Астана
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының
кітап сериялары

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың
бастамасы бойынша шығарылды

Тасмағамбетов И.Н., бас редактор
Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары
Тәуекел С.Т., жауапты хатшы
Әбділдин Ж.М.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Зиманов С.З.
Кәлетаев Д.А.

Кекілбаев Ә.
Кенжеғозин М.Б.
Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.

Қосыбаев Е.М.
Құл-Мұхаммед М.А.
Мағауин М.М.
Мәмбеев С.А.

Нұрпейісов Ә.К.
Нысанбаев Ә.Н.
Рахмадиев Е.Р.
Сұлтанов Қ.С.

Сүлейменов О.О.
Хұсайынов К.Ш.
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының

кітап сериялары
Бас редакциясының алқасы

жүз томдық
Батырлар жыры
36 том

ББК 82.3 (5 Қаз)
ІSBN 9965-35-287-9 (т. 36)
© Әдебиет және өнер институты, 2006

батырлар  жыры
Сөйлегенде не дейді:

Мен Қазанға барамын.
Жүрмеймісің, құрдасжан,
Қол ағалық қыламын.
Замандасым, мұңдасым,

Жасың бірге құрдасым,
Жылың бірге жылдасым,
Сен шыққан соң, құрдасым,
Білемін дұшпан оңбасын.

Қазан салған шаһарға
Сапарланып жол шектім,
Жүрмейсің бе, жолбарысым?
Сонда Қобылан сөйлейді,

Ителгі құстай іледі,
Сүйкімді назбен күледі:

Үйдегі Құртқа біледі.
Сұрағалы Құртқадан
Естемше құл жөнелді.
Базарда бар ақ мата

Ойнақтайды жас бота,
Бұл сөзімде жоқ қата.
Қобыландының қасынан
Естемше шықты ел жата.

Тоқтарбайдың жанында
Құртқа тіккен отауға
Естемше тыстан сөз қатты,
Күн шыққан жоқ таң атты.

Түздемісің, қыз Құртқа,
Әйелде болдың айла жоқ
Әгар еркек болғанда,
Болмас па ең тұлға бір жұртқа.

Іс тағдырға сызылды,
Мінгенде аты қызыл-ды.
Жарлының аты кез келсе,

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Ұрының құрығы ұзын-ды.
Жол қылмаққа дұшманға
Арыслан көңілі бұзылды.

Мінуге керек қазанат,
Белге керек шар болат,
Денеге керек жалаңғат,
Жаппарға жаны аманат.

Жалғыз емес Қобылекең,
Қияттан шықты қолғанат.
Батыр мініп шығуға
Жарады ма, Құртқа, Бурыл ат?

Естемшеден бұл сөзді
Естіген соң қыз Құртқа,
Қылаң етіп, қылт етіп,
Сылаң етіп, сылт етіп,

Алтын шашбау қылт етіп,
Шекеде шоғы жылт етіп,
Саулы інгендей ыңқылдап,
Күшігендей сыңқылдап,

Сүмбіледей жылтылдап,
Алтын қалпақ, жез телпек,
Көтеріп Құртқа сөйледі,
Естемше құлға былқылдап:

Пенде тоймас іңкәрға.
Екі тоқты, бір саулық
Жарамай ма қырқарға.
Жұмсады ма сіздерді

Үйдегі нашар тұлпарға.
Тұлпарына жұмсаған
Көп құлдық бас сәлем айт,
Халық иесі сұңқарға.

Құрбы менен құрдасқа,
Заманы бірге мұңдасқа.
Мінемін көшке көк қасқа,
Саламын қамшы жамбасқа,

Бөрі де қастық қылмайды,
Соңынан ерген жолдасқа.
Бәдік пенен той басқа,

батырлар  жыры
Ешкі менен қой басқа.
Шайтан менен жын басқа,
Туған ұл мен құл басқа.

Жұмсады ма сіздерді
Біздей нашар жолдасқа?
Жолдасына жұмсаған
Көп құлдық бас сәлем айт,

Халық иесі жолбарысқа.
Құлын Алла алмасын,
Алды-артымды шалмасын.
Тілімді алса сұлтаным,

Бұл сапарға бармасын,
Бұл олжадан алмасын.
Көп жылады дегейсің
Үйдегі нашар жолдасың.

Асқар тауда белдік бар,
Құдірет сізде кеңдік бар,
Құрдаста қанша елдік бар.
Тілімді алса, бармасын,

Сұлтаныма сәлем де,
Біздің баққан Бурылда
Қырық үш күндік кемдік бар.
Ақылды туған қыз Құртқа

Бұл жауаппен жіберді.
Асаулар үзер шідерді,
Аттан бір үзді күдерді.
Аттан күдер үзген соң,

Қараман сынды құрдасы
Қайрап-қайрап батырды
Қатынға қайта жіберді.
Қараман сонда сөйлейді:

Сол Қазанды өлтіріп,
Шаһарын бұзып алсақ біз.
Сұлуынан қызылбас
Қойынға бір салсақ біз.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Ерлер киер кебене.
Өлген кісі келе ме,
Алғанын Тәңірім бере ме?!

Әр талапқа шығарда,
Қатынға ақыл салсақ біз,
Айналайын, құрдасжан,
Қатын да емей немене?

Сонда тұрып Қобылекең
Терлер тамып иектен,
Түгі бір шығып білектен.
Жаны бір тулап жүректен,

Ордалы құлан ұйлықса,
Малақай болар үйектен.
Қараманның бұл сөзі
Өтті бір келіп сүйектен.

Сөз сүйектен өткен соң,
Топшақ атқа ер салып,
Ақ алмасқа қол салып,
Шапты батыр ауылға.

Найзасын ұстап бармаққа,
Аттанбаққа қалмаққа.
Әгар келсе үйіне,
Еш жазығы жоқ еді,

Келе жатыр бұл батыр
Үйде отырған Құртқаның
Басын кесіп алмаққа.
Дарбазалы есікті,

Пайғамбардай несіпті,
Үйде отырған қыз Құртқа
Аттың дүбірін есітті.
«Атта шапқан кім болсын,

Сұлтаным шығар» десіпті.
Ашыпты Құртқа жабықты,
Жабықтан көзін салыпты,
Салса ерін таныпты.

Еріне болған қыз Құртқа
Ат үшін енді жазықты.

батырлар  жыры
Батырдан Құртқа қорыққан соң,
Төмен қарап жер шұқып,
Өксіп жылап қамықты.

Енді Құртқа сасады,
Бетінен қаны қашады,
Оң етегін басады.
Сасып жүріп жөн тауып,

Түтікпенен су берген,
Түндікпенен күн көрген,
Төрде тұрған Бурылдың
Басын шешіп алады.

Алып атты жетелеп,
Алдынан қарсы барады.
Бурыл емес көк дөнен,
Туғалы түзді көрмеген,

Түнектен шыққан Тайбурыл,
Айдалаға шыққан соң
Түлкідей көзі жайнайды,
Қаруы сыймай қайнайды.

Он екі құлаш кезеңнен
Бурыл атып ойнайды.
Алдында жатқан көк тасты
Сулығым деп шайнайды.

Бурыл көкке екі ұшты,
Салмағымен қыз Құртқа
Алып жерге бұл түсті.
Жазығы әйел демесең,

Құртқа дағы тым күшті.
Отырып Құртқа жылайды:

Алланың көп-ті кеңдігі,
Аздың жоқ-ты теңдігі,
Құрдастың жоқ-ты елдігі.
Шығар едің аспанға

Мен қайтейін, Бурыл ат
Қырық үш күннің кемдігі.
Кентті жердің жиылса,
Үзілмейді базары.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Қайда қалмас жігіттің
Өлгеннен соң мазары.
Бурылды көзі көрген соң

Құртқадан қайтты азары,
Бурылға түсті назары.
Сонда Қобылан сөйлейді:

Жаз жайлауым жайлаппын.
Бүйтіп жүрген Құртқамды,
Ақылым жоқ, мен ақымақ,
Шауып тастай жаздаппын.

Құс төсекті мамықты,
Арпа, бидай қабықты,
Батыр жақын келген соң,
Наз айтса да, қорықса да

Төмен қарап жер шұқып,
Өксіп жылап қамықты.
Сонда Қобылан сөйлейді:

Арпа, бидай қабықты.
Наз айтса да қыз Құртқа
Мені көріп қамықты.
Қараңғы түн ішінде

Шығар едің жарыққа,
Осы кеткен сапардан
Есен барып, сау келсем,
Әйел де болсаң басыңды

Хан қылармын халыққа.
Қобыланды және сөйлейді:

Қатарда басым көсем-ді.
Артық туған, Құртқажан,
Атың әйел десем де,

батырлар  жыры
Халықтан кетер жауапсыз.
Менің көзім тіріде
Ердің құнын жесең де,

Құртқажан, неге қамықтың,
Жолбарысың мен есенде.
Сонда Құртқа сөйлейді:

Керектер болып өтіне.
Ойынға балық шығады,
Жазғы судың шетіне.
Сіздер—сұңқар, мен—шәулен,

Сіз алыстан келгенде
Ажырайып қарарға
Жарармын ба бетіңе?
Сонда Қобылан сөйлейді:

Қылшаң жүнді қарамын.
Аға менен інім жоқ,
Мен байғұсқа тыным жоқ,
Жеке туған дарамын.

Тоқтарбай мен Аналық
Әулиеге ат айтып,
Қорасанға қой айтып,
Шыбын жанын және айтып,

Тілеп алған баламын.
Өкпелеме, қарағым,
Шал-кемпірдің қойнына
Жатайын деп барамын.

Қамшы басты Қобылекең
Тобылғы сынды жорғаға.
Дөңгелеп келіседі
Тоқтар тіккен ордаға.

Көлге біткен жекен деп,
Бүршігі жоқ тікен деп,

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Үйде отырған кемпір-шал,
Келеді қозым екен деп,
Жүгіріп шықты далаға,

Көзі түсті балаға.
Бірден келіп екеуі
Шылбырына шырмалды,
Шылауына оралды,

Оң тізгінін қолға алды.
Өлгенде көрген жалғызға
Шәрбеттің суын ішірді.
Және айналып толғанып,

Кезек-кезек қолға алып,
Қобыландыны кемпір-шал
Күн батпай-ақ жатқызды.
Жатқызды көрпе төсекке,

Онда Қобылан тек жатты.
Тілеп алған Қобылекең
Кемпір-шалдан дәм татты.
Ол уақытта пенде жоқ

Оң жақта кемпір бұл тартты.
Ортасында Қобыланды
Алма-кезек жұмарлап,
Жиырма төрт келген сағатта

Кірпігін қақпай таң атты.
Таң сарғайып атқанда,
Таң шолпаны батқанда,
Шал-кемпірдің қойнында,

Қобылекең ұйықтап жатқанда,
Тайбурыл атқа ер салып,
Аз ғана азық жем салып,
Бәйгеден келген көк дөнен

Түк ұйқыны көрмеген,
Ақ орданың алдынан
Бурыл атты жетелеп,

батырлар  жыры
Өткізді Құртқа көлденең.
. . . . . . . . .*
Тайбурыл атқа мінеді,

Үстіне сауыт киеді.
Беліне семсер іледі,
Алладан медет тіледі.
Көп қосыннан соң қалып,

Қобыланды гулеп жөнелді.
Тоқсанға келген Тоқтарбай,
Алпыстағы Аналық,
Қарындасы Қарлыға,

Алған жары қыз Құртқа
Төртеуі қалмай соңынан,
Кескілеп кет деп қолыңнан,
Қобыландының артынан

Төртеуі жылап келеді.
Түстік жерге келгенде
Қарлыға сонда сөйлейді:

Көңілің сүймесе, бармайсың.
Құдай мінеп жаратты
Балдағы алтын болатқа.
Ақсұңқар құс ұшады

Құйрығы мен қанатқа.
Жалғыз ағам, жан көкем,
Сапарландың талапқа.
Саздыққа біткен қоқтымын,

Бөрік үстінде шоқтымын.
Осы кеткен сапардан
Көкем елге келгенше,
Ел-жұртын аман көргенше,

Артыңда қалған мен сорлы
Айтыңыз, көке, ниязға.
Көзге, көке, жас алдық,
Тағдырға ұсынып бас алдық.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Көкем елге келгенше,
Ел-жұртын аман көргенше,
Артыңда қалған мен сорлы,

Болайық сенен тасаттық.
Басымда бар алтын шоқ,
Көкем барда көңілім тоқ.
Көкем елде болмаса,

Табаныма тиер шоқ.
Қарғаның жүні қаттасым,
Үйректің жүні оттасым,
Бірге туған сүттесім,

Қысылған жерде топ басым.
Таласып емшек еміскен,
Тай-құлындай тебіскен,
Бірге жатып, бірге өскен,

Кіндігімді бір кескен.
Тоғай толған түйеңді,
Жан көке, кімге тапсырдың?
Желі толған жылқыңды

Тағы кімге тапсырдың?
Қора толған қойыңды
Және кімге тапсырдың?
Бәрін айт та, бірін айт—

Тоқсандағы әкең Тоқтарбай,
Оны кімге тапсырдың?
Алпыстағы Аналық—
Әжеңді кімге тапсырдың?

Қарындасың Қарлыға—
Мен сорды кімге тапсырдың?
Қасыңдағы мұңдасың,
Төсекте жатсаң сырласың,

Қияметтік жолдасың,
Көклен қызы Құртқаны,
Ағеке, кімге тапсырдың?
Қобылекең сонда тарықты,

Көп ескерді халықты.
Қарлыға даусы шыққан соң,

батырлар  жыры
Шыдай алмай Қобыланды
Ақ найзаға сүйеніп,
Өксіп жылап қамықты.

Қайта айналып қаз қонар
Ұя салған жеріне.
Әркім де ойнап-күледі
Өзі қатар теңімен.

Көзден аққан қара жас
Қаныменен аралас,
Төмен қарап жер шұқып,
Қарындасына көрсетпей,

Көзін сүртті жеңімен.
Және Қобылан сөйлейді:

Тарықса, шығар көзден жас.
Арқаңды жапқан қолаң шаш,
Шырағым, сөзге құлақ ас.
Мен кешігіп келмесем,

Сендерді мұнда тастамас
Қараспан тауды жайлаған
Қалың қыпшақ, қарындас.
Қарлыға, мен айналсам,

Ағызба жасты көзіңнен,
Сай-сүйегім босайды
Көке деген сөзіңнен.
Атадан тақ баламын,

Жауға кетіп барамын,
Әлдеқандай боламын.
Армансыз боп өтейін,
Қыз да болсаң бір тудың,

Нашарсынып нетейін.
Қарлыға, бұршы мойныңды,
Көкең сүйсін бетіңнен.
Айдын көлден қу аттым,

Керектер болып өтінен.
Ойынға балық шығады,
Жазғы судың бетінен.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Еркек болсаң, қарағым,
Қалмас ең менің соңымнан.
Қыз да болсаң бір тудың,

Нашарсынып нетейін.
Мал сатамын базардың
Бояғы мен бөзіне.
Салған жылқым тоқтайды

Арқаның сары көзіне.
Құлағың сал сөзіме,
Жаратқан Алла бір Құдай,
Жамандық берме өзіме.

Айналайын, Қарлыжан,
Тоғай толы түйемді
Сарысуға тапсырдым.
Желі толған жылқымды

Жасанған жауға тапсырдым.
Қора толған қойымды
Аш бөріге тапсырдым.
Азу тісі балғадай

Жас бөріге тапсырдым.
Тоқсандағы әкем Тоқтарбай
Құдіретіме тапсырдым.
Алпыстағы шешем Аналық

Фатимаға тапсырдым.
Қарындасым Қарлыға
Қарашашқа тапсырдым.
Қосақ жарым қыз Құртқа

Палуан қызға* тапсырдым.
Сендер төртеу, мен жалғыз,
Бір Аллаға тапсырдым.
Кетерін әбден білген соң,

Бет қойып батыр жүрген соң,
Енді батыр Қобыланға
Сұлу Құртқа сөйлейді:

Қылшаң жүнді қарасың.
Алды-артыңды жоқ қылып,

батырлар  жыры
Жеке туған дарасың.
Ата менен анаңның
Әулиеге ат айтып,

Жылап көрген баласың.
Сөйткен бала тастар ма
Атасы мен анасын.
Тоқтамай кетіп барасың,

Жалғызымның шамасын.
Кетер болсаң, сұлтаным,
Енекемнің еміп кет
Төсінде екі мамасын.

Құдай қисық жаратты,
Кімнің тілін аласың!
Сабындаса ағармас,
Іштен туған қарасың.

Өз айтқаның болмаса,
Сөзге түспес баласың.
Дін білмеген дұшпанға,
Сұлтаным, жалғыз барасың.

Қош, сұлтаным, аман бол,
Әлдеқандай боласың?!
Асқар төбе бел дерсің,
Тайбурыл атпен желерсің.

Жақсы-жаман қадірін
Құртқаның сонда білерсің.
Тоқсандағы Тоқтарбай
Бұтында жоқ ыштаны,

Тізесіне тон жетпей,
Ақтабан боп кәпірге
Қой баққанда келерсің.
Алпыстағы Аналық

Арқан есіп, жүн түтіп,
Құрт қайнатып жүргенде,
Сұлтаным, сонда келерсің.
Қарындасың Қарлыға

Абадасы қолында,
* Палуан қыз деп отырғаны Дариға қыз.

батырлар  жыры
осылайша, баласына оң батасын берді.

Естідің бе сөзімді,
Жылатпа менім өзімді.
Он үш жасар Қобыланды
Ерінбей сүйген кезімді.

Мұхаммед атты бір жалғыз
Үмбетім деп еске алғын,
Жалғызымның артынан
Тар жерде еске ал өлімді.

Ғаус, Ғияс екі жар,
Омар, Осман шаһариар,
Жиырма сегіз пайғамбар,
Қырда Қызыр пайғамбар,

Суда Илияс пайғамбар,
Бас-басыңа бір жандық,
Қолдамасаң біз қалдық.
Асқар төбе бел кеттік,

Ата-жөнін тербеттік.
Ықылас атты Шашты Әзиз
Дем бермесең біз кеттік.
Арғымақ ат мақтанса,

О да бір күн кез келер
Қаланың қазған орына.
Ақсұңқар құс мақтанса,
О да бір күн кез келер

Құсбегінің торына.
Осы кеткен Қобыланды
Есен барып, сау келсе,
Егіз туған көк айғыр,

Жасаған, сенің жолыңа.
Егіз туған көк бұқа,
Пайғамбар, сенің жолыңа.
Егіз туған көк қошқар,

Қазірет, сенің жолыңа.
Бұл алпысқа келгенде,
Қобыландыдай ұл тапқан

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Мен бейбақтың сорыма.
Жалғыз қызым орыңа,
Жолықтырма зорыңа.

Үмбетім деп еске алсаң,
Мұхаммед атты бір жалғыз,
Осы кеткен қозымды
Тек тапсырдым қолыңа.

Адасып кетсе соғып тұр,
Сыртынан қойдай бағып тұр.
Қозыма келген бәлені
Ықылас атты Шашты Әзиз

Етегің жайып қағып тұр.
Көл иесі Қамбар-ай,
Жол иесі Қамбар-ай,
Қазанға қайдан жол қылды

Қараман деген заңғар-ай.
Қамбар, өзің қолдасаң,
Атадан тақ шырақты
Қорғайтұғын кім бар-ай?!

Ағын судың сағасы,
Оқа ердің жағасы,
Әулиелер ағасы.
Бұхар емес жоғары

Құмкент деген шаһары.
Тауықтары бақырған,
Есектері ақырған.
Молда, имам қасында,

Абадасы басында,
Қойны толған қырандай,
Сұбхан Алла ұрандай.
Етік киген шоңқайлы,

Жүйрік мінген оңтайлы,
Қара мылтық құндақты,
Түзу берен сандықты,
Өз қолыңа тапсырдым,

Атадан тақ шырақты.
Он ай жүріп көтерген,
Омыртқамды бүгілткен,

батырлар  жыры
Аязды күні айналған,
Айқара есік таянған.
Бұлтты күні бұралған,

Мұздай бесік таянған,
Даусы шықса оянған,
Халық тілегін тілеген,
Өлгенде көрген көбеген.

Қабырғам жаздай қайысқан,
Қолым жездей майысқан,
Алса қолым талдырған,
Сүйсе мейірім қандырған,

Денемнен шыққан балдырған.
Қысқа мықты жылқы өлмес
Ойға біткен қамыстан.
Қалушы емес Тайбурыл

Қатар шапқан жарыстан.
Жақын емес жалғызым,
Жау іздеді алыстан.
Осы кеткен қозымды

Тек қолыңа тапсырдым,
Ғали атты арыстан.
Астында бар Тайбурыл,
Алдында бар саясы.

Қозымды сізге тапсырдым,
Қызыр Илияс бабасы.
Алла деген Хаққа пәнда,
Күнәһарлар күйер жанда.

Құла түзге жөнелген
Самарқанда Шаһизинда,
Қозымды сізге тапсырдым.
Сыйынбасам маған серт,

Қолдамасаң саған серт.
Шаһизадам, қыдыр ед,
Жарылқаушы, жәрдем ет,
Аз-кем жанға сабыр ет.

Сіз сүйесең қозымды,
Жұмсаған құдірет қос жендет,
Және сізге бұл—міндет.
Қызылбас—бөтен, бұл—үмбет,

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Жататұғын заман жоқ.
Теңдесе басып ырғалып,
Көп қосыннан соң қалып,

Шынжыр найза жіп еді.
Ескіден қалған күн еді,
Тайтермелі шеге еді.
Жаңылдың ба, Тайбурыл,

Мінейін деп жатқанда,
Шешең Құртқа не деді?
Қара жалды жылқыдан
Бурылым қалмас деп еді.

Әуелі Алла—анайым,
Хақ Жаратқан Құдайым.
Ұжмақта хордан сымбатты
Үйдегі Құртқа жұбайым.

Жарым жаман болды деп,
Жемеймін, Бурыл, уайым.
Шешең тұлпар деп еді,
Шешеңнің сөзін сынайын.

Жан серігім—жалғыз ат,
Жайың қалай, Бурыл ат?
Шырағым, бүгін шабайын,
Төрт аяғың сом болат,

Қолтығыңда қос қанат
Мен үстіңде аманат.
Үкілі құйрық, майда жал,
Сөзіме менің құлақ сал.

Кешегі кеткен көп қолға
Тұлпар болсаң жетіп қал.
Құртқам баққан Тайбурыл,
Ырғала басып жүр жарқын,

Терлемессің күн салқын.
Жылқыда тұлпар сен едің,
Жігітте сұңқар мен едім.
Сен астымда сау тұрсаң,

батырлар  жыры
Сенен озбас деп едім.
Мал сатамын базардың
Бояғы мен бөзіне.

Салған жылқым тоқтайды
Арқаның сары көзіне.
Құлақ сал, Бурыл, сөзіме,
Қырық күншілік шаһарды

Көрсет бүгін көзіме.
Көрсетпесең көзіме,
Онда шешең, мен мұнда,
Қалар бір көңілім өзіңе.

Біздің ауыл Арыста,
Есебі жоқ алыста.
Азулының бойында
Жылқылары қамыста.

Кешегі кеткен көп құлға
Қоясың ба намысқа.
Қырық күншілік Қазанға
Бір мезгілде жетуге

Сіздей малға алыс па?!
Озушы едің қыпшақта
Той бәйгіде, жарыста.
Жаным, тәнім, Тайбурыл,

Ұшқан құстан қалыспа!
Қаса тұлпар болсаң сен,
Қалқам, бүгін қарышта!
Құралайдың малына,

Алуаның шекер, балына,
Тобылғы сапты қамшымен
Толғап ұрды санына.
Жанға серік Бурылдың

Жаман батты жанына.
Сауысқан, қарға тойынды
Санынан аққан қанына.
Санына қамшы басқан соң,

Қаны бір судай аққан соң,
Күндіз батпай түн батты.
Төменгі ерні қыбырлап,

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Жоғарғы ерні жыбырлап,
Екпінімен сыбырлап,
Тайбурыл атқа тіл бітті.

Алуа менен шекер, бал.
Кімге келмес керім сал,
Назбедеуге бітер жал.
Аямай тарттың қамшыны,

Артық туған Қобылан нар.
Өлмесек те кеудеде
Шыға жазды шыбын жан.
Қызылбастың шаһарына

Мұнша болдың ынтызар.
Ойға алғаның қоймайсың,
Батыр туған Қобылан нар!
Ата-анадан жалғыз тақ

Жалғыздың кегін менен ал,
Жамбасыма қамшы сал.
Қалалы жерде қарғырмын,
Қазып салған кең орға.

Ақсұңқар құс түседі,
Тамақ үшін ақ торға.
Төрт аяғым тең жорға,
Тізгінім тартпай сал жолға.

Сен үстімде есенде,
Астыңда өзім есенде,
Қажу бар ма мен сорға.
Ат қылып Тәңірім жаратты

Сен сықылды лайыққа.
Екі жақсы қосылса,
Бір Тәңірге жылайды.
Қырық күншілік Қазанға

Бір мезгілде жет дейсің,
Қырық үш күнім кем еді,
Жетуге маған оңай ма?!
Қиын да болса, Қобыланды,

батырлар  жыры
Хаққа уағдаң солай ма?
Намаздігер өткенше,
Намазшамға жеткенше,

Құптан уақты біткенше,
Қазан ағаш бақшасын
Түсірмесем өзіңе,
Көрсетпесем көзіңе,

Жан серігің Бурылды
Сол жерде шал Құдайға.
Сонан соң атқа бел шешіп,

Шу дегенде гулейді.
Табаны жерге тиместен,
Тау мен тасты өрледі.
Төрт аяқты сермеді,

Құлақтың түбі терледі.
Тер шыққан соң өрледі,
Адырды көзі көрмеді.
Көлденең жатқан көк тасты

Тіктеп тиген тұяғы
Саз балшықтай иледі.
Қараша емес қауыс-ты,
Қоңыраулатып дауысты,

Күн төбеден аумай-ақ,
Түзеді Бурыл шабысты,
Жақын қылды алысты.
Қос құлағы тігілді

Қырға біткен қамыстай.
Түс ауған соң бүктелді
Илеуі жеткен қайыстай.
Байлаулы малдай шешілді,

Төрт аяғы көсілді,
Әбіре сымдай есілді.
Кешегі кеткен көп қолға
Жетем деген Қобыланның

Жоқ еді тіпті есінде.
Қол соңынан барады—

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Қарабұқан жаурыншы.
Ағыны қатты Бурылмен
Салып келді бесінде.

Бұқанға келді:—Ар ма,—деп,
Алдыңда кісі бар ма?!—деп.
Сонда Бұқан сөйлейді:

Қылшаң жүнді қараны.
Аты қалар деп пе едің
Өзіңнен үлкен ағаны.
Осынау қырдың астында

Қосдәулет кетіп барады.
Тайбурыл атты құтыртып,
Оған да келді сыпыртып.

Алдыңда кісі бар ма?!—деп.
О да айтты: «аланы,
Жоқтап ек Қобылан баланы».
Осынау белдің астында

Аққозы кетіп барады.
Тайбурыл атты құтыртып,
Оған да келді сыпыртып.

Алдыңда кісі бар ма?!—деп.
О да айтты: «аланы»

Мына белдің астында
Қарақозы кетіп барады.
Тайбурыл атты құтыртып,
Оған да келді сыпыртып.

Алдыңда кісі бар ма?!—деп.
Қарақозы сөйлейді:

Жылқыда малдың аласы,
Ағынан көп-ті қарасы.
Жеткен-ді деп ойлаймын,
Шапқалы көзім көрген жоқ

батырлар  жыры
[Құрдасың Қараманның қарасын],
Көппен бірге шапқалы,
Өзіңнен шығып кеткелі

Сонан бері көрмедік,
Не болғанын білмедік.
Көктен жауған тамшыдай,
Шебер қыздың қолында

Балдағы алтын қайшыдай.
Бұлаңдаған Бурылға
Мына тұрған Қобылекең
Баса соқты қамшыны-ай.

Алтынды найза қолынан,
Желі тұрды оңынан.
Бақанға жеткен бесінде,
Қараманның шу салып

Қобылекең жетті соңынан.
Артынан келіп сөйлейді:

Мақтаған атың осы ма-ай.
Он екі күнде жетерсің
Менің тіккен қосыма-ай.
Жүресің бе, Қараман,

Сен кеткелі он бес күн
Түсте шауып соңыңнан,
Бесінде өтіп барамын.
Жағалай тауда татыр-ай,

Жарасар тіксе шатыр-ай.
Он бес күн бізге қарамай,
Бұрын кеткен батыр-ай.
Бүгін түсте шауып ем,

Бесінде жетті қатын-ай.
Қатын да болса білдің бе
Құртқаның асыл затын-ай.
Жүрмейсің бе, Қараман,

Қатынның баққан аты озды,
Қапыда қалма, батыр-ай.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Қобылекең гулеп жөнелді,
Көп қиятқа қарамай.
Қалың қият—көп қосын,

Бәрі қалды артында,
Бірі еруге жарамай.
Електен өтсең, Есенбай,
Қыс қыстауға—Борсық жай,

Бәрінен озды Бурыл тай.
Қобыланды сынды еріңіз:

«Шу» дегенде гулейді,
Табаны жерге тимеді.
Тау мен тасты өрледі,
Құлақтың түбі терледі.

Тер шыққан соң өрледі,
Адырды көзі көрмеді.
Көлденең жатқан көк тасты
Тіктеп тиген тұяғы

Саз балшықтай иледі.
Аманбайдың ақ тікен
Аса қарғып жөнелді.
Заңғар-заңғар таулардан

Секіріп асып жөнелді.
Ол төбе мен бұл төбе,
Бауыры шұбар күл төбе,
Онан да өтіп жөнелді.

Бөктергінің бүкіл сай,
Су түспеген терең сай,
Сыпсың біткен қарағай
Онан да өтіп жөнелді.

Қамыстының қазды көл,
Қоғалының қулы көл,
Жекендінің жалын көл,
Шағалалы шалқар көл,

Қызғыштының қызыл көл,
Бәрінен өтіп жөнелді.
Айшылықтың көлінен,

батырлар  жыры
Күдерінің қара дөңінен
Бесінде өтті деңінен.
Барлы, барлы, барлы тау,

Басы биік қарлы тау,
Хан жайлаған қара тау,
Би жайлаған ала тау,
Қыз емшекті сүйір тау,

Түйемойнақ иір тау.
Атасу мен Манашы,
Ішейін десе су ащы,
Мал оттауға оты ащы,

Мұнан дағы жол шекті.
Емпей-күмпей қасынан,
Жем, Темірдің басынан,
Қалбағайлы бұлдидан,

Қас-қабақты ылдидан,
Тобылғылы нұрадан,
Су түспеген жырадан,
Баялышты құмайттан,

Бүлдіргенді шыңайттан
Жалғыз шауып келеді.
Астында мінген Бурылдың,
Омырауы есіктей,

Ойынды еті бесіктей,
Сырты сұлу Бурылдың
Құмдаудан қазған көсіктей.
Қос құлағын қайшылап,

Тобықтан тері тамшылап,
Ақ сауыты жылтылдап,
Тобық еті бұлтылдап,
Алдыңғыдан артқысын

Сынық сүйем кем басты.
Жалғасып ұшқан қоңыр қаз
Тозаңынан адасты.
Асқар төбе бел еді,

Бұ да шауып келеді.
Көлденең жатқан көк тасты
Аяғы барып тигенде
Саз балшықтай иледі.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Жанында қылыш жалтылдап,
Береннен қылған шалбары
Жел соққанда жалпылдап,

Тозаңы шықты бұрқылдап.
Табанына тас тисе,
Түнде шаққан шақпақтай,
От шығады жылтылдап.

Аттың жолы қазылды,
Қысқан жерде ұмтылып,
Бес жүз құлаш жазылды.
Омырау тері көпірді,

Бурыл көкке секірді.
Шаба-шаба шатылды,
Тақиядай көрмеді
Үстіне мінген батырды.

Тұяғына тиген тас
Қызылбас атқан оғындай
Аспан көкке атылды.
Тұяғымен тоздырды

Құла дүз майдан тақырды.
Бұлаңдап шапқан Бурылдың
Маңдайында месі бар,
Марал ішсе, таусылмас.

Арындап аузын ашады,
Аяғын топтап басады.
Бір төбенің тозаңын
Бір төбеге қосады.

Кешке таман Тайбурыл
Жын қаққанға ұқсады.
Құлан менен бұланды,
Киік пенен қоянды

Ұзатпай алдан тосады.
Көл жағалап отырған
Көкқұтан мен қарабай
Көтеріліп ұшқанша

Белінен кесе басады.
Дуадақ пен жек қалды,
Бірқазан құс көп қалды.

батырлар  жыры
Ақсұңқар мен лашын,
Әлде өтірік, әлде шын
Өлген құсты жем қылды.

Көбелек ұшпас көлсізден,
Ебелек ұшпас елсізден,
Құла мидай шөлдерден,
Батпақты талай көлдерден,

Жалғыз шауып келеді.
Үмітін үзіп батырың
Қараспанды жайлаған
Қалың қыпшақ елдерден,

Намаздігер өткенде,
Намазшамға жеткенде,
Белес, белес бел көрді,
Бел астында ел көрді.

Байтақ жерде ай татыр,
Ақты, бозды қой жатыр.
Төтелеп шауып қалаға
Қобылекең келе бұл жатыр.

Құланнан аттым қодықты,
Өксігін басып солықты.
Намаздігер өткенде,
Намазшамға жеткенде,

Бес ағаштың түбінде,
Қазан салған қалаға
Келіп батыр жолықты.
Көк алалы көп жылқы,

Бөрі құлақ ен жылқы
Гулетіп жылқыны алады,
Айдап жолға салады.
Жылқыны жолға шығарып,

Қайтадан келіп ат қойды.
Қазанның Сырлықалаға
Қалаға кірді Аллалап,
«Иә, Құдай» деп ат қойды.

Ай бетінен кіреді,
Айқай-сүрен салады.
Күн бетінен кіреді,
Күн бойы сүрен салады.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Қойға кірді бір бөрі
Бөріктіре қырады.
Талай қалмақ сорлады,

Ер қайратын сынады.
Атысқан жауы артық көп,
Қай уақытта тынады?
Бір уақытта Бурылға

Бастан келіп дүбірі,
Тайбурыл салды мойынды.
Толып жатқан қалмаққа
Қобылекең салды ойынды.

Талай қалмақ жойылды,
Қалмақтың көбі шалбарлы
Шарбарлыны сермеді.
Алқындырды сағақтан,

Бауыздады тамақтан.
Адам шыдар ер емес,
Қар жаудырды қабақтан.
Бір уақтар болғанда,

Жалғыз жаумен ойнады,
Жауды ерікке қоймады.
Көтеріп салған көк сүңгі
Тіріде қанға тоймады.

Бір уақыттар болғанда
Жалғыз жаумен ұрысты,
Ит арқасы құрысты.
Ердің жаудан қашуы

Шірітті де, борсытты.
Мың жылқының дүбірін,
Тайбурыл жалғыз салады.
Мың кісінің дауысын

Қобылекең жалғыз салады.
Аллалаған дауысқа
Тау да Аллалап барады,
Тас та Аллалап барады.

Екі шеке солқылдап,
Бас домалап барады.
Қаланың аузын қан қылды,
Көшенің аузын шаң қылды.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Қазанның Қарақалаға
Сенсіз күшім жетпейді,
Өтірік сөзім жоқ,—дейді.

Сонда Қобылан сөйлейді,
Сөйлегенде не дейді:

Атан ба екен, нар ма екен.
Жая ма екен, жал ма екен,
Шекер ме екен, бал ма екен.
Ер бұзбаған шаһарды

Қатын бұзған бар ма екен?
Не деп айттың өзіме,
Өлейін деп кетіп ем
Қатын деп айтқан сөзіңе.

Ол кезде сен бір айтсаң
Мінеки, мен үш айттым.
Келмеді ме кезіңе,
Көрінбе менім көзіме!

Үйдегі қалған Құртқамның
Сатса алмаймын өзіне.
Өзі түгіл алмаймын
Сағынғанда бәз күні

«Қалқамжан» деген сөзіне.
Қараман құрдас өкпелеп,
Көрмеймін [деп] жер тепкілеп,
Наза боп қайтып жөнелді.

Шекер де емес бал-ды,—деп,
Қатынымның тілі үшін,
Құрдасым көңілі қалды,—деп.
Гулетіп Қобылан соңынан

Іс келеді қолынан.
Былқылдап Қобылан желеді,
Артынан қуып келеді.
Найза бойы жар екен

Жардың келіп басына,
Қаланың келіп қасына,
Тайбурыл атқа сөйлейді,

батырлар  жыры
Сөйлегенде не дейді:

Садақа саған қылып ем,
Көп малдарды басыңнан.
Алты қабат қала екен,
Жеті қабат ор екен.

Жайың қалай, Тайбурыл,
Секіртейін басынан,
Жараймысың, хал қандай?!
Сонда Бурыл сөйлейді,

Болды ма мұнда кегіңіз?
«Шешем—Құртқа» деген соң,
Сатылмайтын теріміз.
Қысылғанда дем берсін,

Жылқышы Қамбар піріміз.
Ойға алғаның қоймайсың,
Қайсар Қобылан серіміз.
Қарғысам, қарғып қарайын,

Қарғи алмасам, қалайын.
Тәңірі ісіне амал жоқ—
Тәуекел етіп көріңіз!
Бурылға Қобылан «шу» дейді,

Шу дегенде гулейді,
Табаны жерге тимейді,
Тау мен тасты өрледі.
Әбден қызып алған соң,

Қамшыны баса салған соң,
Алғы аяғын бүгеді,
Артқы аяғын тігеді.
Құлағын істей қадады,

Құйрығын шаштай тарады.
Шекесінен қарады,
Бауырынан жарады.
Қояндай ағып жөнелді,

Ортасына шаһардың
Бурыл барып топ етті.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Төрт аяғы тиген жер
Тесіле жаздап солқ етті.
Әлде өтірік, әлде рас,

Айтып өттім—бәрі шын,
Ебіне келді нем кетті.
Қалаға Қобылан енген соң,
Еркімен барып кірген соң,

Не қылса да батырдың
Тайсалмасын білген соң,
Қара қасқа ат мінген,
Ат құйрығын шарт түйген,

Алдына дабыл төңкерген,
Артына сауыт бөктерген,
Аламын деп дем берген,
Азды көпке теңгерген,

Қара бөркі қалпиған,
Мен сондай деп дандиған,
Қайратымен мал жиған.
Қысқа күнде қырық шапқан,

Тері тонды теріс атқан.
Мұсылманға оқ атқан,
Қызылбасқа жан тартқан,
Құдайдан дұшпан сұраған,

Найзаның ұстар жеріне
Қолыма жұмсақ болсын деп,
Топтанып барқыт ораған.
Шын қаһары келгенде,

Жауған қардай бораған.
Суда болар ақ сазан,
Моллалар айтар бес азан.
Бұрынғы ердің бірімен

Алдынан шықты ер Қазан.
Бұ да айтулы ер еді,
Бірін-бірі көреді.
Келіп те сөйлей береді,

батырлар  жыры
Алдынан шапты ер Қазан
Хан шапқан соң кім қалсын:
Ханның ұлы қарауыл,

Хан шектісі жасауыл,
Бидің ұлы бекауыл,
Хан қасында қайдақтар,
Қатыны жоқ бойдақтар.

Ай басына мың сомнан
Жатып жеген бейбақтар.
Жаудан қашқан кей жаман
Ұстап атын жайдақтар.

Жауға шабар ер жігіт,
Өткір қылыш мойнақтар.
Хандар мінген қанды атты,
Батыр мінген жалды атты,

Қырық мың әскер салт атты—
Түймелетіп кигендер,
Түрегеліп сигендер,
Масақ құлақ мылтық қолында,

Қара сухар қойнында,
Алтыатары қолында.
Бәйгіден келген дөнені,
Сол шаһардың гөзелі,

Иесіз қалды көп әйелі
Талай төре келеді,
Төсінде алтын мыйлады,
Қаланың аузын қандатып,

Солдатын жаяу айдатып,
Шаһардың аузын шаңдатып,
Ішеміз деп бал алып,
Шайнаймыз деп нан алып.

Қырық мың кісі бұл шықты:
Он кісіден қос болып,
Қобыландыға қас болып,
Қазан ері бас болып.

Базарда болар ақша бөз,
Арқада болар сары көз.
Әлім менен Шөменге,

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Жоғары менен төменге,
Төменгі жатқан көп елге,
«Мен—мұсылман» дегенге

Мағлұм болды біздің сөз,
Жекпе-жек деп келді кез.
Өзі жеке келген соң,
Қобыландыны көрген соң,

Не қылса да батырдың
Тайсалмасын білген соң,
Басын тартып қара аттың,
Қобыландыға ер Қазан

Кигенің ала қырмызы-ай.
Ат саурысы тасыпты,
Көп шабуыл көргендей.
Атыңның жалы жатыңқы,

Алыс жолдан келгендей.
Қабағыңыз қатыңқы,
Түн ұйқыңды бөлгендей.
Қай шаһарға барасың,

Қай орынға қонасың?
Бурыл атты жас бала,
Кімнің ұлы боласың?
Атаң сенің кім деймін,

Анаң сенің кім деймін?
Батыр Қазан—мен деймін,
Шын сөзіңмен кел деймін,
Қалжың сөзге көнбеймін.

Ашуыма жолықпай,
Бурыл ат пен ақ сауыт
Қол тигізбей бер деймін.
Қобыланды сонда сөйлейді:

Базарда алтын қасыққа.
Арланам атты беруге
Сендей дінсіз жасыққа.

батырлар  жыры
Ат алуың қаша ма,
Дем алғанша асықпа.
Қызылбас, неден есірдің,

Жолықпай жатып ат бер деп?
Қызылбас қызы сұлу деп,
Дем алмай жүріп келіп ем.
Бұл сапарда бұл жақтан

Сұраймыз деп жесірді.
Олай болсаң, қызылбас,
Шыдамасаң бері кел,
Көрсетейін кесірді.

Арқа деген жайларда,
Атан шығар жыл болса,
Ауада сұңқар түйілсе,
Жүніне қара жоламас.

Жауға шабар ер жігіт
Ешкімнен ақыл сұрамас.
Мұсылманның баласы
Өзім өлмей жыламас.

Аты-тонын әр жерде
Беруші еді сендей нас.
Атасы жаман атасыз,
Атамды сұрап нетесіз?

Анасы жаман некесіз,
Неке сіз сұрап нетесіз?
Атаң бар-ды үлгісіз,
Алланың күні белгісіз.

Зар боларсың, бәлем-ай,
Еріксіз жарық көргісіз.
Өзіңнің салған қалаңнан
Зар қылармын жүргісіз.

Ер емессің тасырсың,
Бас білмеген есерсің,
Патшадан келген қаттауың
Қағылмай-ақ шешерсің.

Қара қасқа тұлпардың
Сауырынан түсерсің.
Мойныңнан аққан қара қан
Шамаң келсе ішерсің.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Асқар төбе белсің сен,
Қызылбас деген елсің сен.
Арақ ішіп, нан жесең

Қала ішінде ерсің сен,
Мұсылманнан кемсің сен!
Көкірегіңнің басынан
Қылышпенен өлтірсем,

Қапыда қалдым дерсің сен.
Садақпенен өлтірсем,
Жазым қылды дерсің сен.
Сен аға да, мен іні,

Сендер көп те, мен жалғыз,
Білгеніңді қыла ғой!
Жайықтың бойы қамыс-ты,
Бір қызылбас, бір қазақ,

Бермейміз деп намысты
Басында тәуір сөйлесіп,
Артынан шайтан жабысты.
Шайтан емей немене

Ырғай сапты сүңгімен
Ырғай, ырғай салысты.
Найза қанға майысты,
Қармақ болып қайысты.

Итерісіп тұрысты,
Ат тізесін бүгісті,
Бүгісе-бүгісе тұрысты.
Тебінгіден тер қатты,

Қақырғанда қан татты,
Түкіргенде жын татты.
Қанжар қалды қайысып,
Семсер қалды майысып.

Жеткен екен ажалы
Қан қаттаудан төгілді,
Ерлер жаннан түңілді,
Аш күзендей бүгілді.

Екеуінің ақ сауыт
Шығыршықтан сөгілді.
Хал-дәрмені құртылды,

батырлар  жыры
Түсермін деп ұмтылды.
Екеуінің ақ сауыт
Ескі бөздей жыртылды.

Сол уақытта Қобылекең,
Найзаны ырғап ендірді,
Қазанды жерге төндірді,
Ат көтіне міндірді.

Туралықтан ай шықты,
Тартып еді жан шықты.
Үлкен сәске болғанда,
Ішкі қамал тысында,

Сыртқы қамал ішінде,
Ер Қазанның аузына
Қобылекең тықты балшықты.
Шалқасынан шалады,

Басын кесіп алады.
Басын кесіп алған соң,
Қанжығаға салады.
Салмағымен қубасы

Аударып кетіп барады.
Сасқанынан Қобылекең
Қолындағы қанжармен
Басты қиып тастады.

Бас барып жерге топ етті,
Қара жер сонда солқ етті.
Дір-дір етіп қорғанның
Бәрі бірдей құлады,

Ордың іші толады.
Қобыландыдай батырды
Қырық мың әскер қамады.
Шілде уақты болғанда,

Көктен түскен самал-ды.
Тура келген өлімге
Кім табады амалды?
Өлген құлдың басынан

Гулеп өткен заман-ды.
Қырық мың атты қызылбас
Алдында көрді қабанды,
Қабанның ісі жаман-ды.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Сонша қосын көп әскер,
Таба алмады амалды.
Қырық мың атты қызылбас,

Қаладан қашып кете алмай,
Дарбазадан өте алмай,
Қобыландыға жете алмай,
Ор түбінде қамалып,

Мынау тұрған Қобылекең
Бір Құдайды еске алып,
Жан-жағына көз салып,
Жалғыздықтан жабығып,

Жауды көріп қамығып,
Алдында көп қызылбас,
Артында жоқ жалғасып,
Көмек берер қарындас.

Жалғыздық түсіп есіне:
«Қараман көмек бермеді,
Келген екен несіне?»
Құдайды айтып жағалап,

Пайғамбарды айтып паналап,
Қобыланды батыр сөйлейді:

Бұрынғының найзасы.
Бақ қараған пенденің
Басында болар хайласы.
Алдында жау көрінді

Қараспан толған халқымның,
Кәнеки, тиген пайдасы?
Мініп шықтым үмітпен
Шырағым Бурыл дөненді,

Көкке тойған көбеңді.
Ерлігімді кім айтар,
Қараспан тауды жайлаған
Қалың қыпшақ көп елге.

Жар болды Құдай өзіме,
Шыбын жаным көрінді
Бүгін менім көзіме.
Бір жан үшін сыйындым,

батырлар  жыры
Жазым болып көз жұмсам,
Жалғызыңның аты деп
Кім апарып көрсетер

Кемпір мен шалдың көзіне.
...........................................*
Бурылыма жаптым сауыт,
Сыйынамын Қамбар, Дәуіт,

Ат қоямын ауыт-ауыт.
Дұшпаннан қорқып тұрмаймын,
Аттың басын бұрмаймын.
Бүгін қанға боялсын,

Балқынға тіккен ақ сауыт.
Мұсылман ұғлы дарқан,
Жауды көрсем қызды арқам.
Бүгінгі күн бөктерсем

Жеті қабат діллә қалған,
Еменнің кестелі талынан,
Кем көрмеймін жанымнан.
Толғамалы ақ сүңгі

Шаншылар майдан күн бүгін.
Бұлғары садақ, бұқар жай
Тартылатұғын күн бүгін.
Жаға басы қақпалы

Бадана көзді ақ сауыт,
Сөгілер майдан күн бүгін.
Суарып шапқан шар болат
Өтелер майдан күн бүгін.

Толғамалы ақ сүңгі,
Жау ішінде жалтаңдап,
Толғамасам, маған серт!
Толғауыма шыдамай,

Толықсып сынсаң, саған серт!
Алтынды құндақ ақ берен,
Қысылған жерде от беріп,
Ата алмасам, маған серт!

Мен атқанда ұсынып,
От алмасаң, саған серт!
* Түпнұсқада осылай көп нүкте қойылған.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Қарсы атса, оқ атпас,
Жауын жауса, су өтпес,
Ыстық болса, күн өтпес,

Бадана көзді ақ сауыт,
Шындап соққан ер Дәуіт.
Қалмақтың қалың қолына,
Шашақты найза туына.

Қазан салған қалаға,
Жаяу салған балаға,
Бұл әскердің өзіне
Тая шапсам, маған серт!

Ата-ана сүйген ақ денем
Оқ дарытсаң, саған серт!
Қобылекең айтып болған соң,
Белі жазық Бурыл ат

Қиналарын білген соң,
Шиыршық атып ойнады.
Тіктеп тиген тұяғы
Қар кешкендей қаршылдап,

Ауыздан аққан ақ көбік
Түсін жуды шалпылдап.
Шабайын деп Қобыланды
Бойын алды аршындап.

Алтын қалпақ, жез телпек,
Баса киді көзіне.
Қырық мың атты қызылбас
Қырық кісідей Қобылекең

Көрінбеді көзіне.
Бурыл атты қамшылап,
Әскердің кірді өзіне.
«Иә, Құдай!» деп ат қойды,

«Мұхаммед!» деп лап қойды.
Қаланың аузын қан қылды,
Көшенің аузын шаң қылды.
Қызылбас қашып жосылды,

Ақбөкен аңдай босылды,
Қобылекең келіп қосылды.
Бөлек-бөлек қылады—

батырлар  жыры
Бөрі тиген немедей,
Бөктеріп кетіп барады.
Қасқыр шапқан немедей,

Қырып кетіп барады.
Жолбарыс шапқан немедей,
Жойып кетіп барады.
Тиген жері алмастай,

Ойып кетіп барады.
Артында жоқ көмегі
«Аллалап» батыр шабады.
Жалғыз өзі Қобылекең

Жарып кетіп барады.
Үш жүз атты бір сайға,
Төрт жүз атты бір сайға,
Аламын деп қайтарда

[Қойып кетіп барады].
Жүрген жері шаң болып,
Ақ білегі қан болып,
Жау үстіне жол салып,

Үкімін жауға мол салып,
Жез телпегі басында,
Көмегі жоқ соңында
Тұлпар мініп, ту алды,

Туын қанға суарды.
Қаладан қашқан қырық мың қол
Әрмен-бермен ырғалды,
Қашайын деп қозғалды.

Артуымен оқ қалды,
Тартуымен топ қалды.
Қобыландының ақ сүңгі
Қызыл қанға боялды.

Соншама адам әйелі
Шаһарда жылап тұл қалды.
Жетінші күні бесінде
Мұншама қолды сап қылды.

Бурыл атпен бұлғақтап,
Қобылекең жалғыз қалыпты,
Шаһарды жалғыз алыпты.
Бұл қырғынмен қоймады,

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Құмары бұған тоймады,
Жан қалдырмай қырсам деп,
Ат қоймаққа ойланды.

Ел шығармай далаға,
Нақ бесінде сыйынды
Жеті кәміл бабаға.
Ақсұңқар құстай шүйіліп,

Лашын құстай түйіліп,
Жеңсіз берен киініп,
Тағы да шықты қалаға.
Қаланың аузын қан қылды,

Көшенің аузын шаң қылды.
Айдарлысын азғырып,
Тұлымдысын жазғырып,
Алтынын артып шанаға,

Баспақты сиыр, танаға,
Қарамай қатын-балаға,
Өтірік емес, жан аға,
Қырық қақпалы шаһардан

Жалғыз адам құтқармай
Айдап шықты далаға.
Есіктің алды мойыл-ды,
Ашыққан қият тойынды.

Алды үш қыз алады,
Арты екі қыз алады.
Онан соңғы байғұстар
Таңдағанын алады.

Бізге ұқсаған бейшара
Айтса тілін алмады,
Қыз да оған бармады.
Қорасан шыққан құжыр бет

Құдайға сүйтіп зарлады.
Малды алып болған соң,
Көңілдері толған соң,
Толып жатқан көп қият

Жиылып бәрі кеңесті,
Кеңескенде не дейді:

батырлар  жыры
Бұрын барып бұлардан
Қаланы өзім алдым дер,
Жаманға олжа салдым дер.

Жалғыз атты қыпшақты
Өлтіріп кетсек не етер деп,
Олжаны бермей кетер,—деп,
Қоста отырған көп жаман

Көтеріліп сөйлейді.
Сөйлегенмен не қылсын,
Бәрінікі құр былшыл.
Бірнеше күн болған соң,

Көпке олжа толған соң,
Елдегі сөзі Құртқаның
Тұп-тура анық болған соң,
Қобыландыдай батырдың

Қайтуға көңлі бұзылды.
Мінгенде аты қызыл-ды,
Іс тағдырға сызылды.
Жарлының жалғыз атына

Ұрының құрығы ұзын-ды.
Қобыланды сынды еріңіз
Қайтайын деп тұрғанда
Қараман сонда сөйлейді,

Қайтамын деп айтпаңыз,
Алдыңыз—құз, артыңыз—жар,
Құдай берген ер едіңіз.
Мына жақта Көбікті бар есітемін,

Соған бара кетелік,
Ойранды сала кетелік,—дейді.
Берік туған, құрдасжан,
Құлағың сал сөзіме,

Мен айтайын өзіңе,
Көбікті деген қалмақ бар,
Көрсетейін көзіңе.
Соған енді баралық,

Жылқысын қуып алалық.
Керегесін отын қып,

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Ойранды соған салалық.
Сөзіне құлақ салады,
Әйтсе тілін алады.

Көбіктіні шаппаққа
Іздеп енді барады.
Мінгенде аты дөнен-ді,
Көкке тойған көбең-ді.

Байдың қызы жамылар
Масатыдан беренді.
Көп қосынға тапсырды
Қазаннан алған көп елді.

Қараман, Қобылан қосылып
Кешкі уақыт болғанда,
Көбіктінің шаһарына
Сапарланып жөнелді.

Базарда бар ақ мата,
Ойнақтайды жас бота,
Бұл сөзімде жоқ қата.
Көп қосынның қасынан

Сапар қылды ел жата.
Көбіктінің шаһарына
Келді бұлар таң ата.
Көбікті кеткен ұйқыға,

Жыртылмаған құлпыға.
Екі қабан кез келді
Қоба көлдің үстінде,
Отарда жатқан жылқыға.

Көк алалы көп жылқы,
Бөрі алалы ен жылқы,
Алдарына алады,
Айдап жөнге салады.

Тізе қосып екеуі
Жылқыны айдап барады.
Көрінім жер келгенде
Биік-биік қыр екен,

Оқпанды сай жер екен.
Көбікті мінген тарлан ат,
Жамандатқыр сол көк ат
Құйрығын құстай тарады.

батырлар  жыры
Шекесінен қарады,
Бауырынан жарады.
Аспанға қарап есінеп,

«Ием бе?» деп кісінеп,
Жау екенін білген соң,
Сыртына құйрық салады,
Көк ат қашып барады.

Артынан қуған екеуі
Қарасын көрмей қалады.
Қалаға көк ат еніпті,
Есітті дүбір Көбікті,

Ат барған соң желікті.
Басы—күміс, сабы—алтын,
Базардан келген қасықты
Жалаңған болат жасықты.

Ақмоншақ атқа Көбікті
Ер салғанша асықты.
Еріндіктеп алады,
Астына терлік салады.

Ат басындай тас шоқпар
Тақымына қыстырып,
Мал соңынан салады.
Алтындай найза қолынан,

Жұлдызы туып оңынан.
Таң сарғайып атқанда,
Көбікті жетті соңынан.
Тау суындай сарқырап,

«Таста,—деп,—малды» барқырап,
Көбікті сөйлеп кетеді:

Жан иесіз дедің бе?
Байлаулы жатқан жылқыны
Байлаудан шешкен кім еді?
Батыр жігіт қайдасың,

Батыр табар хайласын.
Жақсы кісі жаманға
Көп тигізер пайдасын.
Қобыланнан бұрын Қараман

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Келе салды найзасын.
Қараман ерлік бастады,
Ерлігін Қобылан қостады.

Қараманның найзасын
Денесіне тигізбей,
Міне, келген Көбікті
Қолындағы шоқпармен

Допша қағып тастады.
Бұлғары садақ, бұқар жай
Қиядан тартты Қобылекең.
Қобылекеңнің оғын да

Денесіне тигізбей,
Қолындағы шоқпармен
Мұны да қағып тастады,
Жаңадан қайрат бастады.

Аттан түсе алысты,
Бермейміз деп намысты,
Саз балшықтай жабысты.
Қобыландыдай еріңіз

Бақалшығы қайысты,
Қабырғасы майысты.
Итерісіп тұрысты,
Ат тізесін бүгісті,

Бүгісе, бүгісе тұрысты.
Тебіндіге тер қатты,
Қақырғанда қан татты.
Қанжар қалды қайысып,

Семсер қалды майысып.
Қобылан сынды еріңіз
Бара жатыр бұл жерде
Бақалшығы майысып.

Болмас, балам, болмас,—деп,
Көк есегі астында,
Шар кітабы қойнында,
Өзі хақтың жолында,

Есектен түсе қалады,
Қасына жақын барады.

батырлар  жыры
Сол уақытта Қобылекең
Танымады бабасын.
Қан толды екі көзіне,

Есіге бойлы қара сауыт,
Етегіңіз сіздердің
Орым-орым көрінген.
Арт жағынан бұлтиып,

Жаман нәрсең көрінген.
Көрінбе көзіме, жоғал,—деп,
Иінге түртіп қалады.
Сол уақытта бабасы

Өкпелеп кейін қалады.
Бұлар кейін қалған соң,
Құдай басқа салған соң,
Көбіктідей батырдың

Әруағы асады,
Ағыны судай тасады.
Көбіктідей батырың
Қобыландыдай батырды

Тақымына басады.
Қос батырдың қос тұлпар
Жылқыға айдап қосады.
Ел қаптайды салаға,

Өтірік емес, жан аға,
Қалыңнан соққан қарсақтай,
Салақтатып екеуін
Көбікті кірді қалаға.

Көбіктінің бойжеткен қызы Қарлығаға келіп айтқаны.
Көбікті келіп сөйледі,
Сөйлегенде не дейді:

Бидай өңлі құбаша,
Орта бойлы дембілше,
Айналайын Қарлыға,
Жер астына бір түсер

батырлар  жыры
Бекер жатар сермісің.
Қолың шешіп қашырсам,
Еліңе барып мақтанып,

Қарлыға қыз қашырмай,
Өзім бір кеттім дермісің.
Қараман сонда сөйлейді,
Сөйлегенде не дейді:

Кілттің аузын ашармын.
Шеш қолымды, Қарлыға,
Рұқсат берсең қашармын.
Сонда Қобылекең сөйлейді,

Бір сағат болмай ұшты деп,
Дәулет құсы басымнан.
Тіліне дұшпан көнбедім,
Әуелден-ақ жасымнан.

Азар берме бұл шақта,
Көбікті қызы Қарлыға,
Өшті болған әкеңнен,
Өшімді алмай кетпеймін.

Кекті болған әкеңнен,
Кегімді алмай кетпеймін.
Қыс қыстауым—Көзгелі,
Жаз жайлауым—Қараспан,

Бұрынғы жолдан адаспан.
Алты жаста ат мініп,
Он үш жасқа келгенде
Аман қалған жоқ еді

Қызылбас тиіп жанасқан.
Таңбам—әліп, қыпшақпын,
Мұсылманға дін ашқан.
Ел аралап жүргенде

Таулар күйіп, тас жанды,
Алты жаста зарпыма.
Асықпасаң, Қарлыға,
Бір мінерсің Бурылдың

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Әуелі Алла ағындым,
Ата-анамды сағындым.
Жауға менім түскенім,

Жағаласып жатқанда
Кәміл пірім жаңылдым,
Омар менен Османға,
Ішім толды пұшманға.

Ықылас атты Шашты Әзиз,
Танымай сізді жаңылып,
Жазым боп түстім дұшпанға.
Әгар пірім жад етсем,

Біздей асыл қошқарлар
Болар ма пенде дұшпанға.
Сонда Қобылан сөйлейді,
Сөйлегенде не дейді:

Қайтасың ба елдерге?
Елге барсаң, сәлем де
Азулы деген көлдерге.
Көп-көп сәлем дегейсің

Ел ішінде серлерге,
Замандас, құрбы, теңдерге.
Бізді дұшпан алды деп,
Аяққа кісен салды деп,

Үлкен аға, кіші іні,
Көз салмасын біздерге.
Қараспан деген белдерім,
Азулы деген көлдерім,

Ел ішінде бар еді
Замандас, құрбы, теңдерім.
Атадан тақ мен байғұс
Жазым болып көз жұмсам,

Кім сұрайды кемдерін.
Алты жаста аттанып,
Қызылбастың жұртынан.
Бұлаңдаған Құртқаны

Ғибратпен сүйген күндерім.
Інім жауда қалды деп,
Не қылайын жанды деп,

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Сол уақытта Қобылекең
Тайбурыл атқа мінеді,
Үстіне сауыт киеді,

Беліне семсер іледі.
Ат мінген соң тұрмады,
Көбіктінің жылқысын
Және айдап жөнеді.

Қаладан қиғаш өткенде,
Қоба көлге жеткенде,
Жамандатқыр сол көк ат
Құйрығын шаштай тарады,

Шекесінен қарады,
Бауырынан жарады.
Аспанға қарап есінеп,
«Ием бе?» деп кісінеп,

Жау екенін білген соң
Сыртына құйрық салады,
Көк ат қашып барады.
Жалғаса қуған екеуі

Қарасын көрмей қалады.
Көк ат енді қалаға,
Жәрдем берсін Құдайым
Қобыланды сынды балаға.

Қалаға көк ат еніпті,
Естіді дүбір Көбікті.

Ат ертте,—деп желікті.
Қарлыға сонда сөйлейді:

Жамандатқыр Ақмоншақ
Жем жейін деп келіпті.
Көбіктіні жатқызды,
Әбілетке батқызды.

Ақмоншақ атқа ер салып,
Аз ғана азық жем салып,
Артында байтақ ел қалып,
Қобылекең еске түскенде

батырлар  жыры
Ақмоншақ атқа мінеді,
Беліне семсер іледі,
Денеге сауыт киеді.

Қарлыға қыз, мінеки,
Қобыландыға қосылып,
Әкесінің жылқысын
Және айдап жөнеді.

Қаладан қиғаш өткенде,
Сарыөзенге жеткенде,
Пайғамбар Құдай пендесі,
Төменде аттың денесі

Сілтесе, тастан өтеді
Ғалидің шапқан қылышы.
Оттамай да, жусамай
Жамандатқыр көк бесті—

Қашаған көктің інісі
Көрінем жерге келгенде,
Құйрығын құстай тарады,
Шекесінен қарады.

Аспанға қарап есінеп,
«Ием бе?» деп кісінеп,
Жау екенін білген соң,
Сыртына құйрық салады,

Көк бесті қашып барады.
Жалғаса қуған үшеуі
Қарасын көрмей қалады.
Көк бесті енді қалаға,

Естіді дүбір Көбікті
Көбікті батыр желікті.
Көк бестіні көрген соң,
Кеткенін қыздың білген соң

Көк бестіге мінеді,
Шоқпарды қолға іледі,
Мал соңынан шабады.
Көбікті мұнда келгенше

батырлар  жыры
Шыққыр көзім шықтың ба,
Шын бір қазам жеттің бе,
Шын бұйрығым біттің бе?

Ықылас атты Шашты Әзіз
Қысылған жерде дем бермей,
Сарт болып-ақ кеттің бе?
Қобыланды тартты бір кезде,

Тартқан кезде Қобыланды
Жанына азап көрінді.
Азап емей немене,
Көк бесті аттың үстінде

Бөксесі жатып қалады.
Кеудесі оқпен бөлініп,
Шоқпар қолда қалады.
Шоқпарды қолға алмаққа,

Қобыландымен қарсы тұрмаққа,
Екі қолмен тырбаңдап,
Кеудесі кетіп барады.
Базардың бар мақпалы,

Ұстайды құндыз қақпалы,
Жетіп келді Қобылекең
Алтынды семсер қолға алып,
Көбіктіні шапқалы.

Заманақыр тақалды,
Саудагер сатар бақалды.
Қыздан келген хайланы
Біліп енді Көбікті:

Өспесін,—деп,—өркені,
Жұлып та жатыр сақалды.
Діні кәпір, зат басқа,
Аяп болмас атпасқа,

Хайласы қанша қыз жасқа
Екінші сөзді сөйлетпей,
Суырып алып қылышын
Қобылекең салды қақ басқа.

Шалқасынан сылқ етіп,
Жаны шығып бұрқ етіп,
Өліп қалды сорқасқа.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Бөксесі атпен барады,
Қараманның жылқыда
Құлағын дүбір шалады.

Арт жағына қарады,
Көреді жалғыз қараны.
«Қобыландыны өлтіріп,
Сағатына келтіріп,

Көбікті мұнда келеді деп,
Сазамды менің береді» деп,
Жылқыдан қаша жөнелді.
Үшінші күдер асқанда,

Қараман жаман сасқанда,
Шығып кетіп оңаша
Артына және қараса,
Жылқы ішінде жүр екен,

Бөксе екенін біледі,
Өз-өзінен күледі,
Жылқыға шауып келеді.
Ат үстінен бөксені

Тартып енді қарады.
Бөксе бұған болмады,
Қараман сөйтіп сорлады.
Аттан түсе қалады,

Аяғынан алады.
Өлдім-талдым дегенде,
Әрең деп жерге салады.
Өтірік емес оңайдан,

Тілейді әркім Құдайдан.
Қос аты бар қолында,
Қуғыншы жоқ соңында,
Қобыланды мен Қарлыға

Көбіктіні өлтіріп,
Сәтіне оны келтіріп,
Аударыспақ ойнасып,
Гулетіп шықты тоғайдан.

Биік-биік қыр екен,
Оқпандай сай, жыра екен.
Көбікті батыр өлген соң,
Қобыландының алдында

батырлар  жыры
Сайымұғлы Қараман
Қарсы түсіп тұр екен.
Бұлар енді келген соң,

Қайрат қылдың жауға деп.
Олжа қылған, құрдасжан,
Беріңіз маған сауға деп.

Шекер менен бал құрдас.
Көбіктінің жылқысын
Олжаға қоспай ал, құрдас.

Мұндай жылқы өзіңе.
Ішіңіз қиып берсеңіз,
Қарлыға сауға өзіме.

Қыздың көрдің келгенін.
Өзі келді ерлікпен
Көңілі сүйсе бергенім.
Есендік пенен саулық деп,

Тірілік пенен барлық деп,
«Түйенің көркі—нарлық» деп,
Жарасар нарға сандық деп,
Қарлығаны алып жөнелді,

Құрдасжан берсе алдық деп.
Ел жайлаған Есілді,
Қарлыға қолға тиген соң,
Қараман батыр шешінді,

Осы жерде қылды кесірді.
Қарлыға қызды ұстады,
Бола ғой деп қыстады.
Қараманның сөзіне

Қарлығадай сұлудың
Ашуы келген сықылды—
Қараманға қылды өкімді.
Жағасынан алады,

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Қарамандай батырың
Масқара болып қалады.
Жаңылтпа, Құдай, есімді,

Аузыма келген жел сөзді
Аяйын енді несіне.
Қараман, Қобылан екеуі
Қазанда жатқан қосынға

Көбіктінің жылқысын
Айдап келді бесінде.
Қобыланды батыр келген соң,
Иесін көзі көрген соң.

Байлар мінер дөненді,
Жарлы мінер көбенді.
Байдың қызы жамылар
Масатыдан беренді.

Әкеліп қосты жылқыға
Қазаннан алған көп елді.
Қияттан шыққан көп жаман
Көтеріліп шулайды,

Жатып малға кенелді.
Екі арыстан келген соң,
Қожа бесін болған соң,
Ақсайға барып қонған соң,

Көп қосын көшіп жөнелді.
Жалғызға Қобылан ұқсайды,
Мезгілсіз жылап қақсайды.
Жыламай Қобылан не қылсын,

Жанына серік Бурыл ат
Томар қағып жүре алмай
Аяғынан ақсайды.
Келіп қонды Ақсайға

Ақсайға келіп қонған соң,
Қарлығаны алып келген соң,
Қараман барып алғандай
Ақымақ қият бірталай

Қараман атты батырды
Көтеріп аттан алады,
Ақ киізге салады.
Шаһарды бұзып алды деп,

батырлар  жыры
Хан көтеріп барады.
Арыстан туған Қобылекең
Атын ұстап тұратын,

Ас пісіріп беретін,
Толып жатқан қияттан
Шай қайнатар кісі жоқ,
Бұл қосынның ісі жоқ,

Қобылекең жалғыз қалады.
Жамандар қорлық еткен соң,
Қараман қият кеткен соң,
Жалғыздықтан жабығып,

Қорлық көріп қамығып,
Өксіп жылап қайғырып,
Қайғы тартып қан жұтып,
Запыран ішіп, май жұтып,

Осынша көптің ішінде
Жалғыз жылап қалады.

Жалғыздың ісі кетеді.
Шауып алған олжамды
Қият алып кетеді.
Шамырқанып шамдансам,

Буырқанып бұрсансам,
Мұздай темір құрсансам,
Қосыны түгіл, қияттың
Еліне әлім жетеді.

Ақылсыз туған мен ақымақ,
Елден жалғыз шыққанша,
Онды, бесті жаныма
Кісі ертсем нетеді?

Құдіретті күшті, Құдайым,
Жаратқанша жалғыз қып,
Жаратпасаң нетеді?
Туғызғанша жалғыз қып,

Туғызбасаң нетеді?
Көп болған соң жалғызға
Жаманның әлі жетеді.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Үйге барсам түзім жоқ,
Түзге барсам үйім жоқ.
Осындай жалғыз жүргенде,

Өтесің бе дүние боқ?
Қарағай кестім талымды,
Қайнаттым шекер-балымды.
Әттең, шіркін, жалғыздық,

Бетімнен төктің арымды.
Кетірдің мұнша сәнімді,
Көп қинадың жанымды.
Атадан алтау туса да,

Шірік туған жаманға
Болайын нағып жалынды.
Қазам жетіп мен өлсем,
Жұрт талайды малымды.

Қай мезгілде көремін
Үйдегі кемпір-шалымды.
Құлым десең, Құдай-ай,
Бүгін маған көрсетші

Ататұғын таңыңды.
Көрсін десең таңыңды,
Ойла менің қамымды.
Бүгін таңға жеткізбей

Тауыс менім нанымды.
Қият қылды мастықты,
Жылап жүріп Қобылекең
Ерін қылды жастықты.

Жамандар қылды өсекті,
Наза болып Қобылекең,
Тоқымын қылды төсекті.
Тоқымын төсеп, ер жастап,

Етбетінен Қобыланды
Ұзынынан сұлады.
Алтынды ерге сүйеніп,
Артық туған Қобыланды

Өксіп сонда жылады.
Жылап жатып Қобылекең
Бөлінбеген ұйқыға,
Жыртылмаған құлпыға,

батырлар  жыры
Таң мезгілі болғанда,
Көк есегі астында,
Алтын дәстар басында,

Сырлы асасы қолында,
Өзі Хақтың жолында,
Жетіп келіп қасына,
Отыра қалып басына,

Тізесін бүгіп сөйлейді,
Сөйлегенде не дейді:

Мінгенде атым боз-ды ғой,
Арқам желге қозды ғой.
Саған келген пәлені
Қорғаймын деп мен сорлы

Етегім әбден тозды ғой.
Құланнан аттым қодықты,
Көлден тарттым борықты.
Сенің әкең Тоқтарбай—

Қартайған шалға жолықтым.
Биік-биік қыр екен,
Оқпанды сай жер екен.
Сенің әкең Тоқтарбай,

Бұтында жоқ ыстаны.
Қойшы болып кәпірде
Ақтабан боп жүр екен.
Алпыс жаста Аналық

Арқан есіп, жүн түтіп,
Алшағырдың елінде
Құрт қайнатып жүр екен.
Қарындасың Қарлыға

Пиаласы қолында,
Дастарханы қарында,
Белдемшесі белінде,
Бөтен жаудың елінде,

Шай қайнатып жүр екен.
Өзіңнен қалған Құртқаны
Қалмақтың ханы Алшағыр
Аламын деп жүр екен.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Кесіп кетті желіңді,
Өзің тірі тұрғанда
Қыпшақты жаудың алғаны

О да саған өлім-ді!
Еліңді алған дұшпанға
Көрсеткейсің көрімді.
Жалған айтар демеңіз

Жеті кәміл піріңді.
Қалмақтың ханы Алшағыр
Бүгін үш күн болады.
Шауып кетті еліңді,

Кесіп кетті желіңді.
Хандар мінген қара ала ат
Жалтарып шабар қояндай.
Татулықтың белгісі

Қозы Көрпеш—Баяндай.
Жас күніңде ойнап қал
Бозбалалар аянбай.
Бабасының сөзімен

Қобыланды шошып оянды-ай.
Қылған ісі пенденің
Жаппар Хаққа аянды-ай.
Көзін ашып жіберсе,

Таң шымырлап атыпты,
Моллалар азан айтыпты,
Шолпан жұлдыз батыпты.
Көзін ашып қараса,

Мақталы жастық мамық-ты
Оянып түске қамықты.
Талауға жұрты түскен соң,
Байлауға малы кеткен соң,

Осыны біліп Бурыл ат,
Қапаланып ақсап жүр екен.
Пірден хабар тиген соң,
Ақсап жүрген Бурыл ат

Құлындай ойнап қалыпты.
Белгілі төбе бел еді,
Әйел де болса ер еді.
Қараман алған Қарлыға

батырлар  жыры
Батыр жалғыз қалған соң,
Майқара мен көдеге,
Жусан менен бетеге,

Шұңқыр менен өзенге,
Түніменен ұйықтамай,
Бурыл атты жетелеп,
Қарлыға бағып жүр екен.

Көзінің жасы мөлтілдеп,
Қос бүйрегі бүлкілдеп,
Елін дұшпан алған соң,
Аяғын басып жүре алмай,

Қарлығаның қасына
Азар келді былқылдап.
Қобыланды келіп сөйлейді:

Алланың қатты жарлығы.
Жер астына бір түсер
Бұл пенденің барлығы.
Жалғыз маған түсіпті

Алланың қысым, тарлығы.
Жау шауыпты елімді,
Дұшпан басып белімді,
Кесіп кетті желімді.

Жалған айтар демеймін
Жеті кәміл пірімді.
Қалмақтың ханы Алшағыр
Бүгін үш күн болады

Бабам айтты өзіме.
Жылқыда құмай аламын,
Атадан жалғыз баламын.
Көмек берер демеймін

Сайымұғлы Қараман.
Әйел де болсаң қатар ең,
Мұңымды саған саламын.
Рұқсат берсең, Қарлыға,

Көмегім жоқ соңымда
Жалғыз да болсам барамын.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Қарлыға сонда сөйлейді:

Етегін басар болар ма?
Үмбетінен пайғамбар
Дінсіздер асар болар ма?
Әуелі Құдай анайым,

Хақ жаратқан Құдайым.
Бөлініп елден шыққан соң,
Сіз болар ма деп едім,
Тәңірі қосқан жұбайым.

Өзім сізден қалған соң,
Мұныма жеймін уайым.
Сіздіңменен дос болып,
Өз еліммен қас болып,

Сөйтіп шыққан сорлы едім.
Артық туған сұлтаным,
Бір шыбындай жанымды
Сенен бір несін аяйын.

Қайғы ішіп, қан құспай,
Запыран ішіп, май жұтпай,
Бүлінген елге кете көр,
Шабылған елге жете көр.

Асқар-асқар бел болса,
Қараман сынды құрдасың
Жаны ашыған ер болса,
Жинап алып артыңнан

Тап үш күнде барайын.
Жанына байлап болатты,
Басына асыл жалатты.
Сүйіп мінген Бурылдың

Жел тимеген саурысын,
Күн тимеген баурысын
Қамшымен ұрып қанатты.
Тайбурыл аттың маңдайын

Қараспан тауға қаратты.
Қаратып тауға шу дейді,

батырлар  жыры
Атылып Бурыл гуледі.
Тау мен тасты көрмеді,
Құлақтың түбі терледі,

Тер шыққан соң өрледі.
Көлденең жатқан көк тасты
Тіктеп тиген тұяғы
Саз балшықтай иледі.

Ерте шапқан Қобыланды
Кешке шейін шабады.
Бара алмады еліне,
Жете алмады жеріне.

Таң мезгілі жеткенде,
Шолпан жұлдыз батқанда,
Есіктің алды ағынды,
Бола жазды шығынды.

Шығынды емей немене,
Екпіндеп шапқан Тайбурыл
Етбетінен жығылды.
Жылап жүріп Қобыланды

Жерге қолын салады,
Жерді сипап қарады.
Ертеңгі таң атыпты,
Бұйырған дәмін татыпты.

Жазығы мал демесең,
Адамнан ақылы артық-ты.
Ел барында Құртқаның
Екі мезгіл жем берген,

Жаныменен тең көрген,
Алтыннан соққан албарға
Бурыл құлап жатыпты.
Таң ата Қобылан қараса,

Жұрты жатыр, елі жоқ,
Батпағы жатыр, көлі жоқ,
Сандалып жүрген бала жоқ.
Табанына тиді шоқ,

Жанды қара бірде жоқ.
Балта кеспес мұртына
Сүйексіз тілім бел қылды.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Сәске мезгіл болғанда,
Шауып келді Қобыланды
Бұлаңдаған Құртқаның

Отауын тіккен жұртына.
Қылыш сала байланып,
Жұртын жүрді айналып,
Есіктің алды ойыңқы,

От ортасы көбіңкі,
«Томпайған мынау күл ме?» деп,
Найзаны күлге салады,
Аударып күлді қарады.

Жая менен жал екен,
Шекер менен бал екен.
Өзін қалмақ алғанда
Босанып қолдан қалғанда,

Батыр бұған кез келсе,
Қарны ашып келер деп,
Қаны қашып жүрер деп,
Көмген екен жұртына

Бір табадай нан екен.
Бұйырғаны осы ғой,
Азды-көпті жиған деп,
Нанның түбі—иман деп,

Шетінен тістеп алады,
Қоржынға батыр салады.
Бурыл атқа шу десе,
Етбетінен құлады.

Сонда тұрып Қобыланды
Алтын ерге сүйеніп,
Өксіп-өксіп жылады.

Сен де айрылдың анаңнан,
Мен де айрылдым анамнан.
Және айрылдым Қарлыға,
Бірге туған бауырдан.

Қарағым, Бурыл, әлменен,
Адаспай шауып жолменен.
Өкпе-бауыр жалменен,

батырлар  жыры
Тұман болды шаңменен.
Ауылға барған кезімде
Құртқа түссе қолыма,

Суартамын балменен.
Сипатармын, шырағым,
Ақ сүңгідей қолменен.
Қобылекең сонда шу дейді,

Шу дегенде гуледі.
Ерте шапқан Қобыланды
Кешке шейін шабады.
Шапса да елге жете алмай,

Іңір болып барады.
Есіктің алды ағын-ды,
Бола жазды шығын-ды.
Шығынды болмай немене

Екпіндеп шапқан Тайбурыл
Етбетінен жығылды.
Жерге қолын салады,
Жерді сипап қарады.

Аллаға қанша жазықты,
Батыр бұған кез болса,
Аты арыса, қарны ашса,
Болсын депті атқа жем,

Өзіне қылсын азықты.
Тұлпардан туған Бурылдың
Астынан тауып алыпты.
Алтын қазық бес бүктеп

Ат қоржынға салыпты.
Таң мезгілі болғанда,
Алшағырдай қалаға
Қобылекең жетіп келеді.

«Қолыма алдым найза деп,
Шерменде болған халқыма
Тигізейін пайда» деп.
Таң атқанда Қобыланды

Шаһарды үш айналды,
«Енуге есік қайда?!» деп.
Бір шетінен өткенде,

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Мүсідеу жерге жеткенде,
Жылқыда құмай аланы,
Атадан тақ баланы.

Күнде қойға барғанда,
Жалғызым деп Тоқтар шал
Жоқтаушы еді баланы.
Бүгін тағы зарлаған,

Жас қозыдай маңыраған,
Саулы інгендей аңыраған,
«Уай, балам» деп сарнаған
Тоқтар шалдың дауысы

Сыртта жүрген Қобыланның
Құлағын жарып барады.
Сонда Қобыланды тыңдап тұра қалса, тоқсандағы атасының
Қобыландыны жоқтап зарлағаны екен.

Тоқтар шал сонда сөйлейді,
Жадына алып Құдайды.

Бурадайын айдынды,
Жалғызым, сенен айрылдым.
Омар менен Османға,
Ішім толды пұшманға,

Ай мүйізді қошқардай
Қозым, сенен айрылдым.
Қолымнан құт кетті енді,
Құтым Қобылан айрылдым.

Қайыңға біткен жапырақ,
Құлан шабар шоқырақ.
Бұл бейнетті көргенше
Неге өлмедім мен шұнақ?!

Өлгенде мені кім көмсін,
Тілеп алған қозым жоқ,
Кім салар маған топырақ?!
Балтам тасқа өтпейді,

Ауырған жерім бітпейді.
Күнде «ал» деймін Құдайға,
Мезгілсіз ажал жетпейді.

батырлар  жыры
Күн ыстықта қой бағып,
Маңдайымнан тер ағып,
Бұтымда жоқ ыстаным,

Кендірден киген кебене
Бұтыма тартсам жетпейді.
Бүгін айдың нешесі,
Ай қараңғы кешесі.

Алпысқа келген Аналық
Енді оянып жылайды,
Қобыландының шешесі.

Құлан тастар тезекті.
Шырағымды жоқтайын,
Шаршаған жерде тоқтайын,
Жан қосағым, Тоқтар шал,

Беріңіз маған кезекті.
Алтын бесік иісім,
Күміс еді киісім.
Ереуі жоқ күмісім,

Жастан қосқан білісім,
Ойнау менен күлісім.
Жалғызымның барында
Кеңейіп еді өрісім.

Қондырып еді өзіме
Бұл дүниенің бейішін.
Түн ортасы болғанда
Шырағым жақтан жел соқты

Жаңылмасам деп едім,
Шырағым мінген астына
Тайбурыл аттың желісін.
Омар менен Османға

Ішім толды пұшманға.
Шырағымның жоғында
Пенде болдым дұшпанға.
Жан қосағым, Тоқтар шал,

Разымын Тәңірге
Сені маған қосқанға,
Көзіңді сал аспанға.
Төрткілдеп соққан төбемнен,

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Шырағым шыққан денемнен.
Жаз болса шығар күн жаққа,
Қыс болса шығар жел жаққа,

Бабасы берген шырақтың
Бұлты келді төбемнен.
Қарағай садақ, қырық кез оқ,
Балдағы алтын белге тоқ.

Бұлты келді, өзі жоқ,
Бұлтын көріп кеулім тоқ.
Қобыланды үйде барында
Мақпалдан тонды киіп ем.

Айналайын, Жасаған,
Көзімнің жасын иіп ең.
Тілегімді берсейші,
Қозы бағып жүргенде,

Шырағым менің келсейші.
Оң қабағым тартады,
Шырағым менің келгендей.
Иінім менің тартады,

Қамқаны таңдап кигендей.
Тақымым менің тартады,
Қараспанға ел көшіп,
Парымен жорға мінгендей.

Жан қосағым, Тоқтар шал,
Етіме қатқан қос тері
Бұлақ болып есілді,
Жалғызым келіп емгендей,

Бір нышанын көргендей.
Қуанамын мен ғаріп,
Кеткен қозым келгендей.
Алпыста шешең Аналық

Арқан ескен не қорлық?!
Өзге қорлық, қорлық па,
Өзің алған Құртқаны
Қалмақтың ханы Алшағыр

Аламын деген не қорлық?!
Мен бір пақыр анаңды
Дұшпаннан халас қыла көр.
Ықылас атты Шашты Әзиз

батырлар  жыры
Біздерге жәрдем қыла көр.
Қарлыға сонда сөйлейді:

Көкеме бүгін түс көрдім.
Бүгін емес мен кеше
Адыра қалған ай балта
Тасқа тиіп кетілді,

Қайрасақ тағы жетілді.
Тәңірі аямас болар ма
Біздей сорлы жетімді.
Мойнымда көк моншақ

Бармақ басым жауһардан.
Жете алмады Тайбурыл
Ақ сауыттың ауырдан.
Қалмақтың ханы Алшағыр

Мал алмас еді ауылдан.
Бүгінгі күн түсімде,
Өзімнің бабам ішінде,
Бұ заманда жан бар ма

Қобылекеңдей пішінде.
Қазанның Сырлы қаласын
Жалғыз алып жүр еді.
Сарт болмаса пірлерім,

Ықылас атты Шашты Әзиз
Аян беріп жүреді.
Аюдайын ақырып,
Қараманды шақырып,

Қасына енді келген соң,
Қатын деген бір сөзді
Бетіне соғып жүр еді.
Қысқаға ұзын жалғатып,

Тайбурыл атты ойнатып,
Қазанды шауып жоқ етіп,
Көп қосынға Қобылекем
Олжа салып жүр еді.

Бүлінбеген ұйқыға,
Жыртылмаған құлпыға,

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Жалғыз ағам, жан көкем,
Таң ата алып жүр еді
Көбіктінің жылқысын.

Жамандатқыр Ақмоншақ
Қашып барып еліне,
Терлік салып беліне,
Көбікті мініп атына,

Бұрынғы тартып салтына
Көбіктіні өлтіріп,
Кемеліне келтіріп,
Ағамның құрып айласы,

Өз аттасым Қарлыға
Көкеме тиіп пайдасы.
Сөйтіп жүрген жан көкем
Қарамандай батырға

Көбіктінің қызы Қарлыға
Сауғаға беріп жүр еді.
Бурыл ақсап қалғанда,
Көкем қақсап қалғанда,

Қалың қосын көше алмай
Ақсайға қонып жүр еді.
Ақырында көп қосын
Жан көкеме қарамай

Жұртына тастап жүр еді.
Жеңешем көмген сары нан
Шетінен тістеп жүр еді.
Қоржынға салып жан көкем

Аллаға қанша жазықты.
Аты арыса, қарны ашса,
Керек болса атқа жем
Өзіне қылсын азықты.

Жеңешем көмген қазықты
Бурыл ат тауып жүр еді.
Енді Құртқа сөйлейді:

Хордың қызын құшырдым.
Ойпаң жерге ор қаздым,

батырлар  жыры
Ақсұңқар құсқа тор жаздым.
Шырағым түзде, мен үйде,
Жарғабында қылғандай,

Бибі Фатима, не жаздым?!
Биік таудың жылғасы,
Бауырында ойнар құлжасы.
Әр пендеге бітер ме,

Сұлтанымның тұлғасы.
Тәңірі неден жаратты
Төмен етек ұрғашы.
Аламын деп қинайды

Діні жаман болмашы.
Шырағым сүйген ару денем
Бола ма жаудың олжасы?!
Құлыны өлген қулыққа

Тай теліген бар ма екен?!
Ботасы өлген түйеге
Нар теліген бар ма екен?!
Сұлтаным түзде, мен үйде,

Ақсұңқар құстың орнына
Қарға қонған бар ма екен?!
Сары бал қойдым аяққа,
Бұғалық салдым саяққа.

Өзім баққан Тайбурыл
Менен кеттің қай жаққа?
Мінген атым Шалқасқа,
Алтыннан таға салдырдым

Таймасын деп тау-тасқа,
Қызмет еттім мен жаста.
Қулықтың сүтін еміздім,
Бәрекелді дегіздім.

Сексен күні біткен соң,
Тоқсан күні жеткен соң,
Құнанда емдің, тайда емдің.
Бес жасыңа келгенде

Бел қызығын көрсін деп,
Бес бедеуге салдырдым.
Алты жаста ақтаттым,
Ат болар деп батырға

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Сені сонша мақтаттым.
Таралып мойны өссін деп,
Алты қабат ала арқан

Жібектен есіп сүйреттім.
Белде белден өткізді,
Бурыл аттың дауысын
Қыз Құртқаға жеткізді,

Періштелер жалғасып.
Танығансын дауысын
Жалтыр да көлдің қатысын,
Тілеп ала барады

Алшағыр ханның сатысын.
Сатыны тілеп алады,
Сатыны тамға салады.
Сатыға шығып өрмелеп,

Жан-жағына қарады.
Қобыланды менен Бурылды
Құртқаның көзі шалады.
Сонда Құртқа сөйлейді:

Атса мылтық өткізбес,
Үстіңде далда қалқаның.
Күнім туды, Құдай-ай,
Дұшпан іздеп, жол кешкен

Келген екен сұлтаным.
Қайтып келіп қонар ма
Ұшып кеткен сұңқарым?!
Енді Қобыландыны көрген соң, Құртқаның балқымаған жері қалмай,

аққан судай көңілі тасып, аяғын жылдамырақ басып, Алшағыр ханға
айтқаны.
Құртқа сондай сөйлейді,
Сөйлегенде не дейді:

Сөзіме құлақ сал, Шағыр.
Сақтағаны сен итке

батырлар  жыры
Бір Тәңірдің бар шығар.
Мінгенде атым кер ме еді,
Кекілден аққан тер ме еді.

Әкелдің де қамадың,
Жарық сәуле көрмедім.
Құртқа шығып, бой жазып,
Далаға шықсын демедің.

Рұқсат берсең, Алшағыр,
Ала қапты алайын,
Беліме арқан шалайын.
Тезек теріп, бой жазып,

Далаға таман барайын.
Аянбасаң, Алшағыр,
Екі құл мен екі күң
Бақташыңды сал, Шағыр.

Теремін деп тезекті
Сәске мезгіл болғанда,
Шаһардан шығып барады.
Бақташысы қасында,

Екі құл мен екі күң—
Құртқаменен бесеуі
Ақылдаса қалады,
Сөзіне құлақ салады.

Көрінім жер барғанда,
Келді бір сай басына,
Отырды Құртқа қасына.
Отырып бір сөз бастады,

Күң менен құлдар қостады.
Бір күң менен бір құлды
Осы сайдың басында
Ойнай бер деп тастады.

Күңді құлдар ұстады,
Бола ғой деп қыстады.
Күң менен құл қалған соң,
Бойын жазып алған соң,

Тақырға тұрған құла қақ,
Сөйлеген ғазиз тіл мен жақ,
Патшалар мінген алтын тақ.
Ала қапты төрт бүктеп,

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Жүкті қатын секілді,
Ішіне тықты Құртқажан—
Қобыландыны сынамақ.

Қыл қобызға жаққаным
Қарағайдан шайырды.
Үлкен-кіші жамағат
Тіріде қайыр бермеген,

Ғибадат жүзін көрмеген.
Бұл дүниеден өткенде,
Ақыретке жеткенде,
Білесіз бе байырды?

Мынау шарбақ осы деп,
Иә болмаса тұсы деп,
Бұл шарбаққа байлаған,
Терек басын шайнаған,

Шығыршық атып ойнаған,
Бурылды Құртқа көріпті.
Құртқажанды көрген соң,
Тұлпардан туған Тайбурыл

Теректегі шылбырды
Жұлып ала жөнелді.
Бурылды Құртқа көрген соң,
Омырауда он түйме

Құртқа ағытып жіберді.
Есіктің алды ағынды,
Бола жазды шығынды.
Шығынды болмай не қылсын,

Сағынып келген Бурыл ат
Қолтығына Құртқаның
Тұмсығын тығып жығылды.
Ат қашқан соң «тәк-тәк» деп,

Артынан Қобылан жүгірді.
Ат тоқтаған мезгілде
Құртқажанды көреді.
Ғашық жарын көрген соң,

Артық туған Қобыланды
Құртқаны көріп күледі.
Қобыландыны көрген соң,
Бұлаңдаған Құртқажан

батырлар  жыры
Тұра келіп иілді,
Қол қусырып жиылды.

Бұрын жетті өзіңнен
Астыңда мінген тұлпарың.
Тұлпар мініп, ту алған,
Туын қанға суарған,

Кеткен жері қуарған,
Келген жері қуанған.
Аман-есен келдің бе,
Жұрт иесі сұңқарым.

Сақтадың жаудың қаласын,
Дұшпанның мініп аласын,
Қалмақтың жегіп шанасын.
Қасіретті қылған данышпан

Әлдеқандай боласың?
Үкімменен жина-дүр
Кәуірдің дұшпан баласын.
Онда Қобылан сөйлейді:

Кетті заман баяғым.
Кім ұстамас жылқының
Қырға қашқан саяғын.
Бірді таппа, мыңды тап,

Көріп келдім бұл жолда
Жалғыздықтың азабын.
Омса болмас баяғым
Адам болып ер жетсе,

Өзімнің соғар таяғым.
Қобылекең кеңдік бастайды,
Кетігін Құртқа қостайды.
Тұл болсын деп ақ қапты

Көзінше алып тастайды.
Қап екенін біледі,
Езу тартып күледі.
Аузы айтса да Қобылекең,

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Құртқаны қолдан жетелеп,
Қасындағы тоғайға
Қобыланды алып жөнелді.

Көнбісті болған ер едің,
Аз-кем күнге шыдаңыз.
Тайбурылды ойнаттың,
Дұшпаның көп, достың аз,

Сұлтаным, бұзба қайратың.
Айдын көлдің бетіне,
Ойынға балық шығады,
Жазғы судың шетіне.

Ертеңгі күн, сұлтаным,
Жұрт қолыңа тигенде,
Біреуменен ұрыссаң,
Біреуменен керіссең,

Әзілдесіп, күлісіп,
Жамандардың тілі ащы—
Қадір білмес кей жаман
Ата-анасын танымай,

Қатынын көрген Қобылан деп,
Кінә қылар бетіңе.
Сонда Қобылан сөйлейді:

Әйел болдың амал жоқ.
Әгар еркек болғанда
Болар ең тұтқа бір жұртқа.
Төрткүлдеп соққан төбедей,

Алтыннан соққан жебедей,
Сағындырған жарым сен едің.
Соншама күн жол шегіп,
Абырой-ажат көп көріп,

Сағынған жұфұтым сен едің.
Құдай қосса, шырағым,

батырлар  жыры
Ертең Бурыл мінейін,
Беліме семсер ілейін.
Қазам жеткен күн болса,

Ата менен анадай
Құрбандық болып өлейін.
Иә болмаса, Тәңірге
Жүгініс етіп көрейін.

Байқамас па екен деуші едім,
Әсіре қыпшақ баласын,
Өткен ерлер шамасын.
Құртқа кейін кеткенде,

Шаһарға барып жеткенде,
Күңі мен құлға жүр дейді,
Тұрайын десе күң мен құл
Ойындарын қимайды.

Еркіне Құртқа қоймайды,
Күңі мен құлын жинайды.
Ертіп алып қыз Құртқа
Құлдарыменен келген соң,

Қалаға Құртқа енген соң,
Шұбалаңдап шаң шықты,
Қаңғыр-күңгір даң шықты.
«Немене шаң?» деп қараса,

Саулы іңгендей аңқылдап,
Күшігендей саңқылдап,
Алтын күмбез дулыға
Шекесінде жылтылдап,

Ақмоншақ аты астында
Қарлыға келді сылқылдап.
Қарлығаның соңынан
Сайымұғлы Қараман

О да келді былқылдап.
Бұл Қараман соңынан
Есіктің алды балдырған,
Нан пісірдім тандырдан,

Қызылбастың көңілін қалдырған.
Қызылбастың жұртынан
Мұштай деген шаһарды
Тағыболат, Тасболат

батырлар  жыры
Үш ай тоқсан болғанда
Шешілер қошқар күйегі.
Он жыл болды Қобыланның

Қайдан келсін сүйегі.
Тағы кемпір сөйлейді:

Қобыланды деп қорқамын.
Атаң мінген алтын тақ
Сол мінер деп қорқамын.
Ойран болар жұртыңыз,

Басыңнан ұшып әруақ,
Атаңыз жиған байтақ ел
Бүлінер деп қорқамын.
Тура атқанда оқ өтпес,

Сол киер деп қорқамын.
Емпең-емпең жүгірген,
Еңкейе басып бүгілген.
Ертеден салса, түске озған,

Ертеден шапса, кешке озған.
Томаға көзді, қасқа азбан
Сол мінер деп қорқамын.
Менің өзім нашармын,

Кілттің аузын ашармын.
Күнікейдей кекті қыз,
Тінікейдей текті қыз,
Екі қызымды алармын.

Тіл алмасаң қайтейін,
Бас сауға қылып қашармын.
Екі қызды алады,
Күймесіне салады,

Кемпір қашып барады.
Көбіктінің қызы Қарлыға
Қиядан көзі шалады,
Қасына жақын барады,

Екі қызды ұрлап алады.
Арбада қызым аман деп,
Кемпір кетіп барады.

батырлар  жыры
Қалаға еніп ақырды,
Нар түйедей бақырды,
Сыйынып пірін шақырды.

Сөзіме құлақ сал, Шағыр.
Менім атым Қобыланды,
Әбден ұғып ал, Шағыр.
Оқ өтпес тонды киген соң,

Қарға сүңгі ілген соң,
Қара қасқа ат мінген,
Ат құйрығын шарт түйген,
Алшағыр шықты қаладан.

Түлкідей көзін жайнатып,
Астына мінген тұлпары
Ауыздығын шайнаған.
Қолындағы найзасы

Қара тасқа тигенде
Қарыс сүйем бойлаған—
Қобылекең шықты бұл жақтан,
Тайбурыл атын ойнатып.

Жайықтың бойы қамыс-ты,
Қараспан тау алыс-ты.
Бермейміз деп намысты,
Алшағыр менен Қобыланды

Қарсыласып қағысты.
Емен найза салысты,
Найза қанға майысты.
Ат тізесін бүгісті,

Бүгісе-бүгісе тұрысты,
Қобыланды сынды батырдың
От шығады ұртынан.
Сәске мезгіл болғанда

Жұлмаланып жоқ болды
Қара қасқа аттың сыртынан.
Алшағырды құлатты,
Жерге мықтап сұлатты.

Бедеу аттың тағасы,
Қамысты көлдің қоғасы,
Құртқаны алған сапарда

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Өлтіріп еді Қобыланды
Қырық кез Қызыл ердің баласы—
Ағанас пенен Тоғанас

Жаңа шықты қаладан.
Келісіменен Ағанас
Қобыландыға салды найзаны.
Қызылбасқа тигізіп,

Осы жерде пайданы.
Ағанас сынды-ай жас бала
Қайратың мол масқара,
Көңілге кінә болмаса,

Қобылекеңнің бөксесін
Қисайтып кетіп барады.
Сол уақытта Қарлыға
Қиядан көзі көреді.

Қарлыға да ер еді,
Шауып жетіп келеді.
Ағанастай баланы
Алып тастап жөнелді.

Атқа түзеліп мінген соң,
Тоғанастай баланы
Қобылекең алып тастады.
Қазан басты қара дәу

Шығып еді қаладан,
Орақ алып тастады.
Жүзден Тайлақ батыр
Шығып еді қаладан,

Қараман алып тастады.
Берен тонның жағасы,
Көбікті ханның баласы,
Көк ала атты Біршымбай

Қарлығаны бір шанышты,
Қараманды бір шанышты.
Үміт қылды тағы да
Орақ сынды-ай батырдан,

Болар емес Біршымбай.
Сауыты мықты болған соң,
Шығарып алып Қарлыға
Қараман менен Орақты:

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Шулап шықты далаға.
Ақбөкен аңдай жосылды,
Тоқсандағы Тоқтарбай

Қобыландыға қосылды.
Алпыстағы Аналық,
Қарындасы Қарлыға,
Алған жары қыз Құртқа

Пенде болған көп қыпшақ
Балаға есен қосылды.
Алшағырдың шаһарын
Жалғыз жүріп шабады,

Адаспай Қобылан табады.
Байлар мінер дөненді,
Жарлы мінер көбеңді.
Байдың қызы жамылар

Масатыдай беренді.
Пенде болған көп қыпшақ
Олжа малға кенелді.
Қарақыпшақ елдері

Қараспан тауға бет алып,
Ырғытып аттап жөнелді.
Белгілі болды еліне,
Семсер буды беліне.

Нан пісірді деміне,
Келмеді дұшпан шебіне.
Үш ай тоқсан болғанда,
Келді қыпшақ жиылып,

Бөлініп көшкен жеріне.
Пенде болған елдердің
Сірә, қыпшақ баласы.
Олжа малға толады

Қараспан таудың арасы.
Қобылекең сынды батырың
Тайбурыл атпенен желеді,
Ел қонаға келеді.

Жағалай елі қоныпты,
Ел жағалай қонған соң,
Салаға малы толған соң,
«Басым екеу болсын» деп,

батырлар  жыры
Қарындасын Қобыланды
Орақ ерге беріпті.
Қонған жері жыңғыл-ды,

Құмырсқа бел, талма бой
Қарлығаны ұзатып,
Батыр Қобылан той қылды.
Бір-біріне қосылды,

Жібек болып есілді,
Екі аяғын көсілді.
Мұратына жетіпті,
Сөйтіп, дәурен өтіпті.

Иманды құл көреді
Пайғамбар жатқан Меккесін,
Жарлы тігер кепесін.
Отыз күндей ойын қып,

Қырық күндей тойын қып,
Тоқсан қатын жеңге боп,
Бұлаңдаған Құртқаны
Қасына алып келеді,

Бірін-бірі көреді.
Тойына сойған секілді
Ешкі малдың текесін.
Қыз Құртқаның бұл жерде

Батырға қиды некесін.
Құртқа жатты қасында,
Қосылған деген осы ма?
Бұйырғанын көрсетті

Сүйіп алған досына.
Енді үстіне мінеді,
Сағынысып жүрген ер еді.
Бірін-бірі қинады,

Тұрайын десе қимады.
Қобылекең асылы
Қыз Құртқаға сыймады.
Бұйырғанын береді,

Тоқсан екі қатын жеңгесі
Ертең түсте келеді.
Жарқырап жатқан асылын
Қатындар келіп көріпті.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Көрген қатын қызықты,
Қызыққанның себебі—
Алтыннан түсі бұзық-ты.

Көрген қатын қызығып,
Қасықпенен алады,
Денесіне салады,
Перзент болып қалады.

Тоқсан екі қатын алған соң,
Денесіне салған соң,
Перзент болып қалған соң,
Тоқсан екі қатыннан

Тоқсан екі бала туған соң,
«Тоқсан екі баулы қыпшақ» деген сөз
Мирас болып қалыпты.
Айлардан ай өткенде,

Тоғыз ай, он күн жеткенде,
Сұлу Құртқа толғатты,
Толғағы болды тым қатты.
Дүниеге жар қылып,

Бала келді сымбатты.
Құндақтап алды баланы,
Тойына сойды аланы.
Үлкендігін сонан біл,

Екі қарыс болыпты
Жас баланың табаны.
Тілекті берді бір Құдай,
Жақсылығы тым оңай.

Жиылып елдің молдасы
Атын қойды Бөкенбай.
Бөкенбай келді бір жасқа,
Жүгіріп бала шығады

Үйде енді тұрмасқа.
Бөкен келді екіге,
Жан шыдамас лебіне.
Атадан бала сұрайды

Малды бағып кетуге.
Бөкен келді үш жасқа,
Артықша бала іс басқа.

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Басыменен алысып,
Салып жетіп келеді.
Бірін-бірі көреді,

Бұ да айтулы ер еді.
Екі батыр қосылып,
Соғысуға келеді.
Итерісіп тұрысты,

Тебінгіден тер шықты,
Семсер қалды майысып,
Ерлер жаннан түңілді.
Екеуінің ақ сауыт

Шығыршықтан сөгілді.
Әл-дәрмені құрыды,
Қайрат қылып Қобылекең
Шошайды жерге бір ұрды.

Сол уақытта, мінеки,
Көбіктінің қызы Қарлыға
Қобылекеңдей батырға
Өкпе қылып жүр еді,

Бірін-бірі көреді.
Өш алғанда өш жоқ деп,
Кек алғанда кек жоқ деп,
Хан Шошайдың алдында

Ескі кекті енді алдым,
Етбетінен бір салдым.
Маған енді қылды деп,
Ашу қылсаң өзің біл деп,

Маған енді қылды деп,
Қоңынан найза салады,
Сүйтіп кегін алады.
Қобылан сынды-ай еріңіз

Шоңқайып аттан құлады.
Сол қалпыменен Қарлыға
Шаһарға қашып барады.
Орақ менен Қараман

Бұлар да келіп қалады.
Міне, тұрған хан Шошай
Хан Шошай батыр ақырды,
Әруағын судай сапырды.

батырлар  жыры
Жекпе-жекке келші деп,
Батырларын шақырды.
Сол уақытта Бөкенбей

Жылқыдан салып келеді.
Хан Шошайды көреді,
Бөкенбай да ер еді.
Хан Шошайменен екеуі

Жеке-жеке десісті,
Жекелесе қалысты.
Келе найза салысты,
Найза қармақ майысты.

Итерісіп тұрысты,
Ат тізесін бүгісті,
Бүгісе-бүгісе тұрысты,
Тебінгіден тер қатты,

Қақырғанда қан татты.
Қанжар қалды майысып,
Семсер қалды майысып,
Сол уақытта Бөкенбай

Омыртқасы өспеген,
Қабырғасы қатпаған,
Хан Шошайдың қайраты
Өте айрықша масқара.

Еңкейіп кетіп барады
Бөкенбай сынды жас бала.
Сол уақытта бабасы:
«Жоқ, жоқ, балам, жоқ,—деп,

Болмас, балам, болмас,»—деп,
Көк есегі астында,
Шар кітабы қойнында,
Өзі Хақтың жолында,

Қасына жетіп барады,
Аяғынан алады.
Хан Шошайдай батырды
Өлдім, талдым дегенде

Бабасы менен Бөкенбай
Әрең деп жерге салады,
Басын кесіп алады.
Сонда бабасы сөйлейді,

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Сөйлегенде не дейді:

Құлағың сал сөзіме,
Мен айтайын өзіңе.
Бұл не деген мықты-ай,
Сыйынған пірің мен болсам,

Екеулеп әрең жықтық-ай.
Бөкен сынды-ай жас бала
Әруағы асады,
Ағыны судай тасады.

Хан Шошайды өлтіріп,
Сағатына келтіріп,
Талай енді дұшпанды
Табанына басады.

Қобылекеңдей батырдың
Құртқа келді қасына.
Көбіктінің қызы Қарлыға
Дұшпандық етті басына.

Сүйіп алған қыз Құртқа
Ақ дәріні алады,
Жараға үгіп салады.
Саламаттанып Қобылекең

Жазылып енді қалады.
Жан-жағына көз салады
Шақырады баланы.
Бала келді қасына:

Қайғы түсті басыма.
Сөзіме құлақ сал,—дейді,
Айтқан тілім ал,—дейді.
Көбіктінің қызы Қарлыға

Соған шапшаң бар,—дейді,
Алып мұнда кел,—дейді.
Бөкенбай сынды жас бала
Тайбурыл атқа мінеді,

«Шу» дегенде гуледі.
Әне-міне дегенше,
Салып жетіп келеді.

батырлар  жыры
Көбіктінің қызы Қарлыға,
Қарлыға келіп Бөкенге
Найзаны келіп салады.

Сол уақытта Бөкенбай
Ашуы келіп қалады.
Найзаның тоқал жағыменен
Бөкенбай салып қалады.

Сол уақытта Қарлыға
Ат көтіне мініп қалады.
Қарлыға сонда сөйлейді,
Сөйлегенде не дейді:

Құлдығым бар өзіңе,
Құлағың сал сөзіме.
Кәрі қақбас әкеңді
Көрсетіп өлтір көзіме.

Бөкен сынды-ай жас бала—
Қайраты болды масқара.
Қарлығаны жетелеп,
Қия жерде төтелеп,

Қарлығаны алып келеді.
Қарлыға енді келген соң,
Қобыланды батыр көрген соң,
Некахын енді қимаққа

Молдаларды шақыртты.
Сол уақытта Қараман жүз сексен бас ордасын тігіп, Қобыланды ме-
нен Қарлыға екеуін алдырып, бір-бірімен келістіріп, сөйлестірді.
Сонда Қарлыға сөйлейді,

Сенің үшін өлтірттім.
Әкемнен шықпай жатқанда
Басымды сауғаға Қараманға бердің.
Оны не қылайын, еліңді жау алғанда,

Қараспан құрып қалғанда,
Жұртың болды арманда.
Төртеуіміз барғанда,

қарақыпшақ  қобыланды  батыр
Өзім інім Біршымбай
Төрт-төрттен найза салғанда,
Төртеуіміз меңдеп қалғанда,

Жалғыз інім Біршымбай
«Жан апа» деп жылаттым,
Біршымбайды аттан құлаттым.
Сенің үшін Қобыланды—

Сонда да қадірім білмедің.
Шақырып едім шатырға,
Сөзімді сыйлап келмедің,
Халі-жайым білмедің,

Бір қайырылып көрмедің.
Сонан саған өкпелеп,
Хан Шошайдың алдында
Ескі кекті мен алдым.

Етбетінен бір салдым,
Қазір өлтір, міне, бас,
Көзімнен аққан, міне, жас,—дейді.
Анда Қобыланды сөйлейді,