниясына бағынып, Ресей империясының азық-түлік базасын
жасаудағы негізгі резерв көзі болып саналды. Бірақ Бөкей
тұсында Ресей патшалығы тарапынан отарлау ісі түбегейлі
жүргенімен алым-салық көлемі анау айтқан ұлғайған жоқ.

Ал 1823 жылдан, яғни Жəңгір таққа отырған мезгілден ба-
стап, салынатын салықтың түрі де, көлемі де ұлғая түсті.
Бірақ оны қол астындағы жай халық толық күйінде түсінбеді.
Бəрі Жəңгірдің амалы, соның құлқыны үшін кетіп жатыр

деп ойлады. Шындығында түп-түгел олай емес, негізінен
отарлаушы елдің тізесін барынша батырып, қанды шеңгел
тырнағының қаттырақ қадала түскен шағы болатын. Оны
Жəңгірдің өзі де түсінді. Соған сай кей жағдайда жоғары

жақтың пəрменін бірде қабылдап, бірде басынан асырып
жіберетін де кездері кездесті. Ресей əкімшілігі ондай айла-
шарғыны кешірмейді. Кешірмегені сол – Орда ханы бар-
жоғы қырықтан жаңа асқанда желке тамыры қиылып, өз

шаштаразының қолынан қансырап өлді. Аталған қазадан
соң қазақтар арасында хандық басқару 1845 жылдан бастап
жойылды, орнына Астрахан губернаторына қарасты Орданы
басқарушы Уақытша Кеңес құрылды. Кеңес төрағалығына

үміткер империя тарапынан жіберіледі. Ол аталған елдің
мүддесіне бола жұмыс істейді. Міне, осындай тұста елдің

басқару институтында қазақ ұлты өкілінің жұмыс істеуі өте
қиын еді.
Өйткені отарлаушы елдің өз ұстанымы, саясаты бар,
сондай-ақ отарланушы елдің атқару, орындау ерекшелігі,

салт-сана, əдет-ғұрпы бар. Оларды сəйкестендіріп, екі
шылбыр, бір делбеде ұстауға қиындықтар көп. Бірақ біз
əңгімелеп отырған Мақаш Шолтырұлы осынау қиын
шақта екі жақтың да тілін тапты. Қандай істі де жоғары

басшылықпен келісе отырып жүзеге асырды. Бірақ олардың
қай-қайсысының да өз қандастарына зəбірсіз, қайта пайда-
лы болу жақтарын ойлады. Мəселен, қазақтардың ежелгі
кəсібі – мал шаруашылығына Мақаш əкімнің тұсында, жаңа,

балық өнеркəсібі келіп қосылды. Оның нəсілдестеріміздің
өмір сүру қажеттілігіне пайдалы да, кейде аса қиын жайла-
ры да болды. Əйтсе де, тұтастай алғанда бұл өңірлік өзгеріс,
тұрмыстық жаңалық еді.

Əңгімеге орай аз-мұз шегініс жасайық. 1826 жылы Орын-
бордан ұйымдастырылған жер бетін бағдарлау, жергілікті
халықтың салт-дəстүр, қоныстану ерекшеліктерін зерттеу
экспедициясы Орта Азияға бағыт алып, біраз уақыт Бөкей

Ордасында болады. Осы кезде экспедицияны алып жүру,
мəлімет жинау, жатар орын, азық-түлікпен қамтамасыз ету
Забурын аймағындағы Адай руының ағаманы Қарауылқожа
Бабажановқа тапсырылып, ол тапсырманы абыроймен

орындап, орынборлықтардың жылы ілтипатына бөленеді.
Соның құрметіне оған Каспий теңізінің терістік бетінен жер
алып, одан балық аулау, онымен сауда жасауына мүмкіндік
беріледі. Сөйтіп, қазақтар 1832 жылы алғаш рет айдынға

кеп, ау лақтырып, су маржанын тере бастады. Бірақ Орын-
бор шекара комиссиясы төрағасының жарлығымен 1839
жылдан бастап аталған кəсіптің жолы кесілді. Турасын
айтсақ, Ресей кəсіпкерлерінің қазақтарға қайық, балық ау-

лау құралдары, ағаш сатуларына, былайша айтқанда балық
өнеркəсібіне қатысты құрал-саймандардың бірде-бірінің
сатылуына тыйым салынды. Бірақ өмір қажеттілігі – бұл
құжаттың ғұмырын ұзаққа апармады. Оған себеп, біз əңгіме

─ 52 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
жасап отырған Мақаш əкім болатын.
Тағы да бір шегініс Мақаштың өңірге жақында ғана

əкім болып келген сəті. Жұмыс бабында тоқсан судың арғы
бетіндегі губерния орталығы Астраханға сапар шегіп бара
жатқан. Бұндайда қыр қазағының су көлігі – қайық не ке-
меге икемі жоқ, соған сай ат не арбамен жүретіні белгілі.

Кезекті өткелге жеткенде жүзбелі көпірді қозғаушы жігіт
жоқ. Қайда? Сөйтсе, бұлардан басқа күтушілер арасынан
біреуі дауыстап «Көрмей тұрсың ба, əне, ау тартып жатыр
емес пе?» деп салмақтайды.

Тартса ше? Онда паромшының қандай қызметі бар? Онан
да əркім өз жұмысын білмей ме?
Жоқ, малшы қазақ. Ана тартылып жатқан балық осы
селодағы қолы қимылдағанның бүгін-ертеңгі отбасылық

азығы. Батаға иесіне көмек қолың созылса -өзіңе азық,
жанұяңа табыс. Балық деген сенің астыңдағы атыңдай
ертелі-кеш шөп-су, бағым-күтім сұрамайды. Судың құрты
білдің бе? – дейді əлгі мұжық.

Бұл сөз шет қонып, қыр жайлаған қазақ – Мақашты
кəдімгідей ойлантып тастайды. Қарап отырса, қазақ атау-
лы мал ұстайды дегенмен бəрінде бірдей аула толы алалы
жылқы, өрісте өрген ақтылы қой жоқ, толы түгіл, бұтқа

қыстырар қотыр тай, тіс шұқитын тышқақ лақ бітпегендері
қаншама? Сонда олар қайтып күн көрмек?!
Ал егер, осы Қрасныйярдан анау Үйшікке дейін созылып
жатқан теңіз қолтығындағы аралдарды алғашында жалдап,

қаражат көбейсе сатып алып, күнкөріс көзіне айналдыр-
са ше? Өйткені аталған аймақта бос жатқан жер жоқ, мың
арал, ондаған өзен болса, бəрінің де иесі бар. Олар - əйелінің
тегіне аты-жөнін ауыстырып алған неміс кінəзі Юсупов

(түптеп келгенде Сарайшықтың ханы-Жүсіптен тараған. Ав-
тор.) пен помещик Везбородко. Əлгі екеуі кейінгі кезде осы
жерлерді табыс көзіне айналдырып, Астраханның купецтері
мен Уақытша Кеңеске сата бастады. Ал жаңа қожайындарға

сөз жоқ, арзан жұмыс күші керек. Осы қажеттілікке орай
қырдағы жұмыссыз жүрген қандастарын су бойындағы

батаға ұстаған байларға жалдануға мүмкіндік жасаса ше?
Міне, керегі осы.
Осы оймен ол губерния басшылығы, Уақытша Кеңес
төрағасына кіріп, Каспий теңізінің солтүстігіндегі аралдар-

ды иеленіп алған купецтерге қазақтардың жалданып балық
аулауы, табыс табуы, тамақ асырауы, отбасына жағдай жаса-
уына мүмкіндік жасады. Артынан осы жағалау, аралдарды
əлді қазақтар жалға, тіпті сатып алуына да жағдай жасалын-

ды. Осыдан келіп, бұрынғы əуе-табиғат жағдайына тағдыры
байланып, қысы-жазы қыр-ой деп жайылым мен құдық
іздеп жүретін малшы қазақ енді су жағасына кеп күрке тікті.
Күркенің жанына қызанақ өсіріп, қияр екті. Қарбыз бен

қауын, картоп салды. Бір сөзбен айтқанда, ата кəсіпке жаңа
кəсіп – балық, тағы да егіншілік, дихандық қосылды. Бұл
бұрынғы көшпелі қазақты отырықшы елге айналдырды.
Мақаш елу жылға жуық ел басқару ісінде болды. Дəл

емес деректерге қарағанда əр жылдары Ресей патшасының
алдына үш рет барып, өзі өскен өңір, басқарып отырған
аймағының мұң-мұқтажын айтты. Сегіз мəрте хат жазды.
Əрісі Санкт-Петербург, берісі Орынбор мен іргедегі Астра-

ханнан атқа мінген ұлық келсе, бөкейлікте алдымен Мақаш
сөйледі, мəселе қойды. Сонда ол не айтты, қандай түйіндерді
шешті, халқына жасаған жақсылығы не дейтін болса, ол
жоғарыда айтқанымыздай, алдымен қалың қазақтың қамын

жеген қайраткер, салт-дəстүрді жаңғыртушы этнограф,
ауыз əдебиеті, жалпы əдеби нұсқаларды жинақтаушы фоль-
клорист. Туған жерінің табиғатын көзінің қарашығындай
сақтап, қорғаған патриот, аудармашы, ғылым-білім, өнер жа-

нашыры. Былайша айтсақ, ол туған халқын барлық жағынан
да жанындай жақсы көрді, пайдалы істер атқарды.
Ол рас, Мақаш туған халқының ата салты, дəстүрін
сақтады. Салты арқылы елін еңселі биікке көтерді, елдігін

нығайтты.
Экономикасын
жандандырды.
Жоғарыда

айтқанымыздай, Мақаш арқылы Бірінші жəне Екінші Теңіз
жағалауы округтері мен қазіргі Астрахан өңіріндегі қалың
қазақ балық өнеркəсібіне келді, соны ата кəсіпке айналдырған

─ 54 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
əулетті кəсіп иелері, байырғы балықшылар пайда болды.
Кеңес дəуіріндегі Қазақстанның алғашқы балық министрі

Шайқы Əбішев осы өңірде дүниеге келді. КСРО, Қазақ
ССР Жоғарғы Кеңестерінің алғашқы депутаттары (екеуі де
балықшы) Зұлқарнай Ғұмаров, Сапура Елеусіновалар да осы
Мақаштың ауылдастары еді.

Қыр қазағы балықты аулады, азық етті, Еділ бойы-
мен жоғары өрлеп сатты, сол арқылы отбасының əл-
ауқатын жақсартты, игілік көзін нығайтты. Ақыры са-
уда айырбасы жүзеге асты, тұрмыс жасқарды. Егін

шаруашылығы өркендеп, су көлігі қатынасы дамыды.
Отырықшылыққа байланысты тастан қыстау салынып,
тақтайдан еден төселінді. Тоқал тамдардың төбесіне ша-
тыр көтерілді. Ағашты қиып мектеп салу, қисық табан

етік киіп, тік жаға көйлекпен тойға барды. Танаш сын-
ды əлді қазақ ұрпақтары батаға ұстап, желкенді қайық
жүгіртті. XІX ғасырдың аяғында Ресейдің ең үздік он
балық кəсіпкерінің бірі ретінде өңіріне орден тағып, ай-

дарынан жел есті. Сол кезде округ қазақтары Кордуан,
Астрахан, Котяев жəрмеңкелерінде Ресей қалмақтарымен
аталық бураларының өзі бір тонна тартатын айыр өркеш
түйелерді, конгур татарларымен сүтті саранау сиырларды

ауыстырып, Дон мен Воронеждің қысқа төзімді, еті мол,
жүк тартатын айғырлары, Орловтың желісті биелерін са-
тып алып, Мақаш көксеген ұлы армандарға қол жеткізе
бастады.

Зырылдаған жүйрік уақыт ауылдағы қозы бағып, бұзау
айдаған кетік тіс қара баланы Ганюшкиндегі Мақаш
салдырған (1893ж.) «асты тақтай, үсті тақтай, ортасы
шылдырмақтай» қарағай мектептерге, одан Астрахандағы

гимназия, фельдшерлік, теңіз мектептерге, теңіз мектептеріне
Қазан, Санкт-Петербург, Орынбор, Уфадағы жоғары, орта
оқу орындарына алып барды. Қалаған мамандықтарын
иеленіп, өңірде қазақтың оқыған, сауатты зиялылар тобы –

қазақ интеллегенциясын қалыптастырды. Соңыра сол топ-
тан Бақтыгерей Құлманов, Сейітқали Меңдешев, Нұғыман

Манаев, Уəлитхан Танашев, Шафхат Бекмұхамбетов, Мах-
мут Шолтыров, Мүбина Танашева, Салахитдин Сарталиев
сынды көптеген қоғам, мемлекет қайраткерлері, Алаш ары-
стары, заңгерлер мен дəрігерлер, мұғалімдер шықты, еліне,

туған халқына еңбек етті.
Күй десе құлап, жыр десе жатып тыңдайтын Мақаш ел
аузындағы Шекті Мөңке би, Шеркеш Түрке би, Тана Нұрке би,
есімін ел қадірлеген Қара тоқай Беріш Есет би, Ноғайлының

батыры Шалкиіздің, Тана баласы Бертоғаштан туған Жием-
бет батырдың, аймаңдай ер Доспамбеттің ұмытылып бара
жатқан жырларын хатқа түсіріп, орыс ақыны И.Крыловтың
бірнеше мысалын елден бұрын ана тілімізге аударып, қазақ

əдебиетінің бастау төрін XVІІІ-ден XV-ке, яғни үш ғасырға
əрі жылжытуға себепкердің бірі болды. Əлгі жырлары
кейіннен 1908 жылы Қазан қаласындағы Каримовтердің сау-
да үйі баспаханасында «Жақсы үгіт» деген атпен жеке кітап

болып басылып шықты.
Сондай-ақ, Мақаш Шолтырұлы ел аузындағы мақалдарды
жинап, Нева жағасындағы досы И.Н.Березинге үш бума
мұра жолдады. Олардың ішінде əлгі айтқан қазақтың мақал-

мəтелдері (Институт Востоковедения АН.СССР. г.Санкт-
Петербург. Ф.5.01.№14), «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жыры
(барлығы 48 бет; ф.5, 05.№12.а.) жəне басқалар бар.
Мақаш өз ауылындағы сөзі уəлі, аузы дуалы Тышқанбай,

Шора, Жантұрған, Əтембек, Бегəлі сынды қариялар,
құрдастарымен алқа-қотан отырып, сөз жарыстырды, билік
айтты. Артында əзіл-қалжыңдары мен билік, шешендік
сөздері қалды. Оны осы күнге дейін алыс-жақындағы сөз

қадірін білетін көне құлақтар айтып отырады.
Өмір бойы басынан таяқ кетпей, қайда барса да қарсы ал-
дынан қапасты қараңғы түрменің қара темір есігі ашылып,
күтіп тұратын құдіретті күйші Құрманғазыға ара тұрып,

Астрахан ұлықтарының алдынан өтті, қолына, «тыныштық
берілсін» деген ақ билет ұстатты, түрмеден құтқарды.
Сол Құрманғазы бірде Сахмаға келген Астрахан генерал-
губернаторының алдында отырып, өзінің «Сарыарқа» күйін

─ 56 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
орындап беріпті. Сонда əлгі губернаторыңыз «Мынау кімнің
шығармасы?» деп сұрапты. Жанындағы жандайшаптар ұлық

үлкен шеберлікке қызығып отыр екен деп, «Иə, бұл өзінікі,
бəрін де өзі шығарады» деп жəпек қағыпты. Мынаны естіген
губернатор «Орындағаны күй емес, дабыл ғой. Мені өз далам,
сахарама жібер. Артыма алашымды ілестіріп, күллі дүниеңді

аяғынан тік тұрғызамын. Азаттық! Азаттық!» деп ақырып,
атандап тұр ғой. Сахмасынан сыртқары жібере көрмеңдер.
Мынау алып күш. Құдырет. Қауіпті, аса қауіпті» деп алды-
артына қарамай алтын жалатқан күймесіне асығыпты деседі.

Солай! Өйтпесе Құрманғазы бола ма, селт еткізбесе
«Сарыарқа» туа ма? Шеберлік дегенде шек жоқ қой, жоқ!
Күйші, күй дейміз-ау. Мақаш атақты Соқыр Есжан күйшіні
жанына алып, қамқорлады. Астраханның Құмөзендегі

Ерғали Есжановтың үйінде қона жатып, қолына жел, өнеріне
дем берді. Күй аспанына көтерді. Өзімен бірге Орынбор-
да оқыған Мұхамбетсалықтың досы Түркеш күйшіге де
ықыласы ауып, курстасымен басы қосылса, оны да жанда-

рына алып, «Көңіл ашар» сынды көрікті, ұшқыр күйлерді
көбірек тыңдауға құштар-ды. Көңілі тартқан сəттерде өзі де
«Байжұма», «Көкала ат», «Салық өлген» сияқты күйлерін
шығарды. Олары əлі де орындалып жүр.

Мақаш қоғам қайраткері ретінде тек өз ортасы, ауыл-
дастары ғана емес, Уақытша Кеңес, астрахандық губер-
ния басшыларымен кең отырып, келісті əңгіме құрап, тең
дəрежеде мəселе шешті, сөзін өткізді. Қандастарының

мұң-мұқтажын шешіп жүрді. Əлі күнге Астраханның көне
көз қариялары, əсіресе орыс ағайындар арасында «Қала го-
родовойы қазақ даласынан Мақаш келе жатыр десе, оның
кемесі тоқтайтын аймақта матростар мен мичмандарды екі

қатар сапқа тұрғызып, ортасынан əкімді салтанатты түрде
алып жүргізетін. Сіз оны айтасыз, Мақаш жүретін көшені
сыпыртқызып, жылан жалағандай тап-таза ұстайтын.
Ертеректе Астраханда орыстар бүйірін таянып, шəниіп

тұрған қазақты көрсе «Сен неменеге шіреніп, шекиесің?
Мақашсың ба?» деп айтып отыратындар бар.

Қалай десек те өз кезінде М.Бекмұхамбетовтың Астра-
хан ұлықтары арасында беделі үстем, мерейі жоғары болды.
Реті келгенде қалаға жолы түскен орыстың ірі тұлғалары,
ғылымдарымен кездесіп, ой бөлісіп отырды. Əңгіме орайын-

да Мақашқа қатысты екі деректі алға тартудың еш артықтығы
жоқ сияқты. Оның бірі – Мақаштың Астрахандағы белгілі
С.Климашевская
фотостудиясының

суретке
түсіруші
еврей жігіті арқылы танысқан киім тігушісі Василий
Ульяновтің, кəдімгі Кеңес дəуірінің ұлы көсемі Влади-

мир Ильич Ленинннің əкесі Ильяның үлкен ағасы екендігі.
Негізгі жұмысы теңіз айлағында балық өңдеушілерге тұз
үлестірушісі болып істейтін оның əкеден мұра болып қалған
кəсібі киім пішу, тігу көрінеді.

Бірде Мақаш аталған студияға балаларын суретке түсіруге
алып келіп, танысына сол кездің үлгісімен ұлдарына қолайлы
киім тіккізіп, өзіне де əскери сырт киімге тапсырыс бергісі
келетіндігін айтады. Осы кезде суретші жігіт Мақашқа

өзінің тегі жағынан əріден болса да қосылатын туысы Ва-
силий Ульяновты таныстарады. Сөйтіп, ол бұдан былай
Мақаш берген тапсырыстың қандайын да мүлтіксіз орын-
дап, 20 жастай үлкен болса да əбден дос болып кетеді. Осы

таныстық Мақаштың қара шаруа Ульяновтар отбасының
кішісі – Ильяның дворяндар балалары оқитын гимназияда
білім алуы, Симбирскіде арнаулы оқу орнында оқуына көмек
беруіне негіз қалайды. Өйткені сол кезде Мақаштың беделі

Астрахан өз алдына, Еділ бойы, Қазан, Санк-Петербургте де
жоғары еді.
Екінші дерек. 1883 жылдың қазан айының соңғы
күндерінде Астраханға саяси көзқарасына орай айда-

лып келген замандасы (Николай Гаврилович Мақаштан
бар-жоғы екі жас үлкен екен), орыстың ұлы жазушысы
Н.Г.Чернышевскийді түрме бастығынан əдейі бес күнге сұрап
алып, Жанбайдың жанындағы өз үйіне əкеліп, Ресейдің сол

кездегі саяси ахуалы, демократтар ұстанған бағыттың түп
қазығы төңірегінде үш күн бойы əңгіме қозғаса, Мақаштың
өзі бұл туралы кейіннен «Таусылмайтын революция, оның

─ 58 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
өзі немене, көксейтін мақсаты не, өз басым түк те түсінген
жоқпын» десе, Николай Гаврилович Саратовтағы əйелі Ольга

Сократовнаға жазған хатында «Мен қазақ даласында Мақаш
Шолтуровичтай саяси сауатты, білімді жəне мəдениетті
қазақ бар деп есептемеп едім. Кей сұрақтары менің өзімді де
тығырыққа тіреп тастап отырды» деген екен.

Сондай-ақ
венгрдің
белгілі
ориенталисі,

Каспий
теңізінің терістік бетіндегі адырлар мен дөңдерді көп
зерттеген түркітанушы А.Вамбери, орыстың көрнекті
шығыстанушысы, табиғат зерттеушісі Г.С.Карелин, бар

өмірін шығыс халықтары тарихы, филологиясы мен архе-
ологиясын зерттеуге арнаған Петербург университетінің
профессоры И.Н.Березиндермен ғылыми, достық байланы-
ста болғанын да айтуға болар еді. Ол Астрахандағы өңірді

зерттеу жөніндегі Петров ғылыми қоғамымен жақсы бай-
ланыста болып, оның мүшесі ретінде өзінің туған өңірі
жəйлі көптеген ғылыми мəліметтер жинаған. Керек жерінде
жергілікті ақпарат құралдары арқылы қазақ халқының салт-

дəстүрі, ұлттық құндылықтары мен мұқтаждары туралы
мақалалар жазып, ортақ ой бөлісіп отырды.
Соның бірі – «Қазақтардың тұрмысы мен мұқтаждары»
(түпнұсқа орысша жазылған, «Быт и нужды киргиз-ка-

захов», «Астраханские ведомости», 1894, №4) деп атала-
тын мақаласында өз қандастарына тəн ең түйінді деген 29
мəселені алға тартады жəне оларды шешу жолдары туралы
өз ойын білдіреді. Мұның өзі оның аталған мəселені жақсы

білетіндігін дəлелдейді жəне сол түйіндерді аз уақытта
Уақытша Кеңес, болмаса губерния басшылығы, Орын-
бор ұлықтары шешіп тастамайды. Есесіне округ, қисым
басқарушылары, депутаттар мен ағамандар жоғарыдағы

құзырлы орындармен бірлесе қимылдаса ғана оңтайлы
шешімдер шығады, оңды нəтиже береді. Мұны Мақаш өз
мақаласында өте дəлелді жəне жүйелі түрде баяндайды.
Жоғарыда біз Мақаш Шолтырұлы өзінің қызмет бабында Ре-

сей патшасының алдында үш рет болды, 8 рет хат жазды дедік.
Солардың қай-қайсысында да ол Бөкей Ордасында соңғы жыл-

дарда, əсіресе, 1879-1880 жылдары əуе табиғат жағдайының
қуаңдығы, жердің жылдан жылға азып, тарылып бара жатқандығы,
құмайт жерлерде тұщы су көздерінің тапшылығы, тұяқкесті
жайылымдарда құм көшкінінің көбейгендігі, соған сай теңіз

жағалауындағы көкорай шалғын жерлерге мал жайып, азықтық
жемшөп қорын дайындауға рұқсат беруін сұрайды. Бұл жыл өткен
сайын сан жағынан өсіп келе жатқан мал-жанның еркін жайлап,
кең отыруына мүмкіндік жасар еді.

Сондай-ақ, жылдан жылға қуаңданып, құм басып бара
жатқан қырлыққа арнаулы мамандар (агроном) көмегімен
қияқ, дүзгін, өзен жағаларына бұталы ағаштар егу қажеттігі,
елде отырықшылықты өсіру, өмір сүру, тұрмыс мəдениетін

арттыру үшін еуропалық білім беретін мектептер ашу, ең ба-
стысы – елде соңғы кезде белең алған қазақтарды христиан
дініне күштеп енгізу қауесетін тоқтатуды сұрап, өтініш етеді.
Алғашқы қабылдауында патша Мақашқа «Сіз көтерген

барлық өтініш те орындалады. Бірақ ол өзіңіз айтып отырған
соңғы мəселенің өз тараптарыңыздан оңды шешілуіне бай-
ланысты. Егер де Ганюшкин мен Кордуан, анау Новая Казан-
ка мен Таловтағы сияқты тағы да төрт жерде сондай құдай

үйлері көтерілсе, біз сіздерге Каспий теңізінің жағасындағы
барлық аралдарды береміз. Ен жайлап, еркін отырасыздар»
деп салады. Мақаш бұл жолы ештеңе айтпай, тұрып кетеді.
Бірақ бұдан кейін де (1894, 1897 ж.ж.) екі рет қабылдауында

болып, өзі қойған өтініштердің түпкілікті шешілуіне қол
жеткізеді. Алдымен Ганюшкинде (1893 ж.) мектеп салынады.
Қыр мен ойдағы жер өз бедері мен құнарлығына сай белгілі
телімдерге бөлініп (мал жайылымдық, құмаршық қағатын

азықтық, дəндік, ормандық алқап), оны қарап, бақылайтын
орманшы бірліктер белгіленеді. Қызметкерлердің айлық
еңбек ақысы, баспана, кеңсе үйі үшін бір мезетте 10 мың
рубль қаражат қаралады. Əлгі айтқан құм көшкінін тоқтатуға

арналып бұталы ағаштар, мал азықтық қияқ, əсемдік ағаштар
егіле бастады. Сөйтіп, 1895 жылдары қолға алынған бұл
жұмыстар кеңес өкіметі тұсындағы 30-жылдарға дейін өз
жалғасын тапты.

─ 60 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
Міне, өзі өскен өңір мен туған халқына осындай
жаңалықтар əкеліп, жақсылықтар жасаған Мақаштың еңбегі

патшалы Ресей атынан орынды бағаланып «Əулие Ста-
нислав» ордендерінің екінші жəне үшінші, осы орденнің
императорлық тəжі бар (өзге ұлт өкілдеріне арналған)
2-дəрежелі, «Қасиетті Владимирдің» (орден) төртінші

дəрежелі, «Қасиетті Анна» орденінің үшінші дəрежелі,
барлығы 5 орден, тағы да 2 медальмен марапатталған.
1881 жылы «Əулетті дворянин» атағын иеленіп, 1875
жылдан бастап Қазан, Санкт-Петербург қалаларында оқып

жатқан қазақ балаларына жеке өз атынан шəкіртақы белгілеп,
бұл үрдістің кейін 1895 жылдан бастап Бөкей Ордасы бой-
ынша жалпы түрде қолға алынуына ұйытқы болады.
Ол ел үшін еңбек етумен бірге өз балаларының да көптің

алды болып, білім алуы, халқы үшін қызмет қылуына ерекше
назар аударды. Оның бар баласы да əуелі өз ауылындағы діни
медреселерде сауат ашып, кейін Астрахандағы гимназияларда,
Қазанда оқыды. Бірақ екі ұлы – Жəмілжаны мен Əміржаны сол

Қазанда оқып жатып, көлденең кеселден қайтыс болды. Фа-
зылы 1890-1907 жылдар аралығында бөкейлікте түрлі округ,
қисымдарда басшылық қызметке араласады. Ал Кенжеұлы
Шапхат 1912-1916 жылдар аралығында Қазан университетінің

заң факультетінде оқып, Алаш қозғалысына атсалысады. Кеңес
дəуірінде республикамыздың алғашқы прокуроры. Немере
ағасы, Алаш министрі, Батыс Алаш Ордада үшінші адам, кейін
Қазақстанның Мəскеудегі алғашқы өкілетті елшісі Уəлитхан

Танашев екеуі еліміздегі көптеген Заң актілерінің дүниеге
келуіне негіз болады.
Сонымен қазақ халқының адал ұлы, елу жылға жуық
ел басқарып, Ресей империясының қол астында бола тұра

олардың жақсысын жанына жалау, керегін көңіліне көрік
етіп, нəсілдестерін рухани, тұрмыстық жағынан біраз биікке
көтерген қоғам қайраткері Мақаш Бекмұхамбетовтің ауызға
алар, ұрпағына үлгі етер өнегелі қырлары көп-ақ. Оны қадыр

тұтқан халқы еңбегін ескеріп, есімін ұлықтап, лайықты
құрмет көрсетіп келеді. Кемел тұлғаның 170 жылдығында

басына келісті ғып кесене тұрғызып, есімі аграрлық жүйедегі
шаруашылыққа берілсе, 180 жылдығы өзі туған Атырау
өңірінде жəне өзі көп жүрген, араласып, білім алып, қызмет
атқарған Ресейдің Астрахан облысында кеңінен аталып өті.

Өңірлік жəне халықаралық деңгейде ғылыми-тəжірибелік
конференциялар, мəдени-көпшілік жəне спорттық шаралар
өтті. Есімі Атыраудағы орталық стадионға, сондай-ақ Астра-
хан облысындағы жалпы орта білім беретін екі орта мектеп-

ке жəне көшелерге берілді.
Қашан да халық арасында ғалымның хаты, жақсының аты
қалады. Бірде Мақаш өзінің есейіп, зейнеткер атанғанда орны-
на ел басқару ісіне келген ізбасарының өркөкірек, əлсіздерге

менменшіл, оның үстіне жең ұшынан жалғасқан парақор екенін
жəне бұл қылығының күн өткен сайын асқынып бара жатқанын
естіп, əріптесіне бір ауыз сөзбен хат жазады. Онда:
Мықтымын деп тасыма,

Осалмын деп жасыма.
Өзімшілдік, озбырлық
Ой келмесін басыңа.
Менменсісең асқақтап,

Жақының келмес қасыңа.
Тəкаппарлық жаман-ды
Түбінде қорлық басыңа.
Харам салсаң құсарсың

Ішетұғын асыңа!
Нəпсіқұмар, зор болсаң,
Былғанарсың насыңа.
Түстен кейін опынар,

Іс түскендер басыңа.
Əділ болсаң, ақкөңіл,
Қарсы алар халқың асыға! - деген екен.
Осынау озық қағиданы өз бойына өмір бақи үлгі етіп,

халқы үшін қызмет еткен Мақаш Шолтырұлы өткен уақытта
да, қазірде де заманының заңғары, Еділ-Жайық ардағы
ретінде елінің есінде мəңгі жүре беретін болады.

─ 62 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ

Əр халықтың өткені, оның өз кезеңінде болған ұлдары бар.
Осы орайда бұрыңғы Астрахан, қазіргі Атырау аймағында
Бірінші Теңіз жағалауы округінде елге аты мəлім, кезінде
Мақаш əкімнің тəрбиелеп, қолдауымен ел басқарып, есімі

есте қалған Молдаш (Молдағали), Əжіғали Шынтаев деген
ағайынды, оқыған-тоқығаны мол зиялы азаматтар болған.
Олар өзі өскен өңірді заман, саясат ағымына сай ұйыстырып,
орыстармен бірлікте, тату-тəтті өмір сүрулеріне негіз қалады.

Сондықтан олардың атын атап, ісін ұлықтау, бүгінгі ұрпақтың
қатеріне салу - абыройлы борышымыз болса керек.
Молдаш пен Əжіғалидың əкесі Шынтай, ол Құлту ба-
ласы. Оқу-тоқуы жоқ қыр қазағы болса да заман ағымы,

елдің беталысын жақсы түсінетін қария Хан Ордасында
ашылған Жəңгір мектебінің жастарға тигізер рухани пайда-
сын аңдайды да 1869 жылы ауыл молдасынан мұсылманша
тіл сындырып, қара танып қалған 13 жастағы Молдаш пен

9-дағы Əжіғалиді жанына алып, отбасымен Ордаға көшіп
кетеді. Өзі сондағы базар қасапханасына мал сойып, ет ша-
бушы болып орналасады да балаларын Жəңгір мектебіне
береді. Олар да əуелден оқу-тоқуға ынтасы бар, білімге

құштар балалар болса керек, аз уақытта көзге түсіп, барлық
пəндерді тез игереді.
Арада үш жыл өткенде Уақытша Кеңес Молдаш-
ты өз кеңсесіне аудармашылық қызметке алады. Ол осы

қызметте жеті жыл болып, артынан Бірінші жəне Екінші
Теңіз жағалауы округтерінің əкімі Мақаш Бекмұхамбетовтің
шақыруымен ставкіге іс жүргізуші (писарь) болып келеді. Ал
сол Уақытша Кеңесте інісі Əжіғали да тəржімашы қызметін

атқарып жүр екен. Бұл нақты дерек көздері бойынша 1882
жыл болып есептеледі.

Тағы да 3-4 жыл өтеді. Бірде қыстың қытымыр ақ
қырау шағында Мақаш əкім жұмыс бабында губерния
орталығы - Астрахан қаласына барады. Ұлықтарға кіріп,
қызмет жүйесінде шаруа шешіп жүрсе, терезеден тыстағы

қаңтарулы тұрған атшанасы жанына жиналып қалған
бір қауым елді көреді. Не боп қалды? Атқосшы жігіт
қайда? Ештеңеге түсінбеген əкім сыртқа атып шығады.
Гу-гу əңгіме. Құлақ салса, бəрінің де ат иесімен ісі жоқ,

ауызға алып, айтатыны атшанаға жеккен қара жорғаның
сұлулығы. Сақылдаған сары аязда бүйір қақпай, айнала
анталаған жандарға осқырына қарайды, көзінен от шаша-
ды. Қызықтаушылардың қай-қайсысы да бірінен бірі асып

мақтайды, кейбірінің реті келсе мінгісі, сатып та алмақ
ойы бар. Тіпті бетінен қаны тамған əлдебір көпес, ат
иесінің қыр қазағы екенін білгенде, ернін шүйіріп, маңғаз
қалпы «Правитель мырза, мен атыңды ерттеп мініп, мы-

нау орамды бір айналып келсем қайтеді. Тұрқына қарасам,
жорға сияқты ғой» дейді.

орыстың бұл батылдығына реніш танытпаса да, аттың
шанаға үйретілгені болмаса, ерттеп мінуге көнбейтін асау
екенін еске салған Мақаш «Көпес мырза, бұл ат бас білмейді»
дейді.

дегенге сенбеймін, қырғыз мырза. Əлде христиандарға
атыңыздың сəттік майын қимай тұрсыз ба?

арқасына шыбыннан басқа ештеңе шығып көрген жоқ. Мініс
білмейтіні рас еді, - дейді Мақаш тағы да нығыздап.

мас. Жігіттер, құлақтап тұрып ер салыңдар, - дейді көпес
қызарақтап.

─ 64 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
туы мұң екен, қанша дегенмен алдында жем, қасында күтушісі
тұрған əкімнің аты емес пе, əп дегеннен тұра қашып, содан

соң тулап-тулап, орам ортасындағы көк тасқа орыс көпесін тас
төбесімен түсіреді. Ана байғұс ат шіркінді тап осылай тулай-
ды деп күтпесе керек, сол бойда мойын омыртқасы үзіліп, тіл
тартпай кетеді. Əрине, өлім жолы ауыр. Көргені былай тұрсын,

сырттай естіген əркімдер əрқалай пайымдайды. Ақыры мұны
əдейі қастандыққа балаған көпес ағайындары əкімді сөзге ша-
тып, үстінен іс қозғайды, сотқа береді.
Осы кезде Мақаш ауылына келіп, Астраханға қайта жүру,

басшылыққа іс барысын түсіндіру ниетінде хат жазады.
Онысын көмекшісі Молдашқа беріп, ертеңге дейін бірнеше
дана етіп, қайта көшіруді сұрайды.
Ертесіне Мақаш əкім өзінің кешегі арызын қолға алып,

оқып көрсе, мəтінге бес-алты ауыз қосымша енгізіліпті, бəрі
де үйлесімді, тіпті жөнімен тұр. Риза болған бастық «Мына
сөздерді кім қосты?» дейді.

Мақаш басын шайқап «Шырағым-ай, болайын деп
тұрсың-ау. Осыдан осы сапардан аман-сау қайтсам, орным-
ды саған беремін. Бірақ сендей қабілетті жанның ғұмыры,
тым қысқа болмаса қайтсін. Батихамды берейін, ғұмырлы

бол!» деп Астраханына жүріп кетіпті. Артынан жарты ай
өткенде бəрі де оңды болып, іс жабылады. Мақаш аман-сау
ауылына оралады.
Елге келген соң Молдашқа «Сенің еңбегің, менің сөзім

бар. Бірақ сендей тəжірибесі аз жасқа екі округті қатар
басқару ауырлау тиер. Əзірге Бірінші округке бара тұр. Мен
Уақытша Кеңес басшыларына солай деп ұсыныс түсіремін,
сен əзірлен» дейді. Осы кезде Молдаш қарсы уəж айтып,

келіспеушілік білдіреді. Өйткені онда осыған дейінгі əкімнің
бірнеше жыл көмекшісі болған азуы алты қарыс Бегалы, əр
сөз, ісіңді бағып, кінə таққыш арызқой ағасы - Əтембек би
мен олардың айтқанын құптап, жел берер сауатты адвокат

Сыпыра тағы бар. Олар мен сияқты тəжірибесіз əкімдерге
сын артып, күн бермейді дегенді айтады.

Осы кезде Мақаш «Оларға арыз жаздырып, қолын
қышытатын өзің емес пе, жақсы адамды кім жамандайды»
дейді.

қанағаттана бермейді. Онан да сіз мені қолдасаңыз Уақытша
Кеңестің іс тіркеушісіне əлгілердің хаттарын тіркетпей,
кері қайтара беруге келісім алыңыз. Сонда мен бірер жылда
негізгі арнаға түсіп те кетсем керек дегенді айтады.

Əрине, қисынды. Бірақ іс барысы қалай болмақ. Сөйтсе
де Мақаш уəдесін береді, нақты көрініс солай болады да.
Арада аз уақыт өткенде Мақаш өз ауылы - Екінші округ-
те қалып, Молдаш Біріншіге əкім болып бекиді. Айтқандай-

ақ, əр іске өз пікірін білдіріп, баға беріп, тырнақ астынан кір
іздеген қос қария мен заңшыл адвокат ананы-мынаны жіпке
тізіп, жоғары Ордасына асырған екен, бірақ арзымайтын
арыз ба, əлде Мақаш қойған кедергі шыннан да сеп болды

ма, хат бойынша хабар-ошар, тексеріс болмапты. Ақыры
ақсақалдардың таулары шағылып, үн-түнсіз қалыпты.
Уақыт өте береді. Бірде ел аралауға шыққан Молдаш
өзінің бір кездегі əріптесі - Бегалының үйіне бас сұғады. Осы

кезде пəтерінің бір қапталында орыстың күміс кереуетінде
төсегінде тапжылмай отырған қатулы би қатарынан озып,
төрге беттеп бара жатқан əкімнің алдынан шығып қол алады.
Жақсылап қонақтап, рахметімен шығарып салады.

Оның бұл қылығын естіген Беріштің билері кейін
Бегалыға өкпе артып, «Біз сізге наразымыз. Ауылдың үлкен-
кішісін былай қойғанда Орынбор мен Астраханның түкірігі
жерге түспейтін ұлықтары - жандарал мен майырларына

төсегінен тұрмай-ақ қолының ұшын ғана созатын сіз енді
болмағанды жасап, балаңыздан да жас боз өкпе əкімнің ал-
дында қалбалақтағаныңызға жол болсын» дейді ғой. Сонда
Бегалы «Менің орнымнан тұрмасқа амалым қалды ма? Ол

есіктен кіріп келе жатқанда-ақ екі көзі менде емес, төрде
болып, жанымнан көктей өтіп бара жатты. Бала əкім би
Бегалыға көріспестен төрге озды» деген сөзге қалам ба деп,
жандəрмен күнбұрын екі қолымды ала жүгіргенім рас.

─ 66 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
Сіздер кісі танымайды екенсіздер. Егер осы бала əлі
де 4-5 жыл əкім болса, талайдың төрдегі басын есікке,

есіктегіні төрге əкелер. Бірақ көрерге көз керек, жанып
тұрған жас екен, асылы ғұмыры қысқа болмаса неғылсын»
деген екен.
Айтқандай-ақ Молдаш келесі жылы Үйшіктің базарына

барғанда орыс əйелдің көзі тиіп, аз күнде қайтыс болыпты.
Бірақ оны көре алмаған біреулер «Молдаш Гурьевте орыстың
арағына жарылып өлді» деген əңгіме таратыпты. Əйтсе де
қара халық көз тиді деп мойындайды. Мұны естіген Мақаш,

«Рас шығар, тисе тигендей, аса əдемі, көзің түссе тайды-
рып əкете алмайтын сүйкімді-ақ болатын. Жалғандыққа
жаны қас, ертеңімен өмір сүретін білімдар, келешектің
адамы еді ғой, істері көп ілкімді жас болатын. Кезінде мен

де қызыққанмын. Бірақ айыбымды тез түсініп, тəубаға
келгенмін. Көз алдымнан алыс, бірақ қанаттас жүрсе екен
деп тілеп едім. Ол да болмады-ау. Шіркін-ай, жақсылардың
жарық дүниедегі орны неге қысқа, аз болады екен», деп опы-

ныпты.
Біз бұл əңгімені дендерлік Ғаббас Əбуовтің жазбасы-
нан (16.11,1976) алып отырмыз. Ол Қабыл Зұлқанов деген
қарияның Құрманғазы ауданының Шортанбай ауылының

тұрғыны
Қаратай
Ысқақовтың
аузынан

жылы
естігендігін айтады. Ал Қаратай атамыз болса, 1896 жылы
Мақаш Шолтырұлының өз айтуында естідім дейді екен.
Осыған орай біз де өз мұрағатымызды ақтарып, түрлі де-

рек көздерінен жинағандарымызды (Мақаш əкім, «Арыс»,
Алматы, 2010; 109-118 б.) ақтарып, Бөкей Ордасын басқару
жөніндегі Уақытша Кеңестің аумақтық құрылым басшыла-
ры тізімін сараланғанымызда Молдағали (ел ішінде Мол-

даш) Шынтаевтың (1856 ж.т.) 1878-1882 жылдары Кеңесте
тілмаштық, 1887-1889 жылдары Бірінші округ төрағасының
көмекшісі, 1890-1892 жылдар аралығында Екінші округ-
те төрағаның көмекшісі, кейін Бірінші округте төраға

болғандығын анықтадық.
Бұдан əрі оның есімі еш дерек көзінде көрінбеді. Соған

қарап, ол кезде қайтыс болуы мүмкін деген тоқтамға келіп
едік. Біздің бұл пікірімізді «Исатай ауданы шежіресі»
(«Арыс», 2008. 165 б.) растады, ол 1894 жылы қайтыс болған
Бейіті осы ауданның Сартөбе жайлауында көрінеді.

Ал інісі Əжіғали Шынтаев (1860 ж.т.) болса, 1893-1904
жылдар аралығында Бірінші Теңіз жағалауы округінде
төрағаның көмекшісі, 1904-1907 жылдары Талов қисымында,
одан кейін екі жыл Бірінші округте, 1909-1912 жылдары

Қамыссамар қисымында төрағалық қызметтер атқарады.
Одан басқа біздің қолымызда еш мəлімет жоқ.
Осы арада Астраханның əр жылдары шығып тұратын
губерниялық естелік кітабында тағы бір Шынтаевтың есімі

кездеседі. Ол Уақытша Кеңеске Николай Федорович Соло-
вьев төрағалық еткен 1913-1915 жылдары аталған Кеңесте
Файзолла Шынтаев деген біреу тілмаштық қызмет атқарған.
Мүмкін ол жоғарыда біз əңгімелеп отырған ағайынды

Шынтаевтардың бірінің баласы шығар. Бірақ қолда шежіре
жоқтықтан ештеңе дей алмаймыз. Сондықтан біз бұл мате-
риалды жазғанда мүмкін бəз біреулер өңіріміздің сөз болып
отырған қос зиялысы, əйгілі Нұрым (Шыршығұлұлы, 1831-

дəріптеген Молдағали (Молдаш) мен Əжіғали Шынтаевтар
туралы нақтырақ білетін, деректі ағайындар бар шығар деген
ой еді. Ал егер ондайлар табылып, хабарласып жатса, өлке
тарихының бұрынғыдан да тың, жаңа деректермен толыға

түсері сөзсіз. Олай болса, шыннан да Шынтаевтар кім, олар
туралы шындықты кім ақтарады? Біз сіздерден хат күтеміз.
(«Мұнайлы астана», 19.05.2011ж.)
Автор түсініктемесі:

Міне, аталған газетте тап осындай материалымыз жарық
көрді. Ондағы мақсат - өлкеміздің өркениетін өсіру, ел,
ұлт болып қалыптасуына үлес қосқан зиялыларымызды
тану, кейіңгі ұрпаққа өнеге ету ниеті еді. Ол ісіміз теріске

шыққан жоқ. Артынан сол Шынтаевтардың ағайындары та-
былып, хабарласты. Қолдарындағы дерек көздерін əкеліп,
естіп, білгендерін ортаға салды. Файзолла Шынтаевтың,

араға айлар салғанда Алматы қаласынан хат келді. Ол
Шынтаевтар ұрпағы, дəлдеп айтсақ, Молдағалидің
немересі, биология ғылымдарының кандидаты Фазила
Шынтаеваның біз жазған мақалаға орай үн қатуы екен.

Орыс тілінде жазылған осы хаттың толық мəтіні мынан-
дай. Оны қазақшаға аударып, редакциялаған біз.

─ 70 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ

Мен Атырау қаласынан шығатын «Мұнайлы астана»
газетінде жарық көрген (19.05.11 ж.) ағайынды Шынтаевтар
туралы материалды оқығаннан кейін енді оқырман қауым
сол бір айтулы азаматтардың бұл күнде ұрпақтары бар ма

екен, болса қайда, олар кімдер деген заңды сұрақтарға
кезігері сөзсіз-ау деген ойға келдім де, арада біраз уақыт
өтсе де қолыма қалам алдым. Оның да жоғарыдағыдан басқа
түрлі себептері бар еді.

Алғашқысы – ту сонау жазбаша сауатты адамы саусақпен
санарлық, бірақ Ресейдің Астрахан губерниясына қараса
да XІX ғасырда құм ортасындағы қыр қазағы арасынан ба-
ламды оқытамын деп туған ауыл, атақонысын тастап, Орда

асып, Жəңгір мектебінің есігін қаққан Шынтай сияқты
оптимист əке, оның айтқанына көніп, дегеніне жүрген
Молдағали, Əжіғали сынды ұғымды, ұңғыт жастарды XXІ
ғасырдың ұрпағына үлгі ету керек-ау, бүгінгі мамыражай

тəуелсіздік халқымызға осындай халқым деген қара нар
ұлдар арқасында келді-ау деген ой келді.
Екіншісі – осы ағайынды Шынтаевтар сынды оқыған
азаматтар арқылы өлкемізді, елімізде зиялылар шоғыры, ел

басқаратын қайраткерлер қалыптасты. Солар арқылы Алаш
ұлт автономиясының іргесі қаланды. Болашақ жетілген
Қазақ мемлекетінің шаңырағы көтерілді.
Үшіншісі – сол Шынтаев арқылы елде білімге құштар, ел

басқару ісіне ебі бар икемді ұрпақ өсті. Оларды туған халқы
қадірлеп, ардақ тұтты, ұрпақтарының мақтанышына айнал-
ды. Ендеше, неге қолға қалам алмасқа?! Бірақ осыдан ғасыр
жарымға жуық уақыт бұрын өмір сүрген адамдардың тұқым-

тұқиясы, ұрпағының қаншалықты өскендігін түгел баяндап,
əрбіріне тоқталып жату қиын жəне ұзақ əңгіме. Оның үстіне

мен туған жерден ертерек қол үзіп, ағайындармен көп ара-
ласа алмаған адаммын. Білсем, тек өзіме қатысты аз ғана
топты ғана білемін. Сондықтан бəрін қамтып, тұтас түсінік
бере алмайтынымды да қатерге саламын. Дегенмен, олар-

ды көрсетудің басқа да жолдары табылар. Ал мен болсам,
өзімнің сол арыстардың бірінің ұрпағы екендігімді айтсам
ба деп едім.
Қош, сонымен...

Мен, Шынтаева Фазила Хайыржанқызы Меңдіғали
немересі 1932 жылдың 15 желтоқсанында Гурьев
қаласында дүниеге келгенмін. 1939 жылы ұзаққа созы-
лан ауыр науқастан əкем қайтыс болды да, біз анамыз

екеуміз ағайындарды сағалап Алматыға көштік. Өйткені
біз үшін Гурьевте бұдан əрі өмір сүру өте қиын еді. Анам-
ды шонжардың тұқымы деп жұмысқа алмайды. Тапқаны
мұнай техникумының асханасында ыдыс жуушы. Үйден

таңертең ерте кетеді, одан түннің бір уағында оралады.
Мен болсам, үйде жалғызбын. Кейде жалғыз отырудан
жалығып, терезе əйнегін аламын да анамның артынан
қуып барамын. Мұндайда анамның көзі тас төбесіне

шығып, жылап-еңіреп үйге бірге қайтамыз.
Ол кезде менің нағашы əжем Мəлшүк пен анамның сіңлісі
Нұрхаят Алматыда қайнысы, халқымыздың алғашқы жоғары
білімді дəрігерлерінің бірі, Саратов Медицина институтінің

əжеміз қызына «Сен сөйтіп жүргенде анау жалғыз балаңнан
айырыларсың. Бəрін таста да Алматыға кел, бір амалын
табармыз» деп хат жазады. Біз бар мүлкімізді (барының
өзі аз болатын) сатып Алматыға көштік. Жетінші сынып-

ты аяқтаған соң сондағы фельдшерлік-акушерлік мектепті
бітірдім. Одан əрі Қазақ мемлекеттік университетінің био-
логия факультетінде оқуымды жалғастырдым.
Еңбек жолым Қазақ КСР Ғылым Академиясының Фи-

зиология институтында аға зертханашылықтан басталды.
Кейін кіші, одан аға ғылыми қызметкер болып, биология-

─ 72 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
дан кандидаттық диссертация қорғадым. 1989 жылдан бері
еңбек демалысындағы зейнеткермін.

Бұл менің жеке өзімнің еңбек жолым. Ал ата-аналарым
туралы айтар болсам, əкем Шынтаев Хайыржанды көзі
көргендер атасы Шынтайдан аумай қалған білікті, салиқалы
жан еді дейтін. Астрахандағы гимназияның төрт жылын

тəмамдап, өз ауылында мектеп ашқан, орысша сауатты жан
еді. Анамның айтуынша, əкем азамат соғысы жылдарында,
оның алдында өңірде кеңес өкіметінің орнауына белсене
араласып, елде Краснов бандасын талқандауға қатысады.

Бұл кезде ол Сартөбе болыстық милиция бөлімінің бастығы
болып істесе керек. Ол жайлы естуімше мен туған өңірдің
белгілі сөз сүлейі Насихат Сүгірұлының «Ел құрсауы-ер
жігіт» («Еділ-Жайық-екі су», Арыс, 2001ж.) жырында жəне

қарт журналист Шөпенғали Дəуенұлының «Тамшы қан»
(«Ақ жол», Атырау, 2011) деректі əңгімесінде азды көпті ай-
тылатын сияқты. Əкем өткен ғасырдың 20-30 жылдарында
правительдің тұқымы ретінде (Аз уақыт өзі де осы қызметте

болғанға ұқсайды) сөзге шатылған сияқты. Сол кезде аз
уақыт Астрахан жақта тұрып, біршама жауапты жұмыстар
атқарады. Соңғы жылдары туған жерінде есепшілік қызметте
болды.

Ал анам Шынтаева Хабиба, 1905 жылы Астрахан
қаласында туылған. 2001 жылы 96 жасында қайтыс болды.
Ол Бөкей мен Жəңгір тұсындағы билер кеңесінің мүшесі,
əйгілі Шомбал бидің немересі Əбілхайыр Ниязовтың қызы

еді. Руы – Ноғай қазақтың Оразақайы, оның Қояс бөлімінен
тарайды. Ата-анасы 16 жасында əйелі өлген 32 жастағы
менің əкеме ұзатады. Шамасы ол, əкемді айтамын, сол кез-
де Ахмет нағашыммен жақсы жолдас, дос болса керек.

Оның үстіне Ахметтің əйелі белгілі Мақаш əкімнің не-
мере қарындасы Мүбина Ыбырашқызы Танашева еді. Ол
да оқыған, Саратовтан медициналық білім алған адам. Ал
Мақаш болса, Молдағали атамның ұстазы, яғни бір елдің

адамы ғой. Осы себепті Ахмет өз қарындасын досына жар
қылады.

Анам Астраханда өскенмен мұсылманша сауатты, араб
əліп-биінде медреседен сабақ алған, орысша да жазып, оқи
алатын заманының көзі ашық адамы еді.
Сол анамның айтуынша (əрине, əкемнен естуі бойынша)

Шынтай атамыз аса рухты, ортасына беделді, арғы-бергі
əңгімені жақсы білетін, көбіне –көп ұсталықты кəсіп қылған
ауылына аты таныс палуан болса керек. Ал əйелі болса, аса
ақылды, жоқты бар қылып, барды зор еткен икемді бəйбіше

көрінеді. Тіпті олар екі ұлы Молдағали мен Əжіғалиді
Ордаға оқыту үшін көшіп барғанда бірі қасапшы, екіншісі
бие сауып, қымыз сатып, кəсіпкерлікті де дамытқан.
Бұл түсінікті де, сонау алыстағы құм Нарынның

Сартөбесінен жер түбіндегі Жасқұсқа-Ордаға бала оқытамын
деп барған қыр қазағы қос ұлын оқытуы керек жəне өз
тірліктері тағы бар. Сонда олар ет шауып, қымыз сатпағанда
қалай өмір сүрмек. Мүмкін, ол кісі ұсталықты да сол кезде

үйренген шығар.
Молдағали атамыз алғашқы күннен сабағын жақсы оқып,
бірден ұстаздар көзіне түссе керек. Кейін інісі Əжіғалиды да
өз қатарына тартып, еуропалық білім игеруге құлшынады.

Артынан екеуі де ел басқару ісіне араласып, Молдағали атам
отыздан енді ғана асқанда шамамен 34 жасында кенеттен
қайтыс болады. Анам оның себебін құлағыма сыбырлап қана
«Жаулары улап өтірсе керек» дейтін.

Молдағалидан Хайыржан, Файзолла атты екі ұл жəне
Уақиза есімді бір қыз қалады. Файзолла біраз уақыт ел
басқару ісіне араласады. Бірақ кейін Орал қаласына оқуға
барып, сол жақта қайтыс болады. Уақиза апай – бірінші жол-

дасы қайтыс болып, екінші рет Атырау өңірінің белгілі азама-
ты, Кранштаттың теңіз госпиталы жанындағы фельдшерлік
мектебін бітірген өңірдің алғашқы дəрігерлерінің бірі
Қажығали Мəмековке (1883-1974) тұрмысқа шыққан-ды.

Ол кісі əбден қартайған шағында 92 жасында дүниеден өтті.
Ал Қажығали жездеміз туралы деректерді Атырау облыстық
тарихи-өлкетану мұражайынан табуға болады. Ол кісінің
атында Атырау қаласында жəне Аққыстауда көше бар.

─ 74 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
Жоғарыда айтқанымдай əкем қайтыс болды. Өмірінің
соңғы жылдарында ол кісіні буын аурулары көп əуреледі.

Соған сай орталық қалалардың біріне көшіп, дəрігерлік ем
алу қажет болды да, əкем отырған үйін сатып, (əлі есімде,
үйіміз еңселі, кең де жарық, есіктерінің тұтқасы көгілдір
əйнектен еді) Гурьевке қоныс аудардық. Ол үйіміз кейіннен

обаға қарсы күрес стансасының кеңсесіне айналды.
Мен бала болсам да, сол үйді сатып, «Атырауға бағыт
ұстағанымыз есімде. Əкем ат үстінде, біз анамыз екеуміз
түйеліміз, жолшыбай Молдағали атамыздың бейіті басында

болып, тəу еттік. Ол кісінің ағаштан тұрғызылып, көгілдір
сырмен боялған бейіті алыстан көз тартып, айналаға айбар,
келбет береді екен. Əкем бейіттің ішіне кіретін есігін ашып,
ұзақ отырды. Дұғасын оқыды, көзіне жас алды. Содан соң

алыс сапарға жол тарттық.
Отбасылық ғұмырында Хайыржан екі рет үйленген.
Ертерек қайтыс болып кеткен бірінші жарынан 10 жасар
Ғафар жəне 8 жастағы Ғазиз атты екі ұлы қалады. Ал менің

анаммен өткен жылдарда Фатима, Ғалия, Хайдар жəне мені
көреді. Бірақ алдыңғы үшеуі жастай қайтыс болып, тек қана
мен қалыппын.
Гурьевте біз бұрынғы бай, кейін тəркіге ұшыраған Ара-

лов дегеннің сарайын жалдап тұрдық. Шамасы əкем ол кісіні
бұрыннан таныса керек, кейін олар да Алматыға көшіп бар-
ды, əйелі, қыздары анаммен араласып тұратын-ды. Біз отба-
сында бесеу болдық: əкем мен анам, мен жəне Ғафар мен

Ғазиз ағаларым. Асыраушымыз Ғафар ғана. Бұл кезде əкем
екі аяғын баса алмай төсек тартып жатып қалған еді.
1937 жылы Ғафар ағам Оралдың педагогикалық институ-
тына физика, математика мамандығы бойынша оқуға түсіп,

бізден қол үзді. Артынша Ғазиз де Мəскеудің Ломоносов
атындағы университетінің физматына қабылданды. Содан
бастап ағаларыма хат-хабар болмаса, жүздескен жоқпыз.
Өйткені, олардың арттарынан ақша жіберіп, қысқы, жазғы

демалыстарында ауылға келіп қайтуларына жағдай жасай-
тын ешкім жоқ. Ал өздері болса, сабақтан бос уақыттарында

түрлі көтерме жұмыстар атқарып, күнделікті ішіп-жемдерін
ғана табады. Сөйтіп жүргенде елімізде фин соғысы бастал-
ды. Кейін оған неміс фашистерімен арадағы соғыс жалғасты.
Осы кезде ағаларым соғысқа алынды. Ғазиз хабарсыз кетті.

Шамасы қоршауда қалып, оққа ұшты-ау деймін.
Ғафар ағам болса, институтта оқып жүріп-ақ сондағы
кітапханашы қызға үйленді де, балалы болды. Өзі оқуын
бітіріп, институтқа оқытушы болып қалды, өз мамандығы

бойынша студенттерге дəріс оқыды. 1948 жылы көкірек-құрт
ауруынан дүние салды. Артында қалған жалғыз ұлы- Рашид
əкесі оқыған институтты сол мамандық бойынша тауысып,
анасы екеуі Алматыға жұмысқа ауысты. Мұнда Республи-

ка Ғылым академиясының математика иститутына жұмысқа
тұрды. Киевтің кибернетика институтында үйретуші ретінде
тəжірибеден өтіп, аспирантурасын тауысты. Қайтадан Алма-
тысына оралып, түрлі беделді орындарда программист бо-

лып жұмыс істеді.
Ол өте білікті, білігіне ақылы сай аса зиялы, ұстамды аза-
мат еді. Шахматты жақсы ойнайтын. 2007 жылы Алматыда
69 жасында қайтыс болды. Артында Серік (1970 ж.т.), Ай-

жан (1973 ж.т.) есімді бір ұл, бір қызы қалды. ҚазҰУ-дың
механика жəне қолданбалы математика факультетін бітірген
Серік бұл күнде «Казкоммерцбанкте» еңбек етеді. Үйленген,
екі қызы бар. Жамбыл технологиялық институтын бітірген

Айжан қазірде Алматыдағы белгілі бір мейрамхананы
басқарады.
Бір айта кететін жай-бұлардың қай-қайсысы да, басы
Ғафар мен Ғазиз ағамнан бастап өздеріне тек қылып менің

əкем Хайыржанның атын алған. Мүмкін ол сонау 20-30
жылдарғы бай-манап, ел басқарғандар деп тапқа бөлуден
қашқандығы, бастарына тыныштық іздеуден туған айла-
шарғылары шығар. Əйтеуір, бəрінің де фамилиялары - Хай-

ыржанов.
Ал өзіме қайта оралсам, мен кезінде Ашукен Хайдарұлы
Юсупов
деген

текті
əулеттің
азаматына
тұрмысқа

─ 76 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
біраз мезгіл Алжирде өз мамандығы бойынша еңбек етті.
Қазірде зейнеткер, ІІ топтағы мүгедек.

1954 жылы туған ұлым Юсупов Марат Алматы
энергетикалық институтының түлегі, инженер-электрик.
Бүгінде «Қазақстан» телерадиокомпаниясы АҚ-да еңбек
етеді. Үйлі-баранды, жігіт болған Тайыр есімді ұлы бар.

Міне, бізге қараған ағайынның мен білетін ұрпақтары
осылар. Бірақ біздер жоғарыда ескерткенімдей, тұрмыстағы
қиындықтарға орай анам екеуміз Алматыға ертерек кетіп
қалдық. Оның үстіне сол бір кез адамдардың бір-бірін

бағып, сəл күдіктенсе күштік орындарға ұстап беретін,
қорқып қалған кез ғой, көп ағайыннан көз жазып қалдық,
араласа алмадық. Сол себепті көпшілігін танымайтыным да
рас. Оның бір себебі əкемнің де ертерек дүние салуы себеп

болған шығар.
Жоғарыда айттым ғой, əкем кезінде оқыған, өз қатарлары
ішінде кəдімгідей сауатты, соған сай біраз жерде лауа-
зымды қызметтер атқарды. Ол кісі өлерінің алдында түн

ішінде Жайықтың бір бетінен екінші бетіне өтемін деп келе
жатқанда көпір үстінде əлдебір бұзықтар шабуыл жасап,
таяққа жығады, қалтасындағы бар ақшасы, құжаттарын алып
кетеді. Соның ішінде əкемнің сайланбалы орындардан алған

мандаттары, жеке бас куəлігі, басқа да құжаттары кетіпті.
Өзі суға құлағандықтан болар өкпесіне салқын тиіп, жатып
қалады. Анам жұмыста, əкем қасында тек мен ғана, тура
алты жарым жасымда ол кісіні өз қолымнан ажал құшағына

бердім.
Кезінде, яғни отызыншы жылдардың дүрбелеңінде əкесі
патша өкіметіне қызмет етті деген желеумен қызылдар ар-
тына түсіп, оның үстіне ауыл маңынан табылған əлдебір

мылтықты желеу етіп, əкем Орал түрмесіне жеті айға жуық
қамалады.
Əңгіменің мəнісі, былай көрінеді. Əкемді правителдің ба-
ласы деп қудалап жүргенде сол ауылдың маңынан əлдебір

мылтық табылады. Оны біреулер «Бір кезде милиция бол-
ды ғой, ақтармен күресті, мына мылтық дəу де болса

Хайыржандікі» деп болжайды. Оны теріс пиғылға жорыған
шала сауатты белсенділер «Бұл мылтық Хайыржанда қайдан
жүр, асылы əкесінен қалған дүние немесе ақ бандылармен
күресте тығып тастаған мылтығы шығар» деп топшылай-

ды да түрмеге қамап тастайды. Бірақ əкемнің ісі кейіннен
ақталып, бостандыққа шығады.
Анамның айтуынша, отызыншы жылдар біздің отба-
сы үшін аса қиын, өте ауыр кезең болып есептеледі. Оның

үстіне анам да арғы аталары атақты бай, шылқыған шон-
жар емес пе? Алдында айдаған малы, ауласында егіні жоқ
қазақ үшін бар үміт Жайықтың балығы. Ал оны аулайтын
əкемде дəрмен жоқ, орнынан қозғала алмайды. Сондайда

күнкөрістің қамы үшін не істеу керек? Амалсыздан əкем пеш
түбінде отырып-ақ балаларға түрлі сақпан, зырылдауық,
батпырауық, ысқырғыш ойыншықтар жасап, оны анам са-
татын көрінеді. Сөйтіп те тамақ асыраған. Ал анамыздың

өзіне салсаң, дүниеде ол үшін əкемнен өткен ақылды жан
жоқ. Əкем иығына қанша салмақ түссе де иіліп, бүгілмейтін
асқақ та маңғаз, келешектен үмітін үзбейтін, ортасында
аса құрметті жəне білігі мен көргені мол, қолы ашық, өзім

дегенге өзегін жарып, бөліп берер қайырымды жан еді
деп есептейді. Сол кісінің айтқаны менің миымда мəңгіге
қонақтаған. Атам Молдағали, əкем Хайыржанның əрбір ісі
бізге үлгі. Біз ол кісілердің аттарына əрдайым кір келтірмеу

үшін жұмыстанамыз.
Автордан:
Сондай-ақ біз жоғарыда айтқан Əбуов Хаббас қарияның
жеке мұрағатынан Молдағали Шынтаев қайтыс болғанда

оның қайғылы қазасына ортақтасып, сол кезгі елге сый-
лы, аты белгілі сөз сүлейлерінен қалған жыр жолдарын да
таптық. Оларда ақындар былай деп сөз арнаған екен. Əрине
ол жолдар ұзақ-ұзақ жырлардың бізге жеткен шағын-шағын

Тұлпар еді туды алған,
Ақ күміс еді ажары,
Сары алтынмен буланған.
Түлкідей жылмаң дүние,

Бұл күндері айырылдық,
Арғымақ асыл буданнан.
Ақсұңқар ұшты қолымнан,
Құладын менен қуды алған.

Молдағали армансыз,
Артында екі ұл қалған.
Əжіғали інісін,
Бұқара жұрты құлданған.

Асылдан алған аруы
Бұл да арманмен қалулы.
Қос балапан қолында,
Отыр екен бағулы.

Тоқтамыс еді арғы атаң,
Туғаннан қыдыр дарулы.
Еліңнің қамын ерте ойлап,
Ақылменен қамданған.

Қалам алып, хат жазса,
Көрген жандар таңданған.
Асылы қара болғанмен,
Кем бе еді сұлтан, хандардан.

Халықтың бақыты қайтқан күн,
Айырылдық сондай жандардан.

─ 80 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
Тама ДОСЖАН

Осы жыл – мың сегіз жүз тоқсан төрті,
Молдашжан – ұштың қолдан елдің көркі.
Жақсының жаста кеткен зарын айтпай,
Басылмас қаста болған іштің дерті.

Жақсының жастай кеткен айттым зарын,
Көрерміз дүниенің кеңін, тарын.
Көрмедім бұл секілді ауыр өлім,
Өлімнің көріп едім талайларын.

Осындай болады екен өлім деген,
Жоқ екен, дүние, саған сенім деген.
Қырыққа жетпей кеттің қарағым-ай,
Қайғырдым өзім түгіл елімменен.

Қайтейін, амалым жоқ, жастай кеттің,
Өлгенше əз халқыңды бастап өттің.
Мінезге басқа əкімнен сен бай едің,
Жүр едің көңілін тауып азды-көптің...

Ел-жұртты бай, жарлы деп алаламай.
Пайдасын ойлаушы едің қия шеттің.
Əжіғали елді жетім етер емес,
Кемді күн қасіретті қайғылы еттің.

Құдайдың бергеніне мың да шүкір.
Ақырында жұғыны бар кереметтің.
Біреуі Байұлынан Адай еді,
Əуелден таза сүйек атайы еді,

Қасарған хан алдында салмағы бар,
Болса да Ордалықтың талайы еді.
Қараның қан болғаны – правитель,
Мəнісі солай емей қалай еді?!

Қолдағы аз дəулетін көпке есептеп,
Жол тапқан жалғыз жүріп Шынтай еді.
Ұлдары: Молдағали, Əжіғали,
Қарадан өзі болған сұлтан еді.

Адамнан шын сөйлейтін есітемін,
Білгір деп атақ алған би үйіңде,
Өзіңді өсе келе əкім еткен,
Азғырда іс жүргіз деп ел ішінде.

Азғырдың болған толық депутаты,
Естілген ой мен қырға «білгір»атын.
Ақ келін таңдап алған шүкір етер,
Сақтаулы отауында жазған хатың.

Ақ келін хас жүйріктің жұлынындай,
Қызың бар тел биенің құлынындай.
Тұлпар бар тұқымыңда, шырақтарым,
Болады рас сөздің шыны мұндай.

Жамағат, сөзімде айтқан жалған бар ма?!
Құданың қайырын берсін қалғандарға!
Көңілі көл, дария Шынтай ауылы –
Қысылып ақыл таппай барғандарға.

Ақылы Əжіғалидың шам секілді,
Жұртын жылатпайтын жан секілді.
Ізіңмен кейінгілер келе жатыр,
Қарадан туып едің хан секілді.

Бəрі де қатарыңа келе алған жоқ,
Лебізің асыл еді-ау бал секілді.
Шынтеке, сыртың - бүтін, ішің – түтін,
Берік бол, болмас іске, сөзден күтін.

Молдаштай болса болар бір азамат,
Ақтаған ата үмітін, ана сүтін.

─ 82 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ

Дина туралы сөз бастағанда ойға қазақтың 19 ғасырдың
соңғы ширегі, 20 ғасырдың алғашқы жартысында Еділ
бойы, соның ішінде осы Астрахан өңірінде өмірінің біраз
уақытын өткізген не осы жерде жамбасы мəңгілік мекен

тапқан халқымыздың тамаша күйші, дүлдүл домбырашы
композиторлары еске түседі. Соның бастауында күй атасы
Құрманғазы тұрса, ол өмірінің соңғы он жылын Сахмада
өткізіп, ақыры Алтынжар ауылының күнгей бетіндегі биік

дөңінен орын тепті.
Қазақстандық қандастары киелі композитордың кесенесін
соңғы елу жылда екі рет жаңғыртып, құрамында мұражай,
балалар саз мектебі, мəжіліс залы, қонақ үйі бар мəдениет

орталығын салып берді. Астрахан қаласының орталығынан
күйшіге арнап, келісті ескерткіш тұрғызды.
Дина Нұрпейісова Ресей жеріне өткен ғасырдың жиырма-
сыншы жылдары келді. Тағдыр тəлкегімен туған ауылынан

жырақтаған ол бірде Володар, енді бірде Красныйяр аудан-
дарында қоныс теуіп, ақыры Алматыға ауысты. Халқымызға
ұлы ұстазы Құрманғазыны да, өзін де танытып кетті.
Өз тұстастары ішінде Соқыр есімі құрметпен аталады.

Атақты күйші. Өзі Астраханның Бəйбек ауылында өскен.
Кейінгі ұрпақтары да осыч облыста.
Енді бір ардағымыз Ерғали күйші болатын. Ол
Құрманғазының ең сенімді жəне белгілі шəкірттерінің бірі,

онға жуық күйдің авторы. Ерғали Есжанов аталған облыстың
Құмөзек
ауданындағы
Лебяжье

ауылына
жасөспірім
шағында көшіп барып, балықшылық кəсіппен айналысады.
88 жасында сол жерде дүние салды. Қазір ұрпақтары сол

Құмөзек жерінде өмір сүрып жатыр.
Өзіндік күй мектебі, орындау шеберлігі бар Сейтек Ора-

залиев өмірінің соңғы отыз жылдайын Астраханның Крас-
ныйяр, Володар аудандарында өткізеді. Бірақ Қазақстанмен
де байланысын үзген жоқ. Ол шын мəнінде арқалы, адуын-
ды, біртуар күйші еді. Бейіті қазіргі Харабайлы ауданның

Хошеуров ауылына іргелес Ахтуба қорымында.
Ел ішінде Тесіктамақ Сабыр күйші атанып кеткен Сабыр
Мұқатов Құрманғазы күйшінің немере інісі. Соған сай ұлы
күйшімен ауылдас. Бірақ Динамен тағдырлас болған ол жи-

ырмасыншы жылдардың басынан күні кешегі қырқыншы
жылдардың ортасына дейін Астрахан өңірінде жүріп, кейін
ғана туған ауылына оралады.
20 ғасырдың екінші жартысында қазақ күйінің қағаны

атанған төкпе күйдің шебері, халық аспаптары оркестрлерін
ұйымдастырушылардың бірі Рысбай Ғабдиев аталған
өңірдің Красныйяр кентінде дүниеге келген. Əкесі Хисме-
толла Астрахан мұсылмандар медресесінің түлегі. Отызын-

шы жылдардың аяғындағы нəубет кезінде Атырауға ығысып,
Жайық бойына келген.
Ендеше бұл күйшілердің қай-қайсысының да тағдырын
Еділ бойынан бөліп алуға болмайды. Қазақстанның

мақтанышы, Еділдің ерен жүйріктері. Осыған орай біз
аталған күйшілер туралы жеке-жеке материалдар əзірледік.
Оларды назарларыңызға ұсынып отырмыз.

─ 84 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ

Дина Нұрпейісова (1861, Батыс Қазақстан, Жаңақала
ауданы -31.01.1955, Алматы) – домбырашы, күйші, ком-
позитор, Қазақстанның халық əртісі (1944; 1940 жылдан
Қазақстанның еңбек сіңірген əртісі), қазақ мəдениетінің

көрнекті қайраткері. Құрманғазының, Дəулеткерейдің,
Түркештің дəстүрін дамыта келіп, Дина қазақтың өз
кезеңіндегі күйшілік өнерін жаңа бір белеске көтерді.
Өткен өмір, жаңа заман тынысына арнап көптеген күйлер

шығарды.
Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы, 3-том, 235 б.
Біз Бөкей Ордасының негізін қалаған Бөкей ханның
мəңгілік жамбасы тиген дөң басында тұрмыз. Жергілікті

халық оны «Сейіт баба қауымы» немесе «Бөкей моласы»
дейді. Бұл арадан айналадағының бəрі алақандағыдай бо-
лып көрініп тұрады. Осы біз тұрған төбеден бар-жоғы 2-3
шақырым жердегі Бəйбекте 1920-1930 жылдары аралығында

əйгілі Сейтек (Оразалинов) күйші, ал мынау шығыстағы
көзге ұрып тұрған боз төбе – Жыңғылдыкөлде күй анасы
Дина тұрған. Сайып келгенде ата күлдік Нарынның күн
шығысындағы Бекетай құмында туып-өскен, күйші ана

теңіз бойындағы Жыңғылдыкөлге қалай келді? Осы жерден
Алматыға аттаныпты. Оған не себеп болды? Бұлар жəйлі көп
адам біле бермейді.
Өткен ғасырдың 1920-23 жылдары Нарын бойындағы

дала тұрғындары үшін өте қиын болды. Оның түрлі себептері
де бар-ды. Соның бірі əуе-табиғат жағдайы келіспей, қысы
қатты, жазы жайсыз боп, жері қуаң, ылғалы аз, малмен күн
көрген адамдар тек құрығын ұстап, қурап қалды.

былай базарында аз-мұз астығы, суында балығы бар Еділ
бойын сағалап Каспийдің терістік бетіне қоныс аудара ба-
стады. Солардың ішінде Бекетай құмында отырған Дина да
бар еді. Біраз уақыт Астраханның Козлов, Бəйбек ауылда-

ры, өзіміздің (Қазақстанның) Ковяков селосының сыртында
аялдап, қыс кездерінде кейбір əлді қожайындардың қолында
желі бар балаларын домбыраға үйретіп, көктем, жаз, күз ай-
ларында Котяев, Кордуан базарларындағы жəрмеңкелерге

қатысатын базаршылар алдында күй шалатын.
Дина Кенжеқызының күйшілік өнеріне тəнті болған
көпшілік қауым, жеке дара өнерпаздар ылғи да ол тоқтаған
үйлер мен жəрмеңкелерге іздеп барып, күйлерін тыңдайтын,

шеберлік қырларын үйренетін. Сондай жанның бірі – Смағұл
Көшекбаев болатын. Нұржау бойы, теңіз беткейіндегі жаға
қырлықта өскен ол жастайынан өнерге ғашық еді. Өсе келе
Сейтек күйлерін көп тыңдады, үйренді. Дина шеберлігіне де

ден қойды. Смағұл музыкалық аспаптардың қай-қайсысында
да еркін ойнайтын. Отызыншы жылдардың алғашқы жар-
тысында Ковяковтағы «Пионер» орталау мектебінде сабақ
беріп жүрген ол астындағы «Орленок» есімді жалғыз атын

сатып, соның қаржысына Алматыға аттанды. Мақсат – үлкен
өнердің есігін қағу, беделді додаларда бағын сынау. Бұл
туралы А.Жұбанов өзінің «Ғасырлар пернесі» кітабында
«1937 жылдың көктемінде Гурьев облысы Теңіз ауданынан

Алматыға домбырашы, мұғалім, ақын жəне əуесқой компо-
зитор Смағұл Көшекбаев келіп, КазЦИК атындағы оркестрге
кірді.Сонымен қатар ол филармонияның қарауына берілген
қазақ музыкасы кабинетінің қызметкері болды. Көшекбаев

Динаны біледі екен. Кабинеттің тапсыруы бойынша Динаны
Алматыға шақырып келуге кетті», - деп жазады. Мұндағы
ой – аталған оркестрді ел ішіндегі халықтық таланттармен
толықтыру, репертуарындағы не бір асыл шығармаларды

жазып, қағазға түсіру, кейінгі жастарға үйрету еді.
Смағұл аға Алматыға келісімен өз ойын Дина шешемізге
жеткізеді. 76 жастағы кəрі ана бұл ұсыныс-қа еш қарсылық
білдірмейді, қайта келісімін беріп, «Ұлы ұстазымның күй

─ 86 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
мұрасын үлкен ортаға жеткіз десеңдер, қайда апарсаңдар
да барамын!» – дейді. Осындай ұсыныс Ганюшкиндегі кол-

хоз-совхоз театрында істеп жүрген жасы жеткен домбыра-
шылар Қонаш Айсин, Меңдіғали Сүлейменов, Ишанғали
Жанқановтармен бірге Меңкеңнің ұлы, жасы жеткен Хис-
метке де айтылды. Солардың ішінде аса бір жасамыс Қонаш

қария болмаса, қалғаны аталған ұсынысқа бірден келісім
берді.
Бұл кезде Дина қазіргі Құрманғазы ауданы №3 темір жол
бекетінің (аталған бекет Бөкей бейітінен 5-6-ақ шақырым)

шығысында, бар-жоғы 3-4 шақырым жердегі Карапшин
мекені, бұрынғыша айтсақ Жыңғылдыкөл деген жерде
отыратын. Ол өзі Қазақстан территориясына сиыр тіліне
ұқсап сүйірлене еніп жатқан Ресей жері. Ал егер бір-екі

шақырым шығысқа қозғалып, қоныс өзгертсе болды, орыс
жері болып шыға келеді.Республика халық ағарту Комис-
сариаты ұйымдастырған Бүкілқазақстандық халық өнері
қайраткерлерінің бірінші слетіне Дина Ресей территория-

сында, яғни жоғарыда айтқан Козловта тұрғандықтан қатыса
алмаған болатын. Бұл жолы əдейі айту, қолқалау нəтижесінде
қазақстандық шараға қатысу мүмкіндігіне ие болды. Бірақ
көпті көрген кəрі ана «Жас ұлғайып, бағымның базардан

қайтар тұсында бəйгеге қосыламын деп, желпілдеп отыр-
мын ғой. Мүмкін, бұған дейін байрақ атаулыны жібермеген
алтын қолым жұлдызы жанып, тағы да топтан озар. Озбаса
озатындар кімдер екен, оны көрейін. Бір қарағанда бұндай

сапар енді қайтіп келе ме, жоқ па? Əйтсе де, алдымен, туған
топырағым – Бекетай құмына жетіп, əке-шеше, ата-ене
бейіттеріне құран оқиын, бастарына бір уыс топырақ салай-
ын. Тірілерімен бақұлдасып, қоштасайын», - деп 10-15 күнге

мұрсат сұрайды.Бірақ екі апта деп кеткен Дина шешеміз
оның үстіне тағы да екі апта қосып, бір айда азар оралады.
Бұл кезде қарап жатқан Смағұл жоқ, ауыл-ауылда
көркемөнерпаздар сайысын өткізіп, оларда өзі іріктеген

таңдаулы күйшілердің де шығармалар жебеуіне мүмкіндік
туғызды.Астраханның Құмөзегінде тұратын Ерғали күйшіге

барып, Алматыда өнер көрсетуге қолқа салды. Бірақ ол
бірден кеңес өкіметіне өкпелі екенін айтты. «Мен, - деді ол –
төңкеріс болады, барша халықты жарылқайды, əсіресе кедей-
кепшікке күн туады дегенге жанымды салып, балаларымның

бəрін сол жолға тəрбиелесем, кешегі 28-30 жылдары əлгі
өкіметің өзімді ауылымдағы оншақты қойым, шəй қатықтық
2-3 сиырым үшін құлақ, балаларымды құлақтың ұлы деп
ағаш атқа мінгізіп, артымнан ала төбет ит қосқаны есімнен

кетпейді. Ондай өкіметтен жылылық болады, 70-тен асқанда
ұшпаққа шығарады деп тіпті де ойламаймын, ниетіңе рах-
мет! Бірақ жолыңнан қалма. Мен бармаймын!»
Каспийдің тар қолтығына тығылған қарттың қаһары

қатты екен. Қалай айтса да көнбей қойды. Бұдан əрі Ысекең
адай шалдың енді қайтып илікпейтініне əбден көзі жетті де
қайтып кетті.
Дина шешей бұл кезде кіндік кесіп, кір жуған Бекетай

құмында туғандарымен қоштасып, үлкен жолға əзірлік
үстінде жүрген еді. Исатайлық Ғатау Рамазанов сол бір
шақты еске алып, бүгінде былайша əңгімелейді:
-1937 жылдың күзге салымы еді. Бірақ жаз ыстығы əлі де

қайта қоймаған шақ. Сəскеге таман біздің ауылға қасында
əлдебір ағайыны бар Дина шешей келді. Астында ақ тайлақ,
басында қорағаштай ғып байлаған нəн жаулық. Үстінде қара
тықыр мақпалдан тіккен жеңіл камзол. Тайлақтың алдыңғы

өркешіне мол ақтықпен шанди ораған домбырасын ілген.
Үйдегілер күнсіп, шөлдеп келген қонақты құшақ жая қарсы
алып, шəй қойды, əкем жалма-жан бір бағыланды аударып,
шешеміз тездетіп қазан көтерді.

Дастархан басында күйші өзінің осыдан барған соң ұзақ
жолға – Алматыға аттанатындығын айтып, туған жерін
қимастықпен қайта-қайта еске алып отырды», - дейді.
Ал, сол Дина тұрған Жыңғылдыкөлден Котяев ауы-

лына бағыт алған орта жолдағы бəлен қабат көп судың
бірі – Рожок мекенінде күні кешеге дейін тұрған Қымбат
Нұрғали келіні осыдан екі-үш жыл бұрын ғана дүние сал-
ды. Арғы-бергі əңгімені анда-санда айтса да əрдайым

ақ. Онда да Смағұл аға «Бəленшекең ана күйдің мына жерін
былайша тартатын еді. Ананың тартқаны тіпті басқаша, ал сіз
қалай тартар едіңіз? Тағы бірінікі мүлдем қате, сіз де соған
ұқсайсыз» деп адуын күйшіні алдап соғып, ақыры амалсыз

қолына домбыра алғызатын. Ондайда Дина шешеміз əбден
ызаланып барып, өзінің бір толғағанда қанша шығарманы
шиырғанын өзі де білмей қалатын. Ал қалғандарына
керегі де сол. Тіпті сирек орындалатын халық күйлеріне

шейін түйдектететін. Сөйтіп, бірінің білетінін екіншісі,
екіншісінікін үшіншісі үйренген шағын топ, апталап жол
шегіп, сары алтын күздің салтанатты шағында Алматыға да
жетті.

Бұлар барса фестиваль басталып кетіпті. Бірақ жол
мойнының қашықтығы жəне келіп тұрған күйшілердің өз
елінде өте беделді, айтулы күйшілер екендігін алға тартып,
екі қарияны бірден-ақ сахнаға шығарып жіберуге тура келеді.

Ғұмыр бойы дайындық дегенді бетке ұстап, арнайы уақыт
жойып, бəлсініп көрмеген қос тарлан сахна төріне жайылған
қалы кілемдегі құрақ көрпеге малдасын құрып, отыра қалуы
мұң екен, халқымыздың қара домбырасы сөйлей ала жөнелді.

Өнер соңы дүркіреген қол соғу. Сахнадан жібермей тағы да
күй сұрау.Тағы да шатырлаған шапалақ. Сөйтіп, Атырау-
дан ат арытып жеткен қос алып фестивальдің бас жүлдесін
жеңіп алып, жаңадан, республикалық филармония жанынан

құрылып жатқан болашақ Құрманғазы атындағы ұлт аспап-
тар оркестрінің жеке орындаушылары болып қабылданды.
Қалғандары да сол оркестрге алынып, жұмыс істей бастады.
Əрине,

алыс
ауылдардан
нағыз
орындаушыларды

шақырып, фестиваль өткізу, келген күйшілердің бет-
ке ұстарын шашау шығармай жұмысқа алып, ебіл-себіл
болудағы басты мақсат – осынау елден жеткен, нағыз
қазыналы халық ортасынан келген өнерлі жандар жадындағы

барлық байлықты өзгелерге де үйретіп, қағазға түсіру, сөйтіп
халыққа қайта жеткізу. Осы ниетпен сүйегі қатып кеткен
қариялар өз алдына, ал жастар жағына түгелдей ноталық
сауат аштыру, тек бір өңірдің шығармалары емес, күллі

─ 90 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
қазақтың күй-өнері дəстүрін үйрету, аға буын өкілдерінің
орындау, тарту шеберліктерін меңгеру.

Міне, осы ретте əр қарияның қасына қос-қостан жас
домбырашыларды қойып, олардың орындау шеберліктерін
игеруіне жағдай жасады. Бұл бүгінгі асыл мұрамыздың сол
кезден бастап тірнектеліп жиналуына негіз болды.

Есжан, Соқыр Есжан (туған-өлген жылдары белгісіз, ХІХ
ғасырда қазіргі Батыс Қазақстан, Астрахан облыстарында
өмір сүрген) – күйші.
Есжан туралы ел арасында аңыз əңгімелер көп, алайда,

олар жинақталып белгілі бір жүйеге түспеген.
Есжанның халық арасына кең тараған, атын шығарған
күйлері «Соқыр Есжан» мен «Қош, аман бол, Ақбикеш».
«Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы. 3 том.425 бет.»

Бірде белгілі күйші, республиканың халық əртісі,
дүлдүл домбырашы Қаршыға Ахмедияров «Мəдени мұра»
мəселесінде экспедиция ұйымдастырып, Жайықтың батыс
бетіндегі Нарын бойын аралап қайтты. Осыған орай Аты-

рау облыстық теледидары хабар ұйымдастырды. Сондағы
сұхбатында күй профессоры «Төкпе күйдің Отаны – Нарын
жəне оны сол өңірде кəсіби шыңына жеткізген Құрманғазы.
Кейін осы дəстүрді одан əрі жетілдіріп, жалғастырған

Дəулеткерей, Дина, Соқыр Есжан, Сейтектер. Ал əу басында
Боғда, Ұзақ, əсіресе, Махамбет жатыр.
Соқыр Есжанның бізге жеткен күйлері тым аз. Бірақ сол
бір – екеуінің дарасы өзі аттас күйі. Ол қазақ классикалық

музыкасының атасы Мұқан Төлебаевтың «Біржан Сара»
операсының əуендік лейтмотиві, негізі. Ал сол «Біржан
Сара» бұл күнде əлемге əйгілі айтулы дүние. Олай болса,
əлгі айтқан күйшілердің қай-қайсысының да шығармалары

əлемдік деңгейдегі ғажайып туындылар деп айтуымызға
əбден болады», дегені бар-ды.
Біз ойланып қалдық. Байқайсыз ба, бұл ерекше құбылыс?!
Төкпе күйдің туы тігілген жер... Оның өкілдері... Соқыр Ес-

жан!
Қазақстанның батыс өңірінде осы есімдегі күйші

─ 92 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
болғандығын өнер сүйер қауымда екінің бірі біледі десек
артық айтқандық болмас. Бірақ, ол қай кезеңде, қай жерде

өмір сүрді, нендей шығармалары бар, оны сірə, əлгі айтқан
екінің бірі түгіл, нағыз өнер зерттеушілерінің өзі де дəл ба-
сып айта алмайды. Ал, егер түпшектеп сұрай қалсаңыз, бірі
«Жайық бойында өскен сияқты ғой» десе, екіншісі «Нарын

жақтыкі болмаса қайтсінге» сайып,тағы бірі Астраханды ай-
тып, екі қолын жаяды. Ақыры нақты жауабы айтылмайды.
Бірақ біз білетін бір шындық бар. Ол – Есжанның ХІХ
ғасырдың екінші жартысында Астрахан губернисындағы

Бөкей Ордасына қарасты екінші Теңіз жағалауы округінде
өмір сүргені жəне сол өңірдің əкімі Мақаш Бекмұхамбетовтің
оған жылы шыраймен қарап, қамқорлық жасағандығы. Біз
оны бұрынырақта өзіміздің ғұмырнамалық «Мақаш əкім»

еңбегімізде атап өткен болатынбыз.
Содан бері де қанша уақыт өтті. Өзгесін қайдам, өз басы-
мыз əрдайым «Соқыр Есжан» деген кім, қай жерде, қашан
ғұмыр кешті?» деген сұраққа нақты жауап іздеумен болдық.

Ол үшін əуелі Есжанның руын, сол арқылы өскен ортасын
білуге тырыстық. Сөйтсек, алыста емес, Атырау қаласының
өзінде келіні Зейнеп Саршалова (Айталиева) мен жиені Оқу
Теміреева тұрады екен. Ендеше бұлардан артық қандай де-

рек керек?
Олардың айтуынша, Есжанның руы Байұлы, Нарын
құмының күнгей тұсындағы «Боранбай» мен «Қуаттың»
Қоңыр бөрік Алашасы. Жаз жайлауы сол жер болса, қыс

қыстауы теңіз өресі, Бəйбек ауылы, сондай-ақ қазіргі №7,
№8 темір жол бекеті маңы. Ендеше ежелден қатар қонып,
ауылы аралас, қойы қоралас, өзара қыз беріп, қыз алған Ала-
ша мен Шеркеш болса, Есжанның Мақаш əкім қолтығында

жүруі заңды-ақ.
Тағы бір жəй - əлгі айтқан «Боранбай» мен «Қуат»
Құрманғазы туған Жиделіден бар-жоғы 20-25, Махамбет
пен Дина өскен Бекетай құмынан 50-60, ал Сейтектің ата

күлдігінен де тым алыс емес. Сонда бұл өңірді əлгі айтқан
классикалық күй өнерінің (төкпе күй) туын тіккен Отаны

деп бағалап, осы арада кіндігі кесілген Есжанның күйші
болмасқа амалы жоқтығына тағы да көз жеткізер едік.
Сөз жоқ, Соқыр Есжан ХІХ ғасырдың екінші жарты-
сында өмір сүрген дүлдүл домбырашылардың бірі. Өнер

зерттеушілері Ахмет Жұбанов , Тымат Мерғалиев жəне көне
көз қариялардың айтуынша ол жастайынан жетім-жесір бо-
лып өседі де өтірік, өсек, қулық-сұмдықпен ісі жоқ, əділ,
бірбеткей қалыпта тəрбиеленеді. Жастайынан байларға

жалданып, күндіз тапқанын түнде асап, тек маңдай тері,
табанының көнімен ғана ғұмыр кешеді. Бірақ домбыраға
бала күнінен құмар болып, оның бұл саладағы беделі күн
өткен сайын өсе түседі.

Бірде Есжан бай қожайынына кеп, өзінің жаз бойғы
еңбегінің ақысын сұрайды. Бірақ оған құлақ асқан байекең
жоқ, есесіне шабармандарын шақырып алып, еңбекақы
сұраған Есжанды дүренің астына алады. Дойыр ашуы ет

түгел сүйектен өткен Есжан ауылына салы суға кетіп, азар
жетеді. Əйтсе де, артық емес, өз еңбегінің құнын сұрағаны
үшін таяққа жығылғаны жас күйшіні қатты қынжылтады.
Сөйтсе де өш қайтарар дəрмен қайда?

Дегенмен əрдайым армен ғана күй кешіп, əділдікті ту ет-
кен Есжан тағы бірде көрші ауылдан қайтып келе жатса, əлгі
байдың бөлек-саяқ қысырағының шетінде жүрген сүйікті
төл атының бірін ұстап мінеді де жөніне тарта береді. Бірақ

қолы ұзын бай жалшысының бұл қылығын ақ-адал еңбегінің
өтеуі емес, ұрлық деп бағалап, екі жылға соттатып жібереді.
Зырлап жылдар өтеді. Аталған мерзімін аман-есен өтеген
Есжан абақтыдан босап, ауылына қайтады. Амал не, осы бір

орта жолдағы қылығы оны өмір бойы жаңа есімге ие боп,
тарихта мəңгі атын қалдырады.
Қараңғы үйден құтылған Есжан ешқайда маңдай
бұрмастан тура туған жеріне бет түзейді. Əрине, түрмеден

шыққан адамға атын əзірлеп, арбасын жегіп тұрған ешкім
жоқ. Жаяулап, жалпылап, кейде жолды, кейде жолсыз жермен
жүріп кеп кетеді. Мезгіл жаз болса керек. Ыстық күнде ұзақ
жолдан тілі аузына симай келе жатқан жолаушы шақырайған

─ 94 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
сəскеде əлде бір ақбоз үйге кез келеді. Айналасында басқа
да қараша үйлер жетерлік. Бірақ дөдегесі дөңгеленген

еңселірегіне бас сұғады. Іште ешкім жоқ. Босағаға таяу
тұрған сабаға көзі түскен Есжан ешкімнен рұхсат сұрап
жатпай-ақ зерен кесе қымызды бір-ақ көтереді. Содан соң
аз-мұз демін алмақшы боп жата кетсе, кереге басында үкісі

күлтеленіп, ілулі тұрған домбыраға көзі түседі. Қолға алып,
шертіп көрсе, құлақ күйі келіскен, «сөйлеп» тұрған дүние.
Екі жыл бойы көзінен бұлбұл ұшқан сүйіктісіне сағыныса
көрісіп, бірнеше күйді түйдектете толғайды.

Байлары келіп қалды екен деп зыр жүгірген екі əйел
есіктен асып-сасып, сүріне-қабына кіріп келсе, төрде
жұпыны киімді біреу алдына домбыраны көлденең тартып,
есіп отыр.

байекең көрсе, сіздің де, біздің де жонымыздан таспа тіліп,
екідегімізді еске түсіреді. Сондықтан құмарлығыңыз да,
құдайсыздығыңыз да осымен бітіп, тезірек көзден таса
болғайсыз. Бұл сіз бен бізге ең оңтайлы жол, -дейді бай

бəйбішесі мен тоқалы.
Оғаш қылығы үшін қайта-қайта кешірім сұраған Есжан
орнынан тұрып, жөніне кетеді. Бірақ бұл қуаныш ұзаққа
бармайды. Артынша ауылына оралған бай өз домбырасына

əлдебір жанның қол тигізгенін байқап қалып, əйелдерінің
жанын алады. Амал жоқ, бəйбіше шынын айтады.
Бай сол бойда шабармандарын шақыртып алып, «Əлгі
«бейбастақ» өнерпазды жерге кірсе де тауып əкеліңдер,

сазайын өзім беремін» дегенді айтады. Пəрмен келген соң
жаналғышқа не жоқ. Сол бойда атқа қонып, шарқ ұрып іздеп
кетеді. Сөйтсе тапа-тал түсте жаяулап жүрген жолаушы қайда
кетуші еді. Ауыл шетіндегі кедей лашығының бірінде дема-

лып жатыр екен, бас-көз жоқ дүренің астына алып, бай ал-
дына жеткізеді. Бірге-бір келгенде есесін жібере қоймайтын
Есжанға үшеуі қатар жабылып, əлдебірінің қамшысының
ұшы көзіне де тиіп кетеді.

деп кешірім сұраған кейпі жоқ, қайта жаяу-жалпылы, қара
шаруаның қызығушылығын қойына қасқыр шапқаннан кем
көрмей, бұрынғыдан бетер зіркілдейді. Бірақ оған айылын
жиған Есжан жоқ. Болған жайды бастан-аяқ баяндап, өзінің

түрмеден шығып келе жатқандығын, екі жыл бойы сүйікті
домбырасын көрмегендігін айтып, ақталады.
Осы кезде барып сөзге құлақ қойған үй иесі «Егер
домбырашылығың рас болса, қазір маған бірнеше күйді

орындап бересің. Ұнамаса жазаң көбейіп, жаныңнан күдер
үзесің», дейді де Есжанға домбырасын ұсынады.
Тап қазіргі тағдырын шешіп берер аспабы қолға тиген
Есжан сол бойда бірнеше күйді қатар толғап, байекеңнің

қатулы қабағын тез ашады. Күйшінің орындау шеберлігіне
иігені сондай, тіпті өзінің біртін-біртін жорғалап, Есжан ал-
дында емпеңдеп отырғанын да сезбейді.
Сөйтіп, өнер өрнегіне мейірі қанған бай күй соңынан

Есжаннан кешірім сұрап, арнайы қонақасы əзірлеттіреді,
бірнеше күн қонақ қылады. Аттанарында «Ауылыңда кім
сені тосып отыр дейсің, сол баяғы мейірімсіз бай, пішен ша-
уып, мал бағудан басқа кəсібің жоқ. Одан да менің қасымда

қал. Əніңді салып, күйіңді шалып, керек болса малымды
да бағып, ғұмыр кешерсің. Өзім тұрғанда қолыңды қағар
жан болмайды» деп жата келіп жабысқан домбыра иесіне,
«Əркімнің туған жері мысыр шаһары. Ер туған жеріне»

дегенді айтып жүріп кетеді. Бірақ ол өзінің осыған дейінгі
«Алаша Есжан» есімінің енді мəңгіге «Соқыр Есжан» болып
ауысатынынан да еш хабарсыз еді.
Əлайым Есжан сол жүріспен еліне де жетіп қалады.

Көрші ауылда Есжанның жақсы көріп, құмартқан Ақбикеш
атты қызы бар екен. Ол өзі өнерлі, байдың қызы. Қыз да
мұны жақсы көреді. Бірақ қос мұңлықтың асқақ арманға
қолы жетер күн қайда? Екі жыл бойы хабар-ошары жоқ

махаббатының жəй-күйін білмекке ат басын бұрған күйші
жігіт той болып жатқан ауылдың үстінен шығады. Сөйтсе
бұл Ақбикештің ұзатылу тойы екен. Ауылдастары «Бұдан
былай біз Ақбикештің күйін тыңдай алмаймыз. Егер құдалар

─ 96 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
жағы əбестік деп санамаса қарындасымыздың орындауында
бірнеше шығарма тыңдағымыз келеді», дегенді айтып, ауыл

шетіндегі кіші отаудың бірінде алқа-қотан отырыс жасап
жатса керек. Кімнің тойы, не қылған отырыс, ол жағынан
еш хабары жоқ Есжан да сол үйге бас сұғып, төменгі жаққа
отыра салады.

Əлденеше күйді түйдектете толғап, бір сəт ауыр демалған
күйші қыз көзін отырғандарға аударса, есік жаққа жайғасқан
бейтаныс жолаушы көзіне оттай басылады. Кəдімгі өзінің
талай тойда күй тілімен сыр ақтарып, екеуара махаббатты

ұғысқан Есжаны. Екі жыл күтіп, ақыры амалсыздан аттанып
бара жатқанына өкінген ол қолына домбырасын қайта алып,
жаңа шығарманы бастап кетеді.
Əрине, əр ауыл, оның құйма құлақ жандары сол тегіренің

күйі мен күйшісін, олардың репертуарын жатқа біледі.
Сондай көкірегі ояу, көрегендердің бірі жаңа күйге бірден
елең етіп «Мынау «айнам қалды», «айнам қалды» деп бебе-
улеп тұрған жаңа күй ғой, айнасы не екен?!» дейді. Мұны

түсінбеген екіншісі «Бір үйдің жасауын əзірлеген бай
алақандай айнаға таршылық жасады дейсіз бе, сіздің айтып
отырғаныңыз қай айна?» демей ме?

жатқан қимасын айтамын. Мен білсем, Ақбикештің осы
арада сүйгені отыр. Мына күй оның соған арнаған қоштасу
назы!
Күй аяқталады. Тыңдарман қолпашы жоғары. Əйтсе

де қалыңдық қабағы жазылар емес. Ауыр мұң, ашылмаған
сыр бар.Осы кезде есікке таяу отырған бейтаныс жігіт
қыз қолындағы домбыраны бір сəтке сұрап алып, тағы да
бір жаңа күйді бастап кетті. Бұл махаббат отына күйіп-

жанған қос мұңлықтың ең соңғы сырласып-мұңдасуы еді.
Алғашқысында «Мен сені өлердей сағынып көп күттім
ғой. Осы кезге дейін қайда болдың? Енді істейтін амал жоқ,
бəріне өзің ғой кінəлі» деп мұң шақса, екіншісі «Мен ойнап

жүр дейсің бе, қол-аяғым матаулы, қараңғы үйдің төрінде
өзіңді сағынумен күн кештім. Тағдырдың жазғаны болар, ке-

лер күндеріңе қуаныш тілеймін» деп бебеулейді. Кейіннен
бұл күй «Қош, аман бол, Ақбикеш» деп аталып кетеді.
Қош, сонымен той бітті, қыз ұзатылды. Сүйіктісін көз ал-
дында өзге ауылға келін ғып аттандырып, туған төсегіне қу

басы оралған Есжан біраз уақыт қаралы тілек, жаралы жүрек
күйінде жатып қалады. Бірақ артында қартайған ана, есі кірген
қарындасынан басқа ешкім жоқ. Қалай еткенде де соларды
асырап, бағу керек. Ол үшін ауласында қора толы қойы, өріс

толы жылқы-сиыры жоқ. Амалсыздан тағы бір байға жалда-
нып, малшысы не құдығын қазып, шөбін шабар жалшысы
атанады. Дегенмен екі жыл темір тордың аржағында оты-
рып, біраз жайдан хабардар болған Есжан неде болса теңіз

бойындағы орыс байларына жалданып, балық өнеркəсібімен
айналысқанды жөн көреді. Міне, осы кезде ол екінші Теңіз
жағалауы округінің басқарушысы Мақаш Шолтырұлымен
кездесіп, кеңірек танысады. Бірақ таныстық кілті əкімге де-

ген бағыныс, əлді мен əлсіз арасындағы тəуелділік, шарасыз
кіріптарлық емес, өнер сабақтастығы еді.
Əрине, қашаннан бері ауылға шен-шекпенді ұлық,
құрметті қонақ келсе, барын аузына тосып, əн мен күйден

сый арнайтыны белгілі. Оның үстіне əуелден малы мен
жаны аралас, құда-жекжат атанған іргелес ауылдарда «күйші
бала» атанған Есжанның дабысы Мақашқа көптен таныс-
ты. Алдында талай рет күй жебеп, өзі де əлденеше дүркін

қолына домбыра алған. Сол таныстық оны күн өткен сайын
сыйлас, сырлас жандар атандырды. Тіпті əкім ауылына алы-
стан қадірменді қонақтар келсе, əдейі ат шаптырып, Есжан-
ды алдыратын, соның орындауындағы күйлерді тыңдайтын

болды. Кордуан, Хан базарында өтетін жəрмеңкелерге бара
қалса, жанына Есжанды ілестіріп, қалың жұртқа соның
өнерін тамашалататын-ды. Сөйтіп, оның бұдан былайғы
өмірі түгелдей Мақаш маңында өтті. Бірақ ол бір кездегі са-

рай ақыны сынды жалдамалы өнерпаз емес, күйді түсінер,
кеудесі көрік ағасы жанында көңіл қалауымен жүрген ерікті
орындаушы болатын.
Есжан осылайша өз бойындағы даңғайыр дарынын туған

─ 98 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
халқына паш ете жүріп, талай тамаша төл туындыларын
дүниеге əкелді. Өзінің балықшылық кəсібін де жалғастыра

берді. Бұл оның тіршілік көзі, отбасын асырау үрдісі еді.
Біз күйші, оның ұрпақтары туралы білу ниетінде осы күні
жасы тоқсаннан асқан (1914 жылы наурыз айында дүниеге
келген) Атырау қаласының тұрғыны, Есжанның туған

келіні Зейнеп Айталы қызына (Саршалова) бардық. Ол кісі
алғашында көп əріге бармай, сараң ғана сөз суыртпақтады.
Сөйтсек оның да түрлі себептері бар екен.
Зейнеп апай 1930 жылдың қаңтарында Есжанның 18

жасар кенже ұлы Меңдəліге тұрмысқа шығады. Бірақ ол
арада үш жыл өткенде соқырішектен қайтыс болады. Іште
қалған жалғыз қыз – Зүбайда да жастай дүние салады. Бұдан
əрі желегі желбіреген жас келіншектің тағдыры екінші рет

тұрмыс құруға себеп болады. Сөйтіп, ол туған қайын апасы-
Ділдəнің қайны-сы, яғни Меңдəлінің құда баласы Теменге
тұрмысқа шығады.

Марқұм отағасының да аузынан шықпаған əңгіме-тін. Сен
мұны қайдан естіп қалдың?-деп Зейнеп апай сұрақты өзіме
қойды. Мен жай ғана «Ел құлағы елу» деген емес пе?!»
дегенді алға тарттым. Ол кісі жөніне көшіп, тағы да тиіп-

қашты əңгімесін үзіп-шатып суыртпақтады.
... Есжан орта жастан асқанда құдай қосқан қосағы қайтыс
болады. Бұл кезде оның балалары өсіп, өз алдына отау құрған,
бəрі де Астрахан жақта балық өндірісімен айналысады екен.

Өзі болса, бəйбішесімен ата жұртта қап, алаңсыз өмір сүріп
жатса керек. Енді кеп мынадай жайға ұшыраған қарияның
бұдан арғы тағдыры онша болмай, қоңыр ала күй кешеді.
Оның үстіне осы кезде екінші сау көзінің де көру қабілеті

нашарлайды. Бірақ ағайындарының араласуымен тағы да
төсек жаңартады. Бұл кісіден алғашында бала тұрақтамай
кейін-кейін екі перзент көреді. Оның бірі – жоғарыда айтқан
Ділдə да, екіншісі – Меңдəлі.

Зейнеп келін болып түскенде Есжан жоқ, шамасы ер-
терек дүние салғанға ұқсайды. «Ол неше жаста, қашан,

қай жерде дүниеге келді, қайтыс болды, ағайындары бар
ма?» деген сауалға да апайымыз дəлдеп жауап бере алма-
ды. Мүмкін тоқсан жастың əлегі, əлде «Бақытты басталып,
бақытсыздықпен аяқталған сол бір шаңырақтың əңгімесін

қайта жаңғыртып не істеймін» дегені шығар, əйтеуір бəрін
де «білмеймінмен» бір-ақ қайырды.
Сөйтіп, бұл əңгімені бір сөзбен тұйықтасақ, Есжан
күйшінің туған-өлген жылдары əлі белгісіз. Керек десеңіз,

əкесінің атын да ешкім біле бермейді. Бірақ жоғарыда
айтылғандардан қара дүрсіндеу бір түйін жасауға болар еді.
Ол – 1912 жылы туған Меңдəлі əкесінен тым ерте қалды
дегеннің өзінде Есжан 1920-25 жылдарында 65-75 жастарын-

да дүние салуы ықтимал ғой. Сонда, күйші, шамамен 1850-
1925 жылдар аралығында ғұмыр кешкен болып шықпай ма?
Тағы бір айтар нəрсе, жоғарыда атаған Темен, оның
ағайыны Оқу Темірееваның туыстары осы күні Ганюшкин

ауылында тұрады. Олар өздерінің соңғы жүз жылдағы қыс
қыстауымыз теңіз өресіндегі Мокрый аралы дейді. Ал, ру
жағынан іздесек, ол кісі шыққан Мамай Алашаның отаны

Əзірге осы, бірақ өмірбаянына қатысты нақты деректер
Есжанның Орал, Орда түрмелерінің біріне түскені рас болса,
барлық жауапты содан табуға болатын да шығар.
Тағы бір əңгіме – оның соңғы демі қай жерде үзілді? Бұл

турасында өзіміз естіген екі деректі алға тартсақ, олар бір-
бірінен көп алшақтамайды.
Оның бірі – осы күні Алматы мемлекеттік (Бұрынғы
Қазақтың Абай атындағы мемлекеттік педагогикалық инсти-

туты) педагогика университетінң доценті, Құрманғазы ауда-
нында туып-өскен азамат Бақыт Есқуатовтың айтуынша Ес-
жан бейіті қазіргі Мақаш өндірістік кооперативіне қарасты
Жағақыр деген жерде Жалғасбай шағылынан терістікке

қарай 3-4 шақырымдағы Шалбар қауымында болуы керек.
Дəлдеп айтса, қазіргі №8 Афанасьев темір жол бекетінен
бар-жоғы 10 шақырымдай қашықтықта. Өйткені, менің 1993
жылы 93 жасында дүниеден озған нағашы əжем Бақтылы со-

─ 100 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
лай деп айтып отыратын. Бір қарағанда ол туған өлкесінің
арғы-бергі əңгімесін көп білетін, текті жердің қызы еді.

Əкесі Қиса, ағасы Мұса бір кездері жер бөлінісіне
сай сол төңіректегі №5, №6 ауылдардың молдасы болса,
нағашылары Иіс, Бейіс өз төңіректеріне белгілі домбырашы,
күйшілер екен.

Оның үстіне біздің бала кезімізде (1956-60 жылдар)
жайлаулыққа шыққанымызда сол «Шалбардың» батыс
іргесіндегі көне уақ бейітттерді көрсетіп, «Мынау Есжан
аталарыңның қауымы. Домбырашы боламын десеңдер,

басына барып түнеңдер» деп айтып отыра-тыны жəне
ағаларымның түнегені де есімде» дейді.
Екінші – қазірде Атырау қаласында түратын 74 жастағы
ардагер ұстаз Ғарифолла Досқалиевтің əңгімесі. «Мен,

əлгі айтқан Шалбар қауымы емес, дұрысы Шалбар төбесі
іргесіндегі Байдəулет деген жерде (кейін ол жерді құм ба-
сып, Ұзыншағыл атап кеткен) дүниеге келіппін. Балалық
шағым осы арада өтті. Іргемізде Есжан шағыл деген үлкен

қызылтақ болды. Қызылтақ етегіндегі қауымда Есжан
күйшінің бейіті бар» деп əкеміз айтып отыратын. Басына
түнеп, тəу етіп жүрдік. Есімде, 1942 жылдың қысқа ауысар
күзінде басындағы құлпытасты біреулер диірмен үшін алып

кетіпті деп естідік. Шынымды айтсам, ол құлпытаста не деп
жазылған, ол қаперімде жоқ».
Байқап отырсаңыздар, бұл екі деректің бір-бірінен
алшақтығы шамалы, алғашқысы алпысыншы, соңғысы

қырқыншы жылдарғы дерек. Сондықтан бұл айтылғандарға
шүбə келтірудің өзі артық сияқты. Оның үстіне бала жастағы
естігендер қашан да жүректе еш қоспасыз таза күйінде
сақталып қалады, кейін сол қалпында өзгеге жетеді. Тағы

бір ерекшелігі – Есжан атамыздың мəңгілік жамбасы тиген
бұл жердің оның ХІХ-ғасырдың соңындағы рулық қонысы
мен өмірінің кейінгі жылдары жолдас болған Мақаш
қыстаулығына жақын орналасуы - əжеміз берген деректі рас-

Есжан күйлерінен бізге жеткені үшеу. Олар – «Қош, аман
бол, Ақбикеш!», «Соқыр Есжан», «Ақжелең». Аталмыш
шығармалардың екеуін республикамыздың батыс өңірінде
жұрттың бəрі біледі. Соған сай жиі орындалады. Ал үшінші,

«Ақжелеңді» ғылыми ортаға жеткізіп, нотаға түсірілуіне
негіз болған халық арасында «Тесік тамақ Сабыр» атанған
Сабыр Мұқатов (Жаңақала ауданы) болатын. Тегінде ел
ішінде, ғылыми əдебиеттерде Есжан күйші жайлы дерек аз.

Шəкірті деп танитын да ешкім жоқ. Бірақ «Ақбикеш» пен
«Ақжелең», «Соқыр Есжанды» дүниеге əкелген туындыгерді
тек үш шығармамен шектелді деуге ауыз бармайды. Соған
қарағанда Соқыр Есжан əлі зерттеушісін таппаған дарын.

Оған кіндіктен жалғыз боп, өз белі-перзенті- ұл атаулыдан
қол көтерген Астрахан жақтағы перзенттерінен еш хабар
жоқ дарабоз күйшінің дүниеауи пешенесі, күні бүгінге дейін
туған жер, өскен ортасын белгілей алмай жүрген өзіміз де

кінəлі шығармыз. Қалай десек те тағдыр таяғын мол жесе
де таянышты бағасын əлі толық алып үлгермеген күй
құдіреттерінің бірі – Соқыр Есжан. Ендеше, оған да лəйімде
ояну күндері туғай деңіз.

─ 102 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ

«Есжанов Ерғали (1864, қазіргі Атырау облысы,
Құрманғазы ауданы.-1949, Астрахан облысы,
Лебяжье селосы) ... Қазақ домбырашысы,
халық күйшісі, Құрманғазының шəкірті,

түрмеден қашқан Құрманғазыны
үйіне паналатып, көп күйлерін өзінен үйренген.
Құрманғазы күйлерін кейінгі
ұрпақтарға жеткізген. «Бозашы»,

«Қоштасу», «Маңғыстау» күйлерінің авторы»
Қазақ Кеңес энциклопедиясы, 4т. 189б.
Əр ғасыр, əр қоғамның өз заңдылығы, əдет-ғұрпы, салт-
санасы болады емес пе? Оны жеке тұлға емес, уақыт, кезең ту-

ындатады. Олай дейтініміз бір кездерде халқымыз адамдарға
жақсы байлық, дəулетіне қарап баға бермей, оның өмір та-
нымы, соған сай жүйелі сөзі, жөнін тапқан бір ауыз жауа-
бына бола тосылып отырған ғой. Болмаса таныстық сəтінің

өзінде-ақ оның бір-екі атасы аталса, əр жағын өздері жалғап,
ата-тегі, үрім-бұтағын тұтас санамалап, тармақтап, таратып
шығаратын шежірешілдік қасиетін қайтерсің. Əйтсе де бұл
айтқандарымыздың кейбір жарқын көріністері əлі сақталған.

Десек те жалпы сипат алып отырған ештеңесі жоқ. Өйткені бір
кезде халықтық салт-дəстүр, сананың бəрін ағайын, рушылдық,
жершілдік деген əлдебір алып-қашпа, əпербақандық пиғылмен
жікшілдік бағытқа бұрды да, жұртшылық арасында теріс пікір

қалыптасты. Осыдан келіп əлгіндей тағылымды дəстүр-жіктеп
танысу біздің бүгінгідей жаңашыл дəстүрімізге кірмей қалды.
Соның кесірінен осы күні əнебір ет жақын ағайын болмаса,
қандай танысымыздың өзіне сəлемнен əріге аса алмай, бас изеп

жатқандары көп-ау. Біз баяғыша, соның бəрін байқамай қала
береміз. Сайып келгенде бұл жақсылық нышаны емес екені
белгілі.
Осындай себептермен кейде күнде көріп, сəлемдесіп

жүрген адамдарымыздың бойында қандай сырлар бүгіліп
жатқанын байқамайтын, тіпті аңғармайтын, ата тегінің кім
екенін білмейтін кездеріміз де көп. Олай дейтініміз өз басы-
мыз Қамария апайды біраз жылдан бері білетінбіз. Тұңғышы

Асқармен мектепте қатар оқып, одан кейін де жоғары оқу
орнындағы жылдар, басқа да тіршілігіміз бір қалада өтіп
келетін. Əйтсе де əлгі апайымыздың халқымыздың дарынды
күйшісі, Құрманғазының сүйікті шəкірті Ерғали Есжановтың

немере келіні екенін, тіпті де білмеуші едік. Бірде əңгіме
тиегін апайымыздың өзі ағытты:

қылау жұқтырмайтын, аққұбаның кербезі, омырауын жапқан
аппақ сақалы атжақты бетіне көрік беріп тұратын. Бірақ тура
қарағанда жүзі көз қарықтыратын суық адам. Əйтсе де ол
бергі пішіні. Ал жан сарайына тереңірек үңіліп, əңгімеге

тарта, жақын келсеңіз көп адамға бітпес қоздаған жігер мен
шынайы жылылық, замандастарына деген шексіз махаббат
жатар еді. Өмірінің соңғы жылдарында қолына домбыраны
сирек алды. Бірақ кезінде ол кісіні өнердің бұл түрінен дес

бермеген дара жүйрік екенін, басқасын былай қойғанда, ака-
демик Ахмет Жұбанов-тың еңбектерінен де жақсы білесіздер
ғой, – деді.
...Есжан тұқымында атақты əншілігі, керемет күй-

шілігімен алты алашты аузына қаратқан айтулы жан-дар
жоқ екен. Ерғали болса бұл дəстүрді бұзып, қарғадайынан
қолына домбыра алып, ел ішінде «күйші бала» атаныпты.
Мұның бір себебі сол кездегі уақыт пен ортаның əсері

болса керек. Олай дейтініміз өткен ХІХ ғасырдың аяғы, ХХ
ғасырдың басы Еділ мен Жайық сынды қос өзен аралығын
жайлаған қазақтар үшін өзінше ояну, қапастық құрсауын
бұзуға деген ниет кезеңі болды. Осыған сай өнерде де

─ 104 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
ұлт-азаттық көтерілісінің күрес ұранына айналдырып,
толғай да толғай күй шалды.Ұзақ пен Боғда бастаған домбы-

рашылар тобы өзіндік күй мектебін тудырды, қайталанбас
төл шығармаларын дүниеге əкелді. Бұл жаңашыл дəстүр
ғасырдан ғасырға асқан тұтас дəуірге ұласты. Құрманғазы,
Дəулеткерей, Сейтек, Диналар осы мектеп өкілдері.

Ерғали бойындағы өнерді дер кезінде бағалап, оған дұрыс
бағдар сілтеуде Құрманғазының орны бөлек. Ерекеңнің
айтуынша, оның күй атасы Құрманғазымен кездесуі шын
мəнісіндегі өнер бақыты көрінеді. Ал ол қалай болған де-

генде, мына жайларды еске алуға тура келеді. Əуелгі əңгіме-
Ерғали Есжановтың өмір жолынан бір елес.
...Ол 1864 жылы қазіргі Атырау облысының Құрманғазы
ауданының Ақтөбе ауылында дүниеге келеді. (Бірақ

Ерғалидың немере інісі Қами, кенже баласы Ғаббастардың
айтуынша, ол кісі 1863 жылы туғанға ұқсайды.) Ақтөбе – ау-
дан орталығы Ганюшкиннен бар-жоғы оншақты шақырым
қашықтықта орналасқан шағын ауыл. Ал Ганюшкин бол-

са, өткен ғасырдың тілімен айтсақ, Еділдің Атырауға
құяр тұсында тарамданып, тармақталар өзендердің бірі –
Шораның екі бетін алып жатқан көлемді орыс селосы. 1793
жылы ірге қалаған ол уақыт өткен сайын тіршілік қамымен

қыр мен ойдан көшіп келген кедей-кепшік, жарлы-жақыбай,
мұжық-тармен молығып, қанатын жая түседі. Жағалай
қазақ ауылдары көбейеді. Солардың бірі – біз əңгіме жасап
отырған Ақтөбе.

Бір қарағанда тұрғындардың Ганюшкин селосы маңына
барған сайын көбірек шоғырлана түсуінің де өзіндік
себептері бар еді. Өйткені, бұл шақта Каспий теңізінің
терістік бетінде балық өндіруші батағалар көбейеді. Батаға

қожайындары ауланып, өңделген балықтарды Еділ бойымен
жоғары өрлеп, ірі қалаларға апарып сатады. Ал ондай өнімді
дайындау үшін əлуетті арзан жұмыс, қол күші керек болды.
Оған аса көп шығынды талап ете бермейтін жергілікті халық

өкілдерін молынан пайдаланған. Сөйтіп, қазақ кедейлері
орыс мұжықтарымен қол ұстаса жүріп, өндіріске араласа-

ды, ау жамап, шаң тазалайды, су маржанын теріп, балық
тұздайды, өңдейді. Ақыры бір кезде қырда, байдың малын
бағып, шөбін шапқан кедейлер енді боршынын сүйретіп,
өндіріске келеді. Мүмкін «Өзен жағалағанның өзегі тал-

мас» деген мəтел де осы кезде қалыптаса бастаса керек,
тамағы тойып, иығы бүтінделген кедейлердің біразы бала-
ларын орысша оқытып, Еуропа мəдениетінде сауат ашты-
руды да мұрат тұтады. Оның үстіне сол кезде бұл өңірдегі

ірі-ірі селоларда екі басқышты орыс-қазақ мектептері ашы-
лып, алғашқы шəкірттерін қабылдайды. Кезең талабын көзі
ашық, көңілі ояу Есжан қария да түсіне біліп, өз баласын
Тельячьедегі мектепке беріп, кейіннен Астрахандағы алты

жылдық гимназиядан дəріс алуға жібереді.
Ерғали алғашқы күннен сабаққа зерек, əріптестерінің
алды болады. Əйтсе де көпшілікке ұнамағаны да осы
ерекшелігі еді. Жастайынан орыс балаларымен жағаласып,

тең өсіп, ештеңеден қаймықпаған ол, мұнда кейбір əлді,
белсенділер балаларының айтқанына көніп, айдағанына
жүрмеді. Қырда өскен қазақ баласы алыса кетсе алып ұрып,
жұдырықтаса кетсе тұмсықтарын бұзып та жіберетін.

Оның мұндай өжеттігі бара-бара ушығып, үлкен əңгімеге
айналды. Осыдан келді де дала ұлының мұнан əрі оқуына
мүмкіндік тумады. Ақыры гимназияның төрт жылын бітіріп
қалған Ерғали Астраханына алаңдауымен ауылына қайтып,

Ақтөбесінде кедей-кепшіктердің балаларын жинап, сауатын
ашады. Домбырасын тартып, болашақ жас ұрпақтың көңіл
көкжиегін кеңейтеді, халық өнерімен сусындатады.
Дегенмен мұның бəрі көкірек көзі ояу, дені сау жас жігіт

үшін көңіл қуантар, көсегелі іс болып көрінбейді. Ол қалаға
жақындап, өндіріске араласқанды қалайды. Осы оймен ол
өзі оқыған Астрахань жағына кетіп, қаладан 40-50 шақырым
жердегі Құмөзек өңірінде балық батағасына подрядчик бо-

лып орналасады. Бұл оған бала күнінен етене жақын, жақсы
таныс сала еді. Сондықтан алғашқы еңбек жолы Ерғалиға аса
қиынға соқпайды, бірден батыл араласып, меңгеріп кетеді.
Сайып келгенде, Ерғали халық сазгері Құрманғазы

─ 106 ─
Өтепберген ƏЛІМГЕРЕЕВ
Сағырбаевпен кішкене кезінен таныс, аралас болған. Ел
ішіндегі əңгімелердің бірінде , тіпті халық жазушысы, айту-

лы ақын Хамит Ерғалиевтің «Күй атасына - тағзым» («Егемен
Қазақстан», 13.10.1993ж.) атты мақаласында өрілетін мына-
дай жолдар бар: «...Бірде Құрман бабамыз Ерғали ауылына
қона-түстене жатып, күй жебейді. Жас бала – Ерғалидың

күйші өнеріне тəнті болғаны сондай, сазгер домбырашы
аттанарда «Ата, мені де өзіңізбен бірге ала кетіңізші» деп
жалынады. Мезгіл қыс айлары болса керек, Құрман баба
үйрек басты шанасына отырарда қасқыр ішігінің шалғайына

оратылған баланың сағын сындырмай, өзімен бірге ала
кетеді жəне үнсіз аттанбай «Періштеге көрсеткен құлшылық
қызметімнен Есжан хабардар болғай, алаңдамасын аз күнде
ата өнеріне аңсары ауған ұлын өз қолыммен жеткізіп сала-

мын» дейді. Сөйтіп, ол жас Ерғали екеуі апталар бойы ау-
ыл-ауылды аралап, күй шалады. Өнерге сусаған жандардың
құмарын қандырады.
Міне, осылай басталған ортақ мүдделі таныстық пен күй

құмарлық оларды жас айырмашылығына қарамастан əбден
достастырып, жақындата түседі. Ал Ерғалидың сексенінші
жылдардың
аяғы,

яғни
Құрманғазы
өмірінің
соңғы

кезеңіндегі кездесуінің орны тіптен ерекше.
Ал бұл кездегі Құрманғазы тағдырын ойға алар болсақ,
Қази сынды жалғыз ұлы сартап болған сырқаттан жатып
қалып, жаны жабырқау тартқан ол тағы да аяқ астынан істі

болған кезі еді. Онсыз да Ақбайдың Əубəкірі сынды ала
көздер қайдағы бір күйелерді үйіп-төгіп, түрмеден түрме,
қуғын-сүргіннен зəрəзəп болған ол, енді тағы бір белсенді-
лердің түрлі күнəлар артуымен абақтыға жабылады. Бұл

оның өмірінде де, өнерде де есейген шағындағы соңғы рет
қамалуы көрінеді.
Күйші түрмеде отырып, аулының атқа мінер, азулыла-
рының «Жылқы ұрлады, барып тұрған барымташы» деген

желеуімен қамауға алынған қалмақ батыры Саран жаппен та-
нысады, - дейді Ерғали өмірі туралы біраз зерттеу жүргізген
маңғыстаулық журналист Əбілхайыр Спанов.

Қазақ қызынан туған ақ көңіл де аңғал батыр, мінез-
құлқы өзіне сай, жарма көңіл күйшімен тез тіл табысып,
нағашылы-жиенді дос болады. Оның үстіне Саранжап ана
жұрты тілін өте жақсы білетін, өнерден де мол хабардар

сынды. Бұл достық олардың тас бұғауды бұзып, темір тор-
дан қашып шығуына берік негіз қалайды.
Ежелден керісіп те, келісіп те қатар өскен қос халықтың
арда мінез егіз ұлы қаланың күнгей бетіндегі көп аралдардың

біріндегі Лебяжьеде отырған Ерғалидың үйіне келіп пана-
лайды. Үй иесі атақ-даңқы алысқа мəлім дəулескер күйшіні
құшақ жая қарсы алады. Серігіне де сенімсіздік танытпай,
екеуін сырт көзден таса, қора мен үй арасына жапсарлай