Қазақстан Республикасы
Мәдениет және спорт министрлігі
Тілдерді дамыту және қоғамдық-саяси жұмыс комитетінің
тапсырысы бойынша

«Қазақстан Республикасында тілдерді дамыту мен қолданудың
2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы»
аясында шығарылды
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты

Көркем әдебиет, оның ішінде поэзия – өнер дүниесі. Ал
бұл дүние әсемдік, үйлесімдік, көркемдік деген сипаттарымен
өнер аталады. Сондықтан да «өнер» деген жерде «көркем» де­
ген анықтама сөз қоса жүреді. Көркемдік – кең ұғым. Әсіресе

поэзия әлеміне келгенде, ол тек «сыртқы сұлулықтың» көрінуі
емес, яғни өлең қызыл сөздің жиынтығы емес, ең алды­
мен, ғылым тілімен айтсақ, мазмұн мен түрдің сәйкестенуі,
түсіндіре айтсақ, ақынның білдірмек ойына (поэтикалық иде­

ясына) оны беретін тілінің сай келуі. Поэзиядағы көркемдік –
тіл деген құбылыстың (құралдың) адам баласының өміріндегі
құдіретін, күшін көрсететін белгі. Демек, осы белгі қандай
тәсілдермен, тілдің қандай заңдылықтарымен жүзеге асады,

қай ақын қалайша жүзеге асырады деген сұрақтар алдымыз­
дан шығады. Бұл сауалдың ақындардың ақыны, «қазақтың бас
ақыны» Абай тіліне келгенде қойылуы әбден заңды. Абай тілін
зерттеу – бүгінде қазақ филологиясы ғылымының ауқымды

саласы болып қалыптасып отырған абайтанудың өз алды­
на маңызы зор бір тармағы. Абай тілін танып-таныту сала­
сы өзінің зерттеу нысаналары мен әдістерін, сондай-ақ жеке
және жалпы мәселелерін біршама анықтап, бір алуан еңбектер

ұсынғанымен, әлі де арнайы жүргізілетін зерттеулердің
қажеттігі даусыз. Солардың бірі – ұлы суреткердің сөз өрнегін
тіл білімі тұрғысынан тану, яғни ғылымның «лингвистика-
лық стилистика» деп аталатын саласы бойынша талдау деп

білеміз. Бұл сипаттағы ізденістер енді-енді басталып отыр.
Осы кітап сол бастамалардың бірі болмақ.
Көркем әдебиетте, оның ішінде поэзияда сөз әрдайым тура
(жалпы тілдік) мағынасында жұмсалмай, әр алуан мақсатта

құбылып, өзгеріп, қосымша реңк үстеп, негізгі тілдік мағына-
сын ауыстырып немесе тарылтып, я кеңейтіп қолданылып
жатады, бірақ бұл құбылулар бейберекет емес, тілдің белгілі
бір заңдылықтарымен, нормасымен жүзеге асады. Лингвости­

листика қалам иесінің осы заңдылықтармен дүниеге әкелген
«әсем бұйымдарын» зерттейді. Осы себептен біз бұл еңбекте
ұлы ақынның «өткірдің жүзі, кестенің бізі – толғауы тоқсан
қызыл тілімен» салған өрнегін тіл маманы танымымен талдау­

ды мұрат тұттық.
Әдетте бір нәрсені, айталық, ақынның тіл көркемдігін зерт­
теуде негізінен үш түрлі тәсіл қолданылады: бірі – зерттелетін
объектіні, мысалы, сөздерді, сөз тіркестерін, ұйқасты, өлшемді

т.б. тауып, жүйелеп көрсетіп беру (орысша описание), екінші-
сі – талдау (орысша анализ) зерттеген объектілердің, айталық
сөздердің, тіркестердің т.б. әр ыңғайдағы қызметін талдау.
Үшіншісі – түсіндіру (интерпретация) – мағыналық құбылыс-

тарды түсіндіру. Осы тәсілдердің ішінде біздің көбірек ден
қойғанымыз – соңғы екеуі болды. Бұл үшін, әрине, бірінші
амалға да жиі барып отырдық.
Сөз жоқ, бұл шағын еңбекпен Абайдай алыптың тілін зерт­

теп тану тәмамдалмайды. Суреткер тілін танудың біз бармаған
қырлары әлі де аз емес екенін айтамыз, ол қырлар (зерттеу
аспектілері) жеке танымдық ізденістермен қатар, көркем тілдің
жалпы теориялық мәселелеріне де қатысты болатынын және

айтамыз. Бұл – алдағы шаруалар, бізден кейінгі зерттеушілер-
дің, әсіресе жас талаптардың қолына алатын игілікті ісі деп
білеміз.
Ұсынылып отырған жұмыста сөз болған тақырыптар

едәуір, бірақ соларды мазмұнына қарай былайша топтастырып
бердік. Әуелі «Абай тілі» деген ғылым тармағының зерттеу
нысаналарын анықтап алуға тура келді, бұл орайда жалпы по­
эзия тілін танудың мақсат-мұраттарын сөз ету де қажет болды.

Бұған «Абай тілін танудың қырлары» деген тарау арналды.
Поэзия ғимаратының негізгі «кірпіші» – сөз. Сөздің үш
түрлі: 1) тура немесе номинативтік, лексикалық, 2) ауыспалы,

нің сырына үңілу керек болды. Ол үшін кітаптың «Сөз –
өлеңнің арқауы» деген тарауы жазылды.
Ақын өзінің айтпақ ойына тілінің әрі сай, әрі әсем, әсерлі
болып шығуы үшін керекті тәсілдер мен сөздерді таңдайды.

сөздерді не үшін таңдады, қалай талдады, таңдаған сөзін
қалайша жаратты – бұған «Сөз таңдау» деген тарау арналды.
Көркем тілде, әсіресе поэзия тілінде сөздің мағынасын
түрлендіріп қолдану – бірден-бір қажетті шарт. Бұл – көркем

сөз дүниесі жиі жүгінетін амалдардың бірі. Абайдың сөз
құбылту шеберлігі жөніндегі талдауларымыз бен ойларымыз­
ды осы аттас тарауда ортаға салдық.
Тілдің әсемдік құдіретін өлең үнінің құлаққа жағымды,

тілге икемді келуі, яғни сөздердің әуен жағынан бір-бірімен
үндесуі, өлеңнің тұтас өн бойындағы мақам гармониясы да та­
нытады. Абай өлеңдері тұнып тұрған «музыка». Бұл жайында
«Сөз үндестіру» тарауында әңгіме болады.

Абай – ақын ғана емес, прозамен де қалам тартқан сурет­
кер. Абай прозасының тілі көркемдік тұрғысынан кеңінен
сөз болған емес. Сондықтан зерттеуіміздің бір өзегін «Қара
сөздердің» стильдік-тілдік болмысына бұрдық. Мұнда

қаламының көркемдігімен қатар, қаламгердің өзге тұстардағы
шеберлігі сөз болады, яғни қазақтың ұлттық тіліндегі публици­
стика мен ғылыми және геологиялық (діни) әдебиет үлгілерінің
алғашқы нормалары талданады.

Ең соңында Абай салған тілдік-стильдік жаңа арнаның
жалғасын тапқанын әңгімеледік. Ол үшін Шәкәрім, Сұлтан-
махмұт, Ілияс, Қасым ақындардың тіл өрнегінен мысалдар
келтіріп, ішінара талдаулар жасадық. Бұл тарауға «Абай тілінің

тағылымы» деп ат қойдық.
Бұл еңбекпен танысу үстінде оқырманнан мына ескертпе-
лерімізге құлақ асуларын өтінер едік. Жұмысымыз ең алды­
мен ғылыми зерттеу болғандықтан, жазу стилімізде біраз

«икемсіз» сөз қолданыстарына орын беруге тура келді. Мыса­
лы, «өлең жасау», «өлең құрау немесе құрастыру» дегендерді
кездестіресіз. Әдетте қазақ өлеңді жасады демейді, өлең жазды,
өлең шығарды дейді, ал өлең құрылымын сөз ету керек болған

тұста еріксіз жасау, құрау, құрастыру етістіктерін қолдандық,
өйткені
құрылымды
шығармайды,

жазбайды, жасайды,
құрайды, құрастырады. Бұл сияқты «сірескен» сөздеріміз бен
таза ғылыми терминдік «орысшылдау» сөз қолданыстарымыз
қалың оқырман құлағына жаттықтау тиюі үшін кейде жақша

ішінде оларды «жалпақ» тілге аударып (дәлірек айтсақ, ша­
мамен түсіндіріп) отырдық және, керісінше, жаңадан қазақша
ұсынылған ғылыми терминіміздің күні бүгінге дейін жиі
қолданылып келген орысша (интернационалдық) баламасын

да жақша ішінде кейде көрсетіп отырдық.
Текстің жазылуы бойынша ескертеріміз және бар. Талдау
барысында өлең тармақтары (жолдары) «өлеңше» жазылмай,
жол бойында қатарынан жазылып берілді, бірақ әр тармақ

бас әріптен басталып жазылғандықтан, ара жіктерін айыру
мүмкіндігі бар екендігін ескертеміз. Ал өлеңнің тармақ, шумақ,
ұйқас сияқты кұрылымдық бөліктері сөз болған тұста өлең
тексі «өлеңше» берілді.

Сондай-ақ өлең тексі мен өзіміздің баяндау тексіміздің
жігін айқын көрсету мақсатымен араларына сызықша қойып
отырдық (ол, әрине, төл сөз бен автор сөзі сияқты ережеге
бағындырылған сызықша емес, «стильдік» деп аталатын ты­

ныс белгісі). Мысалға алынған текст ішінен тек талданатын
объектілер: сөздер мен тіркестер, қосымшалар мен жеке дыбы­
стар сияқтылар ғана курсив деп аталатын шрифтімен берілді.
Әр өлеңнің тексінен немесе бір өлеңнің әр жерінен бөліп алып

қатарынан көрсетілген тармақтар, үзіктер, фразеологизмдер
т.б. бір-бірімен қосылып кетпесі үшін көп нүктемен ажыраты­
лып берілді.
Сөйтіп, бұіл ескертпелеріміз ғылыми және танымдық

мақсатпен жазылған осы жұмысты әдебиет пен тіл тану­
шы мамандар ғана емес, қалың жұртшылық та оқиды деген
үмітімізбен айтылды. Сондықтан қазымыз – оқырман қауым:
ең алдымен, «өлеңге әркімнің-ақ бар таласы» деп Абайдың өзі

айтқандай, «іші алтын, сырты күміс сөз жақсысын» ұсынып келе
жатқан бүгінгі ақын-жазушылар қауымы, ғылымның әр сөзін
қадағалап отырушы ғалымдар ортасы, одан қалды, поэзия-өлең
атты құдіретті дүниені жанымен қалап, жүрегімен қабылдап

оқитын, оның ішінде Абайындай ұлттық мақтанышын сүйсіне
оқитын қалың жұртшылық. Егер Абайдың классикалық биіктен
көрінген тілі жайында жалпылай айтылған мадақ сөз емес,
талдап-таратқан ғылым сөзі керек болса, оқырман қауымнан

сы: ақын идеясын білдірген сөздердің оқырман сезіміне әсер
ететін экспрессиялылығы мен эмоциялылығы. Ал бұл белгі-
лерді жүзеге асырудың амал-тәсілдері сан алуан. Ол амал­
дарды таңдай білу суреткер шеберлігінің сыны болмақ. Де­

мек, поэтикалық тіл дегеніміз – бір жағынан, сөзбен түскен
әсем кестелер болса, екінші жағынан, сол кестелерді төгетін
амалдардың көрінісі.
«Поэтикалық тіл» мен «өлең тілі» деген ұғымдар бір-біріне

мүлтіксіз пара-пар емес. Поэтикалық тіл тек өлең тексінде
емес, қара сөзде де, ауызекі сөйлеу барысында да орын ала ала­
ды. «Поэтикалық» деген анықтауыш тіл көркемдігінің, дәлірек
айтсақ, көркемдік үшін қолданыстың биігін, идеалын білдіреді.

Сондықтан өлең біткеннің барлығында поэтикалық көрініс
тұнып тұрмайды. Көріктеу құралдары қолданылған текстің
өзінде әрдайым мазмұн мен қалыптың сәйкестігі бола бермеуі
мүмкін, демек, текст әсемдік биігінен көрінбеуі ықтимал. Өлең

тілін сөз етуде бұған да көңіл қою керек болады.
Өлең тексін талдауда жеке сөздерді нысанаға алу – белгілі
бір поэтикалық (стильдік) жүк арқалаған сөздерді айырып
тануға алып барады. Ал сөздің жеке тұрғандағы беретін атау-

ыштық (номинативтік) мағынасы жалпы тілдік хабарлама-
лық (информативтік) болса, көркем әдебиеттегі, оның ішінде
өлең тіліндегі мағынасы өзгеше болуы мүмкін, яғни өлеңде сөз
мағынасы ауыспалы, қосалқы, бояулы сипаттарда келуі зан­

ды. Мұндайда сөз экспрессивтік мәнге ие болып, тыңдаушы
(оқырман) сезіміне белгілі бір әсер беретін элемент ретінде
жұмсалады. Ол сөздердің бірқатары тек осындай әсерлі,
экспрессивті мәнімен жиі қолданыла келе тұрақтала түседі

де, ғылымда «поэтизм» деп аталатын топ құрайды, бейнелеп
айтсақ, оларға қазақша «көрікті сөздер» деген айдар тағуға бо­
лар. Мысалы, қазақ тіліндегі ару, пәк, арзу, әз сияқты сөздер
негізінен поэзияда кездеседі де, сұлу, таза, қымбатты,

құрметті деген сөздердін поэтикалық вариантын түзеді және
осы мағыналарда тұрақталған поэтизмдер болып танылады.
Ал енді бірсыпыра сөздер тек сол контексте, сол өлеңнің
ішінде ғана ауыспалы-бейнелі мағынаға ие болады. Мысалы,

деген жолдарындағы кетік сөзінің атауыштық – мағынасы
«белгілі бір заттың, айталық, үй қабырғасының толмай тұрған
үңірейген тұсы» немесе «ағаш тостағанның сынған (кетілген)
жері» дегенді білдірсе, ақын бұл сөзді осы контексте «адамдар

қауымының қажет бір мүшесі» деген ауыспалы мәнде, бейне­
леп қолданып отыр.
Өлең тіліндегі жеке сөздерді зерттеу объектісі етуде тек
олардың поэтикалық қызметін ғана емес, информативтік

қызметтерін де талдауға тура келеді. Бұл – өлеңнің мазмұны
мен оның тілдік көрінісі арасындағы сәйкестікті анықтауға
алып барады. Мысалы, Абай тіліндегі болыс, ояз, пысық, са­
удагер, білім-ғылым, медресе, қазы, би, тілмаш деген сөздер

өздерінің номинативтік тура мағыналарында қолданылған,
бұған Абай өлеңдерінің тақырыбы (мазмұны) себепкер бо­
лып тұр. Демек, бұл топтағы сөздердің актив-пассивтігі, өзге
сөздермен тіркесу қабілеттері және образ жасауға қатысы жай­

ында да әңгіме болуға тиіс.
Суреткердің, айталық ақынның, поэтикалық тілін зерттеуде
өз алдына бөлініп шығатын дербес тақырып – ақынның өзіне
тән көркемдік қолтаңбасы, мұны ғылымда «шығармашылық

контекст» деп те атайды. Бұл орайда ақын тіліндегі сөз-сим-
волдарды, өзі сүйіп, жиі пайдаланған троптарды және өзге де
тіл элементтерін эстетикалық қызметте жұмсауының принцип-
терін, стильдік ерекшеліктері арқылы көрінетін «автор обра­

зын» ашып талдау қажет болады. Бұлардың үстіне поэзиядағы
дыбыстық символизм немесе дыбыс арқылы жасалған образ
деген де кеңінен сөз болмақка керек. Грамматиканың поэзия-
дағы үлесі (И.Д.Благойша айтсақ, «поэзияың грамматика­

сы») деген қызық тақырып зерттелер болса, поэтика саласы
қарастыратын мәселелер көбейе түседі. Бұлардың көпшілігі
қазақ ғылымында жеке-жеке арнайы сөз болмай келеді.
Поэзия тілін талдауда образ (бейнелілік) проблемасы ба­

сты тақырып екені мәлім. Поэтикалық образ көркемдік
құралдармен де, стильдік бояуы бар сөздермен де, бейтарап
(бояусыз) сөздермен де берілетін сәттері болады. Поэтикалық
образдың тілдік көрінісін зерттеу – өлең тілін талдаудың бір

Текстің фоникалық (музыкалық, әуезділік) құрылымын
(оркестровкасын) зерттеу де қазақ ғылымында әлі бел алып
кеткен жоқ. Бұл жөнінде ішінара З. Ахметовтің «Казахское
стихосложение» (1964) және біздің «Абай өлеңдерінің синтак-

систік құрылысы» (1971) деген монографияларымызда сөз бо­
лады. Ішінара дейтін себебіміз мынада. Текстің әуезділігі не­
месе дыбыстық эффект тек қатар келген сөздердің басқы ды­
быстары, я болмаса өлең жолдарының бірінші сөзі біркелкі

дауысты дыбыстан басталып, ассонанс, біркелкі дауыссыз
дыбыстан басталып, аллитерация құралуы арқылы ғана пайда
болмайды. Өлең жолдарында не бір жолдың ішінде түбірлес
сөздердің қатар келуі де өлең үнінің әсерін ерекше етеді. Мы­

салы, Абайдың: «Қу тілмен қулық сауған заңы құрсын» деген
өлең жолында қу, қулық сөздері қатар келіп, дыбыс әуезділігін
күшейтіп тұр. Ал бұл құбылыс – қазақ лингвостилистикасында
мүлде сөз болмаған тақырып объектісі.

Көркем шығарма тілін талдаудағы басты объект – сөз. Өйт-
кені сөз поэтикалық қызмет атқарғанда өзінің мүмкін (потен­
циалды) және жасырын жатқан, яғни контексте ғана көрінетін
мағыналарын ашады. Өлең тілін танудың үлкен бір мұраты

осында дейміз.
Поэтикалық тіл әңгіме болғанда, өлең тексіндегі көрік-
теу құралдары: троптардың көрінуін, перифраздардың қолда-
ныстарын, теңеулердің, образды анықтауыштардың, поэтика-

лық синоним дегендердің жұмсалуын көрсетіп, олардың
бейнелеуіш қызметтерін анықтау қажет, сонымен қатар сол
көркемдеуіш құралдардың жасалу амалдарын анықтау керек.
Бұл амалдарға сөз мағынасының ауысуы (метафоралануы),

сөздің айшықты мағынасы (орысша «фигуральное значе­
ние»), фразеологиялык тіркес құрап, оған поэтикалық өң беру
сияқтылар жатады. Осыларды қарастыру – ақынның поэтика-
лық тілін зерттеудің лингвистикалық объектілерінен саналады.

Өлең тіліндегі сөздің экспрессивтік-мағыналық бояуларын
таныту, сөздердің тіркесу барысында беретін жаңа ұғымдарын,
оның ішінде контекстік, кейде окказионалдық ұғымдарын
көрсету, синтаксистік құрылымдағы жарыспалы қатарларын

(варианттарын) қарастыру – бұлар да тілдік поэтиканың проб-
лемалары.

Қорыта келгенде, өлең тілін талдауда негізгі мақсат – жоға-
рыда көрсетілген зерттеу қырларынан келіп, ақынның сөз
кестесін: көріктеу құралдары мен көркемдеу тәсілдерін та­
нып-таныту болмақ, екінші сөзбен айтсақ, ақын поэзиясының

мазмұны мен сол мазмұнның тілдік көрінісін – тілдік
механизмін зерттеу болмақ. Ғылымда мұны суреткердің
идиостилін көрсету деп те атайды.
Жеке суреткердің идиостилін танытуда әдеби дәстүр, көркем

сөз мектебінің ұласуы, әдеби тіл нормаларының көрінісі,
ақынның тілдік-көркемдік әлеміндегі ізденістері, шеберлігі,
қосқан үлесі дегендер де әңгіме өзегіне айналады.
Міне, осы мақсат-мұраттарды көздей отырып, біз ұлы Абай-

дың поэтикалық тілін хал-қадарымызша талдап, қазақтың
көркем сөзінің құдіретін қалайша танытқанын айтпақпыз.
Абай сияқты сөз зергерінің тілін зерттеуде екі түрлі үлкен
мақсат көзделуге тиіс. Бірі – Абайдың қазақ әдеби тілінің даму

барысындағы алатын орны, яғни «Абай және қазақтың ұлттық
жазба әдеби тілі» деген тақырып. Екіншісі – оның тілдік-
көркемдік шеберлігі, яғни Абайдың сөз өрнегі, поэтикалық тілі
деген проблема. Алдыңғысы – қазақ әдеби тілі курсының үлкен

бір бөлігі, өйткені Абай дайын тұрған әдеби тілді пайдаланған
қатардағы қаламгер емес, ол – осы тілдің ұзын-сонар көшін
жаңа бағытқа салған, тілдің даму тарихының жаңа сапалы
кезеңін бастаған суреткер.

Ұлттық әдеби тілдің қалыптасу барысындағы көркем әде-
биеттің рөлі жайындағы мәселе өте күрделі, мұнда тілдердің
кай-қайсысына да тән бағыттармен қатар, әрбір әдеби тілдің
өзіндік жеке тарихи шешімдері болатындығын мойындау

қажет. Қазақтың ұлттық жазба әдеби тілінің қалыптасуы мен
дамуы да өзге ұлт тілдерінің басып өткен ізін жолма-жол
қайталамай, өзіне тән тарихи жолын бастан кешірді.
Егер әдеби тіл деп қоғамның қолданыс тәжірибесінде сын­

нан өткен, өңделіп-қырланған, яғни әр алуан нормаларын
қоғам санасы дұрыс деп қабылдаған әрі ол нормалары барлық
үлгілерге ортақ болып келетін тілді атайтын болсақ және он­
дай тіл қоғам мүшелерін топтастырушы қызмет атқаруға

дамыған әдеби тілі Абайға дейін көп бұрын-ақ, тіпті сонау
қазақ қазақ болып жеке халық (этнос) ретінде тарих сахнасы­
нан көрінген кездерден өмір сүріп келгенін айтып жүрміз.
Ол тіл ауызша дамып, ауызша таралып, ауызша сақталып

келгенін, соған қарамастан жалпылық, ортақтық, тұтастық,
ұйымдастырушылық қасиеттерге (сипаттарға) ие болып, нор­
малары едәуір қалыптасқан, сөздік қазынасы бай, көркемдік
белгілері күшті дамыған әдеби тіл болды деген тезисті

де ұсынып, дәлелдеп келеміз. Бұл тілді ұлттық кезеңге
дейінгі әдеби тіл санатында қарап, оны танытқан үлгілерді
іздестіргенде, ең алдымен, мыналарды айту қажет.
Әдеби тіл статусын тану сол халықтың мәдени-рухани

болмысының, әр алуан әдебиетінің тарихын танып-білумен
тығыз байланысты. Көптеген халықтардың әдеби тілінің
қалыптасуы мен дамуы оның көркем әдебиетіне қатысты бо­
лып келеді. Соның ішінде, мысалы, қазақ әдеби тілі алғашқы

кезеңдерінде XV-XVІІІ ғасырлардағы ақын-жыраулар шығар-
машылығымен тікелей байланысты болды. Сондықтан Абай-
дың алдындағы сан ғасырлық қазақ поэзиясының тілі өзге
де үлгілермен қатар, қазақтың ұлттық кезеңге дейінгі әдеби

тілінің ең басты сүбелі үлгілерін танытады. Бұлардан басқа
билердің шешендік сөздері және ауызша-жазбаша түрде
тараған шежірелері де қазақтың төл әдеби тілінің үлгілері
болып саналады. Бұлардың барлығын «фольклор» деп атала­

тын халық ауыз әдебиеті мұраларынан бөлек дүние деп санау
қажет. Өйткені ақын-жыраулар мұрасы – авторлы, профес­
сионал әдебиет үлгілері, ал фольклор – авторсыз және өзіне
тән ерекшеліктерімен ажыратылатын халықтық мұраның

қазынасы. Бірақ екеуіне ортақ бір белгі бар, ол – қазақтың
ақын-жырауларының өлең-жырлары мен билерінің сөздері де,
фольклор дүниесі де ауызша тарап, ауызша өмір сүргендігі.
Сондықтан XV-XІX ғасырлардағы қазақ ақын-жыраулар поэзи­

ясы тілін «қазақтың ауызша әдеби тілі» деп, ал фольклор тілін
«ауыз әдебиеті тілі» деп бөліп атауды орнықтырып келеміз.
Абайға дейінгі қазақтың мәдениет көгінде және бір тіл өмір
сүріп келді. Ол ортаазиялық және Еділ бойы мен Кавказды ме­

қызмет етіп келген «түркі» деп аталған дәстүрлі жазба тіл еді.
XVІ ғасырдың соңында жасап өткен, қазақтың тарақ таңбалы
жалайыр руынан шыққан тарихшы ғұламасы Қадырғали
бидің «Жами ат-тауарих» атты шығармасы да осы тілде, яғни

қазақтың ескі жазба әдеби тіл дәстүрінде дүниеге келген. Бұл
дәстүрді XVІ-XVІІІ ғасырлардағы қазақ хан-сұлтандарының
Ресей әкімшілігімен, Орта Азия хандықтарымен араларын­
да болған хат-хабарларда және өзге де жазба қатыныстарда

пайдаланған.
Қазақтың осындай сан ғасырлық тарам-тарамды тіл тари­
хында Абайдың орны ерекше, яғни жеке өз алдына сөз етерлік
тақырып екендігі оның осы ұлан-асыр тіл тарихы көшінде

жаңа кезеңді бастауына байланысты. Абай қазақтың байырғы
әдеби тілін ұлттық жазба тілге айналдырып, соның іргетасын
қалады, оның даму бағыттары мен принциптерін ұсынды. Бұл
ретте Абай тілін зерттеу ұлттық әдеби тілдің тарихына барып

ұласады.
Бұл тақырып қазақ ғылымында едәуір зерттеліп келеді.
Абайдың қазақ әдеби тілі тарихындағы орны мен қызметі
М. Әуезов, Қ. Жұбанов, Қ, Жұмалиев, Н. Сауранбаев,

І, Кеңесбаев, С. Аманжолов, Ғ. Мұсабаев, А.Ысқақов, Қ. Өмір-
әлиевтердің еңбектерінде жақсы көрсетілді. Сондай-ақ осы
мәселеге біз де арнайы «Абай шығармаларының тілі» атты
монография («Ғылым» баспасы, 1968) ұсындық. Бұл кітапта

Абай тілін көркемдік көрінісі жағынан емес, қазақ әдеби
тілінің жаңа ұлттық жазба тіл кезеңін бастау тұрғысынан және
XІX ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ тілінің статикалық күй-
қалпын көрсететін материал ретінде сөз еттік. Бұл зерттеуіміз-

дің жалғасы ретінде «Абай өлеңдерінің синтаксистік құры-
лысы» атты («Ғылым» баспасы, 1971) екінші монография­
мызды да жарияладық. Бұлардан басқа ХV-ХІХ ғасырлардағы
қазақ әдеби тілі тарихына арналған кітабымызда («Ана тілі»

баспасы, 1993) Абайға жеке тарау беріп, кеңінен сөз еттік,
оның ана тіліміздің тарихындағы орны мен еңбегіне, қосқан
зор үлесіне тоқталдық.
Аталған еңбектерімізде қазақтың ұлттық жазба әдеби тілі-

түркі жазба дәстүрдің, оның ішінде XІX ғасырдың соңғы
ширегінде қазақ топырағында орын алған «кітаби тіл» дегеннің
рөлі сияқты мәселелерді сөз еттік, сонымен қатар мұнда осы
процестердегі Абайдың ұстаған принциптері мен жөн сілтеген

бағыттары, өлеңдері мен прозасының тілі арқылы тікелей
көрсеткен үлгісі, қысқасы, бүгінгі ұлттық жазба тіліміздің
қалыптасып, әрі қарай даму барысындағы Абайдың қызметі
нақты фактілермен талданды.

Бұл аталған авторлардан басқа да көптеген ғалымдар мен
өзге де зерттеушілер тарапынан қазақ әдеби тілін дамыту-
дағы Абайдың қызметі айтылып, мүмкіндігінше әр тұстан
баяндалғанын көрсетуге болады (М. Мырзахметов құрас-

тырған, 1988 жылы шыққан «Абайтану» атты библиография-
лық көрсеткішті қараңыз, бірақ бір өкініштісі – Абайдың
тілі жайындағы еңбектер мұнда түгел қамтылмапты, мы­
салы, жоғарыда аталған, Абайдың тілін жеке монография

түрінде тұңғыш рет сөз еткен біздің екі кітабымыздың екеуі
де көрсетілмеген, сондай-ақ ұлы ақынның тіліне қатысты
жариялаған мақалаларымыз да түгел емес).
Демек, Абай тілін зерттеудің бірінші аспектісі – оның қазақ

әдеби тілінің даму процесіндегі орны мен қызметін көрсету
жақсы қолға алынып, пікірлер тұрақтала түскенін көреміз.
Ұлы ақын поэзиясы тілін танудың екінші қыры – поэтикалық
сөз өрнегі де назардан тыс қалған жоқ, бұл да танымдық және

ғылыми әңгіме арқауына негіз болып келеді. Бұған алдымен
әдебиеттанушылар барды.
Абайдың тіл көркемдігін тұңғыш рет кеңінен және арнайы
монографиялық еңбек жазып зерттеген адам – ірі әдебиеттану-

шы ғалым Қажым Жұмалиев. Ол 1960 жылы жарияланған
«Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясы-
ның тілі» атты кітабында алдымен Абай өлеңдеріндегі өзінің
тура мағынасында қолданылатын сөздерді бөліп қарап, со­

дан соң көнерген, жергілікті сөздер (диалекті сөздер), кірме
сөздер («шет сөз»), Абайдың өзі енгізген жаңа сөздер деп
көрсетіп, талдайды. Олардың Абай өлеңдеріндегі қолданылу
себептерін айқындайды, аз-көптігін айтады, бұлардың ауыз

өлеңдерінде кездесетіндігін айтады, олардың орысша балама­
ларын көрсетеді. Ал «Өлең сөздің теориясы» деген кітабының
ІІІ тарауы «Абайдың тіл ұстарту өнегесі» деп аталып, мұнда
автор Абайдың метафорамен келген образдар арқылы нені си­

паттайтынын дәлелдейді, ұйқасқа алынған сөздердің поэти-
калық жүгін танытады, өткен шақ көсемше тұлғасымен кел-
ген етістіктерді (шығындап, мығымдап деген сияқты) талдап,
оларды эпитет деп табады. З. Ахметовтің бұл зерттеулерін

Абай поэтикасын әдебиет теориясы тұрғысынан танытатын
құнды еңбектер деп танимыз.
Абайдың поэтикалық тіл өрнегін сөз еткен А. Нұрқатовтың,
М.Базарбаевтың және тағы басқалардың зерттеулерін атау

қажет. Мысалы, М.Базарбаев қазақ поэзиясы тіліндегі дәстүр
мәселесін және дәстүрлі образдарды сөз ету үстінде Абай
шығармаларына да соғады. «Қазақ топырағындағы Абайдың
ұлы жаңашылдық орнын жаңалық пен дәстүрді бір-біріне

қарсы қою арқылы емес, қайта жаңалық сол жақсы дәстүрлер
топырағында туып қалыптасқан деп тану арқылы көрсету ке­
рек», – дейді. Бірақ ол жаңалықтардың тілдік сипаты қандай де­
генге қатысты талдаулар жасамайды. Бұл да дәлелді: зерттеуші

тіл маманы емес, әдебиеттанушы болғандықтан, «жат есікті
қаққысы келмегені» заңды. Дегенмен бұл ғалым: «Абай дай­
ын сөз орайына, бұрыннан белгілі жайтқа телміріп, көп қарай
бермейді»,4 – дей келіп, кейбір сөз-образдарды ақынның қалай

пайдаланғанына сәтті мысалдар келтіреді.
Айқын Нұрқатов Абай шығармаларының дәстүрлік пен
жаңашылдық сипатын сөз ете отырып, кейбір көркемдік-тілдік
фактілерді ұтымды талдайды5. Бұлардан басқа да Абайдың

тілге келгендегі шеберлігі жайында сөз қозғап, пікір айтқан
С. Мұқанов, Е. Ысмайылов, М. Әлімбаев, Ә.Қоңыратбаев,
Т. Нұртазин және тағы басқа әдебиетшілер мен жазушылар
арнайы мақалаларында немесе әдебиеттің өзге мәселелеріне

арналған еңбектерінің жеке бөлімдерінде ұлы ақынның
көріктеу элементтері мен көркемдеу тәсілдерін пайдалану
сәттерін және осы орайдағы ерекшеліктерін қозғайды.
4 Базарбаев М. Өлең – сөздің патшасы... - Алматы, 1978. - 101-б.

Сондай-ақ Қ. Жұбанов, Н. Сауранбаев, С. Аманжолов, І. Ке-
ңесбаев, Қ.Өмірәлиев сияқты тіл мамандары да қазақ көркем
сөзінің көрінеу тұрған ғажап фактілері – Абай тілінің сөз мар­
жандарын байқамай тұра алмады. Бұлар Абай өлеңдеріндегі

көріктеу элементтерін нақты көрсетіп, жүйе-жүйеге бөліп
берулерімен қатар, кей тұстарда олардың тілдік механизмін
танытуға да барады. Бірақ бұл ізденістердің қай-қайсысы да
монографиялық қалыпта жүйелі түрде арнайы жүргізілген

көлемді зерттеулер емес.
Дегенмен осы көрсетілген еңбектер мен пікірлердің бар
екендігіне, құнды екендігіне қарамастан, Абайдың поэтикалық
әлемін сөз еткенде тіл маманы ретінде назар аударатын қырлары

әлі де аз емес. Мысалы, әдебиетшілердің жоғарыда аталған
зерттеулерінде ақын тіліндегі эпитеттерді тауып көрсету бар.
Ал осы эпитеттерді ақын ұсынған образдың эстетикалық өрісі
(зонасы) тұрғысынан қарастырсақ, әр образдың өзіне тән

тілдік-мағыналық заңдылығын іздестіру керек болады. Со­
нымен қатар осы өрістің тұрақты және контекстік түрлерін
айқындау қажеттігі де туады. Немесе ақын тіліндегі көркемдік
белгілерді жалпы тауып көрсету бар да, ол белгілердің кон­

стантты (тұрақты) жиынын таныту тағы бар. Қысқасы,
Абайдың поэтикалық қазынасын көру үшін көз қырын бір
жақтан емес, екі жақтан салу керек, яғни әдебиеттанушымен
қатар тіл маманының көзімен де қарап зерттей түсетін тұстары

баршылық. Бұлайша «екі қарап, бір шоқудың» құндылығы сон­
да, көркем шығарманың микродүниесі мен макродүниесі тұтас
алынғанда ғана оның мазмұны (идеясы) мен сол мазмұнның
тілдік көрінісі – поэтикалық әлемі ашылады. Бұл – зерттеу ба­

рысында қолданылар ұтымды жолдың бірі болмақ.
Сірә да, лингвистикалық поэтика бойынша зерттеулер тіл
мамандары тарапынан жүргізілетін ізденістер болмаққа керек.
Ал қазақ лингвистері, тегі, идиостиль, идиолект (суреткердің

өзіне тән стилі, қолтаңбасы) деген мәселелерге көп жуы­
май келеді. Қазақ тіл білімі бұларды көп уақыт назардан тыс
қалдырып, оны әдебиеттанудың құзырына беріп келе жатқан
сыңайы бар. Әсіресе Абай поэтикасын танытуда біз, қазақ

са да ақтау үшін ұлы ақын тілінің көркемдік кестесіне оралып,
ұсынып отырған бұл еңбегімізде тың талдаулар жасауға, ма­
териалды өзгеше топтастырып, оған басқаша қырынан қарап,
мүмкіндігінше өз пікірлерімізді айтуға ұмтылдық. Поэтикалық

тілді зерттеудің өз ішінен туындайтын жеке мәселелері
мен метадологиялық қырлары бар. Біз осылардың ішінде
бұрынғы ізденістерді қайталамадық, жалаң мәліметнамеге
(фактографияға)

бармауға
тырыстық,
сондай-ақ
талдау

фактілерін молырақ қамтуға, оларды жүйелеуге күш салдық.
Абай мұрасымен толық танысқаннан кейін Ахмет Байтұр-
сынов тұңғыш рет «Абай – қазақтың бас ақыны» деп берген
аз сөзді анықтамасына көп мән сыйғызған болса, бұл баға тек

халқының ұлы перзенті Абайдың азаматтық (демократтық,
ағартушылық, гуманистік) портретіне емес, ақындық, сурет-
керлік биігіне де берілгенін аңғарамыз. Ал ұлы ақындықты,
асқан суреткерлікті танытатын басты белгі – тілі, «тіл ұстартып,

өнер шашқаны». Міне, осыған тіл маманы көзімен қарап, әлі
де Абайға арналып алда жазылар көп монографияның бірін
ұсынып отырмыз.

Әдебиет – тілмен әдебиет.
(Мұхтар Әуезов)
Бұл тараудың атын «Сөз және поэтикалық образ» деп беру­
ге де болады. Өлеңді өлең ететін – әйтеуір тіл, әйтеуір сөздер

жиынтығы емес, сол өлеңде белгілі бір уәжді қызмет атқаратын
сөздердің қолданысы.
Көркем шығармада айтылмақ ойдың теңеу, эпитет, мета-
фора, метанимия, әсірелеу, шендестіру, қатарластыру т.б. сияқ-

ты көріктеу құралдары мен амалдары арқылы көрінуі ғылым-
да поэтикалық образ (бейне) деп аталады. Біздің бұл зерт-
теуіміздегі әңгімеміздің дені поэтикалық образ, яғни сөз-образ
жайында болмақ. «Образ» деп қарастыратынымыз – көріктеу

элементі болып келетін жеке сөздер мен сөз тіркестері. Көркем
шығармада сөздің тура мағынасында қолданылуын әдебиет
теориясы автология деп атаса, бейнелі (фигуралды, ауыспалы)
мәнде жұмсалуын металогия деп атайды. Мұнда талдайтында­

рымыз негізінен металогияға жатады.
Поэтикалық образ жасауда жазушы мен ақын сөзге иек ар­
тады. Тіл – образдың көрінісі болса, образ сол шығарманың
идеялық мазмұнының көрінісі6. Ол сөз белгілі бір экспрессивтік

(әсерлі) бояуы бар сөз болуы да мүмкін, сондай-ақ мағынасында
ешқандай әсерлі реңкі жоқ сөз болуы да мүмкін. Бірақ соңғы
топ образ жасауда стильдік жүк арқалап, өз бойында жасырын
жатқан қосымша мағыналық реңктерін, ғылыми терминмен

айтсақ, семаларын немесе «тақырыптық өріс» дегенді құрап,
образ жасайды. Сөзбен берілетін образ дегеннің өзі екі қырынан
көрінеді: бірі – тақырыптық өріс арқылы туатын идея образы,
екіншісі – сөз-образ. Мысалы, Абайдың «Өкінішті кеп өмір

кеткен өтіп» деп басталатын өлеңі философиялық толғаныс
болғандықтан, мұнда ойшыл (адам), жан (адам), татулық,
жылмаңдық, адамдық, достық, көңілдің кешуі, өкпе сызы,
жүрек жігі, көңіл жүгі, кірлемеген көңіл деген сөздер «рухани

дүние» деген тақырыптық топ болып, «толғанған ақын» деген
образды ұсынып тұр. Немесе Махамбет ақынның көп өлеңдері
6 Тимофеев Л.Н. Проблемы теории литературы. - М., 1955. - С. 79.

қолына қару ұстап, ұрыс майданына шыққан жауынгер обра­
зына арналғандықтан, бұларда қару-жарақтың бейнелеуіш ата­
улары: балдағы алтын құрыш болат, толғамалы ақ мылтық,
садақ толған сай кез оқ сияқты сөздер мен ұрыс-соғыс іс-

әрекеттеріне қатысты етістіктер «әскери тақырып» өрісін
құрап, күрескердің я болмаса ұрыс-шайқастың образын береді.
Ал жеке сөз-образ дегенге келетін болсақ, бұл да поэтикалық
сөз кестесінің элементі. Мысалы, Дулат (Бабатайұлы) ақын-

ның:
Көргеннің көзі тойғандай,
Топты ортадан ойғандай
Сәулетіңнің сағымы

Бұтағына шынардың
Күнді әкеп іліп қойғандай
Сәндісің, жаным, сәндісің, –
деген шағын өлеңінде бірнеше сөз-образ бар. Айталық, мұнда

шынар – образ. Шынар – ең биік ағаш, сондықтан оның бұта-
ғына ілінген затқа адам қолы жетпейді, сұлу қыз да екінің
бірінің қолы жете бермейтін жан. Демек, шынар – қол жетпейтін
нәрсенің образы. Сол сияқты күн де – сөз-образ: күн – нұр ша­

шып, айдай әлемді жарқыратады, сұлулық та күн сияқты нұр
себеді, адам жанын сүйсіндіреді, демек, күн сөзі образ үшін
жұмсалған.
Сөз-образдарды Абайдан келтірсек, тіл құдіретіне тәнті

боламыз. Мысалы, оның жастарға арнап: Сен де бір кірпіш
дүниеге Кетігін тап та бар, қалан – дегенінде кірпіш те, кетік
те, қалану етістігі де – сөз-образдар, өйткені бұл сөздер өз-
дерінің тура мағынасында келмей, белгілі көркемдік жүк

арқалап, образдар галереясын жасап тұр: мұндағы кірпіш – тас
емес, адамның, жас адамның образы, кетік те бұл жерде – үй
қабырғасының немесе тостағанның кетігі емес, қоғам өмірін-
де әр адамның алатын орны, атқаратын пайдалы қызметі деген-

нің образы, қалану етістігі болса, бұл да өзінің номинативтік
мағынасында емес, ауыспалы, астарлы мәнде жұмсалып тұр:
бұл жердегі қалану – адамның қоғамда өз орнын тауып, қызмет
етуі.

Абайдан тағы бір мысал келтірейік. Жол азық – қарапайым
тұрмыстық сөз, ал Абай: «Кеш деп қайтар жол емес, Жол

Лексикалық (негізгі, тілдік) мағынасында белгілі бір әсерлі
бояуы жоқ сөздерді метафора-образ етіп жұмсау қазақ поэ-
зиясында бұрыннан жақсы дамыған әдіс болатын. Мысалы,
Кемпірбай Бөгембайұлы (1834-1895): «Ішіне арғын, найман

салдым айғай» дегенінде айғай сөзінің қалыпты лексикалық
мағынасын «уытты өлең сөз» дегенге ауыстырып, метафора­
лап, образ жасап тұр. Немесе Жанақ ақын (1770-1856): «Шынар
құлап, түбінде қалды шірік. Өз қолыңнан ұрыға бердің құрық»

дегенінде шынар да, шірік те, ұры да, құрық та сөз – образдар:
шынар – біртұтас қазақ қоғамының образы, шірік – сол еркін
елдің тәуелді, отаршылық күйге түскенінің образы, ұры – отар-
лаушы немесе езуші топ өкілінің образы, құрық – әкімшілік,

билік тәртіптерінің бейнесі.
Демек, бұл образдардың барлығының да жасалуына көрсе-
тілген сөздердің мағыналық кұбылулары себеп болып тұр.
«Сөз құбылуы» терминін біз соңғы жылдарда тіл білімінде өз

алдына жеке шығарылып, айтыла бастаған, орысша «словопре­
образование» деген категориялық ұғымның қазақша баламасы
ретінде ұсынып отырмыз. «Сөзжасам» (словообразование),
«сөз өзгерісі» (словоизменение) «сөз кұбылуы» (словопреобра­

зование) деген терминдердің алғашқысы – лексикология сала­
сына жататын категорияның атауы, екіншісі – грамматиканың
объектісі, үшіншісі – лингвостилистика деп аталатын ғылым
саласының, яғни тілдің колданыстағы көрінісін, көркемдік

қызметін зерттейтін саланың термині. Демек, біздің бұл еңбекте
қарастыратын объектіміз – осы соңғысы. Өйткені поэзия сөз
мағынасының қыр-сырының көрінуіне, мағыналарының жыл­
жуына: ауысуына, толығуына, тарылуына жол ашады. Екінші

сөзбен айтсақ, сөздер поэтикалық қызметінде өзінің мүмкін
(потенциалды) және жасырын («ұрын») жатқан мағыналарын
ашады, мағыналық қабаттасуларға жол береді. Сөзді әсіресе
эмоциялық-бағалауыштық қызметте жұмсауға келгенде өлең

тілі – бірден-бір «ұлы жіңгір алаң». Сондықтан Абай өлеңдері
тілінде сөз арқылы поэтикалық образ жасаудың үлгілерін тану

поэтикалық образдарды қалай берді деген әңгімені қозғаймыз.
Бұл әңгіме әсемдік әлемі туралы болмақ.

деген шумағында кәрі қой, қара қи, орта қап, үлкен сый де­
ген тіркестердің кәрі, қара, орта, үлкен деген анықтауыштары
қойдың, қидың, қаптың, сыйдың қалыпты, өздеріне тән белгі-
лерін атайды, ол белгілерді білдіріп тұрған сөздер өздерінің

тура мағыналарында қолданылған, сондықтан бұлар – эпитет­
тер емес, жай анықтауыштар. Ал Абайдың: «Қырмызы қызыл
жібек бозбалалар Оңғақ бұлдай былғайды бір дым тисе»
дегенінде қырмызы мен қызыл жібек деген сөздер бозбаланың

бір қасиетін, белгісін атап тұрса, ол белгі – адамның табиғи
қасиеті емес, сондықтан бұл жердегі қырмызы, қызыл жібек
деген сөздер – ауыспалы мағынада бейнелеп айтылған эпитет
анықтауыштар.

Эпитеттер тұрақты, тұрақсыз немесе тавтологиялық (үйрен-
шікті, көп қайталанатын) және метафоралық, синкреттік деп
бөлінеді. Тілдердің қай-қайсысында да бір нәрсенің (адамның,
заттың, құбылыстың, ұғымның) белгілерін бейнелеп, әсерлі

түрде атайтын әрі сол атаумен үнемі бірге қолданылатын эпи­
теттер болады. Олардың көбі өздерінің тура мағынасында
келеді, бірақ анықтап тұрған сөзімен тіркесіп, белгілі бір об­
раз үшін жұмсалады. Атап айтқанда, образдың эстетикалық

зонасында оның өзіне тән анықтамасы болады. Бұлар тұрақты,
тавтологиялық эпитеттер болып саналады. Мысалы, Абайдың
аппақ ет, қып-қызыл бет, қызыл жүз, тар төсек, бұраң бел,
қызыл арай дегендері тұрақты эпитеттермен келген тіркестер,

ал тәтті қыз, асау жүрек, ит жүрек, ыстық қайрат, долы
қол сияқты тіркестеріндегі қыздың, жүректің, қайраттың,
қолдың бір белгісін атап тұрған тәтті, асау, ит, долы деген
анықтауыштар өздерінің тура мағыналарында емес, ауыспалы

мәнде келіп, тұрақсыз эпитеттер болып тұр, яғни тәтті болу
барлық қыздың (жалпы адамның) белгісі емес, жүректің асау
болуы, ит болуы да өзіне тән тұрақты белгі емес.
Міне, осы тұрғыдан келгенде, ақынның қай-қайсысы да

эпитетті көркемдік белгілердің константты (тұрақты) жиынын
да, өз қаламынан туған авторлы түрлерін де пайдаланады.
Қазақ поэзиясы қай кезеңде де тұрақты эстетикалық өрісі
бар образдарды пайдалануды көріктеу тәсілдерінің бірі етіп

келген. Және бұл тәсіл – ауыз әдебиеті тілінен келе жатқан
дәстүр. Айталық, батырлар жырларындағы образдардың көбі
қару-жарақ, сауыт-сайман, батырдың өзі, оның аты сияқты
ұғымдармен келеді және олардың атаулары тұрақты эпитеттер­

мен тіркесте жұмсалып, образ жасайды. Мысалы, батырдың
портретін берген жыр жолдарынан: «Жауырынына қанды көбе
сыймаған» дегенді оқысақ, мұндағы қанды көбе тіркесі образ
үшін жұмсалып тұр: жай сауыт емес, әрдайым ұрыс майданын­

да болатын батыр киетін көбе, сондықтан ол қанды эпитетімен
тіркесіп, батыр портретін бейнелі түрде сипаттап тұр.
Батырлар жырларында да, көркемдік жағынан бұл жанрмен
іліктес XV-XVІІ ғасыр жыраулары тілінде де қару-жарақ, сау­

ыт-сайман атаулары мен ер жігіт, ел-жұрт, тұлпар сөздері
көбінесе жалаң қолданылмайды, тұрақты эпитеттермен келеді
және ол эпитеттердің өзі бір сөзден тұратын дара да, көп сөзді
суреттеме түріндегі күрделі де болады. Мысалы, бұлғары

садақ, бұқар жай, көк сүңгі, толғамалы найза, шашақты най­
за, алмас қылыш, ауыр қылыш, алтын қалпақ, жез телпек,
ақ сүңгі дегендер жалаң эпитеттермен келсе, алдаспан ауыр
қылыш, толғамалы ақ сүңгі, алтын құндақ ақ берен, бада­

на көзді кіреуке, торт қырлаған көк сүңгі, тобылғы торы ат
сегіз құлаш ақ шатыр, алты сан алаш, он екі баулы өзбек, алты
айшылық Еділ, қырық қақпалы Қазан, тоғыз санды торғауыт,
он сандайын оймауыт, алпыс үйлі арғын деген тіркестерде

образдың курсивпен теріліп көрсетілген константты (тұрақты)
белгілері өте күрделі. Бұл суреттемелік әрі образдың әсерлі бо­
луын – экспрессиясын күшейтеді, әрі өлең сөздердің өлшем,
ұйқас, ырғақ сияқты қажеттіктерін өтеуге көмектеседі.

Біздің байқауымызша, авторы мәлім, ауызша тараған қазақ
поэзиясы тілінде – ХV-XVІІІ ғасырлардағы ақын-жырауларда

кемдеудің нормаға айналған ең бір ұтымды тәсілі болған. Мы­
салы, XV ғасырдың соңы, XVІ ғасырдың алғашқы ширегінде
жасап өткен Доспамбет жырау: «Толғамалы ала балта қолға
алып, Топ бастадым – өкінбен. Тобыршығы биік жай салып,

да – образ үшін алынған сөздер. Олар образ болып жұмсалуы
үшін жай өздері ғана аталмауы керек, образ әсемдік, әсерлілік
үшін ұсынылады, демек, осы әсемдікті, әсерлілікті беретін
анықтамалардың – эпитеттердің қажеттігін поэзия тілі жақсы

сезінген.
Белгілі бір атаулар, мысалы, толғамалы ақ найза, қозы
жауырын қу жебе сияқты қару-жарақ аттары ғана емес, кез
келген образ болып тұрған сөз қазақтың өлең толғауларында

әрдайым дерлік эпитеттермен беріледі. Мысалы, XV ғасыр жы­
рауы Қазтуғанда: «Жабағылы жас тайлақ Жардай атан болған
жер. Жатып қалған бір тоқты Жайылып мың қой болған жер»
дегенінде тайлақ та, атан да, тоқты да, қой да туған жерді

жерде әңгіме тайлақ пен атан, тоқты мен қой жайында емес,
осылар арқылы суреттелетін «ақ ала ордасы қонған» қайран
жұрты – өзінен қалып бара жатқан отаны – Еділ жұрты жай­
ында. Осы бір «қайран жұртының» қасиетін суреттеу үшін жай

тайлақ емес, жабағылы жас тайлақтың, жардай атан болуын,
жай тоқты емес, жатып қалған бір тоқтының мың қой болып
өсіп-өнуіне қолайлы жағдайы бар – суы мол, шүйгіні қалың ме­
кен екенін айту үшін қажет болып тұр.

Бұл тәсіл, бір жағынан, қазақ әдеби тілінің фразеологиялық
қазынасын тұрақтандырып, молайтса, екінші жағынан, фразе-
ологиялық модельді қалыптастырды, яғни тұрақты эпитеті бар
тіркестерді жасаудың пәрменді құралына айналдырды.

Міне, көріктеудің осы тәсілін қазақ сөз зергерлері ұрпақтан
ұрпаққа, кезеңнен кезеңге жалғастырып сөз-образдардың
эстетикалық өрісін тұрақтандырып, фразеология қорын біздің
күндерімізге жеткізді. Бірақ бұл қор бүгінде штамп қалпында

түгелдей актив қолданылмайтынын білеміз.
Абай қазақтың бай дәстүрлі (тұрақты) эпитеттерін еркін
пайдаланған және оларды әрдайым дерлік образдық элемент
ретінде жұмсаған. Мысалы, Лермонтовтан аударған бір шумақ

өлеңінде: «Кең жайлау – жалғыз бесік жас балаға, Алла асыраған
бендесі аш бола ма? Ер жеткен соң сыймайсың кең дүниеге,

келген тіркес болса, Абай оған толғауы тоқсан деген эпитет
қосып, бұл образдың экспрессиясын одан сайын күшейтеді.
Бізге дейінгі зерттеушілер де атап көрсеткендей, Абай бір
ғана жүрек сөзін әр алуан эпитетпен жұмсайды, олардың ішін-

де жылы жүрек, ет жүрек деген бірен-сараны ғана тұрақты
эпитетпен келгендері болса, қалған 14-15-і – Абайдың өзі
ұсынған эпитеттермен айтылған образдар: сорлы жүрек асау,
жүрек, жалын жүрек, үрпейген жүрек, кірлеген жүрек, ын­

талы жүрек, жаралы болған жүрек, асыл жүрек, мұз жүрек,
сұм жүрек, ызалы жүрек. Бұлардың барлығы да – образдар.
Абай жалпы жүрек сөзін 150-ден астам рет жұмсағанда, ол
қолданыстардың дені «адам, адамның ішкі дүниесі, сезімі» де­

ген ауыспалы мағынада келген екен.
Жүрек сөзі адамның өзіне тән ынталы, сорлы, жаралы,
ызалы, ауру, асыл, сұм деген сын-сипат атауларымен келгенде,
оның адамға қатысты образды беріп тұрғаны айқындала түседі.

Ал «Үрпейген жүрек басылмай, Талапты көңіл елермес...
Кірлеген жүрек өзі үшін Тұра алмас әсте жуынбай. Жүрегім
менің қырық жамау Қиянатшыл дүниеден» деген өлең
жолдарындағы эпитеттер жүрек сөзімен берілген образдың

экспрессиясын арттырып, қазақ поэзиясында бұрын кездеспе­
ген тың поэтикалық дүниелерді береді.
Абайдың мағынасы жағынан бір-бірімен үйлеспейтін сөз-
дерді тіркестіріп, көбінесе авторлық тың эпитеттерді ұсынуын

(жалтаңдаған жас жүрек, мен – сынық жан т.б. сияқты)
Қ. Жұмалиев орыс көркем сөзінің үлгісі, Абайға дейінгі қазақ
поэзиясында кездеспеген тың тәсіл дегенді айтады. Ал мұқият
іздестірсек, бұл – сонау Ахмет Ясауи поэзиясынан келе жатқан,

ертеректегі қазақ өлең-жырларынанда табылатын поэтикалық
көне тәсілдердің бірі екенін байқаймыз. Мысалы, Қожа Ахмет
Ясауи хикметтері тілінде қолданылатын «Дүр-у гәуһар сөзін
аламға сачса... Ешітсә жан құлағы бірлә һәр йар... Күнәһім

дәрдидін дәрмәнда болдум, Бу ит нәфсім білә арманда бол­
дум... ишқ, дүкәнін, құрдум..., сондай-ақ шауқ шарабы, көңүл
көзі, жан булбулы, көңүл мүлкі, тариқат базары, хақиқат
дарйиасы, ишқ бағы, татиқатны(ң) бурақы (жүйрігі)» деген

Абайда жүрек, тіл, сөз дегендерден басқа да көңіл (сынық
көңіл, жанып, сынып, суынып қалған көңіл, жаралы көңіл,
кірлемеген көңіл, қара көңіл, шын көңіл, қайран көңіл, боямасыз
ақ көңіл), өмір (алдамшы өмір, қу өмір, асау өмір, тентек өмір)

сияқты сөздердің де эстетикалық өрісі кеңіген.
Қысқасы, Абай ең алдымен поэтикалық образ жасайтын
тірек сөздерді активтендіреді. Жоғарыда келтірілген жүрек,
сөз, тіл, ой, көңіл, дүние, өмір сияқты сөздер білдіретін ұғым-

дар – адамның ішкі дүниесін, жалпы өмірді толғаған ойшыл
ақынның философиялық объектілері. Ақынның мақсаты – бұл
ұғымдарды тек атап қою емес, оларды сан қырынан суреттеу
болғандықтан, бұл атаулардың эстетикалық өрісі де әрі тың, әрі

кең болып келген.
Әрине, жиі қолданылатын таңдаулы сөздер ғана емес, бірді-
екілі рет кездесетін сөздердің де авторлық (соны) эпитет­
пен келуі – Абай тілі үшін таңданарлық құбылыс емес. Тың

эпитеттер ақын-жазушылардың қай-қайсысында да болады,
бірақ оқыс көрінетін әрі синкреттік амалмен (мағынасы жуыс-
пайтын сөздерді тіркестіру тәсілімен) жасалған эпитеттердің
жүйелі түрде көрінуі Абай тілінен басталады. Айталық, ыстық

қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек дегенінде қайрат, ақыл,
жүрек сөздерінің эпитеттері осы ұғымдардың өздеріне тән
қасиет емес, бірақ үш тіркестің үшеуі де – әсерлі, соны ас­
социация беретін құрылымдар, «Асау жүрек аяғын шалыс

басқан» деген өлең тармағы – бастан-аяқ синкреттік қолданыс:
жүректің асаулығы да семантикалық үйлесімі жоқ сөздердің
«ынтымақтасуы», аяғын шалыс басқан деген де дәл осындай.
Осы іспеттес: «Күйлі, күйсіз бәйгеге Қажыды көңілім көп ша­

уып» деген жолдар да ақынның айтпақ идеясының астармен
(метафорамен) берілгенін көрсетеді. Көңілдің бәйгеге шабуы

кезде түсуі де осы образды одан сайын күшейтіп, «әр сөздің
жаңа ұнасымын тапқан».
Тың образды одан сайын еселеп күшейту – Абай қаламына
тән сонылық. Мысалы, «Жапырағы қуарған ескі үмітпен

ген кәнігі эпитеттің үстіне жапырағы қуарған деген және бір
эпитетті еселеп келтіріп, образдың экспрессиясын мейлінше
арттырған. Бұл қатарды көбейте беруге болады. Мысалы,
«Қараңғы, саңырау қайғы ойды жеңген – десе, қайғы сөзінің

қараңғы» деген эпитетпен берілуі – тыңнан қабылданатын об­
раз, яғни тың ассоциация, ал оған саңырау эпитетін үстегенде,
бұл образдың беретін әсері мүлде күшейіп, бұрынғы қазақ по­
эзиясы жұмсамаған жаңа қолданысты көреміз.

Сөйтіп, «өлең деген – әр сөздің ұнасымы», деген тезис
ұсынған Абай сол ұнасымның бірін тұрақты және тұрақсыз,
яғни дәстүрлі және авторлық, немесе контекстік эпитеттерді
қолданудан тапқан.

Абай өлеңнің «іші алтын, сырты күміс» болуын қалағанда,
ол поэзияның терең (көп) мәнді, аз сөзді болуын көздейді,
сондықтан сырттай әсерлі көрінетін қызыл сөздерден аулақ
болу принципін ұстайды. Осы себептен де дәстүрлі эпитеттерге

әрдайым иек арту өзінің айтпақ ойына сай келмей, көп сөзділікке
апаратынын Абай жақсы сезген. Эпитеттердің константты
түрлері ақынның жаңа идеяларына, яғни поэтикалық жаңа об­
раздарына, өлеңнің жаңа тақырыбына сай түсе бермейтінін де,

олардың құр жылтырақ артық сөз болып шығатынын да талант
құдіреті жақсы сездіреді, сондықтан Абай соны эпитеттерді
молырақ ұсынады және ол эпитеттердің көркемдігі, әсерлілігі
бұрынғылардан артық болмаса, кем еместігін біле тұрғанмен,

кәнігі түрлеріне құлағы үйренген оқырманға жаңа эпитеттердің
шу дегенде әсерлі болып естілмейтінін де сезеді. Сондықтан
«көкірегі сезімді» оқырманға – «өлеңі бар өнерлі інілеріне»

сөз артық, бір байқарсыз», – дейді. Н. В. Гоголь Пушкиннің
өлеңдері туралы: мұнда қызыл сөз жоқ, тұнып тұрған поэзия
бар деген екен, сол сияқты Абайда да әсіре қызыл сөз жоқ, түбі
терең сөз (поэзия) бар екенін көреміз.

Ақын тіліндегі эпитеттерді сөз еткенде әрі теориялық, әрі
Абай тілін нақты талдауға қатысы бар бір мәселеге тоқталуға
тура келеді. Ол – етістік тұлғаларды эпитет деп тануға немесе
танымауға байланысты әңгіме. Ахмет Байтұрсыновтан кейін

тұлғасы арқылы ақын әрекеттің («шенді шекпен жабу» –
көтермелеудің) орындалу сынын бейнелеп (шелтірейтіп
жабу) көрсетіп тұр. Бірақ бұл – біздіңше, эпитет емес, әсерлі,
бояулы етістіктің стильдік мақсатта қолданылуы болып та­

былады. Шелтірейту – өз бойында экспрессиясы бар етістік,
ғылыми терминмен айтсақ, ингеренттік экспрессиялы сөз. Ал
көркем әдебиетте өз мағынасында жағымды не жағымсыз боя­
уы жоқ, сезімге тиер әсері жоқ бейтарап мәндегі етістіктердің

не мағынасын ауыстырып, немесе қосымша мағыналық реңк
үстеп қолданылуы жиі кездеседі, бұл контекске қарай ажыра­
тылатын (адгеренттік) экспрессия болады. Мысалы, Абайдың:
«Арсыз адам арсаңдап, арсылдайды, Әр жерде-ақ керегеге

танылса да» деген жолдарындағы арсаңдап, арсылдайды де­
ген етістіктер метафораланып (мағынасы ауысып), контекстік
экспрессоид дегенге айналып тұр. Осы жерде біз экспрессоид
терминін атауға мәжбүрміз. Мүмкін, оны қазақшалап әсерсөз

(әсерлі сөз) деген атаумен беруге де болар. Экспрессоид –
белгілі бір стильдік мақсатпен қолданылған, оқырманға әсер
ететін, экспрессиялы сөздер немесе тұлғалар, тіркестер. Ах­
мет Байтұрсыновтың тілімен айтсақ, «көңіл күйінен шығып,

көңілге күй түсіретін сөздер».
Контексте белгілі бір жүк арқалап, айтылмақ ойға әсерлі
үн үстейтін сөздер тек етістіктерден емес, өзге сөз таптары­
нан да, тіпті одағай, шылаулардан да табылады. Мысалы,

Абайдың: «Сорлы Көкбай жылайды, Жылайды да жырлайды»
деген жолдарындағы да шылауының бұл контекстегі қызметі
жай емес: «жылай-жылай отырып жырлайды» деген қосымша
мағыналық реңк беру үшін екі етістіктің арасына келтіріп тұр

(бұл – өте сирек кездесетін қолданыс). Демек, мұнда да деген
шылау белгілі стильдік қызмет атқарып, айтылмақ сөздің әсерін
күшейтетін элемент ретінде келтірілген. Тағы бір мысал. Абай
ақын Татьянаның аузына: «Көрген жерде-ақ мен сені «Осы

екен ғой – сол дедім» деген сөздерді салғанда, яғни осылай деп
Онегинге хат жаздырғанда, осы контекстегі сол деген есімдік

ішіне толғау салған ғашығы» деген күрделі ұғымды бір ғана
сол деген есімдік бойына сыйғызып тұр.

Осы сияқты текст ішінде оқырман сезіміне әсер ететін,
белгілі бір стильдік мақсатпен қолданылған сөздер неме­
се сөз тұлғалары болады. Қазақша құбылту деп атап жүрген
троп түрлерінің, яғни эпитет, метафора, метонимия, синекдо­

ха, гипербола, литота, перифраз, эвфемизмдердің қай-қайсысы
да экспрессивті (әсерлі) элементтер болып келеді. Бұларды
сол әсерлілігіне қарай экспрессоид деп те атайтындығын
жоғарыда айттық. Қандай тәсілмен жасалса да, экспрессоидтер

көркемдеуіш-бейнелеуіш қызмет атқарады. Ал қазақ көркем
сөзінде экспрессоид болып жұмсалатын етістіктердің мәні өз
алдына зор, айрықша бөліп әңгіме ететін объектілердің бірі деп
санаймыз.

Есімдер сияқты етістіктер де көркем сөз тілінде, әсіресе
өлең тексінде поэтикалық-стильдік қызмет атқара алады.
Абайда ойдың ұсынылу сипатына қарай етістік тұлғалардың
түрліше болып келуі, әрине, ақын тілінің ерекшелігін та­

нытпайды, өйткені бұл тәсілді өзгелер де қолданады, бірақ
Абайдың шеберлігін танытады. Бұл жердегі «шеберлік» деп
отырғанымыз – мазмұн мен түрдің, яғни айтылмақ идея мен
оның тілдегі көрінісінің үйлесімі.

Әдетте өлеңде айтылмақ ой жай баяндау түрінде ұсынылса,
етістіктер көбінесе ашық райдың ауыспалы шақ (кетеді),
өткен шақ (кетті, көрдім деген сияқты) тұлғаларымен
беріледі. Абай «Мен жасымнан көп көрдім» деп басталатын

«Абралыға» деген өлеңінде надан адамның портретін оның
іс-әрекет, қылықтарын баяндау арқылы жасайды, сондықтан
мұндағы етістіктер көрдім, көрмедім, шатылды, білмейді, не
етеді, кетеді тұлғаларында тұр. Сөзге жүйрік болса да, сау­

аты жоқ, тіпті мұсылманшылық шарттарын дұрыс білмейтін
«Сары жорға» атанған замандасына арнаған сықақ түріндегі
бұл өлеңінде ақын Абралы замандасының портретін оның іс-
әрекеттерін көрсету арқылы береді. Ол үшін етістіктің қалыпты

тұлғаларын пайдаланады.
Абайдың көп өлеңі констатация түрінде, яғни оқиғаның,
болмыстың, суреттің дәл солай екендігін, бар екендігін баян­
дау сипатында берілгендіктен, оларда да етістіктер ашық рай

тұлғасында қолданылған. Мысалы, «Қансонарда бүркітші
шығады аңға» деп басталатын өлеңінде аңшылық суретін
береді және оны жай баяндау стилімен ұсынады, бұл конста­
тация шығады, тұра қалады, талас қылады, айқасады деген

сияқты ауыспалы шақ тұлғасында келсе, сипаттау етістіктері
көсемше тұлғаларымен (сымпың қағып, қорқақтап, тісін
қайрап) ұсынылады.
Қысқасы, Абай өлеңдерінде етістіктің шақтық тұлғаларын

қолдануда сол өлең идеясының статика (бір нәрсенің қалыпты
күйі) мен динамика (қозғалыс, қимыл, әрекет) тұрғысынан

берілуіне тікелей қатысты. Мысалы, ақынның «Қақтаған ақ
күмістей» деп басталатын өлеңінде сұлу қыздың портреті ста-
тикалық планда берілген, сондықтан бұл өлеңнің сұлудың
сыртқы портретін беретін бөлігінде етістіктер негізінен

ашық райдағы, көбінесе шақ категориясына бейтарап -ады
қосымшалы тұлғамен келген: «Аласы аз қара көзі нұр жай­
найды... Ақша жүз, ал қызыл бет тіл байлайды... Торғындай
толқын ұрып көз таңдайды»... Өлең екі бөліктен тұрады:

1-бөлігі сұлу қыздың сыртқы түр-түсін суреттейді, 2-бөлігі
кейбір сондай сұлулардың («бұл заманның қыздарының»)
және кейбір жігіттердің жағымсыз мінез-қылықтарын су­
реттеуге арналған. Абайдың ақындық құдіреті бұл бөліктің

тақырыптық үні алдыңғыдан мүлде бөлек екендігіне орай
етістік тұлғаларын да өзгеше етіп құрғызады, яғни алдыңғы
бөлікте сыртқы сұлулық суреттелсе, екінші бөлікте ішкі
сұрықсыздық (бұртаңдаған, тыртыңдаған, жыртақтаған,

жыртақтаған қылықты қыз бен жігіт) суреттеледі, мұнда
енді өткен шақ есімше қолданылады. Бірақ мұнда да қылық
бар, қимыл жоқ, қыз бен жігіттің жағымсыз қасиеттері бар,
әрекеттері жоқ, демек, бұл да – статика.

Ал енді сүйіскен қыз бен жігіттің жарық айлы желсіз
аулақта жолығысқан сәті, сырт қарағанда, қалыпты күй (ста­
тика) ретінде суреттелуге тиіс болғанымен, осы тақырыпқа
арналған «Желсіз түнде жарық ай» деп басталатын өлеңіндегі

етістіктер -ып жұрнақты көсемшемен берілген. Бұл тұлға,
жоғарыда айттық, динамиканы: тынымсыз қозғалысты, үздіксіз
іс-әрекетті, қарқынды қимылды білдіруге бейім, ал «сөз айта
алмай бөгеліп, жүрегі дүрсіл қағып» кездескен ғашықтардың

ішкі дүниесі алай-түлей, сезімдері бір ысынып, бір суынған
тынымсыз күйде. Міне, осы тынымсыз күйді, «өлең қағып,
бос шошыған» жан қозғалысын беретін етістік -ып жұрнақты
өткен шақ көсемше екендігін сөз құдіретінің теориясын емес,

табиғатын сезген ақын дөп басқан.
Абайдың көп өлеңі толғаныс болғандықтан, ондағы іс-
әрекет, қимыл-харекет жай баяндау үнімен (тонымен) берілген,
яғни етістіктің ашық рай тұлғалары қолданылған. Мыса­

лы, «Жасымда ғылым бар деп ескермедім» өлеңі – ақындық
оқу-білім қажеттігіне көзқарасы туралы толғаныс. Ақын
көңілінің бұл сыры ескермедім, тексермедім, кеш сермедім,
жек көрмедім, дес бермедім, теріс көрмедім сықылды қара

басының іс-әрекеті арқылы беріледі. Бұл өлеңнің стильдік бо­
яуына экспрессивті -ып тұлғалы көсемше де, философияға
бейім -мақ жұрнақты тұлға да сай келмес еді.
Етістік тұлғалардың өлеңде айтылған ойдың берілу түріне

қарай икемделуі Абайда жақсы көрінеді. Мысалы, ақынның
философиялық толғауларында етістіктің -мақ жұрнақты
тұлғасы жиі жұмсалған. Қимыл есімінің -мақ жұрнақты
тұлғасы метафизикалық ұғымның көрсеткіші іспетті. Абайдың

«Қартайдық, қайғы ойладық...» деп басталатын екі өлеңі бар
екенін білеміз. Бірі – философиялық толғаныс, ол – «Қартай-
дық, қайғы ойладық, ұйқы сергек» деген жолдан басталатын
өлеңі. Мұнда ақын адамзатқа тән жалпы қасиет-қылықтарды

баяндап, «сөзді ұғарлық кісі болса, сонымен мұңдасады». Бұл
өлеңдегі етістіктер бастан-аяқ дерлік -мақ жұрнақты тұлғамен
берілген:
Жас қартаймақ, жоқ тумақ, туған өлмек,

Тағдыр жоқ өткен өмір қайта келмек.
Басқан із, көрген қызық артта қалмақ,
Бір Құдайдан басқаның бәрі өзгермек...
Талданып отырған тұлға мұнда ұйқас құрайтын элемент те

болып тұр. Демек, бұл етістіктерге біршама ой екпіні түскен
деуге де болады. Ал «Қартайдық, қайғы ойладық, ұлғайды ар­
ман» – мазмұны жағынан алдыңғы өлеңнен мүлде бөлек дүние.
Бұл – философиялық толғаныс емес, замандастарының нақты

әрекет-қылықтарын айтып ренжу, ызалану, түңілу. Ақын бұл
ойын (тақырыбын) бай адам пәлен істеймін деп, жарлы түген
істеймін деп, сол сияқты дос, сұм-сұрқия, орыс (әкімдер), жұрт
(қазақ қауымы) пәлен етемін, түген етемін деп жағымсыз іс-

әрекетке барып жүр дейді. Мұндағы етістіктер тек берем деп,
жек көрем деп, леп берем деп, тексерем деп, серт берем деп
түрінде келген, яғни деп көмекшісі мен ашық рай тұлғалы
етістік болып келеді. Бұлар ұйқасқа шығарылған. Бір қызығы

басқа алғашқы сегіз шумақ берем деп, көрем деп, өткерем деп
сияқты ұйқастармен келсе, одан кейінгі екі шумақ өз алдына
бөлек-бөлек ұйқаспен берілген, ал соңғы алты жол үні (иде­
ясы) жағынан да, ұйқасы жағынан да, етістіктердің тұлғасы

қылықтарға айтқан «нәлеті», сондықтан етістіктер қарғыс
мәнді жаны құрсын, малы құрсын, заңы құрсын, паңы құрсын
деген тұлғада, ал қалғандары сол жанды, малды, заңды, паңды
суреттейтін -ған жұрнақты есімше: ант ішіп, күнде берген

заңы, арын сатып тіленген малы... түрінде ұсынылған.
Абайдың бірқатар өлеңдері сияқты, бұл да тезис (алдыңғы
11 шумақ) және антитезис-қорытынды (соңғы алты жол – бір
шоғыр) болып құрылған үлгі деп табамыз. Осы үлгіде, яғни

өлеңде айтылмақ идеяға қарай етістік тұлғаларын құбылтып
қолдану өзге шығармаларында да кездеседі. Мысалы, «Өлең

шумағында етістік тұлғалары әрқилы: көбі -ар жұрнақты
есімше (қиыннан қиыстырар ер данасы), бірақ бұл бес
шумақта етістік ұйқас құрамайды, жол ішінде қолданылады.
Бұл бесеуінде ақын өлеңнің статусын анықтайды, яғни өлең

дегеніміз не (өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы... пайғамбар
мен Алла айтқан аят, хадис т. т.), ол қандай болу керек (тілге
жеңіл, жүрекке жылы тиіп, айналасы жұп-жұмыр болып
келуі керек) дегенді айтады. Келесі шумақтар сол өлеңді (по­

эзияны) өзіне дейінгі кейбір ақынсымақтар не деп таныды, не
үшін жұмсады, ал поэзияға өзі қалай қарайды, тыңдаушы қалай
қабылдайды деген идеяны (тақырыпты) қозғайды. Демек, бұл
өлең тақырыбы жағынан екі бөліктен тұрады, осыған орай

ақын етістік тұлғаларын топтастырады: 1-бөлікте, жоғарыда
айттық, көбі -ар жұрнақты есімше топталған, ол жалпы конста­
тация үшін жұмсалған, 2-бөлікте етістік ашық рай мен шарт­
ты райда келеді де, -ып , жұрнақты көсемше тұлғасы олардың

амалын көрсетіп, ұйқасқа шығарылады: тұрсам барлап... өлең
қыпты жоқтан қармап... отырман бос мақалдап... тыңдар едің
бір сөзін мыңға балап...

Өлең 6-шумағынан бастап аяғына дейін -ып жұрнақты
етістік ұйқасымен келген. Мұнда негізгі ойды білдіретін
етістіктер ашық не шартты райларда келгенмен, сол етістік
білдіретін іс-әрекеттің амалын көрсететін көсемше тұлғасы

стильдік қызмет атқарып, ақын мен тыңдаушы портретін беруге
жұмсалған: жаман ақын сөз қадірін жай кетірмейді, топта сар­
нап, жұртты шарлап мақтау өлең айтып кетіреді, сөзі түзелген
ақын бос мақалдап, мал үшін зарлап тұрмайды, ал тыңдаушы

болса, ақыл сөзге көбі ынтасыз, күн өткізбек әншейін әңгімені
ғана мыңға балап тыңдайды, өтірік пен өсекті жүндей сабап
терең ой, терең ғылым іздемейді.
Абай өлеңдерінің бірқатары ІІ жаққа – тыңдаушыға, оқыр-

манға қарата айтылған сөздер болып келеді, сондықтан етіс-
тіктің ІІ жақ анайы, сыпайы түрлері жиі қолданылған. Тіпті
бұл тұлғалардың ұйқасқа шығарылған сәттері де аз емес. Мы­
салы, «Ғылым таппай мақтанба» деп басталатын өлеңіндегі

етістіктер бұйрық райдың ІІ жағын көрсетеді. Сірә, мұнда
оның қосымшасыз түрі мен (мақтанба, баптанба сияқты)
-ңыз жұрнақты сыпайы түрінің қолданылуында мағыналық
реттеушіліктен гөрі, ұйқас пен өлшем талабына сай келтірушілік

мотиві көзделген сияқты. Айталық, Бес нәрсеге асық бол, Адам
болам десеңіз – деген бір сөйлемде етістіктің біреуі анайы
(бол), біреуі сыпайы (десеңіз) тұлғада тұруы мағына жағынан
үйлеспейді. Бұл тәрізді диссонанс (сәйкессіздік) жалғыз Абай

емес, қазақ поэзиясында, тіпті қара сөзі мен сөйлеу тілінде
де кездесетіндігін айту керек. Грамматикалық тұлғалардың
(категориялардың) нормалану процесінде әлі де аяқталмаған
сәттер бары байқалады.

Адамның мінез-құлқын, жалпы көңіл күйін сөз етуге арна-
ған өлеңдері де шақ категориясына бейтарап -а+ды (-е+ді,
-й+ды) немесе -ар қосымшалы етістіктерді пайдалануға бейім.
Мысалы, Абайдың «Сабырсыз, арсыз, еріншек» деп бастала­

тын өлеңі кейбір замандастарының мінез-құлқын, іс-әрекетін
суреттеуге арналған. Демек, мұндағы етістіктер сол заман­
дастарына тән мінез-құлықтарын, олардың әрдайым жасай­
тын әрекет-харекеттерін атайды, сол себептен олар «өзін өзі

күндейді, жақынын жалған міндейді, ел тыныш болса, азады,
ерігіп өле жазады»...
«Базарға қарап тұрсам әркім барар» деп басталатын өлеңін-
де ақын өзі «базарға салып» отырған байлығы – өлеңін тың-

даушы, оқушы қауым қалай қабылдауға тиіс екенін сөз етеді.
Мұнда да етістіктер шаққа бейтарап, адамзатқа әрдайым тән
іс-әрекетті білдіретін -ар тұлғалы есімшені таңдайды: «Базарға
қарап тұрсам әркім барар, Іздегені не болса, сол табылар...

Біреу ұқпас бұ сөзді, біреу ұғар... Бағасын пайым қылмай аң-
таң қалар»...
Қысқасы, ақынның айтпақ идеясының үні (тоны) үшін
етістіктер баяндайтын, толғайтын, суреттейтін стильдік жүк

арқалап тұрады. Бір нәрсені жай баяндау (констатация) қажет
болса, көбінесе ашық рай тұлғалары жұмсалады, суреттеу
қажет болса, айталық, біреудің портретін беру немесе көңіл
күйді суреттеу сияқты, көбінесе -ып жұрнақты көсемшені ка­

лайды ақын философиялық толғаныстарға барса, -мақ, -ар
тұғалы есімшелерді таңдайды. Абай өлеңдерінің біразында
етістіктер баяндамайды, сипаттайды. Мысалы, «Адамның
кейбір кездері» деп басталатын туындысында «тәңірінің бер­

ген өнері көк бұлттан ашылған» кезді жырлайды. Мұндағы
етістіктер негізінен -ар тұлғалы есімше болып келген, «Алла
деген сөз жеңіл» деп басталатын өлеңінде адам баласы Алла­
ны ақылмен, жүрекпен біліп, тануын өлең тілімен сипаттай­

ды, мұнда етістіктер еш нәрсені баяндамайды, сондықтан бұл
шағын өлеңде етістік тұлғалары мүлде аз, бары – -ар жұрнақты
есімше мен кәмілдікті білдіретін білмейдүр, сезедүр, езедүр
сияқты тұлғалар.

Қыздың сыны, аттың сыны сияқты сыртқы портреттерді
берген өлеңдерінде де етістік тұлғалар кемдеу ұшырасады,
барлығы көбінесе көмекші етістік болып келеді. Мысалы,
«Шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ, Қаз мойынды, қоян жақ,

бөкен қабақ. Ауыз омыртқа шығыңқы, майда жалды, Ой желке,
үңірейген болса сағақ» деген төрт жолда бір ғана етістік бар,
ол да қимылды атамайды, сағақтың сипатын (үңірейген болса)
атайды. Әрине, сыртқы портретті берген өлеңдерінде етістік

тұлғалары мүлде кездеспейді деуге болмайды (жалпы етістіксіз
ой айту мүмкін емес қой). Бірақ мұндайда етістіктер портреті
жасалып отырған объектінің тікелей іс-әрекетін білдіруден
гөрі, соның қасиет-қылықтарына қатысты болып келеді. Мы­

салы, қыз сынында: «Қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы, Ала­
сы аз қара көзі нұр жайнайды... Ақша жүз, ал қызыл бет тіл
байлайды»... Бұл үзіктердегі нұр жайнайтын – сұлу қыздың өзі
емес, көзі, тіл байлайтын оның жүзі, беті т.т.

Демек, бұл фактілер ақын тіліндегі етістік тұлғалардың
стильдік-көркемдік қызметі тұрғысынан бейтарап еместігін,
ақынның творчестволық контексін танытатын элементтердің
бірі екенін көреміз. Сол себептен біз Абай поэзиясы тіліндегі

Өткен шақ (-ып/-іп жұрнақты) көсемше тұлғасы. Қазақ
тілінде, әсіресе оның көркем сөзінде бұл тұлғаның қызметі
айрықша. Ол, алдымен, іс-әрекет, қимылдың амалын, сынын,
яғни қалай орындалғанын, орындалатынын жай да, бейнелеп те

береді. Содан соң бұл тұлға қимылдың қарқынын, яғни динами­
касын білдіруге бейім. Мысалы, Абай табиғаттың төрт мезгілін
суреттеген төрт өлең жазған... Оның біреуінде қазақтың кең
даласының қар жамылып, тыным тапқан қысқы кезеңін ақ

киімді, денелі, ақ сақалды, соқыр, мылқау шал кейпінде сурет­
теген. Мұнда динамика: қарқын, қимыл, қозғалыс жоқ, статика
(қалыпты күй) бар, сондықтан етістіктер осы қалыпты күйді
баяндайтын ашық райдың өткен шақ тұлғасында берілген:

басқан жері сықырлап келіп қалды... әлек салды... аязбенен
қызарып ажарланды... мазаңды алды...
Күз болса, қазақ аулында бұл кезеңде де динамика аз: жа­
стар күлмейді, бала шулап жүгірмейді, ауылда үретін ит те жоқ,

тышқан аулап далаға кеткен, қысқасы, бәрі жабырқаңқы. Де­
мек, бұл суретті беретін қимыл-әрекет атаулары етістіктің ауы­
спалы шақ деп аталатын тұлғасымен, яғни әрдайым болып жа­

татын қалыпты қимыл-әрекетті білдіретін бейтарап тұлғамен
(қаптайды, малма сапсиды, үйін жамайды деген сияқты) және
-ған, -ар жұрнақты есімше тұлғаларымен берілген.
Жазғытұры табиғат пен адамдар өмірінде қозғалыс (ди­

намизм) басталады, тірлік жандана бастайды, ақын енді осы
қозғалысты білдіретін етістік тұлғаларын да өзгертеді. Көктем

түрленуді күтеді, сондықтан мұндағы етістіктердің дені -ар
жұрнақты келер шақ есімшемен берілген: Жазға жақсы киінер
қыз-келіншек... Жер жүзіне өң берер гүл-бәйшешек ...Азалы ақ
көрпесін сілкіп тастап, Жер күлімдер өңіне шырай беріп... Ал

кейбір шумақтар қызу қозғалыс, динамиканы суреттейді, ол
үшін ақын -ып тұлғалы көсемшені алады: Қырдағы ел ойдағы
елмен араласып, Күлімдесіп, көрісіп, құшақтасып... Ша­
руа қуған жастардың мойны босап, Сыбырласып, сырласып,

мауқын басып...
Енді нағыз жаз келді, өмірдің өзі келді, табиғат жанданды:
қазақ аулының тіршілігі де қимыл-қозғалысқа тола бастады.
«Жаздыкүн шілде болғанда» деп басталатын өлеңінде Абай

жазды қысылып шыққан қыстан кейінгі қазақ аулының тыным­
сыз тіршілігі, қарқынды қимыл-әрекеті арқылы бейнелейді.
Бұл үшін ақын етістіктерді -ып тұлғалы көсемшемен келтіреді.
Осы өлеңнің суреттеу композициясының өзі қызық: алғашқы

бес тармақ (жол) ұсынылатын суреттің қай кезде болатынын
баяндайды, бұған ақын етістіктердің өткен шақ есімше тұлғасы
қолайлы деп табады, яғни: Жаздыкүні шілде болғанда, Көкорай
шалғын, бәйшешек, Ұзарып өсіп толғанда Күркіреп жатқан

өзенге, Көшіп ауыл қонғанда болатын жазғы ауылдың көрінісі
әрі қарай өлең соңына дейін -ып жұрнақты көсемшемен
суреттеледі: «Шұрқырап жатқан жылқының Шалғыннан жоны
қылтылдап. Ат, айғырлар, биелер Бүйірі шығып ыңқылдап»...

Бір ғажабы – Абайдың екі-үш өлеңінде осы тұлға тиянақты
етістік орнында келтірілген, яғни -ып жұрнақты көсемше қарап
отыр, оқып жүр сияқты күрделі етістіктің компоненті немесе
пысықтауышты білдіретін тұрлаусыз мүше (сығалап қарады,

сөйлемнің баяндауышы (мен хат жазып, жолдасым кітап оқып
отыр дегендей) ретінде тұруы керек. Бұл сәттердің барлығында
да көсемше ашық райда келетін екінші етістікке «байлаулы»
болады: тиянақты тұлғадағы отыр, жүр, қарады,күлді де­

ген сияқты етістіктерсіз -ып жұрнақты көсемше дәрменсіз,
сондықтан оны тиянақсыз тұлға деп атайды.
Ал Абайдың ақындық дарыны тілдің осы заңдылығына «қол
сұқтырады», бірақ ғажабы бұл «тәртіпсіздік» айтылмақ ойды

бұзбайды, тіпті оның бұзылғаны сезілмейді. «Жаз» өлеңінің
кейбір бөліктерін алып оқысаңыз, сурет толық түсінікті болып
шығады. Мысалы, ауыл суретінің түр-түріне қарай бұл өлеңді
шартты түрде бөліктерге бөлсек, 1-бөлік жаздағы жылқы ма­

лынан сурет береді:
Шұрқырап жатқан жылқының
Шалғыннан жоны қылтылдап.
Ат, айғырлар, биелер

Бүйірі шығып ыңқылдап,
Суда тұрып шыбындап,
Құйрығымен шылпылдап.
Арасында құлын-тай

Айнала шауып бұлтылдап.
Бөлік осымен аяқталады. Тіл заңы бойынша мұндағы
етістіктердің әрқайсысы тұр, жүр деген сияқты сөйлемді
тиянақтайтын тұлғаларды керек етеді: жоны қылтылдап

тұр, бүйірі шығып ыңқылдап тұр, айнала шауып бұлтылдап
жүр... десе керек еді. Өлеңде бұл көрсетілген сөздер жоқ.
Демек, көсемше тұлғалардың өздері «тиянақты», тұр, жүр
етістіктерінсіз-ақ өздері осы шақ немесе ауыспалы шақ

мағынасын беріп тұр. Келесі бөліктер де осындай:
Көлеңке қылып басына,
Кілем төсеп астына
Салтанатты байлардың

Самаурыны бұрқылдап...
Бұл жолдардағы -ып тұлғалы көсемшелер де астына кілем
төсеп отырды, самаурыны бұрқылдап қайнап тұр деген
сияқты тиянақты тұлғалардың келуін қажет етер еді, бірақ

олар жоқ және олардың жоқтығы сезілмейді. Бұл – өлең тілінің
табиғатына тән құбылыс. Атап айтсақ, өлең тексінде эллипсис
(ықшамдау) деп аталатын амал орын алады, ол – әдетте тіл
нормасы бойынша қажет сөздердің түсіріліп айтылуы. Эллип­

сис өлең тексіне, мақал-мәтелге және ауызекі сөйлеу тіліне
тән. Өлең тексі мен мақал-мәтелдердегі, афоризмдердегі элли­
сис пен диалогтерде кездесетін эллипсистердің айырмасы бар.
Мысалы, асыл тастан, ақыл жастан дегендегі ықшамдауда

табылады, шығады деген сөздер айтылмайды, бірақ тыңдаушы
оларды ойша қабылдайды. Диалогтердегі эллипсистерді кон­
текстен шығарып тануға болады. Мысалы: – Қайдан келесің? –
Үйден. Мұнда екінші сөйлемнің келемін деген баяндауышы ал-

дыңғы сөйлемдегі келесің сөзіне қарап ойда тұрады. Бұл мы­
салдарда сөйлем мүшелерінің түсірілуі көрініп тұр. Ал Абай
ұсынған жоғарыдағы эллипсистер бұлардан басқаша: Абай
сөйлемнің жеке мүшесін емес, көсемшені тиянақтайтын

етістікті тастап кетеді. Бұл – қазақ поэзиясында тек Абай қол-
данған, өте сирек ұшырасатын тәсіл (Абайдан кейінгілерде кез-
десуі, әрине, олардың Абай үлгісін қабылдап, әрі қарай жал-
ғастырулары болып табылады).

Абай бұл амалды қай тұстарда қолданған десек, біздің
байқауымызша, мынаны айтуға болады. Өткен шақ көсемшенің
стильдік жүк арқалау қабілеті күшті: ол кейде динамизмді
беруге жұмсалса, енді бірде адамның психологиялық күй-

қалпын білдіру үшін алынады. Мысалы, Абайдың «Қызарып,
сұрланып» деп басталатын өлеңі ғашық екі жастың оңаша
кездескен шағындағы «жүректері елжіреп, буындары боса­
нып» тұрған күйін суреттеуге арналған. Мұндағы етістіктердің

барлығы да -ып жұрнақты көсемше тұлғасында: әрбір
шумақтағы сөйлемді оқырман өз ішінен болып тұр (тұрады)
деп аяқтайды. Бір-біріне құмар екі асық кездескенде:
Қызарып, сұрланып,

Лүпілдеп жүрегі.
Өзгеден ұрланып.
Өзді-өзі керегі [боп тұр]
Екі асық құмарлы

құрайды, кейде тіпті ұйқас құрай алмайтын жерде де кездеседі.
Бұл тұста жыршы осал жау емес Қараманның портретін оның
қимыл-әрекетін суреттеу арқылы көрсеткен. Ал бұл портретті
жандандырып, қүшейтіп тұрған – сол қимылдың орындалу

амалын көрсететін сөздер, ол сөздер өткен шақ көсемшемен
берілген.
«Қыз Жібек» жырында Жібек сұлу алдап сұрап алып мініп
кеткен Сандалкөгін қуып бара жатқан Қорен қалмақтың күй-

қалпы:
Жөнеді қалмақ, жөнеді,
Көк қабандай арсылдап.
Тебінгісі тарсылдап,

Кұйысқаны сартылдап.
Қаз мойынды тұлпардың
Аузынан аққан ақ көбік
Омырауда балшылдап,

Қаз мойын қара тұлпарды
Сауырға сипай қамшылап,
Көктен құйған тамшыдай
Борбайынан тамшылап,

Кәпір қалмақ жөнеді,
Каһарланып келеді, –
деп суреттеледі. Міне, мұнда да ашуға мінген, қаһарланған
ханды суреттейтін образдар оның тұлпарын қуып, қалай

жөнегендігін айту арқылы берілсе, бұл қуа аттану – жөнеудің
орындалу амалын көсемше тұлғасы беріп тұр.
Бұл тұлға қалыпты кездегі іс-әрекеттің амалын суреттеу­
ден гөрі ашу, ыза, шабыт сияқты психологиялық сәттегі іс-

қимылдың орындалу сипатын, сынын білдіруге бейім екендігі
фактілерден байқалады. Жоғарғы екі мысалдың екеуі де
қалмақтың батыр хандары (жырларда хандардың өздері әрі
билеуші, әрі батыр ғой) намысқа шауып, ашу-ыза кернеген

кездегі қимыл-әрекеттері арқылы суреттеледі. Қобыланды
батыр да «қатынның сөзінен шыға алмадың» деген Қараман
құрдасының сөзі өтіп, қырық күндік кемдігі бар Тайбурылмен
құрдасының қосынын қуып жетпек болып намыспен ызаланып

Астына мінген бурыл ат
Жауатын күндей күркіреп,
Жаңбырдан тері сіркіреп,
Құбылып, ойнап жер басып,

Дөңгеленіп келеді...
Ал батырдың қимылы:
Садақтың бауы сартылдап,
Масатыдай шалбардың

Сала құлаш балағы
Алтынды зермен көмкерген
Жел соққандай жалпылдап,
Белеңнен асты былқылдап,

Тозаңы шықты бұрқылдап...– деп беріледі.
Махамбет Өтемісұлы көкірегі кекке толып «азаматтар-
ерлерді» күреске шақырған «Ереуіл атқа ер салмай» деп баста­
латын өлеңін бастан-аяқ (17 жолын) болымсыз түрдегі өткен

шақ көсемшемен (-май жұрнақты) бергенін білеміз, өйткені
ақын бұл жерде ерлерді жеңбей тынбайтын үздіксіз әрекетке
шақырады. Демек, біреуді не бір нәрсені динамизм арқылы
суреттеу қажет болған тұста қазақ поэзиясы үшін етістіктің

өзге тұлғалары емес, өткен шақ көсемше тұлғасы қол екендігі
көрінеді. Оның бір себебі осы тұлғаның іс-әрекет амалын та­
ныту қызметінде. Ал портрет қимыл-әрекеттің өзі арқылы
емес, орындалу амалы арқылы беріледі. Іс-әрекеттің амалын

білдіретін сөздерде белгілі бір экспрессивтік бояу болуы керек,
яғни ол сөздер оқырман сезіміне әсер ететін эмоциялы көсемше
тұлғалары болуын қазақ поэтикасы сәтті таңдаған.
Абай бұл амалды да жатсынбайды. Жатсынбау тұрмақ

оның қолданылу сәттерін (ситуациясын) кеңейтеді. Өткен шақ
көсемше адамның психологиялық жай-күйін, дамылсыз ішкі
қозғалысты беру үшін де (жоғарыда талданған «Қызарып,
сұрланып» деп басталатын өлеңді қараңыз), адам портретін

оның тынымсыз қимыл-әрекеті арқылы көрсету үшін де
(«Байлар жүр жиған малын қорғалатып» немесе «Болыс бол­
дым, мінеки», өлеңдерін оқып қараңыз), бұрынғы ескі билер
мен ақындардың бейнесі мен сөзі жаңарған ақынның және

оны тыңдаушының образын таныту үшін де Абай өткен шақ
көсемшені стильдік, құрал-стилема етіп таңдайды.
«Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы» деп басталатын
шығармасында:

Бұрынғы ескі биді тұрсам барлап,
Мақалдап айтады екен сөз қосарлап.
Ақындары ақылсыз надан келіп,
Көр-жерді өлең қыпты жоқтан қармап.

Қобыз бен домбыра алып, топта сарнап,
Мақтау өлең айтыпты әркімге арнап.
Әр елден өлеңменен қайыр тілеп,
Кетірген сөз кәдірін жұртты шарлап...

Әрі қарай тағы үш шумақ ескі би мен бұрынғы ақынның
бейнесін суреттеген, бұлар да ұйқасқа шығарылған -ып
жұрнақты көсемшемен берілген. Одан кейінгі екі шумақ –
сөзі түзелген жаңа ақын бейнесі (Ескі бише отырман бос

мақалдап, Ескі ақынша мал үшін тұрман зарлап), келесі
шумақтар түзелуге шақырғанымен, «ақыл сөзге ынтасыз,
мақтан қуған мал құмар, терең ой, терең ғылым іздемейтін»
замандас тыңдаушыларының бейнесін көрсетуге арналған. Бұл

шумақтардың барлығында да ақын ұсынған бейнелер қимыл-
әрекеттерімен ғана емес, сол қимыл-әрекеттерінің орындалу
амалымен берілген: Абайдың айтпағы – бұрынғы ақынның
көр-жерді өлең қылуы ғана емес, сол өлеңнің не үшін, қалай

айтылатындығы: жұртты шарлап, өлеңмен қайыр тілегендей
болуы, мал үшін тілін безеп, жанын жалдауы, өз елін бай деп
мақтап, Құдай қарғауы. Тыңдаушылар бейнесі де солайша
берілген: олардың тек ақыл сөзге ынтасыздығы емес, неге ын­

тасыз екендігін шабандап, табандап, жамандап, қарағайды
талға байлап, алар елдің ебін қамдап, өсек пен өтірікті
жүндей сабап жүргендері арқылы бейнеленеді. Абайдың сөз
кестесіне тән ерекшеліктің бірі – адамның ішкі жан дүниесі

арқылы портретін жасауда -ып жұрнақты көсемшені кеңінен
пайдаланғандығы. «Жайнаған туың жағылмай» деп басталатын
өлеңінде сүйікті інісі Оспанды жоқтай отырып, оның адамдық
келбетін көрсетеді. Бұл туындысы, біріншіден, дыбыстық

гармония: анафора және аллитерация (өлең тармақтарының
ж дыбысынан басталатын сөздермен келуі) арқылы ақынның
өзге өлеңдеріне ұқсамайтындығымен көзге түссе, екіншіден,
16 жолдық тұтас бір өлеңнің бір ғана құрмалас сөйлем болып

құрастырылғандығымен де айрықша дүние болып тұр. Ал
үшінші оқшау белгісі – етістіктердің түгелге жуық өткен шақ
көсемшемен келуі. Бұл жерде Оспанның барлық адамгершілік
ізгі

қасиеттері
төгіліп-шашылмай,
шоғырланып,
бір-ақ

ұсынылған:
Жайнаған туың жығылмай,
Жасқанып жаудан тығылмай.
Жасаулы жаудан бұрылмай,

Жау жүрек жомарт құбылмай,
Жақсы өмірің бұзылмай,
Жас қуатың тозылмай,
Жалын жүрек суынбай,

Жан біткеннен түңілмей,
Жағалай жайлау дәулетің
Жасыл шөбі қурамай,
Жарқырап жатқан өзенің

Жайдақ тартып суалмай,
Жайдары жүзің жабылмай,
Жайдақтап қашып сабылмай,
Жан біткенге жалынбай,

Жақсы өліпсің, япырмай!
Абайға дейінгі қазақ поэзиясында баяндауышы өткен шақ
көсемшемен келген бағыныңқы компоненттерді сыйысты­
рып, бүкіл өлеңді бір ғана құрмалас сөйлем етіп құрастырған

ақын – Махамбет сияқты (әзірге біздің білетініміз). Ол
«Беркініп садақ асынбай» деп басталатын 12 жолдық өлеңінің
алдыңғы 11 жолында -ып тұлғалы көсемше баяндауышты 10
бағыныңқы сөйлемді беріп, соңғы бір жолды басыңқы сөйлем

етіп құрады (Ерлердің ісі бітер ме?!). Ал эпостық жырлар­
да бірнеше жолдың -ып жұрнақты көсемшемен қатар келуі
және бұл тұлғаның стильдік элемент дәрежесіне көтерілуі
кәнігі құбылыс екендігін бізден бұрынғы зерттеушілер де

латын философиялық толғау-өлеңінің барлық шумағы -мақ
жұрнақты етістікке ұйқастырылған:
Жас қартаймақ, жоқ тумақ, туған өлмек,
Тағдыр жоқ өткен өмір қайта келмек.

Басқан із, көрген қызық артта қалмақ,
Бір Құдайдан басқаның, бәрі өзгермек...
Бұл реттегі жұмсалған -мақ жұрнақты тұлға шаққа бейта­
рап, әрдайым болып жататын, қалыпты қимылды білдіретін

қызмет атқарады, яғни жас қартаяды, жоқ туады, туған
өледі деген сияқты ауыспалы шақ деп аталатын тұлғамен
қызметтес.
Философия шындықты баяндайды, ал шындық қалыптағы,

әдеттегі құбылыстардан құралады, демек, өмірде әрдайым бо­
лып жататын шындықты сөз ету үшін етістіктің шаққа бейта­
рап тұлғасын қолдануды ақын құдіреті жақсы сезген.
Абай және бір өлеңіңде -мақ жұрнақты тұлғаны бастан-аяқ

ұйқасқа алады, ол – «Тоты құс түсті көбелек» деген өлеңі:
Тоты құс түсті көбелек
Жаз сайларда гулемек.
Бәйшешек солмақ, күйремек,

Көбелек өлмек, сиремек...
Осы өлеңнің екінші шумағында -мақ тұлғалы етістік қимыл
есімі мағынасында келеді: Адамзатқа не керек: Сүймек, сез­
бек, кейімек. Харекет қылмақ, жүгірмек, Ақылмен ойлап

сөйлемек. Мұндағы етістіктер – сүю, сезу, кею, харекет қылу,
жүгіру, ақылмен ойлап сөйлеу деген қимыл есімдерінің екінші
варианттары. Ал соңғы шумағында -мақ жұрнақты етістік
қайтадан шаққа бейтарап -ады қосымшалы тұлғаның орнына

келген: Әркімді заман сүйремек [сүйрейді], Заманды қай жан
билемек [билейді], Заманға жаман күйлемек [күйлейді], Замана
оны илемек [илейді].
-мақ жұрнақты етістіктерді қалған өлеңдерінің өн бойында

емес, жеке шумақтарында пайдаланған:
Сағаттың шықылдағы емес ермек,
һәмише өмір өтпек – ол білдірмек.
Бір минут бір кісінің өміріне ұқсас,

Аударма өлеңінен:
Жұрттың сөзі тағдырға адам көнбек,
Бір антұрған еріксіз мезгіл келмек.
Осы сенің қызығың, қуанышың

Сағымша жоқ боп кетіп түгесілмек...
Бұл шумақтардың барлығында да философиялық ой-тол-
ғамды білдіруде де ақынға қызметтес (синоним) -у және -ады
қосымшалары жалғанған сөзден гөрі -мақ жұрнақты тұлға

қолайлылау, дәлдеу болған болу керек, өйткені алдыңғы екі
тұлғаның екеуі де әдеттегі қимыл-әрекетті білдіруге бейім, ал
-мақ жұрнақты етістік қазақ тілінде жалпы абстракт ұғымды
атауға көше бастаған.

Сөйтіп, талданған екі тұлғаның: -ып жұрнақты көсемше
мен -мақ жұрнақты етістіктің екеуінің де Абай өлеңдеріндегі
қолданысында уәж (мотивировка) бар, олардың бірі (көсемше
тұлғасы) көбінесе экспрессоид болып келеді. Әрине, троп-

тардың (Ахмет Байтұрсыновтың терминімен айтсақ, көріктеу
әдісімен жұмсалған көрнекі тілдің) қай-қайсысы да белгілі
бір өң берілген қолданыстар болады да, олар да экспрессоид
(әсерсөз) қызметін атқарады.

Әсерсөздің қолданысында белгілі себеп, мақсат болады,
сондықтан оларды ғылымда уәжді (мотивированный) элемент
(сөз) деп атайды. Абай қолданысындағы талданып отырған
тұлғалардың уәжділігінің бір белгісі – олардың ұйқас құрауға

қатыстырылуы.
Етістік тұлғаларының ұйқасқа қатысуы. Біз Абай өлең-
дерінің тіліне арнаған монографияларымыздың біреуінде
қазақ поэзиясындағы, оның ішінде Абай өлеңдеріндегі ұйқас

көрінісін өлең тілінің синтаксисіне қатыстыра сөз еткен бола­
тынбыз. Бұл еңбектің жарыққа шыққанына ширек ғасырдай
уақыт өтіп, кітаптың сирек бұйымға айналғандығын ескеріп,
оның үстіне таралымы (тиражы) тым аз (3350 дана) басы­

лым біреудің қолына тисе де, екінші біреулердің қолына ти­
мей қалған болар деп, тіпті әрі-беріден соң аты аса «ғылыми»
бұл кітаппен негізінен мамандар ғана танысқан болар деген
күдікпен біз осында айтқан ойларымыз бен жүргізген тал-

ұртың, мұртың, құлқың, жылқың т. т.) алдыңғы жағымсыз
сөздерге ұйқастырылып алынады, сөйтіп, өлеңнің негізгі иде­
ясына – «жақсы мен жаманды айырмаған», «ұстарасыз аузына
мұрты түскен» замандастарының сұрықсыз портретін беруге

ұйқасқа алынған сөздер де қатысып тұр. Өлеңнің өн бойына
созылған моноұйқаста (бір ғана ұйқаста) бейнелеуіш сөздердің
шоғырланып келіп отыруы осы сөздерге оқырман назарын ау­
дартады, өйткені бұлар тармақ соңында тұрғандықтан, пауза

жігіне сай келіп, оларға интонациялық екпін түседі.
Зерттеушілер жалпы түркі поэзиясында, оның ішінде қазақ
өлеңінде әр алуан тұлғадағы етістік ұйқастардың жиі қолданыл-
ғанын айтады. Мұның бір себебі қазақ тілінде, өзге де түркі

тілдеріндегідей, баяндауыштың сөйлем соңында келуіне
қатысты сияқты. Өйткені қазақтың 11 буынды қара өлеңінің
алдыңғы екі тармағы көбінесе шағын жеке бір ойды қамтитын
бір-бір сөйлем болып келеді, ол сөйлемдер баяндауышпен

аяқталады: «Қаратаудың басынан көш келеді, Көшкен сайын
бір тайлақ бос келеді». Қалған екі тармақ не жайылыңқы жай
сөйлем, не құрмалас сөйлем болып құрылады да, оның да баян­
дауышы сөйлем соңында тұрады: «Қарыңдастан айрылған жа­

ман екен, Мөлтілдеп екі көзден жас келеді». Бұл жерде ұйқасқа
етістіктердің жалаң өздері емес, олар алдындағы сөздерді
қосаққа алып келіп тұр. Бұл тәсіл жазба поэзиядағы 11 буынды
өлеңдерде де қолданылады. Абайда: «Жасымда ғылым бар деп

ескермедім, Пайдасын көре тұра тексермедім. Ер жеткен соң
түспеді уысыма, Қолымды мезгілінен кеш сермедім»...
7-8 буынды өлең-жырларда да осындай: «Аспанды бұлт
құрсайды, Күн жауарға ұқсайды. Көлдерде қулар шулайды,

Көкшіліден ол айуан Соққы жегенге ұқсайды»...
Әрине, бұл – ұйқастың барлық өлеңде сақталуға тиісті түрі
емес. Етістікке аяқталмайтын ұйқастар қаншама! Әсіресе жаз­
ба поэзия жалаң етістік ұйқастарды аса сәтті шеберлік деп

есептемейді. Бұған Мағжанның:
Талапсыз сорлы «ойлаған»,
Ойға терең «бойлаған».
Есалаң уға «тоймаған»,

Қажып бір ойын «қоймаған».
Есер жүрек «ойнаған».
Өлгенше үміт «жоймаған».
Жындыдай жалғыз «тойлаған».

Жалықтырды «ой» да «ған»...
Құрысын өлеңі
Қой бағам!–
дегені дәлел бола алады. «Өлең ұйқасы» деп ат қойған шағын

мысқылында Мағжандай поэзия ділгірі ойланған ~ бойлаған
~ тойлаған немесе барады ~ қалады ~ талады сияқты
ұйқастармен өлең жазу ақынды мәз етіп танытпайтындығын,
асыл сөз – өлеңді ондай қара дүрсінге салып ақын болғанша

қарап жүріп қой баққан артық дегенді айтады.
Әрине, бұдан ауыз әдебиеті қара дүрсін, жазба поэзия
«жетілген» деген пікір тумасқа керек. Сірә, ақындар өлең
жазғанда (не бұрын ауызша толғағанда) етістіктерді ұйқасқа

шығарайын ба, жоқ па деп ойламайды, бұл талғамды өлеңнің
мазмұны мен ойды ұсыну мәнері шешеді. Мысалы, ашық
райдағы етістік ұйқастар жырларда жиірек ұшырасады.
Бұларда белгілі бір оқиға, іс-қимыл баяндалады, демек, ба­

яндау стилі үшін оған ең қолайлы және интонациясы (айтылу
әуені, ырғағы) мен синтаксисі (сөйлемде атқаратын қызметі)
жағынан сай келетін құрылым – етістік баяндауыштың ашық
райда сөйлем соңында тұруы болады. Мысалы, «Қобыланды

батыр» жырында ұрысты немесе Тайбурылдың шабысын,
кейіпкерлердің жүріс-тұрысын баяндаған жерлері ашық
райдағы етістік ұйқастарға құрылған. «Сөзге сынық қылдың»
деп, басын кесіп алмақ болған Қобыландыдан қорқып,

батырдың алдынан шыққан Құртқаның қимыл-әрекетін
баяндаған жер былайша берілген:
Шыдай алмай қыз Құртқа
Және ашты жабықты.

Жабықтан көзін салыпты,
Салса ерді таныпты...
Батырдан Құртқа қорыққан соң
Төмен қарап жер шұқып,

Өксіп жылай қамықты.
Енді Құртқа сасады,
Бетінен қаны қашады,
Оқ етегін басады.

Сасқан емей, немене,
Аш күзендей бүгілді,
Құртқа жаннан түңілді...
Мұнда түгел етістік ұйқастар. Оқиғаның өзі әлдеқайда

экспрессивті болғанмен, баяндау тәсілі өзіне тән морфоло-
гиялық-синтаксистік амалды қалап, етістіктер сөйлем соңында
және ашық райда берілген. Осы жырдың Тайбурылдың шабы­
сын суреттеген жерінде де ұйқастар бастан-аяқ ашық райдағы

етістіктер болып келеді, өйткені мұнда да баяндау реңкі бар.
Ал баяндау емес, суреттеу, толғау, нақыл-өсиет айту түрін-
дегі өлеңдерде ұйқасқа көбінесе өзге сөз таптары немесе
етістіктің ашық райдан басқа тұлғалары алынады. Мысалы,

Махамбеттің «Арғымақтан туған қазанат», «Таудан мұнар-
тып ұшқан тарланым» тәрізді Исатайдың портретін бер­
ген өлеңдерінде, сондай-ақ өзінің арман-мақсатын толғаған
«Еменнің түбі – сары бал», «Абайламай айрылдым», «Айна­

лайын Ақ Жайық» сияқты туындыларында ұйқас құрайтын
сөздер – ашық райдағы етістіктер емес. Біздің байқауымызша,
жалпы Махамбет өлеңдерінде етістіктің ашық райдағы тұлға-
сымен келген ұйқастар көп емес, оған басты себеп ақын

творчествосының тақырыбы мен стилінде. Махамбет – белгілі
бір оқиғаны баяндаушы, жырлаушы емес, сол оқиғаға өзінің
көзқарасы мен қатынасын білдіруші.
Өзге ақын-жыраулардың да әр алуан толғау, өсиет болып

келетін көптеген өлең-жырлары етістік ұйқастарды пайдалана
қалса, ол етістіктер көбінесе ІІ, ІІІ жақ бұйрық рай, өткен шақ
есімшенің жалғаулы, шылаулы және дара түрлері болып келеді
(мысалы, Бұқар жыраудың толғауларын қараңыз).

Сөйтіп, оқиғалы тақырыпты жырлайтын толғау, жыр,
қиссаларға негізінен ашық райдағы етістік ұйқастар тән де­
ген қорытынды айтуға болады. Абайда поэмалары мен бірді-
екілі өлеңінде болмаса, қалған өлеңдерінде ашық райдағы

етістік ұйқастар кемде-кем ұшырасады. Бұған негізгі себеп –
ақын поэзиясының тақырыбы мен мазмұны. Абай эпик емес,
оның өлеңдері – негізінен лирикалық шығармалар. Ал лири­
када іс-әрекетті баяндау сирек болатыны мәлім. Сондай-ақ

табиғат құбылыстары мен адамдарды (мысалы, сұлу қызды)
немесе жылқыны, я болмаса жүз жылғы өткен ескі киімді сөз
еткен өлеңдерінде суреттеу стилін ұстайды. Бұл циклдердегі
өлеңдердің бірде-біреуінде ашық райдағы етістік ұйқас жоқ,

керісінше, сын есім мен сындық ұғымда қолданылған өткен
шақ есімше жиірек кездеседі. Мысалы, «Аттың сынында»
зат есімдер мен туынды сын есімдер ғана ұйқастырылған.
Жылдың төрт мезгіліне арнаған өлеңдері де сондай. Тек

«Жаздыкүн шілде болғанда» өлеңінде өткен шақ көсемше
мен жатыс септіктегі есімше тұлғалары ұйқасқа алынған. Бұл
өлеңдегі өткен шақ көсемшенің қызметі мен ерекшелігі жай­
ында жоғарыда айттық.

Өткен шақ көсемше ұйқастарды қолдану қазақ поэзия тіліне
ертеден тән әрі актив тәсілдердің бірі екендігін де ескерттік.
Абай бұл норманы жақсы танып, ұтымды пайдаланған, соны­
мен қатар поэтиканың өзге жақтары сияқты, бұл жағына да өз

қолтаңбасын енгізген.
Сөйтіп, Абай өлеңдерінде етістік ұйқастардың басым
көпшілігі тиянақты баяндауыштар емес, олар не пысықтауыш,
не бағыныңқы сөйлемнің баяндауыштары болып келеді және

көп ретте образ жасауға қатысып, экспрессоидтік қызмет
атқарады. Бұл қызметте әсіреее -ып жұрнақты көсемше көзге
түседі. Ұйқасқа қатыстыруда Абай етістіктің өзге кейбір
тұлғаларын да активтендіреді. Олар да шылауымен тіркесіп

келген шартты рай тұлғасы («Жарқ етпес қара көңілім не
қылса да», «Тұлпардан тұғыр озбас шабылса да» деп бастала­
тын өлеңдері), барыс септіктегі -у жұрнақты етістік тұлғасы
(«Интернатта оқып жүр» деп басталатын өлеңінің екінші бөлігі

білуге, көруге, керуге, сөнуге сияқты ұйқастарға құрылған), ба­
рыс, жатыс септіктеріндегі өткен шақ есімше («Қансонарда
бүркітші шығады аңға» өлеңіндегі аңдығанға, із салғанда,
самғағанда деген ұйқастарды қараңыз), -мақ жұрнақты

тұлғалар. Бұл соңғы көрсетілген тұлға да Абайда стильдік
жүкпен жұмсалған.
Ұлы ақын тіліндегі етістік ұйқастарды сөз еткенде, ерекше
атайтын құбылыс – Абайдың бұларды көбінесе моноұйқасқа

пайдалануы, яғни шағын тұтас бір өлеңді немесе ұзақтау өлең-
нің жеке бөліктерін бір ұйқасқа құруы. Бұл амал, бір жағынан,
ақынның сөз тапқыш шеберлігін танытса, екінші жағынан,
берілген образдардың оқырманға әсерін күшейтеді, үшіншіден,

ақын идеясын аша түсуге көмектеседі. Қорыта айтқанда,
ұйқасқа алынған етістік тұлғалары көп сәтте «ойнап тұрады»
жай тұрмайды, сөзден кесте төгіп, қызмет етіп тұрады.
Демек, Абай өлеңдеріндегі ұйқас суретінің де стильдік

мәні айрықша екенін көреміз. Сөздің стильдік жүк арқалауы –
шеберлікті көрсетеді, ал шеберлік – поэтикалық тілді танудың
бірден-бір көзі. Бұл орайдағы Абайдың ұсталығы ең алдымен,
жоғарыда айттық, көптеген өлеңдерінің жалпы бір ұйқасқа

(моноұйқасқа) құрылған тұтастығында. Моноұйқас ақынның
сол өлеңде айтпақ ойларын сомдайтын қызметімен қатар, сол
сомдалған идеяны тіл жағынан біртұтас, бір демдік дүние
етіп білдіруге күш салады. Екіншіден, Абайдың моноұйқасы

әрдайым біркелкі сөз тұлғасымен берілмейтіндіктен, ақын
ұйқастырылатын тұлғалардың әр түрін іздеп табады. Мы­
салы, «Бір дәурен кемді күнге бозбалалық» деген өлеңінде
-лық жұрнақты зат есім, -лық жұрнақты сын есім және

-лық қосымшалы етістік (сан құмарлық ~ шошынарлық ~ сөз
шығардық) сияқты үш түрлі сөз табының біркелкі тұлғасын
бір шумаққа топтастырған. Сол сияқты «Қыс» өлеңінде -ды
жұрнақты сын есімді (ақ сақалды), -ды жалғаулы етістікті

(келіп, қалды), -ды деген табыс жалғаулы зат есімді (малды,
шалды) ұйқастыруы ақын шеберлігін танытады. Абай бұл
орайда шылау, одағайларды да «іске қосады». Мысалы, «Ішім
өлген, сыртым сау» деген өлеңінде сыртым сау ~ деймін- ау ~

япырмау деген бірі – есім, екіншісі – шылаулы сөз, үшіншісі
одағай болып келген тұлғаларды ұйқастырады. Әрине, Абай
олардың үш түрлі тұлға екенін біліп, әдейі іздеп келтіріп тұр-
ған жоқ (тіпті Абайдың қазақ морфологиясы, оның сөз тапта-

рын, сөз тұлғаларын ажыратуы жөнінде қазіргі оқулықтар-
дағыдай таным-білімі де болмағанын ескерелік), өлеңде айтпақ
ойы, сөз қиыстырудағы ақындық дарыны осындай моно-
ұйқастарға әкеліп тұр.

Өлеңнің өн бойына жіберілген моноұйқас немесе бір өлең-
нің бірнеше шумағын қамтитын бір ұйқасқа алынған сөздерге
көбінесе стильдік қызмет артқан, яғни олар не ой (тақырып)
тұтастығын қамтамасыз етеді, не ақын идеясын білдіретін

сөздердің эмоциялық-экспрессивтік әсерін күшейтеді. Мы­
салы, «Жарқ етпес қара көңілім не қылса да» деген өлеңінде
шартты раймен берілген етістік ұйқастар ғашық жанның қандай
шартпен келсе де, орындалмаған арманын білдіреді және ол

арман бірнеше шартты бағыныңқы сөйлемдер шоғырланып
айтылғанда, тіпті әсерлі шығады. Ақын тапқырлығы да,
шеберлігі де, міне, осындай жерде айқын көрінеді.
Бірқатар өлеңдерінде ұйқасқа алынатын сөздерді сыртқы

тұлғаларымен қатар, ішкі мағынасына, мағыналық реңкіне
қарай таңдау да – Абай қаламының көрінеу тұрған бір ерек-
шелігі. Еліктеуіш, бейнелеуіш сөздерден жасалған етістіктерді
көсемше тұлғасына қойып, ұйқасқа қатыстыру арқылы

Абай «Болыс болдым, мінекей» деген өлеңінде болыс, ояз,
пысықтардың жағымсыз портретін әсерлі етіп қалай бергенін
жоғарыда (-ып жұрнақты көсемшенің стильдік қызметін
көрсеткен тұста) кеңінен айттық.

Тек бейнелеуіш сөздер емес, семантикасында жағымсыз
реңкі бар өзге сөздер де мәлім. Мысалы, ыржақтау, далақтау,
бос салақтау, бұтып-шату, Құдай ату сияқты сөздер «оңған»
қылықты білдірмейді. Абай «Қыран бүркіт не алмайды, салса

баптап» және «Байлар жүр жиған малын қорғалатып» деп ба­
сталатын өлеңдерінде осы сөздерді ұйқасқа алады. Біреуінде
«өзі алмайтын, қыранға алдырмайтын» күйкентайын қияға
қоса жіберіп жүрген, «басқа сая, жанға олжа» дәнеңесі жоқ

замандастарын бейнелесе, екіншісінде «сұм-сұрқия, қу,
білгіш атанбаққа Құдай құмар қылып қойған» ауылдастарын
суреттейді. Екеуінде де ақын образды дәл, әсерлі етіп беруге
ұйқас жасап тұрған сөздерді қатыстырған.

Әрине, тек жағымсыз образдарды жасауда ғана емес, өзге
көп сәттерде Абайдың ұйқасқа алған сөздері мен өлеңнің (не­
месе оның жеке бөліктерінің) мазмұны (идеясы) сай түсіп жа­
тады. Мысалы, «единица – жақсысы, ерген елі бейне нөл» де­

ген идеяны бір өлеңнің өзегі еткен ақын, алдымен, орыстың
осы сөзін (ноль) образ етіп алады да, оған ой екпінін түсіруді
көздейді, сондықтан оны да екі рет тармақ соңына шығарып, 36
жолдық тұтас өлеңнің ұйқасын бастан-аяқ осы сөзге құрады.

Сөйтіп, нөл сөзі ерекше таныла түседі, өлең идеясын таныта
түседі.
Сонымен, ұйқасқа шығарылған сөздердің типтері, грам-
матикалық тұлғалары, ұйқас жасайтын сөздердің мағыналық

реңктері – осылардың баршасы ақынның поэтикалық тіліне
тікелей қатысты болады, яғни оларды поэтикалық құралға
айналатын сәттері бар элементтер деп түйеміз. Мұны біздің
жоғарыдағы талдауларымыз қазақ жазба поэзиясының аса

күрделі үлгісі болып табылатын Абай өлеңдерінің тілі арқылы
әбден дәлелдейді.
«-сы» жұрнақты туынды етістіктердің стильдік қызметі
Менсінбеуші ем наданды,

Ақылсыз деп қор тұтып.
Түзетпек едім заманды,
Өзімді өзім зор тұтып.
Абай

Ақын Абай өз тұсындағы қазақ қауымындағы «сөзуар, біл-
гіш, закөншік, көргіштерді», «қу старшын, аш билерді», «мал­
дан басқа мұңы жоқтарды», «тобықты молыққан пысықтарды»
көріп, солардың бойындағы ең жағымсыз қылықтардың бірі

ды. Дәлірек айтсақ, ақын білмесе де, бір нәрсені білгенситін,
«мұрнын қисайта тартып» тұрып әсемситін, «елін мығымдап
ұстай алмаса да», өтірік қайраттысып, қамқорситындарды
«бойы бұлғаң, сөзі жылмаң бола тұрып» бір міні жоқ бенде-

сөзбен танытуда өң дәл және әсерлі тұлға болып табылатындар
-сы жұрнағымен келген етістіктер.
Түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тілінде бұл жұрнақ
сөйлеуші өзін біреуге не бір нәрсеге балап, ұқсауға тыры­

су, бір нәрсені істеген немесе істемеген болып көлгірсу, бір
нәрсені қомсыну мағыналарын беретін етістіктер жасайды:
білгенсу – білмей тұрса да, өзін білетін адам санау», мүсәпірсу

сыну – біреуді бала деп қомсыну, бала көру.
Егер Абай жаңа сөздер жасады ма деген сұрау қоя қалсақ
бірден-бір көзге түсетін жаңа тұлғалар – осы -сы жұрнағымен
жасалғандарды атар едік. -сы мен -сын жұрнақтары қызметтес

болғанмен, контексте олар бір-бірінен өзгешелеу болып келуі
мүмкін: -сын жұрнағымен келген тұлғада өзін біреуге ба­
лап көлгірсу реңкінен гөрі, өзгелерді әлдебіреуге балау, бір
нәрсені қомсыну (баласыну, азсыну, көпсіну) реңкі басымырақ

сияқты. Сондықтан Абай бұрынғы қолданыста бар бәлсіну,
сәнсіну, керексіну деген сөздердің орнына бәлсу, сәнсу, керек­
су деген жаңа тұлғаларды ұсынады. Егер керексіну десе, мұнда
«бір нәрсені жай ғана керек ету» мағынасы ғана танылады,

ал: «Ел керексіп, сөзге емексіп, Не болады мақтаның» деген­
де Абай елді шын мәнінде керек етуді емес, көлгірсіп, керек
еткен болғансып мақтан қуғанды айтпақ болған. Демек, елді
керексіну деген тіркес еш бояусыз қалыпты мағынаны білдірсе,

ел керексу тіркесі әрі жұрнақ тұлғасының өзгеше келуімен, әрі
контекске қарай экспрессивтік реңк алып, жағымсыз қылықты
білдіруімен алдыңғы тіркестен өзгеше түсіп тұр.
Әрине, Абай осы мағынада -сын жұрнақты вариантты да

еркін жұмсаған. Қас маңғаз малға бөккен кісімсініп, Әсте жоқ
кеселді істен биттей қорықпақ. -сы (-сын) жұрнақты етістікті
айтпақ ойына сай жандандырғаны соншалық, Абай оны кейбір
сөз тіркестеріне де, бұрын бұл жұрнақпен келмейтін сөздер-

ге де жалғап қолданады. Қалжыңбассып өткізген қайран дәу-
рен, Түбінде тартқызбай ма ол бір зарлық – дегендегі қал-
жыңбассу деген туынды тұлға бұрын қазақ тілінде кемде-кем
қолданылатын болса, Абай оны өлең тіліне оңтайлы енгізген:

бұл жерде «еһе-еһе-ге елірген бозбалалардың» жай қалжың
қуған (қалжыңбастанған) жастар емес, қалжың қуғансып,
қалжың қуудан басқа ісі жоқ, көңілі шат болғансып, өмірін
босқа өткізген жастар екенін танимыз.

Абай өлеңдерінде кездесетін еркесу, серкесу (Еңбегі жоқ
еркесіп, Бір шолақпен серкесіп), қайраттысу (Қайраттысып,
қамқорсып, Сайманымды бүтіндеп), жер тәңірісу (Жер тәңір-
ісіп кермағыз), жарамсақсу, салғыртсу, әсемсу, сәнсу деген

тұлғалар негізінен Абай қаламының туындылары.
Сөзбен образ жасауда сөздің мағынасы мен стильдік боя­
уы ғана емес, грамматикалық тұлғасы да, дыбыстық әуені де,
синтаксистік және фразеологиялық мүмкіншіліктері де қыз-

мет етеді екен. Демек, Абай сөз өрнегін тоқуда кейбір грам-
матикалық элементтерді, яғни жұрнақтарды да пайдаланды
дей аламыз. Етістіктің -мақ, сы(н) жұрнақты түрлерін актив
қолданып, тіпті олармен жаңа сөздер жасаған болса, тілге жаңа

сөз қосу мақсатын көздеп емес, өлеңдегі айтпақ идеясының
дәл, әсерлі, өрнекті болып берілуін көздеп пайдаланған, яғни
бұл жерде де поэтикалық тілдің басты шарты – мазмұн мен түр
(идея мен тіл) үйлесімі орын алған. Көрсетілген жұрнақтармен

келген етістіктердің дені Абай өлеңдерінде стильдік мақсатпен
келген поэтикалық образ қорын кұрайды.

ты. Имандылыққа шақыру, оны үгіттеу, оны таныту – гума­
нист суреткердің міндеті. Міне, Абай осы үдеден шыққан.
Иман сөзі о баста «ислам дінінің бес парызының бірі»
дегенді білдіргенімен, ал діни терминдік мағынасы, Абайдың

түсіндіруімен айтсақ, «Алла табарака уа тағаланың... бір-
лігіне,
барлығына...
жіберген

жарлығына
мойынсұнып,
иланбақ» болғанымен, бұл сөз қазақтың халық тілінде жалпы
«адамгершілік», «ізгілікке деген сенім» ұғымында жиірек

қолданылған. Абайдың өзі: Ескендір патшаға Аристотель ау­
зымен: «Ұятың мен арыңды малға сатып, Ұятсызда иман жоқ,
түпке жетер» дегізгенінде, иман сөзі таза діни нанымды ғана
емес, ар, ұят сияқты адамгершілік қасиетті атап тұр. Бұл сөздер

қазақ поэзиясында бұрын да кездескенімен, дәл Абайдағыдай
бір ақынның өлеңдері де 30-40 реттен орын алмағандығын
білеміз.
Сондай-ақ Абай адам қасиеттерін атайтын жақсылық (33

рет), жаманшылық (18), арсыз (18) сияқты сөздерді өлең
тілінің актив сөздігіне айналдырған. Ақын жақсы-жаман мінез-
қылықтар мен іс-әрекеттерді атайтын сөздерді жиі қолданады.
Абайдың адамнан, әсіресе жастардан күтетіні талап болса,

ақын осы идеясын білдіруде талап сөзін 45 рет қолданған
екен. Ал өз тұсындағы қазақ қоғамы үшін сауаттылыққа,
білім-ғылымға ұмтылуды, өнердің түр-түрін игеруді жырлау –
Абайдың ең негізгі тақырыбы. Бұл – өз халқының сауаттылық

жайын, өнер-білім дәрежесін ойлағанда, Абайдың қабырғасы
қайысқан тұсы.
Жарлы емеспін, зарлымын,
Оны да ойла, толғанып.

Жұртым деуге арлымын,
Өзге жұрттан ұялып, –
деп зарланған, арланған сәттері де осы замани мәселелерге
қатысты. Сондықтан оқу, білім, өнер жайын сөз еткен шығар-

маларында осы категориялардың өзін жиі атайды: оқу (54 рет),
ғылым (111), білім (31), өнер (46) сөздерін актив қолдануы
осыны дәлелдейді. Бұлардың ішінде ғылым сөзінің ең көп
кездесетіндігі өте қызық. Оның сыры мынада: Абай бұл сөзді

Ғылым сөзінің бұл ұғымда келуі Абайда өте сирек. Бұл сөзді
ақын көбіне-көп «білім, оқу, сауаттылық» мағынасында
жұмсаған. Мысалы, атақты «Ғылым таппай мақтанба» деп
басталатын өлеңіндегі ғылым деп тұрғаны – сөздіктерде көр-

сетілгендей, «жаратылыстың, қоғамның, ойлаудың даму
заңдылығын білу жүйесі және жеке білім тараулары» (Абай
тілі сөздігі, 1968, 183-б.) емес, «сауатты болу, білім алу, оқу»
деген жалпы мағынада. Мұны ақынның білім-ғылым деп қос

сөз түрінде де келтіруі оның жалпы «білім» деген ұғымда
жұмсалғанын айқындай түседі.
Қазақ халқы үшін ағартушылық идеясын ұсыну – Ыбырай
Алтынсарин мен Абайдан жүйелі түрде басталса, кейін оны

XX ғасырдың басында Ахмет Байтұрсынов пен Міржақып
Дулатовтар жалғастырып әкеткені белгілі. Демек, ағарту-
шылықты уағыздау – Абайдың да басты мұраты. Білім, ғылым,
оқу сөздерінің ақын тіліне ең жиі оралғандығы – тақырып пен

тілдің үндесуі болып табылады. Ал мазмұн мен түрдің сәйкес
келуі – Абайдың сөз таңдауда ұстаған басты принциптерінің
бірі.
Әдетте бұрынғы қазақ өлеңдерінде кездескенімен, жиі кө-

рінбейтін қайғы (66 рет), қулық (32), иттік (7), қорлық (19),
қызық, (72), мақтан (56) сияқты сөздерді Абай таңдап алып, жиі
жұмсағанда, тағы да ақын айтпақ идеясының тілдік көрінісін
танытады. Бұл қатардан қайғы мен қызық сөздерінің жиілігі

көзге түседі. Әр адамның тіршілігінде жиі кездесетін үлкенді-
кішілі уайым-қайғының үстіне, заманын, айналасын ойлаған
күйініш сезімі қосылғанын білсек, «бір қайғыны ойласаң, жүз
қайғыны қозғайды» деп шынын айтқан Абайдың бір басын­

да қайғы-қасіреттің аз болмағанын көреміз. Сондықтан оның
тілінде қайғы жеу, қайғы басу сияқты үш-төрт реттен келген
тіркестерден өзге, жеке тұрып қолданылған қайғы тұлғасын
60-тан астам рет кездестіреміз. Бұл – ақынның жан даусын

тілмен, сөзбен, сөздің активтігімен танытуы.
Көп сәтте қайғы сөзіне антоним болып келетін қызық
сөзі де Абай қаламына 72 рет іліккен. Ол да заңды. Қайғы
сияқты қызық та әр адам өмірінде жиі ұшырасады. Қайғыра

тұрып өлең тілінде қызықтың түсін түстеп, атын атап кеткен:
«Құдай-ау, қайда сол жылдар, Махаббат, қызық мол жылдар»
деп жастық шақтың әдемі кезеңін бір жырласа, құс салып,
ит жүгіртуді «ешкімге зияны жоқ өзім көрген бір қызық ісім

екен сұм жалған-да» деп тамашалайды. Сірә, қызықтай білген
адамға өмірінде қайғыдан қызық көп болмақ. Сондықтан ақын
баланың жақсысын да, тіпті қатын-баласы, досын да, татулықты
да кемді күндегі қызық дәурен деп таниды: «Қызықтан өзге

қалсаң бос, Қатының, балаң, досың бар», – дейді.
Тегінде Абай – уайымшыл емес, өмірді сүйген, тамаша­
лай білген, әр нәрсеге үмітпен қарап білген суреткер. Мүмкін,
сондықтан да Абайда жақсы сөзі 130 рет, жаман сөзі 46 рет,

жақсылық сөзі 33, жаманшылық сөзі 18 рет, дос сөзі 60,
достық 28 рет қолданылса, дұшпан 18-ақ рет, өмір 113, өлім
26 рет аузына үйірілген болар. Әрине, бұл – сырттай қарағанда
көзге түсетін сандық өлшем бойынша топшылағанымыз.

Сөз қолданыстың өзге де факторларын есепке алсақ, бұл
тұжырымымыздың жібі бостау көрінер, дегенмен статистика
мәліметінің де (сөз санына қараудың да) маңызы барын ескеру
қажет.

Статистиканың мәліметі Абай кезеңіндегі қазақ әдеби тілі
нормасынан да хабар береді. Мысалы, Абайда әйел сөзі 8 рет,
қатын 41 рет, ұрғашы сөзі 4 рет қолданылған екен. Демек, күні
кешеге дейін Абай заманында әдеби норма ретінде көрінетін

вариант қатын сөзі екен, арабтың әйел сөзі әдеби нормаға енді-
енді ене бастағанға ұқсайды.
Абай – әлеумет, халық, ұлт мүддесін кеңінен сөз еткен ақын.
Оның әлеуметтік тақырыптарға баруы өзіне дейінгі барлық

ақындардан асып түседі. Өз заманын, заманындағы қазақ
қоғамын, сол қоғамдағы саяси-әкімшілік, заң-сот құрылысын,
экономикалық тұрмыс-тіршілігін тарихшыларша баянда­
майды, ақын болып суреттейді. Суреттеу арқылы жаманына

күйінеді, жақсысына сүйінеді. Сондықтан ақын заманының
әлеуметтік картинасын беретін, сол кездегі жалпыхалықтық
тілде актив қолданылған сөздер Абай тілінен де кең орын
алған. Олар: болыс, болыстық, шаруа, сайлау, сайлану, шар,

жарлы, жалшы, кедей, жалға жүру, сауда, саудагер, сату,
бақал, бақалшік, кәсіп, ұрлық, қу, қулық т.т. Бұлардың ішінде
«айлакер» мағынасындағы әлеуметтік топ атауы қу сөзі 37 рет,
тағы бір әлеуметтік топ атауы ретінде XІX ғасырда жанданған

тентек сөзі 17 рет, Абай заманында етек алған құбылыс атауы
ұрлық сөзі 18 рет бір ақынның тілінде кездесуі оның тілінің за­
ман айнасы болғандығын танытады.
Бұл сөздердің көбі XІX ғасырдың ІІ жартысындағы Абай­

дан өзге суреткерлерде де қолданылған заман неологизмдері
(жаңа сөздері). Бұларды Абай тек заман келбетін суреттеу
үшін емес, осы құбылыстарды атай отырып, «түзетпек едім
заманды, өзімді тым-ақ зор тұтып» деп өзі айтқандай, зама­

нын түзету үшін қолданған. Бұл ретте ақын, әсіресе болыс,
атшабар, қу, ұры-қарыларға «қырғидай тиеді», олардың ат­
тарын атап қоймайды, портреттерін береді, қылықтарын ше­
бер тілмен сынайды, олардан қалың жұртты безіндіреді, за­

манын сөйтіп түзетпек болады. Ақынның одан басқа шарасы
жоқ: қаруы – тілі, соны жұмсайды. Осы себептен ақын тілінде
саяси-әлеуметтік, экономикалық салалардың атаулары кеңінен
орын алған, олар тек атауыш қызметін емес, суреттеу қызметін

атқарып, ақынның сөз қолдану шеберлігін де көрсетеді.
Абай тілінің өз заманындағы лексикалық нормадан шыға-
тындығын мынадай фактілер дәлелдейді. Бұл күнде әдеби нор­
ма болып саналатын немесе жарыспалы тұлғалардың ішінде

жиірек қолданылатын сөздер Абайда жоқ болып шығады.
Мысалы, қазірде терминдік дәрежеге көтеріліп, активтен­
ген адамгершілік сөзі Абайда жоқ, оның орнында адамдық,
адамшылық варианттары қолданылған. Сондай-ақ қазіргі

әдемілік сөзі жоқ, бұл мағынаны Абай әдемішілік деп береді.
Осы қатарға жаманшылық, әурешілік, бұзақышылық сөздерін
жатқызуға болады, яғни Абай тілінде жамандық, әурелік,
әурешілдік, бұзықтық тұлғалары жоқ. Қазіргі қазақ әдеби

тілінде көбінесе стильдік мақсатта жұмсалатын зайып, жұбай
сөздерін Абай қолданбаған, олардың орнына жар (39 рет) және
қатын (бұл мағынада 21 рет) сөздері келеді. Күллі (8), барлық
(13), бүкіл (1), тамам (4) синонимдерінің ішінде ең активі –

сөзін Абай бір-ақ рет жұмсаған. Синоним болып келетін қыл-
мен ет- деген көмекші етістіктердің алдыңғы варианты жиірек
қолданылған: қыл- 409 рет, ет- 123 рет келеді. Бұл – көмекші
етістіктердің ет- вариантының жандануы біздің заманымыз-

да, 30-жылдардан бермен қарай болғандығын көрсетеді. Қыл-
варианты Абайда да, Абайдың тұстастарында да, тіпті олар­
дан бергі Ахмет Байтұрсыновтардың тілінде де ет- тұлғасына
қарағанда әлдеқайда актив қолданылған.

Өте бір қызық факт – «нәрсе» мағынасындағы зат сөзі
Абайда жоқ, бұл тұлға тек «шығу тегі, негізі» мағынасында
келіп төрт рет қана жұмсалған. Бұл ұғымда Абай нәрсе сөзін
133 рет, нәсте сөзін бір рет қолдану арқылы берген. Сондай-

ақ бұл күнде жиі қолданылатын өте деген үстеу Абайда
мүлде жоқ, оның орнында бек (17), аса (1), тым (16) дым
(8) тұлғалары қолданылған. Бұл да бірқатар сөздердің (әйел,
зат, еңбек, өте т.б.) қазақ әдеби тілінде соңғы 50-60 жыл ішін-

де жанданып нормаға айналғанын білдіреді. Әрине, бұл сөздер
қазақ тілінде Абайға дейін де, оның тұсында да қолданыста
болған, бірақ жиі жұмсалатын актив қорға кірмеген.
Сөз статистикасының мәліметіне үңілсек, Абай тіліндегі

кейбір синонимдік қатарлардың мынадай қолданысын көре-
міз: Алла 133, Құдай 160, Тәңірі 43 рет келеді, демек, Абай­
да түркінің «өз Құдайы» Тәңірі сөзін ертеден енген парсының
Құдайы мен арабтың Алла-сы «жеңіп кеткен», бұл ұғымның

халық тіліндегі Жаратушы (7), Жасаған (1) варианттары да
көрініс тапқанмен, Алла мен Құдай сөздеріндей актив емес.
Халық кірме сөзі де – Абай заманында енді жандана бас-
таған сөз, оның түркілік (қазақтық) ел (179), жұрт (133) сөз-

дері бұрынғыша Абайда да әлі актив. «Жұмыс» мағынасын
осы сөзден гөрі (жұмыс 18 рет келген) еңбек (87), қызмет
(26) синонимдері жиірек береді. «Еңбек» мағынасын бейнет
сөзімен білдіру күні кешеге дейін орын алып келді, Абай­

да да сондай, ол бейнет сөзін «еңбек, жұмыс» ұғымында да
жұмсаған («Абай тілі сөздігінде» кейбір сөздердің түсінігі дәл
және толық емес: осы сөз мұнда «азап, қиыншылық, мехнат»
деп қана түсіндірілген). Мысалы, ақын-әке Әбдірахмандай

көрмедің» дегенде, Әбдірахманның қатар-құрбысының оған
тарттыратын азабын, қиыншылығын емес, артатын қызметін,
жұмысын айтып отыр. Әрине, бейнет сөзінің «азап, мехнат»
мағынасы да бар, бұл мағына көбінесе бейнет тарту, бейнет­

ке түсу, бейнет шегу сияқты тіркестерде көрінеді.
«Өлең тіліндегі сөз» тақырыбын қозғағанда, келесі назар
аударатын жайт – ақын тіліндегі сирек қолданылатын этно­
графизмдер мен бірді-екілі көне сөздер. Бұлардың көркемдік-

бейнелеуіш қызметі жайында өз алдына әңгіме болады. Бұл
жерде айтпағымыз – Абайдың сөздік қазынасында, сөз таң-
дауында кездескен, бұл күнде екінің бірі тап басып мағынасын
тани бермейтін этнографиялық атаулар сияқты пассив қордағы

сөздер.
Абай мағынасына күңгірт сөздерге аса үйір болмаған.
Қазірде көп қолданылмайтын этнографизмдердің тобы жүз
жылғы өткен ескілік киімі туралы жазылған өлеңінде кезде-

седі. Олар: дәндәку («кісенің оқшантаймен қатар тұратын
былғары қалтасы», бұл – «Абай тілі сөздігінің» түсіндірмесі,
190-б.), шидем шекпен («қой жабағысын сыртынан шекпен­
мен қаптаған күпі» – сонда, 700-б.), жарғақ шалбар («илен­

ген, жүні қырылма жұқа теріден тігілген шалбар»), мықшиған
етік («биік өкшелі, шоқима етік», 449-б.), құрысқақ (тобылғы
тиек), пыстан, («көпшіктің шетіне қағатын қалпақты шеге»,
506-б.). Бұл сөздерді ақын образ үшін емес, өз заманынан көп

бұрын өткен кезеңдегі қазақтардың киіну қалпын оқырман-
ның көз алдына елестету үшін олардың тура өз мағыналарында
жұмсаған. Бұл тұста біз үшін маңызды нәрсе – Абайдың ескі-
лік киімдерінің түрлеріне, олардың атауларына назар аударуы.

Бұл күнде сирек қолданылатын мұндай көне этнографизм-
дердің қатарына көшкен сөздерден Абай тілінде кездесетін-
дері деп ақшомшы («түйеге астық артқан керуен»), жыға
(бас киім), шонтай (қалта), аламандық (жаугершілік), абыз

(Абайдың өз түсіндіруінше, «әуелде шаман дініндегілердің
өз молдасына қоятын аты екен», ал жалпы «ақылгөй, көпті
көрген, көп білетін адам» деген мағынада қолданылады)
сияқты есім сөздер мен алқау («қолдау, жақтау, жарылқау»),

қысылу (?)»), қасыну («тиісу») тәрізді етістіктерді көрсетуге
болады. Бұлардың бірқатары образ үшін қолданылған. Мы­
салы, жыға сөзі «бағы таю» мағынасындағы бастан жыға
қисаю тіркесінде ғана келтірілген. Өлеңінде қолданылған абыз

сөзі де: сырты абыз бар, желғабыз бар – деген тіркесте келіп,
сыртынан қарағанда ақылман, білгіш көрініп, ішкі дүниесіне
келгенде желқуық, бос кеуде адам деген образды беріп тұр.
Сирек қолданылатын сөздердің тура номинатив мағынасын-

да жұмсалғандары да жоқ емес. Өлең тексі тек қана біртұтас
образдардан тұрмайтыны белгілі, демек, қажет жерінде сөздер
тура мағыналарында жұмсалады. Бұл да суреткер шеберлігінің
бір қыры болып табылады.

Абай тіліндегі, сырт қарағанда сирек, не көне, не жергілікті
сөз болып көрінетін қолданыстардың және бір тобын атауға
болады. Олардың бірлі-жарымы – жасанды неологизмдер
(арызшы, амалшылық, бәлсу т.б.) енді бірқатары – бадалық,

(мақтаныш), бату (өш, қас), қышыну (пәле іздеу), сырдаң
(сырғақ) сияқты сөздер. Бұлар, сірә, тілде бар, бірақ орнын та­
уып ілуде бір жұмсалар тұлғалар болу керек.
Абай – көптеген жаңа тақырыптарға барған немесе тақы-

рыпты жаңаша жырлаған ақын. Мысалы, адамның мораль-
дық бет-бейнесін сөз етуде, тіпті оның сыртқы портретін
беруде жоғары материя – философиялық толғаныстарға барған-
да, сондай-ақ табиғатты өлең тілімен суреттегенде, Абай

бұрынғы қазақ поэзиясынан өзге үлгіге көшеді: оның ой-тол-
ғаулары дидактикалық стильден аулақ. Ол ар-ұждан, мораль
жайын өлең тақырыбы етсе, соларға қатысты категориялар
жайында ой толғайды, сондықтан Абайға осы категориялар-

дың түсін түстеп, атын атау қажет болды. Нәтижесінде көпте-
ген абстракт есімдерді термин дәрежесіне көтеріп, қолда-
ныстарын жандандырды. Бірінші топта жоғарыда өзге қыры-
нан әңгіме болған адамдық, адамшылық, ғылым, ой, оқу, өнер

сөздерін көрсетуге болады. Бірқатар абстракт ұғым атауларын
өзі жасады.
Ақын (жазушы) тіліндегі жаңа қолданыстарды тілдік
(лексикалық) және стильдік неологизмдер деп айырып қарау

кетті атау қажеттігінен туады. Стильдік неологизмдер ондай
қажеттікпен емес, белгілі бір мақсатпен тек сол контексте
ғана қолданылады. Абайдың лексикалық неологизмдері деп
көбінесе қара сөздерінде кездесетін дерексіз ұғым атаула­

рын көрсетуге болады. Олар -лық, -лылық, -шылық, -мақ
жұрнақтарымен жасалған тұлғалар: өршілдік, қорғалауықтық,
қызықпақтық, күлкішілдік, тоқтаулылық, байлаулылық, сез­
бек, сүймек. Мысалы: Адамзатқа не керек: Сүймек, сезбек,

кейімек... Арымас әдет болды күлкішілдік.
Абайдың қызба бастық, әсем салдық, күлкі тоқтық, зор
болғандық, адам жаулағандық деген сияқты күрделі есімде-
рін де осы қатарға жатқызуға болады. Абай текстеріндегі жаңа

қайраттасу, әсемсу, жарамсақсу, ел керексу, жер тәңірісу,
еңбегі жоқ еркесу т. т. Бұлар – Абайдан басқалардың тілінде
жоқ сөздер.
Сірә, көркем шығарма тіліндегі лексикалық неологизмдер-

дің қолданысында да стильдік мақсат көзделуі мүмкін. Демек,
кейде бұл жаңа сөздердің жалпы тілдік немесе жеке авторлық
қолданыстар екенін айыру да қиын. Әдетте лексикалық не­
ологизмдер әдеби тілге еніп, жалпыхалықтық нормаға айнал­

са, авторлық неологизмдер тек сол контексте ғана орын алып,
көбінесе бірқолданар сөздердің қатарында тұрады.
Абай тіліндегі жоғарыда көрсетілген жаңа туынды тұл-
ғалардың көпшілігі жалпы әдеби тілде қолданылу мүмкінші-

ліктері бар сөздер (ғылымда оларды потенциалды сөздер
дейді) болғанмен, кейін белгілі бір номинативтік мағынада
жалпыхалықтық тіл қорына көшпеді.
Зерттеу желісіне орай қайталап айтатынымыз Абай өлең-

дерінің негізгі тақырыбы – адам, оның психологиялық күйі,
қимыл-харекеті, ішкі, сыртқы портреті екендігі. Бұл тақы-
рыптарды Абай бұрынғы ақын-жырауларша жалпы констата­
ция немесе сол адамға қарата айтылған дидактикалық үгіт-ақыл

түрінде қозғамайды, ол адамның сын-сипат, іс-әрекеттерін
нақты суреттейді, әр іс-қимыл, мінез-құлықты жеке-жеке дәл
атау түрінде жырлайды. Сондықтан адамның психологиялық

Мысалы, сүйіскен жастардың ішкі көңіл күйлерін суреттеу
үшін суыну, ысыну, бос шошу, жүрегі лүпілдеп, саусағы суыну,
иықтары тиісу, көздері төмендеу сияқты сөздерді өлең тіліне
қосады. Бұлар – нақты сурет беретін сөздер.

Абай поэзиясында жалпы толғаныспен қатар, нақты кар­
тинаны берудің де кеңінен орын алуы тағы да оның шы-
ғармашылық ерекшелігі болса, мұның тілдегі көрінісі нақты
қимыл-қозғалысты, іс-әрекетті, сын-сипатты білдіретін сөз-

дерді өлең тіліне еркін енгізуі болып табылады. Мысалы,
«Аттың сыны» деп өзіміз ат қойып жүрген «Шоқпардай кекілі
бар, қамыс құлақ» деп басталатын өлеңіндегі жылқының ке-
кілі мен құлағынан бастап көтендігіне шейін бүкіл сыртқы

түр-тұрпатын атайтын сөздердің шоғырымен келуі осы өлең-
нің мазмұны мен стиліне сай болып тұр. Немесе құс салып,
ит жүгірткен аңшылық туралы «Қансонарда бүркітші шығады
аңға» деп басталатын өлеңіндегі бүркіттің түлкіге түскен

картинасын, құсына мәз болған аңшының «сілке киіп ты-
мақты, насыбайды бір атып» көңілі жайланған пішінін бейне
қылқаламмен салған суреттей көз алдымызға елестетеміз. Де­
мек, мұнда да бүркітші, аңшы, қағушы, қыран құс, томаға,

түлкі және аузын ашып қорқақтау, тісін қайрау, қанат, құй-
рық суылдау деген сөздер өздерінің тура номинатив мағы-
насында өлеңге қатыстырылады. Бұрынғы қазақ поэзиясында
мұндай сөздер көбінесе образ үшін алынатын-ды. Мысалы,

Махамбет: «Мен ақ сұңқар құстың сойымын» немесе «то-
мағалы сұңқар мен едім» десе, мұндағы ақ сұңқар, томаға
сөздері сол құсты, оның томағасын суреттеу үшін емес,
кейіпкердің портреті үшін қолданылған.

Бұрынғы қазақ поэзиясы тіліне тұрмыстық сөздер өздері-
нің тура мағынасында келіп, белгілі заттарды атау үшін емес,
образ үшін қолданылатын болса, Абай да бұл тәсілмен қатар,
тұрмыстық қарапайым (экспрессивтік бояуы жоқ) сөздерді өз

мағынасында жұмсау кеңінен орын алады. Мысалы, Бұқар
жырау «Керей, қайда барасың?» деп, бұл руға «сен бұзау
терісі шөншіксің, мен өгіз терісі талыспын» дегенінде ыдыс-

аяқ атаулары болып табылатын талыс, шөншік сөздерін қол-
данғанда, әңгіме осы ыдыстар туралы емес, сол ыдыстарға
теңеп көрсеткен әлді, әлсіз (үлкен, кіші – көп, аз) рулар тура­
лы болып тұр: керей, сен бұзау терісінен жасалған кішкентай

шөншік сияқтысың сенімен белдесіп отырған мен – арғын
зормын, өгіз терісінен жасалған талыстаймын деп тұр. Ал
Абай болса, қыстың басындағы қазақ аулының көрінісін бе­
руде кедейдің қатыны тоңған иін жылытып, тонын илеп,

бүрсең қағып шекпен тігер дейді, мұнда и де, тон да, шекпен
де өздерінің тура мағынасында келіп тұр, өйткені бұл жердегі
әңгіме – осылардың өздері туралы, дәлірек айтсақ, терінің
иін жібітіп, тонын илеп, одан шекпен тігіп отырған кедей

сорлының үй іші көрінісі. Сол көріністі беру арқылы ақын қазақ
аулының әлеуметтік топтарының өз заманындағы хал-күйін
суреттейді. Мұндай мысалдардың бірнешеуін келтіруге бола­
ды. Тұрмыстық сөздердің поэзия тілінде тура мағынасында

жұмсалуы – өлеңнің тақырыбына, сол тақырыпты толғау
мәнеріне, шығарманың жанрлық сипатына тікелей байланысты
екенін Абай шығармашылығы айқын көрсетеді.
Әдетте ақын бір нәрсені баяндамайды, суреттейді дейміз.

«Қараша, желтоқсан мен сол бір-екі ай» деп басталатын
өлеңінде Абай қыстың басы, күздің жуан ортасындағы қазақ
аулын суреттейді, ол сурет үшін сол ауылдағы бай мен кедейдің
тұрмыс күйін көз алдымызға елестетеді. Ақын мақсаты – ай­

наласы киіз тұтқан бай үйінің жылы екенін, отыны жоқ кедей
үйінде жас баласы мен кемпір-шалы тоңып, «талтайып, отқа
қақтана алмайтынын» баяндау емес, соларды суреттеу арқылы
өзі таныған әлеуметтік теңсіздікті көрсетіп, қазақ халқының

қалың бұқарасының сол кездегі кешіп отырған күй-халіне деген
күйінішін айту, ақын ретінде әлеуметтік үнін білдіру. Бұл үнді
естіртуде енді бұрынғы ақын-жырауларша фактіні констатаци­
ялау (барын көрсету) және жалпы насихат-ақыл стилін қолдану

білдірудің жаңа тәсілін ұсынған Абай сөз қолданыстың жаңа
амалдарына барады: бай мен кедей тұрмысының нақты карти­
насын беру арқылы әлеуметтік диссонансты (кереғарлықты)
көрсетеді, ал тұрмыстың нақты суреті «тұрмыстық» сөздерді

өз мағынасында жұмсауды қажет етеді. Міне, сырт қарағанда,
Абай тіліндегі ет (ет әпер деп жалшы баласынын шешесіне
қыңқылдағаны), бұрқылдаған самаурын, салтанатты байлардың
астына төселген кілем, енесіне иірткен шуда жіп, кемік сүйек,

сорпа-су т. т. сөздер әдетте өлеңге қатысуға «правосы жоқ» бо­
лып көрінгенмен, Абай қолданысында өз орындарында тұрған
және қажетті дүниелер болып тұр. Сөз таңдаудың бұл ретінде
де Абай біліктілік танытқан.

Ақын «қара дүрсіндеу» тұрмыстық сөздер түгіл, «дөрекі-
леу» ауызекі тіл элементтерін қолдануға барады. Проф. Құдай-
берген Жұбановтың сөзімен айтқанда, «суретті ойдағыдай
күшейтіп жіберетін болса, Абай [сөздің] ондай-мұндай ерсі-

лігіне, әдепке шеттігіне де қарамайды». Сондықтан Абайдай
сөз шеберінің қазақтың поэзия тілін асқақтата, қазақ сөзінің
небір асылын жарқырата ұсынған ақынның тілінен жағымсыз
қимыл атаулары болып келетін тарқылдау, барқылдау, сал­

пылдау, бұртаңдау, бүксіту, бықсыту, қоқсыту, былшылдау,
далақтау, жыртақтау, тоңқаңдау, шертию сияқты етістік-
тердің немесе қыртың, тыртың, қиқым сияқты «сұрықсыз»
мағынадағы сөздердің бір өлеңде я болмаса өлеңнің бір бөлі-

гінде шоғырымен қолданылуы былай тұрсын, тіпті әйелге
қарата айтылатын қаншық сөзін де, боқ, көт сөздерін де кез-
дестіреміз.
Сырт қарағанда, мұндай сөздер поэзия тілін «тәтті» етіп

тұрған жоқ сияқты, күлтесі көз тартатын раушан гүлінің
сабағына біткен тікенектерге ұқсайды. Сірә, раушан гүлі жа­
рып шығып, құлпыруы үшін табиғат шіркін тікенектерді де
керек етіп жаратқаны сияқты өлең тілі тұтасымен көңіл толты­

ру үшін поэзия табиғаты керек жерінде «ащы-тәтті» сөздерді
шебер қолдануға да баратын болар. Құлаққа түрпідей, ауызға
қышқылдай тиетін мұндай «дөрекі» сөздердің Абайдағы
қолданысы стильдік мақсатпен орнымен келгендер (ғылым

тілімен айтқанда, мотиві-уәжі барлар) болып табылады.
Ақын тілінің көркемдік құны сұлу, «тәтті» сөздердің ғана
шоғырымен танылмайды. Ақын тілін сөз еткенде, көркемдік
пен шеберлік қатар әңгіме болмаққа керек.

Ауызекі сөйлеу тілі элементтерінің Абай өлеңдеріндегі
көрінісі жеке сөздердің қатысуымен шектелмейді. Күнделікті

тұрмыстық сөйлеу мәнері Абайдың бір-екі шумақтан тұратын
немесе шағын болып келетін Шәріпке, Көжекбайға, Назарға,
Күлембайға, қара қатынға, Күйісбайға, Дүйсенқұлға арнаған
өлеңдері мен Баймағамбет қатынының атынан шығарылған

өлеңде, «Әйелің – Медет қызы, аты Өрім», «Бөстегім, құтылдың
ба Көтібақтан» деген экспромптарында көрінеді. Бұларда жеке
сөздерінен бастап, айтылмақ ойды білдіру стиліне дейін ауызекі
сөйлеу тілінің табы сезіледі. Мұндағы байға жарып көрмеген

[қатын]... көрінген ит кетеді бір-бір сарып... шіркінде ес бол­
майды сезет деген... ала жаздай байың кеп бір жатпайды...
бүйтіп берген балаңды берген Құдай, өзің ал... бір боқты тағы
бас та және сүрін... сияқты сөз орамдары қатар-құрбылар

арасында немесе айналасындағы жағымсыз қылықтарына
ренжіген, оны сынаған адамның аузынан күнделікті сөйлеу
үстінде қолданылатын «дөрекілеу» сөз саптаулар.
Жалпы әдеби тіл әдетінен, одан қалды поэзия тілінен орын

алмауға тиісті мұндай қолданыстар – көрсетілген өлеңдерде дәл
орнымен келген, уәжді элементтер. Бұл да өлеңнің мазмұны мен
түрінің (тілінің) үйлесімінен туған, ақын шығармашылығын
әр қырынан көрсететін құбылыс. Демек, Абай ауызекі сөйлеу

тәжірибесінен әдейі алынған сөз таңдаудың тағы бір үлгісін
көрсеткен.
Ауызекі сөйлеу нормасының қарама-қарсысында кітаби
тілдік сөз ұсыну тұрады. Абай тұсындағы «кітаби тіл» дегеніміз

ол тіл «шағатай тілі» немесе «түркі» деп аталатын ортаазиялық
ортақ жазба дәстүрдің негізінде қалыптасқан тіл болғандықтан,
мұның қазақ төл әдеби тілінен өзгешеленетін белгілері бол­
ды. Ол белгілердің бірі – халық тіліне енбеген, көбінесе діни

мазмұнды немесе абстракт ұғым атауы болып келетін араб
сөздерінің едәуір мол қолданылатындығы болатын. Абай өлең
тіліне, әсіресе прозасының тіліне бұл элементтерді де таңдай
білген. «Шығыс ақындарынша» жазған «Иүзі раушан, көзі

гауһар», «Фзули, Шәмси, Сәйдали», «Әліпдек ай йүзіңе ғибрат
еттім» деп басталатын атақты үш өлеңін былай қойғанда, таза
«қазақы» өлеңдерінде Абай араб және парсы сөздерін белгілі

бір стильдік мақсатпен әдейі таңдап алады. Мысалы: «Мал
мен бақтың кеселі ұя бұзар, Пәруардигәр жаратқан несін жан
қып» деген өлең жолдарында өлшем үшін Құдай, Алла, Тәңірі
деген синонимдердің біреуі де келмей, төрт буынды сирек

сөз пәруардигәр деген парсы тұлғасын қолданылып тұр. Ал:
Біріңді бірің ғиззат, құрмет етіс – деген өлең жолында құрмет
сөзіне мағынасы жуық арабтық тұлға ғиззат (қазақша вариан­
ты ізет) сөзін таңдауда қадір-құрмет дегеннің бір варианты

ретінде ғиззат-құрмет деп беру үшін алған.
Сірә, Абай аса көп қажеті жоқ жерде де ара-тұра араб
сөздерін өлең тіліне енгізіп отырған, бұл – заманына берген баз
болу керек, өйткені Абай тұсында қазақ әдеби тіліне жазба си­

пат беру үшін кітаби тілдік элементтерді пайдаланып қою шарт
болған. Сондықтан оның «Ғылым таппай мақтанба» деп баста­
латын өлеңіндегі: «Жамандық көрсең, нәфрәтлі, Жақсылық
көрсен, ғибратлы» деген жолдарындағы нәфрәтлі, ғибратлы

сөздері, «надандар баһра ала алмас» дегеніндегі баһра сөзі осы
ыңғаймен көрінген.
Ал ақын өлеңдеріндегі ғанибет, махрұм қалу, иждиһат,
михнат, ұддасынан шығу, пір, ғапыл, махаббат, ғадауат

сияқты сөздерді сол кезеңдегі қазақ әдеби тілінің нормасы
деп тану керек. Бұлардың бірқатары қазақыланған тұлғада
халық тілінде кеңінен қолданылатындар; ғанибет, махрұм
қалу, меқнат, мақұлық, үдде (үде), ғапыл т. т. Абай тұсында

мұсылманша, сауатгы адамдармен қатар, намаз оқып, Алла­
ны хақ деп таныған қарапайым қазақтар үшін де пір, парыз,
мінәжат, рақым, бақи, фәни, махшар, тағлим сияқты араб,
парсы сөздері жат болмаған. Демек, оларды таңдап алып, өлең

тіліне қатыстыруы заңды.
Абай өлеңдерінің ішінде жанры жағынан аса бір қызық
шығармалары «Жігіт сөзі» мен «Қыз сөзі». Екі өлең де
жастардың бір-біріне жазысқан хаттары деп ұсынылған:

жігіт сәл еркіндеу, қызға сен деп қарата сөйлейді, тілі де ауыл
мырзасының өзімсінген стилін (мәнерін) танытады, ал қыз
болса, тәрбиелі, ибалы, сөзін сіз деп бастайды, бірақ ол да
еркін өскен құрбысына наз арта алатын сауатты қыз («кірсе

ішіңе, оқи бер... мұны оқыса, кім танып» деген сөздеріне назар
аударалық), сондықтан оның хатынан бұрыннан қалыптасқан
сабаз, баж сөздерінің кітаби тұлғаларын (шаһбаз) көреміз.
Абайдың араб сөздері біраз шоғырланған өлеңі – «Алла де­

ген сөз жеңіл» деп басталатын төрт шумақтық шағын өлеңі мен
«Алланың өзі де рас, сөзі де рас» деген өлеңі. Алдыңғысында
ақын Алла сөзінен бастап махаббат, тағрип, шүбә, мәужүр,
куаһ, хаус, мүтәкәллимин, мантиқин деген араб сөздерін

таңдап жұмсайды. Соңғы өлеңде мұсылман дініне қатысты
ондаған араб сөзін әдейі келтіреді. Олар: амантү, уәктүбиһи,
һаби, тағриф, әһли китаб, нәфсі, иман, тағат, тахқиқ, тасдиқ,
хақ, руза, намаз, зекет, хаж, ғибадат, хүснизән, пайғамбар,

мү’мин,құран, тә’уилі, нәфа, му’мин, бенде, мүнафиқ, кінә
сияқты кейбірі қазақтың тіліне еніп, сіңіскен (Хақ, бенде, нәпсі,
иман, ораза, намаз, зекет, пайғамбар, құран, кінә), ал кейбіреуі
халық тіліне енбеген, мағынасы қалың жұртшылыққа түсініксіз

сөздер. Бұларды Абайдың қолдануы тағы да стильдік мүддеден
шығып тұр: «Алланың өзі де, сөзі де рас» дегенді тақырып
етіп алған ақын «му`мин болсаң, әуелі иманды біл» деген иде­
яны ұсыну үшін, сол иманның негізін мұсылман дінінің «өз

сөзімен» (араб сөздерімен) танытады. Демек, Абайдың бұл
жердегі араб сөздерін таңдауы тақырып пен тіл үйлесімін
көздеуге бағынған.
Міне, ұлы ақынның білдірмек ойы мен таңдаған тақы-

рыптарына сай сөз таңдау принциптері мен амалдары осын­
дай. Ал сөз таңдаудың ең зор қажеттігі көркемдік-эстетикалық
мақсатты көздеуге қатысты болады. Әрі қарайғы әңгімеміз
осы орайда болмақшы, яғни «текст түзу» деген категорияны

сөз етіп, бұл реттегі сөз таңдаудың, Абай тіліндегі көрінісін
бермекпіз, сондай-ақ синоним, антоним тәрізді лексикалық
топтарды Абайдың қалай пайдаланғаны, олардың қайсысын
қалайша таңдағаны әңгіме болады, осы тұста тілге үйіреміз.

Сөз сөзге жарығын да түсіріп тұрады,
көлеңкесін де түсіріп тұрады.
(Ғабит Мүсірепов)
Текст түзу – қазақ филологиясында бұрын-соңды әңгіме

болмаған тақырып. Ал, шындығында, бұл – көркем шығарма
тілін, автордың поэтикалық тілін талдауда кеңінен сөз болуға
тиіс мәселе. Себебі көркем шығарма, оның ішінде поэзия
дүниесі сөздерден өрілетін болса, яғни сөздерден шығарма

тексі түзілетін болса, сол түзілістің қыр-сырын ашу қажеттігі
туады.
Текст түзу (орыс ғылыми әдебиетінде – текстообразование)
термині жалпы «текстің пайда болуына қатысты айтылмайды,

ол – поэтикалық контекст» деген ұғымға байланысты сөз бо­
латын құбылыс. Поэтикалық контекст көркем шығармадағы
сөздердің бір-бірімен қарым-қатынасқа тусуімен, сондай-
ақ ырғақ пен әуеннің, дыбыстардың бір-бірімен ұйымдасуы

арқылы жасалады.
Текст түзілісінің өзіне тән шарттары болады. Кез келген
көркем шығармада немесе оның кез келген тұсында текст түзіле
бермейді. Қазақ көркем сөзінде текст түзудің айқын көрінісі

Абай өлеңдерінен басталады деуге болады. Текст түзілісінің бір
белгісі – шығарманың бір бөлігінде немесе бір өлеңнің өн бой­
ында мағыналары бірін-бірі айқындайтын, модальдық реңктері
біртектес сөздерді шоғырлап беру. Модальдық реңк дегеніміз

сөйлеушінің (жазушының, ақынның) айтылған ойға жағымды,
жағымсыз көзқарасын білдіретін мағыналық реңк, ол реңк
жеке сөздердің өз бойларында (лексикалық мағынасында) да
болады немесе шылау, одағай, көмекші есім, көмекші етістік,

етістіктің рай тұлғалары, сын есімнің шырай тұлғалары, дау­
ыс әуені (интонация) сияқты лексика-грамматикалық құралдар
арқылы да беріледі.
Абай өлеңдегі сөздің белгілі бір стильдік (поэтикалық)

мақсатты өтеуі үшін сол текстегі өзге сөздерге «арқа сүйеуі»,
яғни бір-біріне «қызмет көрсетулері» керек екендігін де жақсы

сезеді. Сондықтан көптеген өлеңдеріндегі сөздер қай сөз табы­
на жататындығына қарамастан, мағыналық реңктері біртектес
(мысалы, бірыңғай жағымсыз) немесе тақырыптас болып
келеді. Айталық, өз заманындағы қазақ қауымының жағымсыз

мүшелерін – «Құдай атып қойған жұртты» суреттейтін «Бай­
лар жүр жиған малын қорғалатып» деген шағын өлеңіндегі
сұм-сұрқия, қу, білгіш деген зат есімдерден бастап, Құдай ату,
сілесі қату, бұғып-шату, есіру, ісіп-кебу, қабару, ит ырылда­

ту деген күрделі етістіктер – бәрі де жағымсыз адамдарды,
жағымсыз эмоция тудыратын іс-әрекеттерді атайды. Жағымсыз
реңк бұл сөздердің лексикалық мағынасының өзінде бар, соны­
мен қатар мұндағы етістіктердің көбі жағымсыз экспрессияны

күшейте түсетіндер: сұм-сұрқия, қулар жоқтан-барды жай айта
салмайды, бұтып-шатады, құр мақтанбайды, есіреді, жай
шығынды болмайды, шығынға белшесінен батады, қу, білгіш
атанбаққа жай құмар болмайды, оларды Құдай қалжыратып,

құмар қылады. Демек, бұл көрсетілген сөздердің әрқайсысы
экспрессоид болып келсе, олар шағын бір өлеңде шоғырланып,
сол өлеңде айтылмақ ойды әрі әсерлі етіп тұр, әрі өлең тұтас
бір жұмыр текст болып тұр, яғни «текст түзіліп» тұр.

Абайдың өз заманын, замандастырының кейбір топтарын:
болыс пен пысықтарды, кербез, керімдерді, бойы былғаң,
сөзі жылмаңдарды ашық сынауға, ащы тілмен мысқылдап
әшкерелеуге, өз сөзімен айтсақ, «заманын түзетпекке» барған

өлеңдерінде текст түзу – тақырыптас, модальдық реңктес
сөздерді таңдап, бір өлеңде топтап келтіру өте-мөте көзге түседі.
Олардың бейнесін дәл және әсерлі етіп беру үшін оқырман
сезіміне ерекше әсер ететін сөздерді поэтикалық құралға ай­

налдырып қана қоймайды, бұл сөздерді бір өлеңге топтасты­
рып, бір-біріне әсерін тигіздіріп, олардың экспрессивтік болу­
ын қалыңдата түседі.
«Болыс болдым, мінеки» – Абай заманындағы болыс, ша­

барман, пысықтардың классикалық портреті. Мұнда осы
әлеуметтік топтың жағымсыз портреті олардың далпылдап,
жалпылдап, барқылдап, тарқылдап, лепілдеп, күпілдеп жүрген
қылықтары мен іс-әрекеттері арқылы көрсетілсе, бұл текстегі

келеді: мұнда ақын бейтарап мағынадағы беру етістігін емес,
тығындау сөзін таңдайды, бағынышты елін мықтап ұстау,
қатты ұстау деген сөздер ешбір бояусыз қалыпты іс-қимыл
атаулары болар еді, сондықтан бұлардың орнына ақын осы

өлеңнің жағымсыз портретті танытатын жалпы «үніне» сәйкес
мығымдап ұстау сөзін жұмсайды, сондай-ақ мұнда «сияз бар»
десе болыстың жүрегі жай ғана лүпілдемейді, суылдайды. Де­
мек, бұлардың бәрі ақын діттеген белгілі бір үнді беретін текст

құрап тұр.
«Өзге жұрттан ұялып, жұртым деуге арлымын» деген
Абай кейбір замандастарын адресін көрсетіп те (Күлембайға,
Көжекбайға, Көкбайға, Әсетке, қара қатынға, қатыны мен

Масақбайға, Дүтбайға т.б. өлеңдерін қараңыз), көрсетпей
де («Мәз болады болысың», «Қажымас дос халықта жоқ»,
«Тұлпардан тұғыр озбас шабылса да», «Қыран бүркіт не алмай­
ды салса баптап», «Бойы былғаң» деп басталатын өлеңдеріне

назар аударыңыз) «улы сия, ащы тілдің» ұшына алады: си­
паттайды, сынайды, әжуалайды әзілдейді. Бұл өлеңдердің
көпшілігінде, әрине, олардың жағымсыз қылықтарын сөз етеді.
Ол өлеңдердің текстері де көбінесе біртұтас болып түзіліп

келеді. Мысалы, Дүтбайға арнаған өлеңінде («Жылуы жоқ
бойының» деп басталатын) жылмию, құйтың ету, жылмаң,
пішінді болу, түсінің түксігін тырсиып салу, дөң айналмай
ант ату, ар жағы бүксіп, бықсып жату, сөзі мен өзі бөліну,

жын сықылды бұзылу, тұрлауы жоқ құбылу – осы қылық,
кимылдың бәрі 20 жолдық шағын ғана бір өлеңнің ішіне сый­
ып тұр. Бәрі де – бойының жылуы жоқ құр жылмиған адамның
портреті үшін таңдалып алынған текст түзуші образды сөздер.

«Қыран бүркіт не алмайды салса баптап» деген 12 жолдық
шағын өлеңі – нағыз сын, «басқа сая, жанға олжа дәнеңе
жоқ құр далақтап жүрген қайран еліне» айтқан зілді сөзі,
сондықтан сол елінің әрекет-қимылы ыржақтап күлу, күпілдеп

құсын мақтау, бос салақтап күні бойы шабу болса, қияға
самғаған қыранға жіберілген қарғасы қарқылдап, күйкентайы
шықылықтап не өзі алмайды, не қыранға алдырмайды. Ал­
легориямен келген бұл өлеңде образдар жағымсыз эмоциялы

«Қалың елім, қазағым, қайран жұртым» өлеңі де – жақсы
менен жаманды айырмаған өз халқына айтылған қатты сын.
Сынаған соң, әрине, жағымсыз жағы сөз болады ғой, сондықтан
«аузымен орақ орған өңкей қыртыңның, бас-басына би болған

өңкей қиқымның» қылықтарын танытатын тыртың, бұртың,
жыртың-жыртың күлу, пыш-пыш деу, бойларындағы тырқы
мен қылпы бір өлеңде айтылып, өңшең жағымсыз эмоция-
лы сөздердің шоғыры осы өлеңнің тексін түзіп, тұтас бір

модальдық өң берген.
Масақбайдың салақ қатынын суреттеу жалпы салақ әйел-
дерді сынауда да кішігірім бір ғана өлеңде келтірілген бықсы-
ту, бүксіту, қоқсыту, бүкшию, сексию, түксию, барқылдап,

тарқылдап, салпылдап тоқтау деген сөздердің бәрі де – се­
мантикасында жағымсыз мағына бар етістіктер, өйткені
Абайға бұл жерде «құрбыға қадырсыз» шыдамсыз байы ойбай
салып боқтап, қамшы мен жұдырыққа жүгіретін, «жүзінің нәрі

мен бойының сыны жоқ» қатыны төрінің қоқымын қоқсытып
отыратын жұбайларды сипаттау керек болып тұр. Бұнда да
текст түзіліп, ондағы сөздер бірін-бірі күшейтіп, жағымсыз
отбасының портретін тұтас етіп көрсетеді.

Әрине, текст түзу тек жағымсыз реңкі бар сөздердің бір
өлеңде шоғырлануы арқылы ғана емес, жалпы тақырыптас
сөздердің шоғырлануы арқылы да жүзеге асады. Тақырыптас
сөздер дегеніміз – бір тақырып төңірегіне топталатындар.

Олар әртүрлі сөз таптары және әртүрлі мағынадағы сөздер
болады. Мысалы, «өлең, поэзия» деген тақырып тобын сөз,
мақал, жыр, ақын, тыңдаушы, шешен сияқты есімдер, жазу,
оқу, тыңдау, жаттау, айту, мақалдау, сөйлеу, жырлау тәрізді

етістіктер, көркем, ұқыпты, ұқыпсыз, талапты сияқты сын
есімдер құрай алады.
Тақырыптық топпен текст түзуде сөздің жеке лексикалық
мағынасы ғана емес, контекстік мағынасының да рөлі бола­

ды. Жеке алғанда мағынасы жағынан бір тақырыпқа кірмейтін
сөздерді жазушы (ақын) қолданыста (контексте) стильдік коло­
рит құрайтын тақырыпқа орайластырып, мағынасын ауысты­
рып жіберуі мүмкін. Мысалы, «Бұралып тұрып» деп бастала-

(керім~ көрім) жалпы Абай тілінде жағымды мәнде келеді:
«Көбінесе ән басы келеді ащы. Кел, тыңда, деп өзгеге болар
басшы. Керім толғап тауысар қоңыр-күңгір, Со жеріне ойың-
мен араласшы». Керім сөзі – Абай өңірінде де жағымды

мағыналы сөз, ол «әдемі, әсем» дегенді білдірсе керек. «Шүкі-
ман сұлуды алғаш көргенде, Абайдың оны «керім, керім, ай
керім!» дегенінен атын Әйгерім атап кетіпті», – деп жазады
ғой Мұхтар Әуезов. Ал «Бұралып тұрып, Буыны құрып»

өлеңінде, бар болғаны 8 жолдық бір шумақта текстің жалпы
тақырыптық (жағымсыз портрет тақырыбы) және ассоциатив-
тік үніне (беретін әсеріне) сай топтастырылған әсемсу, сәнсу,
білгенсу, бәлсу, буыны құру, мұрнын қисайта тарту, керенау,

кердең сияқты сөздердің қатарына керім сөзін қосып жібереді,
демек, бұл жердегі керім сөзі керенау, кердең дегендердің
контекстік синонимі іспеттес қолданылған.
Тақырып жағынан үндес сөздердің шоғырлануы образдың

семантикалық-стильдік колоритін (бояуын) жасайды (колорит
дегеніміз – тұтас дүние ішінен бөлініп көрінетін ерекшелік
қой). Сөйтіп, тақырыптас сөздер де текст түзеді екен. Айталық,
«Сегізаяқ» – Абайдың ақындық, азаматтық ар-ұжданының

толғанысы, дүниеге, болмысқа деген көзқарасы, демек, бұл –
философиялық толғаныс, сондықтан мұнда негізінен дерексіз
ұғымдар сөз болады. «Сегізаяқта» ең алдымен «толғаныс»,
«поэзия», «сөз» деген ұғымдарды білдіретін қызыл тіл де­

геннен бастап, ой, әдет, қайрат, «өлең, толғаныс, пікір»
мағынасындағы сөз, мінез, насихат, өсек, нысап, ұят, дәулет,
нәсіп, еңбек, ар, өтірік, ұрлық, зорлық, тамағы тоқтық,
жұмысы жоқтық, қулық, сұмдық, қорлық, мақсұт, абиыр,

талап, ғылым, дерт, жалғыздық деген 40-қа жуық дерексіз
ұғым атаулары келтірілген. Бұларды бір өлеңде шоғырлап
беру арқылы ақын текст түзіп тұр. Ал бұл жерде текст түзудің
қажеттігі осы өлеңге толғаныс сипатын беруден туып отыр.

Абайдың поэзияның мәні, қызметі туралы жазған өлеңінде
өлең, ертегі, сөз, қызыл тіл, өнер деген зат есімдер «поэзия»
деген тақырыптық топ құраса, жазбау, жазу, сөзді ұғу, құлақ
тосаңсу, айтқанды ұқпау, айта беру, сөз айту, жамандау

қамтиды. Көкірегі сезімді, тілі орамды, көзі ашық көңіл, әсіре
қызыл сөз, түбі терең сөз, өлеңі бар өнерлі [інім], есіл өнер
сияқты сын есімдер де алдыңғы екі топпен үндес, бұлар да
«тіл, сөз, поэзия, өнер» деген тақырыпқа қатысты анықтауыш

сөздер. «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін» деген бұл
өлеңдегі ақынның айтпақ идеясын – поэзия туралы толғанысын
осы тақырыпқа қатысты сөздердің шоғырланып келуі білдіріп
тұрса, бұл жерде де осы шоғырлану арқылы тұтас текст түзіліп

тұрғанын көреміз. Мұнда сөздердің модальдық реңкіне қарай
топтасуы емес, тақырыптастыққа қарай шоғырлануы орын
алып тұр.
Сірә, текст түзуде грамматикалық тұлғалардың, әсіресе

олардың ұйқасқа қатыстырылғандарының да рөлі болатын
сияқты. Айталық, Абайдың «Сап, сап, көңілім, сап, көңілім»
деген өлеңі бес шоғырдан (тирададан) тұрады. Әр шоғырдың
грамматикалық тұлғалармен келуі әртүрлі: 1-шоғыр сұраулы

сөйлемдерден тұрады:
Сап, сап, көңілім, сап, көңілім,
Саяламай, сай таппай,
Не күн туды басыңа?

Күні-түні жай таппай?
Сен жайыңа жүргенмен,
Қыз өле ме бай таппай?
Әрі қарайғы шоғырлардың барлығында да сұраулы

сөйлемдер қатысып отырады. Демек, бұл өлеңнің тексін түзуде
грамматикалық құрылыс қатысқан.
Текст түзу – жетілген жазба әдебиеттің қөрінісі. Және ол –
қаламгердің зор талантын талап ететін құбылыс, өйткені текст

түзу үшін сөз топтарын, грамматикалық амалдарды таңдай
білу керек, әр сөздің лексикалық мағынасы мен модальдық
(ассоциативтік) өңін тап баса білу керек.
Әрине, Абай бұл құбылыстың теорясын да, текст түзудің

амалдарын да оқып білген емес, тіпті бұндай поэтикалық
категорияның бар-жоғынан білім жүзінде бейхабар. Бірақ по­
эзия бар жерде ақындық интуиция деген кім-кімде де, қай
кезеңде де орын алатыны даусыз. Абайды біз қазақ поэзиясын

суреткер деген тезис ұсынсақ, бұлайша тануымызға негіз бо­
латын – біз талдап отырған құбылыстар. Абай бұл орайда тек
жазба поэзия деңгейіне көтерілгенін ғана танытпайды, сөз да­
насы – поэзия данышпаны екенін де көрсетеді.

Көркем әдебиетте, оның ішінде поэзия тілінде сөзді таңдап,
талғап жұмсайтын, дәлірек айтсақ, жұмсататын саланың бірі–
синонимдер қазынасы. Жазушының (ақынның) сөзді сезіне
білуі, оның негізгі мағынасы мен мағыналық реңктерін айы­

рып тани білуі, сөздің беретін әсеріне (экспрессиясына) ден
қоюы – қысқасы, суреткерлік-тілдік шеберлігі айқын көрінетін
тұстардың бірі – осында, сондықтан Абай поэзиясы тіліндегі
синонимдердің қолданысын жеке әңгіме етуді жөн көреміз.

Өлеңнің эстетикалық құнын оның көркемдігі көрсетеді. Ал
көркемдік әр алуан амалмен жүзеге асады. Көркемдік, әрине,
тек сыртқы әсемдік емес. Сыртқы әсемдік деп тұрғанымыз –
образды сөздердің: эпитеттер мен метафоралардың, ұтықты

теңеулердің, арнаулы поэтизмдердің қолданылуы. Әрине, өлең
көркемдігі үшін олардың болуы – басты шарт. Сонымен қатар
көркемдік дегеніміз сыртқы (тілдік) көрінісі жоқ сәттерде де
жүзеге асып жатады. Айталық, синонимдерді таңдауда олардың

сол текске алынған қатары пәлендей экспрессивті немесе
көріне поэтизм болмауы да мүмкін, бірақ белгілі бір стильдік
мақсатпен келгенде, синонимдердің дәл сол таңдалған вариан­
ты ұтымды болып табылады.

Абай синонимдерді таңдауда нағыз ұтқырлық танытқан.
Тұлғалары бөлек, мағыналары жуық сөздер болып табыла-
тын синонимдер – поэзия тілінің ең бір қажетті құралы.
Синонимдік қатардағы сөздердің біреуін таңдап алу ақын-

ның айтпақ ойын (идеясын) дәл беру, ұсынбақ образды әсерлі
етіп шығару сияқты шарттарды жүзеге асырады. Синонимдер
бір-біріне сайма-сай мағынадағы сөздер емес, әрқайсысында
өзіне тән мағыналық реңкі бар, ұқсас мағыналы сөздер болса,

олардың қолданысы көркем әдебиетте, әсіресе өлең тілінде
ерекше орын алады. Өйткені поэзияда әрбір сөздің мағыналық
та, стильдік те жүгі ауыр келеді. Ғылым тілімен айтсақ, әрбір
ең шағын көркем контекстің экспрессивтік арқауы – сөз болса,

оның экспрессия тудыратын күші семантикасында: мағынасы
мен мағыналық реңктерінде. Демек, мағыналас сөздер өлең
тілінде бір-біріне тең түспейді, әрқайсысының өз қолданылу
орны, контекстік ортасы болуы қажет.

Синонимдерді таңдайтын тұстар әртүрлі: ұйқас жасауда
да ақын синонимдердің көмегіне жүгінеді, бір сөзді шағын
микротексте, яғни бір сөйлемнің ішінде немесе қатар келген
өлең жолдарында қайталамау сияқты қарапайым шеберлік

үшін де синонимдер қатары пайдаланылады (тек өлең емес,
прозада да бір жерде бір сөзді себепсіз қайталау жүрекке жылы,
құлаққа жағымды тимейтіні мәлім).

Бұл айтылған теориялық жайттарды оқып білмесе де,
Абайдың тілдік интуициясы (сезімталдығы) синонимдерді
шебер жұмсауға жол берген. Синонимдердің стильдік, конна-
тативтік, үдетпелік (градациялық) қасиеттері (қызметтері) бар

десек, оларды Абай тілінен көре аламыз. Синонимдер контек­
сте мағыналық контраст деп аталатын кереғарлық мән туды-
рып, оның оқырманға тигізетін әсерін – экспрессиясын күшей-
ту арқылы стильдік жүк арқалайды. Мысалы, Абайдың бала­

сы Әбдірахманның өлімінде оның жұбайы Мағышқа шығарып
берген жоқтауындағы: «Қызықтың заңғар басынан Қорлыққа
кеттім жығылып. Құдай қосқан қосақтан Жалғанда қалдым
жырылып. Қайғыңда қалдым қамалып, Қызығым кетті сыры­

лып» деген тармақтардың үш жерінде синонимдік қатарлардан
сөз таңдайды. Бірінші сөйлемде құлау мен жығылу деген
синонимдердің Абай екіншісін алады. Сырт қарағанда, ақын
тілдің әдеттегі нормасынан ауытқып кеткен сияқты, өйткені

адам биіктен құлар болар, жығылу – көбінесе өзі аяқ басып
тұрған жеріне құлағанда болатын қимыл атауы. Ақын бұл жер­
де Мағышқа «заңғар биіктен құладым» дегізсе, ол айтпақ идея­
ны бейтарап мәнде хабарлау болар еді, ал қызықтың (бақытты

шақтың) заңғар биігінен жығылдым дегенде әрі мағыналық
контраст пайда болып, бұл сөйлемнің экспрессиясы күшейіп
тұр, әрі биік деп тұрғаны – өз мағынасындағы биіктік емес, ау­
ыспалы мәнде келген сөз: бұл биік – Мағыштың Әбдірахман-

дай асылға жар болған бақыты, демек, өзінің өмірі. Мағыштың
қызықтың заңғар басынан жығылғаны – ең бақытты шағынан
айрылғаны. Сол сияқты келесі сөйлемде де Мағыш Құдай
қосқан қосағынан айрылдым демейді, жырылып қалдым дейді,

оның көріп келген қызығы жай өтіп кетпейді, сырылып кетеді.
Бұл жердегі, Абай таңдаған синонимдер – оқырман (тың-
даушы) сезіміне қатты әсер ететін, жоқтау тексіне экспрессив-
тік өң беретін қатарлар. «Қартайдық қайғы ойладық, ұлғайды

арман» деген өлеңінде «теп-тегіс аларман» замандастарын
сынағанда: «Бір атқа жүз құбылған жүзі күйгір, Өз үйінде шер­
тиген паңы құрсын» дейді. Мұндағы шертиген деген етістіктің
экспрессиясы өте күшті. 1954 жылғы басылымда бұл сөздің

болғанын айту қиын, дегенмен Абайдың стиліне салғанда,
шертиген синонимі ұтымдырақ: шертию дегеннің өзі де – жа-
ғымсыз бояуы қалың экспрессоид, ол да «маңғаздану» дегенді
білдіреді, ал шертиген адам жай маңғазданбайды, тіпті шама­

дан тыс шіренеді, өзін мүлде зор санайды.
Синонимдік қатарлардан экспрессивтік мәні күштілерін
таңдау Абайда жүйелі түрде келеді. «Мәз болады болысың
Арқаға ұлық қаққанға, Шелтірейтіп орысың Шенді шек­

пен жапқанға» деген өлең жолдарында «қолпаштау, мәз ету»
мағынасын беретін сөздердің экспрессоид синонимі шелтір-
ейтіп вариантын алады. Бұны таңдау кекесін бояуы қалың
сөз болғандықтан ұтымды, бұл сөз өзі «оңып тұрмаған»

болыстың портретін одан әрі мысқылдап көрсетеді. Оның
үстіне шелтірейтіп тұлғасы келесі жолдағы шенді шекпен де­
ген сөздермен аллитерация жасап тұр, сондықтан мәз етіп бір
орысың немесе қолпаштап қойып орысың деп айтудың орнына

шелтірейтіп орысың дегені екі бірдей стильдік жүк арқалап,
өлең үдесінен шығып тұр.
Синонимдерді қолдануда Абай ұстанған және бір тәсіл –
оларды өлеңнің бір жолында қатар келтіріп, градация (сөз

мағынасын бірте-бірте күшейту немесе әлсірету) арқылы оның
экспрессиясын арттыру. Бұл тәсілді ақын жүйелі түрде жиі
пайдаланған. Мысалы, «Сабырсыз, арсыз, еріншек» деп баста­
латын өлеңінде: «Өз үйіңде қипаңдап, Кісі үйінде күй таңдап,

Ақылы бар кісіні Айбаттайды, даттайды» дейді. Мұнда «жа­
мандау» мағынасындағы екі сөз: біреуі ғайбат – араб сөзі бол­
са, екіншісі – халық тіліндегі кәнігі даттау сөзі, екеуі қатар
келіп, осы образды үстемелеп тұр.

«Түзу кел, қисық, қыңыр, қырын келмей» десе, жолда үш
синоним түзу дегеннің антонимі (қарсы мағыналы сөз) болып,
бірін-бірі үстемелеп, айтылмақ идеяны күшейтіп тұр. «Кісі
алдында кірбеңдеп, Шабан, шардақ және шау... Тиянағым,

тұрлауым Енді кімге асылдым... Абайлаңыз, байқаңыз
Елдің жайы солай-ды... Әуелесін, қалқысын, От жалын боп
шалқысын... Тиянақсыз, байлаусыз байғұс қылпың»... сияқты
өлең жолдарындағы көрсетілген синонимдік қатарлардың

Мұндай мағыналас қатарлардың жоғарыда келтірілген жеке
лексикалық сыңарларын пайдаланумен қатар, Абай олардың
бірқатарын өзі жасайды немесе сирек сыңарларын іздеп тау­
ып алады. Мысалы, «Татулық пен тыныштықты қоңыр көрер,

кем көрер» дегенінде кем көру сөзіне синоним етіп, қоңыр көру
тіркесін жасап алған. Ал: «Бөтен елде бар болса, Ежеттесің,
сыйласың» дегенінде көпшілікке түсінікті сыйлас сөзіне сино­
ним етіп сирек қолданылатын ежеттес сөзін таңдайды.

Синонимдік қатарларды өлеңнің бір тармағының бойын­
да емес, қатар тармақтарда келтіріп қолдану ақын шеберлігін
қажет етеді. Бұл тәсіл де әрі бір тұлғаны қайталай бермеу
талабын орындаса, әрі өлеңнің сөздігін құбылтып, әсерін

күшейтеді. Мысалы: «Өлмектен басқа дауа жоқ Алланың салған
дертіне. Құтылмас құл жол таппас Иенің салған өртіне» деген
қатар тұрған төрт жолда Алла мен Ие сөздерінен синонимдік
қатар түзіп қолданған. Сол сияқты: «Қорқытпай орнықтыр

Шошынған жүректі» десе де қорқу мен шошу – мағыналық
бояулары ұштасатын сөздер. «Өтірік берген қағаздың Тауып
алып жалғанын» дегендегі өтірік пен жалған да осы топтан
табылады.

Етістіктер – мағына жағынан синонимдер қатарын түзуге
өте бір икемді сөздер. Абай бұл мүмкіндікті де бос жібермейді:
Сөз көбейді, ұлғайды... Тоқтамады, тұрмады Кетті ор­
тадан асылым... Осы өлеңде лексикалық синонимдермен

қатар контекстік немесе стильдік синонимдерді пайдалану –
поэтикалық тәсілдердің бірі. Абай тілінде бұл амал да сирек­
теу болса да орын алған. Мысалы, «Өтті, өлді, тағдыр жоқ
қайта келмек» деген жолдарда өлді мен өтті сөздерін тек осы

контексте ғана синонимдік қатар деп тануға болады, әйтпесе
өткеннің бәрі – өлгендік емес қой. Сол сияқты «Сайра да зарла,
қызыл тіл, Қара көңілім оянсын» дегеніндегі етістіктер де – екі
түрлі қимыл атаулары болғанымен, бұл контексте мағыналары

жуықтатылған қолданыстар: ақын көңілі зарлау үшін сайрай­
ды, сайрау арқылы зарлайды. Бұл етістіктердің арасындағы
қайталанатын да шылауын келтіруі де оларды мағына жағынан
шендестіріп тұр.

Синонимдік қатарлардың біреуін ұйқас үшін таңдау да
жоқ емес. Абай «намаз білмес пақыр» Абыралының портретін

берген өлеңінде: «Қирә, тін оқытып Көріп едім – шатылды»
дейді. Мұндағы шатылды – шатасты сөзінің синонимі, оның
тек шатасу емес, сол шатасудың нәтижесінде ұсталып қалу
(надандығын білдіріп қою) деген де реңкі бар, бірақ бұл жер­

де ақын дәл осы синонимді қолданғанда алдыңғы және кейінгі
жолдармен ұйқас құрау талабынан шыққан. «Мен жасымнан
көп көрдім Мұсылманды, кәпірді. Абыралыдай көрмедім На­
маз білмес пақырды. Қирә,тін оқытып Көріп едім – шатылды.

Ниет қыла білмейді не қылады нәпілді»...
«Ішім өлген, сыртым сау» деп басталатын өлеңіндегі: «Кісі
алдында кірбеңдеп Шабан, шардақ және шау» деген жолда­
рында ұйқасқа алынған шау сөзі де синонимдік қатардан таң-

далған болса, бұл да 28 жолдық бір өлеңнің сау~жау~
япырмау~дау... деп кете беретін біркелкі ұйқасы үшін алынған.
Бірақ бұл тәсіл өзгелерде де, Абайда да аса жиі қолданылмаған,
өйткені күшті ақын әдетте ұйқас іздеп қиналмайды, ал

қатарынан ондаған жолдарды бір ұйқасқа кұру – Абай үшін
қалыпты құбылыс. Бір өлеңге немесе өлеңнің бірнеше
тармағына (жолына) бір ұйқасты алу, яғни моноұйқас – Абайда
өлеңнің тұтастығын сомдайтын тәсіл. Мұндайда Абайдың өлең

ырғағына келгенде мықты ақын екендігі ғана көрінбейді, соны­
мен қатар сөз байлығы, сол байлықты айтпақ ойына (өлеңнің
тақырыбы мен мазмұнына) орайластыра жұмсау таланты
ғаламат екені байқалады.

Қазақ өлеңінің ұйқас суреті жағынан да, моноұйқасты
қолдану жағынан да Абай – теңдесі жоқ әрі кейінгілерге жол
салған ақын. Бұл жайында өз алдына жеке айтылды.
Абай синонимдердің мағыналық реңктерін айтпақ ойының

мазмұнына сай қолданады. Мысалы, бағу мен қарау сөздері –
синонимдер. Бірақ алдыңғысы «қарау» мағынасында кез келген
сөзбен тіркеспейді, өйткені бұл етістік деректі (материалдық)
затқа көз тігу деген ұғымды емес, дерексіз (абстракт) нәрсеге

көңіл қою (қарау) деген мағынаны білдіреді. Сондықтан
Абайдың: «Суретін көре алмассың көп бақпасаң» дегенінде көз
салатын, қарайтын нәрсе – құс салудың суреті (абстракт ұғым).
Келесі бір өлеңінде: «Өз хатыма өз көзім Ұялып, қорқып баға

алмас» десе, мұнда да «бағылатын» (қаралатын) – хат жазылған
қағаз емес, оның мазмұны.

Синонимдерді таңдауда олардың мағына жағынан нақты
немесе жалпылық ұғымдарды білдіруін, мағыналық қосымша
реңктерінің стильдік жүк жағынан жоғары (асқақ) не төмен
(пәс) қызметте жұмсалу қабілеттерін, экспрессиясы жағынан

бейтарап немесе әсерлі болып келетіндерін Абай тап басып,
жазбай танып отырған. Мысалы, жоғарыда Абай тұсындағы
қазақ әдеби тілінің нормасы тұрғысынан әңгіме болған әйел,
қатын, ұрғашы, деген сөздерді енді синонимдік қатарлардың

қолданысы жағынан қарастырсақ, қазақ жазба тілінде актив­
тене бастаған кірме араб сөзі әйел деген мен байырғы түркілік
ұрғашы синонимін көбінесе «әйелзат, әйел атаулы, әйел жыны­
сты» деген мағынада жұмсайды. Мысалы: «Хан қаһар, қара кісі

қастық кылса, Сонда ұрғашы болмай ма арашашы... Ұрғашы
да көп жан ғой, досым болса, Деп едім бір пайдасы маған
тиер» деген жолдарда ұрғашы жалпылық ұғымды – «әйел жы­
нысты адам, әйелзаты» дегенді білдіреді. Абайда әйел сөзі де

тек қана осы мәнде: «Әйел адам гүлмен тең, дымды сүймек...
Әйел жақсы болмайды көркіменен»... Ал қатын сөзін нақты
біреудің әйелі (қосағы, жұбайы) деген ұғымда да, «әйелзаты»
деген жалпы мәнде де қолданған. Демек, бұл синонимдердің

Абайда жұмсалу орны бар: бірі екіншісін алмастырмайды. Бұл
жерде тек әйел сөзінің бір қолданысы жайында тоқталуға тура
келеді. «Әйелің – Медет қызы, аты – Өрім» деп басталатын за­
мандасы Қарынбай деген жігітке сын-ескерту ретінде айтқан

бір ғана шумақ өлеңіндегі әйел сөзі, сірә, түпнұсқада қатын
болуы керек, өйткені, біріншіден, бұл – біреудің әйелі, жұбайы
мағынасында айтылған, ал Абай әйел сөзін тек «әйелзаты, әйел
жынысты» деген ұғымда жұмсаған дедік, «біреудің әйелі»

мағынасында қатын сөзі келуге тиіс. Демек, Медет қызы
Өрім – Қарынбайдың қатыны. Екіншіден, бұл төрт жол 1940
жылы ел аузынан жазылып алынған. Үстіміздегі ғасырдың
20-30-жылдарынан бастап әйел сөзі «біреудің әйелі, жұбайы»

мағынасында да жұмсалып, қатын сөзін әдеби нормадан
ығыстырған. Қатын сөзі тіпті дөрекі сөздер қатарына көшкен,
демек, 1940 жылдары жоғарғы бір шумақ өлеңді ауызша
жеткізуші өз кезеңінің нормасына салып, «Қатының – Медет

Абай синонимдік қатарлардың біреуін өз орнында таңдап
жұмсауды аударма өлеңдерінде де көрсеткен. Аударып отырған
өлеңді жай көшірме емес, қазақ тіліндегі теңдесі етіп ұсыну
үшін, яғни төлтума өлең авторының айтпағын дәл және көркем

түрде беру үшін әрбір сөздің бояуын, семантикалық реңктерін,
ғылыми терминмен айтқанда, семаларын, өзге сөздермен
тіркесу қабілеттерін, сезіне білген Абай М.Ю.Лермонтовтың
«пустыня внемлет Богу» деген идеясын «елсіз жер тұрғандай

боп Хаққа мүлгіп» деп аударады. Бұл жерде Абай орысша внем­
лет етістігінің кітаби поэтикалық сөз екенін іштей сезініп, оны
тыңдады немесе құлақ салды деп аудармай, бұл сөздердің ор­
нына мүлгу сөзін таңдайды, өйткені Хақты, яғни Құдайды жай

тыңдауға, тек құлақ салып қоюға болмайды, оған адам жан-
тәнімен беріліп, бұйрығына мойынсұнып, мүлгіп тыңдау ке­
рек. Сондықтан Абай елсіз жер Хаққа мүлгіп тұр дейді.
Сірә, бұл келтірілген мүлгу, бағу сияқты сөздерді тыңдау,

қарау дегендердің поэтикалық синонимдері деп тануға бо­
лар. Поэтикалық синонимдер қатарына авторлық, контекстік
қолданыстарды да жатқызуға болатын тәрізді. Бұл ретте
Абай өлеңдерінің тілі көп материал береді. Мысалы, Абы­

ралы замандасының барлық мұсылманшылық рәсімі дұрыс
орындалмағандықтан босқа кетеді демейді, желге кетеді
дейді, сұлуды суреттегенде «сөз жетпейді, қызықтырады» де­
ген ойды айту үшін ақын тіл байлайды деген синонимді тау­

ып қолданады. Абайда таза авторлық, яғни тек өзі қолданған,
өзі жасаған өте әсерлі етістік синонимдер молынан табыла­
ды. Оның қулық сауу (алдау), күлкі бағу (құр сайрандау), күлкі
күйлеу (желігу, әуейілену), мақтан күйлеу (мақтан қуу, мақтан

іздеу, «Абай тілі сөздігінде» бір жерде бұл тіркесті «мақтанды
қуу, дәріптеу» деп түсіндірілген, дұрысында, мақтан қуу мен
мақтан күйлеу – синонимдер, алғашқысы бейтарап мәнде,
соңғысы – экспрессиялы образ, яғни поэтикалық қатары).

Күлкі сату – Абайдың өзі жасаған образды тіркес, ол еңбекпен
емес, болмашы әрекетпен көріну дегеннің поэтикалық сыңары.
Бұл етістік «Абай тілі сөздігінде не «күлкі» сөзтізбесінде
(реестрінде), не «сату» реестрінде түсіндірілмеген, ой табу

(мал жұмсау), мойын түсу (үнжұрғасы түсу), сөз сату (сөзін
бұлдау) сияқты қолданыстар кейде жеке бір етістіктің, кейде
тіркестің образды, яғни поэтикалық синонимдері болып келеді.
Бұл көрсетілгендер – Абай ізденістері, Абайдың авторлық

қолданыстары.
Ал қышыну (пәле іздеу), сарнау (зар айту, зарлау), күлмеңдеу
(ойнақылану),
босаспау

(айрылыспау),
дүрсу
(кісімсу)
сияқты дара етістіктер де, айдыну (жасқану), алқау (қолдау),

азырқану (азсыну) сияқты сирек қолданылатын етістіктер
де синонимдердің поэтикалық қатарын түзейді, бірақ бұлар
Абайдың өзі жасап ұсынғандар емес, тілде бар сөздер болып
келеді.

Сөйтіп, Абай ақын айтпақ идеясын айқын, әсерлі етіп
жеткізу үшін және поэтикалық образды дәл беру үшін сино-
нимдік қатарларды талғап, таңдап өте шебер пайдаланған
дейміз. Синонимдер – өлең тілінің сөз оралымын арттыра­

тын құралдар. Поэзия өз ерекшелігіне орай тілдегі өте сирек
қолданылатын сөздер мен кейбір көне тұлғаларды синонимдік
қатарға тарта алады. Сондықтан біз Абай тілінен безу ~ күсу,
бүкіл ~ мұқым, сырлас ~ ежеттес, қадірлеу ~ әз тұту, кем көру

~ қоңыр көру, жолдастық ~ сұхбаттастық, шабан ~ шардақ
~ шау деген мағыналас сөздер қатарын көре аламыз. Мұндағы
екінші қатардағы синонимдер не күсу, мұқым, шардақ сияқты
сирек қолданылатын сөздер, не ежеттес сияқты көне тұлға,

не әз тұту сияқты поэтизмдер, не сұхбаттастық сияқты араб
сөзінің түпнұсқа тілдегі бір мағынасын кәдеге асыру, не қоңыр
көру, шау сияқты экспрессоидтер болып келеді. Сонымен,
Абай поэзия тілінде синонимдерді «ойната», «сөйлете» білудің

ғаламат үлгісін көрсетіп кетті дей аламыз.
Мағыналары қарама-қарсы сөздер – антонимдер деген­
дер де – ақын діттеген поэтикалық қызметті атқара алатын
құралдардың бірі. Абай мұны да қалт жібермейді. Ол өмір мен

өлім, жақсылық пен жамандық, достық пен қастық, білім мен
надандық сияқты кереғар полюстерді көрсету арқылы өмірге
көзқарасын, философиялық ой түйінін білдіреді. Бұндай
қарама-қарсы ұғымдардың тілдегі көрінісі – антонимдер болса,

де тіпті бір жолында қатар келтіріп, сол арқылы айтпақ иде­
ясына поэтикалық өң береді. Мысалы, «Ішім өлген, сыртым
сау, Көрінгенге деймін-ау. Бүгінгі дос – ертең жау, Мен не
қылдым, япырмау» дегендегі айтпағы – қайшылығы мол өмір,

сол қайшылықты тудыратын құбылыстың бірі – адамдардың
тұрақсыздығы болса, осыны білдіруде іш – сырт, өлген – сау,
бүгінгі – ертең, дос – жау деген төрт жұп антонимді қолданған.
Абайда тілдік антонимдермен қатар, контекстік антонимдер

де жиі кездеседі Мысалы: «Бұл сөзді тасыр ұқпас, талапты
ұғар» дегенінде тасыр мен талапты сөздері – қарсы мәнді
образдар және олар антонимдік сипатқа тек осы контексте ие
болып тұр, әйтпесе тасыр сөзінің лексикалық мағынасы «есер,

алаңғасар, тасырлаған адам» дегендер болса, бұл контексте та­
сыр сөзі «еш нәрсеге талпынысы, ынтасы жоқ» деген мағынада
жұмсалып, талапты сөзінің антонимі болып тұр. Сол сияқты:
«Надан жөндіге жөн келмей, Білер қайдағы шәргезді» деген

өлең жолдарындағы шәргез деген сирек қолданылатын сөздің
Абай берген мағынасын оның осы контексте жөнді сөзіне ан­
тоним ретінде қолданылуына қарап айтуға болады: бұл жердегі
шәргез – «шәлкес, жөнсіз». Әрине, Абай тілінде антонимдер

сан жағынан синонимдерге қарағанда, әлдеқайда кем, бірақ
олардың белгілі мақсатпен қолданысы жағынан уәжділігі өте
айқын көрінеді.

символы: жел – бірде рақат, тыныштықтың (Жұмақтағы жібек
желден, Мәңгі жайнап тұрған гүлден Жаратылған әйел сұлу),
енді бірде жел – тағдырдың адам өмірінің символы. Мысалы,
«Мені де, өлім, әлдиле» деген өлеңінде: жел образы алты рет

қайталанып келіп, адам тағдырының образын тұспалдайды:
«Жел бұйығып, тербелген Әлдекімнің өлгенін, Оны қалай
көмгенін Әңгіме қып күңіренген», «Қара орманның шетінде,
Нағыз желдің өтінде Өскен жалғыз жас қайың...», «Сол жас

қайың құлапты, Жанында жел жылапты...», «Майданда ұлан
қайтыпты, Жел иманын айтыпты...», «Сорлы шөлде өліпті, Жел
құмменен көміпті...», «Қайтыпты қозы көз тиіп, Бетінен кей­
де жел сүйіп... Құшыпты да өліпті, Жел толқыннан біліпті...».

Бұл өлеңде символ – тек жел емес, жас қайың, жаңа біткен
балдырған – жас өмірдің символдары, бетпақ шөл – қиын
өмірдің символы.
Мағжан ақынның айтпақ идеясының заттық нышаны

ретінде желдің өте күшті образ болып келген тұстарын біраз
өлеңінен табуға болады.
Кәкімбек Салықовтың жезкиігі – сұлулықтың, сұлулыққа
құштарлықтың символы, Қасым Аманжоловтың Дариғасы –

арманның символы т. т.
Көркемдеу тәсілдерінің ішінде сирек кездесетіні – символ.
Бір ақында көзге түсетін нағыз символдар төрт-бестен аспай­
ды десек те болады. Символды Абай көп қолданбаған. Оның

себебін, сірә, поэтикалық шығарманың жанрынан, ақынның
көркемдеу тәсілдеріне деген талғамынан іздеу керек болар.
Символ негізінен лирика тіліне тән. Әсіресе ақынның жан
дүниесін толғаған өлеңдерінде айтпақ идеясын тіке атамай,

бейнелеп, тұспалдап білдіру әсерлі. Дегенмен идеяны сим­
волдап (тұспалдап, нышанын ғана білдіріп) беруді лирик
ақындардың барлығы бірдей ең тартымды тәсіл етіп қолдана
бермейді. Оның үстіне оқырманның (тыңдаушының) сим­

волды түсінетін дәрежесімен де санасу керек. Ол үшін ақын
қолданатын символдар халық санасында орныққан, көпшілік
оқырманның құлағына қанық образдар болуы керек (мы­
салы, қос аққу – сүйіскен жастар, ғашықтар, дала – еркіндік

Сірә, «тыңдаушымды ұғымсыз қылып Тәңірім берген-ді» деп
таныған Абай білдірмек ойын тұспалдамай-ақ тура айтып
жеткізуді көбірек ойласа керек. Оның үстіне ақын символ
дегенді өзінің ең бір толғантқан идеясын бейнелеп беру үшін

оған материалдық дүниеден (көзге көрінетін, қолға ұсталатын,
құлаққа естілетін дегендей) балама іздейді.
Ал Абайдан символ іздей қалсақ, ең алдымен, жүректі атар
едік. Жүрек – адам организміндегі мүшенің атауы, демек, ол да

хани сұранысының символы етіп қолданады, тіпті әрі-беріден
соң жүрек – адамның өзінің символы болып шығады. Мыса­
лы, ақын: «Жүрегім, ойбай, соқпа енді, Бола берме тым күлкі»
дегенде де, «Сорлы жүрек мұнша ауыр Неге қатты соқтығар»

дегенде де, «Сенісерге жан таба алмай, Сенделеді ит жүрек»
дегенде де – барлығында да әңгіме организм мүшесі – жүрек
туралы емес, адамның өзі туралы: күлкі болатын – жүрек
емес, адам, сорлы эпитеті адамға ғана тән, сенделетін де –

адам. Абайдың жүректі адамның символына айналдыраты­
ны соншалық, тіпті жүрекке берілген қимыл-әрекеттің бәрі –
адамның әрекеті. «Ақыл да, ашу да жоқ күлкі де жоқ, Тулап,
қайнап, бір жүрек қылады әлек» – тулайтын, әлек салатын –

адамның өзі ғой, демек, мұнда да жүрек – адамның символы.
Адамның ішкі дүниесі абстракт нәрсе болса, оның символы
материалдық дүниеден алынып отырғандығын күшейте түсу
үшін Абай жүректі «заттандырып» алады: жүрек киім, төсек

сияқты жамаулы болып та келеді (Жүрегім менің қырық жа­
мау қиянатшыл дүниеден), жылқы сияқты асау болып та келеді
(Асау жүрек аяғын шалыс басқан), адамның өзі сияқты асыл
болып та келеді (ақылды, асыл жүрек сөзі майда), сондай-

ақ жылы да, ыстық та, мұз да, сұм да болып келе береді. Бұл
сипаттардағы жүректердің барлығы – адамның, лирикалық
кейіпкердің өзінің символы.
Абай тіл дегенді де ақындықтың, поэзияның символы етіп

көрсеткен деуге болады. Тіл сөзін 80-нен аса рет қолданғанда,
ол қолданыстың көбінде тіл сөзінің адамның ауыз қуысындағы
дәм беретін мүшесінің атауынан басқа және адамдардың бір-
бірімен сөйлесетін қатынас құралы деген ұғымынан басқа,

оны тұспалды мағынада да жұмсайды. Абайдың атақты
«Сегізаяғы» толғауы тоқсан қызыл тілін «үндеуден» баста­
лады. Оның «қиуадан шауып, қисынын тауып, тағыны жетіп
қайыратын толғауы тоқсан қызыл тіл» деп отырғаны – поэ-

зия, өлең сөз. Тіпті үңіле қарасақ, ақын өзі «сөйлеймін десең
өзің біл» деп өз талант күшіне, ақындық қуатына айтып тұр.
Әрине, үстірт қарағанда, қиуадан шабатын да, қисынын тауып,
тағыны қайыратын да тілдің (сөздің) өзі сияқты, бірақ сол тіл

қай түрде жұмсалғанда тағыны қайырады: жай сөйлегенде ме,
әлде поэзияға қызмет еткенде ме? Әрине, соңғы жағдайда. Де­
мек, ақынның бұл жердегі толғауы тоқсан қызыл тілі – өзінің
ақындық қуаты, өзінің поэзиясы.

Абайдың аударма өлеңдерінде кездесетін желкен (па­
рус) сияқты символдары – әрине, өзінікі емес, түпнұсқа өлең
авторінікі, Лермонтовтікі. Бірақ мұндай кірме символдар да
Абайда көп емес.

Абай фразеологиясы
Язык неистощим в соединении слов.
(А. С. Пушкин)
Ең алдымен, қалың оқырманға «фразеологизм» деген

«орысшалау» терминді қолданғанымызды білдіріп, оның «бір
мағынаны беретін сөз тіркесі» деген атау екенін ескертеміз. Ал
«фразеология» дегеніміз – біріншіден, «фразеологизмдердің
жиынтығы, әлемі, қазынасы», екіншіден, «фразеологизмдерді

зерттейтін ғылым саласы». «Абай фразеологиясы» дегенге осы
екі ұғымның екеуі де енеді. Біз бұл тарауда Абай қолданған әр
алуан сөз тіркестерінің әлемін көрсетуді де, сол әлемнің түр-
түсін, сыр-сипатын, қызметін зерттеп, талдап танытуды да

көздедік.
Белгілі бір образды беруде фразеологизмдер – поэтикалық
экспрессияның ең бір ұтымды құралы. Жалпы фразеологизм
атаулының табиғатын ашу, оларды өзге бейнелі штамптардан

ажырататын межелерін көрсету, фразеологизмдерді мағына-
лық және құрылымдық белгілеріне қарай бөлшектеп беру
сияқты міндеттер біздің бұл жұмысымызда діттеген нысана-
мыз емес. Дегенмен бұл категорияға қатысты кейбір қалып-

тасып қалған пікір-тұжырымдарға байланысты өз ой-түйінде-
рімізді талдау барысында ұсынып отырғанымызды да ескер-
теміз.
Біз әңгіме ететін фразеологизмдеріміз – суреттеме сөз тір-

кестері, яғни поэтикалық фразеологизмдер. Бұлар әдетте
бір нәрсені: затты, сынды, қимылды, қимылдың амалын жай
атамайды, суреттеп, бейнелеп, астарлап, «мадақтап» не «бала-
ғаттап» атайды, яғни айтушының (жазушының, ақынның)

сол нәрсеге – объектіге «пейілін» – көзқарасын білдіре атай­
ды. Демек, поэзия тіліндегі фразеологизмдердің басты белгісі

«сүйегі» тілдік метафорада жатады. Метафора дегеніміз –
сөздердің мағына ауыстырып жұмсалуы болса, фразеологизм­
дер сөз мағынасын құбылтудың бірден-бір көзі болып табыла­

ды. Мұны ақын-жазушылар жақсы біледі де, шебер пайдала­
нады.
Өлең дегеніміз дыбыс пен сөзден өрілген өрнек, төгілген
кесте болса, бұл кестені салуда фразеологизмдердің орны

айрықша. Фразеологизмдер – сандаған жылдар мен ғасырлар-
дың қазынасы, бұл, бір жағынан, екінші жағынан, ол – жеке
қаламгерлердің табысы, еңбегі, ізденісі. Фразеологиялық
тіркестер – семантикалық шоғырлар, яғни жеке сөз мағына-

ларының бір-бірімен түйісуінен туған жаңа мағыналық
дүниеліктер. Демек, белгілі бір қаламгердің жалпы тілдік
қазынасын және көркемдік байлығын зерттеуде оның фразе­
ологиясын тауып тану ерекше орын алады. Сондықтан Абай

тілінің фразеологиясын, оның ішінде образды тіркестерін ар­
найы сөз ету – біздің бұл зерттеуіміздің өзекті бөлігі.
Бұл жерде біз образды (бейнелі) фразеологизмдер дегенді
әдейі бөліп атап отырмыз, өйткені суреткер тілінде терминдік

мәндегі тіркестер де, атауыш мәндегі, яғни бір нәрсені жай
атайтын тұрақты тіркестер де кеңінен қолданылады. Егер
фразеологизмдердің бұл топтарын сөз етер болсақ, ол өз алды-
на бөлек талдануы қажет болар еді, бірақ бұл – өлең тілінің өр-

негі жайындағы әңгіме емес, ақынның лексика-фразеология-
лық қазынасы туралы ізденістер болмақ. Сонымен қатар
кейбір мамандар фразеологизмдер класына мақал-мәтелдерді,
нақыл сөздерді, қалыптасқан формулалар мен өзге де штам­

птарды жатқызады. Ал бұларды әңгіме арқауы ете қалсақ,
мұны да өз алдына бөлек қарастыру қажет. Бұлардың барлығы
да – бейнелі, астарлы тіркестер болғанымен, табиғаты, яғни
тілдік қызметі мен стильдік жүгі образды фразеологизмдерден

өзгеше дүниелер. Демек, ақын тілінің фразеологизмдер қорын
(қазынасын, құрамын) сөз етудің мақсаты – оларды тек түстеп,
түгендеу ғана емес. Әрине, ол да қажет.
Жеке суреткер тіліндегі образды фразеологизмдердің тип-

терін, олардың көп-аздығын, ескі-жаңаларын түгендеу үстінде
ақынның не жазушының фразеологизмдер саласындағы бай-
ырғы қазынаны қаншалықты игеріп, кәдеге асырғанын, қан-
шалықты жаңаларын ұсынғанын көруге болады. Ал бұлар

танытады, тіпті кеңірек қарасақ, суреткер тіліндегі фразе­
ологизмдер әлемі оның поэтикалық тіл арқылы көрінетін
дүниетанымын көрсетеді.
Сонымен қатар фразеологизмдер – экспрессияның таптыр-

мас құралы. Поэзия тілі жұмсаған фразеологизмдердің
қай-қайсысы да образды болып келеді, бірақ олардың өзі
экспрессивтік бояуы жағынан бірі күшті, бірі солғындау де­
ген сияқты болып бөлініп тұрады. Ақын қажет жерінде тым

күштілерін іздестіреді, жоқ болса, өзі жасайды. Мысалы,
тілдегі көңілі қалу, көңілі жабырқау дегендер де – фразео­
логизмдер, бірақ Абайға бұлардың беретін әсері солғындау
көрінеді, сондықтан көңілге ажым салу деген мүлде тың тіркес

жасайды, мұның экспрессиясы алдыңғы тіркестерге қарағанда,
әлдеқайда күшті. Сол сияқты біреудің еңбегін (күшін, пікірін)
олжалау, пайдалану деген сөздер – информативтік қызметтегі
жай атаулар, ал осылардың орнына ақын адам сауу, адам ау­

лау деген фразеологизмдерді қолданса, бұл тіркестер өздерінің
сонылығымен, әсерлілігімен көзге түседі, қөңілге қонады, об­
раз болып келеді.
Абай тіліндегі фразеологизмдерді зерттеуде оларды екі

қырынан қарап талдау қажет. Бірінде, жоғарыда айтқандай,
фразеологиялық тіркестерді жалпы түстеп-түгендеу, мұнда
негізгі назар Абайдың өзі ұсынған авторлық фразеологизм­
дерге аударылады, олардың жасалу механизмі сөз болады,

екіншісінде фразеологизмдерді ақынның қалайша жұмсағанын
айқындау, мұнда негізгі назар фразеологизмдердің құрылымы
мен мағынасына енгізілген өзгерістерге аударылады.
Алдымен, Абай тіліндегі образды фразеологизмдерді

түстеп-түгендеуге келсек, оқырман назарын мына жайттарға
аудартар едік.
Тіл-тілдің қай-қайсысында да ғасырлар, жылдар бойы қа-
лыптасқан фразеологиялық қазынасы болады. Олардың ішінде

образды тіркестер көркем әдебиет (поэзия) қажетін өтеуде
халықтың эстетикалық талғамын ақтайтын ең бір күшті тіл-
дік құрал болып келеді. Сондықтан әдеби мектептердің және
әдеби тіл дамуы кезеңдерінің дәстүрлілік, жалғастылық сипа­

Абай негіз етіп алған қазақтың ауызша дамыған әдеби тілі,
яғни ақын-жыраулар поэзиясы мен шешендік сөздері образ-
ды фразеологизмдерге өте бай болды. Қазақтың Абайға дейінгі
(және одан кейінгі де) ұлттық ерекше белгілерін іздей қалсақ,

сірә, олардың бірі – өте бейнелі, әсерлі, әуезді тіркестердің
молдығы дер едік.
Суреткер әдеби тілді қолдануда сол тілдің негізінен,
дәстүрінен ешқашан қол үзбейді. Тіпті қазақ әдеби тілінің

жаңа сапалы кезеңін бастаған Абайдың өзі байырғы қазақ
поэзиясының тіл өрнегін жалғастырды, оның дәстүрін сақтады
дей аламыз. Әрине, бұл дәстүрді бұлжытпай, еш нәрсе қоспай,
өзгертпей сақтаған жоқ. Ол – өз алдына әңгіме.

Абай тілі де осы жалғастылықты көрсетеді. Ұлы суреткер
тілінде жүздеген фразеологизм қолданылған болса, оның дені
өзіне дейінгі әдеби тіл қазынасынан алынған. Ал бұлардың
басым көпшілігі жалпытілдік деген топ құрайды. Мысалы,

Абай жұмсаған ащы тіл (ызалы сөз, қатты айтылған кейіс
сөз), қара тер болу (босқа шаршау), мал шашу (малды орын­
сыз жұмсау), сүттей ұю (шынымен илану, мейлінше сену),
ант ішу (уәде беру, қарғанып-сілену), ақ ниет (адал ой), ала

қолсыз (әділ, ешкімді бөліп-жармайтын адал) сияқты фразео­
логизмдер тек поэзияда емес, жалпыхалықтық тілде кеңінен
қолданылатын элементтер. Әрине, бұлар да – бейнелеп айтатын
сөз тіркестері (олардың бейнелі емес эквиваленттері жақша

ішінде әдейі көрсетілді). Бұлар ауызша сөйлеу тілінде де, өлең
сөз бен шешендік сөздерде де жиі қолданылатын, кейде тіпті
стильдік мақсат көздемей-ақ жұмсала беретін тіркестер.
Біздің ойымызша, Абай тіліндегі ажал жету, азат болу,

арыз айту, басу айту, дау айту, ләззат алу, мазаны алу, ант
ету, ар тұту, шығынға бату, ұмыт болу сияқты тіркестердің
фразеологизмдер ретінде белгілі бір стильдік мақсат көздей
жұмсалуынан гөрі, іс-әрекет, қимыл-қозғалысты жай атау

қызметі басымырақ. Өзге қаламгерлерде де, тіпті ауызекі
сөйлеу тілінде де солай: дау айтты, мазаны алды, шығынға
батты, ойына алмады дегендер олардың дауласты, маза­
лады, шығынданды, ойламады деген жеке сөз болып келетін

екеуі де көбінесе жай атауыштық қызмет атқаратын тәрізді.
Ғылыми таныммен айтсақ, бұлар образды фразеологизмнен
гөрі лексикалық тіркес деп аталатын күрделі сөз категориясы­
на жуықтау тұрады. Сондықтан бұл типтегі тіркестерді Абай

тілінің өрнектеуіш құралдары ретінде көрсетудің жөні әрдайым
келе бермейді, дәлірек айтсақ, олардың стильдік қызметі айқын
сезілмейді.
Ал сәлем айту, ақыл айту тәрізді тіркестердің жеке сөз бо­

лып келетін қатарлары мүлде жоқ, сәлем беру; ақыл беру сияқты
тіркес түріндегі синонимдері ғана бар, демек, бұл типтес
тіркестердің де тексте бейнелуіш элемент болып келуінен гөрі
жай атауыштық қызметі басым. Дегенмен егер біз әдеттегідей,

яғни «Абай тілі сөздігінде» оларды фразеологизмдер деп
көрсетуіне қарап, бұларды сөз етер болсақ, эстетикалық-
көріктеуіш элементтері талдау орайында емес, ақынның сөздік
қазынасын түгендеу саласында қарастырар едік.

Жылдар, тіпті ғасырлар бойы сұрыпталып, тұрақталған бай
фразеология дүниесін пайдалану – тек Абайдың емес, әрбір
ақын, жырау, жазушының амалы, ісі. Бірақ мұнда да әрбір су-
реткердің немесе әдебиеттің әр жанрының өзіне тән «қол-

таңбасы» байқалып тұрады. Мысалы, ел қорғау, жауға атта­
ну, ата жауы қалмақтармен немесе қызылбастармен жер үшін,
мал үшін, қыз үшін қырқысу сияқты мотивтегі әдебиеттің
тұтас бір циклін – «Батырлар жырын» жасаған қазақ тілінде

осы жанрға тән жүздеген фразеологизм қалыптасқан. Айталық,
мұздай темір құрсану («мықты қарулану, сауыт-сайман, қару-
жарақты болу»), туы жығылу («ұрыста жеңілу»), ат сауыры­
сын беру («ұрыста немесе шапқыншы шақта көмекке келу, қол

ұшын беру, қарайласу»). Сөздіктерде осылай түсіндірілгенімен,
бұл тіркестің, сірә, «біреудің қасынан кету, арқасын беру»
мағынасында да жұмсалғаны байқалады, мысалы, Жиембет
жырау Есімханға ренжіп айтқан сөзінде: «Қайратым қанша

қайтса да, Мұныңа, ханым, шыдаман! Арқаға қарай көшермін,
Алашыма ұран десермін, Ат құйрығын кесермін, Ат сауыры­
сын берермін! Алыста дәурен сүрермін!» дейді, мұнда ат сау­
ырысын берермін деген сөз жоқ «қол ұшын беру, көмектесу»

кету» деген мәнде екенін кейінгі тұрған «алыста дәурен
сүрермін» деген өлең жолы білдіріп тұр), аламанға жел беру
(«халықты күреске, ұрысқа шақыру»), оза шауып, олжа алу
(«жауға бәрінен бұрын тиіп, бұрын жеңу»), қоңыраулы найза

қолға алу, қоңыр салқын төске алу «қару-жарақтанып жауға
қарсы аттану»), жаннан түңілу («өлімнен қорықпай, ұрысқа
араласу») тәрізді фразеологизмдерді батырлар жырларынан
да, шығармашылығының өзекті тақырыбы – жаугершілік,

ұрыс-соғыс болған ақын-жыраулар тілінен де молынан кездес-
тіреміз. Мысалы, XV-XVІ ғасырлардың жорықшы жыраула­
ры Қазтуған, Доспамбеттердің, қазақ елінің сыртқы жаулар­
мен шайқасы үзілмеген XVІІІ ғасыр ақындары Ақтамберді,

Жанкісілердің, тіпті XІX ғасырдың алғашқы жартысындағы
отаршылыққа қарсы соғыс-шайқасты басынан кешірген жа­
уынгер ақын Махамбеттің өлең-толғауларында қанға қану,
дем тарту («жұмсалу, шауып түсу»: Балдағы алтын құрыш

болат, Ашылып шапсам дем тартар, Сусыным қанға қанар
деп – Қазтуған), қан жосадан ағу («қатты жарақаттану»: Оқ
қылқандай шаншылса, Қан жосадай егілсе – Доспамбет),
атқан оғын оздыру («дұшпанын өлтіру, жеңу»), жағасына қол

тию («жаудың, дұшпанның тиісуі»), ту байлау («жауға шабу,
жорыққа шығу») сияқты ұрыс-соғысқа қатысты айтылатын
фразеологизмдер кездеседі.
Бұлардың ішінде ақын-жыраулардың жыр-толғауларында

ұшырасатын өте әсерлі бейнелі тіркестер де бұрынғы қазақ
поэзиясының маржан моншақтарындай. Мысалы, Шалкиіздің
(XVІ ғ.): тұлпары шарқ ұрып тұру («жаумен шайқасуға, ұрысқа
дайын тұру»: Атайы ердің тұсында Тұлпары тұрар шарқ ұрып),

иесін жаяу салу («батырдың астындағы атының ұрыста оққа
ұшып не найзаға түйреліп, иесінің жаяу қалуы, яғни жеңілуі,
өйткені аты ұшқан адам ұрыс-шайқаста жауынгер емес, жаяу
адам ат үстіндегі қарсыласымен не шайқаса алмайда, не қуа

алмайды, не қаша алмайды»: Жағы түкті жылқы айуан Иесін
қайда жаяу салмаған), Доспамбетте: күн түбіне жорту («алыс
жауға аттану»: Кірмембес ауыр қолға бас болып, Күңіреніп күн
түбіне жортқанмын), жазыда жорту («жорықтарда болу»,

Жиембетте: атқа жайдақ міну («ұрыс даласында жеңіліп,
қашу»: Қалмақтың бөрі ханы келгенде, Соқыр, бурыл байталға
Сонда бір жайдақ мінгенсің) сияқты фразеологизмдер – халық
тілінің алтын қорына енген өте бейнелі құралдар. Бұлардың

бірен-сараны ғана жеке суреткердің туындысы болуы мүмкін.
Жаугершілік тақырыптарға қатысты фразеологизмдердің
небір әсем авторлық үлгілерін (мүмкін, олар жалпыхалықтық
та болар) Махамбет тілінен табамыз. Мысалы, қу толағай ба­

стану («жаугершілікте, жорықта басына күн туу»), адырна­
сын ала өгіздей мөңірету («қолына қару алу»), көзінен тізіп
жіберу («қамауға алу»), ту түбінен ту алу («ұрыста жеңіске
жету»), шандоздап қарағай шабу («қарулану»), ағыны қатты

Жайықты тіземен бұзып өту («берілмей, қарсылық көрсету»)
сияқты ұрыс-соғысқа, күреске қатысты ондаған өте бейнелі
тіркестер Махамбет қаламынан туған (аузынан шыққан) тәрізді.
Ал қазақ қауымының жер-суын шет жаудан сақтау, ел тұтас-

тығы үшін күрес, отаршылдыққа қарсы күрес сияқты ұрыс-
шайқас әрекеттері басылған, басына тәуелділік қамыты мық-
тап киілген соңғы XІX-XX ғасырлардағы қазақ сөз зергер-
лерінің тілінде енді шығармашылық тақырыбы өзгергендік-

тен, «әскери» фразеологияның қолданысы да азая түсіп, оның
орнына адам, қоғам, табиғат тақырыптарына қатысты бейнелі
тіркестер жиі кездесе бастайды. Мысалы, XVІІІ ғасырдың
соңы, XІX ғасырдың алғашқы жартысында жасап өткен Шал

ақындағы фразеологизмдер біреудің хақын жеу, малын жеу
(«біреудің еңбегін тегін пайдалану»), қосы құлау («өлу» әкесі
Құлеке өлгенде айтқаны), Құдай ату («оңбаған адам болу»:
Байды Құдай атқаны – Дәулетіне мас болар), ұжмақ көру

(«жақсылық көру, паналау»: Қой, сиырын қамасын молда өзі,
Ұжмақ көрер бір жан жоқ бұл кісіден), дулап жүру («дүниенің
қызық-шыжығын бастан өткізіп өмір сүру»), алдынан тарқау
(«біреудің ерлік ісін көру, соған бағыну»: Кешегі дулап өткен

Құлекенің Алдынан орыс, қазақ тарқап еді), Алладан бұйрық
келу («өлу»), бас көтеру («есею») дегендер болып келеді.
Шал ақында тек әкесі Құлеке батырдың өлімін жоқтап айтқан
өлеңінің бір ғана жерінде ту көтеру («майданға шығу, ұрыс

салу»: Бұрынғы батыр қайда ту көтерген) деген жалғыз
әскери тіркес бар. Шал ақын бірнеше өлеңін Құлеке батырға
арнаса да, бұрынғы әскери тақырыпқа жататын образдарға бар­
майды, өйткені XІX ғасырдағы қазақ поэзиясының тақырыбы

өзгерген: Шал енді батырлықты, ел қорғауды, жауға аттануды
жырламайды, шаруаны, кедейлікті, кәрілікті, адамгершілікті,
дінді, жақсы-жаман қатынды, жас-кәрі қызды өлең сөзге
қосады. Демек, оның жұмсаған фразеологизмдері де «басқа»

дәуірдің «үніне» қатысты образдар үшін алынған.
Сөйтіп, белгілі бір суреткер тілінде немесе жеке көркем
шығармада қолданылатын фразеологизмдердің мағыналық
топтары сол ақын-жырау жырлаған тақырыптарға қатысты бо­

лып келеді деген тұжырым айтуға болады.
Сонымен қатар өмірдің сан алуан жақтарына қатысты
«бейтарап фразеология» деген де болады. Бұл топтағы тіркес-
тер көбінесе адам, табиғат төңірегіндегі әңгімелерде (шығар-

маларда) қолданылады және қай кезеңнің тілінде де, қай
қаламгердің аузында да негізгі тілдік әрі көріктеуіш құрал
ретінде кәдеге асырылып отырады.
Абай өлеңдерінде де, прозасында да жалпыхалықтың

тіл қазынасына жататын бейтарап мәнді тіркестерді еркін
пайдаланған. Мысалы, қас сағыну ~ қас сағынбау тіркесі
«қастық жасау, қастық ойлау» деген мәндегі ежелден бар
көне фразеологизм (өкінішті жайт – бұл тіркес не «Абай тілі

сөздігінде», не «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігінде», не
он томдық «Түсіндірме сөздікте» тіркелмеген болып шықты).
Бұл фразема «Бәрі де жолдасына қас сағынбайды» деген
мәтелде де сақталған. Мұның жаулық сағыну варианты да

бар. Мысалы, Бұқар Абылай ханға: «Басына мұнша көтерген
Жұртыңа жаулық сағынба» демей ме?
Сол сияқты Абай қолданған із жоғалту, ішіне қонбау,
көзге ұру, көзіне бағу, қырымға қарау, табанынан тозу,

намысқа шабу, тілін безеу, сұқ қадау, шырыш бұзу, шаужай­
ынан қағу, мойыны түсу сияқты қимыл-әрекетке қатысты
тұрақты тіркестер – жалпы тілдік қазынаның ертеден келе
жатқан мүлкі. Сондай-ақ, жас өспірім, ақ көңіл, ақ бейіл, өр

өлімді, жастықты, кәрілікті астарлап атайтын, табиғат құбы-
лыстарын бейнелейтін фразеологизмдер деп қарастыруға бола­
ды. Бұл семантикалық топтардағы фразеологизмдер байырғы
және жаңа болып және бөлінеді.

Адамды, оның қадір-қасиетін, тұр-тұрпатын, ақыл-мінезін
суреттеп, бейнелеп сипаттайтын фразеологизмдердің дені
тілде қалыптасқан, байырғы элементтер: ақ жүрек («адал
ниет»), бұл тіркесті Абай Онегиннің аузына салады, ол

Татьянаға екінші рет «сорлы асық» болып жазған хатында:
«Хұп білемін сізге жақпас Ескі жара білтелеу. Ақ жүрегің енді
ұнатпас – Мезгілі жоқ қай медеу?» дейді. Бұл жердегі Татьяна
Ларинаның ақ жүрегі – оның «жалғансыз сезімі».

Ақ пейіл, ақ көзді, жау жүрек, жел өкпе, жел буаз деген
фразеологизмдерді де, жоғарыда айттық Абай халық тілінен
алып, адамдардың қасиетін, мінезін сипаттауға жұмсаған.
Сұлу қыздың портретін бейнелеп сипаттау үшін ақ тамақ,

қалам қас деген тұрақты тіркестерді қолдануынан да, текті
атаның тұқымын сом алтынның сынығы, деп бейнелеуінен де
байырғы көріктеу құралдарына иек артқаны көрініп тұр. Бірақ
бұл қатардағы образды тіркестер Абайда аса көп емес.

Абай тілінде ең көп кездесетіндер – адамның ішкі жан
дүниесін, көңіл күйін сипаттайтындар мен іс-әрекетін, жүріс-
тұрысын, қимыл-қозғалысын суреттейтіндер. Олар да жалпы-
халықтық және авторлық (абайлық) болып келеді.

Өлең тақырыбына алып отырған кейіпкердің сезімін, көңіл
күйін, жүрек лүпілін, жан сырын бейнелеп беру үшін көз ма-
йын ағызу («зар мұңын айту»), айға талпыну («қолы жетпеске
ұмтылу»), шыр айналу («қайғыдан есеңгіреп қалу»), дүниеге

бой алдыру («өмірдің ырқына көну, қажу»), қап салу («қайыр-
шылық кешу»), ит қылу («қор ету, қорлау») сияқты неше алу­
ан әсерлі фразеологизмдердің Абай тіліне еркін оралуы заңды.
Бұл топқа жататын образды тіркестердің бірқатары Абайдың

өзі жасаған соны немесе өзгертіп қолданған байырғылар
болып келеді. Мысалы, адам аулау, адам сауу, көңілге ажым
салмау, аяғы маймақ тарту, күнді айдау сияқты фразеоло­
гизмдер өзгелерде жоқ, бірен-сараны кездессе де, дәл Абай

жұмсаған мағынада емес. Бұдарды келесі беттерде Абайдың
фразеология саласындағы жаңалықтары жайында айтылатын
жерде арнайы талдаймыз (сондықтан бұл жерде мағыналары
көрсетілмеді).

Адамның іс-әрекетін, қозғалыс-қимылын суреттеу үшін
Абай фразеологизмдерді таңдағанда, олардың жалпыхалықтық
тілдегі байырғыларының күштілерін алады. Мысалы, «қулық-
пен амалдап бір нәрсенің ебін табу» деген мағынаны беруде

қарағайды талға жалғау деген образ өте әсерлі. Бұл образда
биік қарағай мен бәкене тал шыбықты бір-біріне жалғастыру
мүмкін емес, бұл сияқты қиынның қиынын жүзеге асыру үшін
қулық, амал керек. Халық данасы осы образды қарағайды талға

жалғау деп жасаған болса, Абай оны «Амалдап қарағайды
талға жалғап, Әркім жүр алар жердің ебін қамдап» деп амал­
дап компонентін қосып бұдан да әрі әсерлі етіп жұмсаған.
Өмір мен өлім – толғана білген ақынның қай-қайсысының да

соқпай кетпейтін тақырыптары. Ақын өмірді, тірлікті сөз ете-
ді, ал тірлік болған жерде өлім де болады. Суреткер өлімді:
адам баласы өледі немесе пәленше өлді деп жай хабарлау
үшін сөз етпейді (әрине, бұл да орын алады), сонымен қатар

тірліктегі өмірдің мәні, мұндағы сан алуан құбылыстар,
адамның (кейіпкердің) өмірдегі орны жайында өз пайымын
толғау үшін де «өлім» тақырыбын фразеологиялық тіркестің
мағыналық арқауы етеді. Абай бұл орайда ажал жету, дерт

алу, күні біту, көзіне құм құйылу, көрге кіру, көз жұму сияқты
байырғы қазақ көркем тілінде қалыптасқан кәнігі тіркестермен
қатар өзі жасаған ант (антұрған) мезгіл келу (Жұрттың сөзі
тағдырға адам көнбек, Бір антұрған еріксіз мезгіл келмек...

Жұрт айтқан сол ант мезгіл келсең керек), өрт алу (баласы
өлген анаға шығарып берген жоқтауында:. Жеміс ағаш бәйтерек
Балдырғанын өрт алды) сияқты перифраздық тіркестерді бей-
нелеуіш құралға айналдырады (перифраз деп аталатын тір-

кестер жайында өз алдына жеке тақырып етіп талданды).
Ал өлең мазмұны өмір, тіршілікке арналған жерде де ақын
жай бейтарап мәнді жеке не күрделі сөздерді қолданудан
гөрі, олардың образдық қызметіне жиірек жүгінеді, өйткені

Абайдың бізге ұсынып отырғаны – поэзия, ал поэзия бір нәрсе
жайында баяндамайды, сол нәрсені суреттейді. Айталық, ақын:
«Көпжылдар көп күнді айдап келе жатыр. Сипат жоқ, сурет
те жоқ, көзім талған» десе, мұнда «көп жасап келемін» деген

идеяны дәл осы түрде немесе көп жыл өмір сүріп келемін деп
берсе, жай баяндау ғана болар еді, ал көп жылдар күнді ай­
дап келе жатыр десе, осы идеяны оқушы (тыңдаушы) сезіміне
әсер ететіндей суреттеп білдіреді. «Адам дүниеге келді, туды»

деген ойды (идеяны) поэзияда дәл осы сөздермен білдіру экс­
прессиясы жағынан дүние есігін ашу дегенмен теңесе алмай­
ды, сондықтан Абай соңғы тіркесті қалайды.
Болашақ өмір деген тіркес бейтарап атау болса, осы ақын

өлең тілінде келер күн деп білдірген екен, бұл да образды фра­
зеологизм болып шыққан. «Біраз өмір сүру» деген ұғымды
өмірдің өрін тауысу, белге шығу, талай жерге келу деп
құбылтып білдіру – сөз жоқ, поэтикалық тіл талабы ақындық

құдіреттің көрінісі: Келдік талай жерге енді, кіруге-ақ қалдық
көрге енді... Өмірдің өрін тауысып, Білімсізбен алысып,
Шықтық міне белге енді.
Міне, бұл көрсетілгендер – Абай қолданған фразеологизм-

дердің лексика-семантикалық (тақырыптық, образдық) негізгі
топтары. Әрине, бірді-екілі бейнелі тіркестер жоғарыда көр-
сетілген тақырыптардан тыс тұруы мүмкін. Мысалы, рухани
күш деген тіркес – жай «бояусыз» атау, ал оны ақын жол азық

деп астарлап атаса, бұл тіркес перифраздық бейнелі фразеоло­
гизм болып шығады.
Енді Абайдың өзіне дейінгі әдеби тілде көрінген байырғы
фразеологизмдерді қалайша пайдаланғанын сөз етер болсақ,

мына фактілерге назар аудартуға болады. Абай, сөз жоқ,
қазақтың ғасырлар, жылдар бойы сұрыпталып келген образдар
дүниесін, ол дүниені танытатын тілдік элементтердің, оның
ішінде образды тіркестердің ақын тілі үшін таптырмас құрал

екенін өте жақсы сезген. Сондықтан ол жалпытілдік қоймадан
экспрессиясы күшті не бір фразеологизмдерді таңдап алады.
Мысалы, құлын-тайдай айқасу («жұптарын жазбай бірге жүріп
ойнап-күлу»), қырқын мінсе қыр артылмау («түкке тұрмау,

ұзаққа бармау»), атының жалын құшу («ұрыста, айқаста
көбінесе өзі мерт болып, не аты оққа ұшып, аттан жығылу»
және «жеңілу»), қырық жерге қойма қою («неше түрлі қулық-
сұмдық ойлау») сияқты тіркестер өте бейнелі фразеологизмдер

және оларды Абай өзіне дейінгі әдеби тіл қазынасынан алып
жұмсаған.
Абайда бұлар тәрізді экспрессивтік бояуы қалың фразео-
логизмдердің әрқайсысы бір-бір образ. «Жасымда ғылым бар

деп ескермедім» деп басталатын шағын өлеңінде: «Өзім де
басқа шауып, төске өрледім, Қазақта қара сөзге дес бермедім.
Еңбегіңді білерлік еш адам жоқ, Түбінде тыныш жүргенді теріс
көрмедім» десе, мұндағы басқа шауып, төске өрлеу тіркесі

«ешкімге есе бермеу» деген ұғымда қолданылып тұр. Бұл жер­
де ақын осы ұғымды ешкімге есе бермедім, ешкімді алдыма
салмадым деген сияқты образдылықтан құр алақан емес, бірақ
бояуы солғындау тіркестермен берсе, бар күш-қуатын халқына

қызмет етіп, ақыл беру, жөн сілтеуге жұмсаған еңбегін танып,
құлақ асатындардың жоқтығын көрген адамның образы әсерлі
шықпас еді.
Экспрессиясы күшті өте бейнелі фразеологизмдер қолда-

ныста әрдайым бір ғана мәнде жұмсалмайтынын байқаймыз.
Оған бұлардың көбінің беретін мағыналарын әр талдаушы
әртүрлі етіп көрсететіндігі дәлел. Мысалы, осы басқа шауып,
төске өрлеп деген тіркесті «Абай тілі сөздігін» кұрастырушы-

лар «ешкімге есе бермеу» деп түсіндірсе, «Фразеологиялық
сөздіктің» авторы акад. І. Кеңесбаев «өрлік, астамдық мінезбен
көкірек керу» деп көрсетеді. Сөз жоқ, сырт қарағанда, бұл
фразеологизмнің мысалға алынған контекстегі мағынасына

екі түсіндірме де дұрыс келетін сияқты, бірақ модальдық
реңктеріне келгенде айырма бар: соңғы түсіндірмеде өзін
өзгелерден артық санайтын («көкірек керу») адамды сипат­
тайтын жағымсыздық реңк бар. Басқа шауып, төске өрлеу

тіркесінің бұл реңкпен қолданысы «Фразеологиялық сөздікте»
М. Әуезовтен келтірілген мысалға сай келеді: «Бітпеймін деп
басқа шауып, төске өрлеген Матай бауырыңмен бітім таптың
ба, түге?!» Ал Абайдың қолданысында бұл фразеологизмнің

«есе бермеу, алдына жан салмау» ұғымы басым, өйткені бұл
жерде ақын өрлік, асқақтық көрсететін менмен адамды емес,
ақылшы, жөнсілтеуші, жұртын игілікке шақырушы, халыққа
қызмет етуші адам образын ұсынып отыр, яғни жасында

ғылым бар деп ескермеген, сондықтан білім алсын деп балала­
рын оқытқан адамның образын берген.
Осы сияқты әртүрлі түсіндірмелерді өзге фразеологизм­
дерден де табамыз. Айталық, ала жылан, аш бақа тіркесін

«Абай тілі сөздігін» түзушілер: «Ақын бұл жерде «елді аз­
дырушы» деген мағынада қолданып отыр», – деп анықтаса,
«Фразеологиялық сөздікте» «ала көз болып, араздасу» деп
түсіндіріледі. Ал «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» мұны «ел

арасына іріткі, бүлік салушы» деп анықтайды. Бұл түсінік-
темелерде мағыналық айырмашылықтар едәуір: «елді аздыру»
мен «ала көз болып, араздасу» немесе «пәлеқор, пәлеқұмар
болу» – әрқайсысы – бөлек-бөлек ұғымдар. Бұл бейнелі тіркес

Абайдың «Көңіл қайтты достан да, дұшпаннан да» деп бас-
талатын өлеңінде қолданылған. Осы туындысында ақын
замандастарының: түстеп-түгендеп көрсеткен байлардың,
саудагерлердің, естілердің, надандардың, күпілдектердің т.т.

жағымсыз қылықтарымен іс-әрекеттерін көрсетіп, қатты сы­
найды, ол үшін образды сөздерді пайдаланады. Айталық,
пайда үшін ғана бүгін жолдас болып жүргеңдер ертең ба­
стан жыға қисайғанда («қолдан билік, бастан бақ тайғанда»)

қасыңда тұрмайтынын, мал қызығын біле алмай жүрген бай­
лар малын ұрлатып, ізін жоғалтып («ұрланған малын таба
алмай»), ыза болып, ыржиып күле алмай («көңілі жай бола
алмай») жүргенін, руластар (қарындас) бірін-бірі қара жерге

тыға алмай («тас-талқанын шығарып жеңе алмай») жүргенін,
көп күшті бір тентекті жыға алмай («тыя алмай, жөнге сала
алмай») жүргенін, сәлемнің борыш, сөздің қулыққа айналғанын
айтқанда, көрсетілген фразеологизмдердің әрқайсысы өте

әсерлі образ болып тұр, яғни ақынның айтпақ ойын, бермек
портретін дәл көрсетіп тұр.
Фразеологизмдер құрылымы жағынан есім мағыналы, етіс-
тік мағыналы, үстеу мағыналы болып бөлінеді. Қазақ тілінде,