Home

Асау тұлпар

Name: Асау тұлпар
Author: Сәкен Сейфуллин

Сәкен Сейфуллин

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

Жазу өлшемі 20 px

Жол аралығы 1.85

Әріп аралығы 0.30 px

Абзац аралығы 0.95 em

Асау тұлпар

Сәкен Сейфуллиннің дәуір үнін, күрес пен азаттық лебін жырлаған алғашқы әрі ең танымал өлеңдер жинағы.

(1922)

ДАЛАДА

(Арнау)
Жүген-құрық тимеген,
Жасынан ноқта кимеген
Алты жасар асауды

Ұстап міндім далада.

Ақырды асау —

Жаңғырды дала.

Тулады, орғыды асау —
Дүбірлеп күңіренді дала,

Қиырсыз дала...

Орғыды асау айнала —

Дүбірледі айдала.

Алысып асау осқырды —
Жал-құйрығы желмен ысқырды,
Жүйткіп, зымырап құлашын

керді асау.

Танаулары шелектей,
Ырсылдап демі көріктей,
Көздері оттай, еріктей,
Өрге қарай орғыса

Өр не қылмақ асауға?!
Желге қарай орғыса,
Жел не қылмақ асауға?
Орғытып, ұшыртып жүріп

Көкіректі кернеп,
Кең даланы күңірентіп

Қатты айқайлап ән салдым.

Әнім кетті дыңылдап,

Жаңғыртып кең даланы.

Салдым күшті дауыспен ән!
Әніме қосылды: кең дала,
Аққулы-қазды шалқар көл,
Қамысты-құрақты көк өзен

Қосылды бәрі шуласып,

Қосылды бәрі шаттанып.

***
Сендерге қарындастар,
Сендерге, інілер,
Сендерге арналды бұл әндер!

Дүниенің құлдық шынжырын қиратып,
Әділдік теңдік іздеген,
Тұрмыстың таршылық зынданын бұзып,
Еркіндік, кеңдік іздеген,

Көкіректері жанып бақыт іздеген, жастар,
Сендерге арналады бұл әндер!

Үнемдеп өлшеп күн көру үшін тумай, дүниенің сасық байлық жетуді мақсұт қылмай, қырандай жер-көкке қанат жайып, қырандай дүние шетіне көз жіберген, асау тұлпардай қиырлы жерге құлаш керіп, бақыт, махаббат іздеген, жастар, сендерге арналды бұл әндер!

ІІІығыңдар далаға, жолға —
Бұрынғы ерлер салған жолға!

Жүріңдер, бақыт еркіндік бақыты алдарыңда таяу.

Жолдарың жүрер бетпақ дала, шөл, тay, тac — меңіреу жерлер, Жолдарың көрінер қиын. Талай ерлер қасірет, жапа шегіп, жалпы әлемге бақыт іздеп, құрбан болған бұл жолда. Күрес үшін, еркін, шатты еңбек үшін туған — сендер. ІІІақырыңдар арттағы ұйықтаған, именшек, бақыт жолын білмейтін бауырларыңды!

ІІІақырыңдар, арттағы құлдықта жүрген бауырларыңды!

Сендерге — ерік, махаббат жолына бастаған ер қарындастар, інілер — сендерге арналды бұл әндер!

Қосыңдар дауыстарыңды!

Күшті дауыстар мен қызу ән жаңғыртсын дүниені! Жаңғыртыңдар, жаңартыңдар ескі дүниені, қайратты, ер жастар. Сендерге арналды бұл әндер — асауменен алысып жүріп салған әндер! Сәкен.

МҰҢ

(Нұрмақұлы Досым Нығметке арнадым)
Қалғанда тар лақатта жалғыз өзім,

Жан кетіп жұмылғанда екі көзім.

Айрылған тән мен жандай қаларсың сен,
Жалындай жүрек жарған мұңлы сөзім!
Қайғылы — қысқа өмір күнім өтіп,
Жан мен тән айрылысар уақыт жетіп,

Не сырмен, қандай күймен айтқанымды
Кім білер қалғанда сен, өзім кетіп?
Шаттансам, қасірет тартсам жүдеп арып,

Еріксіз шығушы едің көкірек жарып.

Табиғат өзгелерден өзгеше боп,

Жат туған бұл дүниеге мен бір ғаріп.

Біреудің мал мен басы, дәулеті көп,

Біреудің, тұрмысына көңілі тоқ.

Ал менің іздегенім:
мұң айтысар

Жан жолдас, бұл уақытта ол менде жоқ.

Дүниенің әуресіне налыққанда,
Шыбын жан қайғы-дертке жолыққанда,
Жан жолдас болар ма еді ашыр жаны,
Тәніңнен қуат кетіп талыққанда?!

Жігіттің болмаса егер жан жолдасы
Емес пе мұңды ғаріп ғазиз басы?
Қайғысы, қасіреті кімге батар,

Сел болып ақса дағы көзден жасы.

Ешкім жоқ шер тарқатып, көңіл ашар,

Жүректің күйіп, жанған дертін басар.

Мұңымды жұртқа айтпаған саған шақтым,
Жүрек — от, көңіл — дария, халім нашар!

1915 жыл, Омбы.

ЖАЗҒЫ ТҮНДЕ

Жамылар ымырт кеш батып,
Тыныштанар біртін ел жатып,
Басады шық, мөп-мөлдір,
Сұлудың көз жасындай,

Сап күміс меруерт тасындай
Жердің жүзі құлпырар,

Құлпырар әм аспан да.

Сансыз жұлдыз сайрасып,
Гауһардай болып жайнасып,
Шұбарлап көк аспанды,
Қосылысып алтын айымен,

Сайрасып көкте жайымен,
Мәз мейрам боп жымыңдар

Дүниеге нұрын шашқанда.

Сұлудай айна ап қараған,
Жібектей шашын тараған,
Өзенге біткен қалың тал
Суға төніп телмірер;

Ж.апырақтары желбірер,
Көлеңкесі суда ойнап

Өзеннің шетін жапқанда.

Ортасы судың ап-ашық,
Сәулесі түсіп мап-машық

Жұлдыздар мен нұрлы айдың.

Айнаға жатқан жалтырап,
Созылып шашырар қалтырап,
Сылдырлап суы ескектеп,

Жымылжып өзен акқанда.

Жалтырап шық басқан соң,
Аспаннан нұрын шашқан соң,
Алтын ай мен жұлдыздар,
Ақ нұрға батып шомылып,

Ақ торғын перде жамылып,
Жердің жүзі, көз тұрмай,

Көрінер жалтыр ақтан да.

Күндізгі сылдыр су да жоқ,
Қатты сөз, дауыс, шу да жоқ,
Төңірек тып-тың... ауа саф,
Ләззаттың дәмін татысар,

Рахатқа бар жан батысар,
Ауыл жым-жырт қаперсіз

Маужырап ұйықтап жатқанда.

Арқаның еркін даласы,
Қазақтың ерке баласы,
Тау бақылар тыныштықта,
«Рахманымды көрсін», деп,

«Көңілін хаққа берсін»,—деп
Әлемге бірдей табиғат

Шырағын көктен жаққанда...

Өлкенің бойын жағалап,
Паналап талын сағалап,
Тұсына келер ауылдың,
Өзенге қонған тақалып,

Жан-жаққа қарап, көз салып,
Көкірек толқыр дамыл ғып,

Жолықпақ жерді тапқанда.

Уағдалы жерде отырып,
Бір отырып, бір тұрып,
Кешіккен соң ғашығың:
«Не болды бұған, япырым-ау?

Келмес деп әлде жатырма-ау?»
Тыңдайсың әрбір сыбырды

Ауылды сырттан баққанда.

Келуге әлде ерініп,
Маужырап, балқып керіліп,
Жатыр ма екен төсекте?
Үміт үзбей келер деп,

Тықыршисың елеңдеп,
Ауылға қарап телміріп,

Көзіңнен ұйқы қашқанда.

Жарың келмей зарығып,
Телміріп, қарап сарылып,
Отырғанда көрініп
Қысқа уақыт ұзақтай,

Жарыңның ісі мазақтай,
Ғашығың шығар боз үйден

Елегізіп аяқ басқанда.

Көріп, шыққан жарыңды,
Уағдалы жерде барыңды

Білдіресің көрініп.

Сұқсыр көрген қырандай,
Лепіріп жанып, тұра алмай,
Ыстық қан тасыр денеңде

Жүрегің лүпіл қаққанда.

Бүркеніп шапан басына,
Тез басып келіп қасыңа,
Дамылдай қарар бетіңе,
Көзімен жүрек күйдірер,

Еріксіз өзін сүйдірер,
Көкірегі толқыр қалтырап,

Қайырып бетін ашқанда...

«Кешіктің» деп өкпе айтып,
«Келмеспін енді мен қайтып»
Дегенінде, ғашығың:
«Өкпелеп әлде қалды ма?

Көңіліне ренжу алды ма?»
Деп құбылар өң-жүзі

Сөз таба алмай сасқанда.

«Шыға алмай үйден кешіктім:
Таба алмай кілтін есіктің...»
Деп қолтыққа тығылар,
Мұңайып айтқан сөзіңе,

Мөлдірер жас көзіне...

Мас болар жаның еріп тән,

Айқасып құшақтасқанда.

Ерінге ерін тиісіп,
Бал алып тілден сүйісіп,
Жандырар жарың лебімен,

Төсіне қысып төсіңді.

Махаббат жеңер есіңді,
Дүниеде өзге ләззаттан

Сүюдің күші асқанда.

Ақылға болар кім ие?
Кірер ме еске дүние?
Толғанда шаттық жүрекке?
Қандай пенде жалғанда

Жетпедім дер арманға,
Қазақтың жазғы түнінің
Ләззатын өстіп татқанда?
Бірдемені білгендей,

Көздерін қысып күлгендей

Аспандағы жұлдыздар.

Жапырағы ағаштың
Басбағысып қарасып:
«Тұрғандарың жарасып!»
Дегендей боп ақырын

Ұқсайды сыбырласқанға.

«Таң атып, енді қалар»... деп,
«Біреудің көзі шалар»... деп,
Тағы да қайтып келуге,
Уағда айтып әрең айрылысып,

Қаршығадай қайрылысып,

Бір-біріңе қарайсың.

Үндемей қоштасқанда.

Шарықтап көкке ұшқандай,
Хордың қызын құшқандай,

Бақытты сенен адам жоқ.

Жан қиысар жарыңмен,
Жанын қосар жаныңмен
Жазғы түннің оңаша

Рахатына батқанда.

Қырандай ілген қоңыр қаз,
Тілекке жетіп болып мәз,
Тасиды көңіл сестеніп,
Риза болып өзіңе

Шаттық кірер жүзіңе,
Өзеннің бойын жағалап

Ауылға келе жатқанда.

Тоймаймын тағы сүйдірсең,
Құшақтап оттай күйдірсең,

Деміме қосып деміңді.

Балаша айтқан сөзіңе,
Қаттырақ қысып өзіңе,
Еркелеуші ең бұралып

Қалжыңғып жауап қатқанда.

Бозарып және сарғайып,
Біртіндеп көкке нұр жайып,
Талауранып қызарып,
Адырлы таудан бері асып,

Шапақтап шеттен нұр шашып,
Қайтушы ек талай ауылға

Атқанда таң, атқанда!.. 1915 жылы, қараша.

СӨЗ ЗАЙЫҒЫ НАДАНҒА

Тыңдаушың болса байымды

Ұғар айтқан сөзіңді.

Санасыз болса дайын-ды

«Ақымақ!» деуге өзіңді.

Ұқпас сөзді ақпа надан,
Су тоқтай ма елекке?
Ұғар сөзді байымды адам:
Тұрмай ма су шелекке?

1915 жыл, Омбы.

ҒАЗАЛ

(...ге, Абай үлгісімен)
Сөйлей көр, тіл мен жақ,

Сөзіңнің бәрі хақ.

Парыздай міндетің

Қалқаны мақтамақ...

Мамық төс, ақтамақ,

Бұраң бел, құшсақ нақ.

Үлбірек екі ерін,

Бейне гүл қызғалдақ.

Қараймын қасыңа,

Жібектей шашыңа.

Тістерің ұқсайды

Ақ меруерт тасына.

Кел, жаным, қасыма,
Нансаң бұл расыма;
Бар дүние тең келмес

Жалғыз бір басыңа.

Бал тамған сөзіңнен,

От жанған жүзіңнен.

Мөлдіреп қараған,

Айналдым көзіңнен.

Бал беріп сөзіңнен,

Өптірші жүзіңнен.

Ұжмақтай хор қызы

Артылмас өзіңнен.

Жүректің дертін бас,
Кел, жаным, көңілімді аш
Ақырын жымиып,

Күліп бір нұрың шаш.

Ғашықтық болсын паш,

Білсін де өзге жас.

Жалындай жандырып,
Лебіңмен қылшы мас!
Лебізің шекер бал,

Сымбатың өрім тал.

Шырайың саяда

Алмадай қызыл ал.

Сен бір шоқ қызыл гүл.

Қонған кеп мен бұлбұл.

Тарқамас құмарым,

Сені иіскеп бес мың жыл.

Сайра да біздің тіл,

Жырла да мың құбыл.

Бұлбұлдың ғашығы гүл,
Сүйгенім, өзің біл!

1915 жыл, маусым.

Біздің ауыл Есен.

БІР . . . . ЯШ

( Келеке)
Қазаққа, татарға
«Таң» болып атарға,
«Т-р-р» ұштым, «тырыстым»

Кіруге қатарға.

Жақаңды жақтадым,

Ақаңды мақтадым.

Жүсіптен жасырып,

Сөз алдым асырып.

Абайдан абайлап,
Тоқайдан тоқайлап,
Сөз алдым білдіртпей,

Көп ойлап, «шоң» ойлап.

Онымды ақтадым,

Өздерін мақтадым.

Жай қарап жатпадым,

Сөзімді сатпадым.

Кітапша бастырдым,

Жан-жаққа шаштырдым.

«Алашқа»— алысқа,

Таяуда — танысқа.

Біреуді мақтасам,
Біреуді жақтасам,
Мені де мақтамақ,

Жанасып жақтамақ. 1916 жыл, қаңтар, Омбы.

КЕЛЕКЕ ҚЫЛУШЫДАН

Мұндайды жазбаушы ем,
Күлкіге азбаушы ем,
Біреудіңайыбын

Бүйтіп көп қазбаушы ем.

«Шағирі ғасырдың»,
Мініңді жасырдың,
Жұлдыздан жоғары

Өзіңді асырдың.

Өзіме күлер деп,
Мінімді білер деп,
Келеді ойыңа —

Сендің ғой «бойыңа».

Өкпе айтпа сөзіме
Әм көрген көзіме,
Бәрін де білемін —
Ха-ха-ха,— күлемін!

1916 жыл, қаңтар, Омбы.

МАЙ АЙЫНДА

І

Май айында керемет
Бұлттанды аспан күркіреп,
Рахман жаңбыр құйып бір

Басыла қалды сіркіреп.

Жерге түсіп қызыл күн,

Жайнады дүние рух кіріп.

Ойнады орғып дүркіреп.

Жас балалар шуласып,
Саф ауадан дем алып,

Керілді кең көкірек.

Құс әніне ән қосып,

Шаттанды соғып жас жүрек.

ІІ

Май айында тамаша

Тау, тас, орман жаңғырды.

Қаһарлы қыста рух кеткен

Жер жүзіне жан кірді.

Жапырақ гүлге оранып,

Ағашқа көрік — сән кірді.

Сансыз құс жырлап ерте-кеш,

Орманға шаттық ән кірді.

Жапырақ, балаң қызғалдақ

Құлпырды жұтып жаңбырды.

Көбелек, ара бал іздеп,

Гүлден гүлге қаңғырды.

ІІІ

Май айында ғажайып,

Жаннаттай дүние жайнады.

Бәйшешек гүлдің исі аңқып,

Әншіл құстар сайрады.

Жас жүректе алғашқы

Махаббат лебі қайнады.

Жолығуға бірінші

Ғашықтар уағда байлады. 1916 жыл, мамыр.

* * *
Жүрегімнің соққаны

Тәтті дауыс — әнмен тең.

Шыққан лебім көкіректен

Ұжмақта шарап, балмен тең.

Жастықтан бақыт тілесең,

Құшағыма кір менің.

Дүниенің шаттық рахаты —

Махаббатым бір менің.

Бауырыңа бас, құш мені,

Тәніміз бірге жан қоссын.

Төсімді қыс төсіңе,

Жүрегіміз ән қоссын.

Лебіңді қос лебіме,

Жанымыз балқып болсын мас.

Бетіңді қос бетіме,

Айқассын бірге екі бас. 1916 жыл, мамыр.

..ҒА

Құшақтап басып бауырыңа
Төсіме төсің тигенде;
Ерніңнен ыстық ернімді
Айырмай ұзақ сүйгенде;

Жас махаббат отымен
Жүрегің жанып күйгенде;
Былқылдап ең мас болып,
Еріп тәнің игенде!

1916 жыл, 12 шілде, Нұра.

ҚҰМАРЫМ

Қанатты, тағы тұлпарды
Күміс ермен ерлесем;
Ғашығымды алып алдыма
Далаға құлаш сермесем,

Кең далаға көз жетпес
Тұлпарымды ұшыртсам,
Қалқашыма мойнымнан
Айрылмастай құштыртсам,

Еркін ұшып далада
Көкіректі кернесем,
Нәрестедей ғашығымды

Ат үстінде тербесем.

Салған әнім күңіреніп
Дүниенің кетсе шетіне,
«Жаным, сен...» десе ғашығым
Қабысып беті бетіме!

Тынбай шапсам күндіз-түн,
Тұлпарым менің талар ма?
Тынбай сүйсем ғашығымды
Құмарым менің қанар ма?

1916 жыл, шілде, Ауыл.

ТОЛҚЫН

Сұрапыл соққан күңіреніп,
Көл толқыны басылар;
Тітіреп дүмпіп жарылған
Жер толқыны басылар;

Күйініш, қайғы іс түскен
Ел толқыны басылар;
Ел-жұртынан айрылған
Ер толқыны басылар;

Махаббат, қасірет толқыны

Басылмас ыстық жүректің.

Басылмас қайғы толқыны

Кернеген шерлі көкіректің.

1916 жыл, шілде,

Ереймен, Ащылы көл.

АРҚА СҰЛУЫНА

(Терме)
Шайбай Айманұлына
Уа, шіркін, сүйдің ұзақ сусын қанбай,
Мойнымнан ақ білекті қойдың алмай;

Мас болып былқылдадың күйіп тәнің,

Керіліп маужыраған ақ маралдай.

Оралған шашын, жібек, қасың барқыт,

Сымбатың шашақ жарған өрім талдай.

Көмірдей оты жанған екі көзің,

Бұраң бел, қырша мұрын, жазық маңдай.

Меруерттей тістеріңді жарқыратып,

Күлгенің нұрын шашып атқан таңдай.

Ерінің қызыл гүлдей албыраған,

Аузыңнан шыққан лебің шекер-балдай.

Мамық төс, үлбір тамақ, қызыл жүзің

Алмадай, албыраған кіршік шалмай.

Сұлуы Сарыарқаның ерке сәулем,
Беліңнен тал шыбықтай қыссам талмай!

1916 жыл, Ауыл, Есен.

СӘУЛЕМ

Ауылда мехнаттан кетіп аулақ,
Отырсам жүрегімде жалын қаулап,
Ауырған жаныма көп демін салып,

Жалғыз-ақ сәулем келді көңілімді аулап.

Алдауыш көп достардан күдер үзіп,
Отырсам төңірекке көзім сүзіп:
Сұлуым, ерке сәулем қасыма кеп

Жанымды жадыратты рух кіргізіп.

Дер едің еріген бал бар мінезі,

Жылы жел ескен жазғы — тәтті сөзі.

Қақ жарып қара түнді нұр жайнаған

Жұлдыздай аспандағы екі көзі.

Екі бет саядағы қызыл шие.

Даусы сызылған күй гармоние.

Кең маңдай, екі қасы иген садақ,

Сөйлессең шығар естен сұм дүние.

Махаббат екі ернінде лебі жанған,

Ұқсайды қабысқан гүл шешек жарған.

Құйылған қара шашы екі иініне,—

Қара бұлт аспандағы жел аударған.

Ақ төсі ақ көбіктей толқындағы,

Аққудың ақ мамығы — ақ тамағы.

Арқада тағы өскен, сұлу сәулем,
Көңілімді жадыратшы келіп тағы!
1916 жыл, 17-желтоқсан,

С. А. аулы.

ЖАҢА ЖЫЛ

Үйден шығып балалар

«Жаз болды, міне!» десіп тұр.

Сағындырған жаз желі

Оңтүстіктен есіп тұр.

Жылы ескектің лебімен

Дүние балқып иіп тұр.

Сағындырған жаз желі

Құшақтап беттен сүйіп тұр.

Жүгіріп су асығып

Қар еріп жатыр сылқылдап.

Жазбен келген құстар жүр

Шаттанып жырлап сұңқылдап.

Сумаңдап су сай-сайдан
Ағып жатыр сылдырлап,
Жас баладай алғашқы

Сөйлеген күліп былдырлап.

Адам да, мал да өзінше

Жүр жадырап далада.

Жаңа жылды қарсы ап тұр

Кәрі де, жас та, бала да.

Сағындырған сұлуым,
Сүйгенім менің келдің жаз?
Құшағын жайып қарсыңа
Жас жүрек міне болды мәз!

1917 жыл, наурыз,

Сұлтан Абяаев аулы.

ОЙ СЕРІГІМ

( Щепкина-Куперниктен)
Ойласам жарықтанды нұрын шашқан,

Шапағын қызыл күннің таудан асқан.

Мәңгілік патшалығын көркемдіктің

Ойласам гүлдің иісін кеудені ашқан.

Алыстан шыққан күйді ойласам мен,

Теңізді көз жетпейтін шалқыған кең.

Ойласам аспандағы шолпан, айды,
Тұрасың көз алдымда, сүйгенім, сен!

1917 жыл.

ҚАЛТАСЫНДА БІРЕУДІҢ

(Парсы ақыны Шаих-Сагдиден)
Қалтасында біреудің
Жұпары болса сақтаулы,
Жұпарын ол дауыстап

Көрмейді лайық мақтауды.

Мақтамай-ақ әркімге

Жұпардың өзі-ақ білдірер.

Үндемей-ақ төңірекке

Тәтті иісін жайып сіңдірер. 1917 жыл.

ДҮНИЕДЕ КӨРКЕМ КҮЙЛЕР КӨП

( Шаих-Сағдиден)
Дүниеде көркем күйлер көп,
Жаны бар оны сезбей ме?
Сезбейтін оны құр тұлып,

Тұлыптан кісі безбей ме?
Ән мен күйге түйе де
Шаттанар, хайуан десек те,
Сезбейтін оны адамды

Салпаң құлақ есек, — де!

1917 жыл, Ақмола.

ПОЛЯК АҚЫНЫ МИЦКЕВИЧТЕН

Жақсы көрсін десең, ит,

Жақсы көр итті өзің де.

Ұмытпайтын бұл бір сөз

Лұқпан айтты кезінде.

ЖАПОН АҚЫНЫНАН

Сүйгеніме жасырын

Түнде жалғыз барсам мен.

Терезе ашып сүйісіп,

Аузынан бал алсам мен.

Арсылдап ит, сен мені

Қорқытпа деп «қабармын».

Тастасам сүйек үрмессің,

Көңіліңді сөйтіп табармын. 1917 жыл, Ақмола.

КҮЗЕТШІ ИТТЕР

Біздің ауыл жиналды

Қой сойып, ет жеп тоюға.

Жиналған соң кеңесті

Қотанға күзет қоюға.

Бірнеше ит әкеп қойысты

Қотанды аман сақтар деп.

«Бөріден гөрі игі ғой

Тамағын жеген ақтар» деп.

Түнделетіп Айтжа-екең
Қотанды жүрсе аралап,
Күзетші иттер қойыпты
Талай қойды жаралап!

Айқай салды Айтжа-екең

Оятуға ауылды.

Еркелейтін кешегі

Арсылдап иттер жабылды.

«Кет!» деп еді иттерге,

Иттерге ие табылды.

Жиналған жұрт Айтжанға —
«Алмашы дейді мазамды!»
«Не қылдың, бәлем, - деп иттер,
Берерміз дейді сазаңды!»

ӨТКЕН КҮН

(Күз)
Сұлудай толып бұралған,
Жібекке жасыл оранған,
Жас өрім талдың жапырағы

Сарғайып түсті үзіліп.

Ұялшақ көркем келіндей,
Сүюге тосқан еріндей,
Албырап тұрған қызыл гүл

Солды қурап бұзылып.

Таңмен бірге жырлаған
Шырқап ұшып зырлаған,
Қойылды қазір бұлбұлдың

Құбылған әні сызылып.

Жылдың көркі кеткенін,
Жастығы жылдың өткенін,
Білдіріп қайтты тырна да

Қоштасып шырқап тізіліп.

Көк пен жерден сұр кетті,
Кемпір-шалдай түр кетті,
Жастығы жылдың — жаз өтті,
Қарасаң да сүзіліп,

1917 жыл, Ақмола.

ТЕРГЕГЕН БОЛСАҢ АЙТАЙЫН

Маржандай тізген жырымды
Айтайын болсаң тергеген:
Домбырадай күйленіп,

Ән тасып көкірек кернеген.

Махаббат толып жалындай,

Лүпілдеп жүрек тербеген.

Шаттанып күйлер қауласып,

Қосылған әрбір пернеден.

Дүниеге жайып құшақты,

Күштерім құлаш сермеген.

Шаттанған тасып өлеңді,

Айтпауға ерік бермеген.

Кейде толып көкірекке

Кектер толып кернеген.

Жігер қайнап зұлматқа,

Дүниеден шындық көрмеген.

Көз жасын көріп сорлының,
Екпінді қызу өлеңді
Көкірегім жылап еңіреген

Айтпауға ерік бермеген. 1917 жыл, Ақмола.

ДАЛАДА

Далада жазғытұры тостым желді,

Кезгек жел саулап есіп жетіп келді.

Гүл шешек, көгал шөптің басын сипап,

Көркейткен киіндіріп қара жерді.

Есіп кеп, майда желдер таудан асып,
Құшақтап аймалады амандасып,
Естіген, көрген-білген сырын маған
Айтысты қуанысып — сыбырласып:

«Теңдікке, бостандыққа көптен ғашық
Нашарлар, ұран салып жолын ашып,
Құлдықтан бақыттарын жеңіп алып,
Ту тігіп шығыпты ерлер қол ұстасып...»

Күйленді көкірек сонда шаттық тасып.

Қырандай төніп алға көзімді ашып,
Айқайлап кең даланы күңірентіп,

Бой жаздым аяғымды нығап басып.

Күлімдеп гүл шашақтар басын иді.

Құшақтап майда ескек жел беттен сүйді.

Қуаныш сырын айтқан ғашығымдай

Ескектің көкірегіме лебі тиді. 1917 жыл, Ақмола.

ҚЫРДА

Күңіреніп қырда отырып көкірек кернеп,

Ән салдым домбыра алып ырғап, тербеп.

Аузымнан өлеңімді қағып алып,

Ызыңдап кетті жаттап асау жел кеп.

Асау жел саулап жаттап кетті сарнап,

Аралап Сарыарқаны кезіп, шарлап.

Ән салдым қырда отырып көкірек кернеп,

Кім білсе желдің тілін соған арнап. 1917 жыл.

КЕЛ, ЖІГІТТЕР

Көшкен елдей,
Соққан желдей,

Жастық шағы өтер тез.

Шіркін жастық—
Көшкен мастық

Аңдаусызда кетер тез.

Кел, жігіттер,
Болыңдар ер,
Жүйткіт,
Орғыт тұлпарды!

Жаз қанатты,
Сілте қатты,
Ұйтқыт, өрлет сұңқарды!
Екпін үнді,

Қызыл сымды

Домбыраны алайық.

Кезіп қырды,
Қосып жырды,

Күңірентіп ән салайық.

Залымдық пен
Әділдіктің

Алысқанын айтайық.

Жер жүзінде
Бай мен кедей

Шабысқанын айтайық.

Кедей сүйер,
Байлар күйер,
Ауыздан от шашайық,
Салып ұран,

«Кедей, құрал»

Кедейден топ жасайық.

Кектер қайнап,
Ту айқайлап,

Көкіректі кернеген.

Қанат сермеп,
Күйлер кернеп,

Шықсын әрбір пернеден. 1917 жыл.

АҚША ҚАР

Ақша қар үлпілдеген қалқып ұштың,
Жер үшін шатты жайдан — көктен түстің,
Қайғысыз мәңгі сәби періштелер,

Мәңгілік жайын тастап жерді құштың.

Тастадың сансыз сәуле күн мен айды,
Еркін кең, нұрлы, таза, шатты жайды,
Өкінбей қара жерге түскеніңе

Жүзің шат, мың құбылып жалтылдайды.

Қиялдай қанатыңа ерік бердің:

Қалықтап ала бұлттың соңына ердің.

Көктегі сансыз сәуле жұлдыздардың

Қосылған әнін естіп, биін көрдің.

Ұшқындап сәні кеткен ағаштарға

Ақ күміс шашақ болып көрік бердің.

Құлпырып жұлдыздай боп күлімдейсің,
Не көркін көрдің айтшы қара жердің?
Мехнатты, былғанышты түсіп жерге,

Кіршіксіз аппақ таза болдың перде.

Ақша қар, уайымсыз жалғыз-ақ сен,
Мәңгілік шаттығыңды жанға берме!
1917 жыл, 18-қазан, Ақмола

ЖАС ҚАЗАҚ МАРСЕЛЬЕЗАСЫ

Азамат, жүнжіме, жүрме бос,

Қол ұстас, бірігіп тізе қос.

Ту ұстап дұшпанға барайық,

Теңдіктің ұранын салайық.

Тізесін батырған залымнан
Күн туды — біз теңдік алайық!

Азамат, сестеніп көзіңді аш, жүрме бос.

Ұран сал, алға бас, бірігіп тізе қос.

Қызыл ту — шылауың, қорғаның,
Тізе қос, тізе қос, тізе қос!
Патшадан әділдік жоқ еді,

Ұлықтар парақор тоқ еді.

Бұқара халықты кем тұтқан,

Жек көрген, итімен тең тұтқан.

Қоспаған санына адамдық,

Айламен ұстаған надан ғып.

Азамат, сестеніп көзіңді аш, жүрме бос.

Ұран сал, алға бас, бірігіп тізе қос.

Қызыл ту — шылауың, қорғаның
Тізе қос, тізе қос, тізе қос!
Өзінен өңгеден кем халық,
Алдаушы қуларға жем халық

Қор едің көп әкім қорыстан:

Парақор би менен болыстан.

Момын мен нашарға зорлық қып

Залым мен байларға болысқан.

Азамат, сестеніп...

(ақырына шейін қайырылады)
Қайырсыз байларың көп еді,

Жауыздың мейірімі жоқ еді.

Жауыздық тамырын қияйық,
Қулардың аранын тияйық,
Ақ ниет азамат ерлерді

Бір тудың астына жияйық.

Азамат, сестеніп... (ақырына шейін).

Ескілік, надандық жоғалсын,
Сорлы жұрт сестеніп оңалсын,
Бақытқа жол ашық сезілсін,

Әділдік, жаңа заң түзілсін.

Патшалар, ұлықтар жасаған

Бұрынғы қу тәртіп бұзылсын.

Азамат, сестеніп көзіңді аш, жүрме бос,

Ұран сал... (ақырына шейін).

Жойылсын құлшылық, кемшілік,

Жасасын әділдік, теңшілік.

Бұрынғы қу қыспақ жол қалсын,

Өз еркін бұқара қолға алсын.

Жер үстін шат қылып көркейтіп,

Қызыл ту желбіреп орналсын.

Азамат, сестеніп көзіңді аш, жүрме бос.

Ұран сал, алға бас, бірігіп тізе қос.

Қызыл ту — шылауың, қорғаның,
Тізе қос, тізе қос, тізе қос!

1918 жыл, сәуір. Ақмола.

ТҰЛПАРЫМ

(Тұтқын)
Темір торлы тас үйде

Көкірегім толды шерменен.

Қанатты, тағы тұлпарым

Арқырап келші кермеден.

Тұмарлап баптап, айдарын,
Құйрығын сүзіп ерлеген,
Құтқаршы мені қамаудан
Шынжырлап ерік бермеген;

Мініп ап «шу!» деп кетейін,
Жарысып соққан желменен,
Көбігің шықсын күмістей

Шомылып аққан терменен.

Аймақты жарып дүбірің
Жаңғырсын таулар, жерменен,
Сыпыра шауып қырымды,

Амандасып көлменен.

Бұралған өзен, орманмен
Зеңгір таумен, белменен,
Өңкей сорлы езілген

Көрісейін елменен. 1918жыл.

САҒЫНДЫМ

(Қамауда)
Туғалы қапас көрмеген,
Көкіректе кектер кернеген,
Талпынып құлаш сермеген

Айтайын ішкі сырымды:
Қайырымды қалың елі бар,
Сарыарқа сары белі бар,
Өрісті шалқар көлі бар

Сағындым мен қырымды.

Өзенді, көлді жайлаған,
Кермеге тұлпар байлаған,
Хабарсыз арам ойлардан

Сағындым мен аулымды.

Жібектей шашы оралған,
Қыпша белі қыналған,
Еркесі қырдың бұралған

Сағындым мен сәулемді.

Айналып-толғап өсірген,
Ақ сүтін беріп кешірген,
Тастамайтын есінен

Сағындым ғаріп анамды.

Мал бағып, шауып ойнаған

Үйреткен асау бойлаған...

Көк жасыл шөбі жайнаған

Сағындым еркін даламды.

Қымызы бал шараптай,
Жігіті бағлан манаптай,
Тұлпары тарпаң қанатты

Сағындым бейбіт елімді.

Таулары биік қиялы,
Орманы шалғын миялы,
Жылқы, қой, сиыр, түйелі

Сағындым Арқа — жерімді. 1918жыл.

ҚАМАУДАН

Тас үйдегі тұтқынды

Аяған адам жоқ болды.

Аяды бірақ табиғат,

Көңілім соған тоқ болды.

Терезенің алдына

Торғайлар кеп ән салды.

Ызғарлы қамау тас үйге

Күйлендіріп жан салды.

Даладан көгал жас исін,

Жіберді маған желменен.

Терезеде отырып,

Сөйлесті көңілім елменен.

Болса да алыс қызыл күн,

Шұғыласын шашты алтындап.

Ғашығым менің бостандық

Келді алдыма жарқылдап.

Терезеден өлшеусіз
Көрсетті қыр, кеңдігін,
Табиғатына дүниенің

Патша мен тұтқын теңдігін.

Демін салып майда жел
Құшақтап сүйіп тәнімді:
Сүйгенімдей тербетіп

Жұбатты менің жанымды.

Отырмын күзет— қамауда

Дұшпаннан тәнім жеңілді.

Жеңе алмас бірақ еш пенде

Асау еркін көңілді. 1918 жыл, маусым, Ақмола.

АДАСҚАНДАРҒА

(Тұтқынның сөзі)
Нашарларға болысып
Күзетшілер бетін қайыру,
Тырнағынан олардың

Езілгендерді айыру —
Жолында жүрген бауырыңа
Тас аттыңдар бәрің де,
Мырзаларға қосылып,

Жастарың да, кәрің де.

Адамдықтың ұшқыны —
Сендерде егер ар болса, —
Бердім соның сотына,
Халық — тәңір бар болса!

1918 жыл, шілде, Ақмола.

АЗАП ВАГОНЫ – ДОЗАҚ

Теңдігі үшін нашардың

Жауызға көнбей туладық.

Залымдардың жасаған

Аранына уладық.

Қараңғы суық зынданды

Жатақ қылды тәніміз.

Қылыштың жүзі, мылтықтың

Аузында болды жанымыз.

Шеңгелінде жауыздың
Кетіп адам сәніміз,
Арыстандай шынжырлы

Өртеніп, қайнап қанымыз.

Бір шұңқыр су, түйір нан

Үйреншікті ас болды.

Күл, көмір, қиқым, тоң-төсек

Жастығымыз тас болды.

Тас көмірдің топырағы
Денені басып қаралап,
Тас көмірдің түтіні

Өкпені қауып аралап.

Қол-аяқта көк шынжыр,

Жыланша жалап, жаралап.

Жауыздардың дозағын

Көрдік қорлық азабын. 1919 жыл.

ШАҺИТ БОЛҒАН ДОСТАРЫМА

(Орысшадан өзгерту)
Дүниеде ер жігіттің өлгені арман,

Қадірсіз айдалада көмгені арман.

Мехнатты, қайғы, қасірет, былғанышты

Бәрінен сұм дүниеге келгені арман.

Ер жігіт ақ өліммен өлгенінде,
Сыз төсек қара жерге көмгенінде,
Жалғыз-ақ сорлы ананы аяймын мен

Ойға алып жақындарым тергенімде.

Тыншығар біраз жылап сүйген жары,

Ұмытар жақын деген достың бәрі.

Дүниеде ұмытпайтын жалғыз-ақ сол,
Сорлы ана, көкірек жарған қайғы, зары
Аяныш емес ердің қара басы,
Аяныш емес және жан жолдасы,

Дүниеде ең аяныш естен кетпес —
Тамшылап сорлы ананың аққан жасы!

1919жыл.

ТҮРМЕДЕН ҚАШЫП ШЫҚҚАНДА

Шыдамадым қапаста,

Кеңшілікке қаштым.

Көндікпедім матауға,

Асау атша бастым.

Уф! Шырқап, зымырап,
Сұңқардай заулап ұшайын!
Ұшайын!
Көкті, жерді қапсырып

Әй бір құшайын!
Біріктіріп құшайын!
Қолға түскен бүркіттей

Ішім қатты пысып ед.

Еңсемді басып қу қамау,

Кеудемді қатты қысып ед.

Уа, кең дала, кең дала!

Еркін байтақ ен дала.

Құшағыңды аш, төсіңді аш!

Төсіңе мені қысып бас.

Мен ер,
ер,
Мен бала,

Жас.

Уф, шіркін-ай, бұл не шаттық?!
Мен күшті енді!

Мен...

Mac...

Тағдырдың көзі жете ме бермесіне?
Дәуреннің неше айналып келмесіне?
Қамауға жігіт адам көнсін неге,

Жігері жоқ болмаса зердесінде.

Міне аспан, міне халық, міне дала,

Әне орман, әне кең әм еркін дала.

Жүгірген, жүрген, шапқан ерсіл-қарсыл,
Міне үлкен, міне жастар, міне бала!
Уф! Жүрейін, жүрейін,

Осы жерден кетейін.

Бостандық, кеңдік, байтаққа

Күн-түн қатып жетейін.

Тіршілік тұрмыс менікі!
Әуп!
Ауаны жұтайын!
Жұтайын!

Кеудемді керіп жұтайын,
Бар ауаны құртайын!

1919 жыл, наурыз.

БОРАНДА

Ызғарлы түтек боран соқты қатты,

Жүз қадам жер көрінбей... кеш те батты...

Екпіндеп дүлей боран гулей соғып,

Еңіретіп төңіректі ызыңдатты.

Бекітіп қораларын, малын қамап,
Масайрап үйлерінде ішіп тамақ,
Малдылар отырғанда күліп-ойнап,

Боранда келе жатты сорлы шал-ақ.

Сорлы шал бұл адасып келе жатқан,

Қу бейнет жарлылықтың дәмін татқан.

Қойын, қоныш, мойнына ызғар өтіп

Үлбіреп қарлар толып, еріп қатқан.

Иінінде дорбасы бар нәрсе салған,

Жинаған ескі-құсқы жұрттан алған.

Жаны ашып асыраған адам болмай,
Қаңғырып қайыр сұрап арып-талған

Омбылап жүре-жүре әлі кетті. «Уһ... ажал, тыншықтыр» деп бұрды бетті.

Қу кедей қыста қатқан, жазда кеуіп,

Өмірде серік қылған қу бейнетті.

Ысқырды дүлей боран екпіндеткен,

Сорлыны қалтыратты ызғар өткен.

Уу; У, у!... Алла... өлгенім-ау, ә-әй, адастым,

Сорлыны жықты қарға әлі кеткен.

Сорлы шал жанталасып біраз жатты,

Денесі әлі кетіп мұз боп қатты.

Уу... гу-гу... дүлей боран, ей!.. Ей... жан жоқ.

Сорлыны қармен көміп бетін жапты.

Рақымсыз дүлей боран! Гуле, соқ-соқ!

Барлық бай үйлерінде тамағы тоқ.

Қаңғырған сорлыларға әлің келсін,

Аяйтын арттарында ешкімі жоқ. 1919жыл.

БАБАЛАРЫМА

(Шағым)
Қу заман басқа салды мұндай шақты,

Қайтейін, медеу қылдым жалғыз хақты.

Ұрпағың өсіп-өнген рулы ел бол,

Деуші еді бабам Тоқа аруақты.

Ескене, Байбек, Жәнібек — бергі атам.

Қайырлы деуші еді ғой берген батаң.

Мехнат, қиыншылық басқа түсті,

Жоқ еді, істерімде ешбір қатам.

Ор, Аба, Есен, Нұра жерім еді,

Қуандық — Қаратоқа елім еді.

Қолдар деп қысылғанда бабаларым,

Сендерге асау балаң сеніп еді.

Бар жазам күштілермен жарысқаным,

Жыртқаным сорлы жұрттың намыстарын.

Теңдікке нашар жұртты жеткізуге

Көп жауыз ұлықтармен қарысқаным.

Жазғаным елді біраз билегенім.

Паңдарды ұлықсыған илегенім.

Әйел мен кедейлерге теңелдің деп

Оларды өрге қарап сүйрегенім.

Ел жеген жауыздарға қарсы тұрдым,

Нашармен қол ұстасып бірге жүрдім.

Би, болыс, бай, төренің малдарына

Сатылмай әділшілік жолын құрдым.

Жат жерде жауыз заман жаяулатты,

Бұрынғы ұмыттырды мінген атты.

Бір күнде бай мен паңды илеткізіп,

Артынан басқа салды мехнатты.

Күлдіреп табандары, баяулаған,

Қамығып ер көңілі қаяуланған.

Ұрпағың жүйрік мінген, бабаларым,

Жоқ шығар мендей балаң жаяулаған.

Жаяулап дәмін таттым талай елдің,

Аралап суын іштім талай жердің.

Еш жерде ат-жөнімді, сырымды айтпай,

Біреуі болып сорлы жұмыскердің.

Табиғат өзгеше боп туған едім,

Белімді жастан бекем буған едім.

Халықтың қорлық көрген туын ұстап,

Әділдік жолын іздеп қуған едім.

Болса да жолым қиын мехнатты,

Сол жолда басшы қылдым жалғыз хақты.

Дарияға қайық салған ер балаңды
Қолда енді, бабаларым, аруақты!

1919 жыл, сәуір, Баян аулы.

ҚАМЫҚҚАН КӨҢІЛГЕ

Көңілім-ау, жанған оттай шалқушы едің,
Қырандай жоғары өрлеп қалқушы едің,
Зұлматқа қаһар тігіп, лағынет айтып,

Балша еріп махаббатқа балқушы едің.

Еркіңді қу қайғыға берме, көңілім!
Күйленіп бұрынғыдай керне, көңілім!
Қамығып жабырқадың неге мұндай,
Талпынып көкке құлаш серме, көңілім!

Бір уақыт біздің талай асқаны рас,

Kөп дұшпан сырттан күндеп, қастаны рас.

Жарқырап жерге түскен қызыл күнді

Бұл күнде қара зұлмат басқаны рас.

Бұл күнде көп дұшпанның жеңгені рас,

Қара түн қапылыста келгені рас.

Жүрекке жара салып тиген оқтай,

Қайғы-дерт көкірек жарып енгені рас.

Бұл күнде жау жағадан алғаны рас,

Көп дұшпан аяқтан кеп шалғаны рас.

Шала өлген қара жылан аңдаусызда

Өкпеден көк найзасын салғаны рас.

Қажыма, ер көңілім, бәрі де өтер,

Сан азап бір күнгідей болмай кетер.

Қара түн басып тұрса алды-артыңды,

Жарқырап ататын таң әлі-ақ жетер. 1919 жыл.

ЖАЗҒЫТҰРЫ

Кеш. Ымырт. Таудың іші... жазғытұры,

Құлпырды шыққа оранып ойы, қыры.

Тәніне құлпырған ақ перде жапқан

Сұлудай тау менен тас жердің түрі.

Ақ торғын, жеңіл мұнар тауды басқан

Ай менен жұлдыздардың шашқан нұры.

Биік шың, биік таулар айбат шегіп,

Түнеріп күзеткендей бірін-бірі.

Жаңғырып әр дыбысты қайта айтады.

Керемет, тауда жан бар, тау, тас тірі.

Бұталар, көлеңкеде тұрған шыңдар

Тасада тұрған төніп бейне ұры.

Ағаштың жапырақтары сыбырласқан,

Жасырын майда ескектің айтқан сыры.

Іздеген ғашықтарын бұлбұлдардың

Естілген көкірек жарып айтқан жыры.

Жан салып, тау ішіне көрік берген

Келген жаз — махаббаттың көркем пірі. 1919 жыл.

БІЗДІҢ ЖАҚТА

(Сүргінде жүргенде шет елде айтылған өлең)
Шалқыған біздің жақтың көлдері бар,

Ағашты биік таулы жерлері бар.

Өзен, су, көлдер жайлап, тау қыстайтын

Меймандос, берекелі елдері бар.

Думанды шалқар көлдер-ай,

Еркін дала белдер-ай.

Қаздай қатар мыңғырып,

Тізіліп көшкен елдер-ай.

А-ай, Сарыарқа,
Елің алыс,
Қалды шалыс,

Жат жерде талай елмен болдық таныс.

Жеріне біздің жақтың лайық ері,

Ер палуан, аңшы-мерген, әншіл, сері.

Жасынан жүйрік мініп өскен бұлаң,

Жау жүрек, ер көңілді жігіттері.

Сілтеуші ек құлаш тұлпардай,
Жазушы ек қанат сұңқардай,
Асауменен алысып,

Қашағанды құтқармай.

Ай-ай, Сарыарқа,
Елің алыс,
Қалды шалыс,

Жат жерде талай елмен болдық таныс.

Қыздары біздің жақтың қара қасты,

Тісіне ұқсатарсың меруерт тасты.

Сымбатты, көркем бойлы тал шыбықтай,

Мамық төс, сұңғақ мойын, сүмбіл шашты.

Еркін бейбіт аулым-ай,

Жас өрім талдай сәулем-ай.

Қырдың ерке сұлуы

Сағындым сені, бауырым-ай.

А-ай, жан сәулем,
Өрім талдай,
Жазық маңдай,

Аузыңнан шыққан лебің шекер балдай.

Қыздары біздің жақтың қара көзді,

Сырнайдай дауыстары, тәтті сөзді.

Қызыл гүл албыраған еріндері,

Шырайлы, ашық көңіл, бал мінезді.

Еркін бейбіт аулым-ай,

Жас өрім, талдай сәулем-ай.

Қырдың ерке сұлуы

Сағындым сені, бауырым-ай.

Әй-әй, жан сәулем,
Өрім талдай,
Жазық маңдай,

Аузыңнан шыққан лебің шекер балдай. 1919 жыл, мамыр. Баян аулы.

ҮГІТ

Ағайынның, алаштың

Көбі-ақ саған қас шығар.

Мұз боп қатып жүрегің,

Қалған көңілің тас шығар.

Елдің көбі тыңдамай,
Айтқан тура сөзіңді,
Өңкей залым: «сен бұзғыш!» —

Дейтін-ақ шығар өзіңді.

Залымнан қорлық көрдім деп,
Бола ма, құрбы, мұңайып?
Залым — адам қапқан ит,
Итке салар кім айып?

Жауыз, залым дұшпандар

Пайғамбарға оқ атқан.

Пайғамбарды «бұзғыш» деп,

Тобынан қуып, боқ атқан. 1919жыл, Арқа.

ТАУ ІШІНДЕ

Мен келем тау ішінде түнделетіп,
Аймақты күңірентіп өлеңдетіп,
Астымда ақ боз атым сылаң сағым,

Жалтақтап құлақтарын елеңдетіп.

Ақ боз ат менің тұлпарым,

Шалқыған көңіл сұңқарым.

Көкірек керіп жұттым мен

Ауаның жазғы жұпарын.

Ә-әй, сүмбіл шаш,
Тәтті сөзің,
Қара көзің

Білгейсің келгенімді жалғыз өзің.

Ән салдым есіп майда жаяулатып,

Ырғалтып, шырқап, толғап, баяулатып.

Толқындай мың құбылған әнімді естіп,

Тыңдарсың кірпік қақпай ояу жатып.

Ақ боз атым қояндай,

Еркелеп басар аяңдай.

Тербеді даусым ауаны

Дыңылдап қалқып баяулай.

Ә-әй, сүмбіл шаш,
Тәтті сөзің,
Қара көзің

Білгейсің келгенімді жалғыз өзің.

Ұйқыға әнімді естіп берілмессің,

Маужырап төсегіңде керілмессің.

Ақырын үйден шығып уәделі

Жеріңе келуге сен ерінбессің.

Ақ боз ат қарар елеңдеп,
Үйіңнен шығып көлеңдеп,
Асығып келсең мөлдіреп,

Бүркенген шапан желеңдеп.

Ә-әй, сүмбіл шаш,
Тәтті сөзің,
Қара көзің

Білгейсің келгенімді жалғыз өзің.

Торғындай перде болар түнгі мұнар,

Ерніңнен ішкен балға қанбас құмар.

Құшақтап қанша сүйсең келген сайын,

Шалқыған шіркін көңіл емес тынар.

Ақ боз ат қарар елеңдеп,
Үйіңнен шығып көлеңдеп,
Асығып келсең мөлдіреп,

Бүркенген шапан желеңдеп.

Ә-әй, сүмбіл шаш,
Тәтті сөзің,
Қара көзің

Білгейсің келгенімді жалғыз өзің. 1919 жыл.

ШӨЛДЕ

І

ДОМБЫРАҒА

Көкіректе қайнаған кек оңдыра ма?
Көңілді бір орынға қондыра ма?
Түнерген қара қабақ жадырасын,

Ән салып, күй күйлейтін домбыраға.

Аршадан кертіп жонып тиек салдым,

Ызаны тарқатуға домбыра алдым.

Күңіреніп, көтеріліп, қанат сермеп,
Домбырам, айтшы бәрін біздің халдің!?
Домбыра-ай, күйлер қоссын пернелерің!

Тарқатшы көкіректегі кектің шерін.

Қабақты қарс жауып тұнжырады,

Түнеріп, түгі шығып қайратты ерің.

Домбыра күйлегенде шыққан сарын,
Көкіректен ән салғанда шыққан жалын,
Күйдіріп әм мұздатып жан мен тәнді,
Әлемге біздің халдің айтшы бәрін?!

ІІ

АҚҚУҒА

Келеді мұңды дауыс құлағыма,
Япырым-ай, бір сорлы әйел жылады ма?
Сағынып әлде қымбат бір адамын,
Көл қылып көздің жасын бұлады ма?

Уа, әне сыңқылдаған аққу екен,
Біреуге сәлем айтсам, айтар ма екен?
Әй, аққу, әй, сәлем айт жолыққанда,

Сарыарқа сынсыз сұлу біздің мекен.

Сол жақта естен кетпес бір адам бар —

Сорлы ана, ол сағынып еңіреген зар.

Көкірегі қарс айрылған «уһ» дегенде,

Емес ол опасы жоқ сұм сүйген жар.

Уа, дүние-ай, қанат бітіп құс боп ұшсам,

Сағынған сол байғұсты барып құшсам.

Шипа боп жарақатты жүрегіне,
Құшақтап көкірегіме басып қыссам!

ІІІ

КҮРЕҢ AТҚА

Күрең ат, күрсінесің, зорықтың ба?
Арқадан күдер үзіп торықтың ба?
Мендей-ақ тыныштық таппай елді тастап
Сен дағы сергелдеңге жолықтың ба?

Күрең ат, жабырқайсың, қамықтың ба?
Сағынып Сарыарқаны тарықтың ба?
Тыныштықтан безіп жүрген бір адаммен
Жолдас боп, арып-ашып талықтың ба?

Күрең ат, жабырқама, арқаң босар,

Үйірден бөлген тағдыр қайта қосар.

Ел-жұртқа есен қайтсақ, тілектестер

Той қылып, алдымыздан бізді тосар. 1919 жыл, қазан, Шөл.

ӨМІРСІЗ ҒАШЫҚ

(Айбасұлы Бірмұхамбетке арнадым)
Құмар боп қоймай,
Сүюге тоймай,
Бал шарап десем сөзінде,

Қапаста тоты...

Махаббат оты
Жанады десем көзінде;
Жайнаған көзі шоқ екен,

Жүрекке атқан оқ екен.

Көрінді өзі,
Лебізі, сөзі

Ұжмақтың шарап суындай.

Сүйген соң тілдің
Дәмін мен білдім:

Жыланның зәһәр уындай.

Ернінен маған сүйдірді,

Уына бірақ күйдірді.

Ғашыққа нандың,
Өрт болып жандың,
Сұм жүрек, енді қойсайшы!
Аққуды құштың,—

Сұңқар боп ұштың,
Қу көңіл, енді тойсайшы!
Өмірсіз жарды сынарсың,

Енді, бәлем, тынарсың. 1919 жыл, қазан, Арқа, Сарысу.

ЖЕЛ ҚАЙЫҚТА

Тәуекел дарияға салсаң қайық.

Талмай жүз, тұтқан жолдан кетпей тайып.

Дарияда бірде тыныш, бірде дауыл,

Қаңбақша кезер кемең қанат жайып.

Айықта қалқыр кемең тыныш тауып,

Сұрапыл дауыл соқса қатер-қауіп.

Тілсіз жау — қара дауыл үні құрыр,

Ескекті мықтап ұста кетпей ауып.

Тымықта құлаш көрсең әнге салып,

Кулеп сал толқында да қаһарланып.

Сыр берме жел қайыққа мінгеннен соң,

Рахатты, мехнатты да мойынға алып.

Толқында, тымықта да өлеңдетіп,
Дариядан қорықпай жүзіп аман өтіп,
Ғаділдік, махаббаттық патшалығын

Көрерсің мақсұтыңа барып жетіп. 1920 жыл, қазан, Орынбор.

ҚАРА АЙҒЫР

(Паровоз)
Қозғалды алып қара айғыр

Қаһарлы күшпен ақырып.

Жай, салмақпен аяңдап,

Күштерін жинап шақырып.

Жөнелді біртін екпіндеп,
Үдере сызып, арқырап,
Ырсылдап, қатты дем алып,

Көздері жайнап жарқырап.

Салдыр-гүлдір ентелеп,
Демдері шығып бу, бу, бу!

Алыпқа мініп біз тұрмыз.

Шу, жануар,шу, шу, шу!
Жерді жарып дүбірі,

Орғыды алып зырқырап.

Будақтап бу, тозаңдар

Қалып жатты бұрқырап.

Басқан жерін жеміріп,

Ұшып алға басады.

Ұшқын, жалын, буларын

Жан-жағына шашады.

Орман, дала, таулардан

Сыдырып, жарып асады.

Бетінен қорқып жолында

Тұра алмай әркім қашады.

Талмай орғып күрсілдеп,

Желді жарып кеседі.

Екпіндеп алып қара айғыр

Құстай ұшып еседі.

Ұмтылып алға ентелеп,
Демдері шығып бу, бу, бу!
Көкірек көріп біз тұрмыз:
Шу, жануар, шу, шу, шу!

Алып қара бұл тұлпар —
Ерлер үшін жасалған,
Жер-дүниеге құлашты

Сермер үшін жасалған.

Алып қара, бұл айғыр —

Ерлер күшпен жаратқан.

Патшаларды құлатып,

Екпін күшке қаратқан.

Дүниені орап жаңғыртып,

Күңірентіп ұран таратқан.

Керемет, күштер жасаушы
Жалшылар, енді азаттан!

1921 жыл, қаңтар, Орынбор.

ЕРКЕМ

( Көңілге)
Асау, тағы тұлпардай

Жұлынып жерді тарписың.

Жалындай жанып лапылдап,

Екпіндеп қаулап шалқисың.

Балдай еріп шаттанып,

Жібектей жұмсақ балқисың.

Аспанды, жерді құшуға

Сұңқардай көкте қалқисың.

Бал іздедің болмастан,
Кәне, еркем, таптың ба?
Бал дегенің не екен,
Удың дәмін таттың ба?

Бал іздеме, еркежан,
Қой, мазасыз, қой енді!
Улап бақтың бал іздеп,
Ая өзіңді, той енді!

1921 жыл, 28-қаңтар, Орынбор.

Бір. С. А.

БІЗ

(Ғабдолла Асылбекұлы,
саған арнадым, жолдасым)
Асау өсіп арқада
Жүген, құрық тимеген,

Матау көрмей ер жетіп,
Жасынан ноқта кимеген,
Бостандық, кеңдік, еркіндік —
Басқаны жаны сүймеген,

Бұғалық салса ұстауға
Ақырып тулап сүйреген,
Арқаның болдық ұланы,

Еркін өскен бұланы.

Теңдік іздеп кедейге,

Жауызға көнбей туладық.

Залымдардың жасаған

Аранына уладық.

Қараңғы, суық, зынданды

Жатақ қылды тәніміз.

Қылыштың жүзі, мылтықтың

Аузында болды жанымыз.

Әмірінде жауыздың
Кетіп адам сәніміз,
Арыстандай жаралы

Өртенді қайнап қанымыз.

Бір шұңқыр су, түйір нан
Үйреншікті ас болды,
Күл, көмір, қиқым, тоң төсек,

Жастығымыз тас болды.

Тас көмірдің топырағы
Денені басып қаралап,
Тас көмірдің түтіні!
Өкпені қауып аралап,

Қырлы темір шынжырлар
Қол-аяқты жаралап,
Жауыздардың дұзағын
Көрдік, қорлық, азабын!

Мінеки, енді тілеген
Қызыл күнге жеттік біз!
Әділдік — адал еңбекті

Тұрмысқа патша еттік біз.

Буржуаның, паңдардың

Іштеріне тептік біз.

Оларды тақтан құлатып,

Ит шанаға жектік біз.

Арам қанды құзғындар,
Тартсын, тартсын жазасын!
Жәбіршіл жауыз залымдар,
Тартсын енді сазасын!

1921 жыл, 27-ақпан, Орынбор.

БІР АҚЫННЫҢ САНДЫРАҒЫ

Ауру ақын
Ыңқылдайды төсекте

Қыстығып.

Доктор жақын,
Қасында отыр есептеп

Ыстығын.

Блок, Бальмонт
Жастығының астында —
Иманшарты,
Әлі де әл көп,

Ақ орамал басында.

Сөйледі шалқып:
«Мен отпын, жанамын!

Мен отпын.

Мен нажағай —
жарамын!

Мен оқпын.

Мен құдаймын!
Мен күн, аймын!
Мен маймын!
Мен баймын!

«Далалаймын!»
Жаймын!
Мен!
Мен үңгірде арыстанмын!

Мен жүйрікпін, жарысқанмын!
Отпен от боп жанысқанмын!
Алысқанмын!
Шалысқанмын!

Жанмын!
Мен!
Блок, Бальмонт жастығының астында,

Ақ орамал күңгірттенді басында.

«Дай компресс, сал, компресс!»

Састы доктор қасында. 1921 жыл.

ҰЛТШЫЛДЫҢ САНДЫРАҒЫ

Ұлтшыл ауру
Ойбайлайды құс төсектің үстінде:

— «Бауырым, бауырым!

Ойбай, ауылым!
Елім-жұртым, дауысымды есіттің бе?»
Қарны жуан

Отағасы күбірлейді қасында...

Молда, қу-ау,
«Өл...» — деп тұр-ау,

Қисаңдайды ақ сәлдесі басында. 1921 жыл.

МАРЖАН

Маржан, Маржан, қарағым!

Күлімдейді қабағың.

Түріліпті балағың,
Жалаңаш балғын балтырың,
Неткен сұлу, жарқыным?
Маржан, Маржан, жүрегім!

Қолында сенің күрегің.

Жұмыста жүрсің білемін,
Жалаңаш жұмыр білегің,

Мойнымнан құшшы — тілегім.

Маржан, Маржан, мініскер!

Сымбатты, күшті жұмыскер.

Шын сұлу, таза, біліскер,
Піскен алма қойныңда,
Білегіңді артшы мойныма!
Маржан, көзің көмірдей,

Арам ет бітіп семірмей,

Денең күшті темірдей.

Бай қызындай керілмей,
Іс істе, жаным, ерінбей!

1921 жыл, 10-мамыр.

Жол. Омбы — Қызылжар, вагон.

АҚҚУ ҚҰС

Аққу құс ұшты,
Желдей есіп күшті,

Ән салып күлді айнала.

Көлді кеп құшты...

Керіліп құшты,

Ақ төсін төсеп айнаға.

Құлаштап желді,

Аққу құс келді...

Көлеңдеп, жүзіп сыланып.

Көркейтті белді,
Көркейтті көлді,

Ақ күміс суға бұланып.

Аққу құс көркем!
Ақ төсін көрген,
Көлеңде, сәулем, сыңқылда,
Көлдегі, еркем,

Ғашығым, еркем,

Сылаңда, биле, былқылда.

Аққу құс жүзді,
Ақ көбік тізді,
Айнадай тұнық көл суын

Қақ жарып сызды...

Күміс жол сызды —
Сұлуым, сәулем, аққуым!
Аққу құс кербез!
Биіңді көргіз,

Көрсет, сәулем, сәніңді.

Таяншы тез... тез...

Сұлуым кел тез,

Құбылтып салшы әніңді.

Аққу құс сөйлеп,
Сыңқылдап күйлеп,

Сыбырлап сүйіп жалынды.

Айналып билеп...

Ойнады билеп,

Балқытты менің жанымды.

Аққу құс сәндім,
Күйіп мен жандым,

Туғаннан саған ғашықпын.

Көлде мен көрдім,
Соңыңнан ердім,

Көруге тағы асықпын. 1921 жыл, 5-шілде, Көкшетау.

ЖОЛДАСТАР

(А. Досовқа, М. Саматовқа)
Намысы бар нашардың балалары!
Неше мың жыл күл болған бабаларың,
Жолдастар!

Сансыз нашар дүниеден салды ұран,
Сол нашардың жалғыз біз паналары,
Жолдастар!
Кедей ұлы жігерлі,

Бірігіп ұран салып қал.

Қызыл тулы майданда

Бостандықты алып қал.

Қайраттанар кез келді — уақыттарың
Өз қолыңмен жасалар бақыттарың,
Жолдастар!
Неше мың жыл құлданған бай мен патша

Талқан қылып жоялық тақыттарын,
Жолдастар!
Кедей ұлы жігерлі,

Бірігіп ұран салып қал.

Қызыл тулы майданда

Бостандықты алып қал.

Теңдік бұрын нашарға келіп пе еді?
Көздің жасын жауыздар көріп пе еді,
Жолдастар?!
Жалбарынып жарлылар сұрағанда,

Байың, патшаң, тәңірің де беріп пе еді,
Жолдастар?!
Кедей ұлы жігерлі,

Бірігіп ұран салып қал.

Қызыл тулы майданда

Бостандықты алып қал.

Дұшпаның бай құлданған сені нашар.

Заман туды ту ұстап алға басар,
Жолдастар!
Асты-үстіне келтіріп сұм дүниені,
Жаңа тұрмыс, бақытты қолмен жасар,

Жолдастар!
Кедей ұлы жігерлі,

Бірігіп ұран салып қал.

Қызыл тулы майданда

Бостандықты алып қал.

Біз көргенбіз қорлықты, жылағанды,
Көздің жасын көл қылып бұлағанды,
Жолдастар!
Балғын білек күшімен аламыз біз

Неше мың жыл құдайдан сұрағанды.

Жолдастар!
Кедей ұлы жігерлі,

Бірігіп ұран салып қал.

Қызыл тулы майданда

Бостандықты алып қал.

Ту тігетін, мінеки, замандарың,
Нық басатын темірдей табандарын,
Жолдастар!
Тендік, бақыт, әділдік орнаталық,

Бұзып кіріп дұшпанның қамалдарын,
Жолдастар!
Кедей ұлы жігерлі,

Бірігіп ұран салып қал.

Қызыл тулы майданда

Бостандықты алып қал.

Үлкен сынды, бәйгелі бұл бір майдан
Нашар ұлы жігерлі жатпа, сайлан,
Жолдастар!
Қорғалайтын күн өтті, бауырларым!

Арам құлқын, арам қан, патша, байдан,
Жолдастар!
Кедей ұлы жігерлі,

Бірігіп ұран салып қал.

Қызыл тулы майданда

Бостандықты алып қал.

ЖҰМЫСКЕРЛЕРГЕ

(Нілді, Спасск, Қарағанды заводтарының
жұмыскерлеріне арнадым)
Түсің суық, тәнің шойын, жалаңаш,

Өлшеген нан, қара суды қылып ас.

Тұрмыс лажын жер астынан іздеген,

Күндіз-түні алысқанын, көмір тас.

Өң жоқ, түс жоқ, кепкен, солған, арыған,

Тәндеріңді жастан темір қарыған.

Жанды жанмен асыраған қаһарман,

Қарның тойған күн болмаған — жарыған.

Ауыр балға, ауыр қайла, күрегің

Күшті қолда; болат жұмыр білегің.

Балшық басқан, күйе басқан жалаңаш,

Бауырларым, теңелуің тілегім.

Мехнатқа салып бақтың тәніңді.

Халық үшін тек бәйге қып жаныңды.

Жер үңгіген жұмыскерлер, төгіп ең

Мехнаттың майданында қаныңды.

Жүректің де әлі-ақ, бітер жарасы,

Орнар бақыт бітіп дүние аласы.

Қажымаңдар, мехнатта — рахат бар,

Бауырларым, қалың нашар баласы. 1921 жыл, 25-шілде, Қарағанды.

СҰЛУ ТЕРЕК

Кербезсің маңызданған, сұлу терек!

Орандың желбіреген жасыл желек.

Тұрасың ырғатылып, тәкаппарсың,

Басқа ағаш көрінбейді саған серік.

Сымбатты, оқтай түзу бойың мінсіз,

Бұл жақта сенде-ақ көрдім мұндай көрік.

Аспанға бой созасың үндемейсің,
Тәкаппар, жалғыз өскен дәтін берік!
Маңыңнан өтіп жатыр кедей, бай да,

Жас, кәрі, зорсынған да, кішкентай да.

Біріне иілмейсің, қарамайсың,

Аспанда-ау, сенің көңілің Күн мен Айда.

Сұлуым! Айтшы маған сен сырыңды,

Тәкаппар болсаң дағы сен бір мұңды.

Көкке бой қанша созсаң жібермейді,

Ұстап түр қу қара жер тамырыңды.

Сұлуым! Келші маған басыңды иіп,

Енгізші құшағыңа беттен сүйіп.

Оралып мойныма жапырақтарың

Желбіреп жібектей боп тұрсын тиіп.

Есіттім Сарыарқадан, сұлу терек,

Әдемі жапырақтарың жасыл жібек.

Арқаның еркесіне иілмесең,
Босқа өткен сұлулығың неге керек?!

1922жыл, 16-сәуір, Ташкент.

ДОМБЫРА

Алқа-қотан әлеумет

Отырды кең ордада.

Өткен-кеткен әңгіме

Сөйленіп өтті ортада.

Домбырамды қолға алып,

Шертіп, толғап күйлеттім.

Түрлі сарын, түрлі күй

Пернелерін сөйлеттім.

Біресе сөйлеп рухтанып,

Домбырам менің зарлады.

Біресе жылап күңіреніп,

Біресе тағы аңырады.

Біресе шалқып шаттанды,

Сөйледі, күлді сыңқылдап.

Біресе қызып күйінді,

Күрсініп, уһлеп, ыңқылдап.

Құмарланып біресе,
Елжіреп мас боп былқылдап,
Жалындай жанып, созылып,

Үзіліп, толғап қыңқылдап.

Домбыраға қосылып

Көкірегім де сарнады.

Кернеді, толды, тасыды,

Көзімнен жас парлады.

Біресе толып күш келіп,

Құлаштап бипыл шалқыды.

Біресе еріп балдай боп,

Үлбіреп және балқыды.

Тыңдаушы үйде әлеумет

Көңілденді, ойнады.

Тұнжырасып біресе

Тереңге сүңгіп ойлады.

Домбыраның күйлері:
Жас жүректің сыры еді,
Көңілдің зары, мұңы еді,

Көкірек сарын-үн еді.

Кеулеген рухтың иманы,

Шалқыған екпін күші еді.

Үлбірек, нәзік әм сезгіш,

Қайнаған жанның ісі еді. 1922жыл, Ташкент, Дұрмен.

АШ ҚАЗАҚ

(Қазақтың азаматтарына, қазақтың байларына тарту)
Ыстық күні, оттай құмы

Ми қайнатқан елсіз Бетпақ даласы.

Жолда жаяу, жүрісі баяу

Келе жатты қазақтың бір баласы.

Ол бір ерке, бағлан серке,

Елде жүрген көк өрімдей жас еді.

Енді ғаріп, болған арып,

Бұл қаңғырған қалтылдайды — аш еді.

Әрең басқан... өңі қашқан...

Тәлтіректеп аш-аруақ қуарған.

Шыққан жерден, тұрған көрден

Өліктей боп ұрттары суалған.

Біраз жүрді, біраз тұрды...

Аш-аруақ жол аузына құлады!
Біраз жатты... ышқынып қатты

Әлін жинап көтерілді, сұлады.

Тіреп жерді, бас көтерді,

Сорлы аш қазақ қалған күшін жинады.

Тәңір ісі, міне аш!

Жазасыздың шыбын жанын қинады.

Төңірекке көзін сүзіп,
Қазақ жұртын — бауырларын іздеді!
Өлгенінше жәрдем күтіп,
Тіршіліктен әлі күдер үзбеді!

«Тәңірім Алла-ай!...Адам жоқ қой?..

Жаратқан-ау, қинадың ғой жанымды!..

Көзіме жан көрінбейді...

Құрттың, Алла, бүйтіп қинап әлімді!..

Әділ едің, жасаған-ау!
Не жаздым мен, бір өзіңе мәлім-ді?
Жылаттың ғой жазасызды,

Масайратып өңкей жауыз залымды.

Итке, құсқа жем қылдың ба,
Үнсіз, нақақ азап тартқан тәнімді?

Бетпақ дала... жолдың аузы...

Көрсін қазақ аққан құмға қанымды!
Жомарт едің, мейірімді едің,
Бауырларым, бабам, қазақ қайдасың?
Бар еді ғой сансыз малың,

Ол мал қайда?.. Кім көрді оның пайдасын

Жәрдем күте жалғыз сенен...

Жайып қолды, жылап-еңіреп, сұранып...

Өлдім, міне, бауырларым!..

Айдалада, қаңғырып... аш... бұралып...»
Ыстық күні, оттай құмы
Күйдіреді. Елсіз Бетпақ даласы!
Бетпақ, меңіреу... жылап, еңіреп,

Жалғыз қалды сорлы қазақ баласы.

Қалды жылап!.. Жатыр сұлап...

Кімге міндет оның болу панасы?
Қалмас текке!.. Келешекке
Кім жауапкер, ойлап соны қарашы!?

1922жыл, 22-сәуір, Ташкент.

KІM ЖАУАПКЕР, ЖОЛДАС?

(«Тоқпаққа»)
Әлі елді жалмап жүр

Бұрынғы жауыз залымдар.

Болыс, тілмаш, манап болған,

Бұрын жұртқа мәлімдер.

Үкіметтің зор міндеті

Жауыздықты тиятын.

Қулық, сұмдық, қиянаттың

Тамырларын қиятын.

Өтірік, ұлтшыл, арам молда

Кім екенін білеміз.

Іске қолы жетпеген,

Ұлуына келеміз.

Жұртты алдаушы жылмаңдарды,

Өзім-дағы білуші ем.

Ес білгелі талайын-ақ

У тіліммен ілуші ем.

Жауапкер ме бұл айтқандар,
Аш қазақтың жайына?
Мен сөзімді айтып едім

Азаматқа, байына.

Қимылдасын азаматтар:

Өйткені олар жауапкер.

Жәрдем қылсын байларымыз!
Соны, «Тоқпақ», ойлап көр!

1922 жыл, сәуір. Ташкент.

НАДЕЖДА, ҮМІТ, ҮМИЛА...

(Н. К.)

Надежда, Үміт, Үмила,

Қарындасым, дәуренсің.

Шырағым Үміт, Үмила,

Аққуымсың, сәулемсің...

Түйін салып жас балғын

Алма ержетіп өседі.

Албырап биік саяда

Уыздай болып піседі.

Не шіриді, не құрт жеп,

Не бір кезде үзеді.

Сабағы қурап немесе

Үзіліп жерге түседі.

Сен алмасың биікте,

Сен әлі жас баласың.

Түскеніңді үзіліп

Білмей, қалқам, қаласың.

1922жыл, 28-мамыр, Ташкент,

Айт. Дұрмен.

КІМДЕ-КІМНІҢ ТАСҚЫН СУДАЙ ҚАЙРАТЫ

Кімде-кімнің тасқын судай қайраты,

Күркіреген бұлтты аспандай айбаты.

Екпін-күші асау тағы тұлпардай,

Серпіндісі тас түлекті сұңқардай.

Бауырларым, екпін күшті кернейік,

Ескілердің есебіне ермейік.

Ескі жоба, ескі өлшеу тар қапас,

Күшті жұмсап, ірікпей құлаш сермейік.

Қиырсыздың қиырына жетейік,

Өлшеуі жоқ көк мұхиттан өтейік.

Аспандағы алыс қызыл жұлдызды

Жерге әкеліп жердің көркі етейік.

Шешілмеген ескі жұмбақ шешейік,

Жерді, аспанды тынбай сүзіп кешейік.

Сансыз қиын бөгеттерді жолдағы

Қиратайық, уатайық, кесейік.

Қара жерден аспан асып ұшайық,

Жерді, аспанды біріктіріп құшайық.

Аспан, жерді қуыршақтай қапсырып,

Алып қолға ырғап, шайқап қысайық.

Асуы жоқ асулардан асайық,

Ашылмаған тас қақпаны ашайық.

Болмағанды болдырайық дүниеге

Жаңа тұрмыс қара жерге жасайық.

Кімде-кімнің тасқын судай қайраты,

Күркіреген бұлтты аспандай айбаты.

Екпін-күші асау тағы тұлпардай,

Серпіндісі тас түлекті сұңқардай.

Бұл сөзіме түсер жалғыз осылар,

Жар салысып, тізе қосып қарсы алар.

Дүбірімен дүниені жаңғыртып,

Ұран салып екпінді ерлер қосылар. 1922 жыл, 10-шілде, Орынбор.

МАРИЯҒА

(М. Н. М.)

Өмірімде іздегенім,
Талмай іздеп көздегенім —
Сен едің, жаным, сен едің!

«Бақытым менің жалғыз сенде...

Барлық дүние саған тең бе?» —
Деп едім, жаным, деп едім!
Қапияда ұшырастым,
Соқты жүрек, жандым... састым,

Ерік кетті — қарадым.

Көзден өткір оқ аттық...

Жолығыстық... сөз қаттық —

Періштеге баладым.

Ауыл бардық. Жүрдік. Қондық.

Ойнап киіз үйде болдық,
Жаттың маған тақалып,
Ақырын жұмсақ қол ұстастың:
Жүрегіңе қысып бастың,

Қолымды ұстап апарып.

Құшақтадым, қыстым сені,
Сен де сүйіп құштың мені,

Бал ерніңнен сүйдірдің.

Сені сүйді, сені, жаным —
Асау жаным, ыстық қаным,

Уыңа мені күйдірдің. 1922 жыл, Орынбор.

ИВАН МЕН МЫРЗАБЕККЕ

Иван менен Мырзабек,

Екеуін мені көрме жек.

Екеуіңе бұл сөзім,
Қарақтарым, қылма кек!
Туған жерім Сарыарқа —

Қиырсыз еркін кең алқа.

Арқаның тентек еркесі,
Тарқан-бұлаң серкесі,
Кемшілікті сүймейтін,
Қорқып басын имейтін,

Асау өскен тағымын,

Бостандықтың жағымын.

Жолдасым сирек, Иваным,
Болса түзік иманың,
Тілесең егер теңдікті,
Жойылсын десең кемдікті,

Сен бауырсың туысқан,

Бір мақсұтты қуысқан...

Ал Мырзабек, ашынам,

(Біледі мені жасынан).

Аулында ішіп қымызды,

Екпіндеп судай тасынам.

Күштіге қарсы тұрамын,

Нашарларға бұрамын.

Керек болған кезінде
Тыңдамаса сөзімді,
«Мырза-екеммен» соғысып,
Әлсіздерге болысып,

Қамшы, шоқпар ұрамын.

Қамшым менің білектей,
Айдары темір күректей,
Талай керді үйреткем,

Омыртқасын күйреткем.

Иван менен Мырзабек,
Екеуің мені көрме жек!
Қайтейін, тентек, тағымын,

Бостандықтың жағымын. 1922 жыл, 3-маусым, Ақтөбе жолы.

БІЗДІҢ ТҰРМЫС – ЭКСПРЕСС

Тұрмыстың қара ісіне,
Әлемді құл ғып күшіне,
Еріксіз жұтып ішіне,

Экспресс жөнейді.

Ғашықты жардан бөлсе де,
Талай жан жолда өлсе де,
Жасты, қанды көрсе де,

«Обал болды» демейді.

Жарым артта қаларын,
Меруерттей жасы тамарын,
Білсем де маған қарарын,

Поезға міндім таласып.

Талай жан жаннан айрылды,
Талай жар жардан айрылды,
Сұңқардай талай қайрылды,

Телміріп қалды адасып.

Экспресс зырлайды,
Ешқайда мойын бұрмайды,
Ешкімге қарап тұрмайды,

Аямай жанды баратыр.

Жарымды артта қалдырды,
Кеудені өртеп жандырды,
Алысқа көзді салдырды,

Ұшырып алға қаратып.

Аждаһадай иреңдеп,
Жорғалап кейде күйреңдеп,
Сумаңдап, кейде сүйреңдеп,

Экспресс зырлайды.

Ентігіп жылдам сыбырлап,
Аяқтары қыбырлап,
Адымы жиі жыбырлап,

Тұра тұр десем тұрмайды.

Зырла, экспресс, үш, зырла!
Жұлдыздай ақ, құлдырла!
Құйындай құтыр бұлдырла!
Аямай жүгір бәрің де!

Ерлер мінсе, шыдасын!
Қорқақтар мейлі жыласын,
Шыдамаса құласын!
Аямай сілте барыңды!

1922 жыл, 23-тамыз.

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.