Қайран халқым көрді қанша қасірет,
Жау от қойып, туған жерін басты өрт.
Аштық, апат, терең зындан – тас түнек,
Көкірегін жайлады удай ащы дерт,

Көп болғанмен өлім-жітім шығыны,
Бірақ оның таусылмады ғұмыры.
Биік екен әуелдегі тұгыры,
Терең екен о бастағы түбірі.

Аңсады азыққа
Ақ нанды балалық.
Сағымға жазықта
Алданды балалық.

Аштықтың жылында
Азапты көп көріп,
Қазақтың қырында
Көбісі кетті өліп.

Еске алып аштан өлген адамдарды,
Астанад жағылсын алау мәңгі.
Әр жылдың бір күнінде аза тұтып,
Қадау керек қаралы жалауларды.

Аштық жылы жолда өлді ғарып ана,
Сатылды қыз бір уыс тарыға да.
Аш келіншек баласын қамап кетті,
Көрмеді ондай сұмдықты кәрі дала.

Голощекин ойнатып әңгір таяқ,
Ескермеді өлмеші жанды аяп.
Бүкіл дала аталып қабірстан,
Бүкіл халық құруға қалды таяп.

Аштық айдап бір жерде тұрғызбады,
Кетті босып елімнің ұл-қыздары.
Жерді баспай, япыр-ай, осы күні,
Қабір басып біз осы жүрміз бе әлі?!

Аяқтан қақпан қауып жібермеді,
Қапыда зорман байғұс тұр өлгелі.
Алдында бұлдырайды сағым буған
Жотаның жолақ-жолақ сілемдері.

Тәрізді жер айналып, аспан көшкен,
Дүние болды оған астан-кестен.
Аңсады аң да болса азаттығын,
Еске алды аз өмірінбастан кешкен.

Өзінің жүрген еркін ауанымен,
Тұтқын боп зорман әзер алады дем.
Алыста жалғыз нүкте қозғалады,
Жас толы жаутаңдайды жанарымен.

Ұзамай бұл өмірден кетуі анық,
Зарлайды сау аяқпен бетін жауып.
Бір емес, екі де емес, жеті бірдей
Барады балапаны жетім қалып.

Жәрдем жоқ жалынғанмен жасағаннан ,
Түлкідей қайран өмір қашады алдан.
Өзге түгіл, өзінің етін жеген
Не қайыр күтеді енді аш адамнан?!

Отыз екінші жыл.
Кетпейді еш есімнен.
Оны айта алмай қалды құр кеше сүлдем.
Өлген жұртты жағалай жинай жүрдік

Алматының көктемде көшесінен.
Аштық адам ажалын шапшаңдатып,
Аз күнде тайып түрды бастан бақыт...
Біздерге қарағандай бір қария

Аулақта отырды үнсіз таста қатып.
Қалпынан жеке отырған қауіптеніп,
Қайтайын деп ойладым барып-көріп.
Қойнында немересі,домбырасы,

Қария тас үстінде қалыпты өліп.
Немере үміт еткен бары ма екен?
Домбыра бүкіл дүние малы ма екен?
Тұңғиық білмейді оның халін бөтен,

Жалбыраған киімі,
Салбыраған иіні.
Бір баланы келеді
Айдап аштық құйыны.

Көкірегін шер буып,
Омырауын сел жуып,
Келеді ол қаңбақтай
Шырқ үйірген жел қуып.

Кейде құлап сүрініп,
Келеді ол жүгіріп.
Екі өкпесі аузына
Алқынды тығылып.

Қас қарайып, күн батты,
Төңіректі түн жапты.
Қалың қабір ішінен
Тапты бала тұрақты.

Көк төсіне өрмелеп,
Ай да шықты дөңгелеп.
Жан серігін тапқандай
Қолын созды ол кенет.

Тұрса-дағы тым алыс,
Көрінді ай жұбаныш.
Әлсіреген балаға
Пайда болды бұла күш.

Аштық апат сонау жыл келді еліме,
Алды бүріп алаппат шеңгеліне.
200 грамм нан берді алдын ала
Тірілерге өлікті көмгеніне.

Грицай қарт сонымен күнін көрді,
Кемінде аштан өлгеннің мыңын көмді.
Кездестірді бір күні бір кемпірді,
-Тірімін, - деп ол байңұс күбірледі.-

-Қалай тірі жатамын көр ішінде?
Келмеді Грицай қарт келісімге,
Деді ол: «Тұрсың сен менің есебімде,
200 грамм нан алғам сен үшін де».

Грицай қарт кемпірді тірі көмді,
Бұл оқиға теңселтті тірілерді.
Қиналды да кеудеден жаны шықпай –
Көрдің іші үш күндей күңіренді.

Өлі дала, өлі аспан, өлі құм,
Репеті кеткен қазақ жерінің.
Адам аңнан жаман болып есі ауып,
Апанынан жем іздеген бөрінің.

Әке байғұс нан таба алмай сенделіп,
Жатты тірі үміт үзіп көрге еніп.
Қара құстар қара бұлттай қаптады,
Ақ айрандай аш көздерін шел көміп.

Бабалардың көкке түскен жарығы,
Қайда екенін кім біледі қабірі?
Құласа да қайсар емен, артында
Қалғанына шүкіршілік тамыры.

Өмірде аштық көрді, майдан көрді,
Ақыры жазда түскен жайдан өлді.
Оқыстан ойда жоқта опат болып,
Қалың ел азалады қайран ерді.

Бәрінен күшті екен көк тәңірі,
Жұмсайтын оған елдің жоқ қаруы.
Тірліктің дегендей-ақ демі жетсін,
Жайылды қабіріне шөп тамыры.

Шөп ертең кетпесін деп желмен ұшып,
Тал шықты көлеңкесі көрге түсіп.
Жарығы жалғандағы сөнбесін деп,
Басына жұлдыз жанды жерге түсіп.

Шөпті көк суарады нур суымен,
Жарқырап таңның жұлдыз тұр шығымен.
Жатқандай жаны оның тірлік алып
Көк талдың жаңа жарған бүршігінен.

Аш адамға
Ай күлше нан болып,
Жұлдыз дән болып
Көрінуі мүмкін.

Адасқан адамға
Жазық жер оба болып,
Тал қора болып
Көрінуі мүмкін.

Шөлдеген адамға
Сағым сел болып,
Шұқыр көл болып
Көрінуі мүмкін.

Қорыққан адамға
Қаудың өзі
Тау болып,
Таудың өзі

Сол жылы болды Арқаның қысы қатты,
Қар боран жапалақтан түсіп жатты.
Артынан қызыл шұнақ аяз тұрып,
Аш адам, арық-тұрық үсіп жатты.

Сол жылы Арқада дән табылмады,
Қоныстан көшті қазақ ауылдары.
Жон болып жол үстінде өлік жатты,
Әл – күйі тірілердің ауырлады.

Сол жылы ер айналды әруаққа,
Әр үйден бірен-саран қалды артта.
Үрлеуге қоламтасын жерошақтың,
Ие боп қалды сынған шаңыраққа.

Таяп аштық тықыры,
Олқы түсті орта күй.
Тұрды түрі жұпыны
Қарабұтақ – төрт-ақ үй.

Ақ үйлер күй кешті ауыр,
Тұрғанымен жылтырап.
Маңайынан көшті ауыл,
Бұлттай шаңы бұрқырап.

Сағым қуған армандай
Жатты дала жұтап тым.
Тек қаңқасы қалғандай
Төрт үй – Қарабұтақтың.

Кім қол беріп қарасты,
Кім аштармен санасты?
Атқұлақты азық қып,
Үзім нанға таласты.

Мәңгүрттердей мәңгіріп,
Көргенді естен тандырып,
Жетім ұл мен жетім қыз
Зар иледі қаңғырып.

Дорбаларын арқалап,
Көз жанары қанталап,
Әлі жолда тұрғандай
Аш адамдар анталап.

Жазығы жоқ бірінің,
Азығы жоқ бірінің.
Адам, суыр екеуі
Бетпе-бет кеп тұр бүгін.

Ажал төніп бұлтартпай,
Аң діңкесі құрып тұр.
Әлсіреген түк татпай,
Адам іші ұлып тұр.

Ұйтқытып қызыл құмды жел суырып,
Табанды бастырмайды жер қуырып.
Қоштасып ата-баба қонысымен,
Беті ауған жаққа көшті ел шұбырып.

Бастықтар тартып алған қолда барып,
Қайыршы ел иыққа сап дорбаларын,
Қорқыттың қайда барса көрі тап боп,
Кездесті айрылмайтын сорға қалың.

Секілді жесір қалған ана мүскін,
Жоқ тіпті өңі тайған далада ұсқын.
Түседі ажалдай боп адамдарға
Қап-қара көлеңкесі қара құстың.

Кеудесін қара тастай басты бұлт,
Тұрды оның тамағына тас тығылып.
Бір үзім нан табылмай баласына,
Көзінен аға берді жас шұбырып.

Алдында алақанын жайған бала,
Қолынан келері жоқ қайран ана.
Бетіне бедірейіп соры шыққан,
Қарайды тірі өліктей айналаға.

Дүние бойы дір етті,
Өлді жұрт қанша аштықтан!
Жұтты жер қанша жүректі
Талқандап тауды, тас жұтқан.

Солардың әлде көзі ме
Жұлдыздар түнде лаулаған?
Солардың әлде сөзі ме
Даланың желі сарнаған?

Халқым менің бүгінгі
Халық емес бұрынғы.
Көп заманның көшенінен
Көп нәрсені ұғынды.

Ақтабан боп шұбырды,
Алқакөлде қырылды.
Ұрпақ қалып артына,
Болды бірақ ғұмырлы.

Отызыншы жылдары
Болды аштық құрбаны.
Отыз жетінші жылы атылды
Атақты не ұлдары.

Соғыс келді жалаңдап,
Ат қойды елге жау аңдап.
Қаза тапты қайран ер,
Құр қолменен қамалды ап.

Көрді апатты, жұтты елім,
Індет, дертті қаптаған.
Халқым, қалай мықты едің,
Қазақ атын сақтаған!

Хан ұлына қарсы болып,
Даланың даусы болып,
Жалпақ елге жаршы болып,
Жалған кешті Махамбет.

Адуынды батырлық,
Дауыл үнді ақындық
Шыдатпады қатар кеп.
Найзағайды найза қып,

Шақпақ тастан ай жағып,
Қара ормандай қол ертті.
Аласапыран күнінде,
Алакеуім іңірде

Жайықты жалдап он өтті.
Қайтпай беті майданнан,
Аты оның айналған
Батырлықтың туына.

Арғымақтың шабысын,
Ақжайықтың ағысын
Ырғақ еткен жырына.
Исатайдай айрылып,

Жолын тосып қайғы, үміт,
Жорық күнін жоқтады,
Жалғыз өзі жат болып,
Ажалына тап болып,

Қараойға кеп тоқтады.
Қанды балта сарт етті,
Ұшты басы иықтан.
Тудай құлап жалп етті,

Жатты жерде ұйып қан.
Тұрды басын аялап,
Арайымен сүйіп таң.
Азынады айдала,

Жылады тек ай ғана,
Жылады тек Жер ана!
Қойнын ашты көр-мола.
Қалың қолдан ажырап,

Қалды адыра дала бос.
Аңырады азынап
Қараойдағы қара қос.
Жасырын кеп жау сайдан,

Ойда-жоқта салды ойран.
Ер тағдырын шешпеді
Қылыштасқан қан майдан.
Қайта мінбей атына,

Қайтарылмай қатал кек,
Кетті, әттең, қапыда
Қайран батыр Махамбет!
Қайран ақын Махамбет!

Найзағайдың найзасы
Қараойға тік қадалып,
Егілтіп ер азасы,
Еңіреді қара бұлт.

Арын қаралады,
Жанын жаралады,
Құзғындар сотқа беріп.
Қаралы о кезеңде

Қара өзенге
Кетті ол оқтан өліп.
Сотталмай,
Жайнап ақындық отыменен,

Патшаның тағын басып,
Көзінен жалын шашып,
Жендеттерге
Үкімдей оқыды өлең.

Жоқ ешқандай айыбы,
Кетті атылып Бейімбет.
Балалары, зайыбы
Жапа шекті кейін көп.

Қанаттары қайрылып,
Басына бұлт байланды.
Бар бақыттан айрылып,
Ана алысқа айдалды.

Қатал тағдыр қаңғыртып,
Әңгір таяқ ойнатты.
Әйел адам қан жұтып,
Қан боранда қой бақты.

Желге мұңын шағады,
Қолдан келер шара жоқ.
Перзенттері тарады
Басқаларға бала боп...

Тоң-топырақ жібіді,
Жатқан көптен тусырап,
Мұздай ауа жылыды,
Нұрын шашып күншуақ.

Жау өшірген сәулеті,
Қайта жанып шырағы,
Өлгендердің әулеті
Қайта басын құрады.

Көп жыл көрші боп тұрдық
Бейімбеттің үйімен.
Айталатын көп шындық,
Тыңдайтынмын жиі мен.

Көріп ақын ұланын
Кешкен қауіп-қатерді:
-Көрдің бе, - деп сұрадым,-
Ұсталарда әкеңді?

Қабағы сәл түйілді,
Деді былай тілге кеп:
-Екі қара киімді
Әкетті оны түнде кеп.

Келмеймін де деген жоқ,
Келем деп те айтпады.
Содан кейін көргем жоқ,
Содан кейін қайтпады.

Түнде келіп қалар деп,
Ұйықтамадым түнімен.
Күндіз келіп қалар деп,
Алаңдадым күнімен.

Арада алуан жыл ауды...
Болдым-дағы байқамақ:
Баяғы сол сұрауды
Қойдым оған қайталап.

Қабағы сәл түйілді,
Деді былай тілге кеп:
-Екі қара киімді
Әкетті оны түнде кеп.

Соңғы он жыл ішінде
Қайта отын жақты үйім.
Енеді әке түсіме,
Киген шыттан ақ киім.

«Қара түнде жүргендер,
Қара киім кигендер,
Қара өмір сүргендер,
Енді әкеме тимеңдер!

Енді күйе жақпаңдар,
Ақ күйінде сақтаңдар.
Ар-иманын сатқандар,
Енді оны атпаңдар!...»-

Деп айқайлап ішімнен,
Оянамын түсімнен.
Өмірімді қиямын
Жаным әкем үшін мен.

Суреттен талайғы
Әкем күліп қарайды.
Аспан шайдай ашылып,
Атады таң арайлы.

Соқты оны қамшылап,
Ақты қаны тамшылап.
Талып жатты есінен,
Таң алдыңда қансырап.

Тағы да ұрды таяқтап,
Енді ол қайта тұрмады.
Өтті өмірін аяқтап
Ақиқаттың құрбаны.

Болды ажалы кісіден,
Жас еді ол өрімдей.
Қара бұлттың ішінен
Күн жылады көрінбей.

Кәтен молда аяқ-қолы байлаулы
Қостанайға қыстыкүні айдалды.
Торғайдағы қос мешітті қиратып,
Бастықтардың көңілдері жайланды.

Белсенділер салды үйіне ылаңды,
Отқа жақты ол ұстаған құранды.
Кәтен молда адам еді жаны ашық,
Болып шықты қатерлі жау, күмәнді.

Абақтыда біраз жатып сарылып,
Көп ұзамай оралды елге ауырып.
Кәтен молда о дүниеге жөнелді,
Бұл дүниенің азабынан арыып.

Білім берген, көзін ашып баланың,
Еш адамға тигізбеген залалын.-
Кәтен молда кетті ұйқыға мәңгілік,
Ортасынан орын алып қаланың.

Сонау кезде мұңға батып тұмандай,
Кәтен молда кетті ойынан шыға алмай.
Ол жамылған топырақтың түйірін
Көретіндер әлі де бар тұмардай.

Жасынан шырқап шыққан жақсы атағы,
Елінің әулиедей ақсақалы.
Қараңғы адамдардың зердесіне
Тараған таң нұрындай ақ шапағы.

Сөзінің ойы терең, оты күшті,
Уақытты озған орап оқымысты.
Ел оқып оның жазған ғибратын,
Жетілді сарайына тоқып ішкі.

Ол салған жлға түсіп талаптанып,
Өмірлік сұрағына жауап тауып,
Басына жастап жатып әліппесін,
Сан ұрпақ көзін ашты сауаттанып.

Атасы – тілдегі бар атаулардың,
Ұстасы – көсем сөз бен мақалдардың.
Ұстазы – академик ғалымдардың,
Өзі еді күресте өскен қаһарманның.

Бірақта қан жаударып қатал заман,
Жау болып елін сүйген аталды адам,
Патшаның, жеке адамның үстемдігі
Тізгіндеп, титықтатты Ақаңды әман.

Ол үшін аласарып биік аспан,
Құба бел құлазыды киік асқан.
Адымын ауыр кезең аштырмады,
Түнерді даласындай күйі қашқан.

Кінәсіз, болса да пәк, таза жанды,
Жазықсыз жапа шегіп, жазаланды.
Екі рет атылуға үкім шықты,
Мың рет ел ішінен азаланды.

Келсе де бірінші рет кешірімге,
Бермеді мұрша еркін көсілуге.
Айдалды алыстағы Ақ теңізге,
Салынды қара құлып есігіне.

Шалғыны келетұғын ат белінен,
Түсінде табысты тек Ақкөлімен.
Қапастың қара түнек қуысында
Арманы бірге астасып жатты елімен.

Ал елі атағына бас иетін,
Білетін қадірі мен қасиетін.
Айта алмай керек десе атын оның,
Қан жұтып, қамады ішке қасіретін.

Көздерден сағыныштың оты ұшты,
Торда ұстап торықтырды тоты құсты.
Ол жайлы жақындары жағын ашпай,
Жиында жым-жырт болып отырысты.

Түрменің босап шыққан түнегінен,
Қан ақты тағы да оның жүрегінен.
Көрді ол аштан өліп жатқандарды,
Қаңғырған қалаға кеп қыр елінен.

Жер қайда аш адамдар тұрақтайтын,
Ер қайда оларға нан сұратпайтын?
Жылжиды әлсіз аяқ әрең-әрең,
Көрмейді нұрсыз көздер шырақты айқын.

Аштықтың тентіреген дауылы айдап,
Халқына жаны ашыды қаны қайнап.
Жендеттер жер бастырмай емін-еркін,
Жөнелді абақтыға тағы да айдап.

Елінің есептеліп жат ұлына,
Тағы да үкім шықты атылуға.
Құзғындар өмір бойы қудалаған
Түбіне жетіп тынды ақырында.

Ажалға оны елі қия алмады,
Жүр деді Қолымада қияндағы.
Шығарған оның мұңлы әні айтылып;
Шертілді көңілдегі күй- арманы.

Теңізбен, жермен, көкпен байланысып,
Халқының тірлігіне айналысып,
Рухы Ахметтің ел үстінде
Жүр деді арманындай айнала ұшып.

Өлді ол сонау қиырдағы
Тайга ішінде тым-тырыс.
Туған жерден бұйырмады
Топырақ та бір уыс.

Ел білсе де сақтанады,
Алған жайлап есті үрей.
Ұлы жайлы жат хабарды
Көз жұмды ана естімей.

Қайран ана ойламады
Жалғыз ұлын өлді деп.
Кетерінде бойдан әлі
Шақырды оны соңғы рет.

Әдетінше таң атты,
Әдетінше күн шықты,
Тұтқында еңсең езіліп,
Үнің сенің тұншықты.

Темір кісен аяқта,
Ауыр қолат қолыңда.
Өтті жылдай ай, апта
Абақтының торында.

Күннің барын білмедің,
Айдың барын білмедің.
Тас бастырып тастаған
Жарығы жоқ түрменің.

Хабар-ошар ала алмай,
Сене үміт үзді ел де.
Қамалдың, жол таб алмай
Өзің туған Қызбелге.

Қабағыңа қатып мұз,
Бауырыңа батып сыз,
Қалды артыңда Жамалың
Жылай-жылай бақытсыз.

Өршіп өзің жөнінде
Тоқтамады тартыс бір.
Әділеттік жеңуге
Керек болды алпыс жыл.

Ерте өткен ерлеріне жаны жүдеп,
Қабірін бір көруге сағынды көп.
Зиратын естіді ел Міржақыптың
Карелия жерінен табылды деп.

Бұл хабар өтіп алыс кеңістіктен,
Желдей боп жетті ұшып терістіктен.
Қайсар жан болды қайта тірілгендей,
Еменге ерегісе теріс біткен.

«Оян!» деп бір кездерде дабыл қаққан,
Білімнің қараңғыда шамын жаққан.
Жақаңның қабірінде жарық жұлдыз
Тұр жанып арманындай жалын атқан.

Бұл жерге қойған оны кім болды екен?
Әйтеуір, саялы бұл оңды мекен.
Солтүстік аязында үсік шалған,
Әлде ол да қуғын көрген сорлы ма екен?

Тағдырдың жасымаған жәбіріне
Жақаңның жетті ме екен қадіріне?
Әлде сол көз жасымен өсірді ме
Қан қызыл райхан гүл қабіріне?!

Дауылдан, қорғасындай бұршақтардан
Аялап бұл қабірді кім сақтаған?
Әйтеуір, кім де болса ерлік жасап,
Қорғауға барлық күшін жұмсапты оған.

Түсінген «жау» атанған жан парқына,
Рахмет Карелия бар халқына.
Сүйегі Міржақыптың жату керек
Парктің ортасында Алматыда.

Таба алмай талай дана ұл өлігін,
Жайлады жалпы жұрттың жүрегін мұң.
Жүрейік тым болмаса тауап етіп,
Дұға оқып қабіріне біреуінің!

Өнерің сенің алуан түрлі еді ғой,
Басыңа өлтірер деп кірмеді ой.
Кейіннен бүкіл қазақ кітабыңды
Жабыла оқитынын бідмедің ғой.

-Ей,көл,сенің қашанғы жыршың едім,
Толқыныңмен тәнімді жушы менің.
Ей,жел,ұштым өзіңді қанат қылып,
Тыңдасайшы зарымды тағат қылып.

Өздеріңді өзімдей жан ұқпаған,
Берсеңдерші,ай мен күн,жарық маған.
Қайда барсам-қазылған жер үсті көр,
Пейіштегі,қайдасың,періштелер?!

Өзіңменен бірге ұшсын шырқап ақын,
Кісінеп бір келсейші,тұлпар атым.
Саусағыңмен,сүйген жар, сипап өтіп,
Көз нұрыңды құйсайшы шипа етіп.

Желде үн жоқ шабытты шақыратын,
Көлде үн жоқ толқынды сапыратын.
Ай,жұлдыз жоқ,періште,тұлпар да жоқ
Құстай ұшып далада шарқ ұратын.

Кезін күтіп ұзамай атылатын,
Шөлдей,көрдей үмітсіз жатыр ақын.

Қазақтың өлеңінің пірі болған,
Халқының сөзін айтар ұлы болған.
Абайдың аманат қып беріп кеткен
Шәкәрім түсірмеген туын қолдан.

Әр уақыт бірге болып еліменен,
Елім деп еміреніп,еңіреген.
Дөңінде Дегелеңнің ән толғатып,
Отырған соған орай өріп өлең.

Айтысса шоң жеңгелі шүйделімен,
Шонжардың жалдамалы билерімен.
Көктемде сел бұзылып,сел жүргендей
Сөздерді тасқындатқан түйдегімен.

Шығыстыі жыр әлемін барлап ақын,
Пушкиннің дастандарын аударатын.
Орыстың кемел ойлы кемеңгері-
Көретін Толстойды жанға жақын.

Өлеңмен тауда өткізді түнді үнемі.
Бірде шат,бірде болды мұңды реңі.
Өмірдің асуында,өткелінде
Елімен соқты оның бір жүрегі.

Жолатпай белсенділер қалың елге,
Сарғайып жатты жалғыз сары белде.
Бірі атты белсендінің аңдып жүріп,
Ақынның ақты адал қаны жерге.

Ол қайта ет қызумен тұрды атып,
Жау тағы оқ жаудырды зуылдатып.
Шыңынан Шыңғыстаудың құлай берді,
Аспаннің қызыл қандай күні батып.

Белгісіз жағдайы ел,ағайынға,
Бір өзі,ешкім де жоқ маңайында...
Оқтардан опырылған жартастай боп,
Жатты ақын батқан күннің арайында.

Ыбырай жақсыларға жуық еді,
Біржанмен көп жыл бойы жүріп еді.
Сері Ақанның денесін өз қолымен
Арулап,көз жасымен жуып еді.

Жұлдыздай кербестімен ағып еді,
Құс салып,қиядан аң қағып еді.
Айтыста бас бәйгені алып еді,
Өнерде бір өзі бір дәуір еді.

Отырған жері күлкі базар еді,
Сауықтың салтанаты,ажары еді.
Әншілік ақындықпен туа біткен,
Сиқырлы ойындары ғажап еді.

Қайтпайтын таудан-тастан от жүрегі,
Алмастай тіліп түсер өткір еді.
Ыбырай артыызда қалса екен деп,
Біржан сал,Ақан сері көп тіледі.

Бір күні оған жат деп жала жауып,
Тергеді қайта-қайта жауап алып.
Содан соі бұзылмайтын үкім шықты,
Жаны адал,ақ болса да қараланып.

Есіне өткен күннің алды бәрін,
Халықты өнеріне таң қылғанын.
Сері жан айдаларда ән шығарып,
Қалдырды қалың елге «Қалдырғанын».

Қоштасты соңғы рет гәккуімен,
Өткізген Қакимамен шат күнімен,
Есінде қалды елдің өлместей боп,
Ең соңғы ақын айтқан аққу өлең.

Бүкіл халық ден қойып,тіліне ерген
Қаншама біз айрылдық тірілерден?!
Өлген соңда солардың рухтары
Теріс қарап,түңілді тірілерден.

Сең сіресіп,сел жүріп,мұз жібімей,
Аспан,жерде қара бұлт жүзді бірдей.
Әкелердің артынан балаларын
Сабағынан жапырақ үзді гүлдей.

Олар тұрды тұп-тура оққа қарап,
Сүйектерін өртеді отқа қалап.
Шыңда тұр,ан шындықтың қоңырауы
Қағылатын бүгін кеп соқты сағат.

Олар бізге уақыттың әмірімен
Оралғандай елші боп тәңіріден.
Олар жауып жұлдыздар жауынымен,
Біртұтасып шықты шөп тамырымен.

Қарады елге жанының жарығымен,
Бас иемін олардың бәріне мен.
Туған елдің оларды ары көрем,
Туған елдің оларды жаны көрем.

Ойдан қалмай келеді
Сонау өткен күн алыс,
Түршіктіріп денені
Тиген өрттей бір дауыс.

Жан шошырдай түсінен
Біреу сонша қызынып,
Жел ысқырып тісінен,
Сөледі кеп кіжініп.

Ерек шығып өзгеден,
Өз-өзінен жұлқынып,
Қарайды ала көзбенен,
Жан-жағына тінтініп.

«Болды қанды қақпаным,
Таптым отыз жауызды.
Сөйтіп адал ақтадым
Азаматтық парызды.

Кір жұқпайды арыма,
Адалмын мен антыма.
Он жауыздың тағы да
Түсіп жүрмін артына.

Құтылмайды өзімнен
Қылмыскерлер кінәлі.
Өз міндетін сезінген
Сақ құлақпын қырағы.

Жоғарылап теп-тегін,
Жүргендер бар төс қағып.
Ерлігімді тек менің
Елйтін аз еске алып.

Сол баяғы жердемін,
Қызметім қалыпша.
Жанар еді еңбегім,
Жағдайды есті жан ұқса.

Беріп біреу өол ұшын,
Қолтығымнан демесе,
Кеңейіп тар өрісім,
Жүзер едім кемеше...»

Сөйлеп солай еліріп,
Сұс көрсетті ол сестеніп.
Тына қалды ел бұғып,
Іштей қорқып,сескеніп.

Жатқан ішкі сарайда
Білдірді ой оспағын.
Орындамақ қалайда
«Жау» дайындау жоспарын.

Өмірді көрді тәтті,ащы,
Басына тепті қан қайнап.
Болды оны атпақшы,
Алып шықты таңда айдап.

Қарағайымен тік тұрған
Қарады оған жаз ақтық.
Үзілді үміт.Шықты жан,
Ажал боп жетті азаттық.

Өңі қара көмірдей,
Қаны иектен шұбырып,
Жұдырықтан темірдей
Жатты ол жерде жығылып.

Қорғаймын деп халықты,
Сақал-шашы ағарған.
Жолдарды өткен қауіпті,
Еді нағыз қаһарман.

Революция күнінде
Бірге болып елімен,
Сонау сиваш түбінде
Қалып еді өлімнен.

Атты әскерді басқарып,
Шығып еді қоршаудан.
Ауды бқзып,тас жарып,
Болды кезі жол салған.

Кім сенеді сол ерді
«Халық жауы» дегенге?
Қан-қан болып ол өлді,
Қатып тастай еденге.

Алды да ауыр тынысын,
Көз жұмды есі кіре алмай.
Ешкім өлі-тірісін
Келеді әлі біле алмай.

Білмейтін оны адам жоқ
Торғайдыңтабанында.
Өтті ол елге аға боп
Өзінің заманында.

Далада жылқы бақты,
Тұрды ерте қыс таңында.
Соғыста мылтық атты
Елінің дұшпанына.

Жаладан жәбірленіп,
Жабықты түрме ішінде.
Жатыр ол қабір болып
Ауданның іргесінде.

Қалды оның баласына
Кісілік,ірілігі,
Ойлы көз қарасы да,
Жанының жылылығы.

Түнерген бір түні ұқсас бір түніне,
Карлагты ұмытады кім тіріде?!
Бір кірсең қақпасына-қайтып шықпай,
Біржола кеткендейсің су түбіне.

Бораны бұрқап соғып,басылмайды,
Күн көзі апта бойы ашылмайды.
Тұтқынның жалғыздықтан жаны сыздап,
Тұтқынның кеміреді басын қайғы.

Ай мен күн ғайып болып ғарыштағы,
Мезгілдің білінбейді ауысқаны.
Кеткендей көшіп басқа дүниеге,
Жоғалып аң мен құстың дауыстары.

Алысып ақ боранмен ала қыстай,
Жатады ақ түтекті дала мыстай.
Қылт еткен қимылыңды үнсіз бағып,
Құзғындар шүйіледі қара құстай.

Өзіндей қияметтің көпірінің,
Ешкімге естілмейді жетіп үнің.
Жүргендей жүрегіңді тықылдатып
Тақасы күзетшінің етігінің.

Жендеттер,қаһарлары қарлы бұлттай,
Адамның тоқтамайды қанын жұтпай.
Темір тор,қазылған ор Карлагты сол
Келеміз өмір бойы әлі ұмытпай.

Сұп-суық,сызды,дымқыл үйде тұрып,
Жұмысқа шығатынбыз сүйретіліп.
Түрмеге қайтатынбыз түнделетіп,
Ауыр жүк салмағынан күйретіліп.

Адамды малша есептеп санап шыққан
Бақылаушы мәз болатын қарап сырттан.
Шаршаған шала жансар байғұс жандар
Жататын сары атала шалап жұтқан.

Кейбіреу шыдай алмай өлетұғын...
Жер таппай кең даладан көметұғын,
Лақтырып сирағынан тас үңгірге,
Бастықтар тұрмастай қып тебетұғын.

Карлагтың басын жұтып қанды күні,
Ішінде кеткендер көп зарлы мұңы.
Қалайша аман-есен қалдым тірі?!
Ажалсыз болғаным –ау жанның бірі!

Лагерьде күнелтсек те жанды сүйреп,
Әйтеуір,жоғалтпадық арды билеп.
Лагерьде қара ормандай көп едік біз,
Бұл кезде жалғыз-жалғыз қалдық сиреп.

Ол кезде келіншекпіз жас уыздай,
Табанға тиді бөлме тасы мұздай.
Алыстан жұлдыз түнде көрінетін
Жылтырап көзден аққан жасымыздай.

Көретін пәле әлі көп секілді,
Тірі жан көмек берер жоқ секілді,
Кеудеден сырылдаған дем шығады,
Сөнбеген әлі шоғы от секілді.

Айқайлап Сарыарқаның ақ бораны,
Апталар айықпайтын шақ болады.
Шөп салып,қиды күреп жүретінбіз,
Ерте-кеш айналдырып ат қораны.

Түу деген түйме жасап түкіріктен,
Жынды жел жерді жүндей түтіп өткен.
Тұтқынның запыранды зар-мұңындай
Қу дала сарнайтұғын құты кеткен.

Жылаймын тас еденде,
Үсті-басты қан жуып.
Өрмекшілер төбемде
Өрмелейді ау құрып.

Бір шыбынды торына,
Шырқыратты түсіріп.
Менде әл жоқ,сорыма,
Жіберетін ұшырып.

Тұр азынап ұлып тек,
Бөлме іші көк тұман.
Тұла бойым тұлып боп,
Тұра алмаймын соққыдан.

Қозғалуға әлім жоқ,
Жан-жағыма бұрылмай,
Өлетінім мәлім боп,
Жатырмын сол шыбындай.

Арсылдайды атылып,
Жетектеулі көк төбет.
Тастауға бар жапырып,
Жіберсе егер жекпе-жек.

Сақшы солай өсірген,
Жастайынан асырап.
Өлім десе есірген,
Көзінен қан шашырап.

Едірейіп тұрады,
Өз-өзінен долырып.
Түніменен шығады
Қанды аңсап ол ұлып.

Жабырқаймын пақыр боп,
Жаныма мұң,зар тұнған.
Келетұғын жақын жоқ
Іздеп менің артымнан.

Еркін дәурен сүрмеймін,
Қол-аяғым байлауда.
Қайда екенін білмеймін,
Қатын-балам айдауда.

Көкірегі жаралы,
Жанарымнан қан ақты.
Түпке жетіп барады
Темір торлы абақты.

Айтатын шер-наламды,
Жоқ сыртпенен байланыс.
Қапастамын қараңғы,
Менен Күн де,Ай да алыс.

Тым аз ғана уақытқа
Сыртқа бүгін шығарды.
Жеткендеймін бақытқа,
Тастап ойды күмәнді.

Аз да болса далада
Көкірегім жайланып,
Мас боп таза ауаға,
Барады бас айналып.

Сорып түрме қалдырған
Саудыратып сүйегін-
Мендей тұтқын жанымнан
Изеп өтті иегін.

Емеурінмен ым қаттық,
Бой жазып бір серпілдік.
Көрінді сол бір сәттік
Бір ғұмырдай еркіндік!

Азаттықты аңсаған
Аһ ұрғанмен кім берер?
Тікенегі самсаған
Түнереді түрмелер.

Темір торлы терезе
Жабады күн жарығын.
Онда қатты ереже
Жүргізеді әмірін.

Ереженің әр жолы
Атылады оқтардай.
Жендеттердің қан қолы
Шүйіледі шоқтардай.

Көк болаттан қақпасы,
Құлпы берік түрменің.
Қайғы жанға батқасын,
Қалады тек сүлдерің.

Тергеушінің түрінен
Еңсең түсіп езіліп,
Дөңбекшисің түнімен,
Ұйықтамайсың көз іліп.

Айналмайды шынашақ,
Іші індей бөлменің.
Бұдан-дағы туа сап
Жақсы дейсің өлгенім.

Болды бекер қор қазақ,
Айдады оны сор-азап.
Он бес жыл сап араға,
Оралды елге,о,ғажап!

Зынданға да қамады,
Жатты орда жаралы.
Жүндей түтіп паршалап,
Иттерде оны талады.

Қан жалатқан ауызды.
Кешіп суды белшеден,
Бөрене де ағызды.
Тапжылмаған тас жоны,

Тоң қазуға қосты оны.
Асырады қаны ағып
Екі аяғы,қос қолы.
Жон айналып жауырға,

Шіріді өкпе,бауыр да.
Опырылды омыртқа,
Қаусады қос қабырға.
Күтеді оны күм елеп,

Қалды отырып жүрелеп.
Аяқ-қолдан айрылып,
Болды ғаріп-мүгедек.
Тапты әркім оған ат,

Айтпады сөз ол ағат.
Жер бетінде келеді
Дөңбек адам домалап.
Арғы жағын жаза алмай,

Іш қайнайды қазаңдай.
Оны осылай қор қылған
Жүр-ау жауыз жаза алмай!

Жастарына аға еді,
Қарттарына бала еді.
Сондықтан да көретін
Бауырындай бар елі.

Жұртты кеште жинайтын
Бір ұара қос қалқиған.
Алпамысты жырлайтын
Қауға сақал қарт Иван.

Домбырада саусағы
Ортекедей ойнайтын.
Ауып соған аңсары,
Жұрт жырына тоймайтын.

Жақсы айтатын әнді де,
Жеткізетін сөзді айқын.
Шертіп кейде әңгіме,
Өз жайын да қозғайтын.

Кейде бірге күлімдеп,
Кейде бірге қамығып,
Кейде ішінен күбірлеп,
Тыңдайтын ел жабылып.

Қалың қазақ еліне,
Құнарлы бай өлкеге
Ішкі Ресей жерінен
Келіпті ауып ертеде.

Кейде алдын сор бөгеп,
Жоғалыпты жол кенет.
Шөккен нардай жотаға
Шығыпты олар өрмелеп.

Босқын жандар шұбырып,
Жолшыбай көп қырылып,
Қоға тартып суырып,
Қабық жепті сыдырып.

Тосқан алдан неше сын,
Таяқ жеген тағдырдан.
Көміп жолда шешесін,
Қаршадай жан қаңғырған.

Басты ойын қанды зіл,
Ана өлімі қапа ғып.
Жол үстінде жалғыз ұл
Жатты жіпсіз маталып.

Түйір дәндә таппаған,
Айнала өліп жатты адам.
Қақтығысып қаптаған
Шұбырынды ақтабан.

Аңызақ жел дамылдап,
Ауғанында екінді,
Қазақ шалы тауып ап,
Құшақтаған жетімді.

Жанды көздің шырағы
Таянғанда көріне.
Жетім орыс ұланы
Сіңді қазақ еліне.

Жетім күндер қалды артта,
Қазақ елі пана боп.
Дейді Иван: «Сол қартқа
Кеттім туған бала боп!»

Өмір деген-тас ұршық,
Жібі иірген-тіршілік,
Көздерінен жас ыршып,
Қоятын ол күрсініп.

Кең жазықтан жер алып,
Екті ол тоғай жасында.
Жатыр Иван демалып
Сол тоғайдың қасында.

Халыққа төнгенінде қара тұман,
Елім деп кімдер еді ара тұрған-
Қарусыз қалың қолға қарсы тұрып,
Сөйлеген суырылып дала атынан?!

Оларды қара түнде қамауға алып,
«Жау»дедік, «залым» дедік жала жауып,
Көрсеттік көрмегенді байғұстарға,
Ұйықтатпай ұрып-соғып жауап алып.

Ал бүгін ауыз ашпай ақталамыз,
Сырды айтып қоя ма деп сақтанамыз.
Жібермес жазықсыздың аққан қаны,
Шешілер түбінде бір ақ-қарамыз.

Әлі келмей күн көруге
Алмағандар өз үлесін,
Ие болып күллі өмірге,
Жазды жаңа шежіресін.

Белгісіздер жылы туған,
Кез болды енді күні туған.
Қайта аталды қастерленіп
Есімдері ұмытылған.

Хатшымын да деген жоқ,
Атшымын да деген жоқ.
Жүрді бірде биіктеп,
Жүрді бірде төмендеп.

Суыққа да бір тоңып,
Ыстыққа да бір күйіп,
Жұртпен қырда бір қонып,
Ой аулады,сыр түйіп.

Ескілікпен алысып,
Жаңалыққа жаршы боп,
Қырда егін салысып,
Тауды кезді малшы боп.

Кей мәселе жөнінде.
Алды ағаттық жіберіп.
Түйіп соны көңілге,
Жүрді бұлттай түнеріп.

Баламенен балаша,
Қартпен қартша сөйлесіп,
Жүрекке жол таба алса,
Жүрді ішінен кейде өсіп.

Біте қайнап халқымен,
Бірге өтті өмірі,
Қарапайым қалпымен
Атанды ол ел ұлы.

Өкіндің бе өткенге,
Кеттің тастап жер үстін.
Іздеп жерден,көктен де,
Таба алмайды сенң ешкім.

Жалғыз өзің жалғандай
Жатырсың бір шоқыны ап.
Күн батарда жанғандай
Ту боп қызыл топырақ.

Болатұғың тегіңде
Батырлық пен дарқандық.
Тұрғандайсың өлімге
Алатауды қалқан ғып.

Әрқайсысы бір-бір тау сынды
Таласқан бұлтпен құздары
Алыптар тобы таусылды,
Бітті де татар тұз-дәмі.

Кең кеуде,шаршы иықпен,
Бойы да ойы жарасып,
Сөйлейтін еді биіктен,
Елжіреп елге жаны ашып.

Кей кезде кетіп бірбеткей,
Еркелік етсең кешіріп,
Көтеріп көкке тірнектей,
Баулитын еді өсіріп.

Көрсетіп тәлім-өнеге,
Бүгін де олар жүр бізбен.
Жатады биік төбеде,
Сырласып алыс жұлдызбен.

Қа жаннан бітімі өзге мүлде,
Күннің оты тұрғандай көздерінде.
Сиқырлы күш жатқандай сыры жұмбақ
Оның әрбір ойнақы сөздерінде.

Алған демі жалындай сыртқа шығып,
Перілермен жүргендеі бұлтта суық.
Қақ тіледі қанжармен ішін жарып,
Таң қлады бақсыға жұрт табынып.

Сонша күйге тұра ма жан қысылмай.
Шырылдайды шаруаның шаоғысындай.
Қырылдайды буынып өз-өзінен,
Шырылдайды безектеп таң құсындай.

Босағадан боз жылан аттатады,
Керегеден жер жылан қаптатады.
Кейде жүзі жігіт боп бал-бұл жанып,
Кейде шал боп береді ақ батаны.

Батыл жанды ортадан қарап көріп,
Өз өміріне өзі тек жауап беріп,
Атқызады мылтықпен,ал артынан
Бытыраны жатады санап беріп.

Алдын болжап айтады жақсылықтың,
Ауру,індет,жұт,апат,тапшылықтың.
Қасқыр,түлкі шақырып келтіреді
Күшіменен керемет бақсылықтың.

Қиялданып көрген жұрт ой кешеді,
Бақсы болса перімен сөйлеседі.
Жаныменен қайтадан көшіп кетіп,
Басқа жерде болады той кешегі.

* * *
Соғыс қуып келгендерге қиырдан,
Тауып бердік,болса-дағы қиын,нан.
Әр он оқтың жауға атылған тоғызы

Қазақстан болатынан құйылған.
Кейде соны ерекше елeп-ескермей,
Сөйлейтінді қайтесін құр дес бермей-
Жалғыз ғана соның елі соғысып,

Қопарылып қозғалғанда қоныстан,
Тағдыры бір қазақтармен тоғысқан:
-Қазақ халқы ұлтшыл ма?-
деп сұрадым

Жүздеген жыл қоңсы отырған орыстан.
Деді ол менің сұрауыма таңданып:
-Келгенінде бабам қоны аударып,
Қарсы алыпты жомарт жанды қазақтар

Төбесіне көтеріп тұз-нан алып.
Бірі санап сыйласатын көршінің,
Бір бөліскен орман,тоғай,жер-суын.
Қазақ халқы ұлтшылдықты білмейді,

Айтар болсам ақжарылып мен шынын.
Күздікүні түнеп дала қосына,
Қазақ әнін бір шырқаған қосыла:
-Қазақ елі ұлтшыл ма?-деп сыр тартып,

Сұрақ қойдым украиндық досыма.
Мүмкі,ерсі болды білем сауалым,
Қарыс жауып қара бұлттай қабағын:
-Қазақтарда жоқ ұлтшылдық атымен!-

Деп қайырды қысқа сөзбен жауабын.
Көздерінде тұнып тұрған толып мұң,
Қанды ізі сайрап жатқан жорықтың
Белоруссия бағанымда,жаны жас

Белорустың бір қарына жолықтым.
Сөлеп кетті ол менің туған тілімде:
-Қазақтармен болды Берлин түбінде.
Ұлым қазақ ауылында тұрады,

Қазақтарды ұмытпаймын тірімде.
Жері бидай,көлі балық,тауы асыл,
Ағайынғы алаңы жоқ жанашыр!-
Тебіреніп қазақ халқы туралы

Осылай деп ақтарды ол адал сыр.
Көресінін көрген «ұлы көсемнен»
Кеңестім мен қазақ жайлы чеченмен:
-Қазақ елі бауырмал ел барынша,

Көп жақсылық көріп өстік осы елден.
Қазақ бізге орын берді төрінен,
Қазақ бізге бөліп берді жерінен.
Қазақ бізге бөліп берді нанынан,

Тірі қалдық пейілінің кеңінен.
Со бір кезде бір тігілген қостары,
Қасындағ балқар,ингуч достары
Оның ойын ортақ ой деп тапты ла,

Оның сөзін үстемелп қостады:
-Алапатты сонау қырғын аш жылда
Бірге болдық жер сілкініс,тасқында...
Қол ұстасып,қоғамдасып келеміз

Жалғыз күн мен жалғыз аспан астында.
Қазақтарда болмайды ұлттық шектелу,
Бір өзінен басқа ұлтты жек көру.
Қазақтарды ұлтшыл десе кімде-кім,

Ол-аруақтың рухына шет келу!
Ол-тірінің күйе жағу арына,
Ол-тірінің уды құю қанына.
Ол-қазақтың жара салу жанына!-

* * *
Қара жердің қабырғасы сөгілді,
Ажал жалмап, жұлып жатты өмірді.
Орыс, қазақ, украин, белорус,

Бір обаға , бір молаға көмілді.
Қол ұстасып шыққан талай ұрыстап,
Еді олар қандары бір туысқан.
Отан ана оларға ортақ болатын,

Жиналса да батыс пенен шығыстан.
Жүрек тілі жеткізіп бар сезімін,
Түйіні бір болды олардыңсөзінің.
Жатты олар жағасында өзеннің,

Жатты олар даласында өзінің.
Төртеуі де жігіи еді өндірдей,
Төртеуін де ардақтады ел бірдей.
Төртеуіне гүл қояды бір ана,

Төртеуінің жүрек отын сөндірмей.
* * *
Волховтың вокзалы алаңында
Гранит қабірлерге қарадым да,

Ойға алдым қызыл ала таңғы аспанды
Ұйысқан қанды бұлттар қабағында.
Алмайды ауру жандай дала тыным,
Окоптар толған өлік қара құрым

Жағалай жалын шашып жанады өзен,
Астында бомбовоздың қанатының.
Жарылған зеңбіректің доптарынан,
Атылған автоматтың оқтарынан,

Кеудені ащы кермек түтін ыстап,
Өзекті шарпып, ыстық от қарыған.
Анталап обыр ажал аран ашып,
Екі жақ ентелейді араласып.

Үш солдат кірді жаудың окопына,
Алысты қоян-қолтық жағаласып.
Далының дауылда өскен ұландары
Жауларды астына сап, жұмарлады.

Жер, көкте дұшпан күші басым болып,
Көп қолға төтеп беріп тұра алмады.
Үшеуі жатты жонда тас қамалдай,
Жау жолын бөгеттеп бір тастағандай

Олардың соңғы сөзі Отан деген
Болды елді шабуылға басатағандай.

Жанарыңнан көрем иттің бір сұрақ,
Өз иесін жоқтайды ол қыңсылап.
Ол екеуі шықпағалы күзетке
Көз жасындай өтті ауыр күн шұбап.

Алды бір күн ит аяғын тасқа ұрып,
Қайта-қайта дәрігерге итін тапсырып,
Шекарашы кетті түнде күзетке,
Көзіне емес, жүрегіне жас тұнып.

Шекарада сел қозғалса селт етпей,
Айтқанын ит орындайтын екі етпей.
Есік пенен төрдей еді кеудесі,
Балтырлары болатын-ды кесектей.

Жапан түзде табылса да азығы,
Шекарада байлаулы еді қазығы.
Жазықсызға жок болатын жазығы,
Жатқа ғана бататын тек азуы.

Иесі оның сол үшін де сыйлайтын,
Ит тағдыры жатса-тұрса қинайтын.
Аяғынан жаралы боп оқыстан
Қалды бүгін жан серігі қимайтын.

Жапты жерді көрдей соқыр көк тұман,
Көк тұманнан пайда болды топты жан.
Он жауызбен жалғыз өзі айқасып,
Шекарашы құлады ауыр соқыдан.

Ойда жоқта өлтірді жау қамап ап,
Соны сезіп, шықты иті абалап.
Содан бері құрғамайды көз жасы,
Иесінің жоғы жанын жаралап.

* * *
Біздің қызыл қазарма
Болатын жақын базарға.
Көтеріп қызыл себетті,

Өтетін бір қыз азанда.
Күтетін бізді кәрі жон
Қарауытып қабағы,
Құшағын ашып полигон,

Жайылып спорт алаңы
Жүгіріп шығып аулаға,
Тұратынбыз біз сапқа.
Себеті толы алмаға,

Қарайтынбыз қыз жаққа.
Жайылғандай таңда арай,
Тұртаын алма тізіле
Еді сол бір алмадай

Алқызыл қыздың жүзі де.
Жоғалды бір күн қыз келмей,
Қалмады ажар базарда.
Қайғыға батып жүзгендей

Қарауытты қазарма.
* * *
Желтоқсанда күн күркіреп,
Жайдың оғы атылды.

Көңілге аспан бұлтты түнеп,
Күрсінді де аһ ұрды.
Содан кейін кетті бұрқап
Бура боран шудалы.

Көтеріліп көкке шырқап,
Ақ толқындар тулады.
Сол боранда арсылдады
Иттер үріп абалап.

Мылтық даусы тарсылдады,
Қалды қарда қара дақ.
Жігі тіпті білінбеді
Жер менен көк шетінің

Дүние шулап дүрілдеді,
Соқты боран екі күн.
Көмілсек те көк түтінге,
Окоптардан атылып,

Боранменен соқтық бірге
Жендеттерді жапырып.
Қалды бірақ жадымызда
Желтоқсанның бораны.

Тыным бермей жанымызға,
Со бір боран соғады.

Құлақта әлі жиырмасыншы жыл шуы,
Айналады оқиғалар ұршығы.
Жүрегіңді дүбірлетіп өткендей
Арғымақтың тұяғының дүрсілі.

Шекараға жасырынып жат түнеп,
Қызылардың қаны судай ақты кеп.
Тұрды келіп командирге орнатқан
Құлыптасқа ай маңдайын ат тіреп,

Жау ұмтылды жаншып түнде езуге
Ел буыны бекімеген кезінде.
Отан деген ұран жатты от шашып
Командирдің жалғыз ауыз сөзінде.

Жорықтарда болдырмады атымыз,
Мұқалмады болат семсер сапымыз.
Шекараның шебін соғып шеңберлеп,
Жұлдызбенен жаздық ердің атын біз.

* * *
Үйін өртеді,
Қызын өлтірді,
Жарын атты.

Жау соққысынан
Қиналды жаны қатты,
Сорғалап омыраудан қаны ақты.
Кенже ұлы бесігінде талып жатты,

Өлді ол ақырында оты өшіп.
Шешеінің,
Апасының
Әкесінің

Қалды артында жетім бесік.
* * *
Жасқанбай күннен ақырған,
Жалынға да өртенбей,

Толқында аласапыран
Ағады жылдар желкендей.
Кездесті оған от дүлей,
Кездесті селдің топаны.

Желкенде ешбір жоқ үрей,
Жақыны жалғыз Отаны.
* * *
Шашыраған тамшысындай көбіктің

Бірте-бірте бара жатты еріп түн.
Қырқаларды шалды қызыл жалындар
Алаулаған ұшқынындай көріктің.
Қарсы алды әлем сәлден кейін жас күнді,

Ағыпты күн, ақ мұхитай тасқынды.
Жазылмаған әлі күнге жарасы,-
Шекарада оқ тескен бір тас тұрды.
* * *

Бұза алмас жел қанжары,
Көкірегімде мұз қайғым.
Жапырылған жан-жағы,
Жап-жалаңш күздаймын,

Даналарым секілді
Ағаларымнан айрылдым,
Бабаларым секілді
Аналарымнан айрылдым.

Қара жолда қарсы алар
Қарлығаштарымнан айрылдым,
Тосынан соққан сары самал
Бауырластарымнан айрылдым.

Сүңгимін қарлы бұлттарға,
Қайғылы жанға күн өтпес.
Жеңгелер жоқтап шыққанда
Жүрегім қалай дір етпес?!

Бәрін де көрген хас солдат,
Не болды сонша күйініп...
Тұр әлі көзді жас торлап,
Тұр әлі жүрек жиі ұрып.

* * *
Жанға рақат ауа жайлы,
Жапты көкті барқыт түн
Қалың орман қарағайлы

Жағалауы Балтықтың.
Теңіз жатты сәл гүрілдеп,
Жарын сүйіп жағаның
Жас мөлдіреп, жан дірілдеп,

Соған үнсіз қарадым.
Соғыста өткен жылдарымды
Алдым еске сол түні.
Жиырмадағы жырларымды

Айтты теңіз толқыны.
* * *
Суықтан сыз өтер деп сақтанғам жоқ,
Бой түзеп, қырымпаз боп, баптанғам жоқ.

Боранмен бірге алысып жүре бердім
Еліме жау ұрланып атқанда оқ.
Аңдыды бой тасалап өлім алдан,
Тып-типыл жатты өңсіз жер қуарған.

Қойнына Жер ананың жасырынып,
Батпаққа баттым талай белуардан
Тар окоп болды сонда үйім менің,
Жұпыны күйіне оның сүйінгенмін.

Жанымның ұясындай жауға бермей,
Өтінде тұратын ол құйын-желдің.
Қайнаған котелоктың жылы буы
Қытықтап өтетұғын мұрынымды.

Бір қарап анда-санда кететұғын,
Солдаттың жайын сұрап күннің нұры.
Алысқа кетерімде кез қия алмай,
Қоштасқам тар окоппен өз ұямдай.

Солдаттың үй мен жайы сол болатын,
Бір өзі байтақ жатқан кең жаһандай.
* * *
Қап-қара бұлт қамап ап,

Кетпейді көк төрінен.
Жел орманды сабалап,
Қалтыратқан демімен.
Бомбовоздар қаптайды,

Ажал тығып ішіне.
Солдатты жер сақтайды,
Сенеді ол жер күшіне.

Өртерсің түбі өзіңді,
Жау, отпенен ойнама!
Жаудыртып сесті сөзіңді,
Қорқытам деп ойлама!

Кеткенбіз біздер қорқудан!
Қорқа ма жалын жалыннан,
Қорқа ма толқын толқыннан,
Қорқа ма дауыл дауылдан?!

Ызғарынан боранның
Тұрғанында суып күн,
Өзіңді мен орандым,
Денемді сен жылыттың.

Жаттым жердің қойнында
Аңыздағы алыптай.
Кейде жүрдің мойнымда
Асып алған қамыттай.

Кейде сені төсендім,
Кейде сені жастандым.
Төнді апат, неше өлім,
Тиді оғы қас жаудың.

Снарядтар шұрқ тесіп,
Жаралады сені де.
Кетпей қойды бұлт кешіп,
Көміп топан желіне.

Тағдыр қара түн болды,
Кештік қанды бір жолды.
Жорықтарда жаныма
Сенен жақын кім болды?!

Болды күндер тамұқтай,
Өңіріңе қан қатты.
Қорғап қалдың сауыттай
Ажалдан сен солдатты.

Қуат алып желінен,
Көп кешіп ем толқынын.
Теңіздей терең тебіренем,
Есіме түссе сол күнім.

Терістіктен төнген бұлт,
Теңіз беті көк ала.
Болатындай елге үміт
Тұрған жартас жағада.

Бастайтұғын дауылды
Қан майданға сені ол.
Көк крейсер кәдімгі
Үйіміздей еді сол.

Теңіз қаннан күп-күрең,
Жорықпенен өтті күн.
Бурыл ала бұлтпенен
Ұласатын көк түтін.

Асау толқын, ағын су
Анамдай еді емізген.
Жағасы жасыл қалың ну,
Қездестім қайта теңізбен.

Көрген түстей бұлыңғыр
Сол күндер әлі ойымда.
Қаруымды алып інім тұр
Қара теңіз бойында.

Аттанарда, махаббат,
Көзіңде ыстық жас бар-ды.
Кеткем сонда арқалап
Көз жасындай аспанды.

Қала берген шегініп
Туған дала орманы.
Жатқан алда керіліп
Қанды майдан жолдары.

Қалдың жалғыз айға ұсап
Аржағында таулардың —
Көңіліме қайғы сап,
Елесіндей арманның.

Жараланып тар жерде,
Ішінде қан боранның,
Әлде түспе, әлде ең бе,
Бүгін саған оралдым.

Болдың үміт кезінде
Өмір, өлім тайталас.
Бүгін тағы көзінде
Домалайды қайта жас.

Жеңіс күні ортамызда бола алмай,
Қан майданда қалды солдат оралмай.
Жалғыз ұлын жоқтап ғазиз анасы,
Аңырады азынаған борандай.

Кірпік ілмей өтеді көп таңдары,
Таусылмайды тіпті оның арманы.
Ең болмаса ел қатарлы жар сүйіп,
Артында бір тұяғы да қалмады.

Сүйеу болар жоқ байғұста өзге үміт,
Сол арманмен кетер бір күн көз жұмып.
Отырады баласының баяғы
Мінездерін ермек етіп, сөз қылып.

Аурудан қызыл шырай, кетіп сипат,
Бір бөлмеде жатырмыз екі сырқат.
Көрші қарт ұстарамен қырынды да,
Бастады бір әңгіме, бетін сипап:

Көп болды мұны қолға ұстағалы.
Соғыста төрт жыл бойы сақал алған
Өлгенше тастамаймын ұстараны.
Ақиқат болса-дағы ел күлері,

Басқа зат қызықтырмас енді мені.
Орақтың сынығындай осы ұстара
Соғыстан қалған жалғыз белгім еді.

Аралап шатқал-жыраны,
Киікті бейғам сен қусаң,
Сыбырлап сақтандырады
Боз бетеге, кер жусан.

Киіктердей үрейлі
Шөптердің өзі бір түрлі.
От алмауын тілейді
Мергендердің мылтығы.

* * *
(Фашист лагері тұтқынының аузынан)
Лагерьдің жаттым талып тамұғында,
Көрмедім күн мен айдың жарығын да.

Жағалай темір тордан керіп көрме,
Толтырды құдықтарды өліктерге.
Өлтіртті өз қолымен өз баласын,
Қаздырды тұтқындарға өз моласын.

Адамға адам етін асып берді,
Жинады алтын тісті, ашып көрді.
Балғамен басты жарып, қан шашылды,
Боздақтар жазығы жоқ дарға асылды.

Тұтқынның арқасына темір басты,
Сол темірмен сойылдай нөмір басты.
Адамды айдаһарға тұншықтырды,
Бірді-бірге айдап сап, ұшықтырды.

Қызықтап, күзетшіге сабаттырды,
Ашыққан төбеттерге талаттырды.
Азапқа адам айтпас салды мені,
Сұрама лагерь жайлы әңгімені.

Өтер жылдар, кетер жылдар,
Бірақ ойдан шықпақ емес
Қараңғы окоп, қалың орман,
Түтінді аспан, күзгі кеш.

Қалар өшпей көңілдерде
Бұл сурет сол қалпы.
Кетер жерге көмілгенде
Соңғы соғыс солдаты.

Өз елінде бұйырмай
Туған жердің төбесі,
Әлі жатыр жиылмай
Солдаттардың денесі.

Неге ұмытты бүгін ел
Обал менен сауапты?
Әлілерге тірілер
Өмірімен жауапты!

Бұлау боп көзі іскендей,
Тұрады ай кейде талаурап.
Ішіме оты түскендей,
Отырам сонда алаулап.

...Көріп ем сондай ай жүзін
Соғыстың сұрғылт түнінде...
Жайылған ерттей қайғы ізін
Көрмесін ешкім бүгінде!

Күңгірт тартты жарық күн,
Ақты жерге қызыл қан.
Тамшы суға тарықтым,
Таптырмады үзім нан.

Арманыммен сол тұста
Өзегімді жалғадым.
Содан болар соғыста
Өлмей тірі қалғаным.

Аспанды мен жамылдым,
Төсеніш қып даланы.
Есімнен де жаңылдым,
Жаттым ауыр жаралы.

Туған елім жырақта,
Жан сырымды ашуға.
Ұқсап жанған шыраққа,
Тұрды бір қыз қасымда.

Дауыл тынып, өрт сөнді,
Салют болып оқ ұшты.
Әлем сонда серт берді
Болдырмауға соғысты.

Бас орнына орнатқан
Нейтронды иығына —
Айнып кетіп сол анттан,
Айқайлайды миғұла.

Өмірді өртеп біржола
Адамның қас жендеті:
Болсын дейді қу мола —
Қабірстан жер беті.

Адам кеше жем болған,
Бүгін жерде тәңірі.
Жүре алмайды еңді оған
Зұлматтың еш әмірі.

Түнгі алаудың самала жарығында,
Шықтық біздер түйіліп шабуылға.
Түсті ізіміз көк құрыш рельс боп
Сайын дала, сағымды сары құмға.

Соғыс даусы алыстан тұр естіліп,
Аш қасқырдай көшпелі құм есті ұлып.
Біз де сонау майданның кебін киіп,
Суды, нанды мөлшермен үлестірдік.

Көк дауылда бұрқанып, бұрқыраған,
Көрінді үміт шықтай боп жылтыраған.
Шор-шор болып иығы, ауыр жүкті
Шықты арқалап тылда да шіркін адам!

Баяндап тақсыретін тар жолдағы,
Жан күйін жазғаны үшін бар болғаны,
Жазғырып, талқылады жиналыста
Жас ақын Жұмағалиев Абдолланы.

Дүрілдеп кетті бірден қызыл егес,
Ортаға шықты шешен қызыл өнеш.

«Шәкірті Мағжанның бұл барып тұрған,
Таңдаған жолы теріс, түзу емес.
Жаңа өмір жанын ешбір толқытпайды,
Ескі өмір демеп, мұңын қолтықтайды.

Жазады мағынасыз махаббатты,
Жазады Асан қайғы, Қорқыт жайлы.
Бұл өзі декаденттің бір бұтағы,
Солардың оқитыны жыр кітабы.

Баяғы Байрондарды пір тұтады,
Арақ пен сыраны да қылғытады.
Жай ғана жасаған боп жиын-думан,
Оралда қоғамға жат ұйым құрған.

Әшкере болып еткен әрекеті,
Сандалған қоныс таппай дүйім қырдан.
Оралдан із жасырып орай қашып,
Бұл жерден тауып алған оңай кәсіп.

Көтібар жөніндегі айтыста ойы
Жатады Әуезовпен орайласып.
Жоғары, жоқ арнайы білімі де,
Мұндайдың құю керек су ініне.

Ауруы басқаларға жұқпау үшін
Болмайды балта шаппай түбіріне.
Жоқ мұның өлеңіңде өз өрнегі!..»
Осылай әлгі ділмар өзеуреді.

Абдолла атып тұрып, қолын сермеп:
«О, құдірет, туды қандай кезең,— деді.-
Жоқ менің құрған ешбір ұйымым да,
Болғам тек әдебиет жиынында.

Пушкиндер еліктеген Байрон ақын
Тұрады қалай десең сиынуға.
Байронға барлық тілек, ауды арманым,
Менің оның поэмасын аударамын.

О, құдірет, топай басты сендейлердін.
Топас боп туғанына таң қаламын?!»
Кетті оның әлгі шешен сөзін бөліп:
«Көкиді,— деді,— берсең өзіне ерік.

Өзі айтып баяндайды кім екенін,
Отыр ғой осы жұрттың көзі көріп.
Қатесін мойындамай таласқаны,—
Біржола ақиқаттан адасқаны...»

Ығысып жалақордың ызғарынан,
Басқалар тісін жарып жақ ашпады.
Абдолла жиналыста жеке қалды,
Сескеніп, көңіліне секем алды.

Жамылып Қызылорда көк тұманын,
Аттанып Алматыға кете қалды.
Соғыста кім екенін таныды әлем,
Өртенді өрт ішінде жанып өлең.

Абдолла жайындағы жаңа дастан
Жазылды Қасым ақын қаныменен.

Қырдың қызыл гүліндей
Жалаушаны қолға ұстап,
Жас қарындас күлімдеп,
Берлинге тұр жол нұсқап.

Көргенше ол бұл Майды,
Кешті қанша қасырет?
Бір қуаныш, бір қайғы
Ағады көз жасы боп.

Күн құйғанда селдетіп,
Тудың Сырдың бойында.
Бесігіңді тербетіп
Тұрды көктем тойыңда.

Анаң сені аялап,
Құйды шуақ мейірін.
Атаң сені аялап,
Құйды бұлақ бейілін.

Солар сені жебелеп,
Болдың жұртқа сүйкімді.
Еңбегіңді ел елеп,
Тартты саған сый түрлі.

Аман қайтып майданнан,
Досым, сенің бағыңа,
Арманыңа айналған
Қосылдың жан жарына.

Арнадым мен жырымды
Жүрегімнен, дос, адал.
Жүз жыл жазбай жұбыңды,
Қосағыңмен қоса ағар.

Ыстық ауа ұйысып,
От қорғасын жапқандай.
Буға айналып су ысып,
Жартас еріп жатқандай.

Жел отынан жер кеуіп,
Түтіндейді өртеніп.
Жылжиды алға армия,
Адым сайын тер төгіп.

Жүре алмайды алға аттар,
Сеп жоқ мотор-темірден.
Қару сүйреп солдаттар,
Қамыт киіп жегілген.

Жүрген жалғыз жел ойнап,
Өзі ие боп бұл маңға.
Асу бермес деп ойлап,
Жау сүйенген Хинганға.

Зеңбіректі, танкіні
Жотаға ерлер тасыды.
Еске салды Альпіні
Үлкен Хинган асуы.

Қарт бейнетті көп көрді,
Өтті өлімді өткелді.
Аузындағы ажалдың
Алды талай шептерді.

Тірі қалды, әйтеуір,
Бар екен күні көрешек.
Құшақ ашты қайта өмір,
Сүйреді алға келешек.

Әзілге тым шал ұста,
Сөйлейді ылғи қуланып.
Берсе ұлықсат, ғарышқа
Қайтсам дейді бір барып.

Освенцимнің туды ол лагерінде,
Лагерь ұлы дейді оны әлі күнге.
Көрген емес өмірде ата-анасын,
Тұрған емес жалғыз күн бәрі бірге.

Тамағына таба алмай тарығып түк,
Анасы өліп аштықтан әлі бітіп,
Қаза тапты әкесі Освенцимнің
Күндіз-түні уланған шаңын жұтып.

Көмек көріп сондағы адамдардан,
Бұл, әйтеуір, ажалдан аман қалған.
Жасырыпты сәбиді тұтқын жандар
Жендеттердің көзінен жалаңдаған.

Мола, мола жолдардың езуінде,
Қадалады шыңырау көзі үнгірге.
Үңгірде өлген мыңдаған жандарменен
Сезінеді жатқандай өзін бірге.

Қара орман шөгіп жатқан қара таудай,
Аспанда ақ бұлт та жоқ алақандай.
Келеді құлағыма сыбызғы үні,
Шырылдап бебеу қаққан балапандай.

Тебірентіп бейуақытта түнде мені,
Білмеймін қара орманда кім келеді.
Шерлі күй көңілдегі мұңды шертіп,
Біресе кектенеді, зілденеді.

Балқытты сыбызғының бізді үні,
Солдаттың айтты маған күндіз бірі:
Партизан жасағының хабаршысы —
Бала деп түнде тартқан сыбызғыны.

* * *
Босаса қолы жұмыстан,
Отыра алмай құр босқа,
Ұран сап жаумен ұрысқан

Барады солдат бір досқа.
Шірену деген жоқ онда,
Кешпейді көкіп көпірсең.
Келеді оңай орамға,

Өкпелетіп ап өкінсең.
Бет алдына сапырып,
Сөз айтпайды басы артық.
Жастықты ойлап аһ ұрып,

Дауылдың көзін ашып қолтығында,
Туғандар жойқын жорық жортуылда
Тоқтатып топан суды бұғалықтап,
Теңіздің пысқырмайды толқынын да.

Тағдырдан сыбағасын тартып алып,
Жүреді найзағайдай жарқыл қағып.
Жетеді ұрпақтардан ұрпақтарға,
Жылдардың жоталарын даңқы жарып.

Көздің жасы бұршақтап,
Жүрек тұрды қансырап.
Сәбиді аш құрсақтан
Жау лақтырды шаншып ап.

Аяу білмес сұм дүлей
Жазықсызды жазғырып,
Көмді жерге тірідей,
Өзіне көр қаздырып.

Жеткенінше женіс боп
Қызыл тулы әділет,
Сайдың бетін тегістеп,
Ақты адамның қаны көп.

* * *
Көкіректе шулайды
Соғыстын, зары таусылмай.
Теңізде толқын тулайды

Қайғының ащы даусындай.
Тенізде кеше өлгендер
Толқын боп бір үн қатқандай.
Жүрек отын жеңгелер

Жер үсті жарылыстан дірілдеген,
Жер асты жарылыстан гүрілдеген.
Көлдерді көміп тас пен топыраққа,
Жарылыс таудың төсін тілімдеген.

Қара бұлт көктен емес, жерден ұшып,
Далаға жайылған у желмен ұшып.
Айықпас дертке ұшырап дымы құрып,
Сандалды Семейде ел сенделісіп.

Иманын айтуға да тіл келтірмей,
Жарылыс болды адамның індетіндей.
Жарылыс бүгінгімен бірге қосып,
Келешек қояр емес күнді өлтірмей.

Дүлейлі дүмпуінен жарылыстың
Қашады даладағы бәрі ырыстың.
Жойылып жер бетінен жан-жануар,
Қалмайды кеудесінде жаны құстың.

Тиетін ұрпақтарға зәрі күшті,
Миды улап, өртейтұғын жалыны ішті.
Дауылдай, топаң судай қаптап адам,
Болмайды тұншықтырмай жарылысты.

* * *
Өзгерді ауа райы,
Өзгерді дала шырайы.
Оңтүстіктен отты жел

Соғады ұйтқып ұдайы.
Бозарып қара топырақ,
Сарғайды ерте жапырақ.
Аспан жерге құлардай,

Қақ айрылып қақырап.
Айнала қалған сазара,
Жоқ бұрынғы таза ауа.
Дем ала алмай демігіп,

Көзін жұмды әз аға.
Қарайтын жастар қызығып,
Уланып, қаны бұзылып,
Өмірден өтті қарындас,

Үміті гүлдей үзіліп.
Тұрса егер осы қалыпта,
Көлеңке түсіп жарыққа,
Бұрынғы тамұқ рас боп,

Жүз мыңдаған киіктер жатыр өліп,
Егіледі ел болса да дәті берік.
Көмгізеді ауылдың басшылары
Әрбіріне бір сомнан ақы беріп.

Білмейтұғын жалтаңдап қорғануды,
Олар ерке даланың болды аруы.
Азат, еркін табиғат перзентінің
Болғаны ма жалғыз сом сонда құны?!

Көндік қалай уақыттьщ ырқына бұл?
Улы ауа қорғасын, дымқыл, ауыр.
Киік емес, көз жұмып жатқан жоқ па
Дертке ұшырап дауасыз шіркін бауыр?!

Жан-жануар жөңкілді жай таба алмай,
Кейбірі өшті тұқымы қайталанбай:
Жарылыстың зардабын шексек-дағы,
Жасқандық құр, шындықты айта да алмай.

Апат бұлты алапат басқа төніп,
Адамизат аң емес жатса өліп,
Қалмаса әулет артында әлуетті,
Көметін кім оларды ақша беріп?!

Кейде қала батпақ,
Кейде қара қатқақ.
Аласа дуалдарды
Адамдар барады аттап.

Бетіне шыққан топырақтары,
Қисайған қыңыр көше.
Жел ырза жапырақтарды
Ешкідей жұлып жесе.

Көріксіз көне мекен,
Қобыздың шанағындай.
Қалайша келеді екен
Тұрғындар жаны ауырмай?

* * *
Қашып кетер дегендей,
Атты мықтап тұсаулап,
Жар жағалап өңмендей,

Жүгірді аңшы құс аулап.
Кездесіп бір иінде,
Айттым оған жай ғана:

Тәнінде қотыр-қотыр жарасы бар,
Қызыл көз, жүні сирек қара шұбар.
Осы итке төбеттер еш болатұғын,
Алда тамақ, үйшігі — панасы бар.

Әр қақпаның маңайын төңіректеп,
Басты аяғын ұрланып, жеңіл ептеп.
Қатыгездер таяқтап қуды оны,
Қораларға тығылды өңіреп кеп.

Алмады оны көп иттер іштеріне,
Мәз болды олар тегін жеп, ішкеніне.
Қу даладан кеміріп қу сүйекті,
Сирей түсті семсердей тістері де.

Аттатпайды ешкім де босағадан,
Шет жүреді інгендей бошалаған.
Талай рет өмірде таланса да,
Тағдыр шіркін тар өткел тосады оған.

Жүні жидіп, ырсиған қабырғасы,
Көрген адам құриды жарым жасы.
Жаны ашитын, ішіне тартатұғын
Жоқ байғұстың бір туған бауырласы.

Татқан емес дәмді бір астан көптен,
Қу сүйегі қуарып, аштан кепкен.
Жетімектей көрінді ол бір кездері
Айдалаға анасы тастап кеткен.

* * *
Шөл сусынын қандыратын суарып,
Торғай өзен барады енді суалып.
Айналасы ақ тақырға айналып,

Қуаң тартып, күнге күйген қуарып.
Бала кезде маған теңіз көрініп,
Жататұғын құлаш жайып керіліп.
Кемпірқосақ құшақтап екі жағасын,

Тұратұғын шұғыласы төгіліп.
Көктем күні ойды-қырды су басып,
Шегінетін шебін тастап құм қашып.
Алыс жатқан аңғарына Ақкөлдің

Жонды жарып түсетұғын тура асып.
Адам жетіп бара алмас та ала алмас
Айдалада жарқырайтын ақ алмас,
Көз ұшында көрінетін жалғыз тал,

Мен секілді жалаң аяқ, жалаң бас.
Көп еді онда инелік пен көбелек,
Мен оларды көретінмін керемет.
Желмен бірге көтеріліп көк толқын,

Ойнайтұғын күміс толқын себелеп.
Таусылмайтын Торғай өзен сырлары,
Таусылмайтын жаратылыс жұмбағы.
Табиғаттың тап өзіндей тап-таза

Мөлдір еді-ау балалықтың жылдары.
Енді бүгін танабы өзен тартылып,
Суы да оның әр жерінде сарқылып,
Жан-жағына жаутаң-жаутаң қарайды,

Ақырғы дем таянғандай алқынып.
Енді қазір өзеннің де суы лас,
Маңайы да манаурайды жым-жылас.
Қартайғандай әлсіз, баяу ағады

Қайран өзен ғасырлармен құрбылас.
Өзенімді көргенімде әрдайым,
Сол өзенге ұқсап менің жағдайым,

Қайта-қайта сора берем тілімді,
Құрғақ тамшы тілейтіндей таңдайым.
* * *
Бетпақ шөл қойны толы баялышқа,

Қойшының қоналқаға жайы алыста.
Ақсаған сол жапанда киік көріп,
Жас Сәкен батқан мұңды аянышқа.
Байғұсқа, қаны тамған жарасынан,

Елжіреп от жүрегі, жаны ашыған.
Қансырап, әзер дем ап қашқан киік
Ақынның шықпай қойған санасынан.
Кейбіреу аттап өтіп ар-ұятты,

Даланың құсын да атты, аңын да атты,
Атқанын қайдан білсін өзін өзі, -
Атқанын қайдан білсін табиғатты?!
* * *

Келемін көл жағалап кешкіқұрым,
Құстардың естімеймін ешбір үнін.
Кәрі ағаш жар басында тұрды жалғыз,
Еске алған қариядай ескі күнін.

Өтетін самал да жоқ жалын тарап,
Кететін көбік те жоқ жарын жалап.
Қалдырып құла дүзде құр сұлбасын,
Көлдің де кетіпті жыл бәрін талап.

Жүзінде жоқ баяғы рен-көрік,
Тамыры ағаштың түр білеуленіп.
Заман жоқ бұрынғыдай саясына
Жататын біреу кетіп, біреу келіп.

Келді ол талай сынға төтеп беріп,
Жүрмеді жел айдаған жетекке еріп.
Бір күні, кім біледі, қайран ағаш
Жатар ма жардан құлап, етекте өліп?!

Құлагер ішкен баяғы
Құлазып қалған көл байғұс.
Баспайды малдың аяғы,
Өтеді оған қонбай құс.

Алтын жалды арғымақ
Жайылмайды ойға отқа көп.
Иығым түсті салбырап,
Көңілім ойран-ботқа боп.

Толқынның ішкі жалыны,
Ақша қардай ақ көбік,—
Басылып асау ағыны,
Жағаға жетпей жатты өліп.

Ата жұрт, ескі орыннан
Кейбірі шұбап көшті елдің.
Ақтоқты — аққу шомылған
Көз жасын көрдім Қоскөлдің.

* * *
Жағасы бау саялы,
Теңіз өлді баяғы.
Көтерілді тұз дауыл,

Көк тұманға жүзді ауыл.
Көзден болды ғайып хал,
Қайырлады қайықтар.
Ақ көбіксіз — кебінсіз,

Жал-жал толқын өмірсіз.
Қалды байғұс балықшы
Қара қоста көмусіз.
Батқан сорға батпаңдап,

Теңіз орны ақтаңдақ.
Баяғыдай жоқ сайран,
Ақ шабақсыз ақ қайран.
Құс түңіліп жанынан,

Құлан безген қағынан.
Кең пейілі тарылып,
Өкпесі ісіп-қабынып,
Ақ тақырға айналып,

Беті кеткен жарылып.
Отырған жер үй қаптап,
Қазір енді ми батпақ.
Қайран теңіз жылайды,

Экраннан қып-қызыл жанады аспан,
Ажал сеспен қарайды дар ағаштан.
Өртенеді даланың жасыл гүлі
Шешек жарып, бүршігін жаңада ашқан.

Айдынында теңіздің толы елік,
Құтқаратын адам жоқ қолын беріп.
Жас тамшысы жүзінде тарамданып,
Еңірейді кәрі әже соны көріп.

Көңілі шер ананың, көзі бұла,
Оған тамұқ киноның өзі мына.
Киноға емес, қараса болар еді
Шығып келген тамұқтан өз ұлына.

* * *
Чернобыльдың көрді ол зәрлі апатын,
Тосты ақыры қара жер тар лақатын.
Дертке ұшырап дауасыз, айтып жүрді

Қара дүлей сұмдықтың қарғап атын.
Қоштасуға соңғы рет тілі келіп:
«Бұл жалғанда болғанша тірі өлік,
Жас тәнімді киелі жерге беріп,

Кеткенім жөн!»—деді ол күңіреніп.
Кетті ол елден бөтен бір жайға алшақтап,
Қыр үстінде тартылды сайдан соқпақ.
Махаббаты болды ма, кім біледі,

Тілін безеп, тікенектей сұққандар,
Ары менен антын бірге жұтқандар,
Дастарқанның дәмін татып көлгірсіп,
Күле кіріп, күңірене шыққандар,

Көр тышқандай көре алмаған соқырлар,
Жағадағы құрт-шабақтар — шоқырлар,
Бұл дүниеде жарқын өмір сүруді
Жата қалып күннен, желден оқыңдар!

Бұл өмірдің өзгерді заңы мүлде,
Түк билік жоқ бүгінде тәңіріде.
Табиғаттың өзі де басқа түгіл,
Жалғыз ғана адамның әмірінде:

Ауды адамға алладан ел тілегі,
Адам ғана көк пенен жер тірегі,
Адам жасап апатты өз қолынан,
Адам ғана адамды өлтіреді.

Өзі тұрсын, тұрмайтын ұлтанына,
Қас надандар жақсыны құртады да,
У шашады, біржола жою үшін,
Үрім бұтақ, зәузаты, ұрпағына.

Соны ойласам, қабағым тас түйіліп,
Көкірегімді кернейді ащы күйік.
Қара күзгі қара бұлт жаңбырындай
Жанарымнан жауады жас құйылып.

* * *
Тоқырау заманының тоқылдағы,
Той жасамай түндерде отырмады.
Суық қолды, сұрқылтай сыбайластар

Тоқайласып, тоғайға топырлады.
Түніменен тоғайды солқылдатып,
Ішті біраз алған соң тоқылдатып.
Легенге ол иегін іліп қойып,

Түніменен құсты кеп лоқылдатып.
Таң алдында бойынан тарап мастық,
Сөйлеп берді шұқшия қарап бастық:
«Әкеліңдер әрқайсың мың-мың сомнан,

Тиынын да қате етпей санаптас қып.
Білесіңдер кім менен дәу екенін,
Дәу алдында мен-дағы тәу етемін,
Ұмытпаңдар және де қойынында

Дәудің дәудей зайыбы бар екенін...»
Тоқылдақтың таңғы осы бұйрығымен
Жиды ақша жылпостар, жиды кілем.
Дәу үйіне тоқылдақ бет түзеді

Сықап алған сан алуан сыйлығымен.
Ешкімді ертпей, ол өзі жалғыз барып,
Қайтты дәудің апандай аузын жауып.
«Азсынған соң бастығым амал қанша,

Қостым,— деді,— көп ақша қарызданып.
Шадыр әйел шалдуар, шайпаулы сөз,
Қала ма деп көрсетіп сайтан мінез,
Жұбайыңа тағы да сыйлық тарттым...

Керек боп тұр барлығын қайтару тез!»
Достары айтты: «Сыйлықтың аз расы,
Орынды аға-жеңгенің базынасы.
Қелер жолы екі есе көп берерміз,

Ортаймайды мемлекет қазынасы...»
Тоқылдақ мәз олардың ұғымына,
Орны толып, өтелді шығыны да.
Сайрандады сан жылдар қайран сабаз,

Сырдың суы келмеді жұлығына.
Жайлансын деп, кішкене өтіп уақыт,
Тоқылдақты қойып аз тоқыратып,
Бір жақыны қайтадан көтеріпті,

Оян енді ұйқыдан, пайғамбарым,
Кей пендеңе ашынып қайнар қаның.
Адам деген ұмытып ұлы есімді,
Көрмеймісің сайтанға айналғанын.

Ақикаттан жалтарып, ардан аттап,
Ішімізден шығып жүр жау жалақтап.
Жала жауып ұстатып жақындарын,
Мүләйімсіп болады қардан аппақ.

Өз қамы үшін өзгенің бәрін сатты,
Жүрдай етіп тонады табиғатты.
Бала әкесін үйінен айдап шығып,
Басты аяққа қор қылып ар-ұятты.

Кызметке қулықпен сатылаған
Жылпостар бар жамылған атын адам.
Опасыздар оздым деп жымыңдайды,
Айтысқан ант шықпайтын пәтуадан.

Арнап мансап жолына бар мұратын,
Өсек өртін өршітіп жандыратын,
Көпірме сөз, кері езу кесірлер бар
Өңеш керіп өзінше даурығатын.

Тыныштық жоқ әлі күн жер бетінде,
Жасалады шабуыл көрге түнде.
Аяқталмай жалғасып жатыр соғыс,
Мекенінен меңзең боп ел кетуде.

Сойқан жасап содырлы сорақылық,
Жалын лаулап жатады, оқ атылып.
Өзектерді өртейді өрт-жалыны,
Сарайлардың орнынан мола тұрып.

Оян енді ұйқыдан, пайғамбарым,
Көр көзіңмен осындай жайлар барын.
Адал жанды аялап алақанмен,
Бер жазасын ақ жолдан тайғандардың.

Бір өлермен өлең жазып,
Күнді түнге ұрды тынбай.
Дүниені белден қазып,
Біржолата қылғитындай.

Талайлармен жақындасып,
Ақшаны да тапты күреп.
Талайлармен ақылдасып,
Басқаны да жатты іреп.

Көзге әшейін көлгірсіді,
Жүрді күліп жақсы атпенен.
Жазды арызды, ең қырсығы,
Том жамылып басқа атпенен.

Бізбен бірге тұрады ол,
Күнде неше өзгеріліп.
Күңіреніп шығады ол,
Кірерінде көзге күліп.

Ішек сияқты ширатылған,
Үздіккенде үзілердей.
Жанып кетпей, шыдап тұрған
Мықты еді жүзі нендей?!

* * *
Ескі ізді қайталап шиырлаған
Көп мылжың көк өлеңнен ауырды бас.
Тұратын жиі естіліп жиындардан

Жалықтырды жалпы ұран, жауыр ұйқас.
Олардың өздеріне бәрі дұрыс,
Болмаса да жырының жылылығы,
Жақсы сөз,— дейді олар,— жарым ырыс,

Арқадан қағып қойып бірін-бірі.
* * *
Өзім өсірген текешік
Өзі болған секілді.

Көзінің ісіп, еті өсіп,
Өз басыма секірді.
Қуана алып қолыңды,
Болып жүріп дос-бауыр,

Аңдып басқан жолыңды,
Жасауға бар тосқауыл.
«Кешір» деп тек алдайды,
Көзінен жас домалап.

Жүзі тіпті жанбайды,
«Жанашырың» бола қап.
Күшігінен қараған
Күнді ұмытып лезде,

Абайды да талаған
Өз төбеті бір кезде.

Қатып қалған сөз тастай
Оның дастан дегені.
Үн шығармай, көз ашпай,
Туады әлі өлеңі.

Біледі онын, ел сиқын,
Тілдесетін жоқ орта.
Өсек десе өршитін
Бықсыған бір қоламта.

Ел егіліп жат хабарға,
Жандарынан түңілді.
Қара құзғын қақпаларға
Қара түн де үңілді.

Ашып айтпай барымызды,
Түкпірлерге тығылдық.
Ішті біздің қанымызды,
Іштен үңгіп жұлын құрт.

Жендеттерге бас ұрғаннан
Табылмады басқа амал.
Қайда барсақ, ашылды алдан
Темір торлы тас қамал.

Күндіз-түні ұрып-соғып,
Төбеттерге талатты.
Тұла бойы тұлып болып,
Қарақұстан қан ақты.

Неше түрлі сұмдық көріп,
Ақты көзден жасымыз.
Ақырында шындық жеңіп,
Азат болды басымыз.

Ант су ішіп мал табар
Опасы жоқ сол шіркін.
Пайдаланып жалтарар,
Көрсетіп тек жон сыртын.

Айтатыны өтірік,
Босқа лағып бетімен.
Сонымен бір отырып,
Сөйлескенге өкінем.

* * *
Иә, ол қатырды,
Залды сапырды.
Ақырды,

Бақырды,
Ақыры шатылды.

Кейбіреулер жүргендей-ақ шын беріліп,
Күңіреніп шығады, күле кіріп.
Денеңді құрттай үңгіп, қуыстайды,
Ішіңе терең бойлап кіре жүріп,

Жүйкеңді құртып, күнде қаныңды ұрттап,
Жүреді жағдайыңды бағып, сырттап.
Ұстайды біреулердің етегінен,
Күні үшін көлеңкесін тағы ықтап,

Қажетсіз оған қатып шөлдегенің,
Шалдығып шаршағаның, терлегенің,
Ондайдан алты айшылық алыс кетіп,
Өмірде бақыт — қайта көрмегенің.

Қамысы жоқ
Көл азады,
Намысы жоқ
Ел азады.

Сағымы жоқ
Бел азады.
Жалыны жоқ
Ер азады.

Қызғаншақтар өзгелерді күндейді,
Сырттан түйіп жұдырығын, тілдейді.
Шипаң құйрық қызтекелер шыжбыңдап,
Өсек өртін өршітеді, үрлейді.

Болмаса да қызғаншақтың дегені,
Арпалысып, жағаласып келеді.
Өздерінің жоқ өмірге берері,
Қолдарынан түк келмейді себебі.

Ал кеудесін бір керемет көргенде,
Әзір жұртты тірідей-ақ жерлеуге,
Жақсылығын көре қалса біреудің,
Соны күндеп, болады ол шерменде.

Күн де батты, сен күн болып батпадың,
Жұлдыз ақты, сен жұлдыз боп ақпадың.
Тасқын тулап, тас лақтырып сел жүрді,
Сен өзіңді қалайынша сақтадың?

Сонда кімнің батпаған сен күнісің,
Сонда кімнің үлбіреген гүлісің,
Сонда кімнің жұлдызысың ақпаған,
Сен өзіңді сақтап қалдың кім үшін?

Келсе де бой теңескің,
Таудан биік емессің.
Қелсе-дағы егескің,
Желден күшті емессің.

Теңізден терең емессің,
Жерден жомарт емессің.
Салыстырып оларға,
Тең тұтпайды сені ешкім.

* * *
Көрдім қайран ананы
Қөзінен жас парлаған.
Қарт жүрегі жаралы,

Қайғы жұтып зарлаған.
Басып тағдыр тас сызын,
Жоқшылықта болдырмай,
Өсіріпті жас қызын,

Гүлдей күтіп солдырмай.
Ақтамай қыз үмітті,
Жасамай еш қайырым,
Ананы үйден қуыпты

Айтуымен байының.
Асыраған анаға
Сол бопты айтқан «алғысы»
Кетпесе, сірә, далаға

Кейуананың қарғысы.
* * *
Жаратқан сүйіп құдай,
Ерекше өзгелерден —

Бір өзі иықтыдай,
Ығысты сөзге келген.
Жер тұрсын, көк аспанды
Даладай кезді мүлде.

Жарылқап жолдастарды,
Сүйеді өз мезгілінде.
Қалталар қалыңдады,
Қампиып ақшалардан.

Биікте дамылдады,
Бөлініп басқалардан.
Екі мың метрдегі
Жеді тек ұларларды.

Басынып жетімдерді,
Тіземен нығарлады.
Қара деп таза адамды,
Аямай жазалады.

Қолайлы қоныстарды
«Бөгдеден» тазалады.
Сынауға жол тоқтады,
Қайтты адам нар талабы.

Күштінің қолшоқпары
Қасқырдай анталады.
Аралас шыны-өтірік
Жазды әмір бұйрықтарды,

Үйінде түнде отырып,
Бөлді атақ-сыйлықтарды.
Қорыды төңіректі,
Талайды еңіретті.

Шындық кеп жеткенінше
Шырылдап өмір өтті.
* * *
Бассыздықтар бас алып,

Қең жайылды кемшілік.
Жамап-жасқап жасадық
Кемшілікке кеңшиілік.
Бас құрады әр қайдан

Қоғамға жат ерсілік.
Батты олжаға маңдайдан
Көрмегендер тер шығып.
Ұрлықшының ұрлығы,

Жылмысқының қулығы,
Сұмырайдың сұмдығы —
Болды жоқтай бір міні.
Жылмаңдаған парақор,

Сумаңдаған жалақор
Паналады бастықты
Ағайыншыл алақол.
Жоғарғымен жанасып,

Төменгімен таласып,
Алды жаңа қызмет,
Арсыз адам бағы асып.
Ділгер затты жасырып,

Жататын қыр асырып,
Дүрілдеді дүкенші,

Басқаларды басынып.
Сондайларды өсірдік,
Қылмыстарын кешірдік.
Жолымызға ор қазды

Кесапат пен кесірлік.
Масылдар сол кездегі
Арамызда әлі бар.
Болмаса да өздері,

Ұқсастары табылар.
* * *
Жатса да жаға, жеңі бүтінделмей,
Күйі жоқ болса-дағы күпінгендей,

Қоқиып, қоразданып жүргендер бар,
Дүниенің бар жұмысын бітіргендей.
* * *
Ұстайды кейбіреулер өзін асқақ,

Биіктен менменсиді көзін тастап.
Мекіреніп, басқаларды менсінбейді,
Жөтеліп, қақырынып сөзін бастап.
Өзінше өр көкірек бір сылқым жан,

Жымиса төгіледі у ұртынан.
Ондайға ешуақытта сеніп болмас,
Тұрады оғын сайлап ту сыртыңнан.
* * *

Өлеңіңді мен де сенің қараймын,
Табылады өн бойынан талай мін.
Терең ойдың соңынан ерген телміріп,
Ақыл сөзі аз қоныпты Абайдың.

Алас ұрдың тақпен бірдей бақты аңсап,
Мініңді айтса айқайладың аттан сап.
Керемет деп өзіңді-өзің көки бер,
Көке мылжың, қуыс кеуде, мақтаншақ.

Халқың үшін қан майданға түстің бе,
Халқың үшін қайғы уын іштің бе?
Қара бастың қамын ойлап әйтпесе,
Қалт-құлт етіп жүрсің бе жер үстінде?

Халқың үшін жәбір-жапа шектің бе,
Халқың үшін бір тал шыбық ектің бе?
Халқың үшін қара түнде толғанбай,
Қан ағызбай, тер тамызбай өттің бе?

Ел мерейін екідайда есіре,
Жарадың ба басшылыққа көшіне?
Бар ма еңбегің азамат боп айтарлық,
Жоқ болса егер шіренесің несіне?!

* * *
Сен мені аттың,
Қолыма кеп
Қадалды оқ.

Мен сені аттым,
Тиді ме оғым?
Одан еш хабарым жоқ.
Мүмкін, сенің.

Жалтарып қалды жаның,
Ақ қарға
Қып-қызыл боп тамды қаның?
Бір жолы

Сен қалсаң да
Аман-есен,
Кетпейді ешқашан да
Саған есем.

Әділет оғы
Бәрібір құтқармайды,
Аспанға ұш,
Жерге кір,

Көзің тура бастықтың бақырайтып,
Бетіне басты мінін батыл айтып.
Бастық жүрді осыдан құтылудың,
Тезірек түседі деп сәті қайтіп.

Бастық бір күн бұрқанып, ашуланып,
Бас дәрігер мен екеуін қасына алып.
Ақырды оған: «Жын қаққан адамсың,—
деп,

Жүре алмайтын өзінің басын алып.
Сөзің шалыс, мінезің теріс кілең,
Шағым айтып тынбайсың неге үстімнен?
Жұмысыңнан дәл қазір қуыласың,

Қызметте мәніс жоқ сен істеген.
Түзелуің адам боп қиын сенің,
Ауру ойдан қажыған миың сенің.
Арыз жазғыш пәлеқор сендейлердің

Жындыхана табады бұйырса емін!»
Бастықтың сөзі бітіп соныменен,
«Етпеңдер,— деп,— арызына оның елең.»
Анықтама жолдатты жоғарыға,

Бас дәрігердің қомпитып қолыменен.
Қап кигізіп басына, қолың байлап,
Оны әкетті емхана жолына айдап.
Сап-сау адам қамалып темір торға,

Төрт жыл бойы күн кешті соры қайнап.
Ешкім құлақ аспады шағымына,
Ешкім көзі жетпеді анығына
Төрт жылдан соң дүние өзгерді де,

Шықты, әйтеуір, жалғанның жарығына.
Шындық жолын көлденең кесе басып,
Жүрген бастық онымен неше алысып,
Әділеттің тап болып қаһарына,

Өліпті өзі ақыры есі ауысып.
* * *
Жасады деп жетпіс жыл,
Әлдекімді мақтаймыз,

Айтқандары естіп-біл,
Жазғандары тап-тайыз.
Бояп қойған асықтай
Жылтыр жүзді жымысқы.

Жайлап жүріп асықпай,
Тындырады жұмысты.
Иіп саған дәу басын,
Ағайын боп бір туған,

Бітіргесін шаруасын,
Шегеді айбат сыртыңнан.
Басқа адамға жалынып,
Жарамсақсып жағынып,

Одан дағы безеді,
Өзге біреу табылып.
Баса қалса ісі өрге,
Жоқтай одан кісі өңге.

Ойда — досын түсіру
Кіріптар қып кісенге.
Тағы үндемей жым-жылас,
Табады бір тұрғылас.

Мәймөңкелеп жүреді,
Момақан боп тым жуас.
Көпке дейін жоғалып,
Қатынасты доғарып,

Тағы бір күн келеді
Жылмаң етіп оралып.
* * *
Адал айтсам

Ақ жарылып несі бар,
Соның үшін
Басым міне,
Кесіп ал.

«Арамзаның бір-ақ тұтам құйрығы»
Деген сөзін бұрынғының есіңе ал.
Көше салып амал менен айлаға
Белшесінен батқан, тегі, пайдаға.

Жымсық сөзді,
Жүзі қара,
Жымысқы,
Халық алдында қара бүгін айнаға!

* * *
Тастап қатын, баланы,
Қамын ойлап -қара бас,
Жүретіндер бар әлі,

Жүректері қара тас.
Сыймай жалғыз ой-қырға,
Әр жерге бас сұғып,
Күлетіндер бар әлі

Қойынына тас тығып.
Жетсе де уақыт жетектеп
Түсіретін тәубеге —
Тартып елді етектен,

Арада жүр әлі де.
* * *
Бір саудагер әнші деген ат тағып,
Алып барды базарға көк есегін.

Ақырды есек қайта-қайта мақтанып,
Қожасының қайтармауға меселін.
Базаршылар қолын соғып жағалай,
Желіктіріп мадақтады мазақтап.

Есек оған екіленіп қарамай,
Бақырды-ай кеп өзін-өзі азаптап.
Есек бір кез демі бітіп құлады,
Айқайлаған адамдардың тыншын ап.

Өліміне болдыңдар деп кінәлі,
Ал саудагер жатты жұрттан құн сұрап.
Басқалардан асырам деп бағасын,
Қолпаштауды көп ішінде қош көріп,

Бар ғой бізде білмейтіндер шамасын,
Әлгі есектей кететұғын босқа өліп.
Арамызда саудагерлер әлі жүр
Иесіндей сол есектің жаңағы.

Олар үшін өлі-тірі бәрібір,
Әйтеуір тек пайда тапса жарады.

Кейбіреу ұқсар алыпқа
Өзісіз таулар құлардай,
Жер жұтып, өзен жылардай,
Шатынап аспан сынардай,

Қара күн туып халыққа.
Кейбіреу құмар даңққа
Көбігін қылғып бозаның
Өлшеп бір пішпей өз әлін,

Сілкімей бойдан тозаңын,
Болардай тұтқа тарихқа.

Сұңқардың қартайғаны емес пе,
Биікке ұша алмаса?
Тұлпардың қартайғаны емес пе,
Бәйгеге түсіп,

Мүше алмаса?
Алма ағаштың қартайғаны емес пе,
Жемісін жерге қайтармаса?
Сандуғаштың қартайғаны емес пе,

Қайтсін-ай, қайтсін жапырақ,
Талайдың ойын тұтатқан,
Қара желмен қалтырап,
Ұшқалы тұр бұтақтан.

Қайтсін-ай, қайтсін арғымақ,
Ұшатын құс боп қиялдай,
Отаудай жерді орғылап,
Аунайды есін жия алмай.

Көгеріп ертең атырап,
Көктемде тағы май туар,
Жапырақты басып жапырақ,
Арғымақ болып тай тұрар.

Екпінмен тау көшіріп,
Жүрдік ессіз есіріп.
Желдей жүйткіп есіліп,
Кердеңдедік төс ұрып.

Талай белге таяндық,
Бәрін бастан кешіріп.
Тұрмыз енді, не керек,
Бәрін соның кеш ұғып.

Адам шыңға шығады үмітпенен,
Үміт болса, қалады күдік төмен.
Үміт деген көктемнің көк жауыны,
Жауса жауын қай тасты жібітпеген?!

Сарбаздарын саралап іріктеген,
Қолбасшыдай кәнігі үміт деген.
Шабады ол күдіктің қақпасына
Тұжырымсыз ойлары бірікпеген.

Қара бұлтты қаптаған тіліп түрер,
Ажалменен айқақа күліп кірер,
Дүниенің қорғар тек бейбіт күнің
Ай, жұлдыздың достары — үміттілер.

* * *
Ауыр ма әлде жеңіл ме,—
Көз жасын кім өлшеген.
Тебіренбей, тегінде,

Төгілмейді ол сенен.
Өмірдегі дертіңнен,
Өзегіңнің өртінен
Жаңбыр болып жауады

Қөздің жасы көлкіген.
Қап-қараңғы жан-жағы,
Келе жатқан жауғалы,
Мүмкін, артық болуы

Бұлттан оның салмағы.
* * *
Желдер үнемі зуламайды,
Толқын да үнемі туламайды.

Орман да үнемі шуламайды,
Бұлбұл да үнемі жырламайды.
Орманды шулататын,
Бұлбұлды жырлататын,

Толқынды тулататын
Дауылды бір сәт керек
Найзағай зулататын.
* * *

Баяудай сағат тілі де,
Қарасаң сырттай көңіл тоқ.
Сапырмалы дүние,
Өзгеріссіз өмір жоқ.

Жүрмейді өмір жаяулап,
Жүрмейді өмір баяулап.
Ашады жалғыз минутта
Айдын да сырын баяндап.

Есінен тауды тандырып,
Жаңғыртып тулап жарды ұрып,
Ағады алыс қиянға
Асығыс өмір мәңгілік!

Бір орнында тұрмайды,
Зырлайды уақыт, зырлайды.
Кездеседі өмірде
Мың қуаныш, мың қайғы.

Уақыт шіркін зымырап,
Бірде көкке ұшырып,
Бірде қыстай қырына ап,
Бірде ойға ысырып,

Бірде өзендей сарылдап,
Ағынымен толқытып,
Бірде бұрқап дауылдап,
Арынымен қорқытып.

Уақыт сені билейді
Соққан жылдам сағаттай.
Асықтырып сүйрейді,
Алды-артыңа қаратпай.

Жүгіреді дала шөптермен,
Айналады ауа кептермен.
Жүгіреді аспан зуылдап,
Жарысып самолеттермен..

Секілді жүйрік ұшқыр ат
Көшеді дөңдер көзімнен.
Өзіммен өзім күш сынап,
Жарысам өзім өзіммен.

Қапсырмаса қара жерді
Тамыры — саусақтары,
Адыра қалар еді
Қарағай қаусап кәрі.

Жылғалар жиылысып,
Құймаса сабасына,
Өзендер өлер еді
Жете алмай сағасына.

Тұрса егер сеніп нұры,
Тұманда тұншығып күн,
Жығылар еді туы
Жердегі тіршіліктің.

Халықтар дос болмаса
Қалтқысыз бір-біріне,
Аспанның жарығы не?!
Жердің тірлігі не?!

Кеуіп қалды өзендер көп
Аққан тынбай ерте-кеште.
Жақсылардың сөзі өлген жоқ,
Есте тұтты ел кеңесте..

Ұлы жолда серігі боп
Халықтың сөз қалды есінде.
Беріп мәңгі өміріне от,
Жарады елдің кәдесіне.

Қыранды тауынан,
Құланды қағынан,
Араны балынан,
Бұлбұлды бағынан

Айы-руға бола ма?!
Аспанды таңынан,
Асқарды қарынан,
Өзенді талынан,

Жігітті жарынан
Айыруға бола ма?!

Гүлдер ерте ұшады,
Келуі үшін жаз шыға.
Бір айырылса құшағы,
Табысқандар аз сірә.

Көктем сайын көгерер
Өмір қысқа гүлден де.
Адам көшіп жөнелер,
Оты сөніп бір демде.

Қара түндер де өтеді,
Жарық күндер де жетеді.
Адамның кеудесі —
Күн мен түннің мекені.

Жарықта нұрланады,
Қараңғыда мұңданады.

Кейбір қысқа сөздер бар,—
Оқып шыға алмайсың,
Өзіңді-өзің қыстамай.
Кейбір ұзақ сөздер бар,—

Қанша оқысан, талмайсың,
Болса да ұзақ қысқадай.

Қара көңілдер
Қара аспандай,
Қабағы түндей қайырымсыз,
Денеңді қалтыратады,

Олардан жайылып мұз.
Оларға қарағанда қара тастар
Жатады жайына үнсіз.
Қара көңілдердің

Ағаруы қиын
Ақ қар, ақ жаңбыр жауса да.
Олардың жаңаруы қиын
Қара тастар балқып жанса да.

Жібектің тініндей,
Ұршықтың жібіндей
Бұлдырап сәулелер құйылған.
Оның тесіп етіп нәзік нұрын,

Даланың көру жазық қырын
Тек көк тағысы қырандардың
Жанарына бұйырған.

Адам мінезі ауа райындай,
Кейде жаңбырлы жазы болады.
Кейде атқан таң арайындай
Күлімсіреп, разы болады.

Адам мінезі алуан құбылады,
Кейде боранды қысы болады.
Кейде сүрініп жығылады,
Кейде қиядан қарар тұсы болады.

Көк ағыстай ормандар,
Сағыныштай сары құм.
Көлеңкедей қорғандар
Сімірген күн жарығын.

Бәрі музей тәрізді
Бұқара өзі сақтаған.
Музей толы аңызды
Жастар қарттан жаттаған.

Еңсесінен басып зіл,
Жетті ескі күн тон тозып,
Жиырмасыншы ғасыр тұр
Сүйреуге алға қол созып.

Көп өткел артта қалғанмен,
Алдыңда асу талай сын.
Әлі де асау арманмен
Аптыға алыс қарайсың.

Тарта алмай жүкті табандап,
Шаршасаң да болдырып.
Алдыңа қарап алаңдап,
Отыра алмайсық орнығып.

Қап-қара кеш қараңғы,
Тұтасқан қара көмірдей.
Қалтыратқандай адамды,
Ызғары қарып темірдей.

Ұқсап бір мелдір моншаққа,
Аспанның күміс меңіндей,
Жарқ етсе жұлдыз сол шақта,
Қөресің соны өмірдей.

Сағат тілі сырғанап,
Бір орнында тұрмайды.
Қос тілінен тұр тарап
Бір қуаныш, бір қайғы.

Соққанында сыңғырлап
Қоңырауы сүйкімді.
Білдірмейді күнді ұрлап
Сыңғырымен сиқырлы

Құламасын деп қоғасын
Қолтықтап тұрған жер тіреп,
Оралып ойға соғасың,
Ормандай ойдым көл түбек.

Балдырға жем боп күнімен,
Шығушы едің ап сыйлық.
Ол сыйлық — қамыс түбінен
Ілінген қолға ақ сүйрік,

Кейіннен қойды ілікпей
Ақ сүйрік шіркін ақ саусақ.
Жалт етеді ол үміттей
Төсекте жалғыз жатқан шақ.

* * *
Желге иіліп тікейген көк теректей
Басылады ашуым көпке кетпей.
Көңілім бір көгершін, залалым жоқ,

Маңдайымнан сипарсың өкпелетпей.
Аспан бұрқап артынша ашылмай ма,
Боран-дағы айығып, басылмай ма?
Мен солардай түсемін сабама тез,

Тұрам білмей кеткенін ашу қайда.
* * *
Бөлінбеген өзіңнен
Еш уақытта іргеміз!

Балалықтың кезінен
Сен екеуіміз біргеміз.
Бірақ бірге болсақ та,
Біз екеуіміз бөлекпіз.

Ауыл үй боп қонсақ та,
Алыстаймыз себепсіз.
* * *
Сәулесін шашқан әмірге,

Жұлдыздай түсіп жарығы,
О, адам, сенсің, тегінде,
Алыптардың алыбы.
Айналып көкте ұшасың,

Айды да барып құшасың.
Сенің ой еркіндігіңді
Қай құдай енді тұсасын!
* * *

Жетіммін деп жасыма,
Жетімдік жоқ бұл күнде.
Ел тұрғанда қасыңда,
Жетім болу мүмкін бе?

Жалғызбыи деп мұңданба,
Жалғыздық жоқ бұл күнде.
Достар қоршап тұрғанда,
Жалғыз болу мүмкін бе?

* * *
Жанын қинап шабан ат,
Келеді шал итініп.
Қарсы алады абалап,

Сонадайдан ит ұлып.
Ат болдырған шаң жұтып,
Жүрісі өнбей, митыңдап.
Келеді шал әл бітіп,

Түнгі тәтті ұйқы қап:
Жоқ пен бардың арасы
Арман болды жеткізбей.
Табылардай дауасы,

Шал күдерін кетті үзбей.
* * *
Шырақ болса қалаларға,
Бұлақ болса далаларға,

Қалса өмірі балаларда,
Адамды ажал ала алар ма?
Шөлді өмірге шақырады,
Адам жерді жаңартады.

Ғарышқа да атылады,
Адамның ой — жанартауы.
Жаудырады бұлтын аспан,
Асқар тауға жол ашады.

Табиғатпен бір тұтасқан,
Адамның бар болашағы.
* * *
Көк жалынның өзегін шыққан жарып,

Түтін ұшып түндіктен тік қадалып.
Аздан кейін тозаңдай жоғалады,
Бұйра-бұйра бұлыңғыр бұлтқа барып.
Не қасиет, кім одан көгереді —

Сол түтіндей кейбіреу жөнеледі.
Кейбіреулер шалқиды жалын болып
Өмірімен өзінің өнегелі.
* * *

Саған қуат берердей
Ауылыңда бел тұрса.
Саған соның медеудей
Бауырында көл тұрса.

Аулаңда өссе ақ шынар,
Аяулыңдай сезілер.
Әлде ол қонған бақ шығар
Ілуде бір кезігер?!

* * *
Жарық терезелер көзінен
Ашық аспан қарайды.
Күңгірт терезелер көзінен,

Күлгін бұлттар тарайды.
Кей үйдің терезесі,
Темір торлы түнектердей.
Кей үйдің терезесі,

Кіршіксіз жүректердей.
* * *
Ақ шашты ананы аяймын,
Өмірі ертең үзіледі-ау деп,

Жетім қалған баланы аяймын,
Әркімге көзі сүзіледі-ау деп.
Тордағы бұлбұлды аяймын,
Гүлге қона алмайды-ау деп.

Ерте солған гүлді аяймын,
Енді қайтып оралмайды-ау деп.

Биіктер мен биіктер жарысады,
Палуандар мен палуандар алысады.
Төменшіктеп қалуға топқа түспей,
Шыдатпайды олардын намыс, ары.

Тұра алмайды биіктер сағыныспай,
Тұра алмайды жүйріктер алып ұшпай.
Олар ағып өтеді қарақшыға,
Сілкіндіріп жер бетін жарылыстай...

Биіктерді биіктер ғана сүйіп,
Көтереді аспанмен таласа иық.
Жалы дауыл соқтырып жүйріктердің,
Жанарына кетеді дала сыйып.

Хат танымайтын қапша шешендер өт
Бір сөзбен жауап беріп бар күдікке.
Кемеңгер ойлы қақша көсемдер өтті,
Із қалдырып өшпестей мәңгілікке.

Олардың ақыл-ойы, ұлылығы
Аңыз болып тарады ел арасына.
Олардың күндей нұры, жылылығы
Азық болды баланың баласына.

Судың бу болуы қиын емес,
Будың у болуы қиын емес.
Тағдыр тізесін батырса,
Патшаның құл болуы қиын емес

Қыс уламай-шуламай,
Борандатпай барады өтіп.
Шалқасынан туған ай
Шаруаны тұр алаң етіп.

«Жол ұзақ, тағдыр қатал, ғұмыр қысқа»,
Ақаннан бізге жеткен бұл бір нұсқа.
Жазмыштың жазғаны деп мойынсұнып,
Болудың реті жоқ құл тұрмысқа.

Өмірден үйренесің күресуді,
Әйтпесе ала алмайсың үлесіңді.
Лайық азаматтың азаматы
Ақтауға Адам деген ұлы есімді.

Адамдар өткен күннен сабақты алып,
Аттанар алғы күнге талаптанып.
Еңбекпен ерлер жетер мұратына,
Қырандай қия шыңға қанат қағып.

Адал болса тілегі,
Алау болса жүрегі,
Айтқан анттан айнымай,
Сүйсе өзіңді үнемі,—

Қалқатай деп қасыңнан
Қалдырма оны бір елі.
Неге керек әншейін
Алдамшының түр-өңі.

Адассаң, Темірқазық боп
Аспаның тұрар жол сілтеп.
Ашықсаң жер азық боп,
Тілер тек жолың болсын деп-

Толқыны жарды тербетіп,
Күркіреген көк өзен.
Тосар ол саған шербетін
Кепкенде шөлден кенезең.

Шөлден, аштан әлсіреп,
Өртенгенде өзегің,
Құтқарды сені қанша рет
Аспаның,

Жерің,
Өзенің?!
* * *
Орман отқа шарпылса,

Қатал тағдыр қырсығып.
Таразыға тартылса
Қайран өмір-тіршілік,
Бір тамшы да су болар,

Бір шыбық та ну болар.
Шабуылға шақырар
Шүберек те ту болар.
Еркін өмір жасауға

Еңбек керек қашанда.
Құрыштай боп жас өсер,
Құрық салып асауға.
* * *

Жасырар жүйрік денесін,
Түскенінше жарысқа.
Шешендер кермес өңешін,
Шапқанынша намысқа.

Теңіз үнсіз жай жатар,
Дауыл келіп соққанша.
Жарылса егер жайратар
Жатыр тауда от қанша.

* * *
Шөлдедің сен қар түспеген аңғардай,
Құлазыдың гүл жармаған таулардай.
Сонда дағы көріндің сен мен үшін

Қол жетпейтін, ой жетпейтін армандай.
Адамизат, жан-жануар, жәндігі —
Табиғаттың байланыста барлығы.
Бір-бірінсіз сүре алмайды жеке өмір,

Жер мен көктей еншілес бір тағдыры.
* * *
Түсі қара топырақ
Туады көк жапырақ.

Қара бұлттан түседі
Ақ найзағай жарқырап.
Қара екен деп түсіне,
Күдіктенбе кісіге.

Жатады ой жап-жарық
Кей қараның ішінде.

Түптеп ешкім жеткен жоқ.
Өкінішпен тіріде
Өмірден өксіп өткен көп.
Қанша жүйрік болса да,

Уақыттан ешкім озған жоқ.
Басына бұлт қонса да,
Байырғы таулар тозған жоқ.
Қайырымсыз деме қойтасты,

Одан да жерде қатты көп.
Болса да тердей кейде ащы,
Өмірден артық тәтті жоқ.

Қап-қараңғы түндерде
Зар болсаң соқпақ-сүрлеуге.
Ақ нұрын шашып алдыңнан,
Жол бастайды екен гүлдер де.

Елегізіп жаның еліктей,
Жүргенде жалғыз елеңдеп,
Көрінеді екен серіктей
Ұшқан бір құстар төмендеп.

Сүйреген соң жетелеп үміт төрге,
Сенімменен қараймын күдіктерге.
Тәйірі, күдік-дүдәмал сөз болып па
Тәуекелшіл, тас жұтар жігіттерге?!

Өрлік керек қатерге шыдау үшін,
Өрт-жалында байқалар бұла күшің.
Қарсы алдында тұрады асу, өткел,
Қайратынды әдейі сынау үшін.

Жерде от,
Көлде толқын,
Аспанда бұлт,
Жиылып дүниеге шашқан жарық.

Барады дыбыстардай, сәулелердей
Біздерді алыстарға шапшаң алып.
Шексіздік, уақыт сыйып бір ұғымға,
Бермейді мұрша тіпті тынығуға.

Тек қана зымырайсың алға қарап,
Жолың жоқ кейін, кері бұрылуға.

Қалың шыңнан қаптаған
Суырыла сілтеп шаппаған —
Жабылар қалай тілейді
Басыма қон деп бақ-талан?!

Еңбексіз сыйлық бермейді,
Бәйге алды шаппай ат қашан?!
Бақ іздеп сені келмейді,
Бақты іздеп өзін, таппасаң.

Жұлдыздар аралы да,
Айдың табағы да
Толқындай бағып-шығып,
Жиылады телескоп жанарына.

Тұманды ғасырлардың,
Космостық асулардың —
Ақылмен адам бүгін
Қарайды ашып бәрін.

Ал адам жүрегінің
Космосын біледі кім?
Адам бір ашылмаған
Құпия сыры өмірдің.

* * *
Жақсы адамның аты жылдар жаңғырып,
Жүректерде қалуы да заңдылық.
Жаман адам тірісінде, өлмей-ақ,

Жерленеді көңіліңді қалдырып.
Жақсы адамның алақаны аялы,
Жақсы адам жасыл емен саялы.
Жұлдыздардай шақырады биікке

Жақсы адамның жарқын өмірбаяны.
Тауға біткен тәрізді тік ақ шынар,
Жер бетінде көп болса екен жақсылар.
Жоқ болса екен жер бетінде жамандар,

Жоқ болса екен ақыл-ойы тапшылар.
* * *
Жаманменен отырыс —
Өмір бойы өкініш.

Қалай одан қашсаң да,
Таба алмайсың бекініс.
Жақсы адамның бір сөзі
Жарқыраған күн көзі.

Ақылымен аспанға
Алып ұшар бірге өзі.

* * *
Көретін көп көз болар деп,
Жолықтың сен кеш түсе.
Тұрдың үнсіз сөз болар деп,

Біреу тыңдап, естісе.
Нәзік шыбық бүршігінен
Көрінді үміт жарқырап.
Жүрегімнің дүрсілінен

Дірілдедім қалтырап.
* * *
Бал орнына у татып,
Ұйқы көрмей түнінде,

Адам үшін бір бақыт,
Ғашық бола білу де.
Ер үмітін жетелер
Оның арман, қайғысы.

Ғашық жүгін көтерер
Ақыл, ойы бай кісі.
* * *
Күнде алаңда жүреді

Гүл суарып Гүлайра.
Гүл секілді реңі,
Маңдайы ұқсап тұр айға.
Сипайды гүл шашағын

Жұмсақ, майда алақан.
Сусап аузын ашады,
Гүлдер бейне балапан.
Сүйкімді-тін бұл бір қыз,

Жүзі жанған алаулап.
Бір тынбайды бұлбұл құс,
Гүлайраға ән арнап.
* * *

Жақын болып алыстайсың,
Арманымдай алдандырып.
Мен білемін, табыспайсың,
Тас жанса да тау жарылып.

Жақын болып алыстайсың,
Ұстатпайсың сен бұлқынып.
Мен білемін, табыспайсың,
Сел жүрсе де жер сілкініп.

Кешегі жаз жоқ бүгін.
Қалды кеуіп қурайдай
Өзін, берген шоқ гүлің.
Ашылмаған гүл едім,

Айтылмаған сыр едім.
Кездескенде ұялып,
Дірілдеді жүрегім.
Әйел жолы нәзікті,

Өзім болдым жазықты,-
Деп осылай бір бикеш
Дәптеріне жазыпты.
* * *

Көңілімнен кетпедің,
Ішіме еніп білдірмей.
Күндер санап көктедің
Көктемде өскен сен гүлдей.

Көктемімен, қысымен
Өтті жылдар тез желдей.
Со бір гүлім түсінен
Келеді әлі өзгермей.

* * *
Сонау балалық шағымда көрген
Көк ленталы қыз түсіме кіреді.
Көбелек секілді жалында өлген

Балалықта кісі не біледі?
Көк ленталы қыз биге шығып,
Еденді тебеді тасырлатып.
Шешесі түнде үйден шығып,

Қызын іздейді басы қатып.
Тез тозды да қыз киген қызыл етік,
Өте шықты күнәсіз өмір гүлдей.
Сырлы еденді балалық жүзіп өтіп,

Көк ленталы қыз ұшты көгілдірдей.
Оралмады ол, қайтадан оралмады,
Көп жігіттің қалды оған қаны қайнап.
Келіншек боп, ақ жібек орамалды

Көк лентаның орнына алды байлап.
Есіме алып баяғы балалықты,
Көп жүремін Қостанай көшесінде.
Құйттай кемпір қақпада қадалып тұр,

Қыз қорыған ұқсап дәл шешесіне.
* * *
Қыз, жігіт жатыр қосылып
Оңтүстік, Батыс, Шығыстан.

Бір-бірін мәңгі дос ұғып,
Көбейді жекжат, туысқан.
Жандары түлеп жаңарып
Жарыса өскен егіндей,

Оларда болмай алалық,
Жүрсе екен жерге бөлінбей.
* * *
Сүйіп едік жасымызда

Бал шарапты,
Жас гүлді,
Бұлбұл құсты.
Ал бүгін

Жоламайды олар қасымызға,
Көздерден көлеңкесі бір-бір ұшты.

Жөнелді жас күн жылыстап,
Артында қалдым құлазып.
Отырмын енді тыныстап,
Ойымнан тауып бір азық.

Жұлдыздай таңда жоғалып
Жарығы өшкен жалт беріп,
Аяулым кетті қол алып,
Құшақтаған таңда ант беріп.

Басқа бір жайлы өлкеде
Жайнайды көктем құлпырып.
Басқа бір назды еркеге
Тұр басқа жан ынтығып.

Жанып кетер ме екенсің,
Жалаңаш аспан, жарық күн?!
Сен махаббат екенсің,
Жан отыңды жаңа ұқтым.

Үзіліп кетер ме екенсің,
Үлбіреп түскен шықтан гүл?!
Сен махаббат екенсің
Тасты жарып шыққан бір!

Әлденеге қымсынып,
Қолыңа ұстап гүл талын,
Өзің болып гүл шыбық,
Сахнада шырқадың.

Болмасаң да даңқты,
Талантыңды таныттың.
Көкірекке қондырдың
Шағаласын шабыттың.

Тыңдап сұлу дыбысты,
Балқыдым ән буына.
Әнмен бірге жыр ұшты,
Өрлеп өнер шыңына.

* * *
Бара берме, жас құрбым, бақ ішіне,
Жалтаңдама бейтаныс жат кісіге.
Біреу сенің жүрмесін көңіліңе

Өмір бойы кетпейтін дақ түсіре.
Ата-анаңның қара да қабағына,
Күнделікті көңіл қой сабағыңа.
Бойжеткен соң боз көйлек жаңаланып,

Бір теңдесің кез болар талабыңа.
Ортамызда бар деп бір қыз баламыз,
Көріссек те келісіп біз қаламыз.
Бір өзіңді көреміз періштедей,

Тағы да боран, тағы да жел,
Құтырады қыс тынбай.
Күтеді көктемді сағына жер
Найзағайлы ұшқындай.

Күтемін, еркем, мен де өзіңді,
Көктемді күткен жер секілді.
Болмайын қалай мен төзімді,
Күтерім барда сен секілді?!

Бір өзінді іздеп жүрмін мен топтан,
Балықтаймын жазғытұрғы сен соққан.

Дүниенің сұлулығы, шіркін-ай,
Түкке тұрмай қалады екен сен жоқта,
Бір өзіңді іздеп жүрмін мен топтан.
Қайда екенің, жай-мекенің мәлімсіз,

Түскен жерің, ішкен көлің мәлімсіз,
Гүл екенің, нұр екенің мәлімсіз,
Сенсіз қайтып күнелтерім мәлімсіз,
Қайда екенің, жай-мекенің мәлімсіз.

* * *
Барлық жұлдыздың жарығы
Жетпейді Шолпанның жарығына.
Барлық дүниенің аруы

Жетпейді өз жеріңнің аруына.
Күллі әлемнің айнасы көзі деген,
Көркіне қара тұрып,
Жылы нәзік сезімменен

Жаныңды жайнатады, таң атырып.
* * *
Жасыл аспан,
Жасыл кеш.

Жасыл орман,
Жас бикеш.
Оқытқандай отты көз
Жүрегінің жазуын.

Тоқтай ұрып өтті тез
Дірілдеген нәзік үн.
Тау жақындап көзге алыс,
Тосады алға қыр жолын.

Басталғандай қозғалыс
Өмірімен бір соның.
* * *
Сені ұшырып аспанға,

Қалдым жалғыз мен жерде,
Көзімде бір жас бар ма?
Бұлт жатыр ма кеудемде?
Кеттің сүңгіп сен бұлтқа,

Қайтқан күзде тырна боп.
Қалдым жалғыз мен жұртта
Құссыз құрдым жылға боп.
Қалдым жалғыз құлазып,

Жер қайғысын еншіме ап.
Маған енді мұң азық,
Мықты болсаң көр шыдап.
* * *

Оның атын атағанда
Өткен күн оралады.
Көз алдына келеді
Жастықтың көк аралы.

Оның атын атағанда
Тұрамын тау үстінде.
Шақырады алысқа
Дауыс түнде.

* * *
Мені сүйген қара көздің
Жай зат емес, Гүл есімі.
Періштесі бала кездің,

Қасиетті жыр бесігі.
Керіп кемпірқосақтарын,
Көк бетіне жақты бояу.
Теріп жаңбыр моншақтарын,

Шаң боратып шаптық жаяу.
Түсті бізге жолдар бөтен,
Басқа жаққа ауды күнің.
Тыңдайтыным содан ба екен

Тыныш, тұнық жаңбыр үнін?!
* * *
(Садықбектің аузынан)
Тұратын біздің ауылда

Қаймыжық ерін қара қыз,
Отын жоқ үйде жағуға,
Шөпшекке бірге барамыз.
«Мені сөзбен түйрейтін,

Молырақ жинап шөпшекті.
Жалаң аяқ билейтін,
Жапырып жасыл көк шөпті.
Құлағы түрік жүретін,

Құмартып әсем ән-жырға.
Алақайлап күлетін,
Алақан тосып жаңбырға.
Арыстың бойы көкпекті,

Көктем кеп тағы көктепті.
Теретін бірге шөпшекті
Ойымен сол қыз кетпепті.
* * *

Дауыл қуып қапыда,
Кафеге кеп тығылдық.
Қызық кафе аты да —
«Махаббат пен зұлымдық».

Желігімен жастықтың
Сол кафемен туыстық.
Тартты бізді шашлықтың
Бұрқыраған буы ыстық.

Жұттық шәрбат кәусарды,
Бұлағына жуындық.
Қашан барсақ қарсы алды
«Махаббат пен зұлымдық».

Ақында жоқ зұлымдық,
Ақында адал махаббат.
Бірақ апшы қуырып,
Келді ауылдан қатал хат.

Істеді өз дегенін
Қиян шеттен қызғаныш.
Ұрлап ақын өлеңін,
Қалды кафе құзда алыс.

Қайда кафе сондағы,
Орманы көп шымылдық?
Айқаста ма онда әлі М
ахаббат пен зұлымдық?!

* * *
Күн батқалы не заман,
Неге сонша кешікті?
Әр дыбысқа мен алаң,

Күзетемін есікті.
Айыптаймын сағатты,
Минут шіркін қойды өтпей.
Жапырақ жалт қаратты

Өзің киген көйлектей.
Таусылардай күшім де,
Алқынамын, аптығып.
Жалын жатыр ішімде,

Жауғалы тұр ақ бұлт.
Атқанынша алыс таң,
Кірпігім де ілінбес.
Өзіңменен қауышсам,

Шаршағаным білінбес.
* * *
Арғы бетке барасың сен,
Көлеңкең көлбеңдейді су бетінде.

Қараймын суретіңе,
Арғы бетке барасың сен.
Айдында гүлді көрем
Ақ бұлттай үлбіреген.

Сезбейсің жүрегімді
Көлдей күмбірлеген.
Сенен тіл ала алмаймын,
Жоқ бір үн сыбыр еткен.

Мен бірге аяндаймын
Судағы суретпен.
* * *
Бір апта бойы көрінбей,

Кетті ме деп ем ұмытып.
Оралдың ыстық өмірдей
Жүрегімді жылытып.
Көрсетпей ашық ауаны,

Кей кезде бұлттар жауады.
Ауырғалы ай өтті,
Сағынамын даланы.
Кемпірқосақ тартылса,

Күн күркірер артынша.
Күркірермін мен ертең
Баяғы бір қалпымша.
Сені көрсем жеңілдеп,

Сергиді бой езілген.
Күнара бір келіп кет,
Кім бар басқа өзіңнен.

Ақ төсін-туман торлап ап,
Қабағы аспан ашылмай,
Көзінен көктің сорғалап,
Жауады жаңбыр басылмай.

Қараймын көкке телміріп,
Қарауылдай бұлт бағып.
Қараймын көкке телміріп,
Көздерімнен шық тамып.

Жайылсын бұлттар өрмегі,
Көрмеуге жақсы көз бөтен.
Сүйіскен жанға жердегі
Көктегі жаңбыр сөз бе екен?!

Қайтамын дедің, қайтпадың,
Жайладың жалғыз тау шыңын.
Айтамын дедің, айтпадың,
Жабулы қалды жан сырың.

Күркіреген күндей жетермін,
Бұлттардың мен де даусымын.
Асулардан өтермін
Ақиығындай аңшының.