Пограничниктер, колхозшылар, аудан қызметкерлері.

Мұрат. Қысқасы, бұл тегі сыртқы ел драмасының бір сахнасы ғой өзі. Ганшин. Қысқасы, біздің шекараның жолдас Мұраттай жаңа келген, жаңа секретарьді қарсы алғаны осы ғой.

Комендант (Ганшинге рапорт беріп). Жолдас начальник, арғы беттен бізге қарай екі нарушитель қашып шықты. Біздің жағадан атылған мылтық даусымен қуғыншылар іркіліп қап тұр. Ганшин. Нарушительдер мұнда жіберілсін. Қосымша нұсқау сол орында күтілсін. (Комендант кетеді. Мұратқа.) Істің үлкенін әуелі "Жігер" колхозынан бастайын дейсіз, ә?

Ганшин. Е, ол шекараның күндегі белгілі кәсібі ғой. (Мұратқа.) Мұндағы бұрынғы басшылық... Я, аудан сезімтал аудан. Е, мынаның бірі әйел ме еді?

Жомарт, Зипа, пограничник.

Пограничник. Жолдас начальник, арғы беттен бізге қарай өткен нарушительдер, тінтуде бойларынан құрал табылған жоқ.

Ганшин. Сіздер кімсіздер?

Жомарт. А, құдай ақсарбас, я, аппақ қожам, я қожа Пәуеден жолымды қыла гөр. Жер дегенде жалғыз сенгенім сен едің, кеңестің елі. Панаңды, панаңды сұраймын, тақсырларым.

Жомарт. Мынау Керей қызы еді. Үш қатын үстіне шалға берем деп елі зорлық етті.

Жомарт. Мен сол Керей ішіне сіңген азын атаның баласы едім. Түбім Қызай. Мына кісімен көңіл қосып ек, құштарым еді. Ол жақта дегенімізге жетер болмадық. Сонан соң сеніп қашқан елім сендерсің, әкетайларым.

Пограничник (келіп). Жолдас начальник, қуғыншылар кісімізді бер деп кетпей, тарамай тұр.

Комендант (келіп). Жолдас начальник, қуғыншылар қайтарыңдар деп жабысып тұр, не бұйырасыз? Жомарт. Тақсырларым, берер болсаң көз алдына апар да атып таста. Ақыретте тәңір алдында бір тамшы қанымызды да сенің мойныңа жүктемейік, тақсырым.

Ганшин. Болды. (Комендантқа.) Бар да, шекарадан тез тарасын, кейін барып сөйлессін де.

Хадиша (Мұратқа). Сен сыртқы ел драмасы деп пе едің? Тауып айтылған екен! Ганшин. Ендеше сыртқы ел драмасының шымылдығы осымен түсе тұрсын. (Комендантқа) Кісілер берілмейді деп хабар етілсін.

Жомарт. Уа, жортқанда жолың болсын, айналайын большевигім.

Жомарт (жорғақтап). Айналайын тіліңнен, айналайын, ақыным. Көмек етші мына қарындасыңмен екеумізге, колхозға орналастыршы. Қайда болса да қанағат. Тіпті босағадан озбайын. Мына қарындасың, қарындасың да соны тілейді. Зипа, айтсаңшы, бауырым-ау, сен де.

Жомарт. Уа, тілің бұлбұл екен ғой, тілесең күшің дүлдүл ғой, ақыным. Ендеше мына тәтті жеңгең екеумізге назарың сап, пана бол. Тіледік сенен, ұстадық білегіңнен, Зипа?

Торқа. Не деді? Қалай қаш дейді? Байназар. Шекара, шекараға тақап барыңдар да, қас қарайып түн бола бергенде тартып кетіңдер дейді. Торқа. Аналар ше? Сезбеп пе? Қумас па екен? Байназар. Білсе қумақ түгіл құрытар да... Ал далдалдап тарта бер, жүр... жүр... бас...

Торқа. Шекарасы алыс па өзі? Қанша қалды?

Байназар. Уа, мынау тұр, тиіп тұр... Ұш, жаның барында, ұш деймін енді жылдам ... жүр!

Жарқын жүгіре шығады.

Жарқын. Тоқта! Ә, Байназар бай, Торқа бәйбіше, тоқта, тоқта... Қайда барасың, түге?

Жарқын. Жоқ, бұл шекара, бұнда бөгде кісі оқшау жүрмес болар. Мына жерде шекаралық отряд, Ганшин бар... Жүр, жүріңдер, сонда барамыз. Беттерің өзі де солай екен. Жүріңдер, өзім таныс қылайын. Байназар. Өй,Жарқын, бармаймын отрядқа, апарма онда... Онда мен жазамды өтеген кісімін, не ақысы бар менде отрядтың? Торқа. Бармаймын! Ауданға жібер. Апарма отрядқа. Қайда, қайда! Әлгі өзге колхозшы, уа, Балтабек, Садық, Асан, қайдасың, түге!

Жарқын. Жоқ, алдымен отрядқа мәлімденесің. Жүр, жүр былай.

Балтабек (Жұматайды ерте шығып). Өй, мынау ана бишараларды тағы отрядқа әкеткелі жатыр ғой.

Балтабек (Жұматайға). Әлгі Садық, Асан қайда, жүрші соларға білдірейік... Мынау Жарқынның ісін солар да көрсін, өз көзімен көрсін... (Кетіседі.) Садық! Ай, Асан! Жарқын (Балтабектерге айналып). Ай, батырағым, сенікі не? Айдалып кеткен байға сенің қимаң неге қышыды? Байназар. Отрядқа апарса өзім де біттім, өзгенің де сырын ашқаным ғой. Ерікке қоя ма. Қой, қой, бүйткенше мен кетсем сыр ашылмасын...

Жарқын. Жүр, жүріңдер.

Байназар. Қазір, тоқташы... Тым болмаса нәрсемді жинап алайыншы... (Сахнадан шыға береді, өзіне пышақ салады.)

Торқа. Жоғал әрі көзімнен, қыршыныңнан қиылғыр. Ақыретте екі қолы жағаңда, Жарқын.

Асан. Шошытып, отрядқа ала жөнеліп...

Ажар Одан неге шошиды? Жарқын. Шошыса түбі шикі болғаны. Жомарт (Сәтке). Бәсе десеңші, осы шын азамат, шын сабаз дәл осы Жарқын ба деп тұрмын!

Ажар. Сандалма, түге. Әй, білдің бе? Асан. Сен де қалжырай берме, қатын, білдің бе? Ажар. Ой, Асан! Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі. Баяғыда мына Торқаның борсыған сорпасы мен быршыған іркітіне табынған күнде итаршы болуымыз жеткен, сандалма! Жомарт. Ой, жолың болсын, тіпті сөз-ақ емес пе? Балтабек. Ал, мынаның өлімін қайтесің? Жарқын. Ажар, мыналардың мына жұмысын мен тура партияның алдына саламын.

Балтабек. Тәйт әрі, осындағы барып тұрған жікшіл осы Ажар, Жарқын, сендерсің, тіпті. (Сейіт шығады.)

Жарқын. Адыра қал! Қара мұны, шетінен шолақ итше діңкілдеп.

Асан. Әй, сенен келген керді көріп алайын, келші осы. (Жарқынмен жағаласады.)

Сыдық. Үр итті, жатқыз. (Қоса ұмтылады.) ұста, жіберме. (Омар, Сәрсек шығады.)

С е й і т. Тоқта! Қысқарт! (Келе жатқан машина даусы.) Садық. Өй, мынау кім? Анау Ганшиннің машинасы ғой! Өй, Асан, тоқта! Александр ғой. (Мұрат, Ганшин, Хадиша.)

Ганшин. Иә, бұл немене?

Мұрат. Хадиша, мынау адам қанға боялып жатыр ғой. Қарашы сен! Ия, бұл не хал? Жарқын. Кеше кешке ауданнан келе жатсам колхозға қарай ана Байназар мен қатыны келеді. Мына Торқа айдалып кеткен болатын. Содан бұл шекараға келіп жүрген жүрісін де сезікті көріп, жай-жапсарын погранотряд айырсын деп және солай алып жүрмекші ем. Сол екі арада Байназар, жанында пышағы бар екен, жалма-жан өзін-өзі орып жібергені. Ал, содан бері мыналар біржолата құтырып, мені бауыздарман болды, мінекей.

Мұрат. Ей, жігіттер, қызбаңдар, сендердің аттарың кім осы? (Садыққа.) Сенің атың кім?

Мұрат. Иә, "Жігер" колхозы, сендер әмісе осылай жігерлімісіңдер? Жоқ, жігер жұмсайтын орын таба алмай, осыған ұрынып жүрмісіңдер? Керіс пен шатаққа ұжымдарың қалай берік еді?

Мұрат. Уай, ақын аға, басып айтпай, ашып айттың-ау деймін. Түйін тастадың ғой. Шынды айттың-ау.

Мұрат. Ә, бәле, бәрекелде. Е, мынау өнерлі ел ғой. Тепсе темір үзейін деп тұрған колхоз ғой.

Ажар. Тепсе үзер еді-ау, жалғыз-ақ тепкісі келмей тұрғаны болмаса. Мұрат. Не дейді! О не деген дүдәмал? Сейіт, Омар, не бітірдіңдер? Жоспар жайын білдіріп пе едіңдер?

Мұрат. Е, ендеше несі бар екен, айтсын. (Халыққа.) Әй, жолдастар, мына бірінші апрель егіске шығатын күн. Сын күн. Соған жаппай әзірлік керек. Сендер анау Балқыбектің бес жүз гектар тыңын айырасыңдар. Не әзірлігің бар, не айтасың? (Үн жоқ.) Иә, неге үндемейсіңдер? (Үн жоқ) Қарсымысыңдар әлде? (Үн жоқ) Қарсы болсаңдар оларыңды айт.

Нияз. Сенбейді. МТС көмек етеді дегенге тіпті сенбейді.

Сәрсек. Сенбеймін, алдымен сол МТС-қа сенбейміз. Қарсылығымызда дәлел бар. Соны айтпақпын. Мұрат. Ә, ендеше шыңға келіседі екеміз. Айт, толып тұрған тракторы бар. Саған көмекке жасалған МТС. Не жазығы бар бұның. Сәрсек. Бәсе, осы МТС құрылғалы үш жыл болды. Тіреліп тұрған тракторы бар, тұнып тұрған өлке бар. Бірақ төстіктей жер жыртып берді ме екен, айтсаңшы қане?

Жұматай. Балқыбектің тыңына, егінші етем деп екі жылдай салып келеді аудан. Асан. Басында МТС көмек етеді деп жоспарды береді-береді де, eгіc үстінде тракторы бүлінеді, бастығы былығады...

Сәрсек. Жоспарды құшақтап біз қаламыз, атаған көметін бермей МТС кетеді. Жұматай. Тынды айыртпай танды айыртатын болды мүлдем. Малды колхоз ек, көліктен де жұрдай болдық.

Садық. Қазір екі жүз үйдің қақ жартысында сауын да жоқ.

Сәрсек. Ал, міне, Мұрат шырағым, жұмыс істемейік деп пе едік? Балқыбекті баурамайық деп пе едік? Бірақ, асырмайтын асу боп құртқан жоқ па Балқыбек бізді. Бай колхоз, бар колхоз едік, осы соңғы жылдар шөмитіп тұр бізді.

Мұрат. Жә, колхоз бастығы, сен не айтасың? Бұл елдің бұнысы шыны ма? Балтабек. Не дейін, жолдас Мұрат, көптің асып та айтатын, басып та айтатын жері бар ғой!

Мұрат (көпке). Егін ексе шықпайды. Мал өсірсе індет шырмайды. Адамын ауру иектейді. Аузында асы, қолында сауыны жоқ. Тракторы, машинасы тілде бар да, істе жоқ. Не жазығы бар бұл елдің? Сәрсек. Бәсе, осы жасықты жанып-жанып тасқа салатын, болаттың суын табатын партия қайда?

Мұрат. Ия, бастық келесі келіспесе, керіс жеңбей қайтушы еді? Жоқ, әлде жаны ашымастың қасында басым ауырмасынның көбі ме? Сен өзің, бастық бола-бола қажығанбысың деймін?

Мұрат. Жә, қаншасы сауулы сиыр?

Смайыл. Жолдас Мұрат, Мұратсыз ғой? Екі жүзі де сауулы. Әдейі барды салғаным сол ғой, мына егіс науқанының алдында. Мұрат (Сейітпен ақылдасып алып, көпке). Жә, ендеше осы сиырдың дәл қақ жартысын, жүз сауулы сиырын, "Жігер" колхозы, саған берейік. Сауынсыз үйің болмасын. Мақұл ғой, ә? (Жұрт ырза болады.)

Смайыл. Е, тәйір, оның мақұл болмасы бар ма "Жігерге".

Мұрат. Ал, онан соң анау Балқыбекті қордалы байлық Балқыбегі етеміз. Тауда түлігің, егісте егінің шайқалып тұрған ел етеміз. Бірінші апрель ойын емес, шынымен сын күн. Ең алдымен МТС-қа, мына МТС директоры, Нияз, саған сын. Бар тракторыңның ремонты бітіп, барлық күшіңмен осы колхоздарға көмекке шығуға міндеттісің. Ол бір, екінші сол, бұл күн саған да сын, "Жігер" колхозы! Және сын болғанда қандай сын, мәймөңкелейтін түгі жоқ. Сол жаңағы барлық үлкен eгіc, үлкен тауды аударатын, меңгеретін срогің 15-ақ күн.

Дауыстар. He дейді? Ойбай-ау, қайтіп, қалайша?

Мұрат. Сол, солайша. 15 күннің ішінде барлық eгіc тамам боп біту керек. Бұл өлке, бұл аудан бүгінге шейін бүйтіп егіп көрген жоқсың ғой, солай ма?

Дауыстар. Көрген де, естіген де емеспіз.

Мұрат. Міне, партияның ауданға, МТС-қа, колхозға беріп отырған нұсқауы осы. Осыны дәл осы тұрған бәріміз бұлжытпай ада қыламыз, орындаймыз. Кәне, жүріңдер енді, жарыса-жарыса болдық. Сол әзірлікті кеңесеміз. Қане бері тартыңдар.

Дауыстар. Мейлі енді.

Сәрсек (Жұматайға). Жайнап тұрған отты жас екен. Тек жолы болса игі еді бақырымның. Жұматай. Сәрсек, бұл Ажар деген ақтарыла берсін. Әйтеуір кеңесіп, шындап алмай оңай көнбе.

Жомарт. Ешкім де емес. Білмеймін де. Бұл да біздей бақыр ғой. Садақа әшейін.

Торқа. Сол қуарған. Құдай орайын келтірер, қолында өлермін. Жағасына жармасып өлермін, бәлем. Жомарт. Тиме Жарқынға. Тілімді ал. Сүйей жүрермін бақырым, жаным ашып айтамын. (Айналып қарап.) Зипа, сүйемелдеп былай жөнелтіп жіберші мүсәпірді.

Біреу. Смайыл жәйі. Қолынан іс келетін, өндіріп кететін кісі екен. Ірі де жырынды екен. Сыр алдырмай кетті. Шаруаны өрлетіп, абырой-атақ алып кететін сияқты. Әрісіне жіберме. Көз айырмай бақ, болмай бара жатса қыбын табасың. Жомарт. Жоқ, Смайыл қайта өрісіне жетсін. Сол қажет. Оны маған билетсең қайтеді?

Жомарт. Ең әуелі Жарқын мен Ажар. Ебін тауып, екеуінің де топшыларын үзіп-үзіп тастау қажет көрінеді.

Қонай. Кімді бастық қояды екен колхозға?

Балтабек. Ажар деседі. Жақсы күнде аға ең. Жаман күн туса, қырын кетпе демекпін. Балтабек, Қонай бір әке, бір шешенің баласы ек.

Қонай. Өзің немене жорамалдап тұрсың, түге?

Балтабек. Тоқта. Мына Мұрат енді үш жерге күш салғалы жатыр. Бірі осы "Жігер" колхозы, екіншісі МТС. О да бұрын қырсыққан ит қыңыр жүгіредінің кебін киген жер еді ғой?

Қонай. Үшінші не екен?

Балтабек. Үшіншісі конезавод, сенің конезаводың. Ұқтың ба? Ал, колхоздан кетсем, менің барқадар табам деген жерім де сол сенің жылқы совхозың-заводың болатын. Ондағы сенетінім сен екеніңді білесің ғой?

Қонай. Балтабек, қай ботқаны былғайтыныңды білмедім. Бірақ, күндердің күні боп бір былығың шытатын болса бар ма, інім екен демеймін, тап төбеңді өзім оям. Қашан айтып ең деп жүрме, білдің бе? Балтабек. Бар ендеше, мынау былық екен де, қазір айт. Құдай ұрған жарымес, бар, айт деймін.

Қонай. Тоба, тоба... Шырмадым, шырмадым да былғадым десеңші онда. Балтабек. Жоқ, түк те былғағам жоқ, шырмайтыным да жоқ. Бірақ бір дер кезі соғады. Қолыңа мол береке оралады. Сонда қашан естіп ем деп жүрме. Қалт етпей әзір бол. Одан беріде сені мен көргем жоқ, мені сен көрген жоқсың. Тас түйін. Өзі ішінде жатсын да қалсын, болды.

Мұрат. Иә, шаруаңыз не еді? Ә, Сәт, есен бе?

Жомарт. Ағатай-ау, қонақ бір күн қонса ырыс, үш күн қонса жұт қой. Басқа пана, ауызға нәр боларлық бір орынға іліксек деп ек. Мына жеңгең екеуміз де соны тілеп жүрміз.

Мұрат (өте беріп). Түу, ақын-ай! Орналастырам деп өктеп тұр екенсің-ау. (Кете береді.)

Сейіт. Ә, солай ма еді? Немене, өзің бұны жете танып па ең? Күмәнсіз кісі ғой, солай ма?

Сәт. Е, тәңірі, естиді де. Ана Ганшин, Сейіт, Нияз бәріне де қанық екен ғой, тіпті.

Мұрат. Жақсы. Бүгін бірінші апрель! Ал мына егіске "Жігердің" әзірлігі жаман емес... Ажар!

Нияз (шетке қарап, қолын бұлғап). Ал, жолдастар, ертең Балқыбектің тыңына мынау әнге басып отырып шығамыз.

Мұрат. Ал, көріңдер, бірінші апрельге МТС әзірлігі де жаман емес. Нияз. Төстабандар түсетін шын әншінің, зор әншінің әнін тыңдап көр әне! (Трактор үні шығады.)

Дауыстар. Ойбай, әннің төресі, шыны мұнда екен ғой.

Жарқын. Біздің тракторлар... Анау алдыңғы топ "Жігердікі", соған көмекке барады.

Жомарт (сүйреп, оңашалап). Қой, тиме! (Жарқынның қатыны баласын арқалап жүреді, соны көрсетіп.) Әне! Бүкіл Байсалдан қалған жалғыз Байназар еді. Ғайып болды. Исі Байсал құрыды ғой. Олар жоқ. Енді мына Жарқын көгереді, әне ұрпағы. (Алып жерге ұр деген ишарат жасайды. Торқа байпаңдап, құтырынып, Жақынның қатынының артынан кетеді.)

Дауыстар. Мынау Роман, біздің Салық бригадасына баратын трактор.

Дауыстар. Уа, дегенің болсын, ақыным.

Қонай (оқшауырақ). Аңғал арап ақ айғыр, ақалтеке торы айғыр, қазақы қоңыр қара айғыр... Әй, жоқ, күйім жоқ. Бір жағы міне, бірінші апрель асқар ас дейді. Тағы бір жағы асқар асарда белден бас дейді. Мен қайдамын? Әй, Балтабек-ай, екіұдай қып құрттың-ау! Смайыл. Уай, колхозшы? Өздерің осы мынау алдыңғы трактордың үстіндегі кім екенін аңғардыңдар ма?

Дауыстар. Өй, мынау кім осы?

Степан (мастау). Вот ду... чудак казак, дейсің, Асан десеші. Мына Ажардікі Асан. Үйреткен, ал ол, ол десеңші...

Дауыстар. Уай, ел болдың деген осы да.

Дауыстар. Ойбай, сұмдық. Өртеніп барады ғой, өрт, өрт, өрт! Ой, анау, анау. Асан не болды өзі? Роман. Бұра алмады. Әлде тормозы бұзылған ба? Бензин алам деп анау май құйған бакке кеп соқты. Әне енді, барлық трактордың майы рәсуа болды. Атылып кетті.

Роман. Көрсетіп ем... Он күнде үйретеді... Өтірік айтасың деп айтпап па ем, өтірікші демагог. Степан. Роман, қалжырама! Сен шовинист, шовиниссің. Осындайды пайдаланып қазақ колхозшысын тракторға жолатпайын дейсің ғой, білем сені. Роман. Бүлдірдің, демагог Степан, бүлдірдің сен. Степан. Мен емес, ерте үйреттірмей бүлдірткен сен. Бүгінгі күн тракторге мінгіз Асанды деп, жұрттың бәрі тапсырғаны қайда, райисполком тапсырғаны қайда?

Нияз (Мұратпен бірге шығып). Степан, Роман, жүгірші, мынау не шатақ? Мұрат. Нияз, бұ не қылған ойындарың? Смайыл. Ойпыр-ай, жаңа ғана бір қабағым ашыла ма деп ем!

Нияз. Колхозшыға жақсы көрініс болсын деп әдейі...

Мұрат. Өй, көріністерің бар болсын, түге. (Кетіседі.) Балтабек. Е, Ажар бір жарға ұрындырады демеп пе ем Асанды, сорлы-ай, сорлы. (Кетеді.) Смайыл (ашулы, Сейітке). Іші қостамап еді Нияздың. Сондықтан шала үйретіп, шығара салғаны ғой Асанды. Сейіт (ашулы). Қайда әлгі Нияз? Шақыр! Келтір мұнда. Әй, Нияз! (Нияз шығады, қасында Жауһар.) Бұ не? Мынау не қырсық! Не пәлең?

Сейіт. Бәсе, мінгіз, білдір демеп пе ек! Мынау халықтың қалың талабының үстінде сен не бүлдіріп тұрсың, сен МТС-тің директоры!

Нияз. Жолдас председатель, сіз не деп барасыз осы? Ойлап айтыңыз, Нияз ондай кісі емес.

Жауhар. Не дейді мына кісі саған, әке? Сен бе едің сондай кісі! Жоқ, жолдас, бекер айтасың, менің әкем ондай емес.

Сейіт. Ендеше тартыласың. Қабырғаңды қаусатып тұрып, жауап алғанды көрерсің ендеше.

Мұрат. Нияз жауапқа тартылмайды. Нияз ойыншық емес, адам. Біздің адам, оп-оңай жау таппайсың! Қаптама. Сейіт. Алғыз, ал арестке ендеше ана Асанды. Алдымен ұсталатын сол, ал арестовать! (Жөнеледі.)

Балтабек. Әрине, бұның зор болғаны, отан сор болғанында кімнің жұмысы бар? Ажар. Не дейді мынау? Асанның күйігін жырлап тұрған жоқ, мені шырмап тұр ғой! Ер болсаң ішіңді ақтара түсші, кәнекей? Балтабек. Әдияғал, тапқан екенсің дұшпаныңды... Тракторды тырайтқан сендер емес, мен ғой, тегі. (Кетеді.) Ажар. Жарқын, не қылды, не бүлдірді, қалай бүлдірді бұ құрғыр, жүр, жүрші Мұратқа! Жарқын. Бәсе, осы Сейіттікі ашу мен күйік үстіндегі ұшқарлық болмаса игі еді?

Кетіседі, екінші жақтан бір шу шығады, қатындар шуы.

Дауыстар. Ойбай, жалғызым, не болдым, ұста, ұста қуды! Өлтірді, кісі өлтірді. Жарқын, ойбай сорлы Жарқын, баланды өлтірді, балаң өлді, Жарқын.

Жомарт (буындырып). Өлтір, өлтір өзін! (Тізерлеп буындырып жатып өз пышағын Торқаға салып жіберіп, артынан Жарқынның қатынына пышақты ұстатып.) Сал, сал мына пышақты өкпесіне. Неге тұрсың, не деп тұрсың, бақыты күйген сорлы, сал, сал, е-е, жат, бәлем, жауыз.

Бір қатын. Жаңа емшектегі баланды арқалап қатының келе жатыр еді. Мына Торқа, Байназардың жынды қатыны Торқа, баланы қатыныңның арқасынан жұлып алып, тасқа басымен бір қойып өлтіріп кетті. Тілеуің кесілді ғой, ойбай! Сейіт (шығып). Әй, мынау не сұмдық, не пәле тағы да? Ұсталды ма, қайда өзі, ол қатын.

Дауыстар. Ұсталды ғой міне.

Жомарт. Ойбай, өзіне өзі пышақ салып жіберді ғой құзғын. Міне, мына кісі екеуіміздің көзімізше пышақ салды ғой өзіне. (Мұраттар шығады.) Сәрсек. Ойпыр-ай, мынау неткен сұмдық еді, жаным Мұрат-ай, пәле ғой. Бұл бір қырсық қой. Жарқын (баласын құшақтап). Жалғызым-ай, түбің күйгір дұшпан-ай! Қас дұшпан-ай.

Хадиша (алып қарап). Қап, не дейін, не істейін, жаным-ай, кішкентай қошақаным-ай! Жарқын. Ойпыр-ай, Мұрат ағатайым-ай, мынау кемпір құртты ғой. Тап жауының құртқаны ғой мені. Мұрат. Сабыр қыл, Жарқын. Жау бұл кемпір ғана болмас. Тегін болмас, түбіне шейін қазармыз, жетерміз түбіне. Мен әрдайым жаныңдамын. Барлық күшім сенің осы қазаңның жолында, ұқтың ба? Бұл сенің ғана күйігің емес, партияның, табыңның да күйігі деп біл. Садық. Жаным, Жарқыным-ай, дау еместі дау біліп, іс еместі іс деп біліп қаңғығанның бірі мен едім. Мынау кішкентай қозының өлімі қабырғамды қаусатты да, көзімді ашты ғой. Қайғыда серігің, қайратта сыңарың болайық. Мына жолдас Мұрат барды айтты ғой, бір жолдан шығайықшы, бауырым!

Ажар. Осыны мына нәрестенің өлімі үстіндегі серт етейікші!

Жарқын. Ендеше осы жаулықтың түп тамырын ашпасам ба, дүниеде тірі жүрмейін. Міне, менің партияға берген сертім. (Мұратқа.) Менің қынаптағы қылышым деп біл, партия! Жау жасытам дейтін шығар, адыра қал!

Сейіт. Е, жиылдыңдар ма? Ал Мұрат не, ол қайда? Хатшы. Мұнда. Сөйлесіп отыр.

Сейіт. Кіммен? Хатшы. Ганшинмен.

Сейіт. Ә, Ганшин бе? (Барып есікті аша береді.) Ганшин (көріп, түрегеліп, бері шыға бере). Ал, мен жүрейін, Мұрат.

Сейіт (Ганшин кеткен соң). Немене бұл? Қазір міне түн ортасы, сағат үш. (Күліп.) Жеті түнде неғып бөрліктіріп жүрсің? Мұрат. Ә? Сен немене, ұйқының жоқшысымысың? Ұйқы, тыныштық, тыныштық, ұйқы. Осы әншейінде шекара дейміз де, керек жерде, дер кезде сол шекарада ұйықтаймыз да жатамыз-ау, жолдастар, ә? Бұ тау арқасындағы ел осы, ұйқымыз қалың болса керек біздің. Бөрідей бөксерге тиіп жатқан жаулық, қастық та бар. Оған да мызғымаймыз-ау! Жә, осы шекара ма, жоқ па?

Сейіт (күліп.) Ойбай, сен тереңге кетейін деген екенсің, ал қойдық. Мұрат. Ендеше ертең ел алғаш рет, тегіс егіске шығады. Таңертең таты найқалып, халықты күттіріп отырамыз ба? Қазір колхоздар мен бригадалардың бәріне жетеміз де, ертемен елмен бірте аяққа басамыз.

Сейіт. Ал, мақұл!

Мұрат. Екінші, колхоз қайда жатса сонда жатып, нені ішсе соны ішеміз. Сойыс, түстік, тоқ, тыныштық бітті. Оның шырқы бұзылды. Аудан басшылығы сүт үстінде қаймақ болу жетті. (Кекетіп.) Еңбекті өзі істейді, ал біздей ерлер сере түскен, семіз серке болып күн кешеді.

Жарқын. Көңілді не дейін? Бірақ, мынаны партия тапсырды. Осы істің үстінде партия сенімін ақтап шытам. Ал ішті, ананы сұрамай-ақ қой!

Мұрат. Неге сұрамаймын! Шыныңды айт, алаң емессің бе?

Жарқын. Ол бір іште оқ өтіп кеткен жер ғой. Жүректің түкпірінде қату боп шөгіп жатты ғой. Бірақ бар қажырымды отанның тапсырған міндетіне саламын. Мұрат. Болды. Дұрыс. Сен осылайша көзіңнің жасын жұтып жүріп, отан деп өзеурегенде, өзге басы аманның бәрі, мына тұрғанның бәрі тартынып, іркіліп көрсін. Садық, не дейсің? Садық. Мұндай күй, мұндай күнге келіп тұрып іркіліп қалсам, менің де өлгенім артықта. Сөзім сол-ақ. Жарқын. Ендеше менің жарам егісті емдесін. Егіс, табыс менің жарамды емдесін. Әзіргі жұмылғанымыз осы ғой.

Мұрат. Міне, көрдіңдер ме, түсіндіңдер ме? Ендеше осы Жарқынның ішінде не жатқанын жадында тұт, ұмытпа.

Ажар. Арам болса, байым түгіл әкем болса да омағатсын. Ал, адал болса шықсын деймін.

Сейіт. Ол кінәлі болу керек. Ел алдында қандай үлкен компанияның қадірін түсірді? Ойлаймысың, не деп тұрсың? Босамайды.

Мұрат. Ол үлкен іс, үлкен зиянкестік. Терең тамыры болар, онысы және ашылар. Бұндайға кінәлі шабақ болмас, шортан болар. Сейіт. Көзге шабақ көрінгенмен, шортан емес екенін кім біліпті. Қырағылық қайда? Мұрат. Жалғыз бір қараңғы колхозшыны шетке байлап, шығара қуып не барқадар табамыз? Қырағылығыңның бары сол ғана ма?

Сейіт. Мен райисполком председателімін. Менің де авторитетімді сақтау керек болар. Мұрат. Қой, қолқа салыспайық. Ол лайықсыз. Авторитетті қолдан жасаспаймыз, іспен жасасамыз. Сол-ақ. Сейіт. Ендеше тағы бір сөз. Сен Ажар мен Жарқынға көп сенесің. Сақтандырайын, бұлар жік дегеннен бастары босамай келген адамдар. Өзі бұл жер шекара. Сақтана сенгейсің, бұныма не дейсің?

Сейіт. Мен сыналып болғанмын. Сен жас қызметкерсің, мені орталықта да білетін кісілер аз емес. Мұрат. Бәсе, мен жаңа, жас қызметкермін. Сондықтан өзім сынап болмай, ешкімге де алдын ала жапырылмаспын. Осыным лайық емес пе? Басқа маслихаттар бермесін, солай емес пе? Сол. (Үндеспейді, Сейіт кетеді.) Ажар, Ажар, мұнда келші. (Ажар келеді.) Асан кінәсіз боп шықты. Асан босайды, таңертең үйінде болады. Тракторге қайта мінеді.

Колхозшы. Пай-пай, жағада Жарқынның бригадасы да кірісіп жатыр-ау. Сәт. Жұлқына кіріседі. Бірақ біз де осал емеспіз. Садық та қалыспай-ақ келеді.

Роман, Жомарт.

Жомарт. Тәңірі, Қытайдан қашқанда мен кеңестің елі де, ері де болам деп келмедім бе?

Кетіседі. Жомарт тығылады.

Сәт (Зипаға). Зипатай, көрдің бе әне, Жомарт та далада қалмайтын болыпты. Енді сөзіңнің ұшығына шықсам екен!

Зипа. Түу, науқан үстінде несіне алаң боласыз?

Сәт. Сен сүйдім, сендікпін десең, мен еңбек үстінде еңсем көтеріліп еселеп-еселеп самғамас па едім. Және жеңіл-желпі емес. Ұзағынан сүйіндір дедім ғой.

Жомарт. Жә, бұл сөзде мені де ортаға алсаңдар не етер еді? Ақын аға, ақын атасы... Жағы емес, жақын атасы екен-ау? Ал, сөйлейік, неге дағдардық? (Құбылып.) Жә, достар, ендеше саспайық. Шығар жол іздейік, табылар. Ақын, сен Зипаны Жомарттан мүлдем алам деме. Нысаны қара жерге отыртам дегенің қайда барсаң да қабыл емес. Ал, Зипа, сен де шалқайма, көңіл аула! (Зипа шошиды. Жомарт қатал түрде.) Сөзді қой. Адам болғанымыз кімнің арқасы. Қарызы бар. Және бұдан былай да пана болады. Екеумізге пана керек, дос керек. Сот абыройлы кісі. Жә, сол, оң шырайларыңды бересіңдер. Бірақ, мені жылатып тұрсыңдар ғой. Ақын, жалғыз-ақ сол қарызыңды ұмытпа. (Кетеді.)

Зипа (Хадиша шыққан). Ойпыр-ай, не деді? Не деген сұмдық?

Сот. Жаным-ай, бұның кім еді? Екеумізді қосты да, ортамызға жылан тастап кеткендей болды-ау, Зипа, жөніңді айтшы, Зипа. Осы мен кімді қорғап, кімге ара түсіп жүрмін. Жөніңді айтшы, жаным! Зипа. Сәт-ay, о не дегенің? Оның не жазығы бар? Қайтсын о байғұс, енді не десін? Құрысын, құрып қалсын, жер қып кетті-ау. Өлімнен ұят күшті деген осы екен-ау, осы ма еді?

Хадиша. Тағы саудаласайын дедің бе? Неге қашқалақтай бересің? Зипа. Қолқаң ол болса айтайын, апа. Дәл осылай кетерден үш-ақ күн бұрын таныдым.

Хадиша. Бұған неге ойыстың?

Зипа. Шалға тимеймін деп, ит пен құстың кіміне болса да тигелі жүргенімде осы оралды.

Хадиша. Бұл оралғы салысымен осылай әкетем деді ме?

Зипа. Жоқ, еліне, Қытайға әкетем деп еді. Солай жөнеліп те едік. Бірақ, алдымыздан қуғын шықты деп естіп, осылай кеттік қой. Жомартта жазық жоқ, ол емес.

Сәрсек (Садықпен бірге келе жатып). Кім шығарды бұл жаңа тұқым дегенді, тағы үсіп кетеді ғой! Смайыл. Өй, тәйір, сендер әнеугүні Балқыбекке трактор жүрмейді деп те сәуегейлік қылғансыңдар. Бүгін әне Балқыбектің оңы-солы, өнебойы қарс айрылып, таспадай тілініп қалғанын көрсеңші. Сәрсек. Қап, Смайыл-ай, осы елге сенің еткен еңбегің бар екені рас еді. Бірақ, тап осы тұста адаспаса игі едің, шырағым.

Смайыл (Сейітке). Сөзін қара. Райсполком емес, райкоммен ғана сөйлескісі келеді-ау.

Сейіт. Әй, шал, қой енді. Одан да бөгелмей іске басындар.

Смайыл. Е, бәсе, шатақты доғарсаңдаршы, шалым-ау! (Жомарт Садыққа.) Бар, сол тұқымды септіріңдер.

Балтабек. Үситіні сенімді. Үндеме, қараңғыда там сүзеді Ажардың колхозы, бар, себе бер. Сәрсек. Қап, қап, болмас. Тек осының түбі қайырлы болсын. (Кетіседі. Балтабек, Жомарт.)

Жомарт. Әй, Қонайды қайттің? Ойыстырдың ба?

Балтабек. Ойыспай жүр, үркіп жүр. Өзім батып жүрген совхоз жылқысына қайтып қастық етем дейді.

Жомарт. Жә, жетті. Ендеше жақсы болмақ, мақтан алмақ қой. Ал, дәл соның өзіне қараған жылқы, дәл өз тобының ішіне ауру араласады, оны қайтеді?

Балтабек. Не дейсің? Қалайша?

Жомарт. Асыл жылқысы былғанады. Төрт-бес күн болды, МТС-тың подсобныйында екі жылқы жамандатып қалған екен. Сол орайда МТС бастығының біреуі подсобныйға барған-ды. Жалғыз-ақ жамандат жайын білмеген. Ал ол жерде жылқыны совхоз жеріне жаюға рұқсат сұралыпты. Өзге жер тозды, оты қашты депті. Сонымен рұқсатын алып ап, ауруларды дәл Қонайдың анау аңғыл арап ересек жылқысының тап ортасына апарып жайып жүр. Ұқтың ба?.. Сонымен жақында Қонай қонжияды. Жалғыз ғана емес, МТС бастығы да шатқаяқтайды. Балтабек. Ойпыр-ай, не дейсің? Ал барған бастық Смайыл ма? Бастықтың орынбасары ғой, Орай соныкі ғой?

Жомарт. Оны басқа бір орынға сақтау керек болды. Нияз барған, міне енді Қонай жылқысынан індет шыққан күнді анды. Сонда сасып, қысылып есі шыққанда осының бәрі өзіңнен, көнбеген кесіріңнен деп жағалат. Көнбесең бұдан да үлкен отқа түсесің де, осыны да сездір... Білдің бе, бар!

Хадиша (жақындап, иықтарын қарап). Кеше екеуіне де егіліп еді ғой. (қарап) Е-е, сол күдігім рас болды. Белгісі шығыпты ғой. Екеуіңдікі бір ауру. Ажар! Ә, Ажар, мұнда келші.

Хадиша. Осы біздің колхозшылардың қолындағы сауын малының іш тастағаны бар ма екен, білемісің?

Ажар. Жоқ болар, жоқ қой. Солай емес пе?

Сәрсек. Тастаған-тастамағанын кім білсін. Қолымыздағының бәрі әнеугі Смайыл сатып әкеп таратқан малы ғой. Қасында еріп келген бұзауы жоқ, қайдан білейік. Хадиша. Сондай ауру малдың сүті осы ауруды туғызады, жұмыс үстінде сусыннан айыру да қиын. Бірақ енді тез қам істеп, тез сақтық етпесек мынау елдің бәрі ауру болуға мүмкін.

Мұрат (жақындап). Әй, тоқтаңдар. Бұл немене? Не десіп тұрсыңдар өздерің? Хадиша, сен немене, не қып тулатып тұрсың мынау елді.

Хадиша. Мен ғылым жолын, медицинаның дегенін істеуге міндеттімін. Мұрат. Е, сөйтіп жауаптылықты ада қылғаның мынау ғой, аулақ жүр ендеше былай. Ганшин. Жолдастар, сабыр. Бүйткенше шығар жолды айту керек қой. Мұрат, Хадиша, Ажар, біз ақылдасып жұртты ақтан айырмаудың жолын шешейік. Сол шешілсе өзгенің бәрі ашық мәселе ғой. (Колхозшыларға.) Жолдастар, сендер өз сиырымның ғана сүтін ішем деген дейсіңдер ғой? Осы ақ болса болады емес пе?

Дауыстар. Е, соқырдың тілегені екі көзі де!

Мұрат. Ендеше ақтан ауыздарың арылмайды. Ал одан өзгені қалай шешуді бізге беріңдер.

Дауыстар. Е, сөйдесеңші тым құрмаса.

Ганшин. Міне саған сүттің бунты керек болса? Хадиша жолдас, бұ қалай, ә? Хадиша. Япыр-ау, Александр Иванович, ойласып білсеңдерші, мына халық сорлады ғой. Улады ғой. Бұл зор зиянның бір түрі ғой тағы да.

Мұрат. Ой, ұғысқаның бар болсын. Сөйлеме. (Хадиша кетеді. Ганшинге.) Мәселе ашық, не сөз бар? Зиянкестік нәтижесі, көрдің бе?

Мұрат. Қас ойлаған адамда жатыр. Ендігі біздің күш, көптің күші, барлық күш жау ініне тор салып суырып алуға арналсын.

Ганшин. Я, мезгіл жетті. Жау ұяларын табайық.

Мұрат. Жау бар, табу қажет. Барды салайық, табайық, тап соны. (Қоштасады, Ганшин кетеді. Мұрат, Смайыл.) Жә, сен сатып әкелген сиырдың дерт ала келгені қалай?

Смайыл. Нәтиже болса, осы аудан колхозшысын тегіс мал мен аққа молықтырдық. Егіс жоспарын 125 процент орындаған күнге жеттік. Оны не дейміз? Мұрат. Ол партия мен Советтің және қалың колхозшының тапқан нәтижесі болар, жігітім.

Смайыл. Ішіне мен кіріп шығыппын ба? Ішінде, сүтінде не дерттің жатқанын қайдан білейін? Мұрат. Тәжірибең қайда? Кебенек тиген ешкі, маңқа болған жылқыдан аудан шаруасына тиген кесірді білмеуші ме ең? Мұнда саған не болды?

Садық, Жұматай, Сүйрік.

Сәрсек. Айналайын Мұрат-ай! Әнеугіде қатты айтқанда қамымды жеп айтқан екенсің ғой. Қолыңды әкелші, қарағым. Ел болайын дедім ғой.

Сүйрік. Ойбай, шұнағына болайын, айтам, неге айтпаймын? Табысты айтумен бірге кемшілікті де айт дейді, қайтесің ал.

Сәрсек. Бәрекелде, жарқыным, сен алдымен жарқырап тұрсың, неге мақтамайын? Мұрат (көпке). Егісті бітірулерің мақтан екені рас. Бірақ, егіс біткенмен есеп біткен жоқ, есебіміз кетіп жатқан жау бар. Жаулық бар. Осы егіске әзірлік үстінде дәл егістің өз үстінде жау жотасы аз көрінеді ме?

Ертіп кетеді. Нияз, Асан, Роман шығады.

Нияз. Анау Степанды біз орнынан шығарып отырмыз. Әзірге бірінші кінәсі ішкіштік. Роман. Тапсырылған міндетке жауапсыздық. Ондай адамның өзі болғаны керек емес. Асан. Бері келіп тракторды таныған соң байқадым. Әнеугі салғырттығы тіпті шын қастыққа бергісіз ғой. Бірақ әдейі деуге аузым бармайды. Оны айтпаймын. Роман. Асан қазір мықты тракторист боп алды. Нияз. Степанды жоқтатпайды ғой, солай ма? Сенімді ме?

Степан. А мені, мені уволить... уволить қылғансың, директор. А мен қандай кісі?

Роман. Бар, бар, қандай кісі екеніңді таныта алмаған соң шығарды, қайтесің. Степан. Таныта алмаған, жоқ... Мен қайғылы кісі, сондықтан ішетін кісі... Мен... мен, жолдас директор, өзімді Совет өкіметіне әлі танытамын, танытатын кісі. Әлі сен де танисың. "Степан!" дейсің, дейсің әлі!

Қонай. Бері келіп құлақ салыңдаршы, азаматтарым- ай, мен бір сорға ұшырадым ғой.

Смайыл. О не, Қонай?

Қонай. Тап бес күн ішінде он атым жамандат боп шықты. Бүгін дәрігер айтып отыр. Осыдан он-ақ күн бұрын тағы бір әдейі қаратып ем, сап-сау еді. Мынау ылғи ақалтеке арғымақ, бір топты жеке баққызушы ем. Келді ғой пәле!

Мұрат. Қайда баққызушы ең? Жұққан ғой? Қайдан жұғып отыр?

Қонай. Бәсе, айналайын, мінеки тауып айттың. Жайылыстан жұғып отыр. Дәрігер әкеп тексеріп шығып ем. Тап мына Нияз, Смайыл, сендердің подсобниктеріңде жамандат болған үш жылқы бар екен ғой. Сорым бар басым. Не көріп жүр едіңдер?

Смайыл. Не дейді, бәтір-ау, онда сенің жылқыңның не ақысы бар? Қонай . Сол жылқыларың соңғы күндері ылғи түнде біздің жерге барып жайылады екен ғой.

Смайыл. Мен егіске айналғалы тіпті подсобныйға барған да жоқ едім. Нияз, осы әнеукүні сен барып келмеп пе ең?

Сейіт (Хадишаға). Смайылға тиген тіпті орынсыз ғой, Хадиша-ау, тіпті обалы керек емес пе бишараның.

Мұрат. Олай деме, шырақ, біздің досымыз есек болмайды. Саналы деп дос етеміз. Ол түгіл, қасымызды да құр есек қана демейміз. Қонай. Ойпыр-ай, жолдас Мұрат-ай, бәрінен де мен күйдім ғой, мені айтсаңшы...

Мұрат (оқшауырақ алып). Иә, рас, саған салмақ түседі, Қонай, сенің атың Қонай ғой, сен осы конезаводтың мақтаулы жылқышысы едің-ау!

Қонай. Жоқ, Мұрат, тергелем деп қорықпайым, адал еңбегім арам терге айналғанын қайтейін?

Мұрат. Ендеше сені оп-оңай су түбіне батыра салады деме, сен қурай емессің. Қолдан Қонай жасап ала аламыз ба, оп-оңай ма? Жасаған атағың болса өзің түзеп көр, таты сынайық деп айта алмайды деймісің? Қонай. Айналайын, айналайын-ай, тіпті жаным жаңа сая табайын деді-ау мына сөзіңнен. Ендеше мен қайтейін, не істейін, өзің айтып берші, сонымды да, өзің айтшы!

Мұрат. Қастық болса, және бірден совет малын торыса, екіншіден сені де, дәл осы тұрған Қонайды да қадаған қастық болмасын.

Қонай. Япыр-ай... Не дейсің, қалқам-ау... е-е..

Мұрат. Өзге жылқышының тобына килікпей сенің жылқыңа не тып ілігіп отыр? Осы бір жаты сені де түйреген оқ емес пе екен? Ал міне ойлан, ізден, бұл істің тамырын қазып, аршып ақтаруға бір жатынан өзіңді қосайық. Дәл сен білген жерде, сені тартайын деп жүрген жылым жоқ па екен. Осыны алдымен өзің іздесіп, барлық былық болса өзің тауып көрсең қайтеді? Қонай. Болды, Мұрат. Нар тәуекел! Жібер, мені де жіберіп көрші, айналайын... Мұрат. Кәне ендеше, Нияз, қазір мына Қонаймен барып, бар жылқышыны тексеріп, кімнен болған, неден болғанын айырып келіндер. Осы екеуің өздерің ретте, өздерің кіріс! Колхозшылар қайда, олар не біледі екен? Жарқын! Сәрсеке!

Смайыл (Жомартқа). Өзің ше? Жіті басып өндіремісің, жоқ па?

Жомарт. Үндеме, саспа! Теріп жүрміз ғой тәңіріңнің берген нәрін, теріп жүрміз де.

Смайыл (сақтандыра). Биттей бір ақаулы жерің болса аман қалады екем деме. Мына Мұрат, ашпай қоятын емес қой.

Жомарт. Кісінің санында емес, нәрінде ғой. Асықпай іздет.

Смайыл. Солай деймісің? Ендеше бұл ұсынысыңды мен ойланайын. Түбінде өзің шешесің ғой. (Балтабекке.) Үш күннен соң, базар күні аудан басында маған жолық. Ұқтың ба? (Степанға.) Ал, Степан, қатыныңа қадірлі күйеу боп баруға жараймысың, жоқ па?

Смайыл (Степанға). Қатыныңның сағынуы шегіне жетсін дейді Жомарт, білдің бе. Жомарт. Кейде запойм ішіп жібер. Сен түлкінің қалай қашатынын білемісің? Басқан ізін, құйрығын бұлаңдата, көміп кетіп отырады.

Степан. Ал, өзің, өзің ше?

Жомарт (қатайып). Мені сынама, білдің бе? Сөз қылма. (Келе жатқан колхозшыларды көріп қалып.) Бісмиллаһи, аллауакпар, я аппақ қожам! Кәпір, мынау біржолата ләйліп бітіпті ғой өзі. (Степан мас бола қалады.) Степан. Me... менікі кәпір ме? Кет! Кет! Қытайдікі қатын жылайды... Аяқ мынандай. Неге сондай? Значит сенікі кәпір. (Күледі.) Жомарт. Иә, қожай бәуәдін сырқынды немені қарашы, мас та болса қарсылығы қалмайды я пәруәрдигәр.

Мұрат. Анау Асанның тракторын бүлініп, трактор майының өртенуі, Жарқынның баласы өлуі, жұрттың дертті сиырдың сүтінен ауыруы, мынау жылқы дерті бар. Осының бәрі ұштасып, ұласып жатқан дерт... Ендігі күндіз-түнің, бар күшің осы жаудың жаулығын бағумен, соны ашумен болсын деймін. Жарқын. Отан алдындағы міндет, енді міне, осыны талап етеді, ендігі осыда, бәсе.

Мұрат. Оны ашпақ керек. Шекараңды және өз араңды, ішіңді андып бақыла. Жау бар, жау анық. Бірақ сол жаулар кім? Соны табуға партия мен үкіметке жәрдемдес бол. Қайда, кәнеки, қайда сол жау?

Мұрат. Бұл жаулық тегі өзіне шебер-шебер әдістер жасап ал тан, жымын білдірмейтін, жылан жүрісті жаулық. Ажар. Ендеше, ендігі күшіміз, барлық отанды сүйген жігерлі күшіміз соған, соған жұмсалсын. Колхоз елі, шекара колхозының қажырлы елі, жауынды тап, тап жауыңды!

Мұрат (Ганшинге). Көрдің бе, Александр, Жігерің қалай, сенің подшефный колхозың осы жолы жігіт бола ма деймін?

Ганшин. Болады. Болмайтын несі бар, бәсе? Солай емес пе, Сәрсек? Сәрсек. Ал ендеше, бүгін түн ешқайда бармай мына колхозшының бір тыныққан, демалыс түнінде екеуің де бірге болыңдар.

Мұрат. Үндеме, күлме. Еткен еңбектің бір әдемі өтесіні сияқты бір әдемі түн. Сирек түн. Сәрсек. Бәсе, көптен бері көрмегендей бір аңсап қалыппыз-ау өзі. Шыны рақат. Мұрат. Солай ма, ендеше оның рас болса, бас әніңе. Әй, жолдастар, келіндер бүгінгі түнде, мынау оттың айналасында мынандай бір әдемі тыныс алуға түнде көңілденіп тұрып, бір сауық-сайран жасайықшы.

Дауыстар. Уа, келіңіз.

Ганшин. Ал, Жауһар, сен би билеп жібер.

Хадиша. Роман! Роман! Пожалуйста, баяныңмен бізге бір әдемі тура гопак сияқты тасқын күйлер тартып беріңіз. Мұрат. Ал, кел, бір көңіл көтерейік. Қызық сауықты келістіре білуші еді ғой осы тұрған ел. Сот, кәне әуелі сен басташы. (Сәт ән айтады.) О, жүрек толқыны. Түн — сүйіспендік түні дейді. (Орысша.) О, ночь любви.

Сәрсек. Уа, барды тарт. Барыңды сал. Дәл мына, мен екеш кәрі Сәрсек мен де ырғып түсетіндей күйлер соқ.

Жауhар. Мен бе? Ну, мен ендеше пожалуйста, пожалуйста, кавалеріңіз шықсын, Хадиша апа, ну Мұрат аға, әйда, әйда, әйда әссә... әссә, Мұрат аға!

Жарқын. Достар-ау, мәз-мейрам көрінесің, колхозыңа келген қырсықты білсеңші!

Жарқын. Ана Балқыбектің аяқ тұсына еккен жаңа тұқымның барлық егіні үсіп кетіпті.

Сәрсек. Қарағым Мұрат, Александр, осы қырағылық дегенді көп айтып едіңдер, текке айтпаған екенсіңдер ғой. Шыдай-шыдай келіп ем, көзім жетейін деді ғой. Осы тұқымды екпейік деп құдайдың зарын қылмап па ем? Тақ осы егіннің жаласы кімге? Смайыл, бір шыбындай жаның бар, айтшы, айтып көрші, кәнекей. Садық. Бәсе, осы тұрған азаматтар, айтыңдаршы енді, мына Сәрсекең не деп еді, сендер не деп едіңдер? Смайыл. Рас, Сәрсек екпейік деп еді. Біз болмап ек. Кінәлі біз болдық. Не сөздігі бар.

Мұрат. Бізің кім?

Смайыл. Бізің — мына райисполком председателі Сейіт, МТС бастығы Нияз және агрономдар және мына мен деймін. Сәрсек. Не десең о де. Отқа жақынның қолы күйеді. Көсеу кімдікі болса, қол соныкі. Менің білгенім Смайыл. Кінәләйтін кісім де тақ сенсің, Смайыл. Смайыл. Бұл араға Смайыл деп, пәлен деп, салғыласудың қажеті де, пайдасы да жоқ, жолдастар, білдіңдер ме? Мұрат. А, сен солай деймісің? Ендеше, Нияз, Омар, Сәрсек, Садық, Жарқын — бесеуің қазір барып сол үсіген егіннің барлығын аралап, қай тұқымның егіні екенін анықтап акт жасап, ауданға әкеліңдер. Бүгін кешке ауданда тексереміз. Бар, тарай беріңдер. Сейіт, Александр, мұнда қалыңдар. (Өзге жұрт кетеді.) Жә, Сейіт, кім кінәлі бұған, жауап бер?

Сейіт. Ендеше совещаниеге бастық болған мен, қастық етті дейтінің мен болармын? Мұрат. Сейіт, мынау қастық іс. Қаскөй жоқ дейтін болсаң өзің өз басыңмен жауаптысың.

Мұрат. Ешбір партия мүшесінің аяты аспаннан салбырап түскен жоқ. Өйтіп алшаңдаған еркелікті кім берді саған? Кімді өртеп, нені күйретіп, нені күйдіріп отырғаныңды көремісің.

Мұрат. Менің саған істеген коммунистігім сол. Шынымды өзіңнің бетіңе айтамын. Бүгін райкомда ең алдымен сенің басыңның мәселесі қойылады.

Мұрат. Ә, сенгенің бар ғой, соған сүйеніп шолжыңдап жүрсің ғой. Жоқ, жолдас, оның да шегі бар. Сейіт. Ганшин, не дейді мына Мұрат, мынау зорлық, бұл жікшілдік, зорлық қой. (Ганшин үндемейді.) Оңай көнбеспін, көріп-ақ алармын ендеше сені де. (Кетіп қалады.) Мұрат. Қазір райкомның мәжілісінде ең алдымен бұның партиялық мәселесі қойылады, екінші, облыс алдында бұны орнынан алу әңгімесі қойылады. Және әсіресе мынау колхоз қазасы үшін сотқа беретін, шындап тексеретін болады. Не айтар екен. Мәжіліске сен де жүр, сен де бол, көзіңмен көр, мақұл ма?

Ганшин. Бол, ендеше жүр. (Кетіседі.)

Хадиша. Ойпыр-ай уақыт өтіп барады. Мұрат телефон соққалы міне бір жарым сағат болды. (Жомартқа.) Тап, тап деймін жолды. Сені не қара басты? Жомарт. Құдай қара бастырды ғой бәсе, мен сорлыны. Иә аруақ, иә құдай, демей гөр, иә аппақ қожам! Хадиша. Ой, сыйынғаның бар болсын, жолды тап, кешіктік қой, енді қайттім, бәтір-ау?

Жомарт. Ойбай, апатай, жөнелейін, іздейін, іздейін мен бақыр, мен бақырың. (Кетеді.)

Зипа. Алда, көріңде өкіргір-ай, кім екен. (Шығып кетіседі.) Жомарт (қайта оралды, бас бағып келе жатқан Біреу кездеседі). Жә, жер тығыз, қысқа айт, немене? Біреу. Нияз қызы жарадар боп қапты, өлмепті. Егер есін жиса, кісі атын атап сырды ашып жібереді. Не қылсаң да дәрігерді — ана Хадишаны соған жеткізбей қақпалап әкетесің осы түнде.

Жомарт. О кімге керек?

Біреу. Қой, доғар бақасты. Айтқанды істе. Нияздың қызы кімге керек еді? Сол сияқты.

Хадиша. Ойпырым-ай, мынау не деген қараңғы, түсі суық түн еді? Әлгі қайда жоқ боп кетті? Зипа! Зипа! Зипа деймін.

Зипа. Енді не?

Хадиша. Осыдан тап 17 жыл бұрын 11 жасымда әкем, шешем, ауылдан, барлығынан жұрдай болып айырылып, үш күн, үш түн жапан түзде, жалғыз адасып, өлім аузынан қалып ем. 16-шы жыл еді. Елді әскер қырып, басы аманның бәрі босып кетіп, мен тау, тас ішінде жалғыз адасып қалған едім. Содан әке-шешеден дерексіз айрылып ем. Үш күн бірдей, осындай тастай қараңғы, ауыр дауылды түндер еді.

Зипа. Жаным-ай, не дейсің, апатай-ау?

Хадиша. Әлім әбден біткен жерде бір үлкен жолдың үстіне кеп жығылыппын. Содан кейін аузыма су тамызып отырған бір жүргіншілердің ортасында көзімді аштым. Кедей орыстың үй іші, қалаға көшіп барады екен, солар апарып приютқа беріп, содан өсіп адам болып ем. Мынау түн қайдағыны еске түсіргенін көрдің бе? Жә, қайда әлгі Жомарт? Зипа. Апатай-ай, сен әлі сондай ма едің? Сондайдан шығып жетіп пе едің? Япыр-ай, сондағы атың да Хадиша ма еді, жоқ, әлде кейін қойды ма?

Хадиша. Кейін мұғалім кітапша болсын деп Хадиша деп жазып, солай атандырып кетіп еді. Зипа. Ойпыр-ау, тәңір-ау, сол ма едің? Я, рас-ау, жетімді, сорлыны да ер қылғаны, ел қылғаны осы-ау!

Хадиша. Жә, әлгі қайда жоқ боп кетті, бәтір-ау!

Зипа (айғайлап). Жомарт, Жомарт. Уа, қайдасың, қуарған қу Жомарт! (Жомарт шығады.)

Хадиша. Не дейсің ой, сен! (Жақындап қадалып.) Осы сен кімсің, о? Елмісің әлде жауымсың? Жомарт (аяғын құшақтай ап). Апатай, не дедің, қысылғаның ба бұ, не дегенің, мен сорлыға!

Хадиша. Мынау есінен айырылған ғой өзі, тегі. Енді қайттім, бәтір-ау? (Біреу баспағып, мылтық кезей береді.)

Зипа. Иә қудай! Апатай-ай, жаның қалды-ау. Жомарт-ай, садағаң кетейін, құтқардың-ау. Жомарт. Мен Қытайдан қашқанда кеңес үшін, кеңес адамы үшін жанымды саламын деп қашпап па едім. Хадиша. Жомарт. Рахмет. Ал бұ кім? (Дауыс естіледі.) Хадиша, уа қайдасың, Хадиша? Жомарт. Иә, сот, дауыс естіледі. (Айқайлап.) Мұнда, мұнда, мұндамыз. Бері, бері кел. Ажар (дауыс). Хадиша, Хадишатайым. Хадиша-ау, қайда жүрсің ойбай-ау? (Шығады.) Ойбай ғана Хадиша-ау, қайда жүрсің? Қырғынға ұшыраған Нияз жайын естідің бе? Не дәтің шыдап тұр, Хадиша-ау, ә? Хадиша. Ажар-ау, адасып, сандалып тұрғанымызды көрмеймісің? Баста, басташы тезірек.

Ажар. Мұрат сені іздеп тауып, тез жеткіз деген жоқ па? Содан шапқылап бармаған жерім бар ма? Қайдан ғана кетіп қап ең, байғұс бала-ау, ә? Хадиша. Мынау көрші колхозда қатыным ауырып жатыр деп, Смайыл шақырып кетіп еді.

Жомарт. Ал, Ажар, өз арбаңа мінгізіп, ал шабындар, шапшы жылдам. Мен де артыңнан жетейін... (Кетеді.)

кетіпті. Тым құрмаса соны, соның ғана жанын алып қалшы. Жүр, жүрші тез. (Жөнеледі.)

Біреу. Үндеме! Енді тезінен конезаводқа жетемін, сонда болам, сондағы іске араласамын. Ал, сен өз жолыңмен істе, жөнел!

Жомарт. Құп, жөнелдім.

Нияз. Ей, ғазиз балам, ғарып балам. (Зипаға.) Не дейді Хадиша? Жаны қала ма? Айтсайшы! Зипа. Ағатайым-ау, біле алмадым, қарап жатыр. Омар. Есін жиды ма, тілге келді ме? Зипа. Жоқ, әзір бір қалыпта.

Ажар. Мұрат барлық колхозшыларды атқа мінгізді. Ауданды тегіс дүрк тұрғызды ғой!

Омар. Ұстаймын деп құлшынды ғой барлық елің. Сенің ғана қазаң емес қой. Нияз. Менікі емес. Бұл үлкен жаулық, үлкен кектің сарыны ғой. Мен 21-жылы Қытай шегіне барып, Кеңес үкіметіне қарай үлкен шабуыл жасауға әзірленіп отырған ақтың зор офицерін өлтіріп келгенмін. Мынау дәл соның орайы.

Хадиша. Қан көп кетіпті. Басқа кісінің қанын құямын. Шошыма, Нияз, барымды аямаспын. Жалғыз-ақ... Жалғыз-ақ... Нияз. Немене? Қан ба? Ал, менің қанымды, менің жалғыз шырағыма менің өз қанымды ал... Жүрек қанымды ал.

Хадиша. Жоқ, жоқ, тоқташы.

Зипа. Апатай, күйігіңе күйігімді, қаныңа қанымды қосып табысқаным болсын, тілеймін, менің қанымды ал.

Ажар. Не болсын? Жайратты міне. Қатын өлген. Асыл бала Жауһар әне өлім үстінде. Сенің Хадишаны сонша бөгегенің не әлі, осы? Смайыл. Не дейсің, жаным-ау, мен қашан бөгедім? Мұрат телефон соққасын әл үстінде жатқан әйелімді де көрсетпей лезде жөнелтпедім бе?

Ажар. Өзің неге бірге ере шықпадың? Адасқанын, кешіккенін білдің бе? Смайыл. Жерді біледі ғой деп әлгі Жомарт деген итпен жіберіп, өзім әйелімнің халін біліп қана шығайын деп ем.

Омар. Жомарт қайда?

Смайыл. Құдай төбеңнен ұрғыр, мүлде басы айналып адасып кетіп алғашқы шыққан жерге, сол колхозға қайта бармады ма? Соны ести сала атқа мініп шауып ем, өзім бастап барайын деп, әйтеуір жетіпсіңдер. Япыр-ай, кім болды, енді бұл қаскүнем жауыз?

Нияз. Не дейін? Кім дейін?

Смайыл. Қылды ғой бұл қаскөйлер, тегін емес қой, ұясы бар ғой мына қастықтың.

Мұрат, Ганшин кіреді.

Мұрат. Немене, жаны бар ма Жауһардың? Омар. Екі талай. Мұрат. Не шара істеп жатыр? Ганшин. Хадиша не дейді? Омар. Қан құйып жатыр, әлі мәлім емес. Мұрат. Кішкентай үміт болса екен. Сол болса қазір алып жөнелеміз. Нияз. Не дейді? Қайда, қайда алып? Ганшин. Аэроплан әзір тұр. Облыстық қалаға ұшырамыз. Соған келдік. Ажар. Қай аэроплан? Бар ма еді? Ганшин. Бар. Жауһар үшін бәрі бар. Нияз. Бәрі бар болса жау бар ма?

Ганшин. Степан?!

Жұматай. Нияздың үйін қырып, қанатын қырқам ба деп отыр ғой. Сәрсек. Бәлем жау көріп алармын, осы ұстағаным ұстаған партияның білегінен. Енді жігімді жазып, жолымды айырып көрші партиямнан.

Ажар келеді.

Ажар. Жолдастар, жаудың алды ұсталғанмен арты әлі қою жатыр екен. Тамыры терең екен. Оның қолы құтыра бастады. Бүгін түнде конезаводтан қызыл әскерге ремонтқа берілгелі отырған 400 жылқы жоқ болып отыр.

Ажар. Екінші, бүгін шекарадан он кісі қарулы жау ұсталыпты. Түсіндің бе, түге! Сәрсек. Түсінбей қайтемін. Нияздың үйін ғана қыру бір атой, белгі десеңші онда. Ажар. Бәсе, осы жолда біз де сыналатын жөн келді. Жаңағы он кісілік жауды отрядқа білдіріп, бірге ұстасқан Жарқын екен.

Смайыл. Анау жоғалған жылқы шекарадан өткен жоқ қой. Осы маңдағы жаудың қайда тығылатынын менен артық білетін жерге жетік кісі жоқ. Ал міне мен қазір погранотрядқа, Ганшинге көмекке барамын. Таппай қоймаспын, бәлем.

Жомарт. Ағатай, мені де қасыңа ал. Қасыңа алшы осы.

Ажар (Смайылға). Солай деймісің? Жарайды, ниетіңе ырзамыз. Ендеше погранотрядка мен сенімен бірге барамын... Садық, сен де бірге жүр. Ал өзгелерің не істейтінін білдің ғой? Мұрат пен Александрдан хабар күтіңдер. Кәне, жүр, Смайыл. Смайыл (бөгеліп барып). Жүр, жүр. Жарайды, жүре ғой. Жүр, Жомарт. (Кетіседі.) Сәрсек (телефон шылдырлайды. Сәрсек тыңдайды). Иә, мен ғой, қарағым Мұрат, айналайын, сенбісің? Толғанып, ширығып отырмыз. Немді аяушы ем? Тапсыршы, былай бар де, былайша килік те, біз қостай білуші ек қой. Партия мен колхоздың бір бас, бір тас болған қайратын бұнда жұмсамай қайда жұмсаймын? Айт, Омар деймісің? Омар мұнда, мінеки ортамызда. (Омарға береді.)

Омар. Жолдастар, Ендеше бар күшіміз Отан қорғау, Отан шегін қорғау ісіне, мынау шекарадағы қызыл сақшы отрядына көмекші болу ісіне жұмсалады. Біз барлық асу мен шатқал, қойнау мен өткелдің барлығынан тосқауыл жасаймыз. Айқын жау, жасырын жау барлығын сүземіз. Міне, партия дабылы. Әзірмісің, о не дейсің?

Дауыстар. Басташы ендеше, Омар.

Сәрсек. Жүр ендеше, алдымен өзім ерем. Басшым — партиям, сақшың мен. Өлексесін өз отына өртейін, отанымнан отын тартпайтын өктем кім? Көрсетші көзіме. Бұл ашу менің ашуым емес, ел ашуы, сел ашуы. Қарсыма шыдап көрсінші. Тарт отрядқа қарай!

Жомарт. Қысқарт. Ашпа аузыңды ешкімге. Иең мен, өлген жерде өлесің. Бол қазір.

Зипа. Жөніңді айтпасаң кетпеймін.

Жомарт. Жөнімді айтпай әкетемін. Ермес болсаң антымды білуші ме ең, жайратып кетем тіке. Бол. Боламысың, жоқ па? (Хадиша, Сәт кіреді.)

Хадиша . О не, Зипа? Не десіп тұрсыңдар?

Жомарт (шұғыл өзгеріп). Хадишатай, қуатым, Қытайдан соққы көріп, зығыр жеп келгенімде аузыма нәр, басыма пана болдың, алғыс айтам. Енді мына қазір Алматыға бір көлік жүргелі тұр екен, өлмес күнімізді көріп, оқуға, өнер табуға, сол Алматыға кетуге байладым.

Зипа. Бұл бір құбыл. Әлде шын, әлде жын. Ермеймін. Япыр-ай, құтылдым ба? Құтылсам екен, құтқарсаң екен, апатай! Жомарт. А, жетесіз жақын, некесіз қатын, жау жақын ба едің? Жайратайын ендеше. Талақ, талақсың сен! (Мылтық суырып, тап береді.)

Зипа. Талақ сенсің, көк талақ. Сорыма жабысқан қу талақ! Апатай, тыңда, біл ендеше міне... Менің ең жақыным сенсің. Мен сенің бауырыңмын. (Хадиша, Жомарт таң қалады.) Сен жасында адасып айырылған ауылдың қызымын мен. Таптым сені. Сенің қасында өлем. Мынаны, мынау құбылды қасыңнан кетір, кетір бұны. Жомарт. Хадиша, қатынымнан айырып па едің мені? Жә, жетті, жүр, жаның барында...

Жомарт. Ә, солай ма еді? Жоқ қып кетейін ендеше сені де, сендерді де. Жомартты танымай жүрсіңдер ғой, мә! (Ата береді.) Хадиша. Мә болса, мә! (Атып жібереді. Жомарт құлап түседі. Хадиша жақындап үстіне барады. Бұл жақындап келгенде шап беріп мылтығынан ұстап, атып тұрып, жұлып алады.) Жомарт. Тұр бәрің де, тапжылмаңдар! (Аналар тұрып қалады. Зипаға пышақ сала береді. Сәт тап беріп бас салады, алысады...)

Ганшин (кіріп кеп). А, мен мінекей, әміріңдемін, жолдас Хадиша... А, мұнда ма еді?

Зипа (Сәтке). Қуатым, бауырым! Ағатайларым! Менен шет жайылған күні өлесің, өлтіремін деп ант етіп еді. Міне сайқал, сырқынды сайқал, Александр, апатай! Көзін жоғалт кәпірдің, дұшпан, дұшпан! Сәт. Алтыным, досым екенсің, өзім екенсің-ау. Ерте танысам етті, ерте құтқарсам етті мен мұндар. Өзі де адасқан, анау итті дос деп, елді де адастырған мен мұндар! (Қонай, Балтабек кіреді.) Қонай. Александр, жеттім бе, ойбай, жаным, Александр-ау, мені тыңдасаңшы енді бір.

Ганшин. Немене, Қонай, не хабар?

Қонай. Мұратқа, алдымен Мұратқа барып, барды айтып ем. Ақыл берді де, енді тезінен Александрға жет, барыңды баян ет деді. Міне, түнде жылқы жоғалғаннан бері қарай менің іздегенім мынау, мынау ғана болатын. Мынау "Жігер" колхозының бұрынғы бастығы, менімен бір әкеден, бір шешеден бірге туған ұяласым, қазіргі дұшпаным, Байназар байдың құйыршығы, тап мына тұрған Балтабек. Сөйле. Ақтар ішек-қарыныңды. Жаның барында ақтар шапшаң. Болмаса өзім ақтарам қазір.

Қонай. Сонау көктемде, Байназар өлгенде әлгі Жомарт бері өткеннен кейін маған не қоңырсыттың? Білемісің? Жылқы совхозын айналдырайық деп қалай шырғаладың? Өй, жүзің күйгір, қайтіп қана бетіме қарап тұрсың сен менің. Балтабек. Жә, болды олай болса, сен аузыңды жап, білдің бе? Александр, өзің тыңда. Мен бір өрмекшінің ауындай торға шырмалған итпін. Мені апарған жылан жаңа ұсталған сияқты. Енді айттым. Тыңда, тыңдап өлтір мені, Александр. Ганшин. Жә, болды, бастадың, кезінде айтасың, доғар.(Жарқын кіреді, әскер Балтабекті алып кетеді.) Немене, Жарқын?

Жарқын. Бәрі де әзір, ат үстінде. Мұрат, сенен бұйрық алып, бар деген тау саласына бір сағат ішінде жетіп болыңдар деді.

Қонай. Иә, сәт, терең тамыр, үлкен түбірді ғана бір ұстасаң екен. Бүгін не, бүгін бәлем үлкен шортан ұсталмаса аңғал арап ақ айғыр, ақалтеке торы айғыр, еңбекшінің адал малы, сенің терің мен сорында.

Жарқын. Бар жарамды емдейтін күнге жеттім ғой.

Ганшин. Ендеше жараң емделер. Үлкен шортандар ұсталғанын көрдіңдер, Жарқын, Қонай, мін атыңа! Бүгінгі түн сын түні болыңдар!

Ганшин. Сенің қолыңдағы ең соңғы тұтқа осы. Ашсаң да, жапсаң да өз мейлің. Өзің үшін, түсіндің бе?

Балтабек. Әкелші ендеше сол иттерді. Сөйлетші менің алдымда. Ганшин часовойға белгі жасайды. Ол Степанды алып кіреді. Бұның түсі түксиген.

Ганшин. Нияздың үй ішін неге өлтірдің?

Степан. Қызметтен шығарды. Орынсыз қалдым. Ішкілікке салынып бұзылып кеттім. Кекті болдым. Содан қалай өлтіргенімді білмей де қалдым.

Балтабек. Ия, мен Балтабек, білдің ғой. Бұрын Дутовтың досы, бүгінде Құлжаның кулагы. Қатын, балаң әлі сонда. Бұл жаққа әдейі кісі өлтіру үшін, алдымен Ниязды өлтіріп қайту үшін өткенсің. Сол жұмысты бітірген күні кетпексің. Не сандырақтайсың. (Степанда үн жоқ.)

Степан. Бір өлім емес, көп қазаны бір-ақ жабамыз. Соған мезгіл жетсін, әзірлік молайсын, кісі қосылсын. Аудан үлкен науқанға кіріссін. Сол кезде тұтас қимылдың белгісі Нияздың үйін қырудан басталсын деген... Балтабек. Сенің өзің ішкіш емессің. Ішкіш боп құр көлгірсіп жүргенсің, оны да айт.

Ганшин (қызыл әскерге). Бара тұрсын. Ананы әкел. (Степанды әкетіп, Жомартты кіргізеді.) Кәне, шын атынды айт.

Жомарт. Ендеше Байназар бай бар ғой, анау Торқаның байы, соны арғы бетке алып кеткелі кеп ем.

Жомарт. Е, білсең сен айт ендеше.

Балтабек. Олай болса, Байназар мен мені салып, "Жігер" колхозын бір түнде түгел көшіріп алып кетпек едің.

Ганшин. Жә, оны кім тапсырды? Сені кім жіберді?

Жомарт. Осы жақтан қашып барған байлар тапсырып, солар жіберді. Мен бір сәлем әкелуші ғана едім.

Жомарт. Мен бір хабаршы. Тұрған бойым осы. Одан артық не шығушы еді, тақсырларым-ау. Ганшин. Тоқтат тақсырларыңды! Енді артистік жетті, білдің бе? Жомарт рөлі бітті. Қазір бар шыныңмен өзің майданға шығасың, кәне, шын атынды айт. Жомарт. Тақсыр-ау, мені кім деп тұрсың? Тақсыр-ау? Жомарт болып істеген жаманшылығым аз боп тұр ма? Тағы кім үшін күй дейсің, алдияр тақсырым-ау? (Жығылып бас имекші болады.) Ганшин. Тұр, мынау сенің етігіңнің табанынан шыққан қағаздар. Міне, танисың ғой. (Қағаздарды аударыстырып отырып.) Бұдан біздің шекаралық үш заставаның съемкасы және мына камендатураның, одан соң ауданның жаңа орталығының және тағы конезавод жерлерінің съемкалары. Мынау асулар. Әскери топография жолымен жасалған съемка. Шыныңды айт сен кадет корпусында оқып па ең? Жоқ, прапорщик школында болып па ең?

Жомарт. Ойбай, сорлы басым-ай, не дедің? Нені айтып кеттің, тақсырым-ау. Ганшин. Ақымақ көрініп құтылмақсың ғой. Айтамысың шын атынды, жоқ мен айтайын ба?

Жомарт. Міне құдай, міне құран, шын атым Жомарт.

Ганшин (столынан сурет алып). Ендеше міне, Семей алашордасының Анненков, Колчакпен қосыла құрған алаш полкі бар ма еді? Мынау соның командирі Бектемисов, ал мынау тұрған сол полковниктің жас адъютанты, он тоғызыншы жыл аяғында шетке қашып кеткен ақ офицер, бүгінгі жапон шпионы — Түсіп Тоқсарин мына тұрған сен емеспісің? Бет-аузың көсе, аз ажымың болмаса, түсің тіпті өзгермеген. Солай емес пе? Енді не дейсің?

Жомарт. Ол бір байға бармаймын деп бұзылып жүрген кедей қызы екен. Осылай кетерден үш күн бұрын Қытайға әкетем деп үйіріп алдым да, бері алып өттім. Бедел, бедел үшін керек болды. Ганшин. Бұл арадан өз керегіңе кісі алуды сен меңгердің бе, басқа кісі биледі ме?

Біреу. Ұзақ жылдар екен, ұмытып қаппын.

Ганшин. Әлде ұзақ жылдар ұмыттырған шығар. Сіз Токиодан бізге қарай шыққалы төрт ай он жеті күн бопты ғой.

Біреу. Бұл мен түсінбейтін жұмбақ.

Ганшин. Жә, ойынды қояйық... Мына отырған кісінің Жомарт аты біткен. Сізге мәлім адъютант, штаб капитаны Тоқсарин. Ал, сіз осы офицердің сол күннен бері начальнигі (қатты), полковник Бекгемисов! (Суретті жарқ еткізіп.) Полковник Бектемисов, кәне, әлде енді де білмейтін шығарсың? (Аналарда үн жоқ, бастары төмен түседі.) Ганшин. Алар! (Екеуін екі бөлек алып кетеді. Смайылды алып келеді.) Сені қай жерде ұстады осы?

Смайыл. Несін сұрайсың? Сенің баулыған Омарың, сенің атқа мінгізген колхозшыларың, "Жітер" колхозы ұстатты. Солар қамады да, мына Ганшиндер кеп ұстады.

Ганшин. Кебенек келген ешкі, күл болған қой, маңқа жылқы және мынау бруцеллез болған сиырларды өткіздіру сенің әрекетің бе, жоқ шеттен алған бұйрығың ба? Жалтарма. Есінде болсын, бар жайың мәлім.

Ганшин. Конезаводтың жеріне маңқа жылқыларды жайғызушы тағы сен ғой? Ашылды. Сенсің, солай емес пе?

Смайыл. Соңғы алысқанымыз жаңа секретарь. Мұраттың програмы болды. Колхозын отырықшы, егінші, халқын большевик етпекші боп келді. Осыдан ел тауанын қайтару үшін әрбір үлкен қимыл үстінде бір-бір үлкен оқ атып отырдық. Бірақ болмай кернеп бара жатты. Дегеніне жетуге айналды. Және бізді, әсіресе мені ашпай қоймайтын болдыңдар.

Ганшин. Жә, осы істің бәрінің шын басшысы сен емессің ғой. Басқа бастық бар ғой, шын бастық кім, соны айт?

Ганшин. Айтпайсың ғой? (Смайыл үндемейді.) Бірақ сол басшыңды ұстап алып беттестіргенде не дейсің? (Үндемейді.) Ә, үндемейсің? Ендеше бар, бара тұр!

Смайылды алып кетеді.

Мұрат (кіреді). Бүгін ашылған сұмдық.Қаскөйліктер шын дұшпандықтың шеті ғана. Әлі қоюы мен зәрлісі артта жатыр десеңші. Жә, енді Алматыға жөнелтесің ғой? Ганшин. Иә, ендігі бір саты — Алматы. (Колхозшылар есік ашады, алдында Жарқын.)

Әскери адам. Жолдас начальник, менің командам - дағы взвод "Жігер" колхозының колхозшыларының жәрдемімен және әсіресе Жарқынның ерлік, ептілік көмегінің арқасында тағы бір топ нарушительді ұстады. Басшысы осында алып келінді. Шекарада жауыр асуының қиын тасында ұсталды. Конезаводтан жоғалған төрт жүз жылқы да сол асудың бауырынан табылды. Жылқы конезаводтың өзіне қайтарылды.

Жарқын. Жарадан арылдым ғой, қалқам Мұрат. Шын жарам, үлкен жарам, кәпір мына Сейіт екен ғой, таптық қой.

Ажар. Ал енді бір сұрақ. Осы соңғысында кім озды? Жарқын ба? Садық па? Ганшин. Жарқынның тобы озбаса да, өзі озды. Он қашқынды ұстады, Сейітті ұстатты. Садықтың өзі озбаса да, тобы озды, Смайылдан бұл өзі бір жол алданып айрылып қалса да, "Жігер" колхозы қоймай ұстады.

Ажар. Сонымен?

Ганшин (күліп). Сонымен не болушы еді? Жарыс әлі аяқталған жоқ. Созыла беретін болғаны ғой.

Мұрат. Ендеше колхоздың аты "Жігер" еді, сендер бұл күнде "Жігерден" асып жал біткен, жалын жұтқан жауынгер, ер қауым болдыңдар. Егісте екпінді, егесте серпінді, елдікте саналы ел болдың және әcіpece отан қорғауда жауыңды отпен тосып алам деп әзір отырсың. Олай болса бұдан былай колхоздың аты "Қызыл сақшы", ауданның аты "Қызыл әскер" болса не етеді?

Дауыстар. Құп болады.

Сәрсек (Мұратқа). Уа, ендеше сөзіңнен айналайын, Мұратым. Александр, көңілімдегіні өзің табасың, көмейімдегіні өзің айтасың. Партиям ел болдың десе ел болмаған нем қалды. Құтты болсын. Сол айтқан атың еліңе де, өзіңе де құтты болсын. (Қуанышты дауыстар.)