Әлемдік және ұлттық спорт ойындары: Энциклопедия /
Құраст. Мереке Құлкенов.– Алматы: «Мерекенің баспалар үйі»
ЖШС, Mereke baspasy, 2014 – 272бет.: суретті.

Адамдар неге спортпен айналысады? Себебі, спорт
адамдарға қуаныш сыйлайды. Өзің ойлашы, кез келген
жарысқа қатысып, жеңіп шықсаң қандай қуаныш! Со-
нымен бірге спортпен айналысқан адам сымбатты, қай-

ратты әрі денсаулығы мықты болады.
Спорттың неше түрі бар. Әркім өз қалаған спорт
түрімен айналыса алады. Спорттың футбол, хоккей, регби,
баскетбол сияқты командалық түрі бар. Сол сияқты екі не

төрт адам қатысатын үлкен және стол теннисі, сквош си-
яқты спорттық ойындар да болады. Жеке бәсекеге түсетін
спорт түрлері де көп. Айталық, суға жүзу, жеңіл атлетика,
гимнастика, садақ ату сияқты спорт түрінде спортшылар

өзара сайысқа түседі.
Шындығында спорт жарыстарына қатысу тек қана
жеңіп шығу емес екенін есіңнен шығарма. Спорт бізге
адамдармен жақсы танысып, достасуға да мүмкіндік бе-

Футболды салмағы 397-454
грамм аралығындағы былғары доп-
пен ойнайды. Доптың шеңберінің
ұзындығы 68,5-тен 71,5 см-ге дейін

болады.
Егер доп қарсылас команданың аяғынан сызықтың
сыртына шығып кетсе, онда қарсы команданың ойын-
шысы допты ойынға қосады.

Егер доп қақпа бойындағы сызықтан шығып кетсе
ойын тоқтатылады.
Қарсылас команданың ойыншысы допты ойынға
қосады.

Қарсылас команданың ойыншысы тепкен доп
қақпаның сызығынан шығып кетсе онда қорғанушы
жақ қақпашысының алаңынан допты ойынға қосады.
Ал енді қорғанушы команданың ойыншысы өз қақпа-

сының бойындағы сызықтан допты
шығарып алса сол сызық бойынан
бұрыштан доп соғылады.
Бұрыштан доп қақпа сызығының

шетіндегі жалаушаның қасынан соғы-
лады.
Футболшының бутсаларының
табанында диаметрі 12,5 мм, ұзын-

дығы 19 мм-ден кем емес тікенек
тағасы болуы керек.
Команданың алаңға шыққан ой-
ыншылары бірдей формамен шыға-

ды. Футболшының формасы фут-
болкадан, трусиден және гет­радан
тұрады. Ал қақпашының киімі ой-
ыншылар, төрешілердің формасынан

түрімен де, пішінімен де ерекшеленіп
тұруы керек.

Төрелік
Футболшылардың ойын кезінде ережеден мүлт кетпе-
уін алаңдағы төреші және оның екі көмекшісі – алаңның
екі бүйіріндегі шектеу сызықтарда тұрып бақылайды. Егер

ойыншы спортқа қайшы әрекет жасаса немесе төрешінің
қабылдаған шешімімен таласса, Бас төреші сары карточ-
каны көрсетіп, ескертуге міндетті. Егер ойыншы ойынды
дөрекі бұзса не бұзақылық жасаса төреші қызыл карточ-

каны көрсетіп, ойыншыны алаңнан аластатуға құқы бар.
Техникасы
Техникалық ойыншы допқа ие болып, дәлме-дәл пас
жасайды, допты баспен ұрып, қарсыласын алдайды,

қақпаны көздеп шабуыл жасай алады.
Допқа ие болу деп,
допты тебер алдында
не пас жасарда доптың

қозғалысын баяулату
немесе тоқтатуды
айтады. Жоғарыдан
ұшып келе жатқан

допты аяқтың басы-
на салып тоқтатып,
аяқты көтеріңкіреп
және босаңсытып, со-

сын доппен бірге сурет-
те көрсетілгендей етіп
төмен түсіру керек.

Қазіргі күні көптеген коман-
далар шеткі қорғаушылар да
жиі шабуылға қатысатындай
4-3-3 үлгісінде ойнайды.

Мына әдіспен орналасқанда
«тазалықшы» төрт қорға-
ушының сырт жағында тұрып,
олардың қате кеткен жерлерін

жөндейді.
Қақпашы шабуылдаушыға
«шабуыл бұрышын» тарылтып,
тосқауыл қою үшін ұмтылып

келеді.
Баспен қысқа пас беру арқы­
лы әріп­тесіңнің шабуылдауына
көмектесесің.

Қақпаны
бойлай бас-
пен пас жасау,
қорғаушыны

шатастырып,
гол салатындай
жағдай тудыруы
мүмкін.

Қорғаушылардың ойыны зоналық ойыншыларды неме-
се жеке ойыншыны бақылауды міндетіне алу принципіне
құрылады. Бірінші жағдайда, қорғаушы алаңның «өз» бөлі-
гіне ғана жауап береді. Жеке ойыншыны бақылағанда әр

қорғаушы қарсылас команданың нақты бір ойыншысына
бағытталған, тіпті, сөзбе-сөз айтқанда, оның із өкшесінен
қалмайтын әрекет жасайды.
Қай сызықта ойнап жүрсең де бәрібір. Бастысы, допсыз

орын ауыстырудың маңызы доп сенің аяғыңда болған-
дығынан еш кем емес екенін ұмытпау керек.

Еуропа чемпионатының жеңімпаздары
Еуропа чемпионаты кубогын иеленушілер
1956 «Реал» (Испания)
1957 «Реал» (Испания)

1958 «Реал» (Испания)
1959 «Реал» (Испания)
1960 «Реал» (Испания)
1961 «Бенфика» (Португалия)

1962 «Бенфика» (Португалия)
1963 «Милан» (Италия)
1964 «Интернационале» (Италия)
1965 «Интернационале» (Италия)

1966 «Реал» (Испания)
1967 «Селтик» (Шотландия)
1968 «Манчестер Юнайтед» (Англия)
1969 «Милан» (Италия)

1970 «Фейеноорд» (Голандия)
1971 «Аякс» (Голландия)
1972 «Аякс» (Голландия)
1973 «Аякс» (Голландия)

1974 «Бавария» (Германия)
1975 «Бавария» (Германия)
1976 «Бавария» (Германия)
1977 «Ливерпуль» (Англия)

1978 «Ливерпуль» (Англия)
1979 «Ноттингем Форест» (Англия)
1980 «Ноттингем Форест» (Англия)
1981 «Ливерпуль» (Англия

1982 «Астон Вила» (Англия)
1983 «Гамбург» (Германия)
1984 «Ливерпуль» (Англия
1985 «Ювентус» (Турин, Италия)

1986 «Стяуа» (Румыня)
1987 «Порту» (Португалия)
1988 «Эйндховен» (Голландия)
1989 «Милан» (Италия)

1990 «Милан» (Италия)
1991 «Црвена звезда» (Югославия)
1992 «Барселона» (Испания)
1993 «Олимшик» (Испания)

1994 «Милан» (Италия)
1995 «Аякс» (Голландия)
1996 «Ювентус» (Италия)
1997 «Боруссия» (ФРГ)

1998 «Манчестер Юнайтед» (Англия)
1999 «Манчестер Юнайтед» (Англия)
2000 «Бавария» (Германия)
2001 «Реал» (Испания)

2002 «Милан» (Италия)
2003 «Порту» (Португалия)
2004 «Ливерпуль» (Англия)
2005 «Барселона» (Испания)

2006 «Милан» (Италия)
2007 «Манчестер Юнайтед» (Англия)
2008 «Барселона» (Испания)
2009»Интернационале» (Италия)

2010 «Барселона» (Испания)
2011»Челси» (Англия)
2012 «Бавария» (Германия)
2013 «Реал» (Испания)

1964 Испания
1968 Италия
1972 Германия
1976 Чехославакия

1980 Германия
1984 Франция
1988 Голландия
1992 Дания

1996 Германия
2000 Франция
2004 Греция
2008 Испания

Еуропа елдерінің кубогын иеленушілер
1961 «Атлетико» (Испания)
1962 «Атлетико» (Испания)
1963 «Тоттенхэм Хотспур»

(Англия)
1964 «Спортинг» (Португалия)
1965 «Вест Хэм Юнайтед»
(Англия)

1966 «Боруссия» (Германия)
1967 «Бавария» (Мюнхен,
Германия)
1968 «Милан» (Италия)

1969 «Слован» (Чехословакия)
1970 «Манчестер Сити» (Англия)
1971 «Челси» (Англия)
1972 «Глазго Рейнджерс»

(Шотландия)
1973 «Милан» (Италия)
1974 «Магдебург» (Германия)
1975 «Динамо» (Киев КСРО)

1976 «Андерлехт» (Бельгия)
1977 «Гамбург» (Германия)
1978 «Андерлехт» (Бельгия)
1979 «Барселона» (Испания)

1980 «Валенсия» (Испания)
1981 «Динамо» (Тбилиси, КСРО)
1982 «Барселона» (Испания)
1983 «Абердин» (Шотландия)

1984 «Ювентус» (Италия)
1985 «Эвертон» (Англия)
1986 «Динамо» (Киев, КСРО)
1987 «Аякс» (Голландия)

1988 «Мехелен» (Бельгия)
1989 «Барселона» (Испания)
1990 «Сампдория» (Италия)
1991 «Манчестер Юнайтед» (Ан-

глия)
1992 «Вердер» (Германия)
1993 «Парма» (Италия)
1994 «Арсенал» (Англия)

1995 «Реал Сарагоса» (Испания)
1996 «Пари Сен-Жермен»
(Франция)
1997 «Барселона» (Испания)

1998 «Челси» (Англия)
1999 «Лацио» (Италия)

1872 «Уондерерс»
1873 «Уондерерс»
1874 «Оксфорд Юниверсити»
1875 «Ройал Инджинерс»

1876 «Уондерерс»
1877 «Уондерерс»
1878 «Уондерерс»
1879 «Олд Этониэнс»

1880 «Клефем Роверс»
1881 «Олд Картузиэнс»
1882 «Олд Этониэнс»
1883 «Блэкберн Олимпик»

1884 «Блэкберн Роверс»
1885 «Блэкберн Роверс»
1886 «Блэкберн Роверс»
1887 «Астон Вила»

1888 «Весть Бромвич Альбион»
1889 «Престон Норт энд»
1890 «Блэкберн Роверс»
1891 «Блэкберн Роверс»

1892 «Весть Бромвич Альбион»
1893 «Вулверхэмитон Уондерерс»
1894 «Нотс Каунти»
1895 «Астон Вила»

1896 «Шеффилд Уэнсди»
1897 «Астон Вила»
1898 «Ноттингем Форест»
1899 «Шеффилд Юнайтед»

1900 «Бери»
1901 «Тоттенхэм Хотспур»
1902 «Шеффилд Юнайтед»
1903 «Бери»

1904 «Манчестер Сити»
1905 «Астон Вила»
1906 «Эвертон»
1907 «Шеффилд Уэнсди»

1908 «Вулверхэмитон Уондерерс»
1909 «Манчестер Юнайтед»
1910 «Ньюкасл Юнайтед»
1911 «Брэдфорд Сити»

1912 «Барнсли»
1913 «Астон Вила»
1914 «Бернли»
1915 «Шеффилд Юнайтед»

1916-19 «Кубок ойнатылмады»
1920 «Астон Вила»
1921 «Тоттенхэм Хотспур»
1922 «Хаддерсфилд Таун»

1923 «Болтон Уондерерс»
1924 «Ньюкасл Юнайтед»
1925 «Шеффилд Юнайтед»
1926 «Болтон Уондерерс»

1927 «Кардифф Сити»
1928 «Блэкберн Роверс»
1929 «Болтон Уондерерс»
1930 «Арсенал»

1931 «Весть Бромвич Альбион»
1932 «Ньюкасл Юнайтед»
1933 «Эвертон»
1934 «Манчестер Сити»

1935 «Шеффилд Уэнсди»
1936 «Арсенал, Лондон»
1937 «Сандерлэнд»
1938 «Престон Норт Энд»

1939 «Портсмут»
1940-45 кубок не разыг/ся
1946 «Дерби Каунти»
1947 «Чарлтон Атлетик»

1948 «Манчестер Юнайтед»
1949 «Вулверхэмптон Уондерерс»
Англия Кубогының иегерлері

1950 «Арсенал, Лондон»
1951 «Ньюкасл Юнайтед»
1952 «Ньюкасл Юнайтед»
1953 «Блэкпул»

1954 «Весть Бромвич Альбион»
1955 «Ньюкасл Юнайтед»
1956 «Манчестер Сити»
1957 «Астон Вила»

1958 «Болтон Уондерерс»
1959 «Ноттингем Форест»
1960 «Вулверхэмитон Уондерерс»
1961 «Тоттенхэм Хотспур»

1962 «Тоттенхэм Хотспур»
1963 «Манчестер Юнайтед»
1964 «Вест Хэм Юнайтед»
1965 «Ливерпуль»

1966 «Эвертон»
1967 «Тоттенхэм Хотспур»
1968 «Весть Бромвич Альбион»
1969 «Манчестер Сити»

1970 «Челси»
1971 «Арсенал»
1972 «Лидс Юнайтед»
1973 «Сандерленд»

1974 «Ливерпуль»
1975 «Вест Хэм Юнайтед»
1976 «Саутхэмптон»
1977 «Манчестер Юнайтед»

1978 «Ипсуич Таун»
1979 «Арсенал»
1980 «Вест Хэм Юнайтед»
1981-82 «Тоттенхэм Хотспур»

1983 «Манчестер Юнайтед»
1984 «Эвертон»
1985 «Манчестер Юнайтед»
1986 «Ливерпуль»

1987 «Конвентри Сити»
1988 «Уимблдон»
1989 «Ливерпуль»
1990 «Манчестер Юнайтед»

1991 «Тоттенхэм Хотспур»
1992 ««Ливерпуль»
1993 «Арсенал»
1994 «Манчестер Юнайтед»

1995 «Эвертон»
1996 «Манчестер Юнайтед»
1997«Челси»
1998-99 «Манчестер Юнайтед»

2000 «Челси»
2001 «Ливерпуль»
2002 «Арсенал»
2003 «Арсенал»

2004 «Манчестр Юнайтед»
2005 «Арсенал»
2006 «Ливерпуль»
2007 «Челси»

2008 «Протсмут»
2009 «Челси»
2010 «Челси»
2011 «Манчестр Сити»

2012 «Челси»
2013 «Уиган атлетик»
2014 «Арсенал»

Англия чемпионатының жеңімпаздары
1888-89 «Престон Нотр Энд»
1889-90 «Престон Норт Энд»
1990-91 «Эвертон»

1991-92 «Сандерленд»
1992-93 «Сандерленд»
1993-94 «Астон Вила»
1994-95 «Сандерленд»

1995-96 «Астон Вила»
1996-97 «Астон Вила»
1997-98 «Шеффилд Юнайтед»
1998-99 «Астон Вила»

1899-1900 «Астон Вила»
1900-01 «Ливерпуль»
1901-02 «Сандерленд»
1902-03 «Шеффилд Уэдс»

1903-04 «Шеффилд Уэдс»
1904-05 «Ньюкасл Юнайтед»
1905-06 «Ливерпуль»
1906-07 «Ньюкасл Юнайтед»

1907-08 «Манчестер Юнайтед»
1908-09 «Ньюкасл Юнайтед»
1909-10 «Астон Вила»
1910-11 «Манчестер Юнайтед»

1911-12 «Блэкберн Роверс»
1912-13 «Сандерленд»
1913-14 «Блэкберн Роверс»
1914-15 «Эвертон»

1916-18 «чемпионат болған жоқ»
1919-20 «Вест Бромвич Альбион»
1920-21 «Бернли»
1921-22 «Ливерпуль»

1922-23 «Ливерпуль»
1923-24 «Хаддерсфилд Таун»
1924-25 «Хаддерсфилд Таун»
1925-26 «Хаддерсфилд Таун»

1926-27 «Ньюкасл Юнайтед»
1927-28 «Эвертон»
1928-29 «Шеффилд Юнайтед»
1929-30 «Шеффилд Юнайтед»

1930-31 «Арсенал»
1931-32 «Эвертон»
1932-33 «Арсенал»
1933-34 «Арсенал»

1934-35 «Арсенал»
1935-36 «Сандерленд»
1936-37 «Манчестер Сити»
1937-38 «Арсенал»

1938-39 «Эвертон»
1940-45 чемпионат болған жоқ
1946-47 «Ливерпуль»
1947-48 «Арсенал»

1948-49 «Протсмут»
1949-50 «Протсмут»
1950-51 «Тоттенхэм Хотспур»
1951-52 «Манчестер Юнайтед»

1952-53 «Арсенал»
1953-54 «Вульверхемптон Уонде-
рерс»
1954-55 «Челси»

1955-56 «Манчестер Юнайтед»
1956-57 «Манчестер Юнайтед»
1957-58 «Вульверхемптон Уонде-
рерс»

1958-59 «Вульверхемптон Уонде-
рерс»
1959-60 «Бернли»
1960-61 «Тоттенхэм Хотспур»

1961-62 «Ипсуич Таун»
1962-63 «Эвертон»
1963-64 «Ливерпуль»

Англия чемпионатының жеңімпаздары
1964-65 «Манчестер Юнайтед»
1965-66 «Ливерпуль»
1966-67 «Манчестер Юнайтед»

1967-68 «Манчестер Сити»
1968-69 «Лидс Юнайтед»
1969-70 «Эвертон»
1970-71 «Арсенал»

1971-72 «Дерби Каунти»
1972-73 «Ливерпуль»
1973-74 «Лидс Юнайтед»
1974-75 «Дерби Каунти»

1975-76 «Ливерпуль»
1976-77 «Ливерпуль»
1977-78 «Ноттингем Форест»
1978-79 «Ливерпуль»

1979-80 «Ливерпуль»
1980-81 «Астон Вила»
1981-82 «Ливерпуль»
1982-83 «Ливерпуль»

1983-84 «Ливерпуль»
1984-85 «Эвертон»
1985-86 «Ливерпуль»
1986-87 «Эвертон»

1987-88 «Ливерпуль»
1988-89 «Арсенал»
1989-90 «Ливерпуль»
1990-91 «Арсенал»

1991-92 «Лидс Юнайтед»
1992-93 «Манчестер Юнайтед»
1993-94 «Манчестер Юнайтед»
1994-95 «Блэкберн Роверс»

1995-96 «Манчестер Юнайтед»
1996-97 «Манчестер Юнайтед»
1998-99 «Манчестер Юнайтед»
2000-01 «Манчестер Юнайтед»

2001-02 «Арсенал, Лондон»
2002-03 «Манчестер Юнайтед»
2003-04 «Арсенал, Лондон»
2004-05 «Челси, Лондон»

2005-06 «Челси, Лондон»
2006-07 «Манчестер Юнайтед»
2007-08 «Манчестер Юнайтед»
2008-09 «Манчестер Юнайтед»

2009-10 «Челси, Лондон»
2010-11 «Манчестер Юнайтед»
2011-12 «Манчестер Сити»
2012-13 «Манчестер Юнайтед»

КСРО мен Ресейдің кубогын иеленушілер
1936 «Локомотив» (Мәскеу)
1937 «Динамо» (Мәскеу)
1938 «Спартак» (Мәскеу)

1939 «Спатрак» (Мәскеу)
1940-43 Кубок ойнатылмады
1944 «Зенти» (Ленинград)

1946 «Спартак» (Мәскеу)
1947 «Спартак» (Мәскеу)

1949 «Торпедо» (Мәскеу)
1950 «Спартак» (Мәскеу)

1952 «Торпедо» (Мәскеу)
1953 «Динамо» (Мәскеу)
1954 «Динамо» (Киев)

1956 кубок не разыгрывался
1957 «Локомотив» (Мәскеу)
1958 «Спартак» (Мәскеу)
1959-60 «Торпедо» (Мәскеу)

1961 «Шахтер» (Донецк)
1962 «Шахтер» (Донецк)
1963 «Спартак» (Мәскеу)
1964 «Динамо» (Киев)

1965 «Спартак» (Мәскеу)
1966 «Динамо» (Киев)
1967 «Динамо» (Мәскеу)
1968 «Торпедо» (Мәскеу)

1969 «Карпаты» (Львов)
1970 «Динамо» (Мәскеу)
1971 «Спартак» (Мәскеу)
1972 «Торпедо» (Мәскеу)

1973 «Арарат» (Ереван)
1974 «Динамо» (Киев)
1975 «Арарат» (Ереван)
1976 «Динамо» (Тбилиси)

1977 «Динамо» (Мәскеу)
1978 «Динамо» (Киев)
1979 «Динамо» (Тбилиси)
1980 «Шахтер» (Донецк)

1981 «СКА» (Ростов-на Дону)
1982 «Динамо» (Киев)
1983 «Шахтер» (Донецк)
1984«Динамо» (Мәскеу)

1985 «Динамо» (Киев)
1986 «Торпедо» (Мәскеу)
1987 «Динамо» (Киев)
1988 «Металлист» (Харьков)

1989 «Днепр»
1990 «Динамо» (Киев)
1991»Спартак» (Мәскеу)
1992-93 «Торпедо» (Мәскеу)

1993-94 «Спартак» (Мәскеу)
1994-95 «Динамо» (Мәскеу)
1995-96 «Локомотив» (Мәскеу)
1996-97 «Локомотив» (Мәскеу)

1998-99 «Зенит» (Перербург)
2000 «Локомотив» (Мәскеу)
2001 «Локомотив» (Мәскеу)

2003 «Спартак» «Москва)
2004 «Терек» (Грозный)
2005 «ЦСКА» (Мәскеу)
2006 «ЦСКА» (Мәскеу)

2007 «Локомотив» (Мәскеу)
2008 «ЦСКА» (Мәскеу)
2009 «Рубин» (Казань)
2010 «Зенит» (Санк-Петербург)

2011 «ЦСКА» (Мәскеу)
2012 «Динамо» (Мәскеу)
2013 «ЦСКА» (Мәскеу)
2014 «Ростов на-Дону

КСРО мен Ресейдің үздік футболшылары
1964 В. Воронин «Торпедо» (Мәскеу)
1965 В. Воронин «Торпедо» (Мәскеу)
1966 А.Биба «Динамо» (Киев)

1967 Э.Стрельцов «Торпедо» (Мәскеу)
1968 Э.Стрельцов «Торпедо» (Мәскеу)
1969 В. Мунтян «Динамо» (Киев)
1970 А. Шестернов (ЦСКА)

1971 Е. Рудаков «Динамо» (Киев)
1972 Е. Ловчев «Спартак» (Мәскеу)
1973 О. Блохин «Динамо» (Киев)
1974 О. Блохин «Динамо» (Киев)

1975 О. Блохин «Динамо» (Киев)
1976 В. Астаповский (ЦСКА)
1977 Д. Кипиани «Динамо» (Тбилиси)
1978 Р.Шенгелия «Динамо» (Тбилиси)

1979 В. Старухин «Шахтер» (Донецк)
1980 А. Чивадзе «Динамо» (Тбилиси)
1981 Р. Шенгелия «Динамо» (Тбилиси)
1982 Р. Дасаев «Спартак» (Мәскеу)

1983 Ф. Черенков «Спартак» (Мәскеу)
1984 Г. Литовченко «Днепр»
(Днепрпетровск)
1985 А. Демьяненко «Динамо» (Киев)

1986 А. Заваров «Динамо» (Киев)
1987 О. Простасов «Днепр» (Днепро-
петровск
1988 А. Михайличенко

«Динамо» (Киев)
1989 Ф. Черенков «Спартак» (Мәскеу)
1990 И. Добровольский «Динамо»
(Москва)

1991 И. Колыванов «Динамо» (Мәскеу)
1992 В. Онопко «Спартак» (Мәскеу)
1993 В. Онопко «Спартак» (Мәскеу)
1994 И. Симутенков «Динамо»

(Москва)
1995 И. Цымбаларь «Спартак»
(Мәскеу)
1996 А. Тихонов «Спартак» (Мәскеу)

1997 Д. Аленичев «Спартак» (Мәскеу)
1998 Е. Титов «Спартак» (Мәскеу)
1999 А. Смертин «Локомотив»
(Мәскеу)

2000 Е. Титов «Спартак» (Мәскеу)
2001 Р. Нигматтулин «Локомотив»
(Мәскеу)
2002 Д. Лоськов «Локомотив» (Мәскеу)

2003 Д. Лоськов «Локомотив» (Мәскеу)
2004 Д. Сычев «Локамотив»
2005 Д. Карвальо (Ц)
2006 А.Аршавин (З)

2007 К. Зырянов (З)
2008 Ю. Жирков (Ц)
2009 А. Домингес (Р)
2010 Даннил (З)

2011 С. Думбия (Ц)
2012 Р. Широков (З)
2013 Р. Широков (З)
(спорт журналистерінің пікірі бойынша)

КСРО мен Ресейдің чемпионатының жеңімпаздары
1936 «Динамо» (Мәскеу)
1936 (осень) «Спартак» (Мәскеу)
1937 «Динамо» (Мәскеу)

1938 «Спартак» (Мәскеу)
1939 «Спартак» (Мәскеу)
1940 «Динамо» (Мәскеу)
1941 чемпионат аяқталмады

1942-44 чемпионат болған жоқ
1945 «Динамо» (Мәскеу)

1952 «Спартак» (Мәскеу)
1953 «Спартак» (Мәскеу)
1954 «Динамо» (Мәскеу)
1955 «Динамо» (Мәскеу)

1956 «Спартак» (Мәскеу)
1957 «Динамо» (Мәскеу)
1958 «Спартак» (Мәскеу)
1959 «Динамо» (Мәскеу)

1960 «Торпедо» (Мәскеу)
1961 «Динамо» (Мәскеу)
1962 «Спартак» (Мәскеу)
1963 «Динамо» (Мәскеу)

1964 «Динамо» (Тбилиси)
1965 «Торпедо» (Мәскеу)
1966 «Динамо» (Киев)
1967 «Динамо» (Киев)

1968 «Динамо» (Киев)
1969 «Спартак» (Мәскеу)

1971 «Динамо» (Киев)
1972 «Заря» (Ворошиловград)
1973 «Арарат» (Ереван)
1974 «Динамо» (Киев)

1975 «Динамо» (Киев)
1976 (осень) «Торпедо» (Мәскеу)
1977 «Динамо» (Киев)
1978 «Динамо» (Тбилиси)

1979 «Спартак» (Мәскеу)
1980 «Динамо» (Киев)
1981 «Динамо» (Киев)
1982 «Динамо» (Минск)

1983 «Днепр» (Днепропетровск)
1984 «Зенит» (Ленинград)
1985 «Динамо» (Киев)
1986 «Динамо» (Киев)

1987 «Спартак» (Мәскеу)
1988 «Днепр» (Днепропетровск)
1989 «Спартак» (Мәскеу)
1990 «Динамо» (Киев)

1992 «Спартак» (Мәскеу)
1993 «Спартак» (Мәскеу)
1994 «Спартак» (Мәскеу)
1995 «Спартак Алания» (Владикавказ)

1996 «Спартак» (Мәскеу)
1997 «Спартак» (Мәскеу)
1998 «Спартак» (Мәскеу)
1999 «Спартак» (Мәскеу)

2000 «Спартак» (Мәскеу)
2001 «Спартак» (Мәскеу)
2002 «Локомотив» (Мәскеу)
2003 ЦСКА (Мәскеу)

2004 «Локомотив» (Мәскеу)
2005 ЦСКА (Мәскеу)
2006 ЦСКА (Мәскеу)
2007 «Зенит» (Санк-Петербург)

2008 «Рубин» (Казань)
2009 «Рубин» (Казань)
2010 «Зенит» (Санк-Петербург)
2011«Зенит» (Санк-Петербург)

УЕФА кубогын иеленушілер
(1971 ден бастап Кубок жәрмеңкесі)
1958 «Барселона» (Испания)
1960 «Барселона» (Испания)

1961 «Рома» (Рим, Италия)
1962 «Валенсия» (Испания)
1963 «Валенсия» (Испания)
1964 «Реал Сарагоса» (Испания)

1965 «Ференцварош» (Венгрия)
1966«Барселона» (Испания)
1967 «Динамо» (Югославия)
1968 «Лидс Юнайтед» (Англия)

1969 «Ньюкасл Юнайтед» (Англия)
1970 «Арсенал» (Англия)
1971 «Лидс Юнайтед» (Англия)
1972 «Тоттенхэм Хотспур»

(Англия)
1973 «Ливерпуль» (Англия)
1974 «Фейеноорд» (Голандия)
1975 «Боруссия» (Германия)

1976 «Ливерпуль» (Англия)
1977 «Ювентус» (Италия)
1978 «Эйндховен» (Голландия)
1979 «Боруссия» (Германия)

1980 «Эйнтрахт» (Германия)
1981 «Ипсуич» (Англия)
1982 «Гетеборг» (Швеция)
1983 «Андерлехт» (Бельгия)

1984 «Тоттенхэм Хотспур»
(Англия)
1985 «Реал» (Мадрид, Испания)
1986 «Реал» (Мадрид, Испания)

1987 «Гетеборг» (Швеция)
1988 «Байер Леверкузень»
(Германия)
1989 «Наполи» (Италия)

1990 «Ювентус» (Италия)
1991 «Интер» (Милан, Италия)
1992 «Аякс» (Голландия)
1993 «Ювентус» (Италия)

1994 «Интернационале» (Италия)
1995 «Парма» (Италия)
1996 «Бавария» (Германия)
1997 «Барселона» (Испания)

1998 «Парма» (Италия)
1999 «Парма» (Италия)
2000 «Ливерпуль» (Англия)
2001 «Фейеноорд» (Роттердам,

Нидерланд)
2002 «Порту» (Португалия)
2003 « Валенсия» (Испания)
2004 «ЦСКА» (Мәскеу, Ресей)

2005 «Севилья» (Испания)
2006 «Севилья» (Испания)
2007 «Зенит»
(Санкт-Петербург, Ресей)

2008 «Шахтер» (Донецк, Украина)
2009 «Атлетико Мадрид»
(Испания)
2010 «Порту» (Португалия)

2011 «Атлетико Мадрид»
(Испания)
2012 «Челси» (Англия)
2013 «Севилья» (Испания)

1956 Стэнли Мэтюз «Блэкпул» (Англия)
1957 Альфредо ди Стефано «Реал» (Испания)
1958 Раймон Копа «Реал» (Франция)
1959 Альфредо ди Стефано «Реал» (Испания)

1960 Луис Суарес «Барселона» (Испания)
1961 Омар Сивори «Ювентус» (Италия)
1962 Йозеф Масопуст «Дукла» (Чехословакия)
1963 Лев Яшин «Динамо» (КСРО, Мәскеу)

1964 Дэнис Лоу «Манчестер Юнайтед» (Шотландия)
1965 Эйсебио «Бенфика» (Португалия)
1966 Бобби Чарлтон «Манчестер Юнайтед» (Англия)
1967 Флориан Альберт «Ференцварош» (Венгрия)

1968 Джордж Бест «Манчестер Юнайтед»
(Северная Ирландия)
1969 Джанни Ривера «Милан» (Италия)
1970 Герд Мюллер «Бавария» (Германия)

1971 Йохан Круифф «Аякс» (Голландия)
1972 Франц Беккенбауэр «Бавария» (Германия)
1973 Йохан Курифф «Барселона» (Голландия)
1974 Йохан Курифф «Барселона» (Голландия)

1975 Олег Блохин «Динамо» (КСРО, Киев)
1976 Франц Беккенбауэр «Бавария» (Германия)
1977 Алан Симонсен «Боруссия Мюнхенгладбах» (Дания)
1978 Кевин Киган «Гамбург» (Англия)

1979 Кевин Киган «Гамбург» (Англия)
1980 Карл-Хайнц Румменигге «Бавария» (Германия)
1981 Карл-Хайнц Румменигге «Бавария» (Германия)
1982 Паоло Росси «Ювентус» (Италия)

1983 Мишель Платини «Ювентус» (Франция)
1984 Мишель Платини «Ювентус» (Франция)
1985 Мишель Платини «Ювентус» (Франция)
1986 Игорь Беланов «Динамо» (КСРО, Киев)

Еуропаның үздік футболшылары –
«алтын допты» иеленушілер

1987 Рууд Гуллит «Милан» (Голландия)
1988 Марко ван Бастен «Милан» (Голландия)
1989 Марко ван Бастен «Милан» (Голландия)
1990 Лотар Маттеус «Интернационале» (Германия)

1991 Жан-Пьер Папен «Марсель» (Франция)
1992 Марко ван Бастен «Милан» (Голландия)
1993 Роберто Баджио «Ювентус» (Италия)
1994 Христо Стоичков «Барселона» (Болгария)

1995 Джордж Веа «Милан» (Италия)
1996 Маттиас Замер «Боруссия Дортмунд» (Германия)
1997 Роналдо «Интернационале» (Бразилия)
1998 Зинедин Зидан «Ювентус» (Франция)

1999 Ривалдо «Барселона» (Бразилия)
2000 Луиш Фигу «Барселона» (Португалия)
2001 Майкл Оуэн «Ливерпуль» (Англия)
2002 Роналдо «Интернационале» (Бразилия)

2003 Павел Недвед «Ювентус» (Чехия)
2004 Андрей Шевченко «Милан» (Украина)
2005 Роналдиньо «Барселона» (Бразилия)
2006 Фабио Каннаваро «Ювентус» (Италия)

2007 Кака «Милан» (Бразилия)
2008 Криштиану Роналду «Манчестер Юнайтед»
(Португалия)
2009 Лионель Месси «Барселона» (Аргентина)

2010 Лионель Месси «Барселона» (Аргентина)
2011 Лионель Месси «Барселона» (Аргентина)
2012 Лионель Месси «Барселона» (Аргентина)
2013 Криштиану Роналду «Реал Мадрид» (Португалия)

1992 Қайрат (Алматы)
1993 Аңсат (Павлодар)
1994 Елимай (Семей)
1995 Елимай (Семей)

1996 Тараз (Жамбыл)
1997 Иртыш (Павлодар)
1998 Елимай (Семей)
1999 Иртыш (Павлодар)

2000 Жеңіс (Астана)
2001 Жеңіс (Астана)
2002 Иртыш (Павлодар)
2003 Иртыш (Павлодар)

2004 Қайрат-Алматы КТЖ
2005 Ақтөбе (Ақтөбе)
2006 Астана (Астана)
2007 Ақтөбе (Ақтөбе)

2008 Ақтөбе (Ақтөбе)
2009 Ақтөбе (Ақтөбе)
2010 Тобол (Қостанай)
2011 Шахтер (Қарағанды)

2012 Шахтер (Қарағанды)
2013 Ақтөбе (Ақтөбе)
Қазақстан чемпионатының жеңімпаздары

Баскетбол – ептілікті қажет ететін қызу тартысты
ойын. Оған бес ойыншыдан тұратын екі команда қаты-
сады. Бас­кетбол алаңының қарама-қарсы екі шетіне ор-
натылатын қалқаны бар тағандарға кәрзеңке бекітіледі.

Ойынның мақсаты – допты қарсыласыңның кәрзеңкесіне
түсіріп, ұпай жинау. Ойыншылар допты лақтыруға, пас
жасауға, домалатуға немесе жерге жиі-жиі ұрып дриблин-
гпен алып жүруіне болады. Доп өзіне тигеннен кейін ой-

ыншы онымен тек екі адым ғана аттай алады.
Баскетбол добының шеңбер бойынша
ұзындығы 75-тен 78 см-ге дейін және сал-
мағы 600-650 г болуы керек.

Баскетбол бәтеңкесінің табаны
майысқақ, серпілмелі болады. Бәтең-
кенің жұмсақ астарлы биік екі жаны
тобықты берік ұстап тұрады.

Баскетболды таза 20 минуттан екі тайм ойнайды. Тайм­
дардың арасындағы үзіліс 10 минуттан тұрады. Ойынның
басталуында төреші алаңның қақ ортасында командалар-
дың екі ойыншысының арасында тұрып допты тіке лақты-

рады. Олар секіріп, допты командасындағы әріптестеріне
тартып әперуге тырысады.

1947 «Филадельфия Уорриорс»
1948 «Балтимор Буллетс»
1949 «Миннеаполис Лейкерс»
1950 «Миннеаполис Лейкерс»

1951 «Рочестер Ройалс»
1952 «Миннеаполис Лейкерс»
1953 «Миннеаполис Лейкерс»
1954 «Миннеаполис Лейкерс»

1955 «Сиракьюз Нешнлз»
1956 «Филадельфия Уорриорс»
1957 «Бостон Селтикс»
1958 «Бостон Селтикс»

1959 «Бостон Селтикс»
1960 «Бостон Селтикс»
1961 «Бостон Селтикс»
1962 «Бостон Селтикс»

1963 «Бостон Селтикс»
1964 «Бостон Селтикс»
1965 «Бостон Селтикс»
1966 «Бостон Селтикс»

1967 «Филадельфия 76»
1968 «Бостон Селтикс»
1969 «Бостон Селтикс»
1970 «Нью-Йорк Никс»

1971 «Милуоки Бакс»
1972 «Лос-Анджелес Лейкерс»
1973 «Нью-Йорк Никс»
1974 «Бостон Селтик»

1975 «Гоулден Стейт Уорриорс»
1976 «Бостон Селтик»
1977 «Портланд Трейл Блейзерс»
1978 «Вашингтон Буллетс»

1979 «Сиэтл Суперсоник»
1980 «Лос-Анджелес Лейкерс»
1981 «Бостон Селтикс»
1982 «Лос-Анджелес Лейкерс»

1983 «Филадельфия 76»
1984 «Бостон Селтикс»
1985 «Лос-Анджелес Лейкерс»
1986 «Бостон Селтикс»

1987 «Лос-Анджелес Лейкерс»
1988 «Лос-Анджелес Лейкерс»
1989 «Детройд Пистонс»
1990 «Детройд Пистонс»

1991 «Чикаго Булз»
1992«Чикаго Булз»
1993«Чикаго Булз»
1994 «Хьюстон Рокетс»

1995 «Хьюстон Рокетс»
1996«Чикаго Булз»
1997«Чикаго Булз»
1998«Чикаго Булз»

1999 «Сан-Антонио»
2000 «Лос-Анджелес Лейкерс»
2001 «Лос-Анджелес Лейкерс»
2001 «Лос-Анджелес Лейкерс»

2002 «Лос-Анджелес Лейкерс
2003 «Сан-Антонио Сперс»
2004 «Лос-Анджелес Лейкерс»
2005 «Сан-Антонио Сперс»

2006 «Маями хит»
2007 «Сан-Антонио Сперс»
2008 «Лос-Анджелес Лейкерс»
2009 «Лос-Анджелес Лейкерс»

2010 «Лос-Анджелес Лейкерс»
2011 «Даллас Маверикс»
2012 «Маями Хит»
2013 «Маями Хит»

Әлемдік сериялардың жеңімпаздары
1945 «Детройд Тайгерз» (АЛ)
1946 «Сент-Луис Кардиналз» (НЛ)
1947 «Нью-Йорк Янкиз» (НЛ)

1948 «Кливленд Индианс» (АЛ)
1949 «Нью-Йорк Янкиз» (АЛ)
1950 «Нью-Йорк Янкиз» (АЛ)
1951 «Нью-Йорк Янкиз» (АЛ)

1952 «Нью-Йорк Янкиз» (АЛ)
1953 «Нью-Йорк Янкиз» (АЛ)
1954 «Нью-Йорк Янкиз» (АЛ)
1955 «Нью-Йорк Джаентс» (НЛ)

1956 «Бруклин Доджерс» (НЛ)
1957 «Милуоки Брейвз» (НЛ)
1958 «Нью-Йорк Янкиз» (АЛ)
1959 «Лос-Анджелес Доджерс» (НЛ)

1960 «Питтсбург Пиратс» (НЛ)
1961 «Нью-Йорк Янкиз» (АЛ)
1962 «Нью-Йорк Янкиз» (АЛ)
1963 «Лос-Анджелес Доджерс» (НЛ)

1964 «Сент-Луис Кардиналз» (НЛ)
1965 «Лос-Анджелес Доджерс (НЛ)
1966 «Балтимор Ориолз» (АЛ)
1967 «Сент-Луис Кардиналз» (НЛ)

1968 «Детройд Тайгерз» (АЛ)
1969 «Нью-Йорк Метс» (НЛ)
1970 «Балтимор Ориолз» (АЛ)
1971 «Питтсбург Пиратс» (НЛ)

1972 «Окланд Атлетикс» (АЛ)
1973 «Окланд Атлетикс» (АЛ)
1974 «Окланд Атлетикс» (АЛ)
1975 «Цинциннати Редз» (НЛ)

1976 «Цинциннати Редз» (НЛ)
1977 «Нью-Йорк Янкиз» (АЛ)
1978 «Нью-Йорк Янкиз» (АЛ)
1979 «Питтсбург Пиратс» (НЛ)

1980 «Филадельфия Филлиз» (НЛ)
1981 «Лос-Анджелес Доджерс» (НЛ)
1982 «Сент-Луис Кардиналз» (НЛ)
1983 «Балтимор Ориолз» (АЛ)

1984 «Детройд Тайгерз» (АЛ)
1985 «Канзас-Сити Ройалз» (АЛ)
1986 «Нью-Йорк Метс» (НЛ)
1987 «Миннесота Твинс» (АЛ)

1988 «Лос-Анджелес Доджерс» (НЛ)
1989 «Окланд Атлетикс» (АЛ)
1990 «Цинциннаты Резд» (НЛ)
1991 «Миннесота Твинс» (АЛ)

1992 «Торонто Блу Джейз» (АЛ)
1993 «Торонто Блу Джейз» (АЛ)
1994 ойыншылардың көтерілісі-
нен топтама ойнатылмады

1995 «Атланта Брейвз» (НЛ)
1996 «Нью-Йорк Янкиз» (АЛ)
1997 «Флорида Марлинс»
1998 «Нью-Йорк Янкиз» (АЛ)

1999 «Нью-Йорк Янкиз» (АЛ)
2000 «Нью-Йорк Янкиз» (АЛ)
2001 «Аризона Даймондбекс»
2002 «Лос-Анджелес»

2003 «Флорида Марлинс»
2004 «Бостон Ред Сокс»
2005 «Чикаго Уайт Сокс
2006 «Сент Луйс Кардиналс»

2007 «Бостон Ред Сокс»
2008 «Филадельфия Филлис»
2009 «Нью-Йорк Янкиз» (АЛ)
2010 «Сан-Франциско Джайентс»

2011 «Сент-Луйс Кардиналс»
2012 «Сан-Франциско Джайентс»
2013 «Бостон Ред Сокс»
2014 «Сент Луис Кардиналс»

1967 «Грин Бэй Паккерс»
1968 «Грин Бэй Паккерс»
1969 «Нью-Йорк Джетс»
1970 «Казнас-Сити Чивз»

1971 «Балтимор Колст»
1972 «Даллас Каубойз»
1973 «Майами Далфинс»
1974 «Майами Лалфинс»

1975 «Питтсбург Стилерс»
1976 «Питтсбур Стилерс»
1977 «Окленд Рейдерс»
1978 «Даллас Каубойз»

1979 «Окленд Рейдерс»
1980 «Питтсбург Стилерс»
1981 «Окленд Рейдерс»
1982 «Сан-Франциско 49»

1983 «Вашингтон Рэдскниз»
1984 «Лос-Анджелес Рейдерс»
1985 «Сан-Франциско 49»
1986 «Чикаго-Беаз»

1987 «Нью-Йорк Джайенст»
1988 «Вашингтон Рэдскниз»
1989 «Сан-Франциско 49»
1990 «Сан-Франциско 49»

1991 «Нью-Йорк Джайенст»
1992 «Вашингтон Рэдскниз»
1993 «Даллас Каубойз»
1994 «Даллас Каубойз»

1995 «Сан-Франциско 49»
1996 «Даллас Каубойз»
1997 «Грин Бэй Паккерс»
1998 «Денвер Бронкос»

1999 «Денвер Бронкос»
2000 «Сент-Луис Рэмс»
2001 «Балтимор Рэйвенс»
2002 «Нью-Ингленд Пэтриотс»

2003 «Тампа Бэй Баккэнирс»
2004 «Нью-Ингленд Пэтриотс»
2005 «Нью-Ингленд Пэтриотс»
2006 «Питтсбург Стилерз»

2007 «Индианаполис Колтс»
2008 «Нью-Йорк Джайентс»
2009 «Питтсбург Стилерз»
2010 «Нью-Орлеан Сэйнтс»

2011 «Грин Бэй Пэкерз»
2012 «Нью-Йорк Джайентс»
2013 «Балтимор Рэйвенс»
2014 «Сиэтл Сихокс»

Шабуылдаушының командасы беруші (боулер), «күзет-
ші» және 9 алаң ойыншыларынан тұрады. Ұпай жинау
үшін қорғанушылар мүмкіндігінше көбірек жүгіріп орын
ауыстыруға, ал шабуылдаушылар – қорғанушыларды

ойын­­нан шығарып жіберуге тырысады. Бір қақпашадан
екінші қақпашаға көп жол салған команда жеңіске жетеді.
Допты беру, соғу және ұпайды есептеу
Бір қақпашада тұрып, боулер қарсы қақпаға алты рет

лақтырғаннан кейін алаңдағы өз позициясына қайтып
оралады. Мұнан кейінгі боулер басқа қақпаға алты рет
лақтырады.
Ұрғыш – ағаштан жасалған, резеңке сапты – ұзын-

дығы 3 фут 2 дюймнен (96,5 см) және жалпақтығы 4,25
дюймнен (10,8 см) аспауы керек. Бэтсмен мен «күзетші»
аяқтарына арнайы қалқанша киеді. Крикеттің добы
қызыл түсті былғары, бірнеше тігіс жүргізілген, салмағы

5,5-тен 5,75 унция (156-дан 163 грамға дейін).
Жарақаттан сақтану үшін,
бэтсмендердің көбі қалқаны бар
дулыға мен жұмсақ астарлы

Егер доп жерге тимей ойын алаңының шекарасынан
асып кетсе, онда кері соғушы алты рет өткізді деп санала-
ды, онда оған қақпалардың ортасында жүгірмеуіне бола-
ды. Егер доп алаңның шетіне шығып кетпей жерге тисе,

бэтсмен төрт рет өткізді деп есептеледі.
Лақтыру техникасы барынша сан алуан. Тәжірибелі
боулерлердің допты беру шеберлігі сондай, ұшып келе
жатқан доп бағытын өзгертіп, кері соғуға мүмкіндік бер-

мейді. Сондықтан допты қабылдаудың да ерекше техни-
касы ойластырылған. Жақсы бэтсмендер ұрғышты көлбеу
қойып, допты оп-оңай «үйіріп» әкетеді.
Бэтсмен допты ұрғаннан кейін немесе доп ойында

болған кезде қорғанушылар қарсы қақпаға жүгіріп жетіп,
орын ауыстыра алса, команда бір жол өтті деп саналады.
Крикет добын
негізінен мына сурет-

тегідей етіп ұстай-
ды. Доптың ыршуы
немесе ұшу траекто-
риясы күтпегендей

болуы үшін боулер-
лер допты әртүрлі
ұстайды.

Бэтсменді қайтіп «сындыруға» болады
Арбитр допты кері соғушыны алаңнан мына жағдай-
ларда шығарып жібереді:

ру кезінде қақпашаны ұрғышпен немесе денесімен қағып
кетіп құлатса;

қақпаша ауыстырған кезде қақпашаға тиіп кетсе не құла-
тып кетсе;

қақпашаны бұзып кетсе.
Крикетке ар-
налған бәтеңкенің
табаны тікенек

не резеңке болуы
керек.

Бейсболды тоғыз адамнан тұратын екі команда ой-
найды.Олардың әрқайсысы кезек-кезек бірде шабуылдау­
шы, бірде қорғанушы болады. Ең көп толық жүгіріс жа-
саған команда жеңімпаз болады. Команда шабуылдаушы

болғанда алаңда оның бір ғана ойыншысы – соққыгер ғана
болады. Оның мақсаты – допты ұрғыштың көмегімен тар-
тып алып, базаға дейін жүгіріп жету керек. Қарсыласта-
ры соққыгерді барлық рұқсат етілген әдістерді пайдала-

нып, ойыннан шығаруға тырысады. Мысалы, ұшып келе
жатқан допты қағып алу немесе базаға қарай соққыгер
жетпей қарсыласының үш соққыгерін шығарып жібере
алса, онда өздері шабуылдаушы болады.

Пластик ду-
лыға ойыншының
басын жылдам
ұшып келе жатқан

доптың соққы-
сынан қорғайды.
Кэтчер де дулыға
киіп ойнайды,

бірақ оған қоса
бетперде, көкірек-
ше, тізеқап пен
балтырға қалқан-

ша киеді. Допты
қабылдап алатын
оның арнайы
қақпаны болады.

Мұндай қақпанды
бірінші базаның
ойыншылары да
пайдаланады.

Лақтыру, соққы жасау және жүгіру
Доп беруші (питчер) допты ұру зонасына – үй базасы-
ның үстіндегі соққыгер орналасқан бос жерге лақтыра-
ды. Егер соққыгерге допты тартып әкетудің сәті түссе,

ол ұрғышты жерге тастай салып, бірінші базаға ұмтыла-
ды. Мұндай базалардың саны төртеу, олар ішкі алаң деп
аталатын шаршының төрт бұрышына орналасқан. Егер
соққыгер қарсыластарына өзін тоқтатуға мүмкіндік бер-

мей, төрт базаны да жүгіре аралап өтіп, допты сәттілікпен
тартып ала алса, онда оның командасына бір ұпай сана-
лады.
Соққыгер бірінші, екінші немесе үшінші базаға дей-

ін жүгіріп жетуге кеткенде оның орнын өзінің команда-
сындағы келесі ойыншы басады. Жүгіруші бірінші базаға
зымырап бара жатқанда, осы базаның кез келген басқа
ойыншысы екіншіге жетіп үлгеруі керек. Егер қорғаушы

оны не осы базаны доппен «майламай» (доп тигізу) тұрып
жүгіруші базадағы жастықшаға жанасып үлгерсе, қауіпсіз
жерге жеткен болып саналады.
Бейсбол ойынының шеберлері тек

ағаш ұрғыштарды пайдаланады. Доп тоз-
дан (пробка) жасалады, іші матасқан резең-
кеден ал сыртын жылқының немесе өгіздің
терісімен қаптаған. Доптың салмағы –

5-тен 5,5 унцияға дейін (142-ден 156 г).
Алаңдағы ойыншы қолғабы.

Спорттық есу
Академиялық есу
Спорттың бұл түрінің жарыста-
рына бірден 8 ескекшісі бар қай-

ықтар қатысады. Сонымен бірге
қайықта бағыттаушысы да болуы
мүмкін. Қос ескекті мен жалқы
ескекті қайықтардың бір-бірінен

айырмашылығы бар. Аты айтып
тұрғандай, қос ескекті қайықта
спортшы екі ескекпен, ал жалқы-
да бір ескекпен еседі.

Байдарка мен каноэде есу
Спорттың бұл түрінің негізгі бәйгесі – 500-ден 10 000
метрге дейінгі жарыс пен қатты ағысты өзендерден қатты
шапшаңдықпен жүзіп өту.

Екі кісілік – каноэ
су слаломының
айдынында.
Бұндай жарыстар

байдарка мен жеке
каноэшы үшін де
өткізіледі. Ағысы
баяу өзендерде

өтетін қысқа
қашықтықтағы
жарыстарға бай-
даркалар да, жеке,

екі кісілік және
төрт кісілік каноэ-
шылар да қатыса
алады.

Гольфқа ар-
налған «ит аяқ»
деп аталатын жол.
Алаңқайдағы шұңқы-

рдың дәл орны алы-
стан көрінетіндей
етіп, басында жала-
уы бар ала таяқша-

мен белгіленген.
Гольф
Гольф ойынын доп таяқ (клюшка) және кішкентай доп-
пен ойнайды. Ойынның мақсаты: белгіленген бір жерден

(бастапқы орын) мейлінше аз соққымен (таяқтың допқа әр
тиіп кеткені соққыға саналады) допты шұңқырға түсіру
керек. Гольф алаңының көпшілігінде 18 шұңқыр болады.
Әрбір шұңқыр шөбі қысқа қырқылған тегіс алаңқайдың

ортасында орналасады. Бастапқы орын пен алаңқайдың
арасындағы биік шөпте «кедергісіз жер» жолағы қыр­
қылған. Доп жолындағы әр түрлі кедергілерді: ағаштар,
бұталар, құм, орлар, суларды басып өтуі керек.

Гольф жарыстарының негізгі екі түрі бар. Ірі чемпи-
онаттардың көпшілігінде ұпайға ойнайды (stroke play):
онда турнирде жасалған жалпы соққының санын қо-
сып, соққыны ең аз жасаған ойыншы жеңімпаз атанады.

Ал матчтық (match play) ойындарда қарсыластардың әр
шұңқырға жасаған жеке соққылары есептеледі. Аз соққы
жасаған ойыншы сол шұңқырды жеңген болып саналады,
ал кім көп шұңқыр жеңіп алса, сол жеңімпаз болады.

Бастапқы орын мен шұңқырдың арасы әр түрлі бо-
луы мүмкін. Көп жағдайда ол 100-ден 600 ярдқа дейін-
гі аралықта (90-нан 550 метрге дейін). Сондықтан әрбір
шұң­қырды алуға өзінің белгіленген ұпай саны болады. Ол ­–

­шұңқырды жеңіп алатын аса шебер ойыншының допты
соғу санына сәйкес келеді. Шұңқырға дейінгі қашықтық
қаншалықты алыс болса, оның «бағасы» да соғұрлым қым-
бат болады. Егер ойыншы шұңқырды белгіленгеннен де аз

соққымен жеңіп алатын болса, онда оған қосымша ұпай
есептеледі.
Көп жағдайда гольфты форамен (әлсіз жаққа берілетін
жеңілдік, льгота) жиі ойнайды. Бұл класы әр түрлі спорт­

шылардың мүмкіндігін теңестіреді. Мысалы, жаңа келген
ойыншы – ер адам фора ретінде допқа 24 қосымша соққы,
ал әйел ойыншы 36 соққыға дейін жасауына болады. Ар-
тынан бұлардың саны ойыншының жиған жалпы ұпай са-

нынан шегеріліп тасталады.
Гольф ойыншыла-
ры табанында шеге-
лері бар туфли киеді.

Бұл соққы жасау кезін-
де тайғанамау үшін
керек. Ал қолғап (оңқай
ойыншылар сол қолға

киеді) доп таяқшаны
ұстағанда тайып кет-
пеуі үшін маңызды.

Ойын алаңның ортасында 35 ярдтық белгіден допты
ойынға қосудан басталады. Содан соң командалардың кез
келген ойыншысы қолына доп тиісімен қарсыласының
гол соғылатын сызығынан өтуге тырысады. Допты қолға

ұстап жүгіруге, әріптесіне жалғастыруға, аяғымен тебуге
рұқсат етіледі.
Шабуылдайтын жаққа 10-ярдтық сызыққа жету үшін
төрт рет кезек беріледі (кезек доп «ойыннан тысқары»

қалғанша созылады). Егер осы төрт кезекте команда бел-
гілі межеге жетсе оған қосымша тағы 4 кезек беріледі. Ал
сол төрт кезекте межеге жете алмаса доп қарсыласының
қолына көшеді.

Әдетте шабуылдаушы жақтың ойыншысы үш кезектен
кейін допты аяғымен тебу арқылы қарсыласының алаңы-
ның түп жағына қарай жібереді немесе гол соғуға тыры-
сады.

Ойыншы
­допты алға қарай
тепкен кезде оның
командасы допты

иемдену мүмкін-
дігінен айырыла-
ды, оның есесіне
қарсыластары

тым кейін шегініп
кетеді.

Матч әрқайсысы «айқас сызығынан» басталатын жеке
эпизодтардан тұрады. Айқас кезінде әр командадан кем
дегенде жеті адам бір-бірімен иықтасып қарсыласымен
тіресе қалады. Шабуылдаушы жақтың орталық шабуыл-

шысы допты аяғымен артта тұрған қорғаушыға тастайды.
Қорғаушы өз кезегінде допты бүйірдегі ойыншыға тебеді.
Ол допты ала салып алаң бойымен жан ұшыра жүгіріп
қолындағы допты гол соғатын сызықтан өткізуге тыры-

сады. Бұл үшін 6 ұпай беріледі. Қарсыластың қақпасына
соғылған голге 3 ұпай есептеледі.
Әрбір ойыншы басына маскасы
бар пластикалық дулыға киеді. ­(1)

одан басқа міндетті түрде қорға-
ныш кеудеше мен иықша киеді. (2)
тоқыма футболка, түсі доптың
түсінен басқа болуы керек. (3) кеу-

десінде және арқасында нөмірі. (4),
қабырға мен бүйректі қорғайтын
бастырма. (5), спорт шалбары. (6)
белден төмен қорғайтын құрсау. (7)

санға арналған бастырма. (8) си-
раққа арналған бастырманың сы-
ртынан киілетін гетр. (9) табаны
тісті жеңіл аяқ киім (10), футбол-

дағы номер ойын­шының алаңдағы
орнына сәйкес келуі керек. Алаңның
шеткі жағында жүретін ойыншы-
лардың номері 80 мен 89-ға дейін,

шабуылшылар 70-тен 79-ға дейін,
«күзетшілер» 60-тан 69-ға дейін,
орталық шабуылшылар 50-ден 59-
ға дейін және қорғаушылар 10-нан

Ашық ойын кезінде команда ойын добын сәтті ұру
арқылы немесе ұшып келе жатқан допты (қаңғыма гол)
қақпаға тоқтатпай соғып ұпай жинайды. Екі жағдайда да
командаға үш ұпай есептеледі.

Допты кез келген жаққа қолмен ұстап жүгіруге, аяқпен
алып жүруге болады. Бірақ артқа қарай немесе қақпаға
параллель сызықтардың бойымен ғана басқа ойыншыға
беруге ұрықсат етіледі. Қолында добы бар кез келген

ойын­шыға шабуыл жасауға мүмкіндік беріледі. Шабуыл-
даушы ойыншы қарсыластың доп ұстаған ойыншысы-
ның иығына, беліне, аяғына жабысуына болады. Бірақ
шабуыл кезінде ойын тәртібіне кірмейтін әдіс қолдануға

рұқсат етілмейді. Ойын тәртібі бұзылған жағдайда тәртіп
бұзған ойыншының қимылының қаншалықты жеңіл неме-
се ауыр­лығымен орай еркін доп немесе ойын добын соғуға
тәртіп берілуі мүмкін. Елеусіздеу бұзылған ойын тәртібіне

орай әр командадан сегіз ойыншы қатысатын, «айқас» жа-
сауға тәртіп беріледі.
Үлкен регбиге қатысу үшін әуелі шағын регби ойнап
үйрену керек. Бұл шағын регби 12 жасқа дейінгі балаларға

есептелген. Оған әр командадан 9 ойыншы қатысады.
Регби лигасы
Бұнда регби одағындағыдай әр командадан 15 ойын-
шыдан емес 13 ойыншыдан қатысады. Ұпай да сәл басқа-

ша есептеледі. Сәтті істелген әрекетке (есептеу алаңында
допты жерге тигізу) 3 ұпай, ойын добынан соғылған голге
2 және қаңғыма-голге (ұшып келе жатқан допты тоқтат-
пастан қақпаға соғу) 1 ұпай беріледі.

Регбишілер аяқтарына футбол бут-
силерін немесе қонышы биік арнайы бәтең-
келер кие­ді. Табанындағы арнайы бұдырла-
рының ұшы доғал болуға тиіс.

Ойыншыға қарсыластары шабуыл жасаған кезде әріп-
тестері оны арашалай алады. Сонымен бірге ойыншымыз
допты аяғымен тебуге немесе арт жақта тұрған команда-
лас жолдасына беруге құқы бар. Бұл «допты ойнату» деп

аталады.
Добы бар командаға бұны бес рет қайталауына рұқсат
етіледі. Алтыншы доп және оны ойнау құқы қарсылас ко-
мандаға беріледі. Ойын тәртібі бұзылған жағдайда әр ко-

мандадан 6 ойыншы қатысатын айқас жасауға иә болма-
са айып добын немесе дроп-кик, яғни ұшып келе жатқан
допты соғуға тәртіп беріледі.
• Регби одағы мен Регби лигасының ойыншылары

трикотаж жейде, спорт лыпасын, гетр және бутсы киеді.
Шабуылшылар айқас кезінде құлақтарына зақым келмеу
үшін бастарына орамал тартып алады. Бұдан басқа Регби
ойнаушылардың көпшілігі тістері мен таңдайларын сақтау

Регби Одағы шешімі бойынша халықаралық чемпионаттың
жеңімпаздары
1947 «Уэльс және Англия»
1948 «Ирландия»

1949 «Ирландия»
1950 «Уэльс»
1951 «Ирландия»
1952 «Уэльс»

1953 «Англия»
1954 «Англия, Франция және
Уэльс»
1955 «Франция и Уэльс

1956 «Уэльс»
1957 «Англия»
1958 «Англия»
1959 «Франция»

1960 «Франция және Англия»
1961 «Франция»
1962 «Франция»
1963 «Англия»

1964 «Шотландия және Уэльс»
1965 «Уэльс»
1966 «Уэльс»
1967 «Франция»

1968 «Франция»
1969 «Уэльс»
1970 «Франция»
1971 «Уэльс»

1972 чемпионат өткен жоқ
1973 «Англия, Уэльс, Шотлан-
дия, Ирландия, Франция
1974 «Ирландия»

1975 «Уэльс»
1976 «Уэльс»
1977 «Франция»
1978 «Уэльс»

1980 «Франция
1981 «Франция»
1982 «Ирландия»
1983 «Франция және

Ирландия»
1984 «Шотландия»
1985 «Ирландия»
1986 «Шотландия және

Франция
1987 «Франция»
1988 «Франция және Уэльс»
1989 «Франция»

1990 «Англия»
1991 «Англия»
1992 «Англия»
1993 «Франция»

1994 «Уэльс»
1995 «Англия»
1996 «Англия»
1997 «Франция»

1897 «Бэтли»
1898 «Бэтли»
1899 «Олдхэм»
1900 «Суинтон»

1901 «Бэтли»
1902 «Броутон Рейнджерс»
1903 «Хэлифакс»
1904 «Хэлифакс»

1905 «Уоррингтон»
1906 «Ханслет»
1907 «Уоррингтон»
1908 Ханслет»

1909 «Уэйкфилд тринити»
1910 «Лидс»
1911 «Броутон Рейнджерс»
1912 «Дюзбари»

1913 «Хаддерсфилд»
1914 «Халл»
1915 «Хаддерсфилд»
1916 /19 Кубок ойналмады

1920 «Хаддерсфилд»
1921 «Лейф»
1922 «Рочдейл Хорнетс»
1923 «Лидс»

1924 «Уиган»
1925 «Олдхэм»
1926 «Суинтон»
1927 «Олдхэм»

1928 «Суинтон»
1929 «Уиган»
1930 «Уиднес»
1931 «Хэлифакс»

1932 «Лидс»
1933 «Хаддерсфилд»
1934 «Ханслет»
1935 «Кэстлфорд»

1936 «Лидс»
1937 «Уиднес»
1938 «Селфорд»
1939 «Галифакс»

1940 Кубок не разыгрывался
1941 «Лидс»
1942 «Лидс»
1943 «Дьюсберин»

1944 «Бредфорт Нортен»
1945 «Хаддерсфилд»
1946 «Уэйкфилд Нортен»
1947 «Бредфолд Нортен»

1948 «Уиган»
1949 «Бредфолд Нортен»
1951 «Уиган»
1952 «Уоркингтон Таун»

1953 «Хаддерсфилд»
1954 «Уаррингтон»
1955 «Барроу»
1956 «Сент-хеленс»

1957 «Лидс»
1958 «Уиган»
1959 «Уиган»
1960 «Уэйкфилд Тринити»

1961 «Сент-Хеленс»
1962 «Уэйфилд Тринити»
1963 «Уэйкфилд Тринити»
1964 «Уиднес»

1965 «Уиган»
1966 «Сент-Хеленс»
1967 «Фезерстоун Роверс»
1968 «Лидс»

1969 «Каслфорд»
1970 «Касфорд»
Регби лигасының «Кубокқа шақырылған» жеңімпаздары

1971 «Лей»
1972 «Сент-Хеленс»
1973 «Фезерстоун Роверс»
1974 «Уаррингтон»

1976 «Сент-Хеленс»
1977 «Лидс»
1978 «Лидс»
1979 «Уиднес»

1980 «Хул Кингстон Роверс»
1981 «Уиндес»
1982 «Хул Кингстон Роверс»
1983 «Фезерстоун Роверс»

1984 «Уиднес»
1985 «Уиган»
1986 «Каслфорд»
1987 «Галифакс»

1988 «Уиган»
1989 «Уиган»
1990 «Уиган»
1991«Уиган»

1992 «Уиган»
1993 «Уиган»
1994 «Уиган»
1995 «Уиган»

1996 «Сент-Хеленс»
1997 «Сент-Хеленс»
1998 «Шеффилд Иджлз»
1999 «Лидс»

2000 «Бредфорд»
2001 «Сент-Хеленс»
2002 «Уиган»
2003 «Бредфорд»

2004 «Сент-Хеленс»
2005 «Халл»
2006 «Сент-Хеленс»
2007 «Сент-Хеленс»

2008 «Сент-Хеленс»
2009 «Уоррингтон»
2010 «Уоррингтон»
2011 «Уиган»

2012 «Уоррингтон»
2013 «Уиган»
2014 «Лидс»

1990 «Динамо» (Мәскеу)
1991 «Динамо» (Мәскеу)
1992 «Динамо» (Мәскеу)
1993 «Динамо» (Мәскеу)

1994 «Лада» (Тольятти)
1995 «Динамо» (Мәскеу)
1996 «Лада» (Тольятти)
1997 «Локомотив» (Ярославль)

1998 «Ак Барс» (Казань)
1999 «Металлург» (Магнитогорск)
2000 «Динамо» (Мәскеу)
2001 «Металлург» (Магнитогорск)

2002 «Локомотив» (Ярославль)
2003 «Локомотив» (Ярославль)
2004 «Авангард (Омск)
2005 «Динамо» (Мәскеу)

2006 «Ак Барс» (Казань)
2007 «Металлург» (Магнитогорск)
2008 «Салават Юлаев» (Уфа)
2009 «Ак Барс» (Казань)

2010 «Ак Барс» (Казань)
2011 «Салават Юлаев» (Уфа)
2012 «Динамо» (Мәскеу)
2013 «Динамо» (Мәскеу)

2014 «Металлург» (Магнитогорск)
Хоккейден КСРО және Ресей чемпион командалары

1924 Канада
1928 Канада
1930 Канада
1931 Канада

1934 Канада
1935 Канада
1936 Ұлыбритания
1937 Канада

1939 Канада
1947 Чехословакия
1950 Канада
1951 Канада

1952 Канада
1953 Швеция

1957 Швеция
1958 Канада
1959 Канада

1961 Канада
1962 Швеция

1976 Чехословакия
1977 Чехословакия

1991 Швеция
1992 Швеция
1993 Россия
1994 Канада

1995 Финляндия
1996 Чехия
1997 Канада
1998 Швеция

1999 Чехия
2000 Чехия
2001 Чехия
2002 Словакия

2003 Канада
2004 Канада
2005 Чехия
2006 Швеция

2007 Канада
2008 Ресей
2009 Ресей
2010 Чехия

2011 Финляндия
2012 Ресей
2013 Швеция
2014 Ресей

1924 Канада
1928 Канада
1932 Канада
1936 Ұлыбритания

1948 Канада
1952 Канада

1994 Швеция
1998 Чехия
2002 Канада
2006 Швеция

2010 Канада
2014 Канада
Олимпиада ойындарының чемпиондары

1992/93 «Торпедо» (Усть-Каменогорск)
1993/94 «Торпедо» (Усть-Каменогорск)
1994/95 «Торпедо» (Усть-Каменогорск)
1995/96 «Торпедо» (Усть-Каменогорск)

1996/97 «Торпедо» (Усть-Каменогорск)
1997/98 «Торпедо» (Усть-Каменогорск)
1998/99 «Булат» (Темиртау)
1999/00 «Торпедо» (Усть-Каменогорск

2000/01 «Казцинк-Торпедо» (Усть-Каменогорск)
2001/02 «Казцинк-Торпедо» (Усть-Каменогорск)
2002/03 «Казцинк-Торпедо» (Усть-Каменогорск)
2003/04 «Казцинк-Торпедо» (Усть-Каменогорск)

2004/05 «Казцинк-Торпедо» (Усть-Каменогорск)
2005/06 «Казахмыс» (Караганда)
2006/07 «Казцинк-Торпедо» (Усть-Каменогорск)
2007/08 «Барыс» (Астана)

2008/09 «Барыс» (Астана)
2009/10 «Сары-Арка» (Караганда)
2010/11 «Бейбарыс» (Атырау)
2011/12 «Бейбарыс» (Атырау)

2012/13 «Ертис-Павлодар» (Павлодар)
2013/14 «Ертис-Павлодар» (Павлодар)
Хоккейден Қазақстан чемпион командалары

1918 «Торонто»
1919 чемпионат тұмау індетіне
байланысты аяқталмады
1920 «Оттава Сенаторс»

1921 «Оттава Сенаторс»
1922 «Торонто Сент-Пэтс»
1923 «Оттава Сенаторс»
1924 «Монреаль Канадиенс»

1925 «Виктория Каугарс»
1926 «Монреаль Марунс»
1927 «Оттава Сенаторс»
1928 «Нью-Йорк Рейнджерс»

1929 «Бостон Брюинз»
1930 «Монреаль Канадиенс»
1931 «Монреаль Канадиенс»
1932 «Торонто Мэпл Лифс»

1933 «Нью-Йорк Рейнжерс»
1934 «Чикаго Блэкхокс»
1935 «Монреаль Марунс»
1936 «Детройт Ред Уингз»

1937 «Детройт Ред Уингз»
1938 «Чикаго Блэкхокс»
1939 «Бостон Брюинз»
1940 «Нью-Йорк Рейджерс»

1941 «Бостон Брюинз»
1942 «Торонто Мэпл Лифс»
1943 «Детройт Ред Унингз»
1944 «Монреаль Канадиенс»

1945 «Торонто Мэпл Лифс»
1946 «Монреаль Канадиенс»
1947 «Торонто Мэпл Лифс»
1948 «Торонто Мэпл Лифс»

1949 «Торонто Мэпл Лифс»
1950 «Детройт Ред Унингз»
1951 «Торонто Мэпл Лифс»
1952 «Детройт Ред Унингз»

1953 «Монреаль Канадиенс»
1954 «Детройт Ред Унингз»
1955 «Детройт Ред Унингз»
1956 «Монреаль Канадиенс»

1957 «Монреаль Канадиенс»
1958 «Монреаль Канадиенс»
1959 «Монреаль Канадиенс»
1960 «Монреаль Канадиенс»

1961 «Чикаго Блэкхокс»
1962 «Торонто Мэпл Лифс»
1963 «Торонто Мэпл Лифс»
1964 «Торонто Мэпл Лифс»

1965 «Монреаль Канадиенс»
1966 «Монреаль Канадиенс»
1967 «Торонто Мэпл Лифс»
1968 «Монреаль Канадиенс»

1969 «Монреаль Канадиенс»
1970 «Бостон Брюинз»
1971 «Монреаль Канадиенс»
1972 «Бостон Брюинз»

1973 «Монреаль Канадиенс»
1974 «Филадельфия Флайерс»
1975 «Филадельфия Флайерс»
1976 «Монреаль Канадиенс»

1977 «Монреаль Канадиенс»
1978 «Монреаль Канадиенс»
1979 «Монреаль Канадиенс»
1980 «Нью-Йорк Рейджерс»

1981 «Нью-Йорк Рейджерс»
1982 «Нью-Йорк Рейджерс»
1983 «Нью-Йорк Рейджерс»
1984 «Эдмонтон Ойлерс»

1985 «Эдмонтон Ойлерс»
1986 «Монреаль Канадиенс»
Ұлттық хоккей лигасының чемпиондары —
Стэнли иегерлері

1987 «Эдмонтон Ойлерс»
1988 «Эдмонтон Ойлерс»
1989 «Калгари Флэмс»
1990 «Эдмонтон Ойлерс»

1991 «Питтсбург Пингвинз»
1992 «Питтсбург Пингвинз»
1993 «Монреаль Канадиенс»
1994 «Нью-Йорк Рейджерс»

1995 «Нью-Йорк Рейджерс»
1996 «Колорадо Эваланч»
1997 «Детройт Ред Уингз»
1998 «Детройт Ред Уингз»

1999 «Даллас Старз»
2000 «Нью-Джерси Девилз»
2001 «Колорадо Эвеланш»
2002 «Детройт Ред Уингз»

2003 «Нью-Джерси Девилз»
2004 «Тампа Бэй Лайтнинг»
2005 «Локаут»
2006 «Каролина Харрикейнз»

2007 «Анахайм Дакс»
2008 «Детройт Ред Уингз»
2009 «Питтсбург Пингвинз»
2010 «Чикаго Блэкхокс»

2011 «Бостон Брюинз»
2012 «Лос-Анджелес Кингз»
2013 «Чикаго Блэкхокс»
2014 «Лос-Анджелес Кингз»

Атты үшсайыс
Кедергілерден секіру – атты үшсайыстың финалдық
бөлігі. Бұған дейін спортшы-шабандоздар жорға сайысы
мен дала сынынан өтеді. Жорға жүрісі кезінде ат пен ша-

бандоз бірін-бірі үнсіз түсініп, аттың әр қимылы мен аяқ
алысы жарасым тауып, үйретілген және талапты бұлжыт-
пай орындайтын зеректігімен ерекшеленеді.
Дала сынағының ішіне мыналар кіреді: екі салалы жол-

мен және ұзындығы 16-дан 20 шақырымға дейінгі жолмен
жарыс, үш шақырымдық стипль-чейс (кедергілер арқылы
жарысу), тік құлама үймеден өту, сулы кедергіден өту,
ағаш және кірпіш дуалдан секіру сияқты кедергілер бар.

Ұзындығы 7-8 шақырым ойлы-қырлы жерлерден өтетін
кросс.

Кейбір ат жарыстарында секіріп өтудің сапасы ғана
есепке алынады, ал екінші бір жарыста бағдарламаны
орындауға кеткен уақыт маңызды. Жарыстардың үшінші
бір түрінде сәйгүлік бірінші раундта қатені көп жіберген-

діктен айып ұпайын көп алады, ал соңғы айналымда бәй-
геден алдына жан салмайды. Кім аз айып ұпайын алып,
уақыттан ұтса, сол шабандоз жеңімпаз атанады. Кейбір ат
жарыстарында жіберілген қателікті айып секундына қо-

сады, ал кейін жалпы кеткен уақыттың ішіне қосады. Сон-
дықтан да жеңімпаз болып ең жүйрік ат мінген спортшы
емес, ең аз уақыт жұмсаған шабандоз аталады. Ат спор-
тында ең басты жарыс – Олимпиада, әлем Кубогы үшін

чемпионат және ұлттар Кубогы.
Дуалдан секірер алдында аттың қалпы мен шабандоздың өзін ұстауы.

уырынымен түсіріп, 30 секундтай басып жатса, палуанға
ұпай беріледі. Бұл әдістердің кез келгені ең жоғарғы баға
иппон алуына мүмкіндігі бар. Бұл таза жеңіс болып есеп-
теледі.

Каратэ жекпе-жегінде спортшы аяқ-қолымен тез қи-
мылдап, қарсыласының кеудесіне, арқасына, беті мен ба-
сына соққылар жасайды. Бірақ бұл соққылардың барлығы
тиер-тимес болып жеңіл жасалады. Ойын тәртібінің бұзыл-

мауын төреші бақылап тұрады.
Кэндода жекпе-жекке шыққан спортшылар арнайы
«сауыт» киім киіп, бамбуктен жасалған синай деп атала-
тын қылышпен сайысады. Ұпай самайға, кеудеге және

білекке тигізген соққылар үшін, сонымен бірге қарсы-
ластың тамағына қылыштың ұшы тисе де ұпай беріледі.
Жекпе-жектің бұл түрінде аяқпен тез қимылдау маңызды
рөл атқарады.

Айкидо жекпе-жегінде палуан қарсыласының соққы-
сынан сытылып шығып, жағаласа кетіп, оны тепе-теңдігі-
нен айыру арқылы өзі шабуылға көшеді.
Джиу-джитсу жекпе-жегі де осы принципті ұстанады.

Бұл күресте бәрін жойқын қара күш емес, ептілік пен қулық
шешеді. Спортшылар алдамшы қимылдар мен техника-
лық әдістерді молынан қолданады. Бұның бәрі қарсылас­
тың шабуылын әлсіретіп, оның мүмкіндігін азайтады да

жеңіске жетеді.
Дзюдо күресінде
палуанның әдіс қол-
дану шеберлігі мен

тежеп тұру мүмкін-
дігі есептеледі.

гілі мөлшерде жебе жібереді. Ерлер үшін 90, 70, 50 және
30 метр, әйелдер үшін 70, 60, 50 және 30 метр. Алайда
Олимпиада ойындары мен әлем біріншіліктерінің негізгі
принципі – әлсіз ойыншы ойыннан шығып қалады. Ерлер

үшін де, әйелдер үшін де командалық және жеке сайыс­
тар өткізіледі. Әдетте елдің құрама командасы үш адам-
нан тұрады.
Садақ атуға арналған нысана есілген сабаннан жасалған ортасы

жерден 1,3 м биікте тұратын қалқанға немесе тұғырға бекітіледі.
Нысанаға бес түрлі қою бояумен боялған дөңгелене сызылған қағаз
жапсырылады. Әр шеңбердің сыртқы және ішкі аймағы бар жебенің
қай аймаққа тиюі ұпайдың санын білдіреді. Сыртқы аймаққа тисе,

1 ұпай, ішкі аққа тисе, 2 ұпай, тағы сол сияқты, ең ортадағы алты
аймаққа тиізген садақшы 10 ұпай алады.
Нысананы атуға арналған қазіргі үлкен садақ
пен жебенің негізгі бөлшектері.

Шарды қарсыласқа өткізер кезде ойыншы оны (шар-
ды) сол қолымен алып, шамамен 16-18 сантиметрдей
биіктікте ауаға лақтырады да ракеткасымен соғады.
Шар әуелі столдың ойыншы жақ бөлігіне тиіп, ұшып

барып тордың арғы жағына өтіп, келесі беттегі столға
тиіп ұшуы керек. Сол кезде барып қарсыласы шарды
кері қайтаруға мүмкіндік алады. Қарсылас ұшып кел-
ген шарды кері соққанда торға тигізбей, келесі беттің

столына екі рет тимеуі немесе столға тиместен тордың
арғы жағына өтпеуі керек және ұшып келе жатқан
шарды столға тимей тұрып кері қайтаруға болмайды.
Партияда кім бірінші 21 ұпай жинаса, сол жеңімпаз

атанады. Ал есеп 20:20 болып
тұрса, ойын кім бірінші 2 ұпай
жинағанша созылады. Жеңіске
жету үшін матч 3 немесе 5 пар-

тияға созылады.
Ойыншылардың бірі қателескенше шарды тез екі жаққа ұра береді.
Қателескен ойыншы ұпай жоғалтады. Кәдуілгі қателер: шар тордан
өтпей қалады; ойыншы шарды ракеткамен соға алмай, мүлт кетеді;

соққан шары столдың қарсылас жақ бетіне тимей кетеді; шарды
столға тимей тұрып соғып жібереді.

дың біреуі алтауының бәрін жеңсе) алты геймге дейін
барады.
Басқаша жағдайда ойын жүйесі ойыншылардың
біреуі екі геймді артық жеңгенге дейін созылады. Мы-

салы, 6:4 есебіне дейін егер ойын барысында есеп 6:6
болса, онда біреуі жеңіске жету үшін «тай-брейк» ой-
найды. Осы қосымша геймде жеңіске жеткен жеңімпаз
7:6 есебімен сәтті жеңген болып есептеледі.

Матчта жеңіске жету үшін ерлер 5 есепке, әйелдер
3 есепке дейін ойын өткізеді.
Теннистегі соққылар
Теннистің көптеген соққылары доп ұшып келген

жерге тиіп, қайта көтерілгенде орындалады. Мысалы,
маятниктің қимылына ұқсайтын ұшып келе жатқан
допты мейлінше құлаштай кейін жұмсақ ұрылатын
соққыны «драйв» деп атайды. Ең бастысы – бұндай

Ұшып келе жатқан доп ұру ашық
қолмен (сол кезде алақан допқа қа-
ратылуы тиіс) доп жерге тигенше
орындалады.

соққыға дайындалу үшін дұрыс ыңғайланып, ұшып
келе жатқан доптың бағытын аңғару.
Ұшып келе жатқан допты қайыра соғу үшін тордың
жанына жақын тұрған абзал, сонымен бірге сәттілік

үшін көз қырағы және қимыл шалт болу қажет. Бұл
кезде құлашты қысқа сермеп, өте күшті соққы жаса-
лады. Допты ойынға қосу күшті әрі дәл болып, ұпай
алу үшін көп жаттығу және тәжірибе қажет. Теннистің

хас шебері ұшып келе жатқан допты қайта соғудың
әдісін жақсы білуге тиіс. Бұндай соққы «смэш» деп
аталады. Бұл соққы (бастан асыра көтерілген ракетка-
мен жоғарыдан төмен қарай ұру) допты ойынға қосуға

ұқсайды және әуемен ұшып
келе жатқан допты (свечаны)
қайтаруға есептелген. Допты
ұрар кезде ойыншы ыңғайла-

на тұрып, аяғын дұрыс қоя
білуі қажет.
Соққылардың бұдан басқа
да түрлері бар: «маңдай» (не-

месе свеча) ұшып келе жатқан
доп зымыраған күйі қарсы-
ластың арт жағынан келіп,
жерге тиер-тиместе қолдағы

ракеткамен қайыра соққан
кезде шыр айнала ұшып,
доп тордың арғы жағындағы
қарсыластың алаңына немесе

тордың түбіне топ ете қала-
ды. Мұндай соққыны қайтару
өте қиынға түседі.
Допты ойынға қосу былай орындалады: ойын-

шы алаң сызығының сыртына тұрады, бірақ алаң-
ның шетінен әрі кетпейді. Содан соң ол допты ба-
сынан асыра лақтырады да ракеткасын құлаштай
сермеп, әуедегі допты бар күшімен ұрады. Доп

тордан өткен бойда ойыншы қайтып келуін күтіп,
дайындалады.

Уимблдон чемпиондары (ерлер арасындағы жұптар)
1879 Лоренс Эрскин және Герберт Лоуфорд (Ұлыбрит.)
1880-81 Эрнест және Вильям Реншоу (Ұлыбрит.)
1882 Джон Хартли және Р.Ричардсон (Ұлыбрит.)

1883 К.Гринстед және Уелдон (Ұлыбрит.)
1884-86 Эрнест және Вильям Реншоу (Ұлыбрит.)
1887 П.Боуз-Лайен және Г.Уилберфорс (Ұлыбрит.)
1888-89 Эрнест және Вильям Реншоу (Ұлыбрит.)

1890 Джошуа Пим және Фрэнк Стокер (Ұлыбрит.)
1891 Герберт және Уилфред Бедли (Ұлыбрит.)
1892 Гарри Барлоу және Эрнест Льюис (Ұлыбрит.)
1893 Джоуша Пим және Фрэнк Стокер (Ұлыбрит.)

1894-96 Герберт және Уилфред Бедли (Ұлыбрит.)
1897-1901 Лоренс және Реджиналд Догерти (Ұлыбрит.)
1902 Фрэнк Райсли және Сидни Смит (Ұлыбрит.)
1903-05 Лоренс және Реджиналд Догерти (Ұлыбрит.)

1906 Фрэнк Райсли және Сидни Смит (Ұлыбрит.)
1907 Н.Брукс (Австралия) және Тони Уилдинг (Ж. Зеландия)
1908 Мэджор Ричи (Ұлыбрит.) және Тони Уилдинг (Ж. Зеландия)
1909 Артур Гор және Ропер Баррет (Ұлыбрит.)

1910 Мэджор Ричи (Ұлыбрит.) және Тони Уилдинг (Ж. Зеландия)
1911 Макс Декюжи және Андрэ Гобер (Франция)
1912-13 Чарльз Диксон және Ропер Баррет (Ұлыбрит.)
1914 Н.Брукс (Австралия) және Тони Уилдинг (Ж. Зеландия)

1919 О’ Хара Вуд және Р.Томас (Австралия)
1920 К.Гарленд және Р.Уильямс (АҚШ)
1921 Ренфолд Лайсет және Макс Вуснам (Ұлыбрит.)
1922 Дж. Андерсен (Австралия) және Р.Лайсет (Ұлыбрит.)

1923 Лесли Годфри және Р.Лайсет (Ұлыбрит.)
1924 Ф.Хантер және В.Ричардс (АҚШ)
1925 Жан Боротра және Рене Лакост (Франция)
1926 Жак Брюньо және Анри Коше (Франция)

1927 Фрэнк Хантер және Билл Тилден (АҚШ)
1928 Жак Брюньо және Анри Коше (Франция)
1929-30 Уильям Аллисон және Джон ван Рин (АҚШ)
1931 Джордж Лотт және Джон ван Рин (АҚШ)

1932-33 Жан Боротра және Рене Лакост (Франция)
1934 Джордж Лотт және Лестер Стэфен (АҚШ)
1935 Джек Кроуфорд және Адриан Квист (Австралия)
1936 Пэт Хьюз және Реймонд Таки (Ұлыбрит.)

1937-38 Доналд Бадж және Джин Мако (АҚШ)
1939 Эллвуд Кук және Бобби Ригз (АҚШ)
1946 Том Браун және Джек Крамер (АҚШ)
1947 Боб Фалкенберг және Джек Крамер (АҚШ)

1948 Джон және Фрэнк Седгман (Австралия)
1949 Рикардо Гонзалес және Фрэенк Паркер (АҚШ)
1950 Джон Бромвич және Адриан Квист (Австралия)
1951-52 Кен Макгрегор және Фрэнк Седгман (Австралия)

1954-54 Рекс Хартвиг және Мервин Роуз (Австралия)
1955 Рекс Хартвиг және Мервин Роуз (Австралия)
1956 Лью Хоуд және Кен Роузволл (Австралия)
1957 Гарднар Муллой және Бадж Пэтти (АҚШ)

1958 Свен Дэвидсон және Ульф Шмид (Швеция)
1959 Рой Эмерсон және Нил Фрейзер (Австралия)
1960 Р.Осуна (Мексика) және Д.Релстон (АҚШ)
1961 Рой Эмерсон және Нил Фрейзер (Австралия)

1962 Боб Хьюит (ОАР) және Фред Столл (Австралия)
1963 Рафаэль Осуна және Антонино Палафок (Мексика)
1964 Боб Хьюит (ОАР) және Фред Столл (Австралия)
1965 Джон Ньюкомб және Тони Рок (Австралия)

1966 Кен Флетчер және Джон Ньюкомб (Австралия)
1967 Боб Хьюит және Фру Макмиллан (ОАР)
1968-70 Джон Ньюкомб және Тони Рок (Австралия)
1971 Рой Эмерсон және Род Лавер (Австралия)

1972 Боб Хьюит және Фру Макмиллан (ОАР)
1973 Джимми Коннорс (АҚШ) және И.Настаси (Румыния)
1974 Джон Ньюкомб және Тони Рок (Австралия)
1975 В.Герулайтис және С.Мейер (АҚШ)

1976 Б.Готтфрид (АҚШ) және Р.Рамирес (Мексика)
1977 Росс Кейс және Джефф Мастерс (Австралия)
1978 Боб Хьюит және Фру Макмиллан (ОАР)
1979 Питер Флеминг және Джон Макенрой (АҚШ)

1980 Пит Макнамара және Пол Макнами (Австралия)
1981 Питер Флеминг және Джон Макенрой (АҚШ)
1982 Пит Макнамара және Пол Макнами (Австралия)
1983-84 Питер Флеминг және Джон Макенрой (АҚШ)

1985 Г.Гюнтардт (Швейцария) және Б.Тароци (Венгрия)
1986 Йоаким Нюстрём және Матс Виландер (Швеция)
1987-88 Кен Флеч және Роберт Сегюсо (АҚШ)
1989 Дж. Фиржералд (Австралия) және Ярюд (Швеция)

1990 Рик Лич және Джим Пью (АҚШ)
1991 Дж. Фиржералд (Австралия) және Ярюд (Швеция)
1992 Джон Макенрой (АҚШ) және Михель Штих (Германия)
1993-97 Марк Вудфорд және Тодд Вудбридж (Австралия)

1998 Паул Хархёйс және Якко Элтинг (Нидерланды)
1999 Махеш Бхупати және Леандер Паес (Индия)
2000 Марк Вудфорд және Тодд Вудбридж (Австралия)
2001 Дональд Джонсон және Джаред Палмер (АҚШ)

2002-2004 Йонас Бьоркман (Щвеция) және Тодд Вудбридж (Австралия)
2005 Уэсли Муди (ОАР) және Стивен Хасс (Австралия)
2006 Боб Брайан және Майк Брайан (АҚШ)
2007 Арно Клеман және Микаэль Льодра (Франция)

2008-2009 Даниэль Нестор (Канада) және Ненад Зимонич (Сербия)
2010 Юрген Мельцер (Австрия) және Филипп Печнер (Германия)
2011 Боб Брайан және Майк Брайан (АҚШ)
2012 Джонатон Маррей (Ұлыбрит.) және Фредерик Нильсен (Дания)

2013 Боб Брайан және Майк Брайан (АҚШ)
2014 Вашек Поспишил (Канада) және Джек Сок (АҚШ)

1877 Спенсер Гор (Ұлыбрит.)
1878 Фрэнк Хэдлоу (Ұлыбрит.)
1879 Джон Хартли (Ұлыбрит.)
1880 Джон Хартли (Ұлыбрит.)

1881 Вильям Реншоу (Ұлыбрит.)
1882 Вильям Реншоу (Ұлыбрит.)
1883 Вильям Реншоу (Ұлыбрит.)
1884 Вильям Реншоу (Ұлыбрит.)

1885 Вильям Реншоу (Ұлыбрит.)
1886 Вильям Реншоу (Ұлыбрит.)
1887 Герберт Лоуфорд (Ұлыбрит.)
1888 Эрнест Реншоу (Ұлыбрит.)

1889 Вильям Реншоу (Ұлыбрит.)
1890 Уилоби Гамильтон
(Ұлыбрит.)
1891 Уилфред Бедли (Ұлыбрит.)

1892 Уилфред Бедли (Ұлыбрит.)
1893 Джошуа Пим (Ұлыбрит.)
1894 Джошуа Пим (Ұлыбрит.)
1895 Уилфред Бедли (Ұлыбрит.)

1896 Гарольд Махони (Ұлыбрит.)
1897-90 Реджиналд Догерти
(Ұлыбрит.)
1901 Артур Гор (Ұлыбрит.)

1902 Лоренс Догерти (Ұлыбрит.)
1903 Лоренс Догерти (Ұлыбрит.)
1904 Лоренс Догерти (Ұлыбрит.)
1905 Лоренс Догерти (Ұлыбрит.)

1906 Лоренс Догерти (Ұлыбрит.)
1907 Норман Брукс (Австралия)
1908-1909 Артур Гор (Ұлыбрит.)
1910 Тони Уилдинг (Ж.Зеландия)

1911 Тони Уилдинг (Ж.Зеландия)
1912 Тони Уилдинг (Ж.Зеландия)
1913 Тони Уилдинг (Ж.Зеландия)
1914 Норман Брукс (Австралия)

1919 Джералд Паттерсон
(Австралия)
1920 Билл Тилден (АҚШ)
1921 Бил Тилден (АҚШ)

1922 Джеральд Паттерсон
(Австралия)
1923 Уильям Джонсон (АҚШ)
1924 Жан Боротра (Франция)

1925 Рене Лакост (Франция)
1926 Жан Боротра (Франция)
1927 Анри Коше (Франция)
1928 Рене Лакост (Франция)

1929 Анри Коше (Франция)
1930 Билл Тилден (АҚШ)
1931 Сидни Вуд (АҚШ)
1932 Эллсуорф Вайнс (АҚШ)

1933 Джек Кроуфорд (Австралия)
1934 Фред Перри (Ұлыбрит.)
1935 Фред Перри (Ұлыбрит.)
1936 Фред Перри (Ұлыбрит.)

1937 Доналд Бадж (АҚШ)
1938 Доналд Бадж (АҚШ)
1939 Бобби Риггз (АҚШ)
1946 Ив Петра (Франция)

1947 Джек Крамер (АҚШ)
1948 Боб Фалкенберг (АҚШ)
1949 Тед Шредер (АҚШ)
1950 Бадж Пэтти (АҚШ)

1951 Дик Севитт (АҚШ)
1952 Фрэнк Седгман (Австралия)
1953 Вик Сейксас (АҚШ)
1954 Ярослов Дробный (Египет)

1955 Тони Траберт (АҚШ)
1956 Лью Хоуд (Австралия)
Уимблдон жарысының жеңімпаздары
(жекелей сайыс)

1957 Тони Траберт (АҚШ)
1958 Эшли Купер (Австралия)
1959 Алекс Олмедо (АҚШ)
1960 Нил Фрейзер (Австралия)

1961 Род Лавер (Австралия)
1962 Род Лавер (Австралия)
1963 Чак Маккинли (АҚШ)
1964 Рой Эмерсон (Австралия)

1965 Рой Эмерсон (Австралия)
1966 Мануэль Сантана (Мексика)
1967 Джон Ньюкомб (Австралия)
1968 Род Лавер (Австралия)

1969 Род Лавер (Австралия)
1970 Джон Ньюкомб (Австралия)
1971 Джон Ньюкомб (Австралия)
1972 Стен Смит (АҚШ)

1973 Ян Кодес (Чехословакия)
1974 Джимми Коннорс (АҚШ)
1975 Артур Эш (АҚШ)
1976 Бьёрн Борг (Швеция)

1977 Бьёрн Борг (Швеция)
1978 Бьёрн Борг (Швеция)
1979 Бьёрн Борг (Швеция)
1980 Бьёрн Борг (Швеция)

1981 Джон Макенрой (АҚШ)
1982 Джимми Коннорс (АҚШ)
1983 Джон Макенрой (АҚШ)
1984 Джон Макенрой (АҚШ)

1985 Борис Беккер (ГФР)
1986 Борис Беккер (ГФР)
1987 Пэт Кэш (Австралия)
1988 Стефан Эдберг (Швеция)

1989 Борис Беккер (ГФР)
1990 Стефан Эдберг (Швеция)
1991 Михаэль Штих (Германия)
1992 Андре Агасси (АҚШ)

1993 Пит Сампрас (АҚШ)
1994 Пит Сампрас (АҚШ)
1995 Пит Сампрас (АҚШ)
1996 Ричард Крайчек

(Голландия)
1997 Пит Сампрас (АҚШ)
1998 Пит Сампрас (АҚШ)
1999 Пит Сампрас (АҚШ)

2000 Пит Сампрас (АҚШ)
2001 Горан Иванишевич
(Хорватия)
2002 Ллейтон Хьюитт (Австралия)

2003 Роджер Федерер
(Швейцария)
2004 Роджер Федерер
(Швейцария)

2005 Роджер Федерер
(Швейцария)
2006 Роджер Федерер
(Швейцария)

2007 Роджер Федерер
(Швейцария)
2008 Рафаэль Надаль (Испания)
2009 Роджер Федерер

(Швейцария)
2010 Рафаэль Надаль (Испания)
2011 Новак Джокович (Сербия)
2012 Роджер Федерер

(Швейцария)
2013 Энди Маррей (Ұлыбрит.)
2014 Новак Джокович (Сербия)

Партияны (геймді) кім бірінші болып 9 ұпай жина-
са, сол жеңіспен аяқтайды. Жарыс бес геймде жеңіске
жеткенше созылады.
Сквошқа арналған ракетканың ұзындығы 68,5

см, жалпақтығы 21,5 см.
Сквош ойнағанда ки-
етін аяқ киім кортта із
қалдырмауы тиіс.

Сквошқа арналған доптың салмағы 23,3-
тен 24,6 г-ға дейін болады, доп резеңкеден
немесе синтетикалық қоймалжыңнан (бутил-
ден) жасалады; қандай материалдан жасалуы-

на қарай доптың серпіні де әр түрлі бола-
ды. Әрбір доп оның серпінділігіне байланысты
түрлі-түсті белгімен таңбаланады.
С к в о ш т а ғ ы

соққылардың көпшілігі
құлашпен емес, білек-
тің күшімен жасалады.
Ойын­шылар бір-бірі-

не кедергі келтірмеуі
керек, яғни денесімен
допты көлегейлеуге,
қарсылас­қа

кедергі
келтіруге болмайды,
сондай-ақ

олардың
әрқайсысы

допты
ұруға мүмкіндік беруі
қажет.

Жүзу
Жүзуден жеке біріншілік және командалық жарыс­
тар болады. Жүзушілер белгілі бір қашықтықта бірі-
нен-бірі озу үшін жарысады. Бассейннің жақтауына

бірінші қолы тиген жүзуші жеңімпаз атанады. Жа-
рыстың бағдарламасында жүзудің төрт түрі бар: ер-
кін стильмен, брасспен, баттерфляймен және шалқалай
жүзу. Еркін стильде әрбір жүзуші жүзудің техноло-

гиясын өз бетінше пайдалана алады, ал қалған жүзу
түрлерінде белгіленген тәртіпті сақтау талап етіледі.
Белгіленген тәртіптің сақталуын төрешілер қатаң қа-
дағалайды.

Жарыстар әр түрлі ұзындықтағы су жолдарын-
да өтеді, алайда Олимпиада жарыстарында бассейн-
нің ұзындығы қашанда 50 м. Бассейн сегіз жолша-
ларға бөлінген. Спортшылар жеребе бойынша өздеріне

бұйырған жолшаның бойымен жарысады. Шалқалап
жүзуден басқа жарыстардың бәрінде жүзуді арнайы
дайындалған дүмбектерден секіруден бастайды. Жүзу
қашықтығы 50-ден 1500 метрге дейін.

Мұнарадан секіруде суға дұрыс
ену маңызды. Секіруші табандарын
қиялай, аяқтарының ұшын соза
түсіп, аяқтарын біріктірген күйі

секіруі керек. Суға баспен сүңгуге
болмайды, әуелі қолдарымен суға
кіріп, содан соң бар денесімен сүң-
гиді. Әйтпесе ауыр жарақат алуы

мүмкін.
Суға секіру
Суға секіру жарысының не-
гізгі екі түрі бар: трамплиннен

және мұнарадан секіру.
• Секіру трамплині – бұл 1
немесе 3 метр биіктіктегі сер-
пінді тақтай.

• Секіру мұнарасына қойы-
латын алаңқай 3,5, 7,5 және 10
метр биіктікке қойылады.
Жарыстарда спортшылар мін-

детті бағдарлама бойынша төрт
немесе бес секіруді орындай-
ды, содан соң еркін бағдарлама
бойынша төрттен алтыға дейін

(секірудің саны жарыстың дең-
гейіне қарай болады) секіреді.
Төрешілер әрбір секіруді күр-
делілігіне қарай – ұршықша ай-

налу, ауада дөңгелеу тағы басқа
және осы элементтерді орындау
барысындағы техникасын ескере
отырып бағалайды. Ең көп ұпай

жинаған спортшы жеңімпаз ата-
нады.

Жүзуден ерлер арасындағы әлемдік рекордтар
Жарыс түрі
Көрсетілген
уақыты

Кімге берілгені
Қашан
белгіленгені
50 м еркін

стильмен
100 м еркін
стильмен
200 м еркін

стильмен
400 м еркін
стильмен
800 м еркін

стильмен
1500 м еркін
стильмен
Эстафета 4 х

100 м еркін
стильмен
Эстафета 4 х
200 м еркін

стильмен
100 м арқамен
жүзуде
200 м арқамен

жүзуде
100 м брасспен
жүзуде
200 м брасспен

жүзуде
100 м баттерф-
ляймен жүзуде
200 м баттерф-

ляймен жүзуде
200 м кешенді
жүзуде
400 м кешенді

жүзуде
Эстафета 4 х
100 м кешенді
жүзуде

20,91 с
46,91 с
1 мин 42,00 с
3 мин 40,07 с

7 мин 32,12 с
14 мин 31,02 с
3 мин 08,24 с
6 мин 58,55 с

51,94
1 мин 51,92 с
58,46 с
2 мин 07,01 с

49,82 с
1 мин 51,51 с
1 мин 54,00 с
4 мин 03,84 с

3 мин 27,28 с
Сезар Сьело
(Бразилия)
Сезар Сьело

(Бразилия)
Пауль Бидерм
(Германия)
Пауль Бидерм

(Германия)
Чжан Линь (ҚХР)
Сунь Ян (ҚХР)
АҚШ (М.Фелпс,

Г.Вебер-Гейл,
К.Джонс, Д.Лезак)
АҚШ (М.Ф, Р.Бе-
ренс, Д.Уолтерс,

Р.Лохте)
Аарон Пирсол (АҚШ)
Аарон Пирсол (АҚШ)
Камерон ван дер

Бург (ОАР)
Ахикиро Ямагучи
(Жапония)
Майкл Фелпс (АҚШ)

Майкл Фелпс (АҚШ)
Райан Лохте (АҚШ)
Майкл Фелпс (АҚШ)
АҚШ (А.Пирсол,

Э.Шанто, М.Фелпс,
Д.Уолтерс)
18 желтоқсан
2009 ж.

30 шілде 2009 ж.
28 шілде 2009 ж.
26 шілде 2009 ж.
29 шілде 2009 ж.

04 тамыз 2012 ж.
11 тамыз 2008 ж.
31 шілде 2009 ж.
08 шілде 2009 ж.

31 шілде 2009 ж.
29 шілде 2012 ж.
15 қыркүйек
2012 ж.

01 тамыз 2009 ж.
29 шілде 2009 ж.
28 шілде 2011 ж.
10 тамыз 2008 ж.

Жеңіл атлетиканы спорттың падишасы деп атайды,
ол спортшының жан-жақты жетілуіне жағдай жасай-
ды. Бүгінгі Олимпиаданың арғы тегі болып саналатын
антикалық Олимпиадалық ойындар сияқты жеңіл атле-

тикада спорттың ең көне түрі болып есептеледі.
Қазіргі жеңіл атлетика жарысы, негізінен: жүгіру
(жүгіру және жүру) және техникалық (секіру мен лақты-
ру) болып екі топқа бөлінеді.

Барлық жарыстар стадионда өтеді, тек ұзақ
қашықтыққа жүгіру мен спорттық жүру қала жолда-
рында өтеді. Алайда олардың да сөресі мен мәресі ста-
дионда өтеді. Атлеттердің басым көпшілігі жарыстың

бір немесе екі түріне ғана қатысады, тек кейбіреулері
ғана көп сайысты жүгіру мен техникалық ойындарға
қатысады. Бұндай жарыстар әйелдер үшін жеті сайыс,
ерлер үшін он сайыс деп аталады.

қалып-теп-
кіштер жүгірудің 400 метр
қашықтыққа дейінгі және эста-
фета жарысының алғашқы

мүшесі жүгіргенде пайдаланы-
лады. Олар желаяқтардың жа-
рыс басталғанда аяғын қатты
тіреп, серпіп алуына жағдай жа-

сайды. Сондықтан қалып-тірек-
тер жарыстың хронометражын
жүргізу үшін арнайы приборға
қосылуы мүмкін. Жүгіру қа-

лып теометрден төрешілердің
қолындағы белгі беретін пи-
столеттен ауа­ға ату арқылы
басталады.

Биікке секіруде бел-
гілі бір биіктікке көлденең
қойылған планкаға тимей
қарғу қажет. Жарысқа қа-

тысушы спортшылардың
бәрі белгіленген биіктіктен
секіру керек. Ол үшін әр
секірушіге үш кезек беріледі.

Бұл биік алынғаннан кейін
планка тағы бір мөлшер-
де биіктетіледі. Сөйтіп
ең биік планкадан секірген

секіруші жеңімпаз атанады.
Егер секіруші өзіне беріл-
ген үш кезекте биіктіктен
секіре алмаса ол ойыннан

шығып қалады. Бүгінгі биік-
ке секіруші спортшылардың
көпшілігі «фосбери флон»
(жоғарыдағы сурет) техни-

касын қолданады. Бұл – жү-
гіріп келіп шалқалай секіру.
Бұл стиль тұңғыш рет
осы әдісті қолданған аме-

рикандық жеңіл атлет Дик
Фосберидің құрметіне осы-
лай аталған.

Найза лақтырушы найзаны белгіленген сызыққа дейін жүгіріп
барып лақтырады.
Спорттық

диск
ағаштан немесе пластик-
тен жасалып, темірмен
көмкеріледі. Оның салмағы

ерлер үшін 2 келі, әйелдер
үшін 1 келіден кем болмай-
ды. Ядро – салмағы ер-
лер үшін 7,26 келі, әйелдер

үшін 4 келі болатын темір
шар. Ядроны лақтыр-
майды, ауаға «итереді».
Спорттық балға да –

ядро. Бірақ оның тұтқасы
бар, сымға байланған. Оны
шеңбердің ішінде тұрған
спортшы бірнеше рет ай-

налдырады да қоя береді.
Диск, балға, ядро, найза.

Гимнастика
Гимнастика – сұлу, көркем спорт.
Гимнастика – еркін жаттығулар мен
әр түрлі спорттық снарядтарда жаса-

латын жаттығуларды орындау кезінде
қуатты күшті, әсем қимылды, ептілік пен бейімділікті
көрсететін спорт.
Гимнастикадан өтетін жарыстар төрт түрлі бағдар-

ламамен өтеді: ерлердің және әйелдердің спорттық
гимнастикасы, әйелдердің көркем гимнастикасы және
спорттық акробатика. Олимпиада ойындардың бағдар-
ламасына гимнастиканың жекелеген түрлері енгізіл-

ген. Гимнастшылар Олимпиадалық ойындарда жеке өзі
және команданың құрамында жарысқа қатыса алады.
Ер гимнастшылар кілемдегі еркін жаттығулардан, «ат-
тан», сақиналардан, тірек секіруден, қатар брусьтан

және көлденең салмадан сайысқа түседі.
Әйелдер тірек секіруден, әр түрлі биіктіктегі брусь-
тардан, гимнастикалық дөңбектен және кілемдегі еркін
жаттығудан жарысады.

Көркем гимнастикадан жарыс музыка ырғағымен
гимнастика кілемінің үстінде өтеді. Жаттығуларды
орындау үшін гимнастшылар секіргішті, шеңберді, доп-
ты және таспаны пайдаланады.

Спорттық акробатикадан спортшылар ауада шең-
бер жасап айналады және тепе-теңдікті сақтауды та-
лап ететін нақты жаттығулар жиынтығын орындайды.
Гимнастика спортшыдан аса ептілікті талап етеді, сон-

дықтан да спорттың бұл түрінен көп жағдайда ең жас
гимнастшылар таңқаларлық жеңіске жетеді. Мысалы,
Надя Команечи 14 жасында гимнастикадан Олимпиада
ойындарының жеңімпазы атанды. Ал Балқан елдерінің

ойындарына Грецияның атынан қатысқан гимнастшы
Паскеви Коуианың жасы бар болғаны 9-да болатын.

Шахмат
Шахмат ойыны 1500 жыл бұрын алғаш рет Үн-
дістанда шыққан. Сондықтан шахмат фигуралары үн-
ділік әскер түрін білдіретін (олардың ежелгі аттары

жақша ішінде көрсетіледі). Еуропада бұл ойын орта
ғасырларда пайда болды. Сол кезден бастап фигура-
лардың түрі мен аты өзгерді және олар қазірге дейін
солай аталып жүр. Шахмат ойынын арнайы тақтада

жарысушы екі адам ойнайды. Шахмат ойыншылары-
ның әрқайсысында 16 фигурадан болады. Фигуралар
тақтаға суретте көрсетілгендей етіп тізіледі, ойыншы-
лар кезек-кезек жүріс жасайды, бірінші жүріс – ақ

түстікі. Фигураларды жылжытудың ерекше өз схемасы
(грек сөзі) бар (дөңгелектің ішінде көрсетілгендей).
Ойынның мақсаты – бөтен корольді тұтқынға алу.
Жау жақтың фигурасының орнына өз фигураңды қой-

ып «жеуге» болады. Түсіп қалған фигураларды тақтадан
алып тастайды. Король, қай жақтікі болмасын, егер
келесі жүрісі «тұтқынға» түсіретін торшада тұрса, онда
оған «шах» екені жарияланады, мұнан соң ол қауіпсіз

торшаға кетуге міндетті. Егер ондай жүріске мүмкін-
дігі болмаса, онда король «мат» болғаны жарияланады.
Королінен айырылып қалған жақ жеңіліп, ойын осымен
аяқталады.

* Тақтаға орналасты-
рылған фигуралар – ой-
ынның басталуына бәрі
дайын.

* Пешкі (жаяу әскер) бір жүріс жасағанда
бір торшаға, ал ойын енді басталса, екі тор-
шаға тура алдыға қарай жүре алады. Пешкі
қарсы жақтың фигурасын алдындағы торша-

да тұрса немесе диагоналі бойынша «құлата»
алады. Тақтаның қарама-қарсы шетіне жеткен
пешкіні кез келген тұтқынға түскен фигураға,
тіпті королеваға да айырбастап алуға болады.

* Ат (салт атты) алдыға немесе
артқа қарай екі торшаға жылжи ала-
ды. Ол басқа фигуралардың үстінен
«секіріп» өте алады.

* Ладья (екі доңғалақты арба) бір
жүріс жасағанда – алдыға, артқа не-
месе оңға, солға саны кез келген тор-
шаға жылжи алады.

* Піл (епископ) диагональ бойын-
ша қанша торшаға жылжығысы келсе
соншаға жылжи алады.
* Королева (визирь) – ойындағы

ең мықты фигура. Барлық бағыт-
та, саны кез келген торшаға жылжи
алады.
* Король (ежелгі ойында да ко-

роль) кез келген бағытта бір тор-
шаға жылжиды. Егер ойыншы өз
королінен айырылып қалса, онда
жеңілген болып саналады.

Дойбы
Дойбы 64 не 100 шаршыға бөлінген тақтада 12 не
20 таспен екі адам ойнайтын спорт түрі. Тасты диаго-
наль бойынша бір шаршыға алдыға жылжытады. Ой-

ынның мақсаты – қарсыласының тастарын түгел жою
немесе жүріс жолдарын түгел бөгеп тастау. Егер дойбы
тасы тақтаның қарсы бетіндегі соңғы шекке жетсе «би»
болып саналады. «Би» бір жүрісінде алға да, артқа да

қалағанынша кез келген шаршы санына жылжи алады.
Дүние жүзінде Дойбы федерациясы (FMІD) 1947
жылы құрылған. Оған 30-дан астам ел мүше. Дойбы
біздің заманымыздан 2500 жыл шамасы бұрын Мысыр

елінде пайда болған. Қазіргі күні дүние жүзінің 13
елінде әр түрлі атаумен, өзіндік ережемен ойналады.
1894 жылы дойбыдан алғашқы дүниежүзілік чем-
пионат өтті. Дүниежүзілік олимпиада 1986 жылдан,

дүниежүзілік чемпионат 1984 жылдан өткізіліп келеді.
Қазақстанда дойбыдан ресми жарыстар 1935 жылдан
бері өтіп келеді. Кейбір деректерге қарағанда дойбы
қазақ жеріне 1740 жылдар шамасында келген. Абай-

дың атасы Өскенбай, өз әкесі Құнанбай, атақты Кем-
пірбай ақын және олардың көптеген замандастары
дойбыны құмарта ойнаған.
Абайдың Жидебайдағы мұражайында ұлы ақынның

дойбысы әлі күнге дейін сақтаулы тұр. 1948 жылы өт-
кен Қазақстан біріншілігінде Абайдың немересі Арқаш
Ысқақов чемпиондық тұғырға көтерілді. 1956 жылдан
бастап 100 шаршылы дойбыдан Қазақстан чемпионаты

өтіп келеді.
Тасты «жеу» үшін оның үстінен
«секіріп» жүреді. Жолында осылай тұрған
тастар болса ойыншы «жеуге» тиісті.

Тастардың ойын
басталар алдында
тақтада орналас­
тырылуы

Олимпиада ойындары
Қазіргі заманғы Олимпиада ойындары – 2000 жыл-
дан да артық уақыт бұрын Ежелгі Грецияда өткен
дәстүрлі спорт жарыстарының жалғасы. Бұл ойындар

гректің бас құдайы Зевстің құрметіне арналатын. Олар
б.з.б. 776-393 жж. ұдайы Олимпте өтетін.
Бар күш-жігерін жұмсап, Олимпиада ойындарын
қайта дамытқан француз ақсүйегі барон Пьер де Ку-

бертен болды. Оның арқасында 1896 жылы гректің
Афины қаласында қазіргі заманғы бірінші Олимпиада
өтті. Осыдан бастап Олимпиада ойындары әр төрт
жылда өтіп отырды, тек Бірінші және Екінші дү-

ниежүзілік соғыс уақыты кезін-
де өтпей қалды. Жылдар жылжи
берді, спорт түрлері мен Ойынға
қатысушылар саны өлшеусіз өсті.

1992 жылы испандық қала Бар-
селонада өткен Олимпиадада өз-
геше бір рекорд болды: 169 елден
келген 9369 спортшы (6659 ер

адам және 2710 әйел) спорттың
31 түрінен медальға қол жеткізу-
ге сайысты.
Олимпиада ой-

ындарының эмблема-
сы–бір-біріне шырмала
бекітілген бес сақина –
бес континенттің халқы

дегенді білдіреді.
Мына дискоболдың грек мүсіншесі
ежелгі Олимпиада ойындарының символы
болды.

Кезінде Кубертеннің «Олимпиада-
да ең бастысы – жеңіс емес, қаты-
су» деген ұраны жылдар өте келе
көмескілене бастағанына көпшілік

келісетіні сөзсіз. Телекөрілімдердің
арқасында олимпиада чемпионда-
рының есімдері әркімге танымал,
ал атлеттер өзінің даңқымен ақша

табады.
Барон Пьер де Кубертен –
қазіргі заманғы Олимпиада ой-
ындарының негізін қалаушы. Ол

ежелгі дәстүрді қайта жаңғыр-
ту үшін үш жыл уақытын ая-
мады, нәтижесінде 1896 жылы
жеңіп шықты.

Олимпиада ойындарының ашылу салта-
натында, дәстүр бойынша, Грецияның ежелгі
жеріндегі Олимптен жағылған факелді бірне-
ше елдің жолдарымен алып өтіп, олимпиада-

лық алауды тұтатады. Жалын Олимпиада
рухының қуат алғанының символы.

Бірақ әлі де олимпиада ойындарының ең басты-
сы, ол – спортшылардың шеберлігі мен ержүректілігі.
Ойындарда жеңіске жеткізетін елі емес, қатысушылар-
дың өзара достық сезімі мен ынтымақтастық рухын

сезінушілігі. Сондықтан Халықаралық олимпиадалық
комитет Олимпиаданы өткізуге елді емес, ең лай-
ықты орын болатын қаланы таңдайды. Ал атлеттердің
көпшілігі ақшаға емес, олардың таланты мен спорт-

тағы жетістіктеріне лайықты медаль үшін сайысады:
алтын – жарыста бірінші орын алғанға, күміс – екінші
және қола – үшінші орынға.
Жазғы Олимпиада ойындарының астаналары

1896 ж. Афины
1900 ж. Париж
1904 ж. Сент-Луис
1908 ж. Лондон

1912 ж. Стокгольм
1920 ж. Антверпен
1924 ж. Париж
1928 ж. Амстердам

1932 ж. Лос-Анжелес
1936 ж. Берлин
1948 ж. Лондон
1952 ж. Хельсинки

1956 ж. Мельбурн
1960 ж. Рим
1964 ж. Токио
1968 ж. Мехико

1972 ж. Мюнхен
1976 ж. Монреаль
1980 ж. Москва
1984 ж. Лос-Анжелес

1988 ж. Сеул
1992 ж. Барселона
1996 ж. Атланта
2000 ж. Сидней

2004 ж. Афины
2008 ж. Бейжін
2012 ж. Лондон
2016 ж. Рио-де-Жанейро

Алтын
Бокс, ерлер – Василий Валерьевич Жиров.
Грек-рим күресі – Юрий Мельниченко.
Бес сайыс – Александр Парыгин.

Күміс
Бокс, ерлер – Болат Жұмаділов.
Ату, ерлер – Сергей Беляев.
Ауыр атлетика – Анатолий Михайлович Храпатый.

Қола
Бокс, ерлер – Ермахан Сағиұлы Ибраимов.
Бокс, ерлер – Болат Ниязымбетов.
Күрес, ерлер – Мәулен Мамыров.

Ату, ерлер – Владимир Вохмянин.
Қазақстан 1998 жылғы
Қысқы Олимпиада ойындарында
1998 жылы Нагано (Жапония) қаласында өткен Қысқы

Олимпиада ойындарында Қазақстан екі қола медаль жеңіп
алды.
Қола
Конькимен жүгіру спорты, әйелдер – Людмила Прокашева.

Спорт кумирлері
Мұхаммед Әли
(1942 ж.)
Боксшы

Касиус Клейдің (спорт-
шының шын аты-жөні)
тұңғыш рет 1960 жылы
Римде

өткен
Олимпиа-
далық ойындарда даңқы
шықты.

Жартылай ауыр сал-
мақта
өнер
көрсеткен

ол Олимпиада алтын ме-
далін жеңіп алды. 1964
жылы бокстан әлем бірін-
шілігінде спортшы ауыр

салмақтан жеңіске жетті. Содан кейін ол мұсылман дінін
қабылдап, Мұхаммед Әли атанды. 60-шы жылдары ол еш-
кімнен жеңіліп көрген жоқ. 1967 жылы әскери қызмет
атқарудан және Вьетнам соғысына қатысудан бас тартқа-

ны үшін Мұхаммед Әлиді чемпиондық атақтан айырады.
Оның спорттық мансабында біраз уақыт үзіліс болды. Ал
1971 жылы рингке қайта шыққан Әли Джо Фрейзерден
ұтылып қалды. Алайда 1974 жылы өткен кәсіпқой бокс-

шылардың әлемдік біріншілігінде ауыр салмақтылардың
арасында ол қайтадан жеңімпаз атанды. Төрт жылдан
кейін бұл атақтан тағы айрылып қалды да көп кешікпей
қайта жеңіп алды.

Мұхаммед Әли – кәсіпқой бокстан үш рет жеңімпаз
болған бірден-бір спортшы.

Севериано Баллестерос
(1957 ж.)
Гольф ойыншысы
Спорттың бұл түрінен Еуропа-

дағы ең атақты ойыншы. Ал 80-ші
жылдары қатарынан бірнеше рет
әлемдегі ең үздік ойыншы атан-
ды. 1979, 1984 және 1988 жыл-

дары
Ұлыбританиядағы
ашық
біріншілікте жеңіске жетті. 1980

жылы Американың кәсіпқой спортшыларының арасында
өткен жарыста жеңіске жеткен тұңғыш еуропалық атанды
және үш жылдан кейін осы турнирде тағы жеңіске жет-
ті. Сонымен қатар Баллестерос әлемдік біріншіліктің ең

үздігі деген атақты 5 рет және Райдер кубогының үздік
гольфшысы деген атақты жеңіп алды.
Фанни Бланкерс-Кун
(1918 ж. туған)

Жеңіл атлет
Бүгінгі заман спорты тарихындағы ең дарын-
ды жеңіл атлеттердің бірі. 1948 жылы Лондонда
өткен Олимпиадада 4 алтын медаль жеңіп алды,

содан соң спорттың сегіз түрінен: спринттен, эста-
феталық спринттен, кедергілі жүгіруден, ұзын-
дыққа және биіктікке секіруден, сонымен бірге
бес сайыс­тан 16 әлемдік рекордты жаңартты.

Джордж Бест
(1946 ж. туған)
Футболшы
Барлық кезеңдегі ең шебер

және нәтижелі футболшылар-
дың бірі. «Манчестер Юнайтед»
командасы үшін ойнаған 349
матчта ол 134 гол соқты. 1968

жылы
спортшы
Англияның
және Еуропаның үздік футбол-

шысы, жылдың ең үздік ойын-
шысы атағын алды. Алайда ол
араққа салынып кетіп, тамаша
табыстарын әрі жалғастыра ал-

мады.
Борис Беккер
(1967 ж. туған)
Теннисші

1985 жылы әлі 18-ге де тол-
маған Беккер Уимблдон турнирін-
де ерлер арасындағы жеке сайыста
жеңіске жетті. Бұдан кейін осы аса

беделді турнирде ол алты рет фи-
налға шықты, ал 1986 және 1988
жылғы жарыста жеңімпаз атан-
ды. Сонымен қатар Беккер АҚШ-

тың және Австралияның теннис­
тен өтетін ашық біріншіліктерінде
жеңістерге жетті. Ал 1992 жылы
Барселонада өткен Олимпиадалық ойындарда теннистен

жұптасып өнер көрсетуде Михаэл Стихпен бірге алтын ме-
даль жеңіп алды.

Роджер Баннистер
(1929 ж. туған)
Жеңіл атлет
Баннистер жеңіл атлеттердің

арасынан 1 миль қашықтықты
тұңғыш рет 4 минуттан кем
уақытта жүгіріп өтті. Алты айдан
кейін оның 3 минут 59,4 секунд

көрсеткішін Джон Лэнди қайта
жаңартты. Бұдан кейін спорт-
шылар Канада қаласы Ванку-
верде өткен жарыста қайта жа-

рысып, Баннистер қашықтықты
3 минут 58,8 секундте жүгіріп
өтіп, қайтадан әлемдік рекорд жасады. Бұл рекорд «ғасыр
милі» деген атаққа ие болды.

Серж Бланко
(1958 ж. туған)
Регбиші
Бланко Франция құрама ко-

мандасы үшін 93 рет алаңға
шықты. Ол қорғаушы болса да
тамаша шабуылшы ретінде рег-
бидің тарихында қарсыластың

қақпасын көздеуде талай тама-
ша әрі әдемі жеңістерге жетті.
Алайда кейбір кезде қорғаушы
ретінде ол да қателесіп, допты

Валерий Борзов
(1949 ж. туған)
Жеңіл атлет
Еңбегі сіңген спорт шебері. 1969-1976 жылдары 100

және 200 метрге жүгіруден бірнеше мәрте КСРО мен Еу-
ропа чемпионы атанды. 1972 жылы Борзов спринттен
Олимпиада чемпионы атанып, қатарынан 5 медальды
жеңіп алды. Оның ішінде екеуі – алтын медаль.

Людмила Брагина
(1943 ж. туған)
Жеңіл атлет
Еңбегі сіңген спорт шебері. 1969-1974 жылдары 1500

метрге жүгіруден бірнеше рет КСРО чемпионы атан-
ды. 1972 жылы осы қашықтыққа жүгіруден Олимпиада
жеңімпазы болды.
Дэвид Кампис

(1962 ж. туған)
Регбиші
Өзінің бірінші Австралия кубогын
Кампис 1982 жылы 19 жасында жеңіп

алды. 80-жылдар мен 90-жылдардың
басында өте ептілігімен ерекшеленіп,
әлемнің ең үздік ойыншыларының бірі
болып саналды. Кампис онша мықты

қорғаушы болған жоқ, алайда қақпа сы-
зығына 50 рет доппен өтіп, ең жоғарғы
көрсеткішке жетті. Бұл регбиден өткен
халықаралық жарыстардағы рекорд бо-

Ник Фалдо
(1957 ж. туған)
Гольф ойыншысы
Фалдо 18 жасар бозбала кезін-

де Англияның гольфтан бірін-
шілігінде жеңіске жетті, ал 1978
жылы кәсіпқой ойынға өткен ол
кәсіпқой гольф ассоциациясының

біріншілігінде чемпион атағын
жеңіп алды. 80-жылдардың орта
шенінде Ник ұру техникасын өз-
гертемін деп ойын мүмкіндігін

әлсіретіп алды, алайда онжыл-
дықтың аяғында әлемнің ең үздік
ойыншысына
айналды.

Фалдо
американдық
кәсіпқойлардың
арасында жарыста және Ұлы-

британияның ашық біріншілігін-
де үш рет, әлем біріншілігінде екі
мәрте және Джонни Уокер атын-
дағы әлемдік чемпионатта бір рет

жеңіске жетті.
Круиф әлемнің ең үздік футболшысы атанды. Круифтың
арқасында «Аякс» клубы көптеген атақтарды, соның ішін-
де үш рет Еуропа Кубогын жеңіп алды. Ал Голландияның

командасы 70-жылдары әлемдегі ең үздік футбол коман-
дасының біріне саналды.

Штефи Граф
(1969 ж. туған)
Теннисші
1987 жылы өткен Франция-

ның ашық біріншілігінде жеңіске
жеткеннен кейін Граф әлемнің
ең үздік теннисшісі атану үшін
ешбір кедергіге қарамай, алға

ұмтылды. 1988 жылы Штефи «Үл-
кен шлем» кубогының жарыста-
рына қатысты. Ұлыбританияның,
Францияның, Австралияның және

АҚШ-тың ашық біріншіліктерінде
жеңіске жетті.
Тегеурінді күшпен допты ойынға қосуы және мықты
соққылары Графтың Уимблдон турнирінде жеті рет жеңім-

паз атануына мүмкіндік берді.
Сьюнил Гаваскер
(1949 ж. туған)
Крикет ойыншысы

Гаваскер крикет ойыны-
ның халықаралық турнирінде
ойнаған ойыншылардың ішін-
дегі ең көрнекті шеберлерінің

бірі болды. Ол соғылған соққы-
ны қабылдау техникасын та-
маша меңгерген және ойынға
қосу кезіндегі өзін-өзі ұстау

қабілеті ешкімге ұқсамайтын.
Индия командасы үшін 125
халықаралық матчқа қаты-
сып, рекордтық ұпай жинады.

Мигель Индурайн
(1964 ж. туған)
Велошабандоз
1983 жылы Мигель велосипед спор-

тынан Испанияның чемпионы атан-
ды, ал 1984 жылы Лос-Анджелесте
өткен Олимпиадада Испания коман-
дасының құрамында өнер көрсетті.

1985 жылы кәсіпқой спортқа ауысқан
Мигель «Тур де Франс» веложарысы-
на тұңғыш рет қатысты. Бастапқыда
ол адамның сілесін қатыратын бұра-

лаңы көп тас жолдағы жарыста мәре-
ге жете алмай жүрді. Бірақ 1987 жыл-
дан бастап ол үнемі өзінің спорттық
көрсеткішін өсірумен болды. Сөйтіп

1991-1995 жылдары спортшы бес рет
қатарынан «Тур де Франс» жеңімпазы
атанды.1994 жылы Мигель шапшаңдығын 39,504 шақы-
рым жылдамдыққа жеткізіп рекорд жасады.

Ольга Корбут
(1955 ж. туған)
Гимнастшы
Әлемдегі ең атақты гим-

настшылардың бірі. Корбут
1972 жылы Мюнхенде өткен
Олимпиадалық ойындарда
өзінің ешкімге ұқсамайтын

ғажайып бағдарламасымен
және әсем жымиысымен көрермендердің жүрегін жаулап
алып, қатарынан екі алтын медальды иемденді.

Найджел Мэнселл
(1953 ж. туған)
Автошабандоз
Ұлыбританияның 80-жылдардағы және 90-жылдың

басындағы ең жолы болғыш автошабандозы. Ол 1986,
1987, 1991 жылдары автожарыстан өткен әлем біріншілі-
гінде екінші болып келді, ал 1992 жылы жеңіске жетті. Ол
үшін «алтынға» айналған бұл жылы ол 14 рет сөреден бірін-

ші болып аттану мүмкіндігін алды. 1993 жылы спортшы
АҚШ-та өткен «Индикар» автожарысына қатысуға кірісіп,
бірінші маусымының өзінде-ақ әлемдік деңгейдегі бірне-
ше жарыстарда жеңімпаз атанды.

корд жасады және қысқа қашықтыққа жүгіруден ұшқыр­
лығымен әдемі қимылымен, техникалық жетілгендігімен
әрі мықтылығымен ерекшеленген. Льюис он жыл бойына
спорттық даңқ биігінен көріне білді.

Марита Кох
(1957 ж. туған)
Жеңіл атлет
Кохтың спорттағы жеткен жетістігіне әлі ешкім жет-

кен жоқ. Жалпы шамасы 16 әлемдік рекорд жасады: 200
метрге және 400 метрге жүгіруден, 4х100, 4х200метрлік
эстафетадан. Бұған Кохтың жабық жайда өткен 50-ден
400 метрге дейінгі қашықтықтардан жасаған 17 әлемдік

нәтижелерін қосыңыз. Сонымен бірге Марита маңызды
халықаралық жарыстарда 17 алтын, 4 күміс және қола
Шугэ-Рей Леонард
(1956 ж. туған)

Боксшы
жылы
Мон-
реалда

өткен
Олим-
пиада
ойындарында

бірінші орта салмақты
боксшылардың
ара-
сында жеңіске жетіп,

«алтын» алған соң Лео-
нард кәсіпқой боксқа
ауысты. Үш жыл өткен
соң ол екінші орта сал-

мақты кәсіпқой бокс-
шылар арасынан өзінің алғашқы әлем чемпионы атағын
жеңіп алды. Бұдан кейінгі тоғыз жылдың ішінде Леонард
әлем чемпионы атағын жеңіп алып, көз торын шел қапта-

уының салдарынан, соқыр болып қалу қаупі туғандықтан
төрт рет үлкен спорттан кетуге мәжбүр болды. Кәсіпқой
спорттағы жылдардың ішінде ол 33 рет жеңіске жетті, тек
бір рет қана жеңіліске ұшырады.

Стенли Мэтьюз
(1915 ж. туған)
Футболшы
Соғысқа дейінгі футболшылар-

дың ішіндегі ең атақтысы Мэтьюз
Ұлыбритания
командасы
үшін

698 клубтық және 54 халықара-
лық матчтарды ойнады. Оның
допты алған бойда алға ұмтылып,
көз ілеспес шапшаңдықпен қар-

сыласын алдап өтуі, оқша атылып
алға ұмтылуы талай атақты фут-
болшылардың мазасын кетірді.
Ол бір-ақ рет – 1957 жылы футбол

федерациясының Кубогы үшін өт-
кен турнирде жеңімпаз атанды,
алайда оның жасыл алаңда ғажап
ойнағаны сондай, матчты «Ме-

тьюздің финалы» деп атады.
Джек Никлос
(1940 ж. туған)
Гольф ойыншысы

Ойынның осы түрінен 20
маңызды біріншілікте жеңіске
жетті.

Уилли Мэйс
(1931 ж. туған)
Бейсболшы
Мэйс

бейсболдың
тарихында
орталық
алаң

ойыншыларының
ішіндегі ең үздігі болып есептеледі.
Күшті әрі тез Мэйс допты тамаша
соғатын. Сондай-ақ алаңдағы доп-

ты ғажап қағып алатын.
Лариса Латынина
(1934 ж. туған)
Гимнастшы

1956 жылдан еңбек сіңірген спорт шебері, ал 1972 жыл-
дан КСРО-ның еңбек сіңірген жаттықтырушысы. Жеке
және командалық жарыстарда 1956-1964 жылдары КСРО
чемпионы, 1957-1962 жылдары әлем және Еуропа бірін-

шіліктерінде жеңіске жетті. 1960-1964 жылдары өткен
Олимпиада ойындарында 14, оның ішінде 9 алтын медаль
жеңіп алды.
Владимир Куц

(1927-1975)
Жеңіл атлет
1956 жылы өткен Олимпиадалық ойындарда 5000 және
10 000 метрге жүгіруден чемпион, осы қашықтықтағы жү-

гіруден әлем рекордын жасаған. Ол бір қалыпты жүгіріп
келе жатып, кенет алға ұша жөнелетін. Сөйтіп қарсыласта-
рының әбден сілесін қатыратын. КСРО-ның (1953-1957ж.
ж.) және Еуропаның (1954ж.) бірнеше дүркін чемпионы.

Мартина Навратилова
(1956ж. туған)
Теннисші
Барлық

кезеңдегі
әлемнің ең үздік теннисшісі
атанды. Ол Уимблдон тур-
нирінде әйелдер арасын-

дағы жеке сайыста тоғыз
рет жеңіске жетті, жеті рет
(Пэм Шрайвермен бірге) жұптасып ойнай-
тын әйелдер жарысында жеңімпаз атан-

ды және үш рет аралас жұп болып ойнап,
жеңіске жетті. «Үлкен шлем» Кубогында екі
рет жеңіске жетті.
үш рет «ең үздік ойыншы» деген атақ берілді. Американ

футболының ұлттық федерациясы доппен әсерлі өтудегі
шеберлігі үшін оны «үздік жеңімпаз» деп жариялады. Су-
перкубок турнирінде ол көптеген кәсіпқойлық рекордын
жасады.

Гэри Соберс
(1936 ж. туған)
Крикет ойыншысы
Спорттың осы түрінен жеткен жеңіс­

Джесси Оуэнс
(1913-1980)
Жеңіл атлет
Тамаша спорттық өмірба-

янында Оуэнстың үш тамаша
жеңісі болды: бір күнде (25
мамыр 1935 жыл) 6 рекорд
жасады, ұзындыққа секіру-

ден әлем рекордын жасады.
Бұл рекорд 25 жыл бойына
бұзылмай тұрды. 1936 жылы
Берлинде өткен Олимпиада

ойындарында 4 алтын медаль
жеңіп алды. Олимпиада на-
градаларын спортшы 100 ме-
трге, 200 метрге, 4х100 метр