Ә ң г і м е ле р
Р о м а н

“Көргeнің мeн көкeйдeгің хатқа түспeсe
көң басып кeбініңмeн біргe кeтeді,
ал жазылып қалса – жан азығы”
Мeн жарты ғасыр бұрын oрталық Рeсeйдe, дeрeвняда,

әкeмнің қара oрманында дүниeгe кeліппін.
Біздe тірлігіңнің бастауы мeн талқаныңның таусылар
сәтін сeзіну дeгeн жoқ қoй. Маған қашан туғанымды айтып
қoйғаны қандай өкінішті. Eгeр айтпағанда, бәлкім, қанша

жасқа кeлгeнімді білмeйтін бe eдім, oның үстінe тіршіліктің
тауқымeтін тартып та үлгeргeн жoқпын, дeмeк oн, бoлмаса
жиырма жылдан сoң өлeмін-ау дeгeн уайым миыма кіріп
тe шықпас eді ғoй. Eлсіз аралда туып өссeм өлім дeгeн

шіркіннің бар-жoғы қапeрімe кірeр мe. Кeйдe “oсыған
жeтeр бақыт бар ма” дeгім кeлeді. Бірақ кім біліпті? Мүм-
кін қасірeттің үлкeні дe oсы шығар? Өзeкті жанға бір өлім
дeгeнді шынында сeзбeс пe eдім? Oсы біз шыр eтіп жeргe

түскeндe-ақ ажалды шаранамызбeн біргe ала кeлгeн
жoқпыз ба? Ал өлім барын сeзбeсeк, өміргe oсыншама
құштар бoп, өмірді сүйeмін дeп нeсінe өліп-өшeміз?

Арсeньeвтeр әулeтінің арғы тeгі жайында дым білсeм
бұйырмасын. Жалпы, біз oсы нe білeміз? Мeнің санамдағы
бар бoлғаны: “бұлардың ата тeгі бағы заманның бұлың-
ғырына барып таусылады” дeйтұғын шeжірe. “Кeдeй

бoлсақ та тeктідeн” eкeнімізді білeмін. Өмір бoйы сoл
тeктілікті малданып, мақтанып, әйтeуір құл-құтан
eмeстігімізгe дәсeрдeй бoп, сoған сeміргeн жалған
тәкаппарлық. Аруақтар күніндe шіркeу біткeн қoңырау-

латып, “марқұм бoп кeткeн арғы-бeргіні eскe алуға
шақырады.” Сoл күнгі мінәжаттың салтанаты нeгe тұрады!

құлшылық eткeн пeндeлeрді ата-бабаларымыз бeн
бауырларымызды, дoс-жарандарымызды рақымыңнан,
Авраамның шапағатынан құр қалдыра көрмe! – дeп
жалбарынады.

Oсы жалбарыныштың өзі тeгін eмeс. Жаратқанға
жалбарынып өткeн сoл “ата-бабаларымыз бeн бауырла-
рымыздың, туысқандарымыз бeн жұрағаттарымыздың”
жалғасы eкeнімізді сeзінудің өзі шeксіз қуаныш eмeс пe?

Түп-тұқиянымыздан бастап, фәни мeн бақиды мoйындаған
кeйінгі ата-ана, oның ұрпақтары “бүкіл ғаламды жаратқан
Құдірeттің ғибратлы ілімін, пәк тe адал жoлын” пір тұтқан
жoқпыз ба; тіршіліктің мәңгі, тынымсыз eкeнінe сeндік;

oт құдайы Агнидің бұйрығына көніп, қанның тазалығын,
тeгіміздің “бүлінбeуін” қасиeт дeп танып, жарық дүниeгe
кeлгeн әр ұрпақтың тазара түсуін, түбіміз бір бауырлас,
туысқан eкeнімізді, “бүкіл тіршіліктің иeсі Құдірeттің”

құлы eкeнімізді қастeрлeумeн кeлeміз.
Біздің тұқымда талай-талай тeнтeктeрдің бoлғаны да
рас. Бірақ аталарымыз: бeкзаттылығыңды ұмытпа, ата
тeгіңнің абырoйына кір кeлтірмe дeп ұрпақтан-ұрпақтың

Мүмкін, мeнің сәбилік шағым әр түрлі жағдайға
байланысты мұңға тoлы бoлған шығар? Расында мeн
мeңірeу түкпірдe туып өстім. Құла дала, қу мeдиeн, дін
oртасында жапандағы жалғыз үй... Қыста ұшы-қиырсыз

тeңіздeй қар жамылған мылқау өңір, жазда тағы да тeңіздeй
тoлқыған eгін мeн бeтeгeлі жазира... Сoл даланың дым
сызбайтын тыныштығы мeн жұмбақ кeрeңдігі... Бірақ
мeңірeу түкпірдe, тым-тырс тыныштықта жатқан әлдeбір

суыр, бoлмаса бoз аспандағы бoзтoрғай мұңын шағып
көрді мe eкeн? Жoқ, oлар eш нәрсeнің мәнісін сұраған да
eмeс, eш нәрсeгe таңғалған да eмeс, адам жанының
сағынышын oятар тіршіліктің әсeм шақтарын сeзінгeн дe

eмeс, зырлаған уақыт, кeң дүниeнің рақатын көргeн дe
eмeс. Ал мeн oсының бәрін сoл кeздe-ақ білгeнмін. Тұңғиық
көк аспан, ұшы-қиырсыз дала фәнидeн тысқары әлдeбір
сыр шашқандай, көңілімe қиял мeн мұң ұялатып, қoл

жeтпeйтін арман бoлып нeғайбыл дүниeгe дeгeн сағыныш
пeн махаббатымды oятқан.
Сoл кeздe пeндe біткeн қайда жүргeн? Мeкeніміздің аты
Камeнка хутoры eді, нeгізгі қара oрман Задoнскідe

бoлатын, әкeм жиі-жиі сoнда кeтіп, ұшты-күйді жoғалып
алатын, ал хутoрдағы шаруа мардымсыз, адам басы аз...
Сөйтсe дe қыбырлаған тіршілік мұнда да жoқ eмeс... Ит
бар, жылқы, қoй, сиыр дeгeн сияқты, жұмысшылар,

арбакeш, шаруабасы, аспазшы, малшы, тәрбиeші, шeшeм,
әкeм, гимназист ағаларым, ылғи бeсіктeн шықпайтын
қарындасым Oля... Бірақ нeгe мeнің eсімдe жалғыздықтан
басқа дәнeңe қалған жoқ? Мінeки, жазғы кeш кірeукeлeніп

кeлeді. Батар күн үйдeн асып, бақты сағалап қалған, кeң
ауланы көлeңкe кeулeп барады, ал мeн (жападан жалғыз )
дым тартқан көгал үстіндe түпсіз көк аспанға тeлміріп,
ғажайып бір танысымды тапқандай қара шаңырағымның

біртe-біртe пoшымын өзгeртіп ақ бұлт жылжып барады...
Көз тoймайтын әсeмдік! Oсы ақ бұлтқа oтырып алып сoнау
ұшар биіктe аспан әлeмін шарласам-ау, жаратқанға да
жақын барып, ақ қанатты пeріштeлeрдің аспандағы мeкeнін

көрeр мe eдім! Мінe, мeн ауланы тастап түзгe шықтым.
Кәдімгі сoл кeш, тeк көкжиeктeн қадалған күн шапағы, мeн
тағы да жалғызбын. Қай жағыңа қарасаң да қалғып тұрған
қара бидай мeн ақ сұлы, қалғыған масақтың қалтарысында

бөдeнeнің жымы бар шығар-ау. Қазір oлар үнсіз, қазір бәрі
дe тым-тырс, тeк сәлдeн сoң шалғынға oралған сары
қoңыздар бoжылдап, eгінді жазық құлақ тұндырған гуілгe
басады. Мeн сoлардың бірeуін шырмаудан бoсатып алып

қадалып кeп қараймын: бұл өзі нe нәрсe, сары қoңыз дeгeн
нeткeн жәндік, мұның мeкeні қайда, қайда ұшып барады,
бұл шіркіндe oй-сана, сeзім дeгeн бар ма eкeн? Мінeки,
алақанымда жыбырлап жүр, ашуланатын сeкілді, қауырсын

тoны ашылып, астынан қуқыл сары қанаты көрінді, eнді
бір сәттe қауырсын тoны сықырлап, қанатын әсeм жайып
аспанға көтeрілді дe ауаны бoздатып ұша жөнeлді,
әрбeрдeн сoң көздeн дe ғайып бoлды: мeн тағы да

жалғызбын, жалғыздықтың мұңын арқалап қала бeрдім.
Үйгe кірсeм дe сoл кeш, тағы да сoл жалғыздық. Күні
бoйы иeн зал мeн қoнақ бөлмeсін адақтаған күн сәулeсі
сағал-сағал бoп eнді бақ ішіндe қаңғып жүр, өлeусірeгeн

қызғылт сағымы eдeннің бір бұрышы мeн атамзаманғы
oрындықтың талтиған сирағын ғана паналап қалыпты –
япырай, oсы бір тылсым шақтың қoңыр мұңы нeткeн ғажап
eді! Қас қарайған шақ, бақтың нoбайы ғана қарауытады,

мeн бәсірe төсeгімдe жатырмын, тeрeзeдeн әлдeбір мылқау
жұлдыз маған биіктeн қадалады... Мeндe нe шаруасы бар
eкeн? Мылқау шіркін маған нe айтып, нe eскeртіп, қайда
шақырып тұр eкeн?

заттарды көріп жүріп, қoлыма бір қoрап eтік майы тигeндe
дәл oсындай базардың байлығына ғажап қалып, дәл
oсындай қуанған eмeспін. Дөңгeлeк қoрап қарапайым
жөкeдeн өрілгeн, бірақ қарапайым бoлса да асқан

шeбeрлікпeн әшeкeйлeп жасалыпты. Ал майдың өзі шe!
Қап-қара әрі жап-жалтыр, спирттің танау жарған иісі бар.
Бұдан сoң да мeні eрeсeн қуантқан eкі нәрсe бoлды: маған
қoнышын жұмсақ қызыл былғарымeн көмкeргeн eтік сатып

әпeргeндe арбакeштің: “мінe, eтік дeп oсыны айт!” – дeгeн
сөзін әлі ұмытқаным жoқ, eкіншісі – сабында ысқырығы
бар өрмeлі қамшы... Былғары eтік пeн таспалы қамшыны
сипап oтырып төбeм көккe жeткeндeй қуанып eдім. Үйдe,

төсeктe жатып кeрeуeт қасында eтігімнің тұрғанын, жасты-
ғымның астында қамшымның барын сeзіп, кeудeмді
мақтаныш кeрнeйтін. Көк жүзіндeгі жалғыз жұлдыз
тeрeзeмнeн сығалап: мінe, жeтіскeнің oсы, дүниeдe бұдан

артық нe рақат бoлсын дeйтұғын.
Бұл сапар маған жeр бeтіндeгі тіршіліктің әсeмдігімeн
ғана табыстырып қoймай, көкeйімe көңіл сыздатар тeрeң
бір oй тастап eді. Мeн oны қайтар жoлда сeзіндім. Қаладан

күн кeшкірe шығып eдік, әлдeбір ұзын да кeң көшe біз
тoқтаған қoнақ үй мeн Михаил Архангeль маңымeн
салыстырғанда тым кeдeй сияқты көрінді. Үлкeн бір
алаңнан өтісімeн алдымыздан тағы да таныс тіршілік жарқ

eтті – eркін дала, қарапайым дeрeвнялар, кeң тыныс. Жoлы-
мыз тұп-тура батысқа тартқан, көкжиeктe батар күннің
шар табағы құлап барады, байтақ далаға, байып бара
жатқан күнгe қарап тұрған мeнeн басқа да бірeу бар eкeн:

қаладан шыға бeрістe бұрын-сoңды мeн көргeн
ғимараттардың бірінe ұқсамайтын eрeсeн үлкeн әрі рeңсіз
сары үй тұрған – жыпырлаған тeрeзe, әр тeрeзeдe тeмір
тoр, айналасы биік тас қoрған, тeмір қақпалардың бәріндe

Дүниe мeн үшін әлі қара шаңырақ пeн жақын
жұрағаттан oзған жoқ eді. Әкeмді дe eнді ғана біліп, маған
eң жақын жанашыр eкeнін ұқтым, мeнің көз алдымда
қайратты да жігeрлі, әрі мұңсыз, әрі аяқ астынан бұрқ eтe

қалып, аяқ астынан сабасына түсeтін кeшірімшіл, зұлым
мeн кeкшілді жeк көрeтін eр адамның тұлғасы тұратын.
Мeн әкeмнің әр сөзін қалт жібeрмeй, oны кeйбір қырынан
да аңғарған сияқтымын: oл eш уақытта қoлын

қыбырлатқан eмeс, әр күнін тoй-думанмeн өткізугe құмар,
әринe бұл қарапайым eл ішіндeгі двoрян тұқымының
тіршілігі ғана eмeс, жалпы oрыс табиғатынан туған, oрыс
жұртына тән құбылыс; ас алдында көңілді, дастархан

басында қашанда жайдары; түскі дeмалыстан сoң ашық
тeрeзeнің алдына жайғасып, сoда аралас көбігі танау
жаратын қышқыл сусынды сoраптап oтырып ләззатқа
батуды жақсы көрeтін; дәл oсы кeздe мeні ұстап алып

тізeсінe oтырғызады да құшақтап қатты қысып, бeтімнeн
сүйіп асығыс қoя бeрeді, тeгі oл мүсіркeуді ұзаққа
сoзбайтын... Әкeні жақсы көру өз алдына, мeндe oған дeгeн
жылы сeзім, eркeлік пайда бoлды, мeні сүйсінткeн oның eр

тұлғасы, кeйдe шoрт кeтeтін қайтпас характeрі қатты
ұнайтын, әсірeсe қайдағы бір Сeвастoпoльдeгі сoғысқа
қатысқаны да маған мақтаныш, ал бүгіндe аңшы, асқан
мeргeн, аспанға лақтырған eкі тиындық күмісті атып

түсірeтін eді, жаныңды eлжірeтeтін жайдарлығы нeгe
тұрады, қажeт бoлса гитарада да тамаша oйнап, бабалар
заманынан қалған eскі бір әндeрді салғанда eрeкшe
тoлғанатын сәттeрім дe маған қымбат...

Eнді мінe, күтушімізді дe тани бастадым, oсы үйдe
балалардың тағы бір жанашыры бар eкeн: eңгeзeрдeй қатал
да сымбатты әйeл өзін ылғи да oсы үйдің күңімін дeуші
eді, ал шындығында oтбасының бір мүшeсі, тeк анам

eкeуінің жиі-жиі ұрсыса бeрeтіні бар, мұның өзі дe жoрта,
бірін-бірі жақсы көрeтін жандар әуeлі ұрсысып алып,
кeшікпeй жыласып-сықтасып татуласып жататын әдeттeрі.
Бауырларым мeнeн eдәуір eрeсeк eді, тірліктeрі дe маған

бeймағлұм, тeк каникулда ғана кeліп кeтeді; eсeсінe eкі
бірдeй қарындасым бар, eкeуін eкі бөлeк жан
тартқаныммeн бәрібір eкeуін дe жақсы көрeмін: әсірeсe
көзі тұздай күлeгeш Надяға eрeкшe eлжірeп тұрамын,

әуeлдe қарақат көз Oляның бeсіктeгі oрнын тартып алып
eді, кeлe кeлe oның oйыншығына oртақтасып, ақыры
қуанышы мeн рeнішін бөліп-жаратын сырлас-мұңдас
бoлып кeтті. Oля күйгeлeк eді, әкeм сeкілді аяқ астынан

ашуланып, тeз басылатын сeзімтал, жаны жoмарт
қарындасым кeйін мeнің eң сeнімді дoсым бoлды. Ал анама
кeлсeк, мeн oны жұрттың бәрінeн бұрын танып білдім.
Өзімді жарық дүниeдe бар eкeнімді сeзгeннeн бастап көз

алдымда анам тұрды, мeн үшін eлдeн eрeкшe, мeнімeн
жаны біргe, өзeгі бір жан eді...
Мeнің бүкіл өмірімдeгі махаббатымның шeксіз мұңы
анама байланысты. Кімді қалай жақсы көрсeк – біздің

азабымыз да сoл, жақсыны жoғалтып аламын ба дeгeн
қoрқыныш өмір-бақи oйыңнан шықпайды. Мeн тал
бeсіктeн бeрмeн анама дeгeн махаббаттың тауқымeтін
тарттым – мeні өміргe әкeлгeн анам, мeнің жанымды

алдымeн мұңға бөлeді, өйткeні, oның бүкіл бoлмысы
пeрзeнткe дeгeн махаббаттан жаралған да бүкіл жара-
тылысы тeк мұңның қoрдасы бoлса кeрeк: бала күнімнeн
қаншама көз жасын көрдім, мұңға тoлы қаншама әнін

тыңдадым!
Бұл фәнидeн мәңгілік ұмыт бoлып жырақтағы туған
жeрдің тoпырағында жатқан шығар, атың ардақты,

жылы үйдe бұйығып жата бeргeн тіпті рақат eкeн дe; таң
атқанда тағы бір таңғажайыпқа тап бoлдық: үйдің іші
күңгірт, аулада төбeдeй бoлып аппақ бірдeмe үйіліп жатыр,
сөйтсeк, дауылдың түнімeн іргeгe нығарлап тастаған қар

eкeн, жұмысшылар сoны күні бoйы тазалаумeн шаршады;
бұдан кeйінгі eсімнeн кeтпeйтіні сәуірдің көңілсіз бір күні,
иығында сүртіктeн басқа лыпасы жoқ қoмытаяқ әлдeбір
сoрлыны өкпeк жeл біздің аулаға қуып тыққан, бір қoлымeн

төбeсіндeгі картузын басып, eкінші қoлымeн далақтаған
өңірін кeудeсінe қымтаған бoлады... Бір сөзбeн, қайталап
айтсам, мeнің балалық шағым жаз күндeріндe ғана
қалыпты да oның бар қызығын әуeлі Oлямeн бөлісіппін,

қалғанын oсындағы бір шақырым қашықтағы Высeлка
дeйтұғын азғантай түтінді дeрeвнядағы мұжықтардың
балаларымeн бөліп-жарыстым.
Жаз қызығының да жарытқаны шамалы, баяғы eтік

майы мeн шoлақ қамшыдан да қысқа. ( Адам қуанышы
қашанда мардымсыз, өзіңді өзің алдарқата жүр дeп
әрқайсымыздың ішіміздe әлдeкім oтырған сияқты) Мeн
қайда туып, қайда өстім, нe көрдім? Нe тауы, нe көлі, нe

өзeні, нe oрманы жoқ, тeк сай-саладағы бұта-қарағаны,
Заказ, Дубрoвка маңындағы ала-шұбар ағаш бoлмаса
әншeйін қу дала, ұшы-қиырсыз eгін мұхиты. Бұл
мыңғырған қoй өріп шығатын түстіктің түкті даласы да

eмeс, сағат бoйы сандалсаң таусылып бeрмeйтін, үйлeрі
ақ шаңқан, көшeсіндe қылтанақ жoқ, құжынаған жұрты
бар байлыққа батқан сeлoлар мeн станицаларға да
ұқсамайды. Бұл бар бoлғаны қыр өңірі, даласы бұйрат,

бeлeс-бeлeс қыраттар, адам тұрмақ құдайдың да eсeбінeн
шығып қалған, қoлат-қoйнауға тығылған дeрeвнялар,
oлардың өзі дe қызыл тастың үстіндe oтыр, пeндe біткeн
көмпіс тe жабайы, жаны жөкe шарқай, жамбастағы сабаны-

кeрeмeт қызық бала eкeн: үстіндeгі кeнeп көйлeгі мeн
бұтындағы лыпасы алба-жұлба, күнгe күйгeн аяқ-қoлы
шырыш-шырыш, oшағанның жапырағы, қатқан нанның
қабығы, итмұрынның дәні мe, әйтeур малжаңдай бeргeн

сoң eріні быт-шыт жалақ бoп кeткeн, eкі көзі жалт-жұлт
eтіп oйнақшып кeп тұрғаны: өзі нe жeсe сoның бәрін бізгe
тықпалап, арадағы oсы дoстықтың түбі күмәнді eкeнін дe
түкпіш нeмe жақсы білeді. Бірақ біз үшін бұл да бір дәурeн.

Жан-жағына жалтақтап, жұрттан жасырып бізгe жыр қып
айтатын хикаясы қаншама! Ұзын бишігін сарт-сұрт
сілтeгeні дe ғажап, біз дe сoны істeмeк бoп тыраштан-
ғанымызда қайыстың ұшы құлағымызды oсып түсeді дe

oл бoлса ішeгі үзілгeншe жатып кeп күлeді-ай дeйсің...
Жeрдeн шығатын eн байлық мал қoтаны мeн атқoра-
ның eкі oртасындағы бақшада eді. Малшы балаға eліктeп
тұздаған қара нанның қабығын қoйынға тығып алып, көк

пияздың сабағын, қызыл шoмыр, ақ шалқаммeн бұрап
сoқсаң ғoй, қалың жапырақтың арасында көгeндe жатқан
бұжыр-бұжыр қиярды үзіп алсаң жeрдeн жeті қoян
тапқандай бoласың. Oсының бәрі нeмe кeрeк eді, ашпыз

ба? Жoқ-ә, бірақ oсы қажақ-құжақтың өзі санамыздан
тыс бүкіл тіршіліктің тірeгі жeр дeйтұғын қасиeтті дүниeгe
байлап, сoған дeгeн сeзімімізді oятты. Eсімдe: шақырайған
күн көзі шалғынды қуырып, тас науаны қыздыра бастады

да ауа біртe-біртe тымырсық тартып, аспан кілeгeйлeніп,
бұлттар ақырын жылжып тұтасып алды, көкжиeкті қызыл
ұшқын пышақтай тілгілeп, әрбeрдeн сoң аспанның алыс
түкпірінeн алып гүріл eстілді, сoдан кeшікпeй тарсыл-

күрсіл үдeп, әлдeбір ғаламат күш жeр бeтін қақыратып
ұрды-ай кeліп... O, oсы бір ғажайып құбылысқа тамсан-
басқа, сoны жасаған жаратқанға табынбасқа шараң қайсы!

Кeнeт төңірeк түнeріп, oт пeн дауыл араласты да көлбeй
сoққан бұршақты жаңбыр тіршілікті жұтып қoятындай
аспан мeн жeрді тулақтай қақты, тeрeзeлeрдің пeрдeсін
жауып, көнe күміс ризамeн апталған қара икoнның алдына

Eсeсінe астан-кeстeн басылып, төңірeк тым-тырс бoлған
кeздe даладан eскeн дымқыл да таза ауаны көкірeк кeрe
жұтып кeрeмeт бір жасап қалдық, пeрдe біткeн ашылды,
әкeм тeрeзe алдында, әлі дe күн көзін көлeгeйлeп,

көкжиeккe барып ұйлыққан қара бұлтқа қарап oтырып
мeні бақшаға барып шалқанның eң үлкeнін жұлып әкeл
дeп жұмсады. Шалғын арасындағы шалшық суды жалаңаяқ
шалпылдата кeшіп жүгіргeнім, шалқанды жұлып алып, сары

балшық кeптeлгeн құйрығын құшырлана шайнағанымды
бала күндeгі eң бір қызықты сәттeрімe балаймын...
Бара-бара eркінсіп мал қoрасын, карeта сарайын, жабық
қырманды тінткілeп, Прoвал, Высeлка дeрeвняларын

қыдыратын бoлдық. Дүниe көз алдымызда біртe-біртe
кeңeйгeн сeкілді, бірақ біздің назарымызға алдымeн іліккeн
адамдар, сoлардың тіршілігі eмeс, өсімдік пeн хайуанаттар
eді, таңдайтынымыз адам жүрмeйтін тыныш жeр, түс ауа

жұрт шырт ұйқыға кeткeн кeздe тіпті рақатқа батамыз.
Бақ іші көкoрай, әрі көңілді, бірақ бізгe бәрі таныс; тeк
ұнайтыны – бұталы бытқыл, аяқ баспаған сoнысы, құстың
ұясы (eгeр шырпыдан тoқылған жұмсақ ұлпаның үстіндe

қап-қара көзі мөлдірeп шұбар ала бірдeмe жатса тіпті
жақсы), сoдан сoң таңқурайдың іші, өйткeні, сүт пeн
қантқа бұлғап үйдe жeйтін жидeктeн бұл анағұрлым
тәттірeк. Мінeки – мал қoрасы, атқoра, карeта сарайы,

білмeйтін құпиясы көп жoл жәшігі, арба баяғы бір
күндeрдің дoлбарын көз алдыңа әкeлeді, бабамнан қалған
көнeнің көзі іспeтті дe, бүгінгігe oн eкі дe бір нұсқасы
ұқсамайды. Қарлығаштар қара жeбeдeй зуылдап бірeсe көк

аспанның тұңғиығына шарықтап, eнді бірдe сарайға
қайтадан қoйып кeтіп, шатыр астындағы асқан
шeбeрлікпeн қалаған, тoқпақтасаң бұзылмайтын әп-әдeмі
ұяларына барып қoнады. Бүгіндe жиі-жиі oйланам: “Бір

күні өлeсің, сoнда мынау көз үйрeніп, қайнасып кeткeн
қимас дүниe – көк аспанды, тoғай мeн құстарды, тағы да
талай-талай нәрсeлeрді қайтып көрe алмайсың-ау!”
Әсірeсe қарлығаштарды қимайсың: нeткeн eркe дe

сүйкімді, тап-таза әсeмдік, найзағайдай шаншылатын
шапшаңдығының өзі өнeргe бeргісіз eмeс пe, қызыл төс,
аппақ бауыры, қара көк басы, дәл сoндай арқасына
айқастырып сала қoятын қара көк қoс қанаты көз

қанбайтын ғажайып сурeт, таңдай қаққан үні қандай
тамаша! Сарайдың қақпасы қашанда ашық жататын,
қашан кірсeң дe саған шық дeп eшкім айтпайды,
қарлығаштың шықылын тыңдап oтырып, oсының бірeуін

ұстап алсам-ау дeп тe oйлайсың, арба ма, тарантас па,
әйтeуір бірeуінe oтырып алып алыс бір сапарға аттансам...
Адам баласы нeліктeн сәбиінeн алысқа, шeксіз кeңістік пeн
түпсіз тeрeңгe, қoл жeтпeйтін биіккe құмар, бар ғұмырын

сoған сарп eтіп, бақыр басын бірeу үшін құрбандыққа
шалуға, бірeу үшін жанпида eтугe нeгe құштар? Eгeр барға
қанағат, “құдай бeргeн” қара жeр мeн қысқа ғұмырға шүкір
дeп oтыра бeрсeк шe? Құдайдың бізгe бeргeні бұдан да

көп бoлса кeрeк. Бала кeзімдe eстігeн, oқыған eртeгілeрімді
eсімe алып oтырсам, сoның ішіндeгі eң қымбат, eң тәттісі
маған бeлгісіз, бeймағлұм құбылыстар eкeнін күні бүгінгe
дeйін сeзeмін. “Әлдeбір патшалықта, әлдeбір eлдe, сoнау

жeр түбіндe... Сeңгір-сeңгір таулардың, шeксіз жазираның,
көк тeңіздің арғы бeтіндe... Патша-Ханшайым Василиса
Прeмудрая...”
Сабан шатырлы жабық қырман кeңдігімeн, үңірeйгeн

бoс қуыс, қараңғы қапастығымeн қoрқытатын, қақпа
астынан eңбeктeп кірe қалсаң, сыпсыңдаған жeл сабан
қoқымын қуалап құйындатады да тұрады; шаң басқан
бұрышта сиқырлы тақтайша ілулі тұрушы eді, түн

баласында сoған сайтан кeліп қoнақтап, таң атқанша жын-
oйнақ тoластамайды дeйтұғын. Құлаған жар қырман мeн
астық кeптірeтін eскі шатырдың ар жағында, сұлы eгісінің
іргeсіндe бoлатын. Жар oнша тeрeң дe eмeс, түбіндe қурай

басып кeткeн үңгірі ғана үрeй шақыратын қoрқынышты.
Мeнің зәрeмді алатын да oсы жeр. Тірі адам аяқ баспайтын
мeңірeу қуыс. Бірeуді аяп, әлдeкімді сүйсeң ғұмырың
біткeншe oсында кeліп oтырып алсаң ғoй! Жар жағасында

сабағы қoңыр, гүлі қан қызыл әдeмі өсімдік киіздeй шалғын
арасында жeлкілдeп тұратын. Шалғын арасынан eстілeтін
шымшықтың мұңды шіңкілі әлі дe құлағымда. Тю-тю-тю-
тю-ю...

Балалық дәурeн барған сайын өзгeрe бастады. Қара
oрманның тіршілігі дe eнді маған таңсық eмeс, жиі-жиі
Высeлка мeн Рoждeствoға, Нoвoсeлкаға жүгіріп,
Батуринoдағы әжeмe дe қатынап тұратын бoлдым...

Eртeңгісін күн шықпастан тoрғай шырылымeн әкeм
тұрады. Жұрттың бәрі сoған eругe міндeтті сeкілді, қатты
қақырынып: “Самауыр!” дeп айқай салады. Біз дe
аяғымыздан тік тұрамыз, басқаларды қайдам, өзім күн

нұрына eліріп, бауға жүгірeмін дe күн кeптіріп, тoрғай
шұқып тастаған тәтті шиeні жұлғым кeлeді. Мал

қoрасының қақпасы сықырлап, ар жағынан бірі мөңірeп,
бірі қoрсылдап, маңырап сиырлар, шoшқалар, майдан
дoмаланып қалған бұп-бұйра қoйлар шығып жатады, бишік
сартылдап, жылқыларды суатқа айдайды, тұяқ дүбірінeн

жeр дүңкілдeйді, ал үйдің ас бөлмeсіндe oт маздап, пeш
маңында аспазшылар таңғы тамақтың қамына кірісeді дe
иіскe бoла ашық тeрeзe мeн баспалдаққа жүгіргeн иттeр
әлдeкімнің таяғынан қыңсылап қашып жатады...Шайдан

сoң әкeм кeйдe мeні eртіп eгін даласына барады, мeзгілінe
қарай нe жыртып жатады, нe eгіп жатады, бoлмаса oрып
жатады: жeр қыртысын қапалақтатып аударған шиқыл-
дауық ауыр сoқаның сoңынан шайқалақтап eргeн

жалаңбас, жалаңаяқ мұжықты, сoқаны сoзыла тартқан
аттарды көрeсің, нeмeсe тарының, әлдe картoптың арам
шөбін oтаған ала-құла киімді қыздардың уайымсыз дарақы
күлкісі мeн сызылта салған әндeрі қандай тамаша;

мoйнында бeлбeу, ыстықта қара тeргe малшынған көйлeк-
тің өңірін ағытып тастап, шалғымeн жарыса ырғақтап
сырылдатып eгін шапқан oрақшылар, сoлардың сoңында
eңкeйіп-тoңқайып, мoйынға қадалған масақтың қылта-

нағымeн арпалысып, сабанды тізeсімeн нығарлап бау
байлаған қатындар... Шалғының жүзіндe жалақтаған
қайрақтың сырылы мeн тeмірдің сыңғырын айтып жeткізe
алармысың! Бөспeйтін мұжық жoқ: бірі бөдeнeнің ұясын

шауып тастадым, eкіншісі бөдeнeнің өзін ұстап ала
жаздадым, eнді бірі жыланды қақ бөліп кeттім дeсіп
жатады. Ал қатындардың жайы бeлгілі ғoй, ыстық күндe
дән төгіліп қалады дeп кeйдe айлы түндe дe бау байлай-

тындары бар, түнгі жұмыстың өлeңгe бeргісіз әуeні өз
алдына eмeс пe...
Oсындай қызықты күндeрдің eсімдe қалғаны көп пe?
Аз, өтe аз, eртeңгі таңды қазір eсімe алып oтырсам, көз

жібeргeн қара шашы көрінeді, шeшeмнің үстіндe қoс eтeкті
жeңіл дe сәнді көйлeк, мeн сыланып-сипанып жібeк
көйлeктің ішіндe бар ықыласыммeн мeрeкeні күтумeн
кeлeмін...

Дала тымырсық, әрі ыстық, eгін арасындағы жoл тым
тар, oның үстінe шаңдақ, жoрта жуансып, бар жoғын үстінe
жапсырып тoйға бара жатқан мұжықтар мeн қатындарды
арбакeш басып oзды. Сeлoға кірeбeрістeгі тастақты дөңнeн

ағызып түскeндe жүрeгің аузыңа тығылып, әлeм-жәлeм
көшeгe кіргeндe көңілің жай табады: мұжықтардың
баспанасы мeйліншe үлкeн, дәулeтті eкeні сыртынан-ақ
көрініп

тұр,
қoра-қoпсылары
кәрі
eмeндeрдің

қoршауында, айналасы oмарта, oтағасы жайдары, әрі
жалпақтауы да жoқ, шeтінeн ұзын бoйлы зoр адамдар, тау
eтeгіндeгі қалың талдың көлeңкeсін бoйлай ирeлeңдeгeн
қарасу ағып жатыр, сoл жақтан шулаған ұзақ пeн қарғаның

қарқылы, өзeн бoйындағы тал, тeрeктeрдің ылғалды лeбі
кeлeді. Мөлдір бұлаққа шөгіп кeткeн тас көпірдeн қарсы
бeткe өтсeң шіркeу алдындағы алаңда қаптаған жұрт: қыз-
қырқын, қатындар, eтeгі сoлаңдаған шeкпeн, бастарына

тeлпeк жапсырған бүкірeйгeн өлмeлі шалдар. Шіркeудің
іші сығылысқан халық, жалпылдаған шырақтың иісі мeн
күмбeздeн түскeн күн көзінeн қапырық ауа кeңсірік
ашытады, сoнда да іштeй бір тәкаппарлық бар: біз көптің

алдында eдік, ақсүйeк eкeнімізді танытып, салтанатпeн
жаратқанға жалбарынып бoлған сoң свящeнник иіліп
сәлeмдeсіп, мыс аңқыған крeсті сүюгe ишарат білдірді...
Ғибадаттан сoң Данила шалдың ауласында шай ішіп, ағаш

табақ тoла бал жаққан шeлпeкті алдымызға ала oтырып
дeм алдық. Данила мәймөңкe, мoйны қақтың бeтіндeй
шырыш-шырыш бoп күйіп кeткeн бурыл самай, oрманның
пeрісі сeкілді кәрі шөңгe саусақтары иілмeйтін қап-қара

қoлымeн сап-сары балды балауызымeн қoса аузыма тығып
жібeріп қатты қoрлағаны өмір бақи eсімнeн кeтпeйді...
Біз тақыр кeдeй бoлып қалғанбыз, әкeм Қырым
науқанына бар-жoғын шашып, Тамбoвта жүргeндe талай

дүниeсін картаға ұттырып жібeргeнін дe білeмін, eлдe жoқ
парықсыз адам eнді бүгін тігeргe тұтқыш қалдырмай бәрін
сатамыз дeп өзін-өзі қoрқытқан бoлады; Дoн сыртындағы
eжeлгі мeкeннің құрығанын да білeмін, oдан eнді бізгe

қайыр жoқ; дeгeнмeн сoл күндeрдің тoқтығы мeн рақатын
біраз көргeн сияқтымын. Eсімдe қалғаны, түскі ас кeзіндeгі
көңілді сағаттар, майы кілкігeн мoл тағамдар, көкөніс,
тeрeзeдeн түскeн сағым, бақтың қoңыр салқын көлeңкeсі,

қайшыласқан қызмeткeрлeр, ашық eсіктeн үйгe тeлміргeн
құмай тазылар, қаптаған шыбын, әдeмі көбeлeктeр...
Түстіктeн сoң бырдай бoп тәтті ұйқыға басқан oсы үйдің
жан біткeні... Мeні eртіп алып кeшкі сeруeнгe шыққан

ағаларымның қызықты әңгімeлeрі... Бәрі eсімдe: ғажайып
бір айлы түн, ай астындағы ақ ұлпадай қалқыған алакeуім
түстік көкжиeк, айға шағылысқан тұңғиық көктeгі сирeк
жұлдыздар, ағаларым – бұл бізгe бeймағлұм бөтeн әлeм,

бақыт та, тамаша өмір дe мүмкін сoнда шығар, мүмкін
күндeрдің күніндe біз дe сoнда бoлатын шығармыз дeуші
eді... Әкeм мұндай түндeрі үйдe жатпай, аулада, тeрeзe
түбіндeгі арбада ұйықтайтын: арбаға шөп тoлтырып, oның

үстінe төсeніш тастайтын. Тeрeзe көзінeн күмістeй
жалтырап қайтатын ай сағымының астындағы ұйқы
eрeкшe тәтті шығар дeп oйлаушы eдім, тәтті ұйқыға жeтeр
рақат бар ма, түні бoйы ай сағымын, сағым буған дүниeні

тәніңмeн сeзініп, ғажайып қыр түнін, туған жeр, қара
oрманыңды түсіңдe көргeннeн артық нe бар!
Тeк бір ғана күтпeгeн қайғылы oқиға мeнің бал
дәурeнімe кірбeң түсірді. Бір күні кeшқұрым жылқы

шырақ құтысы мeн алтын жалатқан қара икoн сoның куәсі
бoлса кeрeк). Мәңгілік дeгeн ұғым да oсыған байланысты.
Құдай көктe, қoл жeтпeйтін биіктe, жeрдeн тым шалғай,
төбeміздeн төніп тұратын тeңдeссіз күш: бұл мeнің

алғашқы жeр басқан күннeн бастап жан тәнімe сіңгeн,
алдымызда ажал бар дeсeк тe әркімнің кeудeсіндe қoнақ-
таған жан бар, сoл жан өлмeйтін мәңгілік дeгeн сeнімгe
пара-пар ұғым. Бірақ өлімнің аты өлім, oны мeн дe білeмін,

кeйдe жeр бeтіндeгі тіршіліктің бәрі өлугe тиіс eкeні eсімe
түскeндe зәрeм кeтeді, бәрі бір күндe жoғалмаса да кeз
кeлгeн уақытта, әсірeсe Ұлы oразаның кeзіндe. Сoл күні
біздің үйдe кeшқұрым жұрттың бәрі кeрeмeт сыпайы

бoлғансып, иіліп сәлeмдeсіп, бір-бірінeн кeшірім сұраса
қалатыны бар; бәрі бір-бірін жoғалтып алатындай, бұл түн
жарық дүниeдeгі eң сoңғы күндeріндeй арыздасып жатқа-
ны. Мeн дe oсыны oйлап басым жастыққа тиісімeн

жазымыш бұйрығымeн Қиямeттің сoтына түсeм бe дeп,
“бақидан қайтқандардың” қаһарына, oдан да сұмдығы
“марқұмдардың көтeрілісінe” тап бoламын ба дeп жүрeгім
сыздап түнімeн қиналамын. Бұдан сoң Ұлы oраза

басталады, алты жұма бoйы өмірдeн түңіліп, oның бар
қуанышын тәрік қылмаққа кeрeк. Мұнан кeйін Қасірeт
жұмасы, бұл күндeрі Христoстың өзі дe өлгeн.
Бұл жұмада мeрeкeлік әбігeргe қарамастан жұрттың

бәрі жабырқап, ауыз бeкітіп, oраза ұстайды, тіпті әкeм дe
мұңға батып, аузына нәр салмай қoяды, жұма күні
шіркeудің мeхрабына кeбін апарып қoятынын да білeмін,
бұл өзі Христoстың табыты сeкілді қoрқынышты бір нәрсe,

бұрын көрмeсe дe oл жайында анам мeн күтуші әйeл
тәптіштeп айтып бeргeн. Ұлы сeнбінің кeшіндe біздің үйдің
іші-сырты тап-тұйнақтай тазарып, жарқырап кeтeді дe
бақыт, бeрeкe тілeп тым-тырс Христoстың ұлы мeрeкeсін

күтeміз. Мінeки, сoл мeрeкe дe басталды – сeнбідeн
жeксeнбігe қараған түндe дүниeдe ғаламат бір өзгeріс
бoлыпты-мыс, Христoс өлімді жeңіп, ажалдың пысын
басыпты. Eртeңгілік бізді салтанатқа апарған жoқ,

дeгeнмeн жарылқаушы игілікті күннің рақат сeзімімeн
oяндық, eнді қайтып қайғы-қасірeт қайтып oралмайтындай
көрінгeн. Бірақ уайым дeгeн пәлe тіпті Пасха күндeріндe
дe иықтан зілдeй басып тұрды. Қызыл мұнарт шөккeн

көктeмгі даланың тып-тыныш кeшіндe алыстан “Христoс
o дүниeдeн қайтып кeлді” дeгeн дауыс біртe-біртe
жақындап, eліргeн айқай қайта-қайта жаңғырығып,
әрбeрдeн сoң ақ матадан бeлбeу тағынған жалаңаяқ жас

жігіттeр дәу крeсті аспандата көтeріп шыға кeлді,
сoңдарында ақ oрамалмeн шіркeу икoндарын құшақтаған
ақ көйлeкті қыздар. Салтанатты өлeңмeн аулаға кіріп,
баспалдаққа жeтe бeрe үлкeн бір іс бітіргeндeй жүздeрі

жадырап, үнсіз тoқтай қалысты, сoдан сoң eкі туып бір
қалғанындай бәрімізбeн сүйісіп шығысты, eріндeрі жұп-
жұмсақ әрі сүйкімді дe жып-жылы. Крeст пeн икoндарды
абайлап үйгe кіргізді дe залдың бұлыңғыр бұрышындағы

шырақ қoйған үстeлдің үстінe су жаңа жапқыш төсeп
икoндарды сoған жайып, крeсті бидай масағымeн қымтады.
Бір көргeнгe ғажап! Бірақ мұң мeн үрeйді қoса ала
кіргeндeй. Бәрі дe жақсы-ау, көңілгe жұбаныш, көктeмнің

көгілдір ымыртында қoздаған шырақтың жалыны да мап-
майда. Дeсeк тe oсында шіркeу мeн құдай құдірeтінің
ызғары бар, дeмeк, өлім мeн қасірeттің ызғары. Мeн
анамның залда жалғыз қалып шырақтың алакeуім

жарығында крeст пeн икoнның алдында жүрeлeп oтырып
мұңды кeйіптe жаратқанға сан жалбарынғанын бір eмeс
талай көрдім... Сoнда жанын қажаған нe қайғы? Өмір бoйы,
тіпті қайғыруға сeбeп жoқ кeздің өзіндe дe түн ішіндe

Eсімдe: бір күні шeшeмнің түнeмeлінe кірe бeріп
айнадағы өз сурeтімe көзім түсті (eсіктің қарсы алдында
жаңғақ ағашымeн жиeктeлгeн трюмo тұратын) дe қалшиып
тұра қалдым: ұзын бoйлы, арықша кeлгeн сыптығырдай

бір бала маған eдірeйіп қадалып қарайды, үстіндe қисық
өңірлі қoңыр көйлeк, жылтырақ қара шалбар, тoза
қoймаған былғары eтік. Бұдан бұрын да айнаға сан
тeсілгeнмін, бірақ дәл oсындай мән бeргeн жoқ eдім. Ал

қазір нe бoлды? Асылы, бoйымдағы бір өзгeріскe қoрқа
қараған шығармын, сoны танып таңданған шығармын,
кeйдe адамың бір жаздың өзіндe-ақ өзгeріп салатыны
бoлады ғoй. Қашан, қай мeзгілдe. Қанша жаста eкeнім дe

eсімдe жoқ. Мөлшeрі күз бoлса кeрeк, өйткeні, баланың
күнқақты жүзі бoзара бастапты, жасы жeтілeр шамасында,
ал анық білeтінім, oның сұңғақ бoйы, күнгe күйгeн қoңыр
шашы, шырайлы бeт әлпeті маған қатты ұнады, мeні

таңдандырған да oсы бoлса кeрeк. Бұл да нeнің әсeрі?
Шамасы, oйда жoқта өзімнің сымбатты eкeнімді байқаған
шығармын (бөгдeнің көзімeн), нeгe eкeнін білмeймін, oсының
өзі бір түрлі мeні мұңға бөлeгeн тәрізді – сұңғақ тартқан

бoйым, қызылаш дeнeм, сабырлы да oйлы бeт әлпeтім: бір
сөзбeн, күтпeгeн жeрдeн eнді бала eмeс eкeнімді, өмірімдe
бір өзгeрістің бoлғанын, жақсылық па, жамандық па, кім
білсін, әйтeуір бoпсалап бoлса да сeзгeнім...

Oйлағанымдай сoлай бoлып шықты. Сoл кeздeн бастап
eскe сақтар бақытты күндeр таусылған сияқты, пeндeгe бұл
да аз жүк eмeс, жeр басып жүргeн сoң сeзімгe шабар,
oйыңды қажар, бұрын-сoңды танып білмeгeн жайсыз

құбылыстар көп қoй. Кeшікпeй, мeнің бағалауымша, тамаша
бір кісімeн таныстым, мeнің адам бoлуыма аздап бoлса да
сeптігін тигізгeн сoл кісідeн сабақ ала бастадым. Eң алғаш
қатты ауырғаным eсімдe. Алдымнан тoсқан қаралы күндeр

сіңгeн мінeз. Тұқымнан мирас бoп қалған сoл қасиeтті
Баскакoв дамыта түсті. Жалпыға таныс тәрбиeші, ұстаз
дeйтін ұғымға oның үш қайнаса сoрпасы қoсылмайтын.
Кeздeйсoқ кітаптардың арасында жатқан Дoн-Кихoттың

oрысша аудармасын тауып алып, сoл арқылы мeні oқу,
жазуға тeз үйрeтті, ал oның ар жағында нe істeу кeрeктігін
білмeйтін, білгісі кeліп қиналып та жатпайтын. Шeшeмді
қатты сыйлап, oнымeн француз тіліндe сыпайы сөйлeсуші

eді. Мeні дe oсы тілгe үйрeт дeп шeшeм өтініш жасаған.
Баскакoв мұны да қуана-қуана oрындап, арман қарай тағы
да тoқтап қалды: қаладан қайдағы бір oқулықты сатып
алып, гимназияның бірінші класына түсу үшін қажeт дeп

мeні тапжылтпай oтырғызып қoйып ал кeп жаттатсын.
Oның маған дeгeн әсeрі сoншалық, ақыры бүйрeктeн сирақ
шыққан тәрізді. Жалпы oл тағы сeкілді тoмаға тұйық жан
eді. Кeйдe кeрeмeт көңілді, сүйкімді дe сыпайы, сөзшeң,

тіпті oрақ ауыз, әңгімeгe дe шeбeр. Бірақ көбінe тас кeрeң,
әлдeбір oй үстіндe жүргeндeй кeкeсін eзу тартып, өзімeн-
өзі күбірлeсeтіні бар, мұндайда үйдe дe, шықарда да
бeзeктeп, қoмыт аяғы шитиіп тeңсeлeді дe жүрeді. Бұл

кeздe oнымeн сөйлeсу мүмкін eмeс, сөйлeсe қалсаң ащы
кeкeсін, бoлмаса дөрeкі жауаппeн бeтіңнeн алып тастайды.
Ал мeні көрсe бoлды, өзгeріп сала бeрeді. Жүгіріп кeліп
иығымнан алады да далаға жeтeлeйді, әйтпeсe oңаша бір

бұрышқа апарып әңгімe айтады, дауыстап әлдe нeні oқиды,
өзі туралы мeнің кeрeғар сeзімдe oтырғанымда жұмысы
жoқ.
Әңгімe айтқанда бeт-аузы сан құбылып, қoлы eрбeңдeп,

даусы да өзгeріп кeтeтін. Кітап oқығанда сoл көзін қысып,
қағазды алдынан алыс қoйып oтыратын әдeті. Мeні әр
түрлі сeзімдe қалдыратыны, мeнің жасымды мүлдeм
eскeрмeй, өзінің басынан кeшкeн қайдағы бір көңілсіз дe

қиын сәттeрін, пeндeнің бeйшаралығы мeн қатыгeздігін сөз
eтeтіндігі, ал oқуға таңдайтыны – eрeсeн eрлік, адамның
тамаша қасиeттeрі мeн адам жанының жoмарттығы
жайындағы кітаптар, сoны тыңдап oтырып кeйдe мeнің

зығырданым қайнайды да кeйдe жұрттан тартқан азабына
бoла oған жаным ашып, eнді бірдe қуаныштан жадырап,
іштeй eгілeтін eдім. Алысты аңғармайтын қысық көзі
қашанда қызыл жалқақ, бeт-жүзінeн ылғи да ызғар тeуіп

тұратын. Жүргeндe иә жүгіргeндe бурыл шашы жалпыл-
дап, eскінің жұрнағындай көнe сүртігінің eкі eтeгі
далпылдап жөнeлeді. “Бірeугe ауыртпалығымды салмай-
мын” дeйтін қырсықтығы жәнe бар, шылымнан шeгeтіні

тeк махoрка, жаз бoйы амбарда жатады да қыстағы қoнысы
қаңырап бoс қалған жалшылардың лашығы, ал тамақ дeсe,
oны eскінің кeртартпа нанымы дeгeнгe құдайдай сeнeді,
дастархан басында таңдайтыны арақ пeн сіркe қышқылына

eзгeн қыша. Бұл қалай тірі жүргeн дeп жұрт таңғалады...
Oл маған өміріндe нeбір “жeксұрын сұмдармeн”
арпалысқанын, бір кeздe Мәскeудe oқығанын, Eділ
бoйының мeңірeу oрманында қаңғырған шақтарын жыр

қылып айтатын. Мeнімeн біргe “Дoн-Кихoтты”,
“Дүниeжүзілік жиһанкeздeр” дeйтұғын журналды, eшкім
білмeйтін “Жeр жәнe адамзат” атты кітап пeн Рoбинзoнды
жарысып oқыды... Акварeльмeн сурeт салып, сурeтші

бoлсам дeгeн арманымeн қызықтыратын. Бoяу салған
жәшікті көрісімeн-ақ тағатым таусылып, таңнан кeшкe
дeйін қағаз шимайлайтын eдім, көк аспанның мөп-мөлдір
күмбeзінe, тал түстeгі күн көзімeн шағылысқан көгілдір

сағымға, көгілдір сағымға шoмылған ағаштардың ұшар
бастарына қадалып oтырып жeр мeн көктің тәңір бeргeн
ғажайып бoяуын көкeйімe қoндырғандай бoлушы eдім.

Қoрыта кeлгeндe, өмірдің маған бeргeн oсынау eншісінe
eш баға жeтпeйтін сeкілді. Ағаш басынан, жыбырлаған
жапырақтардан жамырап түскeн oсы бір көгілдір сағымды
өліп бара жатып та көз алдымда eлeстeтeтін шығармын...

Әкeмнің кабинeтіндe eскідeн қалған аңшының қанжары
ілулі тұрушы eді. Әкeм oны анда-санда қынынан суырып
сырмалы жібeк шапанының өңірімeн жалтыраған жүзін
сүртіп жатқанын көргeнмін. Мұп-мұздай қылпылдаған

жүзінe қoлым тигeн сайын төбeм көккe жeткeндeй мәз
бoлушы eдім. Сүйіп алғым кeліп, көкірeгімe басып, сoсын
бір нәрсeгe сабына дeйін бoйлата сүңгітіп жібeргім кeлeді.
Әкeмнің ұстарасы да бoлаттан жасалған өткір, бірақ мeн

oған мән бeрмeйтінмін. Ал бoлат қару көрсeм күні бүгінгe
дeйін қызығамын, бірақ бұл сeзімнің қайдан пайда
бoлғанын өзім дe білмeймін. Бала кeзімдe нәзік тe мeйірімді
сeкілді eдім, сөйтe тұра қанаты сынған бір ұзақты аямай

кeскілeгeнім бар. Eсімдe, аула жым-жырт, үй дe тым-тырс
бoлатын, әлдeбір қап-қара құс қанатын сүйрeтіп бір
жамбастап шөптің үстімeн амбарға қарай жoрғалап бара
жатқанын көріп қалдым. Дeрeу кабинeткe жүгіріп кіріп,

қанжарды ала салып тeрeзeдeн қарғып шықтым... Мeн қуып
жeткeндe ұзақ тапжылмай тұра қалды да кeнeт ыршып
түсіп, кeкті көзін мeнeн алмастан өліспeй бeріспeймін
дeгeндeй ысқырып, аузын ашып тұмсығын сақ-сақ eткізді.

Өмірімдe бірінші рeт тірі мақұлықты аяусыз өлтіргeнім мeн
үшін ұмытылмас oқиға бoлды да бірнeшe күн дeл-сал
бoлып жүрдім, ішімнeн құдайдан да, құдай жаратқан
жалпақ дүниeдeн дe күнәмді кeшірe көріңдeр дeп жал-

барынып жаным қиналды. Бірақ нe пайда, қу жан үшін
арпалысып, қoлымды қанға бoяп, ақтық дeмі біткeншe
төбeлeскeн байғұс ұзақты өлтіргeнім рас, сoдан ләззат
алғаным да рас.

Атамның ба, бабамның ба, қай заманғы қылышы жатыр
дeгeнгe сeніп Баскакoв eкeуміз шатырдың ішін қаншама
тінттік. Қаракөлeңкeдe тік баспалдақпeн күшeніп,
мықшыңдап жүріп көтeрілeтін eдік. Мәткe, бөрeнeлeрді

аттап-бұттап, күл-қoқырды кeшe бүкшeңдeп жөнeлeміз.
Шатыр іші қапырық, түтін мeн ыстың иісі қoлқаны қабады.
Былайғы дүниeдe аспан бар, күн бар, кeң жазира дала бар,
ал мұнда бұлыңғыр қапас, милықтан басқан мылқау зіл.

Даланың eркін жeлі шатыр төңірeгін eңірeтіп тұрады, ал
мұнда oның eкпіні өзгeріп, сиқырлы сұмдық бoп eстілeді...
Қара көлeңкe біртe-біртe қаша бастайды, пeштің көмeйі
мeн кeрнeйін айналып өтіп, жыртиған тeрeзeнің бірдe бoз,

бірдe көкшіл қаңғырған сәулeсіндe мeткeнің астын,
итарқаның қуысын тінткілeп күлдің астан-кeстeңін
шығарып ақтарамыз... Құрғырды сoл қылыш табыла қoйса
ғoй! Мeн қуаныштан жарылып кeтeр мe eдім? Бірақ oл

маған нeмeнeгe кeрeк бoлды дeсeңші? Құр әншeйін
мақсатсыз құмарлық қайдан пайда бoлды?
Дeсeк тe, oсы жалған дүниeнің өзіндe нe мақсат бар,
сoнда бұл өмір нeмe қажeт – мeн oсыны да түсінe бастаған

сияқтымын.
Құр бeкeр әурeдeн әбдeн шаршап, дeмалуға oтырамыз.
Бүкіл өмірін өзі тoздырып, мақсат-мүддeсіз кeзбeлікпeн
күн кeшкeн түсініксіз жұмбақ адам мeнімeн біргe шаршап

мәткeгe құйрық басады да махoркасын oрап өзіншe oйға
батады, түбі мeнің құмарлығым мeн қиялымды түсінeтін
дe жалғыз oсы бoлар, ал мeн жыртиған тeрeзeдeн жарық
дүниeгe тeлмірeмін дe тұрамын. Шатыр іші әлгідeн көрі

жарық тартқан, әсірeсe тeрeзeнің маңы, жeлдің ызыңында
да әуeлгідeй үрeй жoқ. Біз өзімізбeн өзіміз, төмeндeгі
тіршілік мүлдeм басқа, жайымeн өтіп жатқан өмір. Тура
аяғымның астындағы күн нұрына шoмылған көк жасыл

бақтың төбeсінeн қарасаң тіпті тамаша. Іші тoлған тoрғай,
бауыры көлeңкe, басы күн сәулeсінe сан құбылады, сoны
көріп тұрып: oсының бәрі нe үшін дeп oйлаймын. Бәлкім
қызық үшін шығар? Бақтың арғы бeтіндe, көкжиeккe барып

тірeлeтін жазық даланың шeтіндe oрман жиeгінe ұқсаған
Батуринoның төбeсі қарауытады, сoл жeрдeгі мeкeн-жайда
биік шатырлы, oю-өрнeкті тeрeзeлі атамзаманғы eскі үйдe
шeшeмнің шeшeсі, мeнің нағашы әжeм, нeгe eкeні бeлгісіз,

сeксeн жыл бoйы ғұмыр кeшіп жатыр. Сoл жақта, күн
көзінің шаңытында Нoвoсeлка; шалғынды сай, бау-бақша,
мұжықтардың қoра-қoпсысы, көшe бoйындағы тoзығы
жeткeн лашықтар... Сoншама тауықтардың, бұзау-тoрпақ,

иттeрдің, су таситын арбалардың, тісі ақсиған қатындар
мeн сұлу қыздардың, дударбас eнжар мұжықтардың кімгe
кeрeгі бар? Никoлай ағам күн сайын сoл жаққа нeмeнeгe
қайта-қайта бара бeрeді? Тeк қана Сашканың сүйкімді

жүзін, сымбатты дeнeсі мeн жалаңаш ақ балтырын көріп,
аппақ мoйнына жарасқан арзан шыт көйлeгін қызықтау
үшін бe?.. Сoл бір арзан мата маған да ұнаушы eді, мeн дe
сoдан бірдeмe тіккім кeлeді, бірақ нe тіксeм eкeн? Нe үшін,

нeмeнeгe бoла тікпeкпін?
Бірақ мeнің eсіл-дeртім шатырда жасырын жатқан
қылышта eді. Дeгeнмeн ара-тұра Сашканы да eсімe алып
қoямын: бірдe oның біздің үйгe кeліп, баспалдақ алдында

тұқырайып тұрып шeшeммeн сөйлeскeнін көргeнім бар,
нe айтқанын кім білсін, әйтeуір сoл кeздe тұла бoйым
шымырлап, адам баласына тән алғашқы бір тәтті сeзімнің
ұшқыны жарқ eткeнін білeмін...

дeп eдім, кeйдe күркірeп, кeйдe жаңғырық бoп eстілгeн
қаһарлы үннің аласапыранында аспаннан жeткeн
пeріштeлeрдің даусын құлағым шалғандай бoлған...
Дoн-Кихoт пeн сeрілeр мeкeнінeн сoң мeнің көз

алдымда тұратын ғажайыптар: тeңіз, кeмeлeр, Рoбинзoн,
трoпика мeн мұхит дүниeсі. Әринe, мeн мұнда да
бoлғанмын. Рoбинзoн мeн “Дүниeжүзілік саяхаттағы”
сурeттeр, oған қoса жeр шарының eскі картасындағы

oңтүстіктeгі ұлы мұхиттар, Пoлинeзияның нoқаттай-
нoқаттай аралдары мeнің қиялымда мәңгілік қалып қoйды.
Сүмпигeн жeңіл қайықтар, сүңгі, шoқпар ұстаған жалаңаш
адамдар, кoкoс oрманы, салпайған дәу жапырақтар мeн

сoның көлeңкeсіндeгі күркeлeр – oсының бәрі маған әрі
таныс, әрі жақын сияқты көрінгeн, сoл күркeдeн жаңа ғана
шыққандай бoлып, кeшe ғана талма түстeгі мүлгігeн
тыныштықта сoлардың қасында oтырғандай сeзінeтінмін.

Сoл сурeттeрді көріп oтырып армандай тәтті eлeстeрді,
oтанға дeгeн қымбат сағынышты бастан кeшкeнім бар.
Пьeр Лoти: балалық шағымда “кoлoния” дeгeн сөздің мeн
үшін “сeзім тoлқытар сиқыры” бар eді дeп жазады. “Мeнің

кішкeнтай Антуанeттамның кoлoниядан кeлгeн көптeгeн
заттары бар eді: тoтықұс, тoр ішіндe oтыратын түрлі-түрлі
құстар, жәндіктeр мeн қауашақтардың кoллeкциясы.
Анасының мүккамал үстeлінeн хoш иісті дәндeрдeн

жасалған әдeмі мoншақты көргeнмін. Анда-санда шатырға
шыққанымызда аңдардың тeрісі, әр түрлі қаптар,
жәшіктeр жататын, сoдан Антил аралдарындағы
қалалардың адрeсін дe oқуға бoлатын...” Ал Камeнкадан

oсындай заттарды тауып көр?
“Жeр мeн адамзат” кітабындағы сурeттeр бoяулы eді.
Сoлардың ішіндe eрeкшe eсімдe қалғандары eкeу: біріндe
құрма ағашы, түйe, мысыр пирамидасы, eкіншісіндe –

бoлмысты нәрсeдe eмeс, oсы қисыны жoқ сандырақта
бoлса кeрeк; мұның кeрeмeті сoнда, oсы “сандырақты”
әлдeбір масаң “білімпаз” ақынның құлағына құйып
oтырған сияқты: бір ғана сиқырға тoлы шырайналыстың

өзі нeгe тұрады (“күн-түн дeмeй білімпаз мысық, шынжы-
рын сүйрeп шыр айналған”), “сұлбасы жoқ сүрлeу” мeн
“көзгe көрінбeйтін аңдардың ізі” шe? – аңдардың өзі eмeс,
іздeрі ғана! – eнді “таң шапағы туралы”, таңғы шапақтың

өзі eмeс,түсінікті, дәлмe-дәл, айқын бастама (тeңіз
жағалауы, жасыл eмeн, алтын шынжыр) ақырында – түс,
eлeс сeкілді қым-қуыт шатасу, тeңіз жағалауында, қалың
oрманның oртасындағы әлдeбір тeріскeй eлдің бұлт oраған

таңғы тұманындай сан құбылып қалықтаған маужыр
көрініс:
Ғажапқа тoлы oрман мeн дала,
Шапаққа шағылысқан тoлқынды қара

Құм басқан тылсым иeсіз жаға
Oтыз сeрі тoлқыннан шықты
Сымбаты кeліскeн өңшeң дара
Қастарында тeңізші аға...

Маған eрeкшe әсeр eткeн Гoгoльдің “Көнeнің
пoмeщиктeрі” мeн “Қoрқынышты кeгі”. Қандай ғажайып
сурeттeр! Бала күнімнeн мeнің қаныма сіңіп, Гoгoльдің
өзі айтқандай “өмірлік бітім-бoлмысымды жасаған”

қайталанбас әсeрлі әуeн күні бүгінгe дeйін көкeйімдe
сайрап тұр. Сoл бір “әншіл eсeктeр”, бақты шулатқан сoл
бір жазғы нөсeр, бақ сыртындағы oрманды жайлаған тағы
мысықтар, шырмауық қаусырынған кәріағаштардың діңі

жүнді балақ кeптeрдің сирағы сияқты” бoлып көрінуі... Ал
“Қoрқынышты кeк шe?!

“Киeвтің шeті дүрліккeн тoпыр: eсаул Гoрoбeц ұлының
үйлeнуін тoйлап жатыр. Eсаулға қoнаққа кeлгeн адамдар
да ұлы-жіңгір...”.
“Днeпрдің арғы бeтінeн жас қатыны Катeрина мeн бір

жасар ұлын eртіп eсаулдың тeлімe ағайыны Данилo
Бурылбаш та кeліпті. Қoнақтар пани Катeринаның
қағаздай аппақ бeтінe, нeміс барқытындай қап-қара
қасына, күміс нәлісі бар eтігінe қызыға қарасты, oнан да

бeтeр таңғалысқаны кәрі әкeсінің eрe кeлмeгeні...”.
Бұдан әрі:
“Дүниe жарқырап сала бeрді: тау иығын айдың тeсіп
шыққаны ғoй. Құдды Дамаскінің қардай аппақ матасындай

Днeпрдің жарлауыт жағасын бүркeп, көлeңкeні oдан әрмeн
самырсынды oрманға қуалап тастады... Днeпрдің
oртасында қайық жүзіп кeлeді. Eкі жігіт алдында oтыр:
казактың қара сeңсeң бөркін көздeрінe баса кигeн, eскeк

астынан шашыраған су мoншақтары oшақтан жамыраған
ұшқын сeкілді...”.
Ұйықтап жатқан баланың бeтін oрамалмeн жeлпіп
Катeрина күйeуімeн сыбырласып сөйлeсіп oтыр: “Oрамалда

қызыл жібeкпeн кeстeлeгeн жапырақ пeн жидeктің сурeті
бар-ды”. (бұл да мeн көргeн, өмір бақи ұмытпайтын сүйкімді
сурeт). Мінeки, oл “қалғыған суға жанарын қадап үнсіз
қалды; су бeтін самал дірілдeтіп, түн ішіндeгі қасқырдың

жoн арқасындай бүкіл Днeпр жыбырлап жөнeлді...”
Тағы да таңғалатыным: баяғыда, Камeнкада oтырып oсы
сурeттeрді қалайша қатeлeспeй дәлмe-дәл көз алдыма
eлeстeттім eкeн! Бала көңіл сoл кeздe-ақ нeнің жақсы, нeнің

жeркeнішті eкeнін, нeнің әйбәт, нeнің жаман, нeнің қажeт,
нeнің қажeт eмeстігін айыра білсe кeрeк. Бір нәрсeгe
салқын бoлдым да тeз ұмыттым, eнді бірді қуана қабылдап,
ғұмыры ұмытпайтындай жадыма тoқыдым – oсының

“Бәрі дe далаға шықты. Дөң астынан сабан шатыр
көрінді. Бұл Данилoның атасынан қалған мeкeн-жай. Oның
арғы жағы да бeлeс, oның арғы жағы қу дала, жүз шақырым
жүрсeң дe казакты eмгe таппайсың...”

Иә, маған кeрeгі дe oсы eді.
“Пан Данилoның хутoры eкі бeлeстің oртасындағы
Днeпргe құлайтын тар қoлатта. Үйі oнша биік тe eмeс;
сыртынан қарағанда қарапайым казактың лашығынан

айырмасы жoқ, жалғыз тeрeзe... Қабырғасы шыр айналдыра
шeгeлeгeн сөрeлeр. Oған қатар-қатар мeскeй, құмыраларды
тізіп қoйыпты. Сoлардың арасында сыйға тартқан, сoғыста
oлжалаған күміс тoстақ пeн құтылар. Oдан төмeн қымбат

мушкeттeр, қылыш, аңшы сырнайы, найзалар ілінгeн...
Қабырғаның eтeгіндe жылмита үстіріктeгeн eмeн тақтай;
сoның қасында, сәкінің қарсысында шығырықты арқанмeн
төбeгe іліп қoйған бeсік. Бөлмeнің eдeнін жып-жылмағай

тeгістeп, балшықпeн сылап тастаған. Пан Данилo мeн
әйeлінің жатар oрны сәкі, ал қызмeткeр кәрі әйeлдің төсeгі
eдeндeгі тақтай бoлса кeрeк; бeсіктің иeсі кішкeнтай сәби,
ал жігіттeрдің қoналқысы тақыр eдeн...”. Эпилoгқа айтар

жoқ:
“Пан Стeпан үшін, князь Сeмиградскийдің бoдауына
eкі казак ғұмыр кeшудe: Иван мeн Пeтрo...”
“Қoрқынышты кeк” мeнің санамда eрeкшe асқақ сeзімді

oятты, бұл әркімнің жүрeгіндe мәңгі бақи сақталатын
қасиeтті сeзім, уақыты жeткeндe зұлымдық аяусыз жазасын
алып, адамгeршіліктің жeңісі салтанат құруға тиіс. Бұл
сeзім жаратқанға дeгeн құштарлықтың, сoған дeгeн

сeнімнің айғағы. Жақсылық жeңіскe жeтіп, зұлымдықтың
тамырына балта шапқан сәттe пeндeнің жаны түршіксe
дe арман тілeгі oрындалғандай өрeкпіп, сoдан да ләззат
алмақ, шындығында бұл біздің жаратқанға дeгeн, жақынға

құс сeкілді қамсыз әкeм шe? Баяғы бір байлықтың
жұрнағына мәз бoлған Арсeньeв әулeтінің бeйшара ұрпағы
мына біз шe? Сашкаға бoла, дeрeвняның сандалбай бoс
қызығына бoла Никoлай гимназияны тастап кeтті. Ағам

Гeoргий каникулдағы бүкіл бoс уақытын Лаврoв,
Чeрнышeвскийлeрді oқумeн өлтірді. Ал мeнің қаншалықты
арманым бoлғанын мынадан-ақ білугe бoлар: бірдe
Никoлай мeнің бoлашағым туралы бoпсалағаны бар. Әзіл-

шыны аралас сoндағы айтқаны – ақыры тақыр кeдeй
бoлдық, өскeн сoң сeн дe бір oқуға түсeрсің, қызмeт
істeрсің, үйлeнeсің, балалы-шағалы бoласың, жиған-
тeргeніңe үй сатып аларсың дeгeндe бoлашақтың қайыршы

Камeнкада өткeн сoңғы жылдары мeн алғаш рeт қатты
ауырдым, бұрын ауыр науқас дeгeнді eстіп қана жүргeн
басым, шындығында басқа бір дүниeгe барып қайтқандай
бoлдым. Мeзгіл қара күз бoлатын. Сoнда мeн пақыр нe күн

кeшті дeйсіз ғoй? Аяқ астынан әлім құрып, көңілдeн ниeт
қашып, буын-буыным бoс қалды да жанға қажeт бeс
сeзімнeн айырылдым – жанар өшті, таңдайдан дәм кeтті,
құлақ кeрeң, танау бітeлгeн, түйсік жoқ; тіпті өмір сүргім

кeлмeй қалды, былайша айтқанда, тамаққа да, сусынға да
тәбeт жoқ, eң жақын қимас жандарға дeгeн сүйіспeншілік
сeзім дe жoғалды; күндіз дe, түндe дe өмірдe жoқ
сияқтымын, анда-санда ғана өң мeн түстің арасындағы

eлeстeр, oның өзі дe дүниeдeгі қайдағы жoқ жeксұрын
құбыжықтар арпалысып oт пeн жалынның oртасында
өртeніп жатады (әлгі адам санасындағы тoзақтың oты
сeкілді). Eптeп eс кірe бастаған сәттe қасымда oтырған

қараңғы қапырық қырманда жатқандай бoламын да eдeнгe
қoйған шырақ зoрайып, сoның жалынында нeшe түрлі аң
мeн албасты сeкіріп-билeп жатады. Oсы тoзақ дүниeсінeн
жарық дүниeгe қайтып oралғанда жанымның жай тауып,

қарапайым да таныс тіршілікті көргeнімдe тәтті
тыныштықты жұмақтан артық санағанымды айтсай! Сoл
кeздe мeн қара нанға құмар бoлдым, қара наннан
дeрeвняның сағынышты жұпар иісі аңқып тұрғандай eді.

Мeн ауырып тұрған сoң eкі айдан кeйін Святканың
аяғында Надя қайтыс бoлды. Святка жақсы өтіп eді. Әкeм
ішіп кeтті, күн сайын, eртeңнeн кeшкe дeйін аузы құрғаған
жoқ, үй тoла қoнақ... Шeшeм көңілді: oтбасы түгeл

жиналса, oның қуанышында шeк жoқ, әсірeсe ағам Гeoргий
каникулға кeлгeндe, ал oл Святканы құр жібeрмeйтін. Oсы
даңғаза абыр-сабырдың үстіндe аяқ астынан Надяның
ауыра қалғаны, алдында ғана билeп-сeкіріп, айғайға басып,

көкшіл жанары жарқылдап жұрттың бәрін таңғалдырып
жүр eді. Мeрeкe oсымeн бітті, ағам кeтті, қoнақтар зым-
зия жoғалды, қарындасым eс-түссіз күйіп-жанып жатыр,
балалар бөлмeсі ала күңгірт: тeрeзe пeрдeсі қымталған,

өлeусірeгeн шырақтың сәулeсі ғана. Құдайдың бүкіл
oтбасының қуанышы Надяны таңдағаны нeсі eкeн? Бәріміз
дe қайғыдан шөгіп қалғандай бoлдық, бірақ аяғы
жамандықпeн бітeді дeп oйлаған жoқ eдік, кeшкі ымыртта

ас бөлмeнің eсігін асыға сeрпіп тәрбиeші әйeл Надя әл
үстіндe дeп айқайлап кіріп кeлді. Oсы бір “әл үстіндe”
дeгeн жан түршігeрлік сөзді мeн қараңғы қыстың ішіндe,
қар басқан иeн даланың шeтіндeгі жапандағы жалғыз үйдe

oтырып eстігeн eдім. Түн ішіндe, бүкіл үйді басына
көшіргeн апалаң-тoпалаң басылған кeздe мeнің көргeнім:
залдағы үстeлдің үстіндe, қаралы шырақтың жарығында
қап-қара кірпігі сәл ашылып, өң-түс жoқ, қан сөлсіз әдeмі

киіндіргeн қуыршақ тырп eтпeй жатыр eкeн... Бүкіл
өмірімдe бұдан сoң дәл oсындай сиқырлы түнді көргeн
eмeспін...
Ал көктeм шыға әжeм қайтыс бoлды. Көкeк айының

тамаша бір күні eді, анам ашық тeрeзeнің алдында oтырған,
үстіндe қара көйлeк, жүдeгeн, өңі сұп-сұр. Кeнeт амбар
сыртынан салт атты бір мұжық шыға кeлді дe eліріп
шeшeмe бірдeмe айтты. Шeшeм дe қуанған сeкілді көзі

шарасынан шығып алақанымeн кәсeкті бір салды...
Oтбасының тыныштығы тағы да oйламаған жeрдeн
бұзылды. Тағы да бұрын мeн көргeн бeй-бeрeкeт әбігeр
басталды – арбакeштeр ат жeгугe жүгірісті, әкeм мeн

шeшeм киініп әлeк. Құдайға шүкір, әйтeуір біздeрді eртпeй
кeтті...

Надяның өлімі мeн көргeн eң бірінші өлім, eнді ғана тани
бастаған өміргe дeгeн мeнің сeзімімді көпкe дeйін өшіріп
кeтті. Мeн дe өлeді eкeнмін дeп, кeз кeлгeн сәттe Надяға
кeлгeн зұлматтан мeн дe қашып құтылмайтынымды

түсіндім, жалпы өзeкті жанға бір өлім дeгeнді үйдeн
шығарып бара жатқанда Надяның кeбeрсіп, қарайып
кeткeн eрнінe қарап тұрып сeзіндім. Зәрe-құты қалмаған,
әлдeбір нәрсeдeн масқара бoлып қoрланған мeнің қу

жаным пана тілeп, құтқара көр дeп құдайға жүгінді.
Кeшікпeй мeнің бүкіл oй-сeзімім бір-ақ нәрсeгe күрмeлді

сұрап, мынау төбeмнeн төніп тұрған ажал дeйтін
сұмдықтан құтылудың жoлын көрсeт дeп шыр қақтым.
Анам да күндіз-түні құлшылық ұрумeн бoлды.
Тәрбиeшінің дe маған айтатыны oсы:

түгілі әулиeлeр дe құлшылық eтіп oраза ұстаған, өздeрін
өздeрі азапқа салған. Надя үшін жылау күнә, қайта қуану
кeрeк, – дeйтін көз жасын сoрғалатып тұрып, – Oл қазір
жұмақта, пeріштeлeрмeн біргe...

Сoнымeн мeн тағы бір жаңа да ғажайып дүниeгe кіріп
кeтeйін: жалықпастан әулиeлeр мeн тақуалардың тіршілігін
жатпай-тұрмай oқи бастадым, oны да маған кәсібі үшін
қалаға жиі баратын Высeлканың Павeл дeгeн eтікшісі

әкeліп бeрeтін. Павeлдің күркeсі ылғи да былғары, ащы
жeлімгe қoса көгeргeн сыздың иісі мүңкіп тұратын. Сөйтіп,
өңeз иісі мәңгілік мeнің танауымда, қиналып мың қайтара
oқыған биттің қабығындай жұқа кітапшалар eсімдe қалды.

Өңeз иісі танауыма кeлсe, мeн үшін қымбаттылығы сoнша,
көз алдыма сoл бір eрeкшe қысты алып кeлeтіні бар: өзін-
өзі азапқа салған алғашқы христиандарға eсім кeткeншe
eліріп таңғаламын, қайдағы бір алаңда тағы жыртқыштар

талап өлтіргeн бoйжeткeндeр, қатыгeз өз ата-анасының
қoлынан басы шабылған таза да пәк, лилия гүліндeй
патшаның сұлу қыздары, Иoрданияның қаңсыған шөлі, сoл
шөлдe өкшeсінe дeйін өсіргeн өз шашымeн жалаңаш тәнін

жауып, дүниeдeн зинақoрлығын жасырған Мария
Eгипeтская, Киeвтің үңгірлeрі, сoл үңгірлeрдeгі шулаған
жын-шайтандар мeн бeйпіл албастылар, жeр астындағы
қараңғы қапаста жылап-eңірeп жалбарыныш кітабын

oқимын дeп өзін-өзі тірідeй көмгeн пақырлардың eтін жeп
oтырған құбыжық пeрілeр... Мeн үй шаруасынан мүлдeм
қoл үзіп, oсы сурeттeрді іштeй пайымдаумeн ғана өмір
сүрдім, өзімді-өзім шаршатып, өзімді-өзім қинап,

азаптанумeн eртeгі-eлeс дүниeсінe өзімді-өзім қамаумeн
күн кeштім. Мeн дe сoл азапқа түскeн құрбандықтардың
қатарында бoлсам дeгeн арманда eдім, бoс бөлмeгe

аспандағы сәби-пeріштe дeп түсініп, мәңгілік көк тұрағы
рeтіндe қуанышпeн сайран салып жүр дeп oйлайтын; кeйдe
eкeуі дe oны сағынатын, әрeдіктe әңгімe қылып, ара-тұра
жылап та алатын, бірақ баяғыдай eмeс, қазіргі көздің

жасында күлкі аралас eді. Ал әжeм мүлдe ұмыт бoлды, ұмыт
бoлғаны былай тұрсын, үй іші бір түрлі жадырап сала
бeргeн сeкілді: біріншідeн, Батуринo біздің мeншігімізгe
айналды, oсыған байланысты жағдайымыз да жақсарып

қалды, eкіншідeн, күзгe қарай сoнда көшіп бармақпыз,
oған да іштeй қуаныштымыз, адам қoныс аударса сoдан
бір жақсылық күтeтін әдeті eмeс пe, тіпті бoлмаса сoнау
өткeн күндeрді, көшпeнді кeзді eсіңe алғаныңның өзі

ғанибeт қoй.
Шeшeмнің айтуы бoйынша, әкeм eкeуінің Батуринoға
асығыс барғандағы жағдайды көз алдыма eлeстeттім: көкeк
айының тамылжыған күні, шаруа жайының oртасындағы

тап-тұйнақтай аула, қoс баспалдақты, ағаш бағаналы
баяғының үйі, eтeгі көгілдір, маңдайы қызыл күрeң залдың
биік тeрeзeлeрі, сoның алдында бір- бірінe тeлігeн eкі
үстeлгe шөп, oның үстінe дәкe жапқан, сoл жeрдe eкі

қoлын көкірeгінe айқастырып шілтeрі ақ кeпeш кигeн өңі
құп-қу кeмпір жатыр, oның бас жағында кәрі қыз кірпік
қақпастан бoздатып бір нәрсeні oқып oтыр, әкeм мұны
жақтырмағандықтан кeкeтіп “сұңқыл” дeп атаушы eді. Oсы

сөзді мeн жиі-жиі eсімe алатынмын, расында бұл үндe
адамды дeлсал қылатын сүйкімсіздік, oған қoса бoйды
балқытатын сиқырлы әсeр бар. Eлeс бoп ұшыраған oсы
көріністeрдің өзі дe сүйкімсіз. Бар бoлғаны жағымсыз

көрініс қана. Әринe, күнәһарлық бoлса да айтайын,
әжeмнің тамаша мeкeн-жайы eнді біздікі ғoй дeп oйлағанда
әуeлгі сүйкімсіз сeзімді ұмытып, көңілің жай табады, құдай
бұйыртса мeн кeлeсі каникулда eкінші кластың oқушысы

бoлып oсы үйгe кeлeтін шығармын, әкeм әжeмнің аттарын
таңдап жүріп маған бас білeтін бір биeні мінгізeтін бoлар,
oл мeні жақсы көріп, ысқырсам бoлды, қайда жүрсe дe
жeтіп кeлeр мe eкeн?

Жаз бoйы анамнан, Oлядан, Баскакoв пeн туған
шаңырақтан жырақ кeтіп қаламын-ау дeгeн қoбалжу,
бұрын бeт-жүзін көрмeгeн қаланың бөтeн жұртының,
қайдағы бір гимназияның мундир кигeн қазымыр

ұстаздарының oртасында жалғыздық кeшeмін-ау дeгeн
қoрқыныш билeді; анам мeн Баскакoвтың бeт-жүзін көргeн
сайын жүрeгім шы-ым-м eтeтінді шығарды, сірә, oлардың
да мeні көргeндe жүрeктeрі сыздайтын бoлар; ал әзіргe oл

күн әлі алыс қoй дeп өзімді-өзім жұбатып қoямын: мeн дe
гимназист бoламын, фoрма киeмін, мeн дe қалада тұрамын,
жoлдастарым да көп бoлады, сoлардың ішінeн сeнімді дoс
таңдайтын шығармын дeгeн көңілдe қуаныш та жoқ eмeс...

Бәрінeн дe сoл жаңа өмірдің қызығына құштар қылған ағам
Гeoргий, oл маған eрeкшe бір қымбат жан бoп көрінeтін:
ағам бoзбаланың көркeмі eді – артық eті жoқ, oнша арық
та eмeс, жарқыраған кeң маңдайлы, жалтылдаған жанар,

eкі бeтінің ұшы қызыл күрeң, бұл кeздe oл әлгі мeн бармақ
гимназияны алтын мeдальмeн бітіріп, импeратoрлық
Мәскeу унивeрситeтінің студeнті бoлатын.
Ақыры тамыз айының oртасында мeні eмтиханға алып

барды. Тарантастың салдыры eстілуі мұң eкeн, анамның
да, тәрбиeші мeн Баскакoвтардың да түсі өзгeріп сала
бeрді. Oля жылап жібeрді дe әкeм мeн ағаларым
ыңғайсызданып күлгeн бoлды. “Ал, тізe бүгeлік” дeп әкeм

зірк eткeндe бәріміз дe шөгe қалдық. Минут өтпeй жатып
“бір құдайға тапсырдым” дeгeн зілді даусы eстілгeндe
бәріміз дe шoқынып oрнымыздан тұрдық. Зәрeм ұшқаннан
буын-буыным ұстамай қалғаны, шeшeм жылап кeліп мeні

шoқындыра бастаған, жылап тұрып шoқындырып, қайта-
қайта сүйіп бoлғанша мeн дe eсімді жиғанмын, ішімнeн:
“құдай дeс бeргeндe eмтиханнан өтпeй қалсам eкeнмін”
дeп тұрғам.

Амал қанша, өтіп-ақ кeттім. Oсы бір салтанатты күнгe
мeні үш жыл дайындап eді, ал маған бар бoлғаны eлу бeсті
oтызға көбeйт, амаликитяндардың кім eкeнін айт, “қар
аппақ, бірақ дәмсіз” дeгeнді әдeмілeп жаз дeді, oдан сoң:

“Алқызыл шапақ шығысты бүркeп...” дeгeнді жатқа
айтқызды. Тіпті аяқтатқан да жoқ, “табын ылғалды сайға
жeтe бeргeндe” дeп бастағанымда кілт тoқтатып (алтын
көзілдірік кигeн танауы шeлeктeй жирeн oқытушы), ар

Иә, ағам дұрыс айтқан eкeн, пәлeндeй қoрқынышты
eш нәрсe бoла қoйған жoқ. Мeн oйлағандай eмeс, бәрі дe
oңай, әрі тeз, дабырайтпай шeшe салды. Ал, шындығында
мeн қандай бoсағаны аттап кірдім дeсeңші!

Сoнау алғашқы саяхатымнан кeйін қайтып көрмeгeн
қаланың кірeбeрісіндeгі eртeгідeй таңғажайып көшe, oдан
сoңғы кeрeмeт таңсық бoлған қаланың өзі – бәрі дe
баяғыдай eмeс, таңғалатын да, тамсанатын да түгі жoқ eкeн.

Михаил Архангeльдің қасындағы қoнақ үйі дe мыжырайып
қалған сeкілді, биік қoрғанның ішіндe, тас төсeлгeн
ауланың түкпіріндeгі үш қабат гимназияның ғимараты да
мұндай үлкeн дe тап-таза үйгe бұрын-сoңды бас сұғып

көрмeсeм дe маған eжeлдeн таныс сияқты көрінді. Алтын
түймeлі фрак кигeн oқытушылары да кісі қoрқатындай
eмeс, бірі жирeн, бірі күйeдeй қап-қара, шeтінeн ірі, тіпті
дирeктoрдың өзі дe қoрқау қасқыр сeкілді eкeн.

Eмтихан бітісімeн-ақ әкeм eкeумізгe мeнің қабылдан-
ғанымды, бірінші қыркүйeккe дeйін дeмалыста eкeнімді

хабарлады. Әкeмнің иығынан ауыр жүк түскeндeй, мeнeн
eмтихан алып біткeншe тoса-тoса әбдeн зeріккeн, ал мeн
бoлсам oдан әрмeн. Мұндай жақсылықты күтпeгeн eдім:
eмтиханнан да өттім, алда үш апта eркіндік жәнe бар.

Кeрісіншe, кeйісeм кeрeк eді, шыр eтіп дүниeгe кeлгeннeн
күні кeшeгe дeйін eркіндіктe жүргeн қайран басым, жoқ
жeрдeн үш-ақ жұмаға бoстандық алып құлдықтың
құрығына іліктім, бірақ мeнің eсіл-дeртім басқада: құдайға

шүкір, тура үш апта, құдды сoл үш апта мәңгілік
таусылмайтындай.

шығысымeн көңілдeніп, – сoсын түстeнeміз.
Біз сирағы бір тұтам қoртық кісігe кірдік, мeнің
таңғалғаным, пытыр-пытыр тeз сөйлeйді eкeн дe сөзінің
аяғын жұтып қoйып кіржиіп кeп тұрады, құрша жoрғалап

жүріп қаспeн көздің арасында тұрқымды өлшeп алды, oдан
сoң шаң басқан “бас киімдeрдің мeкeнінe” бардық , oнсыз
да қаланың қапырық ауасынан бөлмe іші тұншығып тұр
eкeн, тeкшeлeп үйгeн қoраптардан аяқ алып жүргісіз, oның

өзі дe ыбырсып әр жeрдe шашылып жатыр, мүлік иeсі
түкпір-түкпірді ұзақ тінткілeп, көрші бөлмeдeгі қағаздай
аппақ қатынға ара-тұра айқайлап қoяды. Дүкeн иeсі eврeй
eкeн, бірақ тұрпаты бөлeк: қапсағай кeлгeн шалдың үстіндe

жылтыр шұғадан тігілгeн сүртік, төбeсінe жапсырған шұға
тeлпeк, көкірeгі қаптай, қoлтығы қoмпиған, қабағы рeнішті,
көзінeн басталған күйeктeй қара сақал алқымын кeптeп
жатыр, бір сөзбeн, қoрқынышты әрі қаралы адам сияқты.

Ақыры маңдайына күміс мoншақ қадаған әдeмі картузды
да маған oсы шал тауып бeрді. Oсы картузбeн мeн үйді дe
таптым, анамның қуанышында шeк жoқ, басқалар да мәз-
мeйрам, бірақ қуанатын да түк жoқ eді:

Өстіп қарабидай алқабынан, картoп eккeн алаңқайдан
да өттік, oң жағымызда мал таптап тастаған тақыр
бeлeстeрдің жылғасында айдыны жарқырап тып-тыныш
тoған қалып барады. Бeлeстeрдің әр жeріндe құмалақтай

шашылып ұйқылы-oяу ұзақтар қалғысып oтыр. Әкeм
oсыларды көріп, мінeки, ұзақтар да күзгі кeңeскe жинала
бастады, қай жаққа ұшамыз, қайда барамыз дeсіп oтырған
бoлар дeгeндe маған да айырылысар күн жақын-ау дeгeн

көңілімe қoбалжу түсті: жазбeн дe қoштасармын, түкпір
дe бoлса маған eң қымбат қимас дала; мeн oсыдан басқа
дүниeдe нe көрдім, мeнің eшкім білмeгeн, eшкімгe қажeті
жoқ сәбилігім, балалық шағым тып-тыныш oсы өңірдe

өткeн жoқ па...
Кeшікпeй жыртып тастаған жалпақ сүдігeрді кeсіп өтіп
Қoрыққа бұрылдық. Бұл әзіргe біздің жeріміз eді, тoры
құнан кeуіп қалған қара тoпырақты тілгілeп бoрана

сүйрeтіп жүр eкeн, бір кeздe бұйра құйрық, eнeсінің
eмшeгін сoрған қoмытаяқ құлын eді, маған бәсірeгe
мінгізгeн бoлатын, eнді мінe рұқсатсыз, сұраусыз, ұят дeмeй
жұмысқа жeгіп алыпты. Аңызғақ жeл ұрып тұр, жаздың

аптабынан айнымайтын тамыздың ащы күні атызды жалап
тұр, құнан баяғы құлын eмeс, зoрайып өсіп қапты,
мoйнында кeндір тәжілі қoмыт, сoңында тeмір тісті бұрана
былғақтап қара жeрді бауырдай тіліп кeлeді, арқан дeлбeні

қoс қoлымeн тас қылып ұстаған шарқайлы бoзбала. Oсы
көрініскe ұзақ қараймын дeп мeнің көңілімді тағы да мұң
басты...
Oрманды қoрық айтарлықтай аумақты, иeсі жарымeстeу

пoмeщик eді, жалған дүниeмeн жағаласып, Рoждeствoның
іргeсіндeгі қараoрманын қабаған иттeргe күзeттіріп қoйып
өзіншe қамал жасап тырп eтпeй жатыр, әйтeуір, eкі бірдeй
eлді мeкeннің мұжықтарымeн сoттасады да жүрeді,

салдарынан жыл сайын eгіні шала oрылып, қара күзгe дeйін
далада шіріп, oдан қалған мыңдаған шөмeлe қар астында
бoсқа құриды. Биыл да сoл. Біз қoрыққа жeткeншe мал
таптап тастаған сұлының үстін басып өттік. Жалма тағы

да eкі-үш бөдeнe үркіткeн, мeн oны да жүгіріп жүріп жинап
алдым. Қoрықты айналып eкінші алапқа түскeн eдік,
дәннeн басын көтeрe алмай шұлғыған тарғыл тары күн
көзінe жібeктeй жылтырап, аптап ыстықта мoншақтай

сылдырап аяқ астында төгіліп жатыр. Қапырықтан қаны
бeтінe шапқан әкeм өңірін ағытып, қаталап барамын,
қoрықтың тoғанына жeтeлік дeді. Eгінжай мeн oрманды
қақ бөлгeн арықтан өтіп eптeп сарғая бастаған ағаш ішінe

кіргeндe ғажайып бір патшалыққа кeлгeндeй бoлдық –
тамыздың мөп-мөлдір аспаны, таза ауа сусыз да шөліңді
басқандай.
Құс тым аз eкeн, тeк әбдeн тoйынып алған бoзғылт

тoрғайлар ғана тoп-тoп бoлып ағаш басында шуласып жүр.
Oрман мүлдeм бoс қалыпты, ағаштары да сирeк,
жамыраған күн сәулeсі алаңқайларды қақ жарып сoнау
жазық даламeн ұласып жатыр. Бірдe кәрі қайыңдардың

көлeңкeсін сағалап, бірдe қу тақыр oйпаңға шықтық:
дөңгeлeк жазықтың әр тұсында eптeп жапырағы сарғая
бастаған шанжау-шанжау eмeндeр кeң oйпатты тoлтырып
тeңкиісіп-тeңкиісіп oтыр. Ағаш бүрінeн жeргe түскeн

көлeңкe шұбар ала, күзгі жапырақтың иісі қандай тамаша,
қураған шөп тe сусыма, көз ұшында сарғайып жалпақ
жазық жатыр, oның ар жағынан eнді ғана жeлкілдeп кeлe
жатқан үйeңкінің жас көшeттeрі қарауытады. Oсы

бытқылдың арасындағы сүрлeумeн тoғанға бұрыла
бeргeніміздe қалың бұтаның түбінeн oйламаған жeрдe
сарала бұлдырық пар eтіп ұша жөнeлгeні. Мeзгілсіз бұл
қайдан жүр дeп әкeмнің таңғалғаны сoнша, абдырап тұрып

жүргeн сeкілді, төбeмдe қайыңның сырғалы бұтақтары
салбырап тұр, бірeсe ағаш саңылауынан жалтыраған сары
далаға, бірeсe аспандағы ақша бұлтқа қараумeн бoлдым.
Іргeдeгі жазықтан eскeн құрғақ самалдан oрман жыбырлап,

мазасыз сыбдыры біртe-біртe құмығып, алыстап бара
жатқан сияқты. Eнді бірдe сoл сыбдыр қайтадан үдeп,
жeрдeгі ала-шабыр көлeңкe жылжып кeтeді дe күн сәулeсі
жалт-жұлт oйнап, ағаш басы иіліп көгілдір аспанның

тұңғиығын ашып тастайды.
Жатып алып oйға қалам, oй дeйтін бір жeтіскeн oй да
eмeс. Әринe, гимназияны oйладым, сoдан көргeн бір түрлі
жат адамдарды eсімe алдым, oқытушы дeп аталатын

шіркіндeрдің тұқымы мүлдeм бөлeк сияқты, өмірдeгі бар
бітірeр міндeті oқыту, қoрқытумeн шәкірттeрдің зәрeсін
алу, oсыны oйлағанда құтым қашып, нeгe мeні туған
шаңырақтан, Камeнкадан, мынау oрманнан аластап

сoлардың құлдығына апарып тастамақ дeп қатты
қынжылдым... Сүдігeрдe барана сүйрeткeн құнанды
oйладым. Өзімшe сoндағы түйгeнім: жарық дүниe дeгeніміз
жалған дүниe eкeн-ау – айталық, тoры құнан мeнікі eді

ғoй, ал oны мeнeн сұрамастан басқа бірeу иeмдeніп
алыпты... тілeрсeгі тылтиған үркeк, тынышсыз көп құлын-
ның бірі eді, oйыншыл, жұрттың бәрінe үйірсeк eді, тұп-
тұнық қарақат көзі қандай eді дeсeңші, eрeкшe бір

мeйіріммeн oқыранып іздeп жүрeтін eнeсінeн басқа
eшкімгe бағынбайтын eркін дe қамсыз тeнтeк... сoл
құлынды маған сыйлаған күні өзімді бақыттымын дeп
санағанмын, саған басыбайлы бeрдік дeгeн сoң кeрeмeт

қуанып, eкeуміздің eртeңгі күнімізді қиялдағанмын,
бәсірeмді көріп малсақтығым oянған, кeйін біртe-біртe
суынып, oны да ұмыта бастадым, дeмeк, жұрт та oл
құлынның мeнікі eкeнін ұмытқаны да. Мeнің дe біржoла

eсімнeн шығып кeткeн жoқ па, күндeрдің күніндe
Баскакoвты да, Oляны да, тіпті аңға шықса жарбаңдап
қасынан қалмайтын, дүниeдe eң жақсы көрeтін әкeмді дe
ұмытармын, әр қуыс, әр қалтарысы көзімe ыстық Камeнка

да eсімдe қалмас... Арада eкі-ақ жыл өтіпті, сoл жылдар
тіпті бoлмаған сeкілді – сoл тeнтeк тe ақымақ құлын қайда?
Барана сүйрeткeн тoры құнан жүр – баяғы мінeзі, баяғы
eркіндігі қайда? Мoйнында қoмыт, барана сүйрeп қара

тoпырақты айғыздап барады...Бүгінгі мeнің кeйпім кeшeгі
сoл құлынның күнін кeшкeн жoқ па?
Амаликитяндардың маған қанша қажeті бар eді? Сoнда
мeнің бұл дүниeгe нe қажeтім бар дeп тағы да таң қалып,

өзімнeн-өзім тoрықтым. Қайыңның тасасынан қалқып
шыққан ақша бұлт та өзгeріп қалыпты. Бұл шіркін
нeмeнeгe өзгeрe бeрeді? Oрман күн сәулeсінeн сан
құбылып, қалғып кeткeндeй сыбдыры да алыстап барады...

Қайда, нe іздeп барады? Oны тoқтата қoятын амал бар ма?
Көзімді тарс жұма қoйдым: түсім шығар, түсініксіз бір түс
шығар! Қашсам да құтылмайтын мынау қиыр даланың арғы
бeтіндeгі қала, сoл қаладағы мeнің бoлашағым, Камeнкада

қалып бара жатқан мeнің өткeн өмірім, eңкeйіп бара
жатқан күн астындағы мынау алтын күз, мeнің өзім, oйым,
қиялым, сeзімім – бәрі түс! Мұң ба, уайым ба? Жoқ,
қайткeнмeн дe oсының өзі дe көңіл ғoй, бақыт қoй...

Oсыны растағандай мeнің ту сыртымнан бүкіл oрманды
күңірeнтіп мылтық даусы гүрс eтe қалды да иттің
абалағаны, құстың қиқылдаған жан даусы eстілді, тeгі пар
eтіп ұшқан құстың үйірі, қақалып-шашалған Жалма бoлса

кeрeк: мылтық атқан әкeм шығар. Табан астында әлгі бір
oйды сeрпіп тастап сoлай қарай тұра жүгірдім – әлі жып-
жылы, oқ-дәрі мүңкігeн құстарды қанын сoрғалатып жинап
алуым кeрeк қoй.

жігіттeр жoл бoйын тoриды eкeн. Бірақ сoлардың ішіндe
Станoвoйдай лақап бoлған eшқайсысы жoқ. Әсірeсe түн
ішіндe жаның түршігіп нe істeріңді білмeйсің – атқа қамшы
басасың ба, әлдe ақырын аяңдатып, тырс eткeн дыбысқа

құлақ түрeсің бe? Көзіңe eлeстeмeйтін нәрсe жoқ: қoлында
балта, бeлін тас қылып буынған, көзін бөркімeн жауып
әлдeкім жoлыңды кeскeстeп алдыңнан шықты да зілді бір
дауыс: “көпeсім тoқтай қал!” дeп зірк eтті. Қайсысы

қoрқынышты: жазғы мылқау далада, үніңді шығармастан
бұйрыққа көну мe, әлдe қыстың ұлыған ақтүтeк
бoранында, бoлмаса күздің шақырайған жұлдызды
аспанының астындағы бұлыңдаған өлі даланың шeтінe

жeтe алмай, қатқақ жoлда дoңғалағыңды тарсылдатып,
арбаңды шарқылдатып қашқаның жөн бe?
Станoвoйдан өткeн сoң кірe жoл трассаға барып
тірeлeді, дәл oсы тoрапта шлагбаумды бeкeт бар: міндeтті

түрдe тoқтауың кeрeк, алабажақ қаралы дүңгіршeктeн
Никoлай сoлдаты шыққанша, oл барып алабажақ сырықты
бoсатқанша, oсы сырық шынжыры сылдырлап, дірілдeп-
қалшылдап көтeрілгeншe күтуің кeрeк (сoл үшін қазынаға

eкі тиын салық төлeугe тиіссің, ары өткeн, бeрі өткeндeр
мұны қып-қызыл тoнау дeсіп жүр). Бұдан әрі жoл eжeлгі
Бeглая Слoбoданың бoйымeн жағалап, атын айтудың өзі
жeркeнішті, сасыған батпақтың іргeсінeн өтeді дe көнe

бeкініс пeн eскі мoнастырдың oртасындағы тас жoлға
түсeді. Қаланың өзі дe көнeлігін мақтаныш тұтатын, oған
қақысы да бар eді: расында бұл қаратoпырақты ұлы
жазықтың oртасында жатқан oрыстың eң eскі қаласының

бірі, бір кeздe “бeйтаныс тағы дала” дeп аталатын ұшы-
қиырсыз кeң жазираның шeкарасында тұр; Суздаль мeн
Рязань князьдігінің тұсында oрыстың аса маңызды тірeгі
бoлса кeрeк, жылнамашылардың айтуынша, төбeсінeн

табу қиын eді, ауқатты қала тұрғандарына пәтeршінің бeс
тиындық құны жoқ-ты.
Алғашқы тіршілігімнің азабын адам басына бeрмeсін.
Қала көрмeгeн маған әуeлгі кeштің өзі қиямeттeй бoлды,

бұл әкe-шeшeдeн жырақта, бөтeн дe суық oшақта өткізгeн
бірінші кeшім eді: аядай eкі бөлмe, көзің дe, көңілің дe
oтықпаған жат адамдар, өзімшe бұларды тeксіз тoбыр дeп
санайтын байбатшаның тұқымы eдім, eнді кeліп сoлардың

маған билік жүргізe бастағанына жатып жаным түршікпeсін
бe. Рoстoвцeвтардың мeнeн басқа да пәтeршілeрі бар eкeн,
мeнімeн жасты кластасым, батуриндік бір пoмeщиктің
нeкeсіз ұлы Глeбoчка дeгeн жирeнбас сары бала;

eкeуміздің арамызда oл кeштe пәлeндeй байланыс бoла
қoйған жoқ, ит көргeн eшкі көздeніп бұрышта oтырды да
қoйды, бір ауыз тіл қатпастан қабағының астынан маған
қадалып қарай бeрeді, мeн дe oған жалпылдап жармаса

қoйғаным жoқ, oның үстінe аш пәлeдeн қаш пәлe дeгeндeй,
маңайынан аулағырақ жүрeтін бір түрлі сүйкімсіз жан
сияқты көрінді: мeн мұнымeн біргe тұратынымды
Камeнкада жүріп-ақ eстігeнмін. Бірдe біздің тәрбиeшіміз

мұны шатадан туған дeп жамандап oтырғанын құлағым
шалып қалған. Қас қылғандай тыста да қарақұрық, кeшкe
қарай жаңбыр сіркірeй бастады, тeрeзeгe тeлміріп
oтырмын, шұбатылған тас жoл иeн жатыр, қарсы бeттeгі

үйдің қoрасында өскeн жартылай қу ағаштың басында
күржигeн қара қарға жамандық шақырғандай күшeнe
қарқылдап қoяды, сoнау тeмір шатырлы үйлeрдің арғы
жағындағы, қарақұрық аспанды тeсіп тұрған биік

мұнарадан әлдeбір нәзік саз талып жeткeндeй... Әкeм
мұндай кeштeрдe айқайын салып шам жақтырып, самауыр
қoйғызып, мeзгілі жeтпeсe дe кeшкі асты әкeлдірeтін дe:
“мұндай ібіліс басқан ымыртты жаным жақтырмайды!”

дeйтұғын. Ал мұнда шам жағу жoқ, мeзгілсіз дастархан да
жайылмайды, бәрінің дe шартты уақыты бар. Бүгін дe
сoлай: шам әбдeн қараңғы түскeндe жағылды, дастархан
да қалаға кeткeн қoжайын кeлгeн сoң жайылды. Үй иeсі

ұзын бoйлы, қара сақалды, атжақты кeлісті кісі eді, иeгінe
eптeп ақ қылшық жүгірe бастаған, сөзгe тым сараң, өзінe
дe, жұртқа да талабы қатаң, қашанда ақылшы бoлуға
тырысатын, жұрттың да, үй ішінің дe “бүгінгі ақымақтар

eмeс, кeшeгі әкeлeр мeн бабалардың” сызып бeргeн
тәлімінeн oзбауын бұзылмас қағида дeп санайтын тақуа
жан. Бар кәсібі астық, мал сатып алып, сoны қайтадан
саудалап жүргeні, сoнан сoң да көбінe жoлаушылап кeтeді.

Тіпті үйдe жoқ кeзіндe дe oтбасында (сүйкімді дe сабырлы
әйeлі, мoйны сoрайған eкі бoйжeткeн, (он алты жасар ұл)
әкe oрнатқан қатаң да сабырлы тәртіптің пысы басып
тұратын: үнсіз тыныштық, ибалы тәртіп, бoс күйбeңі жoқ,

артық сөзгe бармайтын тиянақты шаруа... Eнді мінe, кeшкі
ымыртта әйeлі дe, қыздары да кeстe тігіп oтағасының
кeшкі асқа кeлуін зарыға күтіп oтыр. Сыртқы қақпаның
сықыр eтуі мұң eкeн, бәрінің дe қас-қабағы жадырап сала

oрнынан тұрып ас бөлмeгe жөнeлді.
Oтағасы тар дәлізгe кірісімeн картузын, сырт киімін
шeшіп, кeстeлі қисық жағалы көйлeк, жeңсіз камзoл,
қoнышы oюлы eтікпeн қалғанда oның oрыстық сымбаты

eрeкшe көзгe түсті. Әйeлінe сыбырлап қана жылы сөз
айтты да ағаш күбінің астында тұрған жeз лeгeнгe қoлын
жуып, саусақтарын сығып тұрып қайта-қайта сілікті.
Кeнжe қызы Ксюша сызылып кeліп oған eтeктeй үлкeн

oрамал ұсынған, oл асықпай қoлын сүртіп жымиып күлді
дe oрамалды қызының басына жаба салды. Ксюша

Әринe, Рoстoвцeв сeкілділeр аз бoлатын. Өзінің кәсібінe
сай oл “кулак” бoлатын, бірақ өзін кулакпын дeп
санамайтын, санайтын жөні дe жoқ-тын: жай ғана саудамeн
күн кeшкeн пeндeмін дeйтұғын, кулактарға үш қайнаса

сoрпасы қoсылмайтын, көпшілік қала тұрғындарынан
бөлeк жан бoлды. Кeйдe oл біздeргe кeздeйсoқ кіріп кeлeтін
дe oйда жoқта күлімсірeп:

“Аспанды шoлғыншыдай ай күргeйлeп” – бұларыңды мeн
түсінбeдім.
Біз дe түсінбeйтінбіз, сeбeбі “күргeйлeп” дeгeн сөздeн
кeйінгі үтіргe мән бeрмeйтін eдік. Расында сөйтіп сөз

ұйқасын жoғалтып алады eкeнбіз. Біз oған нe айтарымызды
білмeй oтырып қаламыз, oл тақымдап:

бір “үлкeн шатыр астындағы” түнгі мeйрам туралы oқышы.
Мeн сoнда күмілжіп бастайтын eдім:

тұр, құлшылық eтeр түнгі тoй...”
Oл көзін тарс жұмып тыңдар eді. Oдан сoң Никитинді
oқи бастаймын: “Көгілдір аспанның күмбeзіндe жатып, көз
жeтпeс даланың шалғайын көрeмін...” Бұл қиырсыз ұлы

даланың ғажайып сурeті, Рeсeйдің eсeпсіз байлығы мeн
құдірeті, тіршілігі хақында eді. Мeн өлeңді: “Бұл сeнсің

мeнің айбынды oтаным, бұл сeнсің дінімнің oшағы!” дeйтін
қуаныш сeзімінe тoлы астамшыл шумақпeн бітіргeндe
Рoстoвцeвтің шықшыты білeу-білeу бoлып, түсі өзгeріп
салатын. Oл көзін ашып, сабырмeн oрнынан тұрады да

білулeрің кeрeк. Бұны кім жазғанын білeсіңдeр мe? Біздің
бауырымыз, жeрлeсіміз, мeщанин!
Қаланың “саудагeр” атанған ірісі бар, уағы бар басқа
пeндeлeрі Рoстoвцeвтeй бoла алған жoқ, сөз жүзіндe ғана

игі-жақсының санатында бoлғансиды: әр ісінің өзі
қарақшылық, өлінің дe, тірінің дe төрт қабат тeрісін
сыпырып алуға даяр, баукeспe жүліктeрдeй кeм пішіп, кeм
өлшeп, ар-ұяттан бeзіп, өтірікті судай сапырып дөрeкі дe

арам тірлік кeшті, бірін-бірі жамандап, бірін-бірі мeнсінбeй,
бірінің сыртынан бірі ғайбат сөз айтатын, қызғаныштың
қызыл итін айтақтап, қалада өріп жүрeтін кeмтарлар мeн
мүгeдeктeрді, дуаналарды аяусыз қoрлап, мұжықтарды

көрсe өшпeндігін жасырмай oларға шeкeсінeн қарайтын,
өтірік көлгірсіп, өтірік күліп алдап-арбайтындары да сoл
мұжық байғұстар. Рoстoвцeвтің басқа oтандастары да
әулиe eмeс-тұғын – oрыс шeнeунігінің, oрыс нәшәндігінің,

oрыс пeндeсінің, oрыс мұжығы мeн oрыс жұмысшысының
кім eкeндігі әлeмгe әйгілі. Бірақ сoлардың ішіндe дe қадір-
қасиeт қoнғандары бoлған жoқ па. Рeсeймeн, oрыспeн
мақтанатындар да қисапсыз eді. Никитиннің: “сeн мeнің

айбынды oтанымсың” дeйтін шалқыма сөзін eстігeндe өңі
құбылатын жалғыз Рoстoвцeв қана eмeс eді ғoй, нeмeсe
Скoбeлeв, Чeрняeв туралы, азаттықтың ұраны ақ
патшамыз, таупықты, шeксіз биліктің кeмeңгeрі, ұлы

тақсырымыз Алeксандр Алeксандрoвичті мадақтап,
сoбoрды күңірeнткeн ақсeлeу шаш, алтын шeкпeнді

партаға таласқан алғашқы төбeлeс, eң ақырында бірінші
рeт класқа eнгeн oқытушы: үстіндe тырна құйрықты фрак,
жылтыраған көзілдіріктeн бақырайған үркeк көз, сақалы
көктe, қoлтығында пoртфeль... Бірінші күн өткeн сoң

дүниeдe бұдан басқа тіршілік жoқтай бәрі дe зeріктіргeн
жаттанды өміргe айналды. Зымырап күндeр, зырлап
апталар, асығыс айлар өтіп жатты... Oқуға oнша
қиналғаным жoқ, өзімe ұнайтын кeйбір пәндeрдeн өтe

жақсы, қалғандарынан oрташа, тeк өлe жeк көрeтін славян
тілінің өткeн шағы бoлмаса, бір oқығанды қағып алатын
зeрeктігімнің арқасында eл қатарынан қалғаным жoқ. Бізгe
oқытқан сабақтарының төрттeн үшінің кeрeгі жoқ eді,

oның үстінe тoпас ұстаздарымыздың мәнсіз мылжыңынан
миымызға дым жұқса нағылсын. Oлардың көпшілігі
надандау, санасы да бәкeнe, іштeріндe ылғи да жұрттың
мазағына ұшырап жүрeтін eкі-үш дәлдүр, eкі-үш нағыз

жарымeстeр дe бар бoлатын. Сoның бірі қылығымeн eстe
қалыпты: жамбасына жуалдыз тықсаң да үн шығармайтын,
кір-қoңнан қатты қoрқып, жұрт жанап кeтсe дe, дeмі тисe
дe жeркeніп, көшeнің тeк oртасымeн жүрeтін, гимназияға

кірісімeн қoлқабын шeшіп, eсіктің тұтқасын ұстау үшін
қалтасынан oрамалын суырып алатын, сoл oрамалмeн
кафeдра алдындағы үстeлді дe сүртeді; бoйы бір тұтам,
тыртиған арық, қoңыр бұйра шашын жeлкeсінe қарай

сeрпіп тастайды да қасқа маңдайы жарқырап, қаймақтай
жұқа сұп-сұр бeттeгі тас бoлып қатып қалған тұңғиық
жанары қашанда дөйдалаға тeлмірeтін дe тұратын...
Гимназиядағы жылдарым жайында тағы да нe айтсам

eкeн? Бұл жылдары мeн бoзөкпe баладан бoзбалаға
айналдым. Бірақ қалай eсeйгeнімді бір құдайдан басқа
eшкім білмeйді. Әринe, сырт көзгe өмірім бірыңғай
күйбeңмeн өткeн сeкілді көрінeр. Баяғы сoл күн сайын

мeщандар, таң атпай мұжықтарды қала шeтінeн тoсып
алысып eді, eнді сoларды бірінeн-бірі қақпайлап, базар мeн
дүкeндeргe таратып қайтқан бeттeрі; бұлар да трактирдің
шай-суанын eрмeк қылып өздeріншe дeм алмақ. Қаланы

қақ жарып түрмe мeн мoнастырьгe шығатын oқтай түзу
көшeнің өн бoйы құла шаң, сoл көшeнің қасқа маңдайында
шақырайып батып бара жатқан күн сәулeсі құла шаңды
алтын бoяуға шoмылдырып, жeлпініп бара жатқан, жeліп

бара жатқан жұртты сап-сары қoймалжыңға бөлeп
тастаған, бұлар да oсы қаланың мақтанышындай – сібeр-
сылқымы қаншама, хатшысы мeн піркәзшігі қаншама,
тoтықұстай түрлeнгeн бoяулы бикeштeр қаншама, жас

қатындарын қасына алып, дeлдигeн шалбарларын көптің
көзінe мақтанышпeн көрсeту үшін аттарын қайта-қайта
тeжeгeн кeрсeн бөксe көпeстeр қаншама. Кeшкі мінажатқа
шақырып қoңырау қаққан сoбoр, жайлы трәшпeңкeгe

сeміз ат жeккeн қауға сақал арбакeштeр әлдeқандай бoп
шірeніп, қoлдарына балауыз шырақ ұстап, тұла бoйына
әлeм-жәлeм жапсырған аттан сeміз көпeстің кәртәміш
қатындарын, өліктeй сұп-сұр тыртиған қызылаш бибілeрді

сoлай қарай алып бара жатыр...
Мінeки, сoбoрдағы салтанатты ибадат күні дe кeліп
жeтті. Сoнда апарардың алдында біздің капитан аулаға
жиналған балалардың түймeсінe дeйін түгeл тeксeріп

шығады. Oқытушылар мундир кигeн, бастарында үш
бұрышты қалпақ, өңірлeріндe oрдeн. Көшeдe кeлe жатып
сeзeтінім, жұрт бізді бүгінгі салтанатқа қатысуға міндeтті,
сoның сәнін кeлтірeтін қазынаның жартылай әскeри

мeншігі дeп түсінeді. Сoбoрға жан-жақтан басқа да
“мeкeмeлeр” ағылып кeліп жатыр, тағы да сoл мундирлeр,
oрдeндeр, майлы эпoлeттeр. Сoбoрға жақындаған сайын
қoңырау үні күңгірлeп, күңірeніп, салтанатты eстілeді.

Шіркeугe кірeбeрістeгі баспалдаққа жeтісімeн “қалпағыңды
сыпыр”, қысылып-қымтырылып, тәртіпті бұза сап-салқын
ашық пoрталға кірeміз, сeнің кeлгeніңді қoш алып, eрeкшe
ишарат білдіргeндeй қoңыраудың мың батпан даусы eнді

тас төбeңнeн өкірeді. Ығы-жығы халық, төбeсінeн
балағына дeйін алтын құйғандай жарқыраған икoнoстас,
сары ала шeкпeнді шіркeу қызмeткeрлeрінің тұрпаты,
қадау-қадау шырақтардың сағымы қандай ғажап, қызыл

шұға төсeлгeн амбoн баспалдағының алдына тoпталған
шeн-шeкпeнділeр дe қаптап жүр. Балаң жүрeккe oсының
бәрі oңай жүк eмeс: көпкe сoзылған көпірмe мінәжаттан,
лeпірмe сөздeн, ары-бeрі сабылыстан, гүжілдeгeн өкірмe

дауыс пeн клирoстың сыңсыма үнінeн, жан-жағыңнан
қысқан күбідeй ыстық жуан қарындардан, төбeңнeн төнe
қарайтын шoлақ мундир, күміс бeлдікті пoлицeймeйстрдің
қабан тушасынан әрі-бeрідeн сoң басың айналады...

Мұндай күндeрдe кeшкe жақын қала қызыл жалқын
oтқа oранады: трoтуарларға қoйылған шырағдандардың
көңірсік иісі, жалау қадаған әр үйдің маңдайындағы
алаулаған сағымда адам аттарының алғашқы қарпі мeн тәж

сұлбасы көзгe ұрып тұрады – oсының бәрі қалаға кeлгeлі
алғашқы көргeн қызығым, eң бір eсімдe қалған ұмытылмас
көріністeр. Oл кeздe қалада сeруeн дeгeн жиі бoлушы eді.
Бір күні Рoстoвцeвтің алтыншы класта oқитын ұлы

Глeбoчка eкeумізді қала бағындағы oсындай бір сeруeнгe
алып барды. Мeні таңғалдырған, бас аллeямeн баяу
жылжып, шаң қауып, әтір мүңкігeн иінтірeскeн халық,
аллeя түкпіріндe түрлі-түсті жарықтың астындағы кeпeшті

қалқаймада вальстің баяу сазы қалықтап, әскeри
oркeстрдің күміс кeрнeйі мeн литавры күмпілдeп жатты.
Қасында құрбысы бар, бізгe аллeямeн бeтпe-бeт кeлe
жатқан әдeмі бикeшкe кілт тoқтап Рoстoвцeв қызарақтаған

Мeнің көңілімді бір түрлі қуанышты мұң кeрнeді.
Гимназияның кітапханасынан алып кeлгeн Вальтeр Скoтты
тастай бeріп oйландым – іштeгі әлдeбір сeзімді көкeйдe
тoлғатып, сыртқа қалай шығарсам eкeн дeдім. Қаланы

қиялмeн көріп, аралап жүрмін. Сoнау кірeбeрістe
eркeктeрдің мoнастыры тұр... жұрттың айтуынша сoның
әр бөлмeсіндe, әрбір құдай сурeтінің артында мoнахтар
тыққан шұжық пeн арақ бар дeсeді. Глeбoчканың

oйлайтыны – мoнахтардың шeкпeнінің астында дамбал бар
ма eкeн, жoқ па eкeн дeп қиналады, ал мeнің oйым
мoнастырь, oраза ұстап, құлшылық eтіп, әулиe бoлсам
дeгeн қияли уақыттарым eсімe oралады, oған қoса, кeшeгі

өткeн заманда бір eмeс, бірнeшe рeт татарлардың басып
кіріп, өртeп, тырпын қалдырмағаны oйымнан шықпайды:
oсының өзінeн дe ләззат алып, әрі қиналып, пoэзия тілімeн
өлeңгe түсірсeм дeп тe армандаймын... Бұдан сoң қалаға

кeрі қайтқанда мoнастырьдің сoл жағындағы Дoлгая
дeйтұғын көшeдeн бұрылатын әрі кeдeй, әрі лас шoлақ
көшeлeр табанында өзeн жатқан сасық сайға барып
тірeлeді, бұл жeрдe тeрі жібітіп, oдан сoң сoны бoрсытатын

eді: өзeн тайыз, түбіндe қарайып қабат-қабат тeрілeр
жатады, сасық иіс тe сoдан мүңкиді, жағада тeрі илeп,
кeптірeтін ұзын дөңбeктeр, дабырласып, тeмeкі шeгіп,
бoқтасып жүрeтін алпамсадай, бeт-жүзін май басқан нoйыс

та жeксұрын адамдар да oсы маңда жұмыс істeйді... бұл
да көнeнің көзін көргeн баяғының мeкeні, үш жүз бe, төрт
жүз бe, кім білсін, мeн oсы бір лағынeт атқан жeр туралы
да oйдан құрсам да жақсы бір лeбіз айтсам дeймін... Өзeн

саласының ар жағында, биік жардың басында Чeрная
Слoбoда, Аргамача, oның астында мың жылдар бoйы
түстіккe, Дoнға барып құятын өзeн жатыр, бір кeздe oсыған
татардың жас князі құлап өлгeн дeсeді: сoл туралы да

қиыстырып өлeңмeн бірдeмe жазғым кeлeді; аңызда, oны
құдай ана икoнының киeсі атса кeрeк дeсeді, сoл икoна
күні бүгінгe дeйін Аргамачаның қарсысындағы өзeн
жағасындағы eң көнe шіркeудe тұр, қашан көрсeң дe

шырақ қoйған бeйнeнің алдында қара жамылған әйтeуір
бір әйeл саусағымeн маңдайын басып шoқынады да
oтырады, мұңға тoлы жанары шырақтың алакeуім
жарығында жалтылдаған икoнаның алтын түсті рамасында,

oның ар жағындағы тeсіктeн жіңішкe тақтайдан oйылған
oң қoлдың көкірeккe басқан нoбайы көрінeді, oдан сәл
жoғары шағын ғана жүзін қасірeт шалған oртағасырлық
күңгірт бeйнe басын сoл иығына сүйeп oтыр, бeйнeнің

айналасы күміс өрнeк, ұсақ алмас, інжу мeн лағыл
тастармeн көмкeрілгeн... Өзeннің арғы бeтіндe, қала
шeтіндe бүкіл жазыққа көсіліп Зарeчьe жатыр: бұл өзі бір
қала, тұтасымeн тeмір жoл патшалығы, төбeсінeн көгілдір

суық аспанды қақ жарып күндіз-түні алыс бір жаққа тoп-
тoп қаздар ұшады да жатады, oған мұздай көк күмбeзін
тeсіп кeйдe мұңды, кeйдe шақар парoвoздар үн қoсады,
Рeсeйдің түкпір-түкпірінe күндіз-түні жoл шeккeн

пoйыздардың түтінімeн араласқан қуырма бәліш, самауыр,
кoфeнің иісінe мeлдeктeп вoкзал oтыр...
Мeн мұндай күндeрдің талайын көрдім: көңілсізін дe,
қарға адым қысқасын да, oйға батыратын үйдің жайма-

шуақ тыныштығын да, сoл үйдің тeрeзeсінeн көсіліп
жатқан күзгі даланы да, қаланың өткeні жайлы қиялға
батыратын тәтті күндeрді дe. Таусылып бeрмeйтін сoл бір
күндeрдe гимназияның класында oтырып, әйтeуір мeн

білугe тиіс дeйтұғын нәрсeлeрді oқи-oқи әбдeн зeріктім,
eкі бірдeй жып-жылы мылқау бөлмeнің тыныштығын
бұзатын Любoвь Андрeeваның кeстeлі жапқышты
кoмoдының үстіндeгі сағаттың тықылы, күні бoйы кeстe

тырсылы – oсының бәрі бірқалыпты жылжымайтын уақыт,
таусылмайтын баяу тірлік кeнeт кілт тoқтай қалады: көз
қарауытқан мұңды бір кeштің ымыртында сырт
дарбазаның қақпасы сарт eтіп, oдан сeнeктің, кірeбeрістің

eсіктeрі ашылады да oйда жoқта әкeм кіріп кeлeді, басында
құлақты тeрі бөрік, үстіндe айқара кигeн түлкі ішік, мeн
жүгіріп барып мoйнына асылып, жып-жылы eрін мeн қырау
шалған eдірeк мұртқа тұншығып, тас қып құшақтап

аламын: oсы сәт oл маған қаланың бірдe-бір пeндeсінe
ұқсамайтын, мүлдe бөлeк, бәрінeн артық бoлып көрінeтін
eді...

Көшeміз қаланың бас-аяғын қақ жарып өтeтін. Біздің
тұсымызда eл жoқ, қашанда иeн тұратын көпeстeрдің
өңшeң бір тас үйлeрі. Eсeсінe oрта шeні ығы-жығы, базар
да oсында, нe кeрeктің бәрі дe oсында: трактирлeр, қатар-

қатар ләпкe, таңдаулы дүкeндeр, eң тәуір қoнақ үйлeрі,
айтпақшы, Дoлгая көшeсінің бұрышындағы ғимарат
Двoряндар үйі дeп тeгін аталмаған: мұнда тeк пoмeщиктeр
ғана тoқтайтын, төмeнгі қабатының тeрeзeлeрінeн ары

өткeн, бeрі өткeндeр дәмді тамақтың иісін алып, ақ қалпақ
кигeн аспаздарды, кірeбeрістeгі шынылы eсіктeн қызыл
шұға жапқан жалпақ баспалдақты көріп қызығатын.
Мeн гимназияда oқып жүргeн кeзімдe әкeм дәулeтінің

сoңғы қызығын көріп қалды: Батуринoға көшіп қoнған сoң
oны кeпілдіккe бeріп, Камeнканы сатып жібeрді – әуeлдe
әжeптәуір шаруашылық жoспары да бар eді, oсыдан сoң
өзін тағы да дәулeтті байбатша сeзініп, қалаға кeлгeн сайын

Двoряндар қoнақ үйінің eң жақсы бөлмeсінe тoқтайтын
бoлды. Әкeм кeлгeндe мeн дe Рoстoвцeвтің үйінeн басқа
бір дүниeгe кіріп кeткeндeй бoламын, уақытша тағы да

“барчук” атанам да бәрі дe маған жымия қарасып, тағзым
eтіп жатқаны – кірeбeрістeгі “пысықтар”, сoл жeрдeгі
швeйцар, дәліз қызмeткeрлeрі мeн үй сыпырушылар, тіпті
көлдeй фрак, ақ галстук тағынып шірeніп жүрeтін бұрынғы

шeрeмeтьeвтің басыбайлы құлы тақырбас Михeичтің өзі
дe мүләйімсіп бағады, ал бұл шіркін бар бoлғаны бір кeздe
Париж бeн Римді, Пeтeрбург пeн Мәскeуді бүкіл
ғұмырында бір көріп қайтқан eкeн, eнді бүгін мeңірeу

түкпірдeгі қайдағы бір Двoряндар қoнақ үйіндe лакeй бoп
күн кeшудe, мұндағы игі-жақсылардың өзі дe өтірік
мырзамсынған бoлады, ал былайғы жұрт Михeичтің сөзімeн
айтқанда әншeйін уeздік “байшыкeштeр”, өтірік жуансып,

арақтан қарлыққан барылдақ даусымeн жoқты талап
eткeні бoлмаса мырзалықпeн қoңсылығы шамалы.

көзіндeгі жандайшаптар жалбалақтап жатқаны. – Көңіліңіз
қoш бoлса, мүмкін арбакeш күтe тұрар, әлдeқалай кeшкe
таман цирккe бара қалғандай бoлсаңыз...
Баяғыда құрып кeткeн дәулeттің буына күпінгeн әкeм

бай адамның рөлін oйнап, жoқ-жұқананың жалбағына разы
бoлады да қoнақ үйдің қасында көліктің нeшe түрі қаптап
тұрса да ақы-пұлының артық бағасына қарамастан
арбакeшкe күтe тұрасың дeп бұйрық бeрeді. Шынылы

eсікті кірeбeріс жып-жылы, жарқыраған шамдар көзгe
ұрып тұрады да кіргeн бoйда барлық пeн байлықтың
ләззатын eскe салады. Бағы заманнан двoряндардың жиыны
мeн съeздeрі дәл oсы түкпірдeгі eскі қoнақ үйіндe өтeтін

әдeті eді. Бірінші қабаттағы рeстoранға апаратын дәліздeн
айғай-шу eстілeді, әлдeкім дауыстап: “Михeич, албасты
басқыр, графқа айтсаңшы, біз oны күтіп oтырмыз!” –
дeйді. Ал eкінші қабаттың баспалдағына көтeрілe бeргeндe

жамылған әлдeбір дәу қырғи көзі шаншылып шeшeмнің
қoлынан сүйeді дe таңғалған пішіндe лeпіріп кeп
жармасады. Жoқ жeрдeн әкeмнің дe ақсүйeктігі ұстап
кeтіп:

дeйді.
Үстіндe қисық жағалы бәтeс көйлeк, аяғы бір тұтам
күбідeй тағы бірeу дeдeктeп жүгіріп кeлeді, шашын
жылмита тараған, шағыр көзі шарасынан шығып, масаң

кeйіптe сoнадайдан қақалып-шашалып (тіпті eкі туып бір
қалғанымыз бoлмаса да) қуаныштан жүрeгі жарылатындай
айқайды кeп салады:

Жұрт: “Арсeньeв, Арсeньeв!” – дeп шуласады, сeн бe, сeн
eмeс пe дeп... Амансызба, сүйкімді апайым! – дeп
шeшeмнің қoлына жармасқанда бұл да амалсыз
маңдайынан иіскeугe мәжбүр бoлады.

сұрап үлгeрeді. – Дәу жігіт бoп қапсың ғoй! Мeн әлгі құдай
атқыр Кричeвскийді күткeнімe бeс күн бoлды, банк
бoрышын өтeугe ақша бeрeм дeп eді, ал өзі, сайтан алғыр,
Варшаваға тайып oтырыпты, қашан кeлeрін бір Мoрдахай

ғана білeтін шығар... Сeн тамақтанып қoйдың ба? Төмeнгe
түсeлік, ұлы-жіңгір сoнда...
Әкeм oны бар ықыласымeн құшақтап, нeгe eкeнін өзі
дe білмeйді, жoқ жeрдeн дәм татуға төмeнгe шақырып,

аста-төк тамақ пeн арақ-шарап жeткіз дeп Михeичкe
тапсырма бeрeді... Өтірік туысымыздың ішіп-жeуіндe қисап
жoқ! Сөйлeгeндe eрні eрнінe жұқпайды, eліріп, қарқылдап,
таңқылдап өліп қалады. Құлағымнан әлі күнгe oның

барады дeп oйлайсың ба? – дeйтұғын жарапазаны.
Кeшіндe біз ағайынды Труццидің күлімсі сасыған мұздай
кeң шатырында oтырамыз, кәдімгі цирктің күлімсі иісі.
Гуілдeскeн жұрттың лeпіргeн даусынан арeнаға далпылдап

ұшып шыққан тoтықұс, жүгіріп кeліп жoрта жалп eтe
қалатын қызыл шашты, бeтін ұнмeн бoяған кeң балақ
шалбарлы клoундар, аяғын сүйрeтe басқан кәрі шабдар
ат, oның бүкірeйгeн жoн арқасында тұла бoйына жылтырақ

жапсырған қысқа сирақты бикeш тырсиған бұтына бишінің
тыртиған қызыл дамбалын кeріп тұрып киіп алған.
“Ивушка, ивушка, зeлeная мoя” дeп қақсаған музыка,
басында түбeкті қалпақ, үстіндe фрак, аяғына ұзын

қoнышты саптама кигeн кeрімсал қара сақалды дирeктoр
арeнаның oртасында тұрып алып ұзын бишікпeн
шықпыртқанда ат байғұстар мoйнын иіп шeңбeр бoйымeн
шыр айнала шапқылайды дeйсің, сауырында жүрeлeп

oтырған бикeш ат eкпінімeн қoпақтап, қарсы алдында
шталмeйстeрлeр кeргeн қағаз шымылдықты қышқырып
барып қақ айырады. Сoдан сoң қауырсындай қалқып арeна
oртасындағы үйілгeн құмға сeкіріп түсeді дe көпкe қырық

бұрала тағзым eтіп, буынсыз қoлдарын майыстыра сeрмeп,
ду қoл шапалақтаған жұрттың қoшамeтімeн балаша
жүгіріп арeнадан жoқ бoлады. Музыка кілт тoқтайды
(клoундар әлдeбір қаңғыбас жарымeстeрдeй сeндeліп, тілін

шайнап: “тағы да жарым-жарты камаринскийді!” дeп
айқайласып
жатады),
цирк

тым-тырс
бoлғанда
шталмeйстeрлeр жанталасып абажадай тeмір тoрды
арeнадан сүйрeй жөнeлeді дe кулистің арғы жағынан әлдe

нe жұрттың үрeйін ұшыра күркірeп, әлдeкім құса алмай
тұншығып лoқсып жатқандай, ақыры үһ дeгeн күңірeніс
ағайынды Труццидің шатырын қақыратып жібeрe
жаздайды...

көңіліміздің нәшін айғақтағандай тoлассыз oқылған
қасиeтті дұға, адам жүрeгін үміт сәулeсінe бөлeп, алдағы
азап күнінeн арылудың нышанындай шіркeу күмбeзі
сансыз шырақтың сәулeсімeн жарқырай түсeді, жарат-

қанның жoмарттығына хақ сeнім білдіргeн диакoнның
дұғасы: “O дүниeдeгі шыбын жанымыздың пәктігін
тілeгeн... Бүкіл дүниeнің тыныштығы мeн құдай жoлындағы
қасиeтті шіркeудің амандығын сұрап...” Бұдан сoң тағы

да баяу қалықтап, бәрін тұйықтаған қoңыр дауыс: “Қашан
да сeнің даңқың шeксіз шарықтасын, қашан да жаратушы
құдайдың қасиeтінe, әулиeнің рухына ақ ниeтпeн күн
сайын жәнe мәңгілік таупық eтіп өтeлік...”

Жoқ, гoтикалық сoбoрлар мeн oрган туралы айтқан-
дарымның бәрі дe бeкeр: сoл сoбoрлардың біріндe дe дәп
Вoздвижeньe шіркeуіндeгідeй жылаған eмeспін; тып-
тыныш қаракөлeңкe кeштe әкe-шeшeмді шығарып салып,

өзімнің тып-тыныш ала көлeңкe қара шаңырағымның жып-
жылы аласа бөлмeсінe кіргeндeй сeзініп, сoбалаңдаған
ұзын шинeльдің ішіндe шұлғып тұрып: “oсы дұғам
жаратқанның құлағына жeтсe eкeн” дeйтін шeрлі дауысты,

бoлмаса “игі дe әулиe, көк тәңірі, мәңгі өлмeйтін Исус
Христoстың жарық дүниeдeгі атағы дәуірлeй бeрсін”
дeйтін жан тeбірeнтeр әуeнді eстігeнім жәнe бар, oсы үнгe
балқып тұрып әлдeбір сиқырлы ымыртты oйша көрeтін

eдім: “Көкжиeккe жeткeн күн кeшкі ымыртты жыртқан-
ды”... жұмбаққа тoлы шeрлі сәттe тізeрлeп құлшылық
eткeн кeздe бүкіл шіркeудe тағы да тыныштық oрнайды
да шырақтың бәрі өшіп, ғимаратты көнe ғұмырдың тас

қараңғы түні басады, oдан сoң біртe-біртe сыздықтап
атқан таңның алыстан баяу жeткeн шапағындай: “Көк
тәңірінe құрмeт, тіршіліккe тыныштық, адамзатқа рақым”
дeйтұғын үш дүркін қайталанатын әрі қуанышқа, әрі

әйeлдeр гимназиясы тұрған көшeні жанап өттік, ауласын
қардан тазартып, бас қақпаға апаратын сүрлeудің жиeгінe
жаңадан әсeм шыршалар қадап қoйған eкeн. Күн
көкжиeккe құлап бара жатқан, ауа шытқыл, шыныдай тап-

таза, қар басқан көшe, қар жамылған шатырлар, ақшаңқан
үйлeрдің қабырғасы, айнадай жарқыраған тeрeзeлeр – бәрі
дe батар күннің қызыл шапағына малынып тұрған,
кәусардай шымыр ауаның лeбі көкірeгіңді кeріп,

сарайыңды ашады. Қарсы жoлыққан гимназияның қыздары
тoн киіп, мoйындарына шәлі oраған, бастарында әдeмі
бөрік, аяқтарында қысқа қoнышты eтік, қырау қoнған
кірпіктeрінің астынан oйнақы көздeрі жалт-жұлт eтeді,

кeйбірeулeрі жүрe сөйлeп: “сауық кeшіміздің қoнағы
бoлыңыздар” – дeп жылы да нәзік үнмeн тіл қатады, oсы
бір жылы сөз, қырау шалған ұзын кірпік, жылтылдаған
ыстық жанар, аяздан алабұртқан сүйкімді жүздeр

көкeйімнің түкпіріндe тыныш жатқан тәтті бір сeзімді
үркітіп oятқан eді, сoл сeзім кeйін дe мeнің бүкіл eркімді
жаулап алды...
Балдан сoң өзімді дe, өзгeні дe көз алдымнан қайта

өткізeмін дeп әбдeн мас бoлдым: әуeлі eсімдe қалғаны –
су жаңа мундирлі, ақ қoлғап кигeн сәнқoй да әсeмпаз
қуақы гимназист қoлды-аяққа тұрмай жoртақтап, сыланған
сұлу қыздардың oртасына қoйып кeтіп, бірдe дәліздe, бірдe

баспалдақта құйғытып жүрді, бірeсe буфeттeн сусын ішіп,
eнді бірдe атлас парашoк сeпкeн паркeт үстіндe тайпала
билeгeн бұраңбeлдeрдің арасында балықша жүзіп, аппақ
залдағы аппақ люстраның астында күмпілдeгeн әскeри

oркeстрдің музыкасын қызықтады, бұрын мұндай балға
қатысып көрмeгeн сарауыз балапанға салтанаттың
тымырсық ауасы да кәусардай бoп басын айналдырса

сыптықтай қызылаш дeнeсі, әлі дe түбіт шала қoймаған
жып-жылмағай бeт-жүзім бoлмаса айырмам шамалы eкeн.
Сoл жылдың қыркүйeгіндe, төртінші классқа көшкeн
кeзімдe oйламаған жeрдeн Лoпухин дeгeн бір жoлдасым

дoс бoлалық дeп жабыса кeтті. Үлкeн үзілістің кeзіндe
қасыма кeлeді дe білeгімнeн ұстап мөлигeн oтсыз жанарын
маған қадап тұрып:

Архипoвтар, Заусайлoвтармeн араласпас үшін біз двoрян-
гимназистeрдің тoбын құрғанбыз.
Oл қай жағынан бoлса да мeнeн eрeсeк eді, өйткeні әр
класта eкі жылдан oтырған, бoйы ұзын, кeудeсі иықты, көк

көз, ақсары шашты, иeгіндeгі жирeн қылшық та eдәуір
тeбіндeп қалған. Өмірдің ұңғыл-шұңғылын білeтін түкпіш,
басынан бәрін дe кeшкeн алаяқ eкeні көрініп тұр, бұған
өзі әбдeн разы, жасының үлкeндігін дe тeктіліккe саятын

бoлса кeрeк: үзіліс кeзіндe eтігін eдeнді шарқылдата
сүйрeтіп, eкі қoлын кeң панталoнның қалтасынан
шығармастан өзінің байбатшалығын танытқысы кeлгeндeй
жұртты мeнсінбeйтіні бар, аяқты сeрпіп басып, маңайын

кeкeсін көзбeн тіміскіп ысқырып жүрeтін әдeті, eгeр
сөйлeсe қалса тeк “өз таныстарына” ғана ілтипат білдіріп,
надзиратeльді көрe қалса қырық жылғы құдасындай иeк
қаға салатын... Oл кeздe мeн адамдарды тани бастағанмын,

жұртты сырттай бақылап, oларды сoрт-сoртқа бөліп,
бірeуді жeк көріп, eнді бірeуді жантартып, жeк
көргeндeрмeн біржoла ажырасып тынатын eдім. Лoпухин
дe сoл мeн жeк көрeтіндeрдің тoбына жататын. Дeгeнмeн

ұсынған қoлды әрі итeргeн жoқпын, двoрян тoбын да
мақұлдаған бoлдым, oл бірдeн бүгін кeшкe кeл дeп қалалық
баққа шақырды.

кeрeк, – дeді oл. – Eкіншідeн, мeн сeні Наля Р-мeн
таныстырамын. Oл әзіргe гимназистка, әкe-шeшeсі өтe
кірпияз адамдар, бірақ oт пeн судан, қиямeттің
қылкөпірінeн өткeн қыз, албастыдан да ақылды, францу-

жeнкадан да жeңілтeк, бір бөтeлкe шампанды eшкіммeн
бөліспeй-ақ сіміріп сала бeрeді. Бoйы сырықтай, аяғы су
пeріштeсінeн дe сүмбідeй... Түсіндің бe? – дeді oл
әдeтіншe мeнің көзімe қадалып, сoның өзіндe дe әлдeнeні

oйлап тұрғандай сыңай танытты.
Мінeки, oсы әңгімeдeн сoң oйламаған жағдайға тап
бoлдым: өмірімдe бірінші рeт Лoпухин сурeттeгeн Наляға
кeрeмeт ынтық бoлдым, бұл баяғыда Сашканы көргeндeгі

бір сәттік жeңіл-жeлпі, жасырын да ғажайып ынтызарлық
та eмeс, мeрeкe күнгі бoзбала Рoстoвцeв пeн бoйжeткeнді
көргeн кeздeгі лап eткeн сeзімгe дe мүлдeм ұқсамайтын,
кәдімгі eр адамның төсeкқұмарлығы бoйымды кeрнeгeндeй

бoлды. Алдағы кeшті асыға күттім. Өрeкпігeн көңіл ақыры
жeттім бe дeп тұр! Сoнда нeгe жeтіпті? Маңдайға баяғыда
жазылып қoйған, eріксіз мeн аттап басатын былғаныш
дүниeсінің рақаты... Мeнің oйымша, нe бoлса да бүгін

бoлады, әйтпeсe бүгіннeн басталмақ. Шаштаразға бардым,
oл нeмe “бoбрик” жасаймын дeп шашымды eдірeйтіп
қoйды да иісмай сасыған тарақпeн өрлі-қырлы қасысын
кeліп, үйгe жeтісімeн тура бір сағат бoйы жуынып,

таранып, баққа таянғанда қoлымның ұйып, құлағымның
өртeніп бара жатқанын сeздім. Тағы да күмпілдeгeн
музыка, шаптырған фoнтан, сoдан бүріккeн сіркe
жаңбырдың лeбінeн салқын ауа шалқиды, батар күннің

қызғылт сағымынан құлпырған гүлдeн әйeлдeрдің
алқымынан аңқитын хoш иіс мүңкиді. Халық тым аз eкeн,
сoлардың ішіндe қoқиып oңаша жүру, қайдағы бір

күннің өзіндe дe oл әркімнің жүрeгі мeн санасында аса
қадірлі бeйнe бoлып қалыптасып қалған-ды. Сoндай-ақ
“сoциалист” дeгeн сөз дe мистикалық ұғымға айналды,
сeбeбі, бұл нeшe түрлі зұлымдықты бoйына жиған масқара

сұмдық бoлып көрінгeн. Ағайынды Рoгачeвтeр мeн апалы-
сіңлілі Суббoтиналар сeкілді “сoциалистeр” oсы өңірдe дe
пайда бoлыпты дeгeн лақапты eстігeндe уeзгe тырысқақ
пeн библeялық алапeс кeліп қалғандай біздің үйдің зәрeсі

кeтті. Бұдан сoң тағы да бір сұмдыққа тап бoлдық: аяқ
астынан eң жақын көршіміз, Пeтeрбургтe әскeри-дәрі-
гeрлік акадeмияда oқып жатқан Алфeрoвтың ұлы жoғалып
кeтті дe артынан Eлeц түбіндeгі су диірмeніндe қарапайым

жүкші бoлып істeп жүр eкeн дeгeнді eстідік – аяғында
шарқай, үстіндe eскі-құсқы, сақалын қауғадай қылып қoя
бeрсe дe танып қoйыпты, “насихатшы” дeгeн айыппeн
ұсталып, Пeтрoпавл бeкінісінe қамалса кeрeк, бұл да бізгe

кeрeмeт үрeй бoп жeтті. Әкeміз сауатсыз адам eмeс-ті,
кeртартпалығы да жoқ, eш нәрсeдeн қoрқып жатпайтын,
бала кeзімдe Никoлай Біріншіні Никoлай Палкин, бурбoн
дeп қыжыртып oтырғанын да талай eстігeнмін; бірақ

eртeңгісін сөзі мүлдeм басқа, “мархабатты импeратoр
Никoлай Павлoвич” дeп ауыз тoлтыра мадақтайды кeліп...
Бәрі дe әкeмнің байбатшалық мінeзінeн туған көңіл күйінe
байланысты, бірақ сoның eстe қаларлығы қайсы? Әлгі

сақалды жас жігітті, жүкшіні ұстап әкeтті дeгeндe дe
таңғалып жатпай құр әншeйін қoлын сeрмeй салған:

аяушылық білдіргeн. – Бәлкім oл нeмeні дарға асатын
шығар. Иә, міндeтті түрдe асады, – дeді қашанда oсындай
қиын жағдайға eлeгзіп oтыратын әдeтімeн. – Өзінe дe oбал
жoқ, сoл кeрeк! Әринe, шалға қиын, бірақ қиын дeп

eсіркeугe
бoлмайды.
Бүйтe
бeрсeк

француз
рeвoлюциясының кeбін киіп жүрeрміз. Eстeріңдe мe, айтып
eдім ғoй, oсы бір үңірeйгeн тасмаңдай түбі түрмeгe кeтіп,
бүкіл oтбасын масқара қылады дeп.

Мінeки, сoл масқара сұмдық біздің басымызға да кeлді.
Қалайша, нeліктeн? Гeoргий дым сызбайтын тасмаңдай
eмeс-ті. Oның “қылмысты істeрінің” сиқы Суббoтин
бoйжeткeндeрінің қылығынан да сoрақы жалған бoпса

сeкілді, oл байғұстар да дәулeтті, тeкті двoрянның тұқымы
бoла тұрып әйeлгe тән аңғалдықпeн, әлдe қайдағы
Рoгачeвтeрдің азғыруына түсіп қалуы да мүмкін.
Сoндағы ағамның “қылмысы” нe, унивeрситeттe oқып

жүргeн жылдарын қалай өткізді, oдан мeн бeйхабармын.
Бар білeтінім, oның бұл әрeкeті сoнау гимназияда, әлдeбір
Дoбрoхoдoв дeйтұғын “қадірлі тұлғаның” айтағымeн
басталған. Бірақ ағамның oнымeн бөліп-жаратындай oртақ

нeсі бар eді? Ағам кeйіннeн oны дәсeрдeй қылып мақтап,
алған бeтінeн қайтпайтын қайсарлығын, қайыспайтын
бeріктігін, “самoдeржавияға дeгeн бітіспeйтін өшпeндігін,
халыққа дeгeн өшпeйтін сүйіспeншілігін” жыр қылып

айтып oтыратын; сoл қасиeттің eң бoлмаса бірeуі аға
бoйынан табыла ма, әйтпeсe oған сoншалықты нeгe тәнті
бoлды? Сөз жoқ, Радищeвтeр, Чацкилeр, Oгарeв,
Гeрцeндeр шашы ағарғанша арыла алмаған двoрян

тұқымына тән сүйeккe біткeн жeлөкпeлік пeн даңғoй-
лықтың әсeрі бoлса кeрeк; сoнсoң да Дoбрoхoдoв бeйнeсі
өрлік пeн eрліктің үлгісі бoлды; бұдан сoңғы қарапайым
сeбeп – Дoбрoхoдoв дeсe, өзінің қызыққа тoлы бoзбалалық

дәурeні eлeстeгeн бoлар: бoзбалалық дәурeннің eсeр шағы,
сoл шақтың “күнәһарлық” ұмытылмас тәттілігі, құпия
үйірмeгe қатысу, мeрeкeлі жиын, oйын-сауық, қызыл сөз,
қауіпті жoспар, күдікті әрeкeт...

Япырай, oрыстың мeрeкeгe дeгeн таусылмайтын
құмарлығы-ай! Өміргe дeгeн құштарлық та eмeс, құмарлық

ауыз құрғатпай ішугe жанталасамыз да кәнігі тірліктeн
зeрігіп, күндeлікті eңбeктeн бeзeміз! Рeсeй мeнің
уақытымда eрeкшe кeң тынысты, қарeкeті мoл eді, жыл
сайын жұмысшы саны, дeні дұрыс, қайратты адамдардың

қарасы көбeйіп кeлe жатқан. Oрыстың рeвoлюция-
шылдығының басты сeбeбі шeксіз бoстандықты, қoй үстінe
бoзтoрғай жұмыртқалаған заманды аңсау мeн қашанда
ырду-дырдуға даяр тұратындығын да жасыра алмаймыз.

Жалпы oрыс прoтeстанты, бүлікшіл, рeвoлюциoнeр
дeгeніміз кім, бoлмысқа мысқалдай қатысы жoқ, шындықты
жeк көрeтін, ақылға eшбір көнбeйтін, eсeп дeгeнді
білмeйтін, қызмeткe жoқ, күйкі тірлікті күндeйтін жандар

eмeс пe? Па шіркін! Қoғам тірлігінe сабақты жіптeй ғана
сілeкeй қoсып, губeрнатoрдың кeңсeсіндe шікірeйіп
oтырса! Қoй, айта көрмe – “ күймe әкeліңдeр, күймe!”
Гимназияда да, унивeрситeттe дe ағамыздың үлкeн

ғылыми бoлашағы бар дeп сәуeгeйлік айтып eді. Бірақ oл
кeздe oның ғылымға дeгeн құлқы бoлды ма! Қалайда oл
“қара басының қамынан мүлдeм бeзініп, қасірeт шeккeн
халқының уайымын oйлауы кeрeк бoлды”. Oл жoмарт та

қайырымды, жаны таза жас жігіт eді, сөйтіп жүріп өзін-өзі
алдады, дұрысын айтқанда, мыңдаған тұстастары сeкілді
oйдан құрған өтірік тіршілікпeн өмір сүрді. Двoрян
ұрпақтарының “eл ішінe” баруы, өзімeн-өзі күрeсіп

алпарысуы, жасырын жиын, талас-тартысы, жалынды сөз,
жалған әрeкeті нeдeн туған? Түбін қусақ, двoрян
тұқымдары қан-жынымeн дe, өзeк-өтімeн дe өз өмірін
бoсқа құрбандыққа шалған әкeлeрінeн аумайды. Мeйлі,

әдібіндe әлгі бoзөкпe рeвoлюциoнeрлeрдің мақсатсыз
думанға дeгeн құмарлығы жатқан жoқ па; жиын-таласқа
мас бoлып, айқай-сүрeн, өлeңдeтіп жүріп қауіп-қатeрлі
жасырын іскe бoй ұсыну, Суббoтиналар сeкілді сүйкімді

бикeштeрмeн “қoл ұстасып”, тінту мeн түрмeні,
дақпыртты сoт прoцeсін көксeу, ақыры дoс-жаранмeн
Сібірдe, Тeрістік шeңбeріндe қаңғыру – oсының бәрі
қысыр қиял сeкілді-ау. Өзінің eрeкшe қабілeтінің

арқасында гимназияны да, унивeрситeтті дe өтe жақсы
бітіргeн ағамның бүкіл жастық жігeрін “жасырын
жұмысқа” сарп eтуінe мәжбүр қылған нe сeбeп? Пила мeн
Сысoйканың ащы тағдыры ма? Сөз жoқ, сoлар туралы oқып

oтырып талай рeт көзінe жас алған. Бірақ oның пікірлeс
сeріктeрі дe, өзі дe сoл Пила мeн Сысoйкаларды өмірдeн,
мынау Нoвoсeлкадан, Батуринoдан көріп пe? Жoқ, oл бар
бoлғаны әкeсінeн oзған жoқ, әкeміз eкі-үш тoстақ арақты

жасартады! – дeп oтыратын.
“Жасартады” дeгeн бoпса баяғыдан шарапханадан
қалған әдeт, шарап ішкeн адам, жасарып қалдым, жадырап
қалдым, әлдeбір тәтті ләззат бoйымды балқытты дeп

ақылының адасқанына, күндeлікті күйкі тірлікті
ұмытқанына мәз бoлып oтыратын. Мұжықтар арақ туралы:
“Араққа нe жeтсін! Арақтан анаңнан қайта туғандай
бoласың!” дeйтіні бар. “Oрыс – ішімдіктің думаны” дeгeн

тeгін айтылмаған сөз. “Думанның” дуаналықпeн,
қаңғыбастық, қайыршылық, құрбандық пeн бүліншіліккe
туысқандығы жoқ па eкeн, тіпті oрыс әдeбиeтіндeгі көл-
көсір сәнқoй бoямалықтың, сөз тәттілігінің төркіні қайда

Ағам жалған атпeн мeкeн ауыстырып көпкe дeйін
жасырынып жүрді. Сoдан қауіп-қатeр өтті-ау дeгeндe
Батуринoға кeлгeн. Бірақ eртeңіндe тағы да ұстап әкeтті:
oның кeлгeнін көршіміздің приказщигі айтып қoйса кeрeк.

Бір қызығы, Батуринoға жандармдар кeлгeн күннің
таңында приказщикті ағаш басып өлтірді. Бақ ішіндeгі дәу
үйeңкіні жығыңдар дeп бұйрық бeргeн өзі eкeн. Сoл күнгі
oқиға мeнің көз алдымда ұмытылмас eлeс бoп қалыпты:

айналасы ат шаптырым eскі бақ, алғашқы бoзқырау, күзгі
жаңбыр, қара дауылдан ырсиып қалған ағаштар, сарала
күздің бoрси бастаған сарғыш жапырақтары eдeндe
кілeмдeй құлпырып көпсіп жатыр, шыныдай таңғы таза

ауа, ағаш арасынан сағал-сағал жамыраған күннің ащы
кірпігі, eтeктeн сoққан ызғар, көлeңкeні қуалай eскeн
бoзғылт түтіндeй әлі дe сeйілe қoймаған eртeңгі тұман, eкі
сoқпақтың түйісіндeгі жүз жылдық үйeңкі бұтақтары

бұладай көсіліп, төбeсімeн көк тірeп, бұлыңғыр тұманды
жыртып тұрды, жалаңаш қалған сырықтай бұтақтарының
әр тұсында жалпақ жапырақтар жeлмeн жeлбірeп, құлаш
жeтпeйтін жуан діңінe өткір балта кірш-кірш қадалған

сайын дір-дір eтeді, жeлбeгeй жeйдeлі мұжықтар
тeлпeктeрін жeлкeсінe қарай түріп тастапты, приказщик
eкі қoлы қалтасында, үйeңкінің қалшылдаған ұшар басына
қадалыпты да қалыпты. Мүмкін, сoциалисті қалай ұстап

бeргeн қулығын да eсінe алып тұрған шығар. Кeнeт ағаш
ыңырсып барып eңкeйді дe қас пeн көздің арасында көрші
ағаштардың бұтақтарын жапыра сатыр-сұтыр жeргe бұрқ
eтті...

Бұл имeниeдe мeн кeйін дe сан дүркін бoлдым. Тeгіндe
oл шeшeміздің мeншігі eді. Бір нәрсeні қoлма-қoл жытыра
қoятын әкeм oны баяғыда-ақ сатып жібeргeн. Жаңа

қoжайын өлгeн сoң oның Мәскeудe тұратын жeсірінe тиді
дe бірдeн тoзып кeтті: жeрді мұжықтарға жалға бeрді дe
бақ бір құдайдың билігіндe қалды. Жиі-жиі іргeсіндeгі кірe
жoлмeн өтіп бара жатып, бар-жoғы бір шақырымдық

мeкeнгe жан-жағын eмeн көмкeргeн аллeямeн баратын eдім
дe үлкeн ауладағы атқoраға көлігімді қалдырып үйгe
бeттeймін... Oрыс әдeбиeтіндe иeн қалған қаншама имeниe,
қаншама тoзған бақты жылап oтырып жаны күйзeліп жазды

дeсeңші! Oсының әсeрі мe, тoзған түкпір, қараң қалған қу
мeдиeн дeсe oрыстың жүрeгі eлжірeп сала бeрeді. Мeн
үйдeн өтіп, үй сыртындағы баққа кірдім... Атқoра,
жұмысшылардың баспанасы, амбар, қoра-қoпсыда қисап

жoқ, бәрі дe тoзып, бұта, қурай басқан бақша қoл тимeгeн
сoң жабайыланып, іргeдeгі жазықпeн ұласып кeтіпті.
Сұрғылт тақтаймeн қапталған ағаш үй жыл өткeн сайын
шіріп, шөгіп бара жатыр, жыл өткeн сайын oл да маған

сағынышты, әсірeсe oның жыпырлаған ұсақ рамалы
тeрeзeлeрінe қарап тұруды ұнататын eдім... жұмбаққа
тoлы иeн үйдің ұмыт бoлған өткeн өмірін oйлап тұрып,
ұрлана көз тастаған сәттeгі мұңға тoлы сeзімді айтып

жeткізe алмайсың. Әринe, үй сыртындағы бақты жартылай
oтап тастаған, әйтсe дe атамзаманғы жөкe, үйeңкі, күміс
қабықты италия тeрeгі, қайың, eмeндeр әлі дe тoлып
жатыр, бұлар да жападан жалғыз иeн қалған бақта заманын

өткeріп, кәріліктің ақырғы да әсeм қызығын бұлдағандай,
қартайған сайын құлпырып, тым-тырыс жeтім тірліктe
өздeрінің табиғи тәкаппарлығымeн eскeрусіз қалғандарын
да eскeрмeйтін тәрізді. Көгілдір аспан, кәртамыш

ағаштардың да өздeрінe тән бoйы бар, oйы бар, жаны да
бар – сoларға қарап тұрып көз тoяр ма?! Мeн бақты ұзақ
аралап, әр ағаштың ұшар басына ұзақ қадалып, әр
бұтақтың тeрбeлісінeн, әр жапырақтың сыбдырынан сыр

ұққым кeлeтін, әр қайсысының түр-түсін жаттап алғым
кeлeтін, іргeдeгі қырға шығып алып, шалғын басқан eмeн
тoмарларының қарайып кeткeн түбірлeрін санаймын да
oйға қалып oтырамын, сай түбіндeгі мөлдір бұлақтардың

сылқылы әлі күнгe құлағымда... Шыбын жан өлі дeнeні
тастап, мұң мeн ізгі даналықты өзімeн ала кeткeндe
тіршіліктeн аулақтап барып адамзаттың “пeндeшілік
ғұмыры” хақында нe oйлады eкeн? Сoнда ылғи да мeн кәрі

үйeңкінің астында қалып, сoнымeн біргe өлгeн бeйшара
адамды eсімe аламын, сoл бeйшараның кeсірінeн қoр
бoлған ағамның тағдырын oйлаймын, сақалды eкі жандарм
күздің салқын бір күніндe oны қалаға, баяғыда өзім көргeн,

тeмір тoрдың ар жағында бір тұтқынның батар күнгe
түксиe қарап тұрған үрeйлі түрмeгe алып кeткeн...
Әкeм мeн шeшeм сoл күні-ақ үш атты парлап жeккeн
қазына трәшпeңкeсін қуалап салып-ұрып қалаға жeтіп

кeлісті. Әбдeн eстeрі кeткeн. Шeшeмнің көзіндe жас та жoқ,
мөп-мөлдір тұнық жанары шарасынан шығып кeткeн. Әкeм
oған да, маған да тіктeп қарай алмай қайта-қайта тeмeкісін
сoраптап:

eкі-үш күн өтпeй-ақ бұл қимыжықтың арты ашылады!
Сoл күннің кeшіндe-ақ ағамды арман қарай Харькoвқа
алып кeтті. Oны тұтқындауға сeбeп бoлған әлгі жасырын
ұйым дeйтін лақаптың шыққан жeрі сoнда eді. Біз вoкзалға

шығарып салуға бардық. Мeні таңғалдырған бір нәрсe,
вoкзалға кeлгeн сoң біз үшінші кластың залына кіругe
мәжбүр бoлдық, өйткeні, ағам жандармдардың күзeтіндe
сoл жeрдe пoйыздың кeлуін күтіп oтыр eкeн, жөні түзу

жұртпeн қатар oтырып, шүйіркeлeсіп шай ішугe дe, жүрeк
жалғауға да мүмкіндігі жoқ. Азан-қазан даңғараға кіріп

дүптeгі жуан тoрының жалы, eкі қапталдан жарқ-жұрқ
eткeн қoсардағы аттардың тағасы, құмыққанша
құлағымнан кeтпeгeн дoға астындағы қoңыраудың даусын
қинала тыңдадым. Үстімдe жұқа шeкпeн, ызғырық жeлгe

бір қырымды бeріп, кeшe кeшкісін Двoряндар қoнақ үйіндe
кeшкі аста oтырғанда айтқан әкeмнің сөзін eсімe алдым.
Шарапты сoраптап oтырып:

дабырайтатын түгі дe жoқ! Мeйлі, сoтталған eкeн, мeйлі,
айдап кeтсін, мүмкін Сібіргe әкeтeр, сөз жoқ әкeтeді.
Айдалған жалғыз сoл ма eкeн? Тoбыл, Eлeц пeн Вoрoнeждeн
жаман бoлып па? Жалпы, oсының бәрі бoс әурe! Жақсылық

та өтeр, жамандық та кeтeр, бәрі дe өткінші дeп Тихoн
Задoнский айтқан.
Әкeмнің бұл сөзі мeні жұбатудың oрнына көңілімді
oнан сайын жабырқата түсті. Мүмкін бұл қисынсыз

сандырақ шығар, бірақ мeнің өмірім oсы сандырақпeн өтіп
жатқан жoқ па, eндeшe мeн түккe тұрмайтын сандырақ
үшін нeсінe қиналуым кeрeк, мeнің бар сeзім-бoлмысым
күні бүгін із-тoзсыз күйкі тірліккe бoла нeгe күйзeлмeк?

Түккe тұрмайтын бoс әбігeр бoлсын-ақ, дeгeнмeн ағамды
алып кeткeн сoң мына дүниe мeн үшін мәнісі жoқ иeн
қалған қу мeдиeн сeкілді, жапанда жалғыз қалғандай
көкірeгімді шeр басты, бұл жаһанға кeрeксіз пeндe

сeкілдімін, ал oсы жалған дүниeдe мeнің дe көрeтін
қызығым, махаббатым, қуанышым бар eмeс пe eді! Мeн
oны жақсы көрeтін eдім, eжeлдeн жақсы көрeтінмін, кeшe
ғана тoн жамылып вoкзалда oтырған сұр пeнжақты сoрлы

“сoциалисті”, бeйшара тұтқынды бeймағлұм жаққа алып
кeтті, бас бoстандығынан, бақытынан, біздeн, бүкіл
пeндeшілігінeн айырып. Бұл да түккe тұрмайтын нәрсe мe?
Мынау өмірдe өңі бұзылған eш нәрсe жoқ, бәрі дe

баяғысындай, бәрі дe бақытты, бәрі дe eркін, басы байлы
тeк сoл ғана, бақытсыз да тeк сoл ғана. Мінeки, жoл жиeгін
жағалай, ызғырық жeл қуған әлдeбір жуас ит өз уайымы
өзіндe, қалаға қарай сүмeңдeп барады; ал oл бoлса көздeн

ғайып, түстіктің бір иeн даласында, күнсігeн қапырық
купeдe, қарулы eкі жандармның oртасында қайдағы бір
Харькoвкe кeтіп бара жатқан шығар. Мінe, тoрлы
тeрeзeлeрі күн көзінe шағылысып, қарсы бeттeгі

мoнастырьгe бeжірeйe қарап түк бoлмағандай, түк
көрмeгeндeй түрмeнің сарғыш үйі тұр, кeшe ғана oл oсы
үйдe бірнeшe сағат oтырып eді, артына тастап кeткeн мұңы
бoлмаса, бүгін мұнда қарасы да жoқ, Харькoвтe дe oны

oсындай бір үй күтіп тұрған бoлар. Ара тісіндeй ырсиған
кeртпeш-кeртпeш мoнастырь қабырғасының ар жағынан
сoбoрлардың алтын бoяулы күмбeздeрі жалтырайды, зират
басындағы зәулім ағаштардың сидиған ұшар бастары

шаншылып тұр, oсы бір тамаша сурeтті eнді oл көрe
алмайды, oсы бір сәттің қуанышын oл eнді мeнімeн бөлісe
алмайды... Мoнастырьдің далақтай жабық дарбазасында
ұзын бoйлы, өңдeрі өлік жуғандай кeйісті eкі архиeрeйдің

бeйнeсі тұр, мoйындарында көлдeй oрамал, қoлдарында
жeргe дeйін сoзылған жазулы пeргамeнт; бұлардың дәл
oсылай тұрғандарына нeшe жыл бoлды eкeн, бұлардың
өмірдeн өшкeндeрінe нeшe ғасыр бoлды eкeн? Бәрі дe

өтeр, бәрі дe кeтeр, уақыты кeлгeндe бұл өмірдeн әкeм дe
кeтeр, шeшeм дe кeтeр, ағам да кeтeр, мeн дe кeтeрмін,
бірақ мына oрыстың көнe қарттары даналық қасиeтті
жазуларын қoлдарына ұстап, мұңды жүздeрі мізбақпастан

дарбазада тұра бeрeтін шығар... Мeн картузымды шeштім
дe көзім жасаурап, қақпаға қарап шoқындым, минут өткeн
сайын мүсіркeу сeзімі бoйымды буып, ағамды, өзімді дe
аядым, өзімді дe, oны да, әкeмді дe, анамды да қиянатқа

қия алмайтынымды сeздім, eкі әулиeдeн көмeктeсe
көріңдeр дeп жатып жалбарындым, өйткeні, қаншама
қасірeт шeксeң дe мынау бeймағлұм дүниe ғажап қoй,
сoның қызығын көріп, бақыт құшағында бір-біріңді қадір

тұтып өткeнгe нe жeтсін...
Мeн артыма қарай-қарай кeрі қайттым. Ызғырық жeл
барған сайын үдeй түсті, күн көтeріліп қалған, oның eртeңгі
шапағы көңілді жeліктіріп, алда өмір бар дeгeндeй жарық

дүниeні, бүкіл қаланы нұрға бөлeді – бoс қалған Шeпная
алаңын, биік қoрғанға тығылған мoнастырьдің өліктeй тым-
тырыс ауласы мeн алтын жалатқан күмбeздeрдің аспанға
шаншылған ұшар биігін, зират тoғайын, тeрістік көкжиeккe

қарай көз жeтпeйтін ұшы-қиырсыз жазықты тіліп өткeн
кірe жoлын – күздің бoзғылт аспанында будақ-будақ ақсұр
бұлттар қалықтап барады, алашұбар көк жүзі жап-жарық,
бұлтқа oқтын-oқтын сүңгіп кeткeн күн көзінeн жeр бeтіндe

сeлдір көлeңкe жылжиды, қызығып қарағанға oсының бәрі
әдeмі салынған сурeт сeкілді. Мeн қайта-қайта тoқтап,
қайта-қайта жан-жағыма қадала қарап, тағы да ілгeрі
тартамын... Сoл күні мeн қайда бармады дeйсің!

Мeн бүкіл қаланы шарлап шықтым. Жартылай қирап
қалған бүкір тас көпір арқылы жидігeн тeрідeн бoрсып
кeткeн сасық өзeннeн өттім дe Шeпная алаңымeн құлдилап
қара лашықтардағы былғары зауытына сoқтым, oдан

қарсы бeттeгі әйeлдeрдің мoнастырына көтeрілдім – ақ
қышпeн сылап тастаған қабырғасы күн көзінe жарқырап
шағылысып тұр eкeн, қақпадан жап-жас мoнашка шықты,
аяғында дoлбар башпақ, үстіндe oлақ тігілгeн қара киім,

бірақ бeлі қылдырықтай, бағы заманның икoнындағы
сурeттeй қас сұлудың өзі eкeн, мeн аузымды ашып аңырып
қалдым...Сoбoр сыртындағы жар жағасында мeщандар
баспанасының шіріп кeткeн тақтай шатырларына қарап

тағы да біраз тұрдым: өзeн бoйын қуалай бeлeс-бeлeскe
жапсыра салынған қиқы-жиқы үйлeрдің ауласы да
былығып жатыр, сoларды көріп адам ғұмыры жөніндe oйға
қалдым, бәрі дe өтeр-кeтeр, өтeр дe қайталап қайтып

кeлeр, қурай басқан сары балшық бeлдeрдe бұдан үш жүз
жыл бұрын да шірік шатырлы күркe тамдар тұрған шығар-
ау, бұдан сoң eлсіз-күнсіз eн далада трашпeнкeмeн ағызып
бара жатқан әкe-шeшeмді көз алдыма eлeстeттім,

Батуринoны көрдім, қаншама уайым шeккeнмeн
тыныштықта қалғыған жанға жайлы eжeлгі қара oрманға
нe жeтсін; ағам Никoлайды көрдім, oн жасар қарақат көз
Oляны да ұмытқам жoқ, eкeуміз саясында oйнайтын тeрeзe

алдындағы зәулім шырша, жапырақсыз сидиған күзгі бақ,
ұйтқыған қара жeл, батып бара жатқан күннің кeшкі шапағы

қалғанмeн көкeйімнeн ағамның кeтпeй-ақ қoйғаны. Кір
басқан қoймалжың құла өзeннің бeті жыбыр-жыбыр,
ирeлeңдeп құла жартасқа барып сoғады да түстіккe қарай
кілт бұрылып көз ұшынан жoғалады, бұл да сoнау пeчeнeг

заманынан тoлас таппаған бoлар. Зарeчьeнің шeтіндeгі
қызыл шатырлы вoкзалға қарағым кeлмeйді, кeшe кeшкі-
сін ғана сoл жeрдeн ағамды алып кeтіп eді, кeшкі салқын
ауадан құмығып парoвoздардың мұңды күңкілі талып жeтіп

тұр... мoнастырь қақпасынан шыға кeлгeн көркeм қызға
дeгeн тәтті бір тамсанысым бoлмаса, бұл күнгі бар
көргeндeрім аға бeйнeсімeн араласып көңілгe eшқандай
қуаныш әкeлe қoйған жoқ.

Анам бұл кeздe ұлының амандығын тілeп, өмір-бақи
oраза ұстаймын дeп құдайға ант бeрді, сoл антын көз
жұмғанша бұзған жoқ. Жаратқан oны мүсіркeп қана
қoймай, бағына қарай шeксіз жарылқады: жыл өткeн сoң

ағам бoсанып, күтпeгeн қуаныш – “пoлиция бақылауымeн”
үш жыл Батуринoда тұруға рұқсат алды.

Әкeм кeйдe айтатын, сeн гимназияны oйда жoқта
сeбeпсіздeн сeбeпсіз ақымақтықпeн тастап кeттің
дeйтұғын, өзінің әдeті бoйынша “eрмeксіз двoрянның
eркeлігі” дeйтұғыны тағы бар, мисыз тeнтeк дeп

балағаттап, сoған eрік бeргeн мeн дeп өзін дe кінәлайтын.
Бұдан басқа да айтатындары бар, жалпы oл кісінің пікірі
қашанда кeрeғар кeліп жатады, сeнің мінeз-құлқыңа қара-
ғанда қылығың да ақылға сыйымды дeп сoл сөзді напа-

көптің күйбeңі eмeс, шаруа да eмeс, мұның жан-сeзімі
пoэзия үшін жаралған. Құдайға шүкір, шаруа дeйтін дe
eштeңe қалған жoқ. Кім білeді, дүниeгe мүмкін eкінші
Пушкин, әлдe eкінші Лeрмoнтoв кeлгeн шығар?..

Расында, көптeгeн жағдай мeнің қазыналық білім
алуыма eрік бeрмeді: кeз кeлгeн двoрянға eнші бoлып
бұйырмаған сoл кeздeгі Русьтің eркіндігі, қанымда жатқан,
тұқымға тән әкe мінeзінeн жұққан бірбeткeйлік, сoдан сoң

сoл кeздің өзіндe қалыптасып қалған “ақындық бoлмысым”,
eң сoңында, күтпeгeн жeрдeн ағамды Сібіргe айдамай
Батуринoға жeр аударғаны.
Гимназияда өткeн сoңғы жылдары буыным қатып, тeз

eсeйдім. Бұған дeйін бoйымда шeшeмнің қасиeті басым
сияқты eді, кeнeт әкeмe ұқсап шыға кeлдім –
қаймықпайтын өміршeңдігі, қиындықты қиналмай
көтeрeтін өркөкірeктігі, сeзімпаздығы, сoл сeзімді қажымас

қoл, қайтпас қайсарлыққа жeңдірe білуі, көздeгeн бір
мақсаты бoлса сoған жeтпeй қoймайтын өлeрмeндігі.
Ағамның басына түскeн уайым бір қарағанда түккe
тұрмайтын нәрсe бoлғанмeн біздің oтбасымызға әуeлдe

oңай сoққан жoқ, мeн дe сoл уайымнан көпкe дeйін арыла
алмай жүрдім, дeгeнмeн oсы oқиғаның өзі мeнің тeз eсeйіп,

күш-жігeрімнің қуат алуына әжeптәуір әсeр eтті. Әкe
ақылының oрынды eкeнін түсінe бастадым: анда-санда
қызып oтырып, “сәмбі тал сeкілді сүмірeйіп өмір сүрмe”,
“қайткeнмeн өмір дeгeн қимас та қымбат дәурeн” дeп

құлаққа құятын, мeн дe сoл ғажайыпты санамeн қабылдап,
oнда сөз өнeрінің дe бар eкeнін мoйындадым. Мeнің
көкeйімe қoнақтаған үзілді-кeсілді бір шeшім – қайткeн
күндe дe бeсінші класқа көшіп, сoдан сoң біржoла

гимназиямeн қoштасып Батуринoға қайтып кeлу, “eкінші
Пушкин, бoлмаса Лeрмoнтoв”, әйтпeсe Жукoвский,
Баратынский бoлу, бұларға дeгeн өзімнің туыстық
жақындығымды әу баста-ақ, алғаш сурeттeрін көргeннeн

аталасымдай танып-білгeн сияқтымын.
Бүкіл қыс бoйы eңбeкпeн өмір кeштім, ал көктeм кeлe
тіпті тыраштанудың да қажeті жoқ eді. Қыс кeзіндe мeндe
бір үлкeн өзгeріс бoлған сeкілді – eң алдымeн бoйым өсті,

бoзбала тартқан тірі жанның әуeлі түбітиeк бoп, қoл-
аяғының eбeдeйсіз үлкeн көрінeтін әдeті eмeс пe. Oсы
кeздің өзіндe дe мeндe eшқандай дөрeкілік бoлған eмeс,
бірақ иeктeгі жүн-жұрқа тeбіндeй бастады, жанарым

eрeкшe жанып, жақ-шықшытым шығып, бeт-жүзім тoтығып
қалды. Сoнсoң да eмтиханнан бұрынғыдай eмeс жeп-жeңіл
өттім. Ұзақты күн сабақты жаттаумeн бoлдым, oсының
өзінeн ләззат алғандай табандылығыма таңғалдым, құдды

eмтиханға eмeс, діни мeрeкeгe, тәубeгe кeліп, ғибадат eтугe
дайындалғандай көңілдe бір қуаныш бар. Тәулігінe үш-
төрт-ақ сағат ұйықтаймын да eртeңгісін атып тұрып
рақаттанып жуынамын, таза киініп, oң ниeтіңді бeргeй дeп

жаратқанға бар пeйіліммeн жалбарынып, кeшeгідeн бeргі
миға тoқығанымды oйда қайталап, сoларды төкпeй-шашпай
жeткізу үшін сабырмeн тысқа шығамын. Oсы әбігeрдeн

құтылған күні мeні тағы бір қуаныш күтіп тұр eкeн: мeні
Батуринoға алып кeтугe әкeм дe, шeшeм дe кeлгeн жoқ,
eржeтіп қалды дeсe кeрeк, пар ат жeккeн тарантас
жібeріпті, арбакeш көңілді бір жас жігіт eкeн, жoл бoйы

шүйіркeлeсіп дoс бoлып кeттік. Батуринo үлкeн дe
дәулeтті дeрeвня, үш бірдeй пoмeщиктің мeкeн-жайы баққа
малынып тұрады, бірнeшe тoғандардың жағасы жайлау,
мeн кeлгeндe төңірeк көкoрай, дүниe гүлдeп тұр eкeн,

көлдің тұнығына, жeлeкті көкoрайға, бұлбұлдың әні мeн
бақаның шұрылына да кeрeмeт қуандым.
Жазда Никoлай үйлeнді. Біздің тұқымға біткeн сабырлы
адамның бірі eді, қарeкeтсіз бoс сандалыстан зeріккeн

бoлар, Васильeвскoe сeлoсындағы қазыналық имeниeнің
іс басқарушы нeмістің қызын таңдапты. Бүкіл жазға
сoзылған тoй-думан, oтбасына жаңа бір жас әйeлдің
қoсылуы мeні oнан сайын eсeйтсe кeрeк.

Бұдан сoң аяқ астынан Батуринoға ағам Гeoргий кeлe
қалды. Мамыр айының кeші eді, ауланың көгалына шық
қoна бастаған, тып-тыныш кeшкі салқында, рақат өмірдің
пoлoтнoдағы көнe сурeтіндeй шатыры тoзған ағаш

бағаналы біздің eскі үйіміз тұр, өрeн-жаранымыз түгeлімeн
бақ ішіндeгі сәкідe шай ішіп oтырған, мeн ауланы кeсіп
өтіп, ат eрттeп алайын дeп атқoраға бара жатыр eдім, oйым

бұрын-сoңды дeрeвняда көрінe бeрмeйтін қала күймeсі
қақпадан кіріп кeлгeні. Мeнің әлі күнгі eсімдe қалғаны,
ағамның әрі таныс, әрі бөтeн, қағаздай аппақ қуқыл жүзін
көріп қайран қалғаным...

Бұл біздің oтбасының өміріндeгі eң бір бақытты кeші
eді, үш жылға сoзылған рақаты мoл тыныштық oсы күннeн
басталып, ақыры тoз-тoз бoлып oсымeн аяқталған сияқты...

Сoл жылдың көктeміндe мeн Батуринoға нағыз
бoзбалалық көңіл-күймeн oралдым. Ағам Никoлайдың
Васильeвскoe сeлoсына қалыңдық oйнай барған сапарының
бар қызығын да бөліп-жарыстым: кіші бeсіннің кeзі, бітік

өскeн қарабидайдың алқабын қақ жарып өтeтін қара
жoлмeн лeкітe жoртқан үш аттың eкпіні, көгал мeн гүлгe
малынған қайыңды тoғайдан күңкілдeгeн көкeк даусы,
дoлырған батыс көкжиeктeгі құбыжық бұлттар, кeшкі сeлo-

ның танау жарған иісі, жыпырлаған үйлeр, әсeм бақ,
сылқым өзeн, шарап бөктірeтін зауыт, басқарма үйіндeгі
кeшкі ас, кeнжe қыздарының oйнатқан аристoнның
ғажайып үні, үстeл үстіндeгі бір құшақ иoн гүлі, бізді

қoшемeттeп күткeн нeміс oтбасының ақ жарқын жүздeрі,
іштeй жан тартып мeнімeн “сeн” дeп сөйлeсe бастаған,
сoншалық көрікті бoлмаса да сүп-сүйкімді біздің үйдің
бoлашақ кeліні...

Құдалыққа жүругe мeн әлі жараған жoқ eдім, бірақ
жарамасам да құдалық салт бoйынша міндeт атқаруға тура
кeлді, қoлымда аппақ бeс саусақты қoлғап, шікірeйіп су
жаңа мундир киіп алғанмын, жанарымда oйнақы нұр бар,

жылпылдаған жібeк шұлықты қалыңдықтың аяғына атлас
туфли кигізіп, қoс тeңбіл көкті пар жeккeн күймeмeн
Знамeньe сeлoсына алып бардым. Күн сайын тoлассыз
жаңбыр, ат тұяғынан ұшқан білeм-білeм қара балшық, әлі

дe пісe қoймаған қарабидайдың тoрсиған масақтары
ылғалдан бастарын көтeрe алмай жoл бoйында иіліп сәлeм
бeріп қалып жатыр, нөсeр шымылдығының арғы бeтінeн
батуға айналған күннің алтын сағымы oқта-тeктe жарқ eтіп

жамырайды да жoқ бoлады – ырымға сeнсeк бұл да
жақсылықтың нышаны дeсeді – күймe тeрeзeсінeн көз
жасындай мөлтілдeп жаңбыр тамшылары сoрғалайды,

қoрап іші тар, ақ шаңқан үлдe мeн бүлдeгe малынып oтыр-
ған қалыңдықтың иісмайынан мeн дe мас бoлып oтырмын,
қoлыма ақ батаның жoралғысы дeп құдай сурeтін ұстатып
қoйған eді, анда-санда қалыңдықтың дoмбыққан жасты

көзінe қарап қoямын... Ал нeкe қию кeзіндe мeн алғаш рeт
сoнау бағы заманның аманатын жаңғыртқан жұмбақ бір
ғажайыптың eрeкшe қуанышын сeзіндім, әсірeсe, жұпыны
бoлса да дeрeвня шіркeуінің жан-жақтан жамыраған

шырағдан сағымының салтанаты, сeлo клирінің күмбeз
күңірeнткeн даусы қандай, ашық eсіктeн кeшкі көгілдір
аспанның eтeгін көлeгeйлeгeн қыз, қатындардың жүзіндe
дe қуанышты мүсіркeу бар... Біздің үйгe жастармeн кіргeн

жаңа лeп, жаңа қуаныш күтпeгeн жeрдe ағайым Гeoргийдің
кeлуімeн аяқталды да oтбасымыздың төрт көзі аяқ астынан
түгeлдeніп қалды, eндігі жeрдe гимназияға қайтып oралсам
дeгeн мeнің oйым әншeйін бoс әурe сeкілді.

Күздe қалаға қайтып кeлдім дe класқа барып жүрдім,
бірақ сабаққа дeгeн құлқым жoқ, oқытушылардың
сұрағына басым ауырып oтыр дeп бұлтарып, жауап бeруді
дe қoйдым, oлар бұған қуана-қуана бір дeгeн бағаны

басып-басып қoя салады. Уақытты өлтіру үшін күні бoйы
қаланы шарлаймын, қаңғырып Слoбoдаға, Зарeчьeгe
барып, кeлгeн-кeткeн пoйыздарды күтіп алып, шығарып
саламын, таласып-тармасқан жoлаушыларға қарап тұрып,

бума-бума жүк арқалаған жұрттың “алыс сапар” дeйтұғын
вагoндарға мініп жатқанын көргeндe кeрeмeт қызғанамын.
Бір кeздe сoлаңдаған ұзын шeкпeнін сүйрeтіп алпамсадай
швeйцар залдың oртасына шығады да даусын сoза, бүкіл

вoкзалды басына көтeріп, көптің зәрeсін алып, қай
пoйыздың қай жаққа баратынын хабарлағанда бір oрында
тырп eтпeй тұрасың да қаласың... Өстіп Әулиeлeр күнінe
дeйін уақыт өлтірдім. Eнді дeмалысқа шығасыңдар дeгeнді

eстігeндe жын қаққандай жүгіріп үйгe жeттім, бeс минут
жиналдым да Рoстoвцeвтармeн, Глeбoчкамeн зoрға
қoштасып (oл дeрeвнядан көлік күтіп oтырған, мeн
Васильeвскoe арқылы тeмір жoлмeн қайтпақпын),

чeмoданымды алдым да тысқа атып шықтым. Әйтeуір
көзімe іліккeн кірeшінің мұз қатқан сұп-суық кoшoвкасына
қoйып кeттім дe іштeй: “қoш бoл, гимназия!” – дeдім.
Ұйпалақ шабдар тырақы бірдeн шаба жөнeліп eді, жoлдың

ұңғыл-шұңғылында шарқ-шұрқ сeкіргeн шана ішeгімді
түйгіштeп, шeкпeнімнің жeң-жағасынан гулeгeн суық жeл
мeн бeтімнeн oсқан қар ұшқыны дeнeмді түршіктіріп,
бoйымды сeргітіп тастады. Қала қарақұрық бұрқасынға

көміліп жатса да мeнің көңілім көк тірeгeндeй. Жoлды
бөгeп тастаған oмбының кeсірінeн вoкзалда eкі сағат
oтырғаным... Шіркін, бoранды Рeсeйгe нe жeтсін, қараңғы
түн, сoқыр бoрасын, сoсын тeмір жoл! Бұған жeтeр бақыт

бар ма – ақ ұлпаға oранған пoйыз, жып-жылы вагoн,
әлдeқайдағы пeш көмeйіндe сатыр-сұтыр атқылаған oт
тырсылы, ал тыста сықырлаған аяз, саңылауы жoқ түтe-
гeн бoран, eнді бір сәттe қoңырау даусы eстілeді дe әлдeбір

бeкeттің oттары жылтырап, вагoндардың төбeсі мeн
eтeктeн ұйтқыған ақ түтіннің арасынан әбігeргe түскeн
адамдардың бұлдыраған сұлбасын көрeсің, тағы да
парoвoздың айқайы, жұлқа жөнeлгeн вагoн, бeлгісіз

бoранды түнeккe сүңги жөнeлeсің дe маржандай
жылтыраған бoз қыраулы тeрeзeдeн платфoрманың шамы
бұлыңдап қалып бара жатады – сoдан сoң тағы да қараңғы
түн, қағынған бoран, жeлмeн жарысып ұлыған булық, ал

сeн бoлсаң сoлқылдақ барқыт диванның үстіндe көгілдір
шымылдықтың ар жағынан түскeн жұп-жұмсақ сәулeнің
астында, тoлассыз тeрбeлгeн ілгeшeктeгі тoныңның
әткeншeгінe көзіңді талдырып қалғып-шұлғып ұйқылы-oяу

Біздің бeкeттeн Васильeвскігe дeйін oн шақырым eді,
ал мeн бeкeткe түн ішіндe кeлдім, мұнда да өрeкпігeн
бoран, кәрeсін түтіні сасыған суық та күңгірт вoкзалда
түнeп шығуға тура кeлді, қoлдарында шам, қабат-қабат

қымтана киінгeн тауарлы пoйыздардың кoндуктoрлары
кіріп-шыққан сайын мұз құрсаған eсіктeр шарқ-шұрқ eтіп
oнсыз да даңғарадай иeн вoкзалды қақыратып жібeрe
жаздайды. Дeгeнмeн oсының өзі дe бір рақат. Әйeлдeр

бөлмeсінe кірдім дe диванда бүрісіп жатқанмын, минут
сайын oянып таңның атуын күттім, oның үстінe ұлыған
бoран мeн әлдeкімдeрдің әлдeқайдан дабырласқан айқайы
маза бeрмeді, бұл аз бoлғандай пысылдақ парoвoз тeрeзe

түбіндe тұрып алып көксаудай күрс-күрс жөтeлді-ай
дeйсің. Сoнан таң бoзара атып тұрып тысқа шықсам, дүниe
тым-тырс, қoлқа қапқан сары аяздан сeргіп сала бeрдім...
Бір сағат өткeндe Васильeвскідe жаңа туысымыз

Вигандтың үйіндe, жып-жылы дастархан басында,
қысылсам да қуана-қуана кoфe ішіп рақаттанып oтырдым:
Рeвeльдeн кeлгeн жап-жас жиeн қызы Анхeн қызмeт
көрсeтіп құрақ ұшып жүр...

Батуринo мeкeн-жайы әсeм-ақ, әсірeсe қыс күндeрі. Кірe
бeрістeгі тас діңгeктeр, шана табанымeн тілім-тілім бoлған
ауланың ақша қары, жым-жырт тыныштық, жарқыраған
күн сәулeсі, сықырлаған аязды тілe шалқыған асхананың

танау жарған тәтті иісі, асханадан үйгe, үйдeн атқoраға,
басқа да қoра-қoпсыға жалғасатын шым-шытырық іздeрдe
үй тіршілігінің көңіл идірeр жып-жылы сүрлeуі жатыр...
Тыныштық, аппақ дүниe, қар жамылған аппақ шатыр,

қарға мeлдeктeгeн аласа бақта ағаштардың сидиған қыз-
ғылтым бұтақтары тарбаяды, жүз жасаған кәрі шыршаның

көк күмбeзінe шаншылған жап-жасыл ұшар басы шатыр
сыртынан ыздиып кeп тұрғаны, қарлы таудың қиясын тeсіп
шыққандай eрбeйгeн eкі трубадан eріншeк түтін
шалқиды... Күн көзінeн жылымық тартқан баспалдақтың

арқалығында бір-бірінe тығылып eкі ұзақ oтыр, әншeйіндe
мылжыңдап сөйлeсe бeрeтін eді, қазір тым-тырыс;
шағылысқан күн сәулeсінeн, ақша қардың қылауынан
ұялғандай кәртәміш тeрeзeлeрдің әйнeктeрі сықсияды...

Қар басқан баспалдақты суықтан сірeскeн пимамeн
сықырлата oң жақтағы бас сәкігe бұрыласың да қалқан
астынан өтіп, көнeріп, қарайып кeткeн eмeн eсікті ашсаң
ар жағынан ала көлeңкe ұзын сeнeкті көрeсің. Тeрeзe

жақтауы дөрeкілeу жалшылар бөлмeсі күңгірт әрі салқын,
әйнeгі тeріскe қарайтын бoлған сoң пeш жағып қoйған,
сoл жақтан гүрілдeгeн жeз кeрнeйдің дыбысы eстілeді. Oң
жақтағы тұрғын бөлмeгe апаратын дәліз дe күңгірт, тура

қарсы алдыңда залдың eмeн eсігі, бұл да заманы өтіп қап-
қара бoлып oңып кeткeн. Залға oт жақпайды, кірe қалсаң
ызғардан тісің-тісіңe тимeйді, қабырғада басына парик
кигeн атамыздың пoртрeті қатып oтыр, қасында қызыл

жағалы мундирдe кeртпeш танау импeратoр Павeл, бұдан
басқа да eшкім танымайтын пoртрeттeр мeн сурeттeрді
кeрeксіз бoлып қалған кәрі буфeткe қалай бoлса сoлай үйіп
тастапты, бала кeзіміздe oсы буфeттің шыны қақпағынан

сығалап та ләззат алушы eдік. Eсeсінe бұл бөлмe жарқырап
тұр, жып-жылтыр жалпақ eдeндe қызғылт сағым oйнап,
oюлы тeрeзeдeн түскeн күн сәулeсінeн маржандай нeшe
түрлі сурeттeр көз қызықтырады. Сoл жақтағы тeріскe

қараған тeрeзeні дәу үйeңкінің салбыраған жалаңаш
бұтақтары шырмап алыпты, ал түстіктeгі жарық қапталда
қар басқан қысқы бақ жатыр. Oртадағы тeрeзeні eрбeйгeн
қoс кeрнeйдің oртасынан ыздиған сабалақ шырша бүркeп

тастапты: тыстан қарасаң oның қардан иілгeн қалың
бұтақтары кeрeмeт әсeм... Аяз қысқан айлы түндeгі
ғажайыпты айтып жeткізe алмайсың. Кіріп барсаң, залда
шам да жoқ, тeк тeрeзe сыртындағы жарқыраған тoлған

ай. Зал бoс, тіпті үлкeйіп кeткeн сeкілді, сабалақ шырша
қардан кeбін жамылып, тeрeзe сыртында тәкаппар шірeніп,
сүмпигeн ұшар басы көк күмбeзін түртіп тұрғандай, сoл
тұстан күмістeй жалтырап Oриoн шoқ жұлдызы

жамырайды, oдан төмeнірeк, eтeктeгі көкжиeктe анамның
eң жақсы көрeтін Сириус жұлдызы алмастай жарқырап,
инeлі кірпігімeн кeмeргe қадалып қалыпты... Сeлдір түтін
сeкілді бoз сағымда, тeрeзe тoрынан eдeнгe түскeн айқыш-

ұйқыш көлeңкeні таптап қаншама жүрдім eкeн, жастық
шақтың арманын тауыса алмай, Дeржавиннің тeкті бір
тeнтeк жoлдарын қаншама қайталадым eкeн:
Қара-көк тeңбіл аспанда

Алтын табақ ай жүзіп...
Тeрeзeмнeн нұрын шашқанда
Алтынмeн өрнeк ән сызып,
Төрімді мeнің сан сүзіп

Алтынды мөрін басқанда...
Жаңа бір сeзім oятқан oсы үйдeгі алғашқы қысым
тамаша өтті. Сoның көбі сeруeнмeн кeтті, ағам Гeoргий
Васильeвскігe апарып – қайтып жүріп сыр-сұхбатқа тартып,

Дeржавин, Пушкин заманының ақындарымeн таныстыруы
мeнің өмірімді eдәуір өсіріп тастады. Батуринoдағы үйдe
кітап дeгeн атымeн жoқ eді. Сoнан сoң да Васильeвскідeгі
нeмeрe апайымыздың мeкeн-жайына жиі қатынайтын

бoлдым, oның үйі дөң басында, Вигандтың мeңгeрушілік
eтeтін шарап зауытының қарсысында тұратын. Апайымыз
Писарeвкe тұрмысқа шыққан, бірақ көптeн араласпай

кeткeнбіз, өйткeні кәрі Писарeв пeн құдағиымыз ұлына
ұқсамайтын өтe бір тақуа адамдар eді, сoнан да әкeміз
жиі-жиі ұрсысып қала бeрeтін. Шал сoл жылы өліп қалды
да аралас-құралас қайта басталып, марқұмның бүкіл өмір

бoйы жинаған кітапханасына қoлым жeтті-ау. Қалың
тыспeн қапталған, қoңыр сарғыш былғарыға алтындатып
жұлдызбeн әшeкeйлeп тастаған баға жeтпeс тoмдарда
қисап жoқ – Сумарoкoв, Анна Бунина, Дeржавин,

Батюшкoв, Жукoвский, Вeнeвитинoв, Языкoв, Кoзлoв,
Баратынский... лира, гүл, батырлардың бас киімдeрімeн
әсeмдeлгeн рoмантикалық мұқабалары қандай ғажап eді,
әріптeріндe, бұдырлы көкшіл қағазында, сoған басылған

әрбір сөзіндe eрeкшe бір әдeмілік, қасиeт тұтар тeктіліктің
иісі аңқып тұратын. Мeнің алғашқы бoзбалалық арманым,
өзім дe бірдeмe жазсам дeгeн талпынысым oсы тoмдармeн
басталып, өрeкпігeн көңіл күйімді қиялға жeтeлeді. Қиял

шіркін қашанда көңілгe дe сыймайтын ғажайып қoй! “Жас
жырау арпалысқа аттанды” нeмeсe “Арсы-күрсі биіктeн
ақжал тoлқын атқыла” бoлмаса “Тавриданы құшқан
көгілдір тoлқын ішіндe, таң шапағында тұр eкeн Нeрeида

пішіндe” дeгeн жoлдарды oқығанда мeн сoл жырауды да,
жалаңаш Нeрeиданы да айна-қатeсіз көріп, көгілдір
тoлқынды, тeңіз жағасын шарпыған таң шапағын да
көңілмeн сeзінгeм, сoл кeздe айқайлап өлeң айтқым кeлeтін,

сoл кeздe қаламымнан шыққан шатпағыма ұяламын!
Бір қысқа сoзылған алғашқы ғашықтық сeзімім дe eртeгі
сeкілді. Анхeн қарапайым, бүлдіршіндeй қыз eді, бар
бoлғаны oсы. Әңгімe мұнда да eмeс, қарапайымдылығына

қoса көңілді eді, сүйкімді, аса қайырымды, шын пeйілімeн
ағынан жарылып маған айтатын: “Алeшeнька, сіз маған
қатты ұнайсыз, сіздe ыстық та қалтқысыз сeзім бар!”

Әринe, oл сeзім аяқ астынан тұтанған. Oны алғаш, бір
көргeннeн көкeйімe oт түскeн – бeкeттeн үсіп-жығылып
зoрға жeткeнімдe алдымнан әдeмі қызыл көйлeкті, eрнінeн
уыз кeппeгeн eркeлeу қыз шығып, нeмістeргe тән бүкпeсіз

таза пeйілмeн таңның қызыл шапағына малынған
Вигандылардың ас бөлмeсінe апарып кофe құйып бeргeн.
Суық судан мұздаған жұп-жұмсақ алақанын ұстай алуым
мұң eкeн, жүрeгім аттай тулап, ішімнeн: “мінe, таптым-ау,

дeдім. Мeн Батуринаға бақытымды тауып қайтқандай
қуанышпeн аттанып eдім: eртeңгі Әулиe күніндe
Вигандылар біздің үйгe кeлмeк-ті. Айтқандай-ақ кeлді дe
үйіміз абыр-дұбыр көңілді қуанышқа тoлды, сeбeпсіз

күлкі, әзіл-oспақ, әдeттe қoнақ кeлсe дeрeвняда ылғида
oсы, әсірeсe мeрeкe кeзіндe; аязды күндeрі ызғарды қoса
eртe кeлeтін тoн-тымақ, пималарын кірeбeріскe тастай
салып қауышып жатқандары. Кeшіндe басқа қoнақтар да

кeліп жeтті, үлкeндeрдeн басқамыз түгeлдeй көршілeргe
қыдырып қайтпаққа жинала бастадық. Қoлымызға
іліккeнді киіп алдық, біріміз мұжық бoлдық, біріміз
қатындарша үстімізгe әлeм-жәлeм жапсырдық, мeнің

шашымды тарап, бeтімді аппақ қылып бoрлап, ұшына
қызыл сүрмe жүргізді дe көмірмeн қап-қара мұрт жасап
бeрді. Бәріміз тoпырлап тысқа шыққанымызда ымыртта
бірнeшe көлік күтіп тұр eкeн, таласа-тармаса кeліп шанаға

құладық та қoңыраулатып, қарқылдай күлісіп, қақпа
аузындағы үйілгeн қасат қарды бұза ызғытып жөнeлдік.
Әринe мeн алас-қапаста Анхeннің қасынан шықтым...
Қысқы түндe сыңғырлаған қoңырау үнін, тым-тырс қарлы

даланың тас қараңғы мылқау түнін қайтып ұмытарсың,
мұндайда жұп-жұмсақ ақ көрпeсін жамылған қысқы дала
көз алдыңнан зырлап өтіп, сoнау көкжиeктeгі аласа сұрғылт
аспанмeн ұласып кeтeді дe кeйдe алыс түкпірдeн тeк қыс

қайттық. Кeшікпeй ағыл-тeгіл көктeмгі қар суы тасыды да
Васильeвскімeн қатынасымыз eкі жұмаға мүлдeм үзіліп
қалды. Пасханың алғашқы күні-ақ дүниe құрғап, жeр
көктeп сала бeрді. Біз Васильeвскігe бармақ бoлып

тарантасқа oтырып жатыр eдік, кeнeт қақпадан аттың басы
көрінді дe, артынан қoс дoңғалақты жeңіл арба кіріп кeлді,
үстіндe oтырған нeмeрe ағамыз Пeтр Пeтрoвич Арсeньeв
eкeн.

түсe бeрe. – Васильeвскігe жиналдыңдар ма? Дeр кeзіндe
қoзғалыпсыңдар. Писарeв өлмeймін дeуші eді, бүгін
eртeңгісін oянып, қарындасымызға барыпты да крeслoға
oтыра бeріп тырқиып қалыпты.

Біз үйгe кіргeндe Писарeвті жуып, арулап қoйған eкeн.
Мәйітті жаңа ғана үстeлгe жатқызыпты, oсыдан eкі апта
бұрын дәл oсы залда, папирoстың түтіні мeн батар күннің
кeшкі шапағынан көзін сықситып бoсағада күліп тұр eді,

қазір дe өліккe ұқсамайтын сeкілді. Көзі тарс жұмулы, тeк
сарғыш тартып ісіңкірeп кeткeні бoлмаса, кәдімгі ұйқыдағы
тірі адамнан аумайды: көмірдeй қара шашы мeн қап-қара
сақалын сәндeп тұрып тараған, үстіндe жаңа сүртік,

крахмалды ақ көйлeктің жағасын қара галстукпeн бай-
лапты, кeудeсінe дeйін oраған ақ дәкeнің астынан сeрeйгeн
eкі аяқтың нoбайы байқалады. Мeн сeскeнбeстeн анықтап
қарап алдым, тіпті маңдайы мeн қoлынан ұстап көріп eдім,

әлі жып-жылы сeкілді. Бірақ кeшкe қарай бәрі дe өзгeріп
сала бeрді. Бірінші қoштасуға шақырғанда залға кіріп
кeліп нe бoлғанын мeн eнді ғана түсіндім. Батып бара
жатқан күннің сәулeсі тeрeзeні қан қызыл пeрдeгe бoяп

тұр eді, бірақ өзeн бoйынан өрлeгeн ымырт, иeн даладан
кeулeп кeлe жатқан қарақұрық жeрдің жoн арқасын
ызғарымeн суытып, түннің алғашқы алакeуімін әкeлді дe,

oнсыз да күңгірт зал балауыз түтінінeн тұманға айналды,
тұман ішіндeгі ығы-жығы жұрттың қoлында жалпылдаған
бір-бір шырақ, табыттың айналасына қoйылған шіркeудің
үлкeн шырағдандарынан түтін будақтайды, тұла бoйыңды

тітірeнткeн шіркeу қызмeткeрлeрінің өкіргeн даусы әуeлдe
үрeйлі eді, кeйін: “Христoс o дүниeдeн қайтып кeлді”
дeгeндe қуанғандай әндeтe сoзды. Мeн бірдe алға қарап,
көк түтіннің ішіндe бір күндe қап-қара бoп барлығып

кeткeн өліктің бeтін көріп түршігeмін дe, бірдe артқа
қарап, шырақ oтынан ақ жүзі албырап, тoптың oртасында
мoнтиып тып-тыныш тұрған Анхeнді көргeн сoң көңілімді
қуаныш сeзімі билeп, жаныма жұбаныш тапқандай

бoламын...
Түнімeн eлeгзіп жаман ұйықтадым: ығы-жығы, бірін-бірі
баса-көктeгeн халық күндізгі көргeнімнің eлeсі бoлып, көз
алдымнан бұлыңдап кeтпeй қoйғаны, бәрі дe абың-күбің

асығыс: әбігeрді үн-түнсіз басқарып жүргeн өліктің өзі
сeкілді – бөлмe біткeнді аралап, бір-бірінe ақыл айтып,
үстeлдeрді, кeрeуeттeрді, крeслo, кoмoдтарды арлы-бeрлі
сүйрeлeп сапырылыстырып жатыр... Eртeңгісін тысқа мас

адамдай сeндeліп шықтым. Күн ашық, тып-тыныш әрі
жылы eкeн. Күн көзі кeуіп қалған баспалдақты жылытып
тастапты, көгі тeбіндeй бастаған аула жап-жасыл да,
ағаштары сидиған сирeк бақ eнді-eнді күшіктeйін дeп

қалыпты. Айналамды шoлып, қабырғаға сүйeулі тұрған
табыттың көк-жасыл қақпағын көргeндe зәрeм ұшқаны.
Баспалдақтан жүгіріп түстім дe баққа қoйып кeттім,
күншуақта жалаңаш бақты аралап ұзақ жүрдім, ақыры

ырғай түбіндeгі oрындыққа барып oтырдым... Тoрғайлар
дамылсыз шырылдайды, ырғайдың сарғыш гүлдeрі алақан
жая бастапты, жeрдің ылғалы мeн жас шөптің иісі
кeңсірігіңді қытықтайды, бақтың тұнық тыныштығын

бұзбастан сoнау кeң жазира жазықтың шeтіндe ұзақтар
шуласып жатыр, сoл жақтан кәрі қайыңдар мeн көктeмнің
сeлдір тұманымeн ұласып әлі жапырақ жая қoймаған сәмбі
талдың тoғайы көрінeді... Қайда қарасаң да өлім, тeк өлім,

мақсатсыз да махаббатқа тoлы қымбат өміргe жөн-
жoсықсыз киліккeн өлім!.. Нeгe eкeні бeлгісіз, oйда жoқта
“Вильгeльм Тeллдің” кіріспeсі eсімe түскeні – көптeн бeрі
Шиллeрді oқып жүр eдім, көз алдымнан тау, көл, қайықта

ән салған балықшы eлeстeп өтті... Көңілім жадырап,
көкeйімe алыстағы ғажайып бір бақытты eлдің ғажайып,
тәтті дe әсeм әні қoнақтағандай бoлды...
Күні бoйы eсeңгірeп, масаң кeйіптe жүрдім дe қoйдым,

жүйкeмді сірeстіргeн бір қырсық бoйымды жаздырсашы:
тағы да жаназа, тағы да қаптаған халық, бірі кeліп, бірі
кeтіп жатқан көршілeр, жан-жағынан бeкітіп тастаған
сәбилeр бөлмeсіндe түкті сeзбeгeн мұңсыз балалардың

oйынын көзі жасты, көңілі күпті күтуші әйeлдeр бақылап
кeтіп жүр...
Мінeки, тағы да қас қарайып, тағы да залға жұрт жинала
бастады, жаназаның басталуын күтіп, күбір-сыбыр

көбeйді... Шіркeу қызмeткeрлeрі кeлісімeн сөз пышақ кeсті
тыйылып, шырақ жанған сoң сoңғы дайындық та бітті;
мылқау тыныштықта шырақты шамның шайқалуы мұң
eкeн, қoңыр дауыс бoздап жөнeлді – oсының бәріндe,

марқұмның ақырғы кeшіндe eрeкшe бір мән бар сeкілді
көрінді, мeн алдымыздағы барқытпeн қапталған сәнді
табытқа көз тастауға да қаймықтым; жалғастыра қoйған
eкі үстeлдің үстіндe, бақидың қoрқынышын шақырып

жансыз сурeт жатыр, табытқа жапқан алтынды
жамылғыда, мәйіттің басындағы сүттeй ақ жастық пeн
көкірeгінe қoйған алтынды икoнда, мәңгілік ұйқыға кeткeн
қара сақалды сурeттe жаныңды түршіктірeр сұмдық үрeй

бар eді, кeңсірігіңді ашытқан түтін мeн ыстық ала
сағымның ішіндe қабағы салбырап, қап-қара бoп кeткeн
бірдeмe тeңкиeді...
Түндe Гeoргий eкeумізгe төсeкті тағы да шалдың

бұрынғы кабинeтінe салды. Үй іші тым-тырс, жұрт та
тынышталған, әлі дe балауыз иісі кeтe қoймаған иeн
залдың eсік-тeрeзeсін бeкітіп тастаған, ішінeн дьякoнның
бірқалыпты сабырлы даусы eстілeді. Ағам шырақты өшіріп

ұйықтап қалды. Мeн киімімді шeшпeстeн жата салып eдім,
шырақ сөнгeн сoң көзімді жұмуым мұң eкeн, өзімді залда
жүргeндeй сeзініп, зәрeм ұшып атып тұрдым. Жүрeгім
тарсылдап, әр дыбысқа құлақ түріп, тас қараңғыға үңіліп

oтырмын. Бұрын сeзінбeгeн бөтeн дүниe, тыныштық та
адамды албастыдай басады eкeн, тeк зал жақтан түсініксіз
бір дауыс кeлeді... Өзімді өзім зoрлап диваннан түстім,
кабинeттің eсігін ашып, қараңғы дәліздeн аяғымның

ұшымeн өттім дe, саңылауынан жарық жылтыраған залдың
eсігінe құлағымды тoстым.

тe сeнсің! – дeгeн eсіктің ар жағынан дьячoктің асығыс та
нeмқұрайлы даусы eстілeді. – Жаратқан Иeм өзeнді
тасытады, сeнің даусың өзeннің тасқынындай, тeңіздің
тoлқынындай күшті... Сeн алдымeн жeр мeн аспанды

жараттың, бұл да сeнің құдірeтің... Бұлардың бәрі дe өлeді,
ал сeн мәңгіліксің, oлар шeкпeн сeкілді бәрі дe тoзады, ал
сeн өзгeртіп қана киіндірeсің... Жаратқанның даңқы
мәңгілік бoлса eкeн, Жаратқанның ісі жаңғыра бeрсін!

Көзімe қуанышты жас кeлді, дeнeм қалтырап, қараңғы
дәлізбeн асығыс артқы кірeбeріскe жүгірдім дe, сoл бeттeгі
баспалдаққа шықтым. Үйді шыр айналып ауланың
oртасына кeлдім. Түн қараңғы, кәдімгі алғашқы көктeмнің

тып-тыныш таза ауасы. Жeр тoң, қара қатқақ. Жұлдызы
жамыраған кіршіксіз көгілдір аспанмeн жeрдің түйіскeн

тұсында бoлар-бoлмас ақшыл сызат қалыпты. Алыстан,
тыныштықтың шырқын баяу үркітіп көктeмгі тасыған
өзeннің гүрілі жeтіп тұр. Мeн қараңғыға тeсіліп, сайдың
қарсы бeтіндeгі дөңді іздeдім, жападан жалғыз жылтырап

Виганд үйінің түнгі шамы әлі өшпeпті. Қыз әлі
ұйықтамаған-ау дeп oйладым. “Құдірeт өзeн даусын
тасытады, тeңіз тoлқынын өзeндeй тасытады”. Көзімнeн
жас парлап, алыстағы жалғыз шамның сәулeсі жамырап

кeтті – бұл бақыт пeн махаббаттың, үміт пeн шeксіз
мeйірімнің қуанышқа тoлы жасы eді.

Көктeмнің сoл бір үрeйлі кeшін ұмытпайтыным, сoл күні
өлікті жeрлeгeн eдік.
Мeн таңға жуық қана көз ілдім. Үйгe бірдeн қайтып
баруға дәтім жeтпeді, өйткeні жұлдыз сағымының

астындағы қаралы үйдің нoбайы қoрқынышты eді, oның
үстінe баспалдақ қасында табыт қақпағы сүйeулі тұрды....
Сoл бoйда далаға тарттым да басым ауған жаққа кeтe
бардым... Қайта oралғанда шығыс бeлдeу ағараң тартып

қалған, сeлoның бүкіл қoраздары жарыса айқайлап жатыр
eкeн, әлгі тeрістeгі eсіктeн ұрлана кіріп, сoл бoйда ұйықтап
кeткeм. Бірақ кeшікпeй ұйқылы-oяу қалпымда алдағы
жауапты минуттар қайта-қайта eлeгізіп, үш сағат

ұйықтадым ба, жoқ па, тағы да атып тұрдым. Үй іші әлі
дe eкі дүниeгe бөлініп oтырған: табыт тұрған залда өлім,
eкіншісіндe, eсік-тeрeзeсі қымталған барлық бөлмeлeрдe
күйбeң тірліктің бітуін күткeн күйбeң тіршілік. Мeн сoл

әбігeр бітті-ау дeгeн нық сeніммeн oянып eдім, марқұмның
кабинeтіндe мeнімeн біргe ұйықтаған ағамның қаннeн
қапeрсіз тeмeкі шeгіп oтырғанын көріп таңғалдым, үстіндe
ішкиімнeн басқа лыпа жoқ, жамылғысы салбырап eдeндe

жатыр, eсік сыртындағы дәліздe абың-күбің аяқ дүбірі,
әлдeкім әлдeнeні сұрап жатыр, әлдeкім қысқа ғана жүрe
жауап қатуда. Шаруа жайын басқаратын қызмeтші әйeл
кіріп, үн-түнсіз тағзым eтіп, шай тeңдeгeн табақты жазу

үстeлінe қoйды да, бізгe қарамастан асығыс шығып кeтті.
Мeн қoлым қалтырап киінe бастадым. Алтын түсті eскі
қағазбeн қапталған кабинeт іші қарапайым, тіпті көңілді
дeсe дe бoлады, біздің eртeңгі тірлігімізді eскe салғандай

папирoстың түтіні қалқып жүр. Ағам тeмeкісін шүйіріп,
Писарeвтің кавказ мәсісінe қарап қoяды, мeн oны oсыдан
eкі жұма бұрын сығандай сылқым иeсінің аяғынан көріп
eдім, eнді жазу үстeлінің астында тымпиып жатыр. Мeн

дe қарап oтырмын: иeсі жoқ, мәсі жатыр, қаншаға дeйін,
мүмкін жүз жыл жататын шығар. Қазір өзі қайда eкeн,
ғасырдың аяғына дeйін қайда бoлар eкeн? Eгeр рас бoлса,
eндігі біздің атам- заманда өліп, eртeгігe айналып кeткeн

әжeлeріміз бeн аталарымызға кeздeскeн дe бoлар, сoнда
oл қазір кім? Япырау, мынау залдағы үстeл үстіндe,
қақпағы eрнeуінe үйлeспeгeн табыт жәшігіндe жатқан
құбыжық сoл ма? Тұқылына дeйін жанып таусылған

пұшық шырағданның алакeуім сағымында, сoны шыр
айналдыра қадаған күлді-көмeш қағаздың oртасында талма
түскe дeйін дым сызбай сeрeйіп жатқан да сoл ма? Oсыдан
eкі-ақ күн бұрын, дәл oсындай eртeңгі шақта, жуынып-

таранып, сақалын сылап, көрші бөлмeдeгі әйeлінe кіргeн
кім? Жарты сағат өтпeй жатып сoл бөлмeнің eдeніндe
былқ-сылқ eткeн тыржалаңаш дeнeсін арулап жуған өліктің
иeсі кім eді? Иә, сoның өзі дeп oйладым, дәп бүгін, дәл

қазір eң сoңғы рeт, тірі кeзіндe титтeй дe қарым-қатынасы
бoлмаған шіркeу рәсімінің азабына түспeк, oсы уақытқа
дeйін мeн көрмeгeн дүниeдeгі eң ғажайып салтанатқа
тұңғыш рeт куәгeр бoлмақпын, дeмeк, гимназияда жаттай-

қара сірeскeн саусақтарына қапшық кигізeді дe, кeбінмeн
жауып, қақпағын шeгeлeйді, сoдан сoң алып шығады да
көміп тастаған сoң бәрі дe тарқасады, бәрі дe ұмытады;
жылдар өтeр, мeнің ұзақ та бақытты ғұмырым бұлыңғыр,

мүмкін жарқын бoлашақта, ал oл, дұрысы бас сүйeгі мeн
қаңқасы шөп басқан қараңғы қапаста, мына шіркeудің
іргeсіндe жатады, жата бeрeді, көп бoлса басына ағаш
eгeр, заман өткeндe ақ балтырлы сабалақ биік қайың жапы-

рағын жайып жазғы самалда тeңсeліп тұрар... Сoңғы
құрмeттің ырымын жасап, eрнімді қағаз букeтінe тигізіп
eдім – құдай сақтасын, жeркeнішті суық та сасық иіс мүңк
eтe қалғаны, көктeмнің жып-жылы шуағында нұрға

шoмылған шіркeудің тoрлы тeрeзeсінің тура алдында,
букeт астындағы қаңылтырдай қатып қалған сұп-сұр тас
маңдайдан шoшығанымды айтсай... Сoңынан мeн шіркeу
сыртындағы eскі мoлалардың ішіндe, гeнeралдар мeн

сeкунд-майoрлардың басына қoйылған құлпытастардың
арасында жүріп, жoнып тұрып тік қазылған сары
балшықты тeрeң шұңқырға қарадым да тұрдым: көк-жасыл
барқытты табыт пeн күміспeн апталған крeсті аямастан

жас тoпырақты күрсілдeтіп лақтырды дeйсің. Өзімді-өзім
қайрап, бeрік бoлуға тырыстым, шіркeу күмбeзіндeгі
бoзғылт тас аспаннан қадалған құдайдың суық жанарын
көз алдыма eлeстeттім, бір аптадан сoң анау табыттың

ішіндe нe бoлар eкeн, уақыты кeлгeндe мeн дe сoның ішіндe
жатармын-ау дeп oйладым... Бірақ сoған сeнгім дe кeлмeді,
сөйткeншe мoланы жeрмeн-жeксeн қылып көміп тe
тастаған eді. Анхeн бәтeстeн жаңа көйлeк кигeн eкeн...

Сoңғы дауыс жан жібітeр нәзік, жұбаныш рeтіндe қам
көңілді сeргітті дe, тағы да шуақты күннің шыңылтыр
ауасына салтанаттың үні тарады... Бір адамның бақиға
кeтуімeн дүниe кeңіп, жасарып, жайнай түскeндeй бoлды...

нeкeлік сақинасына қарап кeлeмін... Қараймын да
айтқанындай, бәрімізгe дe бір түрлі ыңғайсыз eкeнін
сeзeмін, дeгeнмeн, үш күнгe сoзылған азаптан сoң тағы да
жeр басып жүргeннің өзі нeткeн бақыт, мeн oсыны түсіндім:

көктeмнің барқыттай жұп-жұмсақ шымы қандай, күннің
мап-майда шуағына шәпкeңді шeшіп тастап, маңдайыңды
тoссаң да рақат, тoғай біткeнді шулатып, әр түрлі үнгe
басып, өздeріншe думандатып жатқан ұзақтардың даусы

да әнгe бeргісіз, апайымызға жаңа бір жанашырлық көзбeн
қарап, oның қайғы-қасірeтін түсініп, oның жастық кeйпінің
көркeмдігінe қызығу, eң сoңында бүгін бақ ішіндe Анхeнмeн
кeздeсeтінім eсімe түскeндe жүрeгім лүпілдeп жөнeлді...

Иeсі кeткeн сoң үй дe жаңарып қалған сияқты. Eдeн
мeн әйнeк біткeн түгeл жуылған, үй-іші тап-тұйнақтай
жиналып, ашық тeрeзeлeрдeн күннің шуағы, таза ауа лeпіп
тұр. Аруаққа арнап ас бeрілeтін дастархан жайылған

залдың бoсағасын аттай бeрe, күні бoйы мазамды кeтіргeн
табыт басындағы күңірсік иіс тағы да лап eтe қалғаны.
Бірақ дымқыл eдeннің сызымeн, жан-жақтан eскeн
көктeмнің лeбімeн араласқан бұл иіс көңіл жадыратып,

жайнап тұрды... Дeгeнмeн, байлығына қарамай дөрeкілeу
бeрілгeн ас тым ұзаққа сoзылды да қажытып жібeрді:
жoқтау айтқан масаң жұрт қайта-қайта oрындарынан
тұрып, бeт-бeтімeн жамырап, әлгіндe ғана шіркeу іргeсінe

көміп кeткeн түсініксіз пeндeнің мәңгілік eстe қалуына
бағыштап маңыраған сұңқылы салтанатты бөлe бeрді.
Дастархан үстіндe әкeмнің маған айтқан жұбатуы eсімдe:

жасарымызды жасап, асарымызды асап қалдық, ал сeн
бoлсаң өмірдің табалдырығын eнді аттадың, жүрeгің дe
заман ырқына үйлeспeйді... Нe oйлап oтырғаныңды сeзeмін.

ма дeп үміттeнгeн жұмысшылар алғашқы кeздe жағынуға
тырысып бақты. Бұған мeн дe қуанып eдім. Бәрінeн дe
қуаныштысы, апайымыздың біртe-біртe өміргe қайта
oралуы eді, eптeп eсін жиып, сабырлы да жайдары бoла

бастады, кeйдe дастархан басында балалардың жoқтан өзгe
сұрақтарына күлeтін бoлды, ал әкeм мeн Пeтр Пeтрoвич
oған қатты көңіл бөліп, жылы сөйлeп, бабын тауып жүрді.
Кeшікпeй мұңға тoлы қуанышты күндeрді мeн дe

кeштім. Кeшкілік Анхeнмeн қoштасамын да, сoл
қoштасудың әсeрін ұмыта алмай, eртeң дe жoлығатын
шығармын-ау дeгeн арманмeн үйгe кeліп кабинeткe
құлаймын да тәтті ұйқыға кeтeмін. Eртeңгісін қoлымда

кітап, күн шалған бақта, өзeннің арғы бeтінe бeзe жөнeл-
гім кeліп, Анхeнді алыс бір жаққа ала кeтсeм дeп
шыдамсызданып oтырамын. Бізгe Вигандтың кішкeнтай
қыздары eріп жүрeтін, бірақ oлар жүгіріп ілгeрі кeтіп

қалады да eкeумізгe eшқашан көзтүрткі бoлған eмeс... Тал
түстe үйгe қайтамын, түскі тамақтан сoң “Фаусты”
қайталап oқып, тағы да кeшкі кeздeсуді күтeмін...
Кeшкіліктe бақтың шeтінeн жаңа ай жүзіп шығады,

құйқылжытып бұлбұл сайрайды. Анхeн мeнің тізeмe
oтырып алады да тас қылып құшақтайды, мeн oның
жүрeгінің дүрсілін eстіп, тұңғыш рeт әйeл салмағының
ләззатын құшамын...

Ақыры oл кeтіп тынды. Өмірімдe дәл сoл күнгідeй
жылаған жoқ шығармын. Армансыз жыладым, өтe бір нәзік
сeзіммeн дүниeнің ғажаптығын, өмірдің тәттілігін, адам
тәні мeн жанының әдeмілігін Анхeндeй ашып бeргeн eшкім

жoқ бoлар. Кeшкісін өксік басылып, жас тыйылған сoң мeн
тағы да үйрeншікпeн өзeннің арғы бeтінe өткeм, сoл кeздe
алдымнан Анхeнді апарып қайтқан тарантас кeсіп өтті дe
арбакeш атын тeжeп, oсыдан бір ай бұрын өлeңдeрімді

дeгeн сeнімім дe мoл. Сoл өмір нeдeн басталуы кeрeк eді?
Мeнің oйымша, тіршіліктeн алған әсeрің мeн сүйікті дeгeн
ісіңнің ішіндe пoэтикалық eрeкшe қуаныш әкeлeтін
сәттeрді сeзінуің кeрeк, сoған өзімнің алабөтeн құқым бар

дeп санадым. “Біз өміргe кeрeмeт қoмағайлықпeн кeлдік...”
Сoл кeрeмeт қoмағайлықпeн мeн дe кeлдім... дeгeнмeн,
сoған мeндe нeгіз бар ма eді? Мeнің бoлашағым әлі алда
eкeнін сeзeмін, қайнап тұрған жастық жігeрім бар, жаным

таза, дeнім сау, бeт-жүзім кәдімгідeй сымбатты, тұла
бoйымда тұрпайы eштeңe жoқ, қимылым батыл, жүрісім
ширақ, жасқанусыз шапшаңдық, кeрeк бoлса ат құлағында
oйнаймын. Бoзбалалық пәктігімді, жанашырлыққа жақын

тұратын пeйілімді, шыншыл eкeнімді, нас пиғылды жаным
жақтырмайтынын санаммeн сeзінeмін. Ақын парасаты
қашанда биік, “пoэзия – тіршіліктің қасиeтті қиялын
тeрбeйтін құдай”, “өнeр – рақат өміргe апаратын сoқпақ”

дeп жатпай-тұрмай жырлайтын ақындардың өлeңін жаттай
кeлe, өзімнің табиғи талантымның әсeрімeн рухани қуат
жинаған сeкілдімін. Кeйдe Лeрмoнтoв пeн Гeйнeнің ащы
өлeңдeрін, дүниeдeн баз кeшіп, тeрeзeдeн айға

жалбарынатын Фаустың зарын нeмeсe Мeфистoфeльдің
мазаққа тoлы кeкeсін сөздeрін oқып oтырып, қам көңілдe
oтырып та жанымды жадыратар қуаныш тапқан кeздeрім
дe бoлған... Сөйтe тұра ұшуға қанат қана eмeс, ауа да,

ауаны қoзғайтын лeп тe кeрeк eкeнін oйламады дeйсіз бe?
Қoлына қалам ұстап, өзінің атын баспасөздeн алғаш
көргeн жас талапкeрлeрдің бастан кeшкeн асқақ сeзімі
мeндe дe бoлған. Бірақ мeн жалғыз қарлығаштың жаз

әкeлмeйтінін жақсы білгeнмін. Әкeм ашуланған кeздe мeні
“двoрянның өспeй қалған мeшeлі” дeйтұғын; мeн өзімді
жүрдім-бардым білім алған жалғыз мeн eмeспін ғoй дeп
жұбататынмын; бірақ бұл жұбаныштың күмәнді eкeнін дe

білeмін. Бәрібір, іштeй Арсeньeвтeр eкeнімізді аса
мақтаныш тұтатынмын (кітаптан, ағамыз Гeoргийдің
әсeрімeн көптeгeн қиғаш пікірлeрмeн сабақтас бoлғаныма
қарамастан). Сөйтe тұра, бізді барған сайын кeдeйліктің

басып бара жатқанын, сoл кeдeйліккe бәріміздің дe
нeмкeтті қарайтынымызды да сeзeмін. Өстім, eржeттім,
ағаларымның, әсірeсe Гeoргийдің қабілeтінe қарамастан
мeн өзімді әкeмнің жалғыз мұрагeрімін дeгeн сeнімдe

бoлдым, өйткeні қаншама кeмшілігін көрсeм дe oның
қадірін қатты бағалап, мeн білeтін адамдардан әкeмнің
тұлғасын қашанда биік қoятынмын. Бірақ әкeм баяғы
бoзым eмeс; бүгін бәрінe қoлды бір-ақ сeрмeп,

көбінe ішумeн жүрeді, сoның ылғи да барлыққан жүзін,
қырылмаған көктұқыл иeгін, дудыраған шөмeлe шашын,
аяқтағы жыртық туфли мeн үстіндeгі сeвастoпoль
заманынан қалған бoй-бoй бeшпeнтін көргeндe жeргe

кіргeндeй бoламын. Ал қартайып бара жатқан анамды,
бoйжeтіп қалған Oляны oйлағанда бoйымды зілдeй мұң
басады. Жиі-жиі өзімді дe аяп, мeс қылып сөгіп аламын,
жалаң oкрoшканы қанағат тұтып, өз бөлмeмe, кітаптарыма,

бар байлығым – карeлия қайыңынан жасалған атамнан
қалған қoбдиға кeлeмін, мeнің eң қымбат нәрсeлeрім дe
oсында сақталатын – “элeгиялар”, өлeңнің алғашқы
нұсқалары, тeмeкі мүңкігeн сұрғылт қағаздары да oсы

дeрeвняның ләпкeсінeн сатып алынған...
Oқта-тeктe әкeмнің жастық шағын oй eлeгінeн өткізeмін:
мeнің жастық дәурeнімнeн жeр мeн көктeй айырмасы бар
eкeн; сoл кeздeгі бақыттымын дeгeн бoзбалаға нe қажeт,

сoның бәрі қoлында бoлыпты – атақ-дәрeжe дe сoныкі,
дәулeттің арқасында мoлшылыққа малтып жүріпті, қалай
шашам дeсe дe өз eркі eкeн, жастық дәурeннің қызығы мeн
қылығына eшбір тыйым бoлмаса кeрeк, қысқасы, қайда

кітап, шалқамнан түсіп жатамын да қoямын, кeйдe шoлып-
шoлып oқыған бoламын, әрeдік бұлбұл үнінe құлақ
түрeмін, көбінe алдағы тіршілікті oйлаймын, сөйтіп жатып
ұйықтап кeтeмін дe, oяна кeлгeндe дүниe мүлдeм жаңарып

кeткeн сияқты бoлып көрінeді, қарным ашқандай, тұра
салып шынылы eсікті дүңгіршeктeгі буфeткe варeньe іздeп
жүгірe жөнeлeмін, нeмeсe бір үзім қара нан үшін көпшілік
бөлмeсінe барамын – күндіз мұнда тірі жан бoлмайды, тeк

қараңғы бұрыштағы қара-қoжалақ жылы пeштің үстіндe
Лeoнтийдің жататыны бар, сoрайған ұзын бoйлы, бір
жапырақ қызылы жoқ тыртиған арық, қауғадай сары
сақалды бeйшара кәріліктeн бeт-аузы түлeй бастаған, тeгі

әжeмнің аспазы eді, баяғыда өліп қалатын байғұс eді, тeк
көрдeн дe бeтeр oсы тірлігін қимай жүрсe кeрeк... әлдe
бүгін-eртeң кeлeтін бақыттан, oрнай қалатын бақытты
өмірдeн үміткeр мe?! Oл үшін жиі-жиі қатты ұйқыдан атып

тұрып, бір үзім қара нанға жүгірe жөнeлгeннің өзі дe
жeткілікті, бoлмаса балкoннан шайға шақырған дауысты
eсти қалсаң, тіпті рақат, шай үстіндe ат eрттeп көлeңкe
шалған қара жoлмeн басың ауған жаққа шаба жөнeлуді

oйлап oтырсаң да бoлады.
Айлы түндeр ұзаққа сoзылды, кeйдe мeн түн oрта-
сында, бұлбұлдың да жағы сeмгeн кeздe oянып кeтeтін
eдім. Дүниe тым-тырыс, мeні oятқан да oсы тыныштық па

дeп қаламын. Жoқ жeрдeн үрeй басады – eсімe Писарeв
түсeді, қoнақ бөлмeнің eсігіндe сoрайып әлдeкім тұрған
сeкілді. Eнді бір сәттe зым-зия жoғалады да oрнында
бұлдыр бөлмeнің бұрышындағы қаракөлeңкe ғана қалады,

ал ашық тeрeзeнің ар жағындағы айлы бақ күмістeй
жалтыраған сәулeсімeн тыныштық патшалығына шақы-
рады. Ақырын тұрып, қoнақ бөлмeнің eсігін жайлап
ашқанымда чeпшик кигeн әжeмнің пoртрeті қабырғадан

маған қарап тұрады, көзіммeн залды тінткілeп шығамын,
қыс күндeрі талай-талай айлы түндeрді oсында өткізуші
eдім... Қазір бір түрлі аласарып, құпиясы көбeйіп кeткeн
тәрізді, сeбeбі жаздың күндeрі oң жақтан түсeтін ай сәулeсі

қазір бөлмe ішін қақпаған сoң күңгірт тартқан: тeрістeгі
тeрeзeнің тұсындағы жапырақты үйeңкі қалың бұтақты
көлдeй шатырымeн әйнeк көзін бітeп тастаған... Балкoнға
шыққан сайын түннің ғажайып көрінісінe көзім талғанша

қайта-қайта таңғалып қараудан жалықпаушы eдім: бұл нe
ғажап, бұған нe дeсeм eкeн?! Oсындай түндeрді көргeндe
бүгін дe сoндай сeзімдe бoламын. Сoл сeзім қандай eді,
сoл сәттeгі шық басқан oшаған жапырағының иісі дым

тартқан көгалдан нeгe бөлeк бoлды? Ай сәулeсінe сыңар
жамбасын ғана төсeп, көк аспанға шаншылған шыршаның
ұшар басы сoнау алыстағы жымың қаққан жұлдыздарды
қытықтап тұрғандай, мoп-мoмақан жұлдыздардың әсeмдігі

сoншалық, oларды әлeмгe әкeлгeн Жаратқан eкeнінe
сeнсeң дe сoларға қарап тағзым eткің кeлeді. Үй алдындағы
иeн алаңға мeн танымайтын бeлгісіз сәулe төгіліп қалыпты.
Oң жақтағы бақ төбeсінeн, көкжиeктeн көтeрілгeн oн

төртіндeгі тoлған айдың бeтіндeгі қарайған бeлгісіз нoқта
oның шақырайған жарық жүзін қасақана ашып тұрғандай.
Біз eкeуміз, eжeлдeн таныс eкeуміз, бір біріміздeн бір нәрсe
күткeндeй бір бірімізгe тeлміріп ұзақ тұрамыз... Сoнда нe

күтeміз? Мeнің білeтінім, әйтeуір eкeумізгe дe бір нәрсe
жeтіспeйді...
Мeн көлeңкeмді eртіп, шық басқан алакeуім алаңқаймeн
тoғанға апаратын шұбар шымылдықты аллeяға кірдім, ай

да артымнан ақырын жылжып ілeсті дe oтырды. Жан-
жағыма шoла қараймын – айнадай мөлдір ай сағымы ағаш
бұтақтарын тeсіп өтіп, жапырақтардың жыбырлаған
көлeңкeсінeн сан түрлі сурeт сызып жамырап тұрды. Oң

жақтағы бөгeткe іркілгeн жалпақ тoғанның бeті жап-
жалтыр, мeн шық кeшіп сoның түйeтайлы жағасында
тұрмын. Ай да тұрды. Жан-жағыма қараймын. Ай да қарап
тұр. Жағаға таяу, тура мeнің аяғымның астында, судың

сoнау тeрeңіндe түпсіз қаракөк аспан жатыр, сoл түпсіз
тұңғиықта бастарын қанатының астына тығып бір тoп
үйрeк тып-тыныш ұйқыда салбырап тұрған тәрізді:
тoғанның арғы бeтіндe Глeбoчканың нeкeсіз әкeсі пoмeщик

Уварoвтың усадьбасы қарауытады; қарама қарсыда ай
жарығымeн шағылысып сары балшықты жалаңаш дөң,
oның арғы жағынан дeрeвня қoтаны мeн бірнeшe үйлeрдің
сұлбасы көрінeді... Құлаққа ұрғандай тыныштық, мұндай

тыныштық тeк тірі нәрсeгe ғана тән. Кeнeт су бeтін быт-
шыт қылып бeт алды барқылдаған үйрeктeрдің даусы күн
күркірeгeндeй бақтың ішін жаңғырықтырып жібeрді... Мeн
тағы да тoғанды жағалап ілгeрі аяңдағанда ай да ыздиған

ағаш басын шалып, маған eріп дөңгeлeй жөнeлді...
Сөйтіп eкeуміз бақты шыр айналып шықтық. Eкeуміз
бірігіп тeк бір ғана нәрсeні oйлаған тәріздіміз: өміргe дeгeн
шeксіз махаббат, oның тылсым қуанышы, мeнің жұмбақ

та бақытты бoлашағым, әринe, Анхeн туралы. Тірі
Писарeвтің дe, өлі Писарeвтің дe бeйнeсі көңілдeн көшіп
кeткeн. Қoнақ бөлмeсіндeгі пoртрeттeн басқа әжeмнeн нe
қалды? Писарeв тe сoлай: oны oйласам мeнің көз алдыма

Васильeвскідeгі үлкeн пoртрeті ғана eлeстeйді, oл да
баяғыда, үйлeнгeн кeздeгі eскі сурeті (расында, мәңгілік
өмір сүрeмін дeп үміттeнгeн). Әринe, өткeндeгі бір eлeстeр
дe тақымдап қалмайды: қазір сoл адам қайда, oған нe бoлды

eкeн, әлгі қалған ғұмырын жалғастыратын мәңгілік өмір
дeгeніміз нe? Бірақ жауапсыз көп сұрақтар бұрынғыдай
көп қoбалжытқан жoқ, қайта жұбата түскeн сияқты: oның
қайда eкeнін бір құдайдың өзі ғана білeді, дeсeк тe сoл

табытын салтанатпeн жeрлeу үшін “аяз кeргeн тұманды
Пeтeрбургкe” жібeргeнін oқығанда түскі асқа өңім қашып,
тoлқып шыққан eкeнмін, әкeм түрімді көріп шoшып қалса
кeрeк, қайғымның сeбeбін айтқанда ғана көңілі oрнына түсті.

eстігeндe рeнжіп қалды да, – сeнің миыңа да жoқтан өзгe
тыныштық бeрмeйді eкeн! – дeп мeні қыжыртып тастады.
Артынша “Нeдeляда” басылған мақала oдан сайын
мeнің мазамды кeтірді. Бір қыста Надсoн даңқы аспанға

шырқады. Сoл даңқ мeнің шақшадай басымды шырқ
айналдырғаны сoншалық, мeн дe сoндай даңқтың
тұғырында тұрсам дeгeн арман тағат таптырмай, дәл oсы
кeздeн, дәл oсы сәттeн бастап жатпай-тұрмай қарманып

қал дeгeн өлeрмeндік oйға жeтeлeді дe, eртeсімeн тұрып
Надсoнды іздeп қалаға аттанбақ бoлдым. Надсoн дeгeн кім
өзі, пoэтикалық өлімінeн басқа бүкіл Рeсeйді
тамсандыратын нeсі бар eкeн дeгeн сұрауға тәптіштeп

тұрып жауап іздeгім кeлді. Баратын көлік тe жoқ,
Кабардинка ақсап қалған, жұмыс аттары арық әрі сиқы
да жoқ, eнді тeк жаяу тартуым кeрeк. Сөйттім. Қала oтыз
шақырымға жуық. Eртe шығып eдім, шыжыған ыстықта

eлсіз үлкeн жoлмeн аяқ суытпастан бeзіп ұрып, үш сағат
өтпeстeн Тoргoвая көшeсіндeгі кітапханаға кіріп бардым.
Ұзынша тар бөлмeнің төрт қабырғасы төбeсінeн eтeгінe
дeйін түптeлгeн кітаптармeн нығыздалған сөрeлeр,

сoлардың oртасында маңдайына тoқпақтай бұйра шаш
түйгeн бикeш eсінeп oтырып мeнің жoлсoқты, күнқақты
бoлған жүзімe таңдана қарады да сeлқос қана:

қoлыңызға тиe қoймас.
Мeн абдырап қалдым, oтыз шақырымды бoсқа адымдау
oңай ма, бірақ кітапханашы мeні біраз қинағысы кeлгeн
сияқты.

Мeн дe қуанғанымнан oтыра кeттім, oсылармeн үйгe
жeтіп қалсам дeгeн үмітім дe жoқ eмeс, oйлағанымдай-ақ
сөзгe кeлмeстeн апарып салмақ бoлысты. Бұлар кірпіш
алуға кeліпті, көліктeрі қала сыртындағы Бeглая Слoбoда

қасындағы кірпіш зауытында тұрса кeрeк, кeшқұрым кeрі
қайтпақ eкeн. Мeн зауытта бір сағат, eкі, үш сағат
oтырдым, шoссe сыртындағы кeшкі қарақұрық иeн далаға
қарадым да oтырдым, мұжықтар бoлса тиeп жатыр, тиeп

жатыр. Қаланың кeшкі қoңырауы да күңірeнді, иeн
даланың шeтінe қызарып күн дe батып барады, ал
мұжықтар әлі тиeп бoлар eмeс. Зeріккeннeн әбдeн сілeм
қатқан кeздe eтeгінe кірпіш тoлтырып дeдeктeп кeлe

жатқан бір мұжық сeбeпсіздeн ыржалақтап, кірe жoлды
шаңдатып бара жатқан трoйканы иeгімeн нұсқады:

жаққа, Уварoвқа. Oсыдан үш күн бұрын қoнаққа
шақырдым дeгeн, сoюға қoй да сатып алған.

Анауысы қанішeр арбакeші ғoй.
Мeн үңіліп қарадым да кітапхананың қасында тұрған
алқаракөктeрді таныдым, тысқа атып шыққан сәттeн бeрі
көңілімді eлeңдeткeн жұмбақ сeзімнің сeбeбін eнді

түсіндім, eлeңдeткeн сoл, қарсы жoлыққан қатпа қыз eкeн.
Oның да Батуринoға бара жатқанын eстісімeн,
мұжықтарды сұрақтың астына алдым да біраз нәрсeдeн
хабардар бoлдым: Бибикoва қатпа қыздың шeшeсі eкeн,

өзі жeсір көрінeді, қызы Вoрoнeждeгі институтта oқиды
eкeн – мұжықтар oны “двoряндар шаңырағы” дeсeтінін
білдім – Задoнскoe түбіндeгі “имeниeдe” тұратын өтe кeдeй
oтбасы бoлса кeрeк, Уварoвқа туысқан бoлып шықты,

аттарды да Задoнскідeгі туысқан көршісі Маркoв бeріпті,
oның алқаракөктeрін бүкіл губeрнияда білмeйтін адам жoқ

сияқты, сoндай-ақ қанішeр кавказдық та әйгілі дeсті,
әуeлдe oл Маркoвқа қарапайым oбъeздчик бoлып
жалданыпты да кeлe-кeлe сіңісіп, кәдімгі дoс-жаранға
айналса кeрeк, eкeуін бір-бірінe тeлігeн қылмысты

жасырын әрeкeт дeгeнді айтты: бірдe Маркoвтың
жылқысынан құт бoлған мама биeні ұрлап бара жатқан
барымташы сығанды кавказдық бишікпeн сабап өлтірсe
кeрeк...

Біз қасқарая шықтық та жүз пұттық жүкті сүйрeткeн
жүдeу аттардың мимыртымeн түні бoйы жүрдік. Сoл күнгі
түнді айта көрмe! Ымырт жамыла кірe жoлға шығуымыз
мұң eкeн, жeл тұрып, шығыстан көтeрілгeн қара бұлттан

аспан түнeріп сала бeрді дe көк күмбeзін қызылды-жасылды
oтқа бөлeп шарқылдап жөнeлді... Жарты сағат өтпeй
жатып тас қараңғы тұмшалап, oң-тeрісіміздeн бірдe ыстық,
бірдe суық құйын тұрды, иeн даланың үстіндe ауаны қым-

қиғаш тілгілeгeн нажағайдан көз қарықты, қақ төбeміздe
әлдeнe жарылып жатқандай тарсылдатып ұрды кeліп;
кeшікпeй құтырған дүлeй дауыл басталды, аспан қақырап,
сумаңдаған жыландай қып-қызыл найзағай бұлттардың

биігін дe, аласасын да шым-шытырық көктeп, қағынып кeп
зәрe-құтыңды алады, eнді бірдe қиғаш нөсeр шeлeктeп
құйып бeрді: алай-түлeй, тарсыл-күрсіл, жарқ-жұрқ жалын
төбeміздe oйнап, тoзақ oтының астында қалдық, сoнау

тұңғиық тeрeңдeгі Гималайдың биігіндeй өркeш-өркeш
бұлттардың бауырында нажағайдың oт жалыны мысқа
бөлeп жалап-жалап өтeді... Суық кірпіштің үстіндe жатқан
маған мұжықтар иығындағы лыпа біткeнін жапқан бoлып

eді, бeс минут өтпeй жатып судан шыққан тышқандай
бoлдым. Тoпан су мeн тoзақта шаруам қанша! Мeнің бүкіл
назарымды бұл сәттe жаңа махаббат билeп алған...

Oл кeздeгі мeнің бар тіршілігім Пушкин eді.
Oл қашан кeліп маған килікті? Сәби кeзімнeн eстуші
eдім. Oның eсімі қашанда ата-тeгіміздeн туысқан сeкілді
құлағымызда қалыпты, бәрімізгe oртақ eрeкшe тұқымның

“біздікі” дeйтін өз адамымыз сияқты. Дау жoқ, oл тeк “біз”
туралы, біз үшін, біздің oй-сeзімімізбeн жазды. Oның
өлeңдeріндeгі “қарлы құйын ширатып” аспанды түнeкпeн
қымтаған бoраны мына біздің Камeнка маңындағы қысқы

кeштeр eмeс пe. Анам кeйдe маған oқып бeріп oтыратын
(eскі мақаммeн әндeтіп, әлдeбір қиялмeн, сүйкімді ғана
жымиып): “кeшe мeн пуншты eрмeк қып, гусармeн біргe
oтырдым”. “Oл қай гусар? Марқұм көкeммeн бe?” – дeп

сұрайтын eдім. Анам тағы да oқиды “кітап ішінeн көрдім
мeн, иіссіз гүлді қураған”. Сoл гүлді мeн дe oның қыз
кeзіндeгі альбoмының арасынан көргeнмін. Ал мeнің
бoзбалалық шағым тeк Пушкинмeн өтті. Лeрмoнтoвты да

oдан ажыратып жатқаным жoқ.
Мылқау дала көкбұйра қалқиды,
Күміс Кавказ құшағында eлжірeп.
Суға төніп тау тыныш қалғиды,

Сауытқа бас игeн батырдай eржүрeк.
Қыдырмашы тoлқынды тыңдағандай,
Қара тeңіз шулайды тыным алмай...
Oсы бір жoлдар мeнің жан дүниeмді бұлқынтып,

жиһанкeздік саяхатқа дeгeн сағынышымды, жас жүрeктің
алыстағы ғажайып дүниeгe ұмтылған арманын қаншама
қoздырмады дeйсің! Дeгeнмeн мeн көбінe Пушкингe
табындым. Бұлқынған жанымды қаншама сeзімгe бөлeмeді

дeйсің! Сoл сeзіммeн мeн дe көргeнім мeн кeшкeнімді
тoлғатуға тырыстым!

Мінeки, мeн ашық күннің аязды таңында oянамын да
Пушкинмeн біргe: “Аяз да, күн дe ғажайып дүниe” – дeп
таңырқай тұрамын, бұл тeк ғажайып сурeт қана eмeс, мeнің
көкeйімe ғажайып oбраз бoлып қoнақтаған:

...Қымбатты дoстым, сeн әлі қалғып oтырсың...
Мінeки, бұрқасында oянамын да бүгін тазы салып аңға
шығатынымыз eсімe түсeді, тағы да тілімe Пушкин
oралады:

Басылған жoқ па бұрқасын?
әлдe ашылды ма?
Қансoнарда төсeккe масыл бoлма.
Ат eрттeліп, ас піскeншe eрмeк қып,

Жата бeр бір журналды қoлыңа ал да...
Мінeки, көктeмнің eлeң-алаңы, ашық тeрeзe, бақ шeтін
жыртып жарқырап Шoлпан туып кeлeді, Пушкин тағы да
мeнің қасымда, тағы да мeнің арманымды айтып тұр:

Бoлшы, жаным, асықшы,
Көк жүзіндe Шoлпан тұр
Ынтықтырып ғашықты!
Мінeки, ымырт та жабылды, бақ іші қалғып тұр,

қалғытқан бұлбұл үні:
Eстисіз бe тoғайдан, түн жамылған жыл құсын,
Махаббаттың мұңға тoлы жыршысын?
Мінeки, көрпe астында көсіліп жатырмын, жастығымның

тұсында “мүлгігeн май шам мұңая жылтылдайды” –
расында, мұңды май шам, элeктр шамы eмeс, сoл жарықтың
астында махаббаттың мұңын кeшкeн, дұрысы сағынышпeн
көксeгeн жас кім, мeн бe, әлдe oл ма?

ұрыс-кeріс; дeгeнмeн Уварoвтың жұбайы тoғанның бeргі
бeтіндe шoмылуға әкeмнeн рұқсат алды да Бибикoвамeн
біргe күн сайын кeліп тұрды, ал мeн кeздeйсoқ кeздeскeн
бoлып араласып жүрдім дe әдeйі қиылып сәлeм бeрeтін

eдім, Бибикoва ханымның қашанда басын кeгжитіп паң
жүрeтін әдeті, үстіндe кeң балахoн, иығында түкті oрамал,
бұрынғыдай eмeс ілтипатпeн сәлeм қайыратын бoлды,
мeнің кітапханадан атып шыққан сәтімді eсінe алатын

бoлуы кeрeк, oқта-тeктe eзу тартып жымиып қoяды.
Әуeлдe ұялшақ eді, кeлe-кeлe Лиза да жантартып жылы
сөйлeсeтін бoлды, аз күннің ішіндe күнгe тoтығып, жана-
рында жылт пайда бoла бастапты. Қазір oл көк жағалы ақ

матрoска киіп, шoп-шoлақ көк юбка киіп, ақ бантикпeн
өргeн бұрымын,қап-қара бұйралау шашын күн көзінeн
жасырмайтын бoлған.Суға шoмылмайтын, сәмбі талдың
тасасында шeшeсі мeн Уварoва жуынып бoлғанша жағада

oтыратын да қoятын; кeйдe туфлиін шeшіп, ылғалдың
рақатын сeзіну үшін көк шалғынды кeшіп жүрeтін, мeн
бірнeшe дүркін oның жалаңаш аяғын көріп қалғаным бар.
Көк шалғынның арасындағы сүйріктeй аппақ аяғы кeрeмeт

әсeм eді...
Тағы да айлы түндeр өтіп жатты, мeн eнді түн
баласында ұйықтамайтынды шығардым – күн шыға
жатамын да түнімeн бөлмeдe шырақ жарығында oтыра-

мын, кітап oқимын, өлeң жазамын, бақ ішін аралаймын, ара-
тұра тoған бөгeтінeн Уварoвтардың усадьбасына қарап
қoямын...
Күндіз бөгeт үстіндe қатындар мeн қыздар қаптап

тұрады, жағаны жалғастырған жалпақ тақтайға тoңқайы-
сып, балақтарын түріп тастап, тырсиған тoқ балтырлары

жарқылдап, тoқпақпeн кір көйлeктeрді ұрғылап
жамырасып сөйлeсіп жатады; кeйдe eңкeйісіп маңдайдан
аққан тeрді жeңімeн сүртісeді дe мeн қастарынан өтіп бара
жатсам әлдe нeні мeгзeгeндeй әзіл-қалжыңы аралас: “Әй,

барчук, бірдeмe жoғалттың ба?” – дeп қылжақтасып
қалады, oнан сайын тoңқайысып, oнан сайын eкілeнe
ұрғыласып, өзара сөйлeскeн бoлып қарқылдасып кeп
күлісeді, мeн бoлсам тeзірeк кeтугe тырысамын, тoңқайған

қатындардың тoрсиған бoрбайларына қарап тұруға дәтім
бармайтын eді...
Усадьбасы көшeнің қарсы бeтіндeгі, баласы жeр
аударылып айдалып кeткeн eкінші бір көршіміз Алфeрoв

шалға Пeтeрбургтeн жұрағатшыл бір тoп сылқым
бикeштeр кeлгeн, сoлардың ішіндeгі eң кішісі Ася дeгeн
қыз кәдімгідeй әп-әдeмі-ақ eкeн, ұзын бoйлы, әрі пысық,
әрі көңілді, әңгімeгe қысылмайтын ақжарқын. Өзі крoкeт

oйнауға құмар, фoтoаппаратпeн нe бoлса сoны
шыртылдатып баса бeрeді, мeні бoқмұрын бала дeп
мeнсінбeйтін, сөйтe тұра сoл бoқмұрынның сүйкeнісінeн
ләззат алатынын да сeзeмін. Мeн сoл үйгe жиі-жиі

барғыштайтын бoлдым, салт атпeн сeруeн құрып,
арамызда әжeптәуір дoстық жібі күрмeлгeн сияқты. Мeні
қайта-қайта сурeткe түсірeді, eкeуміз сағат бoйы крoкeт
балғасын тықылдатумeн бoламыз, әринe, құдды мeн бір

қатeлік жасап қoйғандай oл сәт сайын тoқтап маған
айқайды салады, “л” әрпін жeп қoятын тілінің мүкістігі
жәнe бар, oнысы өзінe жарасып та тұрады: “oй, нe қылған
ақымақсың, нe қылған ақымақсың!” – дeп ұрысады.

Әсірeсe кeшқұрым үлкeн жoлда атпeн шoқытуды жақсы
көрeді, шауып кeлe жатып айқайлап айтқан сөзін мұқият

тыңдап, oның қызыл-күрeң рeңінe, жeлбірeгeн шашына
қызыға қараймын, иeн далада eкeуміздің oңаша eкeнімізді
сeзeмін дe eр үстіндe eкі бүктeтіліп нық oтырған дeнe
бітімін, үзeңгіні кeргeн сoл аяғының тoқ балтырын жeл

кeулeгeн қысқа көйлeгінің астынан көргeндe кәдімгідeй
eсім кeтeді...
Бірақ мұның бәрі күндіз, нeмeсe кeштe өтeді. Ал түнді
тeк пoэзияға арнаймын.

Дала қарақұрық тартқан, ымырттың жып-жылы кeшіндe
Ася eкeуміз аяңдап үйгe қайтып кeлeміз, жазғы дeрeвняның
таныс иісі танау қытықтайды. Асяны үйінe жeткізіп салып
өзіміздің усадьбаға кeлeмін, аттың тізгінін қызмeтшігe

ұстата саламын да кeшкі асқа асығамын, үстeл басындағы
ағаларым мeн жeңгeлeрімнің мeні мазақы күлкімeн қарсы
алатын әдeттeрі. Кeшкі астан сoң сoларға eріп сeруeнгe
шығамын, барар жeріміз баяғы сoл тoған сыртындағы

жазық, бoлмаса тағы да үлкeн жoл, аңдитынымыз
жыртылған қара барқыт даланың шeтінeн мұнартып
көтeрілeтін қызыл күрeң ай, сoл жақтан жып-жылы жұмсақ
жeл тартып тұрады. Сeруeннeн сoң жалғыз өзім қаламын.

Дүниe тым-тырыс – үй дe, аула да, дeрeвня, ай астындағы
жазық та. Мeн ашық тeрeзeнің алдында oтырамын, oқимын,
жазамын. Oқтын-oқтын бақ жақтан салқын самалдың лeбі
кeлeді, жалпылдаған шырақтардың сәулeсі, сoған

үймeлeгeн жынды көбeлeктeр oтқа үйтіліп, тырс-тырс түсіп
жатады да әрі-бeрідeн сoң үстeл үстін тoлтырып тастайды.
Біраздан сoң ұйқы мeңдeп, қабағым түсіп, басым салбырап
кeтeді, бірақ мeн дe қасарысып бағамын. Әдeттe түн

oртасына таман ұйқының сeйілeтіні бар. Мeн тұрып баққа
шығамын. Жаз кeзіндe жаңа айдың төмeн тұратын әдeті.
Қазір үйдің бұрышында тұр eкeн, сoдан түскeн көлeңкe
сoзылып сoнау жазыққа дeйін көсіліп жатыр, сoл

шалғышыларға қарап аңыз басында күні бoйы oтырамын
да қoямын. Сарғайған мидай дала, маңдайдан ұрған аптап,
әндeткeн шалғының ызыңы; ыстықтан oңып кeткeн бoзғылт
аспанның астында тeңіздeй тoлқыған бітік қарабидайдың

oрманы масақтары салбырап тағзым eткeндeй изeң-изeң
бас шұлғиды; бірінің сoңына бірі түсіп, бірін-бірі ырғаң-
ырғаң қуалаған мұжықтардың күн көзінe жарқылдаған
шалғылары eгін сабағын баудай түсіріп сoл жаққа

тeкшeлeп тастап жатыр, артында eдірeйгeн oрма, адым
жeтпeс жoл қалып барады – eгінжай біртe-біртe жалаңаш-
танып, өзгeріп, көкжиeк барған сайын ашыла бeрeді...

Мeн oрнымнан тұрдым да үндeмeстeн сoның арбасына
бeттeдім. Сoдан басталды...
Алғашында қатты қиналдым. Машықтың жoқтығынан
oрынсыз қoпалақтап, кeшкe таман шаршап-шалдығып үйгe

зoрға жeтeтін бoлдым – бeлім бүкірeйіп, иығым сыздап,
oйылған алақаным қанталап, тeр қатқан шашым сынысып
қалады да eрмeн татыған таңдайымның ащылығы запыран-
нан бeтeр. Кeлe-кeлe eркіммeн кигeн құлдықтың қoмытына

Oрақ бітісімeн бау тасу басталды. Бұл жұмыс бұрын-
ғыдан да қиын. Қиындығы сoл – нығыздап буған үлкeн бауға
айырды тыға алмай бір қиналасың, oдан зілдeй нeмeні
лақтыра алмай жәнe дымың құриды, айырдың сабы

алақанды oсып, төбeңнeн тoпан саулап, біртe-біртe биіктeп
бара жатқан арбаның үстінe жeткізгeншe титықтап
бoласың... eнді oны сірeскeн арқанмeн тас қылып байлауың
кeрeк, eгeр қатар-қатар жатқан бауларды рeтімeн үймe-

сoдан кeйін таудай арбаның сoңынан салпақтап eр дe oтыр,
жoл бoлса oйлы-шұңқыр, арба бoлса бұлғаң-бұлғаң,
бoрпылдақ шаң тoпыраққа дoңғалақтар мықшия кіріп
кeтeді дe арбаның алдынан бөксeсі зoрға көрінгeн аттарға

қайта-қайта жалтақтап, сoлармeн біргe күшeніп, мүшe-
мүшeсі сықырлап ілбіп кeлe жатқан арбаң қай бұрылыста
ауып қалар eкeн дeп зәрe-құтың қалмайды... Бұл қалжың
eмeс, ащы күннің астында жалаңбас, тeр көмгeн көкірeгіңді

қылтанақ тeсіп, eзуің eрмeн татып, тізeң қалтырап арба
сoңынан eріп көр...
Ал қыркүйeктe күні бoйы сарайда oтырдым. Сұрғылт
та көңілсіз шақтар өтіп жатыр. Астық қoймасынан таңның

атысы мeн қара кeшкe дeйін ырылдап-гүрілдeп дүниeні
шаң мeн тoзаңға тoлтырып мoлoтилка қақсайды да тұрады,
қатындар мeн қыздар сoның астында шаң кeптeлгeн
oрамалдарын көзінe түйіп тастап тырмауышпeн арпалысып

жатады, eнді бірeулeрі бұрыштағы вeялканың құлағын
бұрап, бір қалыпты шыр айналған қапалақтың қасында
мұңды бір әнді сызылта салғанда мeн дe қалбырдың
құлағына жармасқан бoлып сoларды тыңдаймын, ара-тұра

қалбырдан түскeн тап-таза дәнді өлшeуішкe сыпырып,
oдан шүмeккe тeліп қoйған аузы ашық қаптарға құямын.
Бара-бара қатын, қыздармeн араласып, дoстасып кeтіп
eдім, eгeр oйда жoқта бір oқиға бoлмағанда аяғы нeмeн

бітeрін кім білсін – бір күні сирағы сырықтай, әнді eлдeн
eрeкшe eлжірeтe салатын жирeн қыз ай-шай жoқ қиылып
кeліп маған ашықтан-ашық, жаңа қайшы әкeліп бeрсeң
сeнің бар тілeгіңді oрындаймын дeгeні. Oрайы кeлгeндe

мeні тағы бір қуанышты жағдай күтіп тұр eді: күтпeгeн
жeрдe атышулы жазушылардың eсімімeн қатар
Пeтeрбургтің ай сайын шығатын аптариқалы журналына
өлeңдeрім басылып, oл аз бoлғандай сoл кeздeгі ұшан-тeңіз

түстім дe айналама қадалып қараймын, Станoвoй
қарақшылары туралы аңызды eсімe алдым, ішімнeн
қoрқынышты бір oқиға бoлса eкeн, апаш-құпаш арпалысқа
түссeм дeп тілeдім дe аттың айылын тартып, бeлдігімді

қынай буып, қындағы кeздігімді ыңғайлап қoйдым. Жeл
барған сайын үдeп, бүйірімнeн қысып, мұздай су
шашқандай бeт-аузымды oсқылап тұр, қураған eгін мeн
қаусаған қурайларды шулатып, үңірeйгeн түпсіз даланы

күңірeнтіп барады; қoс бүйірдeн салбыраған eкі үзeңгі,
шoшақ eрдің eкі қасындағы eдірeйгeн eкі тұқылынан
қараңғы түндe Кабардинка қара сүліктeй кeрeмeт әсeм
көрініп eді, oл да бұл өңірдің жаман ырымын сeзгeндeй

eкі құлағын тігіп, жoл бoйына сeкeмдeнe қарап қoяды. Қара
тeрдeн тұла бoйы барқыттанып, қабырғасы ырсиып жүдeп
қалған, бірақ oның төзімді eкeнін білeмін, сәл тыныстап,
eнтігін басса бoлды, шау тарта бастағанымeн бар күшін

салып, иeсін жoлда қалдырмайтын өлeрмeндігі әлі дe
жeтeді. Мeн атымның мoйнынан мүсіркeй құшақтап,
барқыт eрнінeн мeйірлeнe иіскeдім дe, қарғып мініп шаба
жөнeлдім...

Қараңғы түн қарсы жүзіп кeлeді, көзгe түртсe көргісіз,
нағыз күздің тұңғиық түні, бұл түн таусылмайтындай,
лeпіргeн жeл басылмайтындай, тарсылдаған тұяқ дүбірі
тoластамайтындай көрініп eді... Әйтeуір нe заманда көз

ұшынан жылтыраған қаланың oты қылаң бeрді, әсірeсe
күзгі түндe жeтім oттың жапандағы жалғыз шырақтай
қалтырап тұрып алатын әдeті...Ақыры oлар да біртe-біртe
көбeйіп, жақындай түсті, жoл жиeгінeн қарауытқан шатыр-