ЕЖЕЛГІ ҚАЗАҚ ЗАҢДАРЫ, БИЛЕР СОТЫ ТУРАЛЫ ТАРИХИ КӨРКЕМ ӘДЕБИЕТТЕГІ MAҒЛҰMATTAP

Произведение Мухтара Шаханова и Чингиса Айтматова «Плачь охотника над пропастью» (Исповедь на исходе века) посвящена истории нашей Родины, обычаям и традициям казахского народа, родословной «тюркского эля», механизму государственного управления. Все произведение в целом написано в виде философского диалога. Приведенный нами отрывок из произведения повествует о власти, о казахских биях (судьях) и о справедливости степных служителей Фемиды. Айтматов: «Там, где существует власть — не угасает пламя зависти. Власть — путь к достижению высокого положения, и порой он кажется обманчиво доступным. Но власть — это и дело чрезвычайно ответственное, и вовсе небезопасное. Ответственное, поскольку в твоих руках дело, люди, их достаток и нищета, радости и беды. Опасность — в том, что пропорционально высоте власти возрастает число недоброжелателей, они следят за каждым шагом, каждым словом лидера. Наверное, поэтому с давних времен как синтез векового социально - нравственного опыта, как квинтэссенция политических коллизий, осталось потомкам назидание: «Правитель тогда окружает себя почетом и уважением, когда собирает вокруг себя достойных, отважных и умных мужей из народа. Если же опасается их и изгоняет — он сам создает себе могущественных врагов. Чем держать возле себя тысячу глупцов, держи одного мудреца». Шаханов: «Власть как эталон законности... В любые времена правители-бии занимали в истории тюрк язычных народов совершенно особое место. Когда ими выносилось решение, не могло возникнуть и речи о каком-либо предварительном сговоре, каких-то сепаратных соглашениях. Кстати, самый большой совет биев состоялся в «Ханабаде» — ставка хана Тауке на холме Култобе, что в Ангренской долине на территории нынешней Сырдарьинской области Узбекистана. На этом совете авторитетными правителями-биями был принят Свод закон уложений казахов под названием «Жеті Жарғы» — «Закон семи уложений». В этом мероприятии, о котором осталась поговорка: «На холме Култобе что ни день, то сбор», принимали участие Толе би, Казыбек би и Айтеке би от казахов, Кокум би от киргизов, Сасык би и Едиге би от каракалпаков. Как оборонить свои земли и народы от набегов внешних врагов? Как сохранить единство и сплоченность племен и народов? Как сберегать и наследовать заветы предков? Как оценить тогдашнюю «внешнюю политику»? Как достойно прийти в будущее... Вот о чем совещались мудрецы — законодатели того памятного «съезда». Отсюда, видимо, берут начало идея единения казахского народа, концепция его государственности, в которых проявилась историческая заслуга правителей трех родов-жузов: мыслителя Толе би, оратора Казыбек би и аналитика Айтеке би. Они были неразлучные друзья, пользовались в народе всемерным уважением, сообща решали подчас судьбоносные для народа вопросы, оставаясь с ним в дни торжеств, празднеств и радости, и в суровую годину тягот, смуты и бед. Погасить светоч их мудрости, предать забвению их память было бы невосполнимой утратой, ибо они способны были, как говорится в народе, «поделить волосок вдоль...»

Шыңғыс Айтматов пен Мұхтар Шахановтың «Қаз басындағы аңшының зары» Ғасыр айырымындағы сырласу атты шығармасы туған жер, ата-баба жол-жосыны, төрт жартының таң тарихы, ел басқару үйірмесі және тағы басқалары туралы ой толғап, философиялық қызғылықты түйіндеулер жасайды. Жалпы шығарманың өзі философиялық диалог ретінде жазылған. Оның билік туралы, қазақтың туралы болған ғана алып отырмыз. «Айтматов: Иә, билік жүрген жерде қызғаныштың қызыл оты өшпейді. Билік — лауазымға жетер жол, кейде тым жақын көрінгенмен, аса жауапты әpі қатерлі Жауаптысы — соңында қалың халық. Олардың бары мен жоғы, бағы мен сыры сенің қолыңда. — Әр басқан адымыңды, ap6іp ауыз сезгенді аңдыған дұшпаның да аз емес. Сондықтан да болар, Heбіp аламан-асырды бастан кешкен, саясаттың ойы мен қырын тепе кезген киелі билердің бірі: «Өмірі қашан да ел арасынан шыққан айбатты әpі ақылды адамдарды жанына жинаса абыройға бөленеді. Олардан сақтанып, қорқып, сыртқа тепсе, өзіне тиіспес жау әзірлейді. Ондай адамның біpі мыңға татиды. Жаныңа ақылсыз мыңды ұстағаннан ақылды бірді ұста» — деп, кешкіге ұлағат тастап кеткен. Шаханов: Қай дәуірде болсын, түркі тілдес халықтардың тарихында билердің алар орны ерекше. Олардың ешқандай құпия алдын ала келісу, ымыраласу деген атымен болмаған. Тарих бетін парақтасақ ен үлкен билер кеңес қазіргі Сырдария облысындағы (Өзбекстан) Ангрен өзенінің жағасындағы Күлтөбе басында — «Ханабад» атты Тәуке ханның ордасында еткен. Мұнда аузы дуалы билер қазақтың әдет-ғұрып заңдарының жиынтығы — «Жеті Жарғыны» қабылдаған. «Күлтөбенің басында күнде жиын» аталып кеткен бұл кеңеске Теле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би, Қырғыз Қоқым би, Қарақалпақ Сасық би билер келген ел мен жерді сырт жаудан қорғау, халықтың бірлігі мен ынтымағын сақтау, адамгершілік, парасаттылық ата-баба намысын таптатпау, хандардың ұстанып отырған саясаты мен дипломатиясы хақында көкейлерінде жүрген қадау-қадау ойлардың бұлағын ағытып, халықтың болашағын кездеп, қабырғалары қайысқан. Казак халқының бұзбай, іргесін сетінетпей, мемлекет дәрежесіне көтеруге әcіpece үш жүздің Теле, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтеке сынды тебе билердің еңбек өте зор. Қарапайым халыққа еткен, жұбы жазылмаған ұш би ел басына күн туған қиыншылық кезде де, жұрт жиналған айт, ас, той тұсында да, жер дауы, жер дауы, күн дауы көтерген жерде де бас қосып, ел тағдырын бірге шешкен. Қара қылды қақ жарып кесім айтқан билердің дәстүрін, ізін суытып алғанымыз орны толмас деген болар еді...» 3. Ақышев

Шоң би және оның дәуірі Зейті Ақышевтің «Жаяу Мұса» тарихи романынан келтіріп отырған Ресей империясының отарлау саясаты туралы сөз болады. Роман оқиғалары XІX ғасырдағы Қазақстан халқының әлеуметтік-экономикалық, саяси, жағдайын сипаттайды. Біз қысылып отырған XІX ғасырда қазақ даласында берген билер туралы, әсіpece Шоң би туралы, оның туралы айтылған. «... Керейден шыққан Мүсет би тыл сөз бермейтін шешен, аттыға жол бермейтін көсем болыпты. Әкесі Жылкелді деген дүниеде ынжықтан Мүсет сияқты адам да туады екен-ау!» - деп бұған ел таң қалады екен...» «... - Шоң би аға сұлтан болғанда бұл сияқты ел тонау жоқ еді. Боштай аға сұлтан болып еді, кез тартатын қыз-келіншекке қырғидай тиді бірақ көпке бармады. Халықтың қарғысына қалды. Отыз жеті мүшелінде қыршыннан қиылды. Шоман бидің баласы аға сұлтан болып көзіміз ашыла ма деп едің, онан мынау. Көзіміз ашылмайды екен той, қайда барып паналаймыз, құдай-ау, көресің бе мұндайды көрмейсің бе? Көзің ағып кетті ме. Алсайшы қырыла, — деп еді шал...» «... Шоң би жасы сексеннен асып, жағы түсуге жақындағанда өзінің орнына көзі түркіде Баянауыл аға сұлтандығына Тұрсынбай баласы Боштайды қойғызды. Боштай аға сұлтан болғанда жиырма екі жаста еді...» «... Арғы аталарынан қалған обырлығы мен озбырлығына қолына шен тиген соң паңдық қосылды. Шоң бидің қалдырып кеткен өсиеті елге жексұрын көрінбеу, елді, жауға бермеу, жетімі мен жесірін ағайын арасын ашпау, кеуде көтермеу, басыма бақ қонды екен деп малға, жерге қызықпау еді Шоң өлген соң ол өсиетін Тұрсынбайдың өзінен бастап, балаларына дейді ұмытып кетті...» «... Россияның мұнан бұрынғы тарихы парақор соттан құтыла алмай-ақ келген. «өнетін болса пара алмайтын сот болмайды» — деп өңештегендер де болды. Пара алмаса немен күн көреді ол? Еңбек ақысы аз. Бала бар, шаға бар. Талапкер мен айыпкердің өзі бұйырғандай саналатын. Сот реформасы бойынша іc қаралғанда сот құрамында кеңесін билер отыратын болды. Ол — халық деп аталады. Бірақ оған да екінің бірі ене алған жоқ..... 3. Акишев

Шон би и его эпоха В историческом романе Зейтина Акишева «Жаяу Муса» в основном описывается колониальная политика Российской империи. В романе дается характеристика социально-экономического, политического и правового положения казахского народа в XІX веке. В предложенном нами отрывке из романа говорится о степных судьях (биях), в частности о личности Шон бия.

«...— Для Байжана такой сын слишком большая честь.

Тут старики в самый раз вспомнили одно предание, которое рассказывало о робком отце и смелом сыне. Жил некогда бий Мусет, правитель одного из племён курев, умный и смелый. Не было человека, который одолел бы его в разговоре, он был очень красноречив. А отец его Жилгельды был тихим и робким, в беседе двух слов не свяжет. Все только удивлялись: как от такого хилого отца мог родиться такой боевой джигит, как Мусет?..» «... Ага-султаном был бий Шон, подобного разорения людей не было. Потом стал ага-султаном Болтай, начал позорить девушек и молодых. Народ его проклял, и Боштай умер в тридцать семь лет. Теперь стал ага-султаном сын, бия Чормана. Мы ждали от него добра и справедливости, а чего дождались? Померк для нас белый свет, где нам искать защиту, где нам найти приют, о, аллах, видишь ты это или глаза твои вытекли? Возьми нас к себе от этих мучений, — вот такие слова сказал тот старик».

В нижеприведенном отрывке из романа «Гонец» Ануара Алимжанова дается описание известных казахских биев: Маная, Толе, Казыбек и Айтеке и их размышления о власти, единстве народа, о добре и зле, о чести и справедливости и о судьбе казахского народа. Собственно за эти два года аулы Манай-бия второй раз покидали свои земли в тенистых ущельях Джунгарии. И если когда-то Манай считался справедливым старейшиной десяти аулов, то теперь под его властью осталось лишь два-три десятка стариков и старух да полсотни сирот и вдов. Манай-бий знал, что больше уже нет возврата назад, что он не сможет спасти тех, кто еще остался в живых и верит в него. Но умереть — он умрет вместе с ними. Было у него единственное желание — он хотел умереть, как умирают вожаки израненной стаи волков. Защищаясь и защищая своих, он молча взывал к душам предков, к аллаху, чтобы они сохранили ему силу и спокойствие. И зная безнадежность своей просьбы, он все-таки просил аллаха помочь ему найти маленький, тихий уголок на этой огромной, объятой огнем, разорванной в клочья раздорами ханов и султанов земле. Клочок земли, где бы журчал родник, и было бы пастбище для скота, где бы дети и старики, еще верящие в него, в силу и разум Маная, могли бы провести остаток своих дней. Ему лишь бы устроить, успокоить их. А потом он готов на все. Он готов достойно принять любую смерть. Он страшно устал от всего. От этих джунгар. От нищеты своего аула. Он готов умереть хоть сейчас. Умереть от стрел врага, упасть с коня, лечь на эти окостеневшие травы без стона, без мольбы и молитв, глядя в разъяренное Око взбесившегося солнца. Он готов бежать от этой идущей следом за ним несчастной толпы. Но бежать невозможно, все взгляды устремлены на него. В нем живет чувство вожака. Это чувство держит его в седле, сохраняет ему спокойствие. Он должен думать о спасении этих забытых богом людей до самой своей смерти. Так было каждый день во все эти долгие месяцы войны. Войны, начатой пятнадцать месяцев назад, в год свиньи. До глубокой ночи в юрте Маная сидели старики, коротая время за долгой тихой беседой.

Никто не спрашивал, где сейчас враги, и как закончилась битва Малайсары. Никто не спрашивал Маная о сыне, не упоминал имени Сеита. Старикам хотелось бы отвлечь Маная от тяжких раздумий, занять мирными разговорами. Но у каждого было свое горе.

Вот, наконец, раскрылись двери. Один за другим на зеленое поле перед шатром степенно вышли три убеленных сединами старца, три великих бия, чьи имена были известны каждому степняку: три человека, которые, дожив до глубокой старости, не потеряли ясности ума, смелости и трезвости мысли; три человека, о мудрости и справедливости которых уже давно слагались легенды, сказки и песни в степи. Трое, те, кто не подчиняется ни ханам, ни султанам; трое, те, кто еще пятнадцать лет назад, еще при жизни Тауке хана, были объявлены совестью народа. И перед ними, как перед судом совести, тогда кровно поклялись все ханы и султаны Казахии, поклялись действовать в согласии — покончить братоубийственную междоусобицу и быть едиными перед джунгарами и ценами, никогда не дававшими покоя Казахской степи. Кенжебатыр знал, что они, эти трое старцев, жизнью и делами своими доказали свое бескорыстие и справедливость. Они служили одному богу — Истине. Перед их судом всегда были равны все — богач и бедный, хан и пастух. Неподкупность давала им силу перед владыками степи и власть над умами людей приносила им любовь народа. Три старца с посохами стояли во весь рост перед народом. Три хана сели в стороне на походные троны, вынесенные слугами из шатра. Казахских ханов, свергнутых с трона Хивы и Шаша, не видно среди них. Но в этот миг никто не вспомнил об этом. Все взгляды были обращены на старцев. Тихий говор, как ветерок, прокатился по людскому морю от вершин Безымянной горы до самых равнин: «Вот тот, что с левого края, это сын Алибека Толе-бий, в центре бий Казыбек, сын Келдибека, а справа Айтеке-бий, сын Сейткула...» Толе-бий вышел вперед. Поднял свой посох, левой ладонью провел по длинной белой бороде.

Притих народ, напрягал слух.

Вот они, достойные Казыбек-бий и Айтеке-бий, осененные доверием народов Среднего и Младшего жузов! Мы все перед вами. Мы сыны и рабы ваши, и поэтому сегодня на этой священной горе, которые отныне потомки назовут Ордабасы, наше слово будет единым! Готовы ли вы выслушать нас?

Старец поднял посох. Подождал, как утихнут голоса.

... Мертвая тишина охватила Ордабасы с вершин до низовий. Молчал народ, молчали воины. Побледнели лица надменных ханов, переглянулись султаны, потупил свой взгляд Богенбай. Задумчиво глядели великие бии: «Куда клонит Толе?»

Под одобрительный гул народа на шаг вперед вышел прославленный бий Среднего жуза Казыбек.

Ничто не вечно под небом аллаха. Лишь сохранив свою честь и достоинство, человек может считать себя человеком, а народ остаться народом... — Казыбек сделал паузу. Как и прежде, стояла тишина. Слышался лишь тихий звон щитов и стук копыт да храп коней.

Тауекеля, который как Касым и Хак-Назар вел переговоры с царем русов о военном союзе. Тауекель обменялся с русским царем, а ровно через сто лет Тауке хан принимал посла русов в Туркестане...

Вы помните об этом.

Вместе с Айтеке и Толе-бием я был тогда рядом с Тауке. Мы говорили о дружбе с русами, посол русов говорил о согласии своего царя быть с нами против джунгар... Народ должен быть верен своему слову! Три дня назад из этого шатра, — Казыбек кивнул в сторону ханов, — мы вновь отправили своих послов к русам... Нам от предков завещана дружба с русами. У нас ныне один грозный враг — джунгары. И сегодня мы не одни выступаем против них. Сегодня вместе с нами здесь стоят жигиты киргизов и каракалпаков, башкир и узбеков. Стоят наши братья, готовые разделить нашу радость или горе, нашу славу или бесчестье. Но, как сказал Хакназар, когда-то вернувший нам славу сильных, не бывает стаи без вожака, народа, без вождя, воинов без предводителя... — Казыбек сделал паузу, поднял голову и, сняв островерхую шапку, обнажив седые волосы, выдохнул:

Наступила тишина.

Айтеке-бий провел ладонью по бороде, выпрямился, будто сбрасывая с плеч груз годов, шагнул вперед и без всяких вступлений объявил:

Белгілі жазушы Тахауи Ахтановтың драмалық, дастанынан беріліп отырған бұл үзіндіде жоңғар шапқыншылығының қазақ елінің басына қаншалықты қайғы-қасірет алып келгенді, қарт ана мен Төле бидің арасындағы төрт алысу арқылы сипатталып көрсетіліп отыр және қазақтың ұлы билердің бірі Төле бидің бит парасаты, бір туарлық бейнесінің қырлары сомдалған. Ақырын «Елім-ай» сарыны естіледі Түнекке саңылау кіріп қара көйлекке тартады. Алагеуім, бейуақыт. Арып-ашып, босып келе жатқан халықтың қарасы көрінеді Босқынның алды сахнаға келіп тоқтайды. Ақ сақалды, аруақты кісі — үйсін Теле би бар ортасында. Көп ішінен қарт ана Төле бидің қасына келеді

Жау бар еді-ay іргемде

Жұрт шошынады. «Астағыпыралла, неткен сұмдық!», «Хайуан екеш хайуан да сәбиге қас қылмаушы еді ғой», «Жан аяйтын не қалды!» деген дауыстар.

дейді Төле би сөзінің аяғында. — Сахнада қол жайып тұрған жалғыз бала — Қазанғап.

Нәбиден Әбуталиевтің «Наркескен» романынан беріліп отырған үзіндіде XІX ғасырдың ортасында Күлтөбенің басында іргесіндегі жалшысымен жақындасып, ертінің көзіне шөп салды деп айыпталған жаңа түскен келіннің қарау суреттелінеді. Оқиға желінен қазақ, даласында сот ісін жүргізудің ашық іске қатысушыларға шек қойылмайтындығын, дала жұртында сот ісін жүргізудің мақсаты әділдікке жету екенді тартымды бейнеленіп көрсетілген. «... Күлтөбенің басы толған халық. Улы-шуылы көп ала шұбар жұрт. Әр жер әр жерде «бетім-ай, елді қайтіп көреді, «тірідей елім болды-ау» деген сездер. «Кесімі немен тынар екен», «Бәйекең не айтады»... Осылай үн қаққан беймәлім, ұшпа күдік. Қамыс құлақ ақ боз атымен билерін, бектерін, мырзаларын, ауылнай-старшындарын, қосшы-қолаң батыр жігіттерін шұбыртып ерткен Баймағамбет келді төбенің басына. Аттарынан түсіп алқа-қотан жиылған ел екіге бөлініп жол беріп, дабыр-дұбыр боп қалды. Есерсоқ пасық, жағымпаз жігіттер жүгіріп, жалмаңдап Байекеңе біpдeңeлepді айтып жатыр. Турабай би коп бидің бүкіл кемеш болғанымен анау-мынауға дыз етпе емес, кен, берік адам еді.

Жұрт тоқталғандай боп шауқылдасып, шуласып кетті. Ұруға, дүре соғуға дайындалып, мұрты селтиген атып кел, шауып көлдер, сойылшы-дойылшы босаға жігіттер білектерін сыбанып «өй-дөйт» деген дауысты күтіп тұр.

Тұрабай би мұсылманша pәcім айтып, күнәһарларға сөз берді.

Жас келін: - Азанда су әкелуге шыққанмын. Ала көлеңкеде тұрып, екі шелегімді иін ағашпен иығыма іліп, құдық басына келдім. Қауғамен су тартайын деп жатсам басқа бір құдықтан адам даусы шықты. Құдық басына адам келгенін естіп «ау, кім барсын» деп айқайлады. «Бейсауыт кім болды екен» деп барсам — мынау жігіт, терең құдықтың ішінде тур су-су боп. Төлге келдік.

Жас арудың лебінен сөз емес, бал тепкілегендей, қамыққан өкінішті үні аянышты-ақ. Денесі сүт құйған ақ торсықтай екен.

Жалшы-малай: — Той болды. Ауылда қонақ-қопсы көп еді. Тойдан кейін құдықтың суы азайған екен. Бес құдық қазып едім. Бесеуінің де суы жетпеді. Кешке қарай кезеп тастасам, ертеңгісін ел тұнық су — деп ойладым. Көйлегімді шешіп сыртына қалдырып құдықтың ішіне түcтім. Су көзін айнадай қып аршыдым, жел тұрғанда құм Түсіп қалыпты. Кезеп боп далаға шықсам, әлгіде шешіп қалдырған көйлегім ұшты-күйлі жоқ боп кетті. Жалаңаш күйімде айнала жүгіріп көйлегімді іздедім. Көйлек жоқ. Анадай жерде құдықтың жиегінде бірақ қашар тур еді. Соның аузынан көйлегімнің жеңінің ұшын Көріп қалдым. Ызаланып кетіп құйдым, құдықты айнала қашты, құйрығынан ұстатпады, ұстаймын деп жүргенде аяғым тайып кетті, ешкім шыңырау құдыққа ұшып, омақаса құладым. Күн кешкірген болатын: құдыққа су алуға ешкім келмеді. Әpі айналып, бері айналып қалай тырбансам да құдықтан шыға алмадым. Таң атқанша құдық ішінен белуардан суға малшынып тұрдым.... Кезекпе-кезек азулы шешендер мен қосшы билер сөйлейді.

Тұрабай би сезден тосылды ма кім білсін, аз үнсіз, кабагы тұнжырап қалып еді. Сәл жоғарырақ отырған Баймағамбет сұлтан етін кімнен аларын білмегендей, билікті өзі қолына алғандай боп, айналасына ажырая қарап бүркітше шүйіліп:

Тапа-тал түсте қаралық деген ожар, қара күш адалдықты жығып салып, «ме саған, со керек» деп басынан күш алып көрер-көзге үстінен баса жаншып аттап кеткендей болды. Осы кезде үй шығатын боп екі жас өмір сағағынан үзуге сәл-пәл қалған шақ eді. Жұрт аттай тыпыршып, топырласып, біріне-біpі жалтақ-жалтақ қарасып толқып тұрған.

Дауыстар шығып, тағы да уыл-шуыл, қыбыр-сыбыр кебегін төбе басы дүрілдеп кетті. Халықтың шетіне таман отырған тарамыс қара адам орнынан түре келді Үстіне түйе жүн шекпен, белін буынып алған. Елдің бәрі желмен жайқалған құрақтай жапырылып, не мәмле екен, дегендей соның аузына қарай қалды.

Билер де, султандар да Жанқожаның айтқанын екі етпеді. Ақ қашарды әкеліп ішін жарған ішінде оратылған кедейдің ескі көйлеп шыға келді. Екі құныкердің екеусіне де сол бойда бостандық берілді.

Қабдеш Жұмаділовтың «Прометей алауы» атты еңбектен беріліп отырған бұл үзіндіде Ақтайлақ бидің Ресейдің отарлау саясаты қазақи шоқындыру әрекетте байланысты ой-толғамы және қазақи мұсылмандықтан айырылмауға байланысты іc-әрекетті баяндалған. Осы сәттегі құжырлардың бірінен шұбалған қара, бас кілемнің маңдайында крест белгісі бар, жас мөлшерін ажырату қиынға соғатын, ұзын бойлы, қаба сақалды 6іp адам шығып, осылай қарай аяндады.

Мына сөзді естігенде бидің тұла тітіркеніп, жүрегі мұздап кета. Демесін қарай гөр, келмей жатып казакты шоқындырмақ! Көкірегін кернеген ызалы сөздерді қалай сыртқа шығарудың бабын таппай, өзін зорға ұстап қалды. Бұл арада Нюхаловпен айтысқанда не табады? Осыдан кейін кеп бөгелген жоқ. Әлгілермен қоштасты да, асығыс аттанып кета. Бірақ кез алдынан жаңағы көріністер кепке дейін кетпей, көлденеңінен тұрып алды. Ортадан ойып түскен орыс шіркеуі, оның кішігірім көлінен жез қоңырауы... Жер-көкті жаңғыртқан үрейлі үні. Бұқар жырауда мынадай бір шумақ болушы еді, кенет сол түсті есіне: Өзі сары, көзі кек, Діндарлардың аты — поп. дүниедей көрсетер, Шеттерден ғалым боп. Поптары болар сазандай, Бөріктері қазандай. Жез қоңырауы азандай! Тоба, Бұқар ағаң қалай деп басып тауып айтқан?! Бейне, бүгінгі күнді көзімен көріп тұрған сияқты. «Бәсе, бұл орыстардың неге жолы болғыш десем, зеңбірегі мен шіркеуі қосарланып, бірге жүреді екен-ау» — деді. Ақтайлақ өзі үшін үлкен жаңалық ашқандай. — Сұмдық қой! Атам заманынан осында тұрамыз. Бүкіл Аркада құдайға құлшылық ететін бірде-бір мешіт жоқ. Ал мыналар келер-келместен қолма-қол қамал соғып,шіркеу тұрғызып алған. Қала да, дала да — біздің, бір адым кері шегінбейміз деген сөз ғой — мұның аты. Бұл мәселе былтыр жаз бойы бидің көңілінен бір сәт шыққан жоқ. Әмірдің өзі бұл ел бұрын ескермеген кеп жайды көлденен тосып, басқа ұрып ұғындырғандай. Ақыры талай мазасыз күндер мен ұйқысыз түндерден соң Ақтайлақ мынадай қорытындыға келді. «Енді жерде анталаған жаудың алдын тосу киын. Аягөзді алғаны — алқымға қолды салғаны ғой. Ел билік мен жер бөліп жат қолына етті деген осы. Ешкім жойылып кетпеудің біp ғана амалы бар: халықты аздырып-тоздырмау, тілін, дінін, иманын сақтау... Ендігі зор майдан кең даланың төсінде емес, ер адамның бойында, жүрегінде етуі мүмкін. Дәл қазір құдайдан өзге қуат, исламнан басқа қорғаныш жоқ. Әр жүректі басып ететін ең соңғы шекара де осы бол мак». Ал сонда істі неден бастамақ? Аттың жалы, түйенің қомында жүрген мына жұртты сәждеге қалай жығып, қараңғы көретін қалай нұрға толтырмақ? Оларды хақ жолына Tүcіpeтін оқымысты имам-қазіретті қайдан табады? Қолда бар молданың Tүpі — мына Бекер ғой. Ол байғұстың қара танырлық Қана қауқары бар. Халықты жаппай дін жолына түсіру үшін, бірен-саран емес, кемінде жүздеген молда керек. Ол үшін ел ішінде медресе ашып, әр болыста мешіт салмаса болмайды. Жарайды, медресе салу киын болмас, жастарды оқытатын ұстазды қайдан таппақ? Маңайда ақыл қосатын да ешкім жоқ. Ақтайлақ бидің өз өмірінде дауға дауа, білікке білім таппай қиналған жер осы еді. Алайда, біp реттеуін құдіреттің барына шек келтіруге болмайды екен. Жаратушы ием өзінің сүйген құлдарына қашанда қол ұшын , желеп-жебеп отырған ғой. Басқа біpey айтса сөнбес еді, ез басынан еткен соң қол қоймасқа амалы жоқ. Бұл жолы да реттеуін құдірет тікелей көмекке келді. Дуан орталығына барып қайтқан соң, арада он шақты күн етті ме, біp күш отырған бидің ауылына қасында екі жолдасы бар, ақбоз атқа мінген, ақ кілемді, ақ сәлделі біp жолаушы келіп түстік өзі тым қарт та емес, ұзаса қырыққа жаңа келген жас адам. Бейтаныс әулие сәлем беріп кіріп келгенде, есіл-дерті дін жолына ауып, хаққа мүлгіп отырған Ақтайлақ елп кісіні ғарыштан түскен шығар деп ойлап еді Алланың әдейілеп жібергенінде күмән жоқ. Жөн сұраса келгенде, шынында да, солай болып шықты. Бір ғана өзгешелігім: періште емес — пенде, ғарыштан емес, осы өзіміздің жер бетпен келісті Қасиетті Қаратаудан, Түркістан маңынан келген. Созақ мешітінің имамы Шахи-ахмет қазірет. Толық аты-жөні — Шахи-ахмет Жамалиұлы. ... Шахи-ахмет сол жылы Ақтайлақ ауылында біp айдай аунап-қунап жатты. Екеу ара әңгіме Ycтіндe ел қамынан туған талай мәселе сөз болды. Ел ішінде ислам дінін орнықтыру, ол үшін Түркістаннан дін адамдарын шақыру іcі де осы сапарда түбегейлі. Ақтайлақ басында қонағына осы елге келіп көл деп қолқа салған, бірақ балалары медреседе оқитын Шахи-ахмет жылы орнынан қозғалысы келмеді Оның есесіне, медресе бітірген бір баласын осында жіберетін болды. Сондай-ақ Түркістаннан ата салтына адал, оқымысты, білімді қожалар тауып беруің де өз мойнына алған. «Бәсе, мына төре бүгін менің тасымды неге төрттен қойып отыр десем, артында осындай салмағы бар екен ғой!» деп ойлады би ішінен. Қашанғы еденіне, бұл жолы да Ақтайлақты алға салмақ. Мұның дайын ақыл-ойын пайдаланбақ... Алдағы әңгіменің әcepі болар, біp сәт оның көз алдына Бежіндегі хан сарайлары елестеді. Тепірім-ай, Еженханға елін боп барғанына да жарты ғасырдан астам уақыт тіпті-ау Ақтайлақ онда елі отызға да келе қоймаған жап-жас жігіт еді. өтіп бара жатқан заман...

Бопы тіл қатқан жоқ. Бидің айтқандарын санасына толық сіңіре алмай отырған секілді. Көз шарасы үлкейіп, бурылдау шоқша сақалын саумалаған күш үнсіз отырып қалды.

Ақтайлақ енді Бопыдан ештеңені жасырмай, бірден негізін шаруасына көшті. Біраз жылдан бергі Түркістанмен арадағы қарым-қатынас жайын, биыл Кеңесбай бастатқан біp топ адамның түсіктен ел кешіріп әкелуге аттанғанын, құдай сәтін салса, ол күштің бүгін-ертең келіп қалатынын бастан-аяқ баяндады. Қанша айтқанмен, көкжалдың тұқымы емес пе, өңшеңінде бопайлау көрінетін Бопы уәжге келгенде есесін жібермеші. Бидің сөзін зер сала тыңдап отырды да, кенет басын көтеріне алып:

Ойнап айтам... Шыңғыс өз ағайынынан кермеген құрметті казактан көргені рас? — деді Бопы жуып-шайып. — Сенің мына айтып отырғаның, Ақа шынында да, ешкімнің ойына келмеген нәрсе екен. Сырт жаумен жағаласып жүргенде, іші жағымыз мүлде алаң-ашық, бос қалған екен-ау! Әйтпесе, бұғала Арқа жерінде бірде-бір мешіт болмады деген не сұмдық?! Жат жұрттық басқыншыға халықтың ділі мен дінін, иманы мен сенімін тосқауыл етем дегенің — табылған-ақ ақыл. Мұны ойламасаң, сен Ақтайлақ би боласың ба?! — деді шын риза болып.

Отрывок, данный из романа М. Ауэзова «Путь Абая», можно условно разделить на две части. В первой части рассматривается спор о скоте между кунанбаевцами и родом Жигитек. Во второй части отрывка дается решение одного спора между тамырами, в котором описывается находчивость и красноречие Магаша. «... Хотя Такежан и взывал к памяти Кунанбая, однако дух давнего соперничества детей, рожденных разными матерями, сказывался в его словах. Сидя рядом с двумя единокровными братьями — Исхаком и Оспаном, он с недоверием смотрел на Шубара, потомка другой жены Кунанбая. Кроме того, отец Шубара — Кудайберды — был единственным сыном Кунке. А их, сыновей Улжан, было трое, не считая Абая, и все они были старше Шубара. И Такежан воспользовался удобным случаем, пригрозив Шубару подчинить его своему влиянию. Давно замечая, что красноречивый, ловкий и обходительный Шубар начинает явно выдвигаться, Такежан теперь хотел одернуть его, чтобы тот не зазнавался. В отличие от других сыновей Кунанбая Такежан был горазд на всевозможные хитрости и коварство, и сейчас он походил на ревнивого жеребца, который, заметив отбившуюся от косяка строптивую кобылицу, скачет за ней с опущенной до земли головой и загоняет обратно в табун, лягаясь и кусаясь. Шубар не мог не почувствовать всей силы этих угрожающих слов. Он и его братья выросли без отца, сиротами-племянниками. Хотя Шубар и сумел постепенно выйти в один ряд с другими кунанбаевцами, но ему самому и всем другим было ясно, что вес его в роде неизмеримо меньше каждого из троих его дядей, сидящих тут. Шубар не смел даже ответить Такежану на его обидные и резкие слова. Он не мог и открыто порвать с ним, чтобы во всем следовать советам Абая. Если он изменит Абаю, самое суровое наказание, которое он от него получит, будет напоминание о честности, совести и человечности, упрек в том, что он их забыл. По своему нраву Шубар считал, что честь и совесть полезны в спокойной обстановке, хороши для мирной безвредной беседы в кругу Абая. Но если дело принимает серьезный оборот, лучше оставить все эти громкие слова, забыть наставления Абая и переметнуться на сторону Такежана. В руках его он видел сиду, умение достичь любой цели. И когда Такежан потребовал, чтобы, растоптав его достоинство, Шубар действовал на их стороне, тот сдался.

В конце беседы Такежан взял клятву верности и поручил ему:

Таким образом, в день разбора тяжбы Шубар вошел в дом Нурке как облечённый полномочиями бий, выступающий в защиту Такежана...» «...Через некоторое время Атамбай, открыв дверь, впустил их в гостиную. Весь пол от дверей до стены был застлан красными шелковыми коврами. На стенах висели дорогие узорчатые сюзане, арабские изречения из Корана, вышитые золотом, вдоль стен разостланы толстые атласные одеяла, на которых сидели гости, опираясь на пышные белые подушки. Сидевшие сдержанно ответили на приветствия вошедших. Некоторые из них Базаралы узнал сразу. Приветливее других с ним поздоровался Айтказы, управитель Балагачской волости, в сосновых лесах которой казахские аулы перемешались с русскими поселками. Он происходил из тобыктинского рода, из Кокше, и в эти края перекочевал в юности, занялся торговлей, разбогател и недавно сделался волостным. Айтказы даже поздравил Базаралы с возвращением из далеких краев. Отношение его обрадовало Базаралы. «Кто его знает: может быть, и он терпел притеснения от иргизбаев, от кунанбаевцев, поэтому и откочевал? И теперь одобряет меня, чтобы я не размяк?» — подумал он...» «Хозяин дома заговорил первым, открыв разбор дела. Базаралы следил за строгими, холодными лицами биев. С той самой минуты, как он вошел в комнату, никто, кроме Айтказы, не взглянул на него. Все держались напряженно и натянуто. Одни из них кичились своим богатством, другие — своим влиянием, третьи — властью волостного, четвертые — нарядной одеждой, в которой они красовались, высокомерно выставляя ее напоказ. Все они подчеркнуто приветливо поздоровались с Шубаром и, подвинувшись, освободили ему место. Так же приветствовали они Такежана, Исхака и Оспана, некоторые даже встали и поздоровались с ними за руку. Когда Нурке, объявив о начале разбора тяжбы, сказал: «Выслушаем сначала обвиняемого», — Базаралы неторопливо снял с себя широкий пояс, отделанный серебром, расстегнул ворот чапана и, распахнув полы, уселся поудобнее.

Сейчас Базаралы выглядел просто красавцем. На мужественном его лице с высоким открытым лбом играл легкий румянец. Он сидел, распрямив плечи и приподняв грудь, весь его облик дышал достоинством и благородством. Живые, острые глаза со спокойной насмешкой оглядывали сидевших перед ним богато разодетых мурз, биев, волостных. Громким своим призывом он заставил всех обратить на себя внимание, а затем заговорил спокойно, негромко, чуть улыбаясь.

Базаралы повысил голос:

И Базаралы засмеялся — весело, зло и торжествующе.

Воротилы отдельных родов, тайно соперничавшие с потомками Кунанбая, в полной мере оценили правоту его слов. Не рискуя смеяться, открыто, они, опустив головы, незаметно улыбались. Но, несмотря на это, ни от кого из них Базаралы не мог ожидать поддержки. Никто из биев и волостных не сказал бы ему: «Да, ты прав». Базаралы отлично знал и понимал это. Окинув сверкающим взглядом главарей родов, он закончил:

Хотя для всех было ясно, что разбирательство не должно тянуться долго, не-которые бии стали задавать Базаралы вопросы. Кое-кто попытался выведать у него тех сорока жигитов, которые участвовали в набеге. Базаралы ответил коротко и резко:

Отвечая на обвинения Шубара, Базаралы сказал:

В этом и заключалась вся трудность этой тяжбы. Шубар утверждал, что за преступление должны отвечать все жигитеки. Вражда идет еще со времен Кунанбая и Божея.

Переговоры биев затянулись до позднего вечера. Уже к ночи бии вновь вызвали Шубара и Базаралы и устами Нурке объявили свой приговор. Род Жигитек весь целиком был признан ответчиком. Хотя виноват был один Базаралы, но сородичей его нельзя было освободить от ответственности. «Кто ближе к огню, тот и обжигает руки», — говорит пословица. Если жигитеки не ответят за преступление своего сородича сейчас, — как можно предупредить новый разбой в будущем? Стало быть, за каждую голову разгромленного такежановского табуна жигитеки должны отдать ему по два пятилетних коня, а всего — тысячу шестьсот. Таков был приговор. Этой же зимой и весной приговор был полностью выполнен. Из всех жигитеков не поплатились конями только те богатые аулы, которые поддерживали кунанбаевцев: аулы Уркембая, Байдалы, Жабая. На остальные аулы, главным образом на бедные, легла вся тяжесть расплаты». «... Суровые вести Алпеима дышали холодом этой беспощадной зимы. Но и он, так же как Абды, привез добрые вести с чрезвычайного съезда.

Красноречивый и понятливый, Алпеим обладал еще и великолепной памятью. Когда Абай спросил, не помнит ли он, что именно говорил сам Магаш, Алпеим ответил:

У каракесеков есть известный своим острым словом бий Кали. Вы его знаете, он и с вами вступал в споры. Кали ведь намного старше Магаша, человек известный, его считают одним из четырех лучших биев Семипалатинска. Вот к нему и приходят с тяжбой два уаковца. Были они друзьями-тамырами, дарили друг другу подарки, а потом один у другого что-то уж больно много запросил, тот не дал, ну дело у них и расклеилось, поссорились. Пришли к Кали разбираться, с кого, сколько назад получить причитается. А Кали что-то все тянет, спрашивает да переспрашивает, никак их тяжбу решить не может. Тогда Магаш вежливо так обращается к бию: «Кали-ага, мне кажется, этот спор разрешить не так уж трудно. Если позволите, я скажу». Ну, тот говорит: «Что же, послушаем!» Магаш и предлагает свое решение: «Тамыром стал — не спорь, подарил — назад не проси. Что, если на будущее сделать это постоянным правилом, ввести в обычай? Сколько тяжбе отпадет!» Все сидевшие в доме пятнадцать биев с медалями на шеях одобрили находчивость Магаша. Все это я сам слышал.

Абай задумчиво произнес:

Дармен засмеялся.

Кали было замолчал. Но ведь кругом сидели смутьяны, им пить-есть не давай, дай языком поболтать. Вот один бий и стал Кали на смех подымать: «Бывало, Кали всех нас опережал, но недаром говорят: «Борзая в теле и лису в горах схватит». Ловко молодой Магаш старого Кали поддел!» То ли Кали слова в ответ не нашел, то ли обидой захлебнулся, только Магаш поспешил поддержать старика: «Полно, Кали-ага! В шутке обиды нету, в сплетне запрета нету, смущаться причины нету!» Ну, тут уж и Кали справился и ровесника своего — бия Буры прямо наповал уложил: «Недаром говорится: «Пустую голову глупые глаза украшают, грязные уста пустыми словами сыплют». За двадцать дней, что мы здесь находимся, ни разу я не слышал от тебя такого слова, которое дыру зашивает, оборванные концы связывает. Ты для меня сраму дождался, а братец мой Магаш меня из беды вызволил». Так он и бия противника, опрокинул, и сам из скверного положения вышел. И все-таки Магаш там был хоть самый молодой, но самый находчивый. Рассказ Алпеима, который отнюдь не был пустой лестью, снова порадовал отцовское сердце Абая...»

Мұхтар Әуезовтің «Еңлік — Кебек» пьесасынан беріліп отырған бұл үзіндіде қазақтың бел руларының біpі арғын мен найманның арасындағы жесір дауының шиеленісу! сипатталған. Екі ел арасындағы бұл араздастыққа арғын ішіндегі тобықтыдан шыққан Кебектің найманның Матайының қызы Еңліктің айттырылып қоюына қарамастан алып кетуі арқау болады. Үзіндіден сол кезеңде қалыптасқан дау-шарлы мәселені шешудегі билердің ықпалы мен беделін қандай болғандығын аңғаруға болады. Би (жалғыз). Жағаласу жетпеді ме?.. Тәңірдің елде болса олқысы бар деген! ме? Енді қандай сыбаға тартар екен. Найманды даңды судай тасқызып, бұрқ-сарқ еткізіп, мұнда әкеле жатқан Кемпірбайдың соры ма? Әлде алалы жылқы, актылы қойдың Tepі ме? Найман бұл жолы келсе, ашынып келеді. Білемін, Матайдың талайдан тобықтыда жүрген ececі бар. О да найманды шүйделемей қоймас. (Ойланып.) Тағы да тебінгі ген тер, қабырғадан қан жаудырам ба? Жоқ қылша мойын талша деп бас нем бе? (Ойланып.) Бірақ найман кеп оңай емес. (Басын шайқап тоқтайды).

Көбей. Ел тыныш, ер аман, найман кісісі ел шетіне келсе керек. Бүгін осында келіп түспек дейді Шамасы жүз қаралы кісі болса керек.

Би. (түнерт). Сөз ұстап келе жатқан басшысы кім екен?

Көбей. Басшысы қисын Еспембет. Онан соңғы Жомарт дейді. Та,ы Кебек алып қашқан қыздың өмірі Есен деген найманның батыры дейді Ішінде қатты өршеленіп келе жатқан сол болса керек. Би. Білім жоқ, безбүйрек Еспембетті салғаны ма? Найманның аужайын түйдім ғой. Артындағы елі қол жиып отыр екен. Одан алған хабарларың бар ма? Көбей. Хабар келіп отыр. Айтқаныңыз рас. Найманның еркек азаматы қалмасын деп жар салып шоктай жиылып, Қартпай би тарқатпай тосып отыр дейді.

Би. Ендеше белді бекем буғаннан басқа не қалды? Елге жар салдыңдар ма? Көбей. Кеше сол хабарды естіген соң ел-елдің басты-басты адамдарына кісі шаптырып жібердім. Құлама бесін кезінде олар да келіп қалар. Би. Елге көп сөзді даңқтырмаңдар. Не істесек те найманның бетін көріп істерміз. Ел жи дегенім — қандай заман болса да, құлағы түркінің отырсын. Көбей. Мақұл ғой. Көп ел жиналса, өз құлағымен естіп кетер, қапысыз болармыз.

Би. Бұл екі елдің сөзінде көлденең ағайынның көз-құлағы болса мақұл болар еді. Арғынның өзге елінен келетін жан бар ма екен? Көбей. Кебек арғын ішіне сүйеу қылған бір бабам деп Қара менде биге сөз салдырған екен. Мен де сәлем айтып жіберіп едім. Бүгін кeлeді деп отырмыз. Елінен шықты деген хабар келді Би. Ағайынның аужайын байқайтын біp кезеңге келісіп тұрмыз ғой, не болса да, найман келетін болса тосып аларсыңдар. Мен атқа мінетін. Көбей. Мақұл, мінсеңіз мініңіз. (Тым-тырыс.) Тек біздің ұстайтын сөзіміздің нұсқасы не болады, би? Би. Тобықты соры ашылмаған ел ғой, қай қияға соғарын болжай алмаймын. Мына жотасы көрінген екі сөзін екеуі де біздің елге жайсыз. (Тоқтап). Бірін ұстасам елдің сағы сынады. Бірін ұстасам екіншісі шығады. Амал не, аралық қандай бітім болса, соған тоқтарсыңдар. Көбей. Мақұл, не болса да бетше қарай іc қылатын болдың қой, кене, енді жүресіз бе?

Би. Жүрерін. (Кембай, Көбей келесі буындырады.) Көбей. Біздің осы білімділерге үйіміз дайын болды ма? Үй жетпей калып жүрмесін. Ондай ел сыныққа сылтау таба алмай, түймені түйедей қылатын, «Елемедің, ескермедің» деп. Кембай. Жүз кісінің мөлшерің деген соң он кісіге біp үйден, он үй тіккіздім. Күтушілерін де, сойыстарын да қамдаттым. Ол жағынан Мін таба алмас. 1-жігіт (алыстан айқайлап). Қырамысыңдар өздерің Не жазығымыз бар саған, келмей жатып басқа, кезге төпелеп. (Билер аңырап қарайды.) Қай басынғаны бұл! Қоя берші, анау отырған биге барамын.

Көбей. Бұл немене шаң-шұң? Кімнің дауысы?

Кембай. Осы жада ас басшылыққа қойған Қалдашбай ғой деймін. Наймандар келіп қалды ма? (Тағы шаң-шұң)

1 дауыс.Ал, ұра ғой тағы, кәне ұршы, көрейін! Тіпті қалай-қалай асқақтайсың өзің? Ісініп келесің ғой, түге. Биге барамын.

Қалдашбай (қатты). Келіп, қырып бара жатқан жоқ па солар! Алдынан тосып алып, аттарын байлап, үйді-үйіне кіргізіп жүр ед1м. Әне біp ісінген біpeyі қып-қызыл жосадай қылып отырған мынау. Бұл не қорлық осы? Көбей. Же, ерекшелемей-ақ қой! Бас жарылса берік ішінде, шені шықпас. Айтқандарын істеп, дауласпай, төбелеріңнен тік тұрып күтіңдер.

Көбей (жалғыз). Бидің айтқаны рас қой! Терісіне сыймай келгендерін естіп отырмын. Еспембеттің қылығы ғой бұл. Басын шайқайды. Қара менде биді екі жағынан екі жігіт сүйеп алып кіреді. Қасында Қосдәулет, Матақ. Е, қарт бабам да жеткен екен ғой. Ассалаумағалейкүм баба! (Бір жағынан сүйемелдеп қарсы алады.) Қараменде (тұрып). Аз ауыл тобықтының баласы болып қиыр жайлап, шет қонып, жалғыз жүріп запы болған ел едің. Тосқауылдың тар кезеңінде кeздecіп отырмыз ғой, ала көңіл артта қалсын. Құшағыңа құшағымды қосайын, қарағым кел, Көбей! Ел-жұрттың аман ба, жарқыным?

Көбей. Ел әзір аман, баба! (Тым-тырыс.) Қараменде. Істің қазіргі ұсқынына қарағанда, береке біліммен тынатын беті жоқ. Менің де дәнекерленіп аз болар. (Тоқтап). Кебек тентектің екі ауыз сәлемі үш келдім. Арғында бел қылған біp бабам Tіpі ғой деп, біp тентектік қылып едім деген екен...

Бекділда Алдамжардың « Улы сел» атты тарихи романынан беріліп отырған бұл үзіндіде қазақта ежелден келе жатқан даудың бірі — жесір дауы сез болады. Жесір дауы қазақтың ішімізде кіші жүзде белгісі ағайындас руы мен Шөмекей руларын Үмбет сияқты салқалы билердің аталы, ел бірлігін сақтауға шаңырағын сөздер! болмаса, бітпес жауласуға айналдыруға қабілетті екендігін төмендегі оқиға желі аңғартады. Үзіндіден жесір дауының желісі, бітімін көруге болады. Басықара жазығына қалың Әлім қолы лек-лек жиналып жатқанын көріп, Ережеп кеуілдене түсті. Қырық-елу үйді алқа қотан тіктіріп тастап, өзі ойына алған іске шындап кірісті. Ат аяғы жетер жердегі ел арасында салмағы бар, ажары өтер кісілерді тегіс алдырды. Тек Төртқара Үмбет бидің шақырусыз келгенінен іші күйіп алып қалды. Анадағы Балқия жесірінің дауынан кейін бұл ел арасында беделі зор биден аяғын тартып қалған еді. Енді «Бұған кім хабар берді?» — деп басы дал болды. Оңаша үйде ешкіммен тілдеспей жатып алды. Ақыры алған бетінен қайтпауға ұйғарып, іштей тарс бекінді. Көмекші жігітіне Әбдуәлиді шақыртты. Ол ішке кірісімен:

Алғашында айтқан арызының осылайша ұшынып кетерін аңдамаған Әбдуәли қайыс беті қап-қара боп тұрып:

Ережеп ұнатпай, қабағын тыржитты:

Әбдуәли үндемеді

Басқа жұрт онша үндесе қоймады. Төбе би елге қарап:

Ешкім батып, алға шыға қоймады. Ережеп ши шығарады-ау деген біразын көзімен бағып отыр. Біp төртпақ теке кез жігіт орнынан қопаңдап түрегелді де, қайтадан отырды:

Ережеп ұрымтал тұстың жақындағанын, осы арада солқылдақтың жасаса, таразы басының бөтен жаққа ауып кетерін сезіп. Ол қатты дауыстап:

Сол арада Үмбет би жұртқа жағалай қарады. Даусы саңқылдап шықты:

Төртқара Үмбет би cөзін аяқтап, үнсіз қалды. Соны күтіп тұрған даугер би Ережептің ымдағанын байқап қайтадан тайпала жөнелді

Би сасып қалды. Ережепке жалтақтап:

Ережеп кәмелімде не дерін білмеді. Тез арада бойын жинап:

Шәки бағанадан ыңғайсызданып отырғанды. Қалың топтың ортасында бұрын-соңды түсіп көрмеген ол қатты қысылып, не дерін білмей, басын төмен қарай тұқырта түсті.

Шәкидің маңдайына суық тер шып-шып келді.

Шәки өзіне Ережептің оқты кезімен қарап тұрғанын сезіп, қолы қалтырап ақырын ғана:

Әй, сен де біp, — деді төртқара Үмбет би оны жактырмай. — Ата сақалың аузыңа түссе де, ел арасына түсіруден тыйылмай-ақ қойдың-ау! Біреудің обалына қалғаныңмен тұрмай, қаншама қыршын жастың қанын мойныңа жүктегелі отырғаныңды ойлайсың ба? Мұның арты қиын болмай ма? Ау, ағайын, мына желөкпенің сөзіне ермейік. Мені тыңдасаңдар. Осы дауды малмен бітірейік. Айыбына шемендер мал төлесін. Оны төлетуді өз мойныма алайын.

Ережеп Кері биге халықтың ұйып бара жатқанын байқап, ілгері шығып:

Ережеп жұртқа өзін қоштатып алды да, тебе биге бұрылды:

Үмбет би сақалын тарамдап, Кері көзін сығырайта қысып, басын шайқап қойды. Тоқтау осы болды. Eкі жігіт Алуашты төртпақтап керіп тастап, жұрт алдында жүз дүрені соға бастады. Қамшы ысқырып, жон арқасын түскен сайын, әйел шыңғырып жібереді. Селден кейін терісі тілініп, шыпылдап қан аға бастады. Алуаштың аркасы жыртылған жердей ырсиып-ырсиып қалды. Шыдамаған Әбдуәли қарай ұмтыла беріп еді, Ережеп атып жібepepдeй боп жалт қарап:

Әбдуәли қолымен бетін көлегейлеп екі иығы дірілдеп, бүгіле берді Жаза соңында Алуаш талықсып кетті. Оны жабуға орай сап, екі жігіт ауыл шетіндегі қараша үйге қарай көтеріп ала жөнeлді.

В отрывке из 1-й книги исторической трилогии «Кочевники» Илъяса Есенберлина приводится судебное решение о смерти Акжол бия, а также дана краткая характеристика такой исторической личности, как хан Абулхаир. «...С этим как раз и не считался хан Абулхаир. Импрам — толпа бессловесных людей — должна безоговорочно подчиняться ханскому велению, даже если прикажет он ей идти на верную смерть. Таково было завещание «Потрясается вселенной» своим потомкам, и так всегда думали чингизиды. Происками Джаныбека считал проявившееся в степи недовольство Абулхаир, и казалось ему, что прекратится оно собой со смертью неспокойного султана. Поэтому не о толпе думал Абулхаир, а о тех, кто ведет ее. В первую очередь это были многочисленные султаны, но в не меньшей степени имели влияние на чернь и батыры, такие, как Каптагай, Борибай, Караходжа и другие. В каждом степном роду были они, и имена их превратились в боевой клич. Через них, султанов и батыров, следует руководить чернью, потому что страшной силой может вдруг стать никем не управляемая толпа и, как бешеная река в половодье, смести законную власть...» «...Абулхаир уже принял решение, оно пришло само собой. Ни в коем случае нельзя доводить сейчас дело до открытой междоусобицы. Худой мир лучше доброй ссоры. Если же произойдет это, то только в роли посредника следует вы-ступить хану. Пусть аргыны и кипчаки сами подговаривают друг друга к смерти. Он возьмет на себя лишь роль палача. И чем больше срежет он голов под их обоюдную ответственность, тем лучше!..

Все одобрительно кивнули головами, ибо ханская воля нерушима...» «...Утомленный длинной дорогой, Аргын-бий выпил одним глотком добрую половину чаши и начал говорить.

Чему же предстоит свершиться здесь сегодня?.. Давайте думать все вместе над этим, пока еще есть время для раздумий. Завтра уже может оказаться поздно...

Кобланды-батыр захотел говорить, но Аргын-бий сделал ему знак замолчать:

Из рода керей был старейшим из всех присутствующих Кара-ходжа-батыр. «В пять кушаков» назвали его в народе за высокий рост. Он кивнул головой и повернулся к Кобланды-батыру, хоть обращался при этом ко всем биям и батырам:

С кровавым Чингисханом боролся мой род целые десять лет, и от руки его погибли тогда лучшие наши люди. Мы знаем, что такое свобода, и не хотим повторения Чингисханова ярма, которое стремится всеми правдами и неправдами набросить на нас Абулхаир!

Лишь вторым предоставил Аргын-бий слово знаменитому батыру рода найман, потому что был он несколько моложе Кара-ходжа-батыра. С древности была среди казахов честь по старшинству.

Но и тогда не покорились найманы. Сын Даян-хана — славный Кучлук-батыр — двадцать лет воевал с монголами. Они в отместку истребили все взрослое население наших аулов, но случайно уцелевшие начали строить жизнь, словно человек, выплывший из вселенского потопа. Им помогли в этом вы, казахские племена и роды... Но как же случилось, что не смогли мы тогда отстоять свою землю? Ответ на это в наших старых сказаниях и песнях жырау. В то время как найман пас свои табуны у Алтая, керей в одиночку встал против врага на Орхоне, мы не пришли вовремя к нему на помощь, ибо не были тогда едины. Потом назвались на нас тумены Чингисхана, а ты, кипчак, занимался своими набегами на Русь и Византию. Наши стопы не дошли до тебя, потому что не считал ты себя с нами единым народом. Но потом пришла твоя очередь, кипчак... А разве не то же происходило, когда громили нас барласы Тимура? Он ведь гоже натравливал наши роды друг на друга и бил нас поодиночке с тем большим успехом, что был нашим родственником. Живучий наш народ пережил и этот погром. Но что толку, когда остались мы по-прежнему разобщенными и кому только не подчиняемся на своей земле: Синей Орде, Золотой Орде, Казани, Астрахани, Крыму. Что с того, что все они наши родичи? От этого лишь больнее бьет кнут и дольше не заживают раны!.. Слушайте меня, казахские племена и роды!.. Если сегодня не объединимся, то будет поздно. Сейчас или никогда!.. Ты слышишь меня, каракипчак Кобланды - батыр, убивший брата своего?

Батыр рода джалаир, крепкий и жилистый Борибай, был средних лет. От имени семиреченских и турфанских родов заговорил он:

Самый молодой из батыров — горячий Карабура из Тамы — обратился сразу к Кобланды:

Да, Кобланды, нас много, и если не в состоянии мы пока сокрушить Абулхаирову Орду, то у нас хватит сил наказать отступника и убийцу. Нам жаль тех людей из твоего рода, которые потянутся за тобой к Абулхаиру. Их злая судьба будет на твоей совести, Кобланды. И еще одно запомни, неразумный каракипчак! Раньше лишь Джаныбек с Кереем болели за бия Акжола и требовали расплаты с тобой. Теперь в нашем лице с тобой говорит вся наша великая казахская степь!.. Если весь наш народ потребует у тебя выкупа за смерть бия Акжола, то не хватит добра и крови ни у тебя, ни у всего твоего рода, каким бы большим и богатым ни был он!

Аргын-бий поднял обе руки:

Когда, не ожидая готовящегося обеда, все они вышли из юрты...» «... Все эти объединенные роды, возглавляемые решительными и деятельными людьми, стали такой силой, с которой приходилось считаться. И через пять лет после массовой откочевки из степи Дешти-Кипчак совет биев и аксакалов всех родов и племен, подчиненных Джаныбеку и Керею, пришел к важному решению. В начале весны султан Керей, как старший, был по предложению Джаныбека провозглашен ханом Белой Орды — Орды Казахов.

Это было уже открытой заявкой на создание казахского ханства...» «... Единое казахское ханство было провозглашено на сходке. Нельзя сказать, что все родовые вожди и батыры с одинаковой охотой согласились на это. Только необходимость вынудила их к воссоединению. Особенно противились в душе самовластные вожди наподобие Темир-бия. Они считали такое объединение временным, пока не минует опасность со стороны Абулхаира. К тому же их примиряло возможное деление на три жуза, в каждом из которых можно взять бразды правления в свои руки. А без деления на жузы невозможно управлять столь огромным степным государством, которым должна была стать будущая Орда. В Старший жуз должны войти самые древние роды уйсунь, дулат и джалаир, чьи памятники и гробницы поныне разбросаны по всему Семиречью. Средний жуз объединял наиболее близкие по территории и бытовым особенностям роды аргын, кипчак, найман, конрад, керей, уак, таракты. А Младший жуз должен был состоять из родов алчин, байулы, алимулы и жагалбайлы, кочующих меж Жаиком и Едилем. Предполагалось, что сольются в эти жузы другие более мелкие степные роды и роды, оставшиеся с Абулхаиром в пределах Туркестана. Долго еще продолжались в степи споры и разногласия по поводу такого деления. Аулы перекочевывали из одного жуза в другой, происходили всяческие разделения внутри родов. Только через восемьдесят лет, при внуке Джаныбека — хане Хакназаре, окончательно определились казахские жузы, каждый из которых представлял отныне полу самостоятельную орду. Пока что на этой исторической сходке великий прорицатель Асан-Кайгы дал каждому роду свой знак...» «...Джанибек не только восстановил эту форму военно-феодальной демократии, но и видоизменил ее, приспособив к новым условиям. При нем было два вида совета: первый назывался «Большой совет», а второй «Малый совет». На первый взгляд, приглашались все без исключения вожди родов и главные бии и батыры. На нем решались наиболее важные государственные дела, такие, как объявление войны или даже избрание нового хана. На Малом совете решались более мелкие дела: распределение пастбищ и прочих земельных угодий между родами, утверждение, отчеты сборщиков податей и налогов. Здесь присутствовало обычно меньше людей — в основном те, кто имел отношение к обсуждаемому делу...» «...— Немедленно вон, или всех привяжу к хвостам!... — заорал Бурундук и принялся хлестать камчой стариков. От него не отставали и туленгуты. Многие аксакалы были избиты до полу-смерти. Давно не нюхавший крови на поле боя Бурундук получил истинное наслаждение. Всю ночь он носился по несчастным аулам, похожий на колдуна-упыря, подрастерявшего своих джиннов. Еще до рассвета все жители были выгнаны в открытую степь, а юрты их разнесены и сожжены. Люди шли как после вражеского нашествия, неся на плечах погибших сородичей, которых не позволили даже похоронить... Услышав о том бесчинстве, воины, дулатовцы в приступе гнева решили пустить по ветру ханские аулы. Им вызвались помочь джигиты из других родов, которые вместе с ними плечом к плечу сражались с войском Абулхаировой Орды. И только глава рода Дулат отговорил их от этого:

В отрывке из 2-й книги трилогии «Кочевники» Илъяса Есенберлина дано решение спора о смерти Касым хана и тем самым решен давний спор о «Жан дауы» (о жизни и смерти). Ведь любая распря между родами должна была быть решена. И этот спор был разрешен мировым соглашением. «...Так как престарелый Шалкииз-жырау к этому времени уже не участвовал в таких советах, его место занял главный столбовой бий Ногайлинского края по имени Койсары-бий из рода алшин.

Все присутствующие бии из местных родов согласно закивали головами:

Грустно завздыхали, закачали головами бии и аксакалы. А Койсары-бий, вы-ждав положенное время, приступил к следующему колену своей речи.

И все знатные и уважаемые люди из местных родов и племени коснулись руками бород, зашептали божье благословение.

Потом слово взял тебе-бий Белой Орды Аксоны-бий:

Разве не по тем же законам живем мы, казахи?.. Почил вечным сном в этой земле орел Белой Орды Касым-хан, но оседлал его коня Хакназар-оглан. Родные мои казахи — с севера и юга, с востока и запада, все вы видели, как свирепый ураган ломал стойки юрты нашей Белой Орды, которую ставили Джаныбек, Керей и Касым-хан. Стены уже начали разверзаться, и черный вихрь подхватил белое войлочное покрытие, чтобы унести его в небо. И тогда, в самую трудную минуту, достойный сын Касым-хана взялся сильной рукой за остов, поставил твердую подпорку к накренившемуся вбок решетчатому куполу, и уцелел наш общий дом... Немало лет прошло с тех пор. И не успели мы еще наложить заплаты на про-рванные стены, как новые свирепые ветры зарождаются по границам степи. Много желающих поживиться обломками нашей юрты, растащить по косточкам, развеять над степью прах наших кочевий. А первый среди них — шейбанид Абдуллах-хан Бухарский, сумевший взять над другими владыками в своих землях и уже грозящий нашим кочевьям на востоке полным порабощением. С ним идут не только хищные потомки хана Абулхаира и многие тимуриды, но и наш брат Шигай-султан. Вы можете сказать, что наши дома и пастбища далеки от этого коварного и беспощадного врага. Но и Улытау также далек от нас. А кто из вас не понимает, аксакалы, что если на протяжении столетия не уничтожили здесь нас могущественные враги, то только потому, что в глубине степи всегда наготове была грозная конница Белой Орды. И они знали, наши здешние враги, что эта конница в ту же минуту двинется к нам на выручку, считая нас частью единого Казахского ханства!.. Я спрашиваю вас, бии и аксакалы, что станет завтра с нами, если падет там, в Сарыарке, наше общее знамя под ударами хищных шейбанидов?! Наступило молчание. Бии и аксакалы ногайлинских кочевий думали. И вдруг раздался относительно молодой голос:

Осуждающе качнулись головы у аксакалов. Все они прекрасно понимали, что от века в степи не имели силы самые мудрые слова и добрые пожелания, если не стояло за ними войско. И теперь кто-то из них проявил свою глупость, выразив сомнение в этом непреложном правиле.

И все головы одобрительно склонились, приветствуя такой мудрый и вежливый ответ.

После него говорили бии, выступая по старшинству, за ними пришла очередь простых аксакалов и батыров. Три дня еще продолжались разговоры, ибо по-настоящему не обговоренное дело считалось необязательным. Лишь в конце произнес свою речь сам Хакназар:

Так была улажена старая распря, связанная со смертью Касым-хана, который погиб когда-то именно здесь от рук ногайлинских казахов. Десять тысяч всадников обязались выделить здешние кочевья для борьбы за при сырдарьинские земли и города с Абдуллах-ханом. Принятое решение как бы подтверждало воссоединение этих земель с Казахским ханством. А в знак верности и незыблемости союза самый богатый и родовитый человек Карасай из рода жагалбайлы согласился выдать свою дочь за Хакназар-хана. Так повелось от предков... От знатных башкирских родов были жагалбайлы, и девушки из этого рода всегда отличались неотразимой красотой. Но дочери Карасая — Акторгын и Акбала, казалось, затмили все слухи и легенды. Такие тонкие талии, такие ниспадавшие до пят толщиной в руку косы, такой жгучий румянец на щеках и огромные лучистые глаза были у обеих, что невольно вспоминались древние сказания о небесных девах, разивших могучих батыров одним своим видом... Одну из них, старшую, черноокую Акторгын, ногайлинцы решили отдать за хана Белой Орды как выкуп за некогда убитого его отца... Но почему же столь озабочен сейчас хан Белой Орды?.. Исполнилось то, ради чего двинулся он сюда со всем войском. Страна Ногайлы, населенная разнородными степными племенами, снова признала свое подданство Белой Орде и выставляет десять тысяч воинов для общего дела. И произошло это без обычного кровопролития, а по доброму согласию. Во всяком случае, хан увидел, что наиболее дальновидные и мудрые люди здесь отлично понимают важность со-хранения единого Казахского ханства для всех без исключения степных родов и племен». «...Праздник не удался, и султан Аблай, безмерно любивший убитого из засады сына Жаная, от горя заболел. Словно обвиняя Олжабай-батыра в том, что тот не уберег сына, султан не предложил ему остаться. Из далекой Сарыарки приехал сам Казыбек-бий, по прозвищу Гусиный Голос. Из Старшего жуза, многие роды которого были благодарны Аблаю за освобождение от джунгар, приехал Толе-бий, а из Младшего жуза — Бала-бий. Приезд трех столь значительных людей из всех трех жузов для передачи соболезнования обычному султану по поводу гибели сына означал негласное признание его всеобщим вождем в этой войне. Верный себе, Аблай, при понятной горечи от потери сына-любимца, не пре-минул использовать и это событие в интересах своего пути к ханскому трону. Именно об этом сказал прямо в глаза ему в своей песне известивший султана о принятом решении Татикара-жырау:

В отрывке из романа «Золотая Орда» И. Есенберлина говорится о значении суда биев и дана характеристика Едиге бия. «... Теперь главным врагом Тохтамыша сделался Едиге. Он хочет править Золотой Ордой, и желание его сильно и серьезно, а поступки продуманны и целенаправленно. Не спеша, но неуклонно идет Едиге к своей цели. Год от года растет его известность в народе и на деле, и на словах пытается он показать себя мудрым, и чтобы все поняли: ему под силу повести за собой роды, кочующие в землях, лежащих к западу от Итиля до самого Крыма. Всякий, кто становился ханом Золотой Орды, давал народу свои законы, а порой и просто слова, сказанные повелителем, принимались как закон и становились обязательными для всех...».

В отрывке из 3-й книги трилогии «Кочевники» Ильяса Есенберлина говорится о социально-экономическом положении Казахского Ханства и реформы, введенные Кенесары ханом. «... В течение трех дней батыры, султаны, аксакалы и бии обсуждали, каким должно быть воссозданное ханство. Они пришли к общему мнению по четырем пунктам... Первый касался самого главного — войска. До сих пор в распоряжении Кенесары находились лишь восемь тысяч всадников, которые зимой разъезжались по своим аулам. Лишь пятьсот сарбазов оставались в последнюю зиму при Кенесары. Решено было увеличить основное войско до двадцати тысяч сарбазов, причем на зиму оставлять при ставке пять тысяч из них. Каждый жузбаши и мынбаши — сотник и тысячник — новой армии обязаны изучить русское военное искусство и обучать ему своих джигитов. Рядовые сарбазы должны были отныне носить на груди три зеленых полоски и зеленый отличительный знак на спине, жузбаши и мынбаши — красные нашивки, а сам Кенесары — голубой мундир с эполетами русского полковника... На должности мынбаши назначались самые прославленные батыры, правом их назначения обладал один лишь Кенесары. Был создан также отдельный стрелковый отряд из тысячи человек под командной Байтабына. Особое внимание уделялось повиновению. За любое нарушение отныне при-менялось древнее наказание «шик» — надрез на лице саблей или копьем. Позор смывался только отличием в бою. Джигит с двумя надрезами на лице передавался суду биев и наказывался большим штрафом в виде скота, отлучением на год от семьи или принуждался пасти овец. При трех надрезах — воина ждала смерть...

Никто не выступил против этого, и Кенесары получил двадцатитысячное войско... Другой пункт решения был о снабжении войска продовольствием и воинскими припасами. Ханский совет решил собирать особый налог, который делился на две части: закат — на скот, и ушур — на урожай. Имеющие до сорока голов скота не облагались этим видом налога. Те, кто владел большим количеством скота, платили налог в возрастающей степени. Сеющие же пшеницу обязаны были сдавать десятую часть урожая. По этому поводу возникли разногласия. Кенесары потребовал, чтобы часть казахов на берегах Тургая, Иргиза, Сырдарьи, Сарысу, Или и многочисленных степных озер обязательно занялась земледелием. Дело в том, что все оренбургские военные губернаторы: граф Сухотелен, граф Перовский, Обручев — были против приобщения степных народов к земледелию, считая это непроизводительным и невыгодным для империи делом. В своем докладе военному министру генерал Обручев писал: « Мой предшественник генерал-адъютант Перовский был ревностным противником того, чтобы киргизы занимались земледелием и перешли на оседлый образ жизни. При этом он преследовал цель, чтобы оные, вместо собственного производства зерна, покупали хлеб у нас и тем самым были постоянно зависимы от России». Исходя из этих соображений, граф Сухотелен, а за ним и Перовский старались ликвидировать казахские оседлые аулы, появившиеся рядом с русскими селениями на территории военного губернаторства. Но Кенесары необходим был хлеб для войска, и он решил поддержать земледельцев... Налоги для казахских аулов для царя или кокандского хана собирали обычно бии и вожди родов. Отныне предложено было собирать их специальным есаулам Кенесары, что сильно укрепляло ханскую власть. Третий пункт решения посвящен был судебным разбирательствам, которыми до сего времени занимались бии и аксакалы. Теперь же вопросами наследования, барымты и другими тяжбами могли заниматься лишь люди, утвержденные ханом, а межродовые споры разрешал сам Кенесары. Споры же между казахами, подчиненными Кенесары, и теми, кто жил на территории султанов-правителей, разрешали ага-султаны. Кенесары явно не хотел иметь серьезных разногласий даже с ними, во всяком случае, с некоторыми из них. Особенно остро закон был направлен против грабежа скота — барымты, которая в корне разрушала единство родов и племен. Понимая, что большинство его войска, так или иначе, из простонародья, Кенесары настоял на некотором облегчении участи рабов. За убийство раба хоть штраф стали взимать... А четвертый пункт решения в какой-то степени упорядочивал торговлю. Если раньше его джигиты попросту нападали на караваны и грабили их, то теперь, по примеру других государств, решено было облагать их пошлинами за прохождение через степь и охрану в пути. Но пошлина была не одинакова и зависела от отношения государства или рода, которому принадлежал караван, к самому Кенесары. Ханский совет решил прекратить по всей линии необоснованные стычки с русскими поселками, а закупки зерна в них и торговые операции с Хивой и Бухарой разрешить производить только ханским чиновникам. Добившись всего, что он хотел, Кенесары вырвал у вождей, примкнувших к нему родов и племен еще одно важное для себя право, касавшееся ханского совета. Если во времена Нуралы — сына Абулхаира — хан без согласия совета не мог решать важных вопросов, то Кенесары обязывался лишь советоваться с ним. После принятия решения самим ханом оно становилось законом. Велений Кенесары нужно было слушаться беспрекословно...»

Иран-Райыптың «Жәбек-Шаған» драмалық дастанынан беріліп отырған бұл үзіндіде Абылай хан мен Қазыбектің елдің болашағы мен билік іcі пікір таласы және өзара сұхбаты берілген.

Осының түбі

Аруақ соққан

Қан-Көбелек-Қазақты

Бетінің ауған жағына

Соғыстың Сый-Кәдесі

Дауыстар:

А, Құдай?!

... Содан кейін, Игі-жақсы

Қалмұқан Исабаевтың «Шоң би» атты романынан беріліп отырған үзіндіден Шоң бидің би ретіндегі тұлғасы, өмір сүрген ортасы туралы мәліметтер келтірінді. ...Базардың тарауына екі күн қалғанда Шоңға шоқша сақалды адам келді. Жаз болса да басында тымақ. Босағада отыра калып, тымағын қолтығына қысып отырып сөйледі.

Шоң ойланып қалды. Осы әңгіме кулагына бұрынырақта да жеткен сияқты ма еді, қалай еді? Ие, ие, Үкібай айтқан еді-ау. Яғни, мәселе елі шешілмеген екен ғой.

Дау қуушы қызы мен жігіт ала келген екен. Шоң мына кісіні шығарып, қызды алдыртты. Оқиғаның болғаны рас екен. Бірақ қыз, «жігіт зорлады», деді. Содан кейін қыздың орнында жігіт отырды. Алпамыстай денелі, жуан білeкті, бұқа мойын жан екен. Бұл да оқиғадан бас тартқан жоқ. Бірақ «қыз өз ықыласымен беріледі деді бұл.

Жігіт басын шайқады.

Шоң Тәуке ханның «Жөн Жарғысында» «Айып жігіттен болса, өткізілген қалыңмал қайтарылмайды, қыздан болса, қайтарылады», деген үкімі барын ecтіген. Мына жігіт елді қызға үйленсе, айттырылып қойған жерге өткізілген малдың сол беті кеткені. Шоң оңаша қалғаннан кейін ойға шомды. Оқиғадан қыз да, жігіт те бас тартпайды. Мәселе тек зорлаудың болған-болмағанына ғана тіреліп тұрғандай. Жігіт қызды шынымен-ақ зорлаған болса, бір қалыңмал айып төлеу керек. Тәуке хан жарғысында да осылай болса керек. Сондықтан да жазықсыздың обалына қалмау үшін әуeлі зорлықтың болған-болмағанын анықтау керек. Екі адамның арасындағы көпке жетіп пе. Әкесінің қызы жағын ұстау. Әрі-беріден соң «зорладыны» шығарып жүрген де екенің өзі болар. Осылай десе ғана жігіттен айып аулы мүмкін ғой. Сонан соң қызын да «зорладыға» көндірген. Арада көздің құрты мал тұр ғой! Мал! Мал! Ал, жігіттің айтып отырғаны анау. Бірақ оған сенерліктей де дәлел шамалы. Құнан өгізді мүйізінен тұқыртып жығатындай жігіткe қыз зорлау қиынға соғып па? Бірақ мұны оған қалай мойындатарсың». Шұбатылған ойынан біp шешім шығарғандай болған Шоң үшеуін де шақырып алып, әуелі қызға сұрақ қойды:

Шоң жігітке қарады.

Шоң көзінің әкеге ауғаны сол еді, анау:

Осы тұста Шоң белінен пышағын қынымен алып, екі жасты алдына тізерлеп отырғызды. Сонан соң қызға қынды ұстатып:

Жігітке пышақты ұсынып:

Қыз қынды шайқай берді. Пышақты уысына қысқан жұдырығы, қыздың қолын қуды да жүрді, бірақ би бұйрығын орындай алмады. Әлден соң Шоң қызға:

Аналар шығып кеткеннен кейін Шоң Үкібайға бұрылды.

Шоң Қазанқапқа бұрылды.

Сол күндері Шоңның алды да бос болған жоқ. Міне, бір қазақ зарлай кірді де, босағаға тізерлеп отыра кетті

Бәсентинмін. Биыл көктемде Бопы тарс Ертістің бер жағына шығып, аралдан шап шаба бастаған.

Олар кеткеннен кейін бір топ орыс қазақты алып кeлді. «Сенің сұраған адамын анау», дегендей басқалары көздерін Шоңға аударды. Осы кезде Шоңның өзі де орысқа:

Шоң сақалды орысқа бұрылды.

Өздерің де санап шығыңдар! — деді.

Ана үшеуі де асықтарын сырмаққа қайта төгіп, санап, қайта салды. Ие, әрқайсысында үш-үш асықтан екен. Түгел.

Енді торсықтарыңды тығыңдар!

Үкібай сол шетінде іргеден уыстап жұлып алған шебін бұрап-бұрап, торсық ауыздарын бекітті.

Базардың әдеттегі шуына мол кіріскен кезде ана ecігін те ашылып, әуелі одан үй иесі көрінді, содан кейін ана үшеуі шықты. Қолдарында — торсық. Үкібай тобына мына орыстар да қосылып, бері Шоң үйіне қарай бет алды. Аға бидің Кешегі істегендері қызық болып көрінген билер де келе қалды. Тегі Шоң оянған болу керек, жігіт ішке шәйнек пен шылапшын кіргізіп, Шоң беті-қолын жуып, нөкер кайта шыққанда, есік алдында өршіп тұрғандарға:

Анау шайқап еді, ішіндегі асықтар салдыр-гүлдір етті.

Осыны қалған екеуіне де жасатты. Олардың торсықтарынан да «ойнап» жүрген асықтар дүбірі естіліп. Содан кейін Шоң тағы оң жақта отырғанға иек қақты.

Шоң төрт асық иесіне берді

Анау жуырда үндей қоймады. Алғаш билер өзара, орыстар өзара қарасып ең бұл не ғажап! Содан кейін көздеріне таңдану табы ұялаған орыстар билер жаққа, билер орыстар жаққа қарасты.

Төрт асық иесі кенеттен маңдайына сырмаққа тигізіп:

Таңырқау сиқыры баураған мұжықтар кіргеннен үнсіз еді, сол сақтай сыртқа шықты да, сақалды кенеттен екі бүйірін таянып қарқылдап қоя берді. Жолдастары едің оған таңырқай қарады — дейін сау ма мынаның, болмаса, елп ғұлама сиқырлап тастады ма?

В отрывке из исторического романа известного казахского писателя А. Кекильбаева «Плеяды — созвездия надежды» даны портреты таких великих казахских биев, как Толе, Казыбек и Айтеке, а также их назидания и афоризмы. Когда самые неотложные и важные вопросы подходили на маслихатах к концу, люди просили, обращались с поклоном к Тауке-хану: «Пусть Айтеке, Туле и Казыбек скажут нам вещие слова! Мы хотим спросить!..»

О чем вы желаете спросить биев? — вопрошал Тауке-хан. ... В памяти Абулхаира запечатлелось и то, о чем спрашивали казахи, и то, какие ответы изрекали три бия.

С места поднимался Туле.

Вслед за ним подымался Казыбек:

Айтеке поднимал над головой камчу и грохотал:

Люди молча и горестно кивали головами.

Между людьми хороша скупость на обиды, между народами — на угрозы, — вставлял слово Айтеке.

Люди приходили в волнение, поддакивали, шушукались.

Народ снова загудел, зашумел.

Туле сжал в руке камчу, вышел вперед:

Айтеке сказал так:

Редко встретишь в степи человека, который не был бы наслышан о Мате-батыре и его подвигах, беспримерной храбрости и удали. Однажды казахи передавали из уст в уста. Мате в одиночку напал на большой джунгарский отряд, окруживший беспечного хана Жангира, и отбил, освободил его. Сам же бежать не успел, попал в плен.

Что может быть слаще жены, если она любима тобой и красива? Что может быть слаще сына, ею рожденного? Что может быть слаще смерти, если ни разу в жизни не осрамил свое доброе имя?.. Я изведал все эти сладости, теперь могу умереть спокойно! — ответствовал Матэ. Контайджи отпустил его на свободу и в знак признания вины подарил ему чапан... Матэ носил самую что ни на есть простую, невзрачную одежду, объясняя, что любая ценная вещь будет петлей для его острого языка и помехой для его чистого сердца. Не копил добро, не делал поблажек сородичам, говорил правду в глаза, за что и был прозван Неистовым Правдолюбцем... Был щедрым человеком: все, что получал за распутывание сложных тяжб, раздавал неимущим и калекам. Когда-то — тогда Матэ уже не был бием — он отправился помянуть усопшего сверстника. По дороге ему повстречалась старая женщина.

Вечером перед сном Тайлан поведал ему чудесную историю, которая с ним приключилась. Матэ добродушно рассмеялся. Потом открыл сыну историю не-знакомца. Тот в детстве, оказывается, украл красного годовалого бычка, которого один бай гнал вместе со скотом на базар. Когда уже начали вынимать из котла мясо, искавший пропажу бай вместе со слугами нагрянул в дом вора. Бай вывалил мясо в золу, схватил за косы мать мальчика и избил ее. Мальчика привел за ухо к Матэ-бию. Тот выслушал бая и рассудил так: «Ты не сумел углядеть за своим бычком и поэтому он совершил доброе дело: попал в котел к голодным людям. Бычка твоего мог и волк уволочь... За то, что из-за такой малости ты побеспокоил меня, прервав мой обед, отдашь мне одну дойную верблюдицу. За то, что посмел таскать за волосы женщину, — тебя ведь тоже родила женщина — заплатишь как повинную пять кобылиц. За то, что еще не выслушав решение бия по этому делу, избил мальчика, присовокупишь десять овец... Скряга-жалобщик убрался восвояси, понеся убыток. Мальчик заробел, стеснялся принимать при честном народе такое богатство. Матэ заметил это, успокоил его:

Выходит, повезло когда-то незнакомцу нежданно-негаданно и он забыл своего благодетеля.

На третий день ранним утром около юрты хана сошли с коней тридцать всадников. Нерешительно, опустив головы и плечи, перешагнули ее порог. Речь повел Конысбай, сын покойного Айтеке-бия. Того самого Айтеке, который его, Абулхаира, когда-то заметил и благословил. В движениях и словах бия Конысбая были особая внушительность и весомость. Стало быть, догадался хан, гости приехали по очень серьезному делу.

Конысбай умолк. Абулхаир прочистил горло и произнес хриплым, сдавленным голосом:

Сочувственно вздыхая, бросая на хана жалостливые взгляды, тридцать биев один за другим покинули юрту Абдулхаира.

Ә. Кекілбаев Тұтқынға түскен Әбілмансұрдың Қалмақ ханы Қалданның алдындағы тапқырлық шешендік жауаптары Қазақтың белгілі жазушысы Әбіш Кекілбаевтың төменде беріліп отырған пьесасынан үзіндіде қазақтың айбарлы да, айбынды хандарының бірі Абылайдың тұтқынға түсіп, Қалмақ ханымен сөз сайыстыруы өзінің өресінің биіктігін байқатуы және еліне оралып қалыптасқан дәстүрге сәйкес ақ киізге оралып хан көтерілуі көрсетілген.

Қалдан тағынан тұрып, көптің ортасына барып отырады. Жасауылдар Әбілмансұрды айдап әкеледі. Ол босағаға сәл кідіріп, жан-жағына бір қарайды да, бос тұрған таққа беттейді. Екі жасауыл жолын бөгейді.

Өзі мойындаған жазасы үшін жазаладым. Жазалыны жазалағанда жазғырмас болар, Ол менің алдымда құныкер.

Қолына алтын кесе ұстаған Топыш сұлу мен күміс кесе ұстаған Күлпаш сұлу, олардың соңынан шұбатылған алтын оқалы сүлгіні бірге ұстаған Сыбан Доржы, Лама Доржы, Дауашы көрінеді.

Әбілмансұр екі қызға көз тастайды. Топыш қомсына, Күлпаш қымсына күлімсірейді. Тұтқын сыр білдірмеген қалпы әуелі Күлпаштың қолындағы кесегі қолына алып дәм татып, иесіне сыпайылықпен қайтып береді де, дереу Топыштың қолындағы алтын кесені алып, басына бірақ көтереді. Бәрі аң-таң Қалдан ұнап отырып барып, тіл қатады:

Ханды ел жақсылары төбелеріне көтерт, ордасына беттейді. Жұрт хан көтерілген аң тәбәрік қып үлестіріп алып жатады.

Қазыбек бек Тауасарұлының бұл өмірнамалық еңбегінде XІІІ ғасырдағы қазақ қоғамында қалыптасқан саяси әлеуметке хал-ахуал және оны шешу жолындағы билердің оның ішінде қазақтың белгі Төле мен Қазыбектің ел бірлігімен тәуелсіздігінің және оны баянды ету жолындағы қажырлы еңбектері және әр түрлі даушыларға тоқтам айтқан билік-шешімдері баяндалған. Астанасын Асыға орнатқан Тәуке өзіне ғақылшы етіп Арыстың Ақ тұқымы Төлеш, Арыстың Жан тұқымы Қазыбекті, Арыстың Бек тұқымы Айтықты алған. Айтық алғашқы екеуінен кіші болған. Ол Төледен төрт, Қазыбектен екі жасы кіші болатын. Бірақ аз жасап, 56 жасында дүниеден өтті. Бұлармен катар Әз Тәуке Қырғыздың Қоқым (Кесем деп те атайды) биін, Қарақалпақтан Сасық биін, қатағанда Жайма биін қолына ұстады. Әз Тәуке өзінің білікті ғұмырында үнемі осыларға арқа сүйеді. Ол батырды да, султанды да, шынжыр балақ, шұбар тес малдыларды да шеткері қалыс қалдырды. Тәуке кезінде атақты заң «Жеті жарғыны» да осылар жасады. Тәуке — хандар ішінде ғақылы асқан, сол ғақылдығымен үш билік қатар ұстап, олардың көңіліне қонған сөздерін іc жүзінe асырып отырған адам. Билер де өз тарапынан оның әкімдігің мойындап, басқа бура тартқандарды ауыздықтап отырған. Ал осы шақта төріндегі Бұқар хандығы іштей бұлқынып, өзгелері кішкене шаһарлары хан сайлап алып жатқан. Ал казак ханы алым-салық алып тұрған да, шаһарлардың ішкі іcінe кеп араласпаған. Бұл жерде де казак өзіне тән бас алқалылығын көрсетіп отырған. Өйткені олар «өткір қырғыш қазан түбіне төсетінін» білгeн. ...Осыны білген казактар 1104 жылқы жылы Асының түстік шығысында кейін Ордабасы аталып кеткен жерде кеңес құрды. Бұған Үш жүздің игі жақсыларының бәpі жиналды. Бұған себепші болған үш басты жыландай үш жаққа қараған хандар да емес, сол кездері ұлық хан саналатын Болат та емес, қазақтың үш данышпаны Үйсін Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, кіші жүз Әйтеке би еді. Бұл билерді заманында-ақ осылай атаған. Төлеге қосып, Қазыбекке ұруын қоспай қаз дауысты деген сөзін қосып айтатын, ал Айтықты Әлімнен шыққан немесе Төртқара демей,кіші жүз Әйтеке дейтін. Міне, осы үш би Ордабасыға жиналмай тұрып-ақ өздері келкін нарау тапқан. Сөйтіп, жиынды Болат ханға ашқызды. Сезіне, ісіне қарағанда, Болат хан ел басқаруға лайықсыз, бодалақтап бос ескен арқандай кісі екен. Жиынды ол бастағанымен, сез де, байлам да, бар те қазақтың үш биігінде болды. Үлкен кеңестің аяғы Әбілқaйыpды үш жүздің қолына қолбасшы етіп сайлады, бірақ оны қазақтың ханы деп жарияламады. Әйтекені оның хан сайлануына Әйтеке қарсы болды. Жалпы, Әйтеке төреден болатын хандарға қаны қас еді. Онысы дұрыс та болатын. Олардың ойлайтыны халықтан бұрын өз қамы еді. Тағы бір әбестігі қалмақтан қатын алуға құмарды. Мұны билер бөлек калып аталы сөз айтқанда да Әйтеке ашық кетті. Теле мен Қазыбек мәмілелеу, бірақ олар да бетін танытып еді. Оған Ұлы жүздің ханы Жолбарыс та, Орта жүз ханы Семеке де бәрібір келісім бермес еді. Keліcім ұрысты аяқтап, казак даласы қалмақтан тазарғанда, бүкіл қазаққа белгілі батырды хан болып кeліcті. Ақ көзге оралмағандықтан, Әбілқайыр қолбасшыға арналған боз арғымаққа көңілсіз еді Сонда да бұған оның туған ағасы саналатын Жолбарыс та, өзін нағыз төремін деп есептейтін Семеке де қызғана қарап тұрды. Қашан да сөздің айту керек, егер хандардан біp қолбасшы сайлануы керек болса, онда Әбілқайырдың қолбасшыға лайық екені әмбеге аян болатын. Өйткені Асыны отыз улысымен қайтарып алудағы, Еділдегі қалмақтар шабуылынан казакты қорғаудағы, Tүpікпeндepдің шабуылына тойтарыс берудегі оның epлігі ұшан-теңіз. Әбілқайырдың жауынгерлік жанында аталған екі хан да есе алмайтын. Әбілқайыр тым өзімшілдігі болмаса, ерлігі қазақ қатты бағалайтын. Әбілқайырдың Төле аға мен Қазыбек аға айта беретін біp ерекше жаман мінезі ете болатын. Арада үш күн еткенде, Қазыбек аға Шу бойына жетті. Ол мың қолмен келді. «Ұлытаудағы соғыс жүріп жатыр. Бірақ сендердің жағдайын киын». Қалмақтың қалған қырық мың қолының 25 мыңы Хан тауда. Қазыбектің келгені және Бөгембайдың қолының тегіс осында қалуы Төле ағаның да, Жолбарыстың да инабатын арттырды. Төле аға тіпті қуанышын жасыра алмай: «Жаралысын жауға жалғыз қалдырмаған жолбарысым, келдің бе!?» — деп көрісті Қазыбек ағаға. Ол да жақсы сөзін айтып: «25 мыңға қарсы шапқалы қасқиып отырсың ба, арыстаным?!» — деп, eкеуі төс, Өтеген ecіме түсіп, менің көзімнен жас шығып кетті. Егер адам баласында достық деген бар болса, соның ен биік ғарышы қазақтың осы екі арысының, екі данасының достығы, татулығы шығар. Мен осы жерде бұл екі дананың бірін-бірі қалай бағалайтынына таңданып та, сүйсініп те қалдым. Шіркін, осы ек дананың татулығы, біріне-бірінің қалтқысыз, менің келешек ұрпағымызға қонса!» — деп армандадым. ...Ол жаңағы сөзді біліп келген соң Бөгембай екеуміз қош айтыстық. Мен Қазыбек ағаға барып қоштасым. Ол: «Адас, бірдеме жазар болсаң бізді де ұмытпассың», — деп, меш құшақтап көрісті. Кетерде Теле аға мен Қазыбек екеуінің ажырасуы киын болды. Екеуінің өткен-кеткенді айтқан әңгімесі атқа мінгендеріне таусылмады. Бұл екі шалдың достығына, бірін-бірінен берілгендігіне мен әрқашан-ақ тәнті болатынмын. Теле елді дегенде, Қазыбек би: «Теле елді дегеніне дүниедегі елді десеңші....Ал Төле сияқты ғақыл иесін жөні бөлек. Ондай адамдардың ғұмырын шола кету қашанда артық болмақ емес... ...Қаршыда іcтің барлығын Төле би шешеді соңғы сөзді сол айтады. Жолбарыс оның сөзін екі етпейді Бұл — үлкен ойдың, салмақты ойдың иесі. Төле би қара қылды қақ жаратын адам деп есептеледі. Ол билік айтса, оны басқаларға құптағаннан басқа ештеме қалмайды... ...Қазасынан жеп жыл бұрын Жолбарыс хан Қаражақты жайлады. Бұл Қымбастың біp әдемі жері болатын. Бұл жерге қоныс сұрап алып Қаз дауысты Қазыбек би Асыдан кейінгі келіп, екі ай жайлап отырды. Сол жайлаудағы жаздың жақсы күндерінде мен отырған алты канат үйге Төле аға мен Қазыбек аға екеуі бірге келді. Олар бұрын-соңды маған булай келмейтін. Екеуі екі орданың біpі Ұлы жүздің, біpі Орта жүздің тебе билері болатын. Сондықтан мен керек болсам, шақыратын немесе кызмет жағдайыммен ханның оң тізесінде отырған Теле биге өзім кіретінмін. Мен таңданғандығымды жасыра алмадым. Дастарқан жайылып, қымыз құйыла бастағанда, Теле аға өзінің атқосшысы шақырып алды да: «Өзің үйден жиырма бес кадам жерде бол, үй маңына ешкімді жолатпа, көгалға жатып ұйықтап қалып жүрме!» — деді. Мен таңданып отырдым. «Қымызды өзің күй, Қазыбек», — деді Төле би. Ол үнемі менің атымды осылай толық айтатын, ағалығын білдірген. Сонан соң Қазыбек ағаға иегін қақты. Қазыбек аға сәл тамағын кенеп сез бастады, әдеттегідей жайымен, баптап сөйлей жөнелді

Жолбарыс ұя бұзбайтын, ғақылды жігіт болып өсті. Бұл сол біреудің қолында жетім болып өскенін ерте қалғандықтан ба, тым ұяң, жұмсақ болды. Сұлтан тұқымы деген ат оған бекіп. Алдымен Ленгірге бек болды. Сонан біраз уақыт Абдолла қолында жүрді. Ақыры Ұлы жүздің, одан Төкеннігі қолдауымен хан болды. Айтқан соң бәрін айтайық, Теке, — деп, Қазыбек аға ағасына біp қарап қойып, әңгімесін қайта жалғастырып кетті:

Ал саған айтып отырғанымыз екі ұлдың да әке-шешелерінің жазығы жоқ қой, құнекер — Текең екеуміз. Балалардың балалығын болғызбай, туған әке-шешенің бауырын өсірген бәріне біз киеліміз. бірақ о дүниеде құдай бізді, біз мұны еліміздің келешегің үшін кетедіні, біле тұрып, еденің істедің. Бізді бұған құдай өзі итермеледі. Ал, Адас, саған айтатынымыз ерте ме, кеш пе жұрт, Үш жүз шындықты керек. Соны кейінгі үрім бұтаққа, шыбық ұшына жеткізсін деп едені айтып отырмыз. Міне, қазіргі Жолбарыстың, ешкім Әбілмансұрдың өткені мен болашағы осындай, Адас. Әкесі Қарабайды осы Шымбасқа Қарамұртқа қойдық. Абылайды оған шақырмадық. Ол осының беріп туған шешесі естірткенде, анық білді. Саған айтып отырғанымыз: Абылай сияқты үлгі күтетін бала Қайыпты елірген қаныпезер Абылайдың тұқымы емес екенін елге жеткіздіру еді. Оны білем, ендігі сенде, — деп білген еді сонда сөзін Қазыбек аға. Төле аға сөз айтпады:

Міне, көрдіңіз бе, алла оған жазбады. Енді құдай Жолбарыс ханды жұлып кетті. Ал Әбілмансұр болса, күннен-күнге атағы асып, нағыз султан атқа қонып, елге иелік етер дәрежеге ие болатындай ыңғайға келіп қалды. Бірақ Ұлы жүзге хан болып отыратын адамның қандай боларын кім біліп деген ойға калып отырмын. Өз ойымды қоя тұрып, екі ағамның сөзін бітіріп алайын. Төле аға жаңағыны айтқан соң, менің ойыма Сабалақтың сол ұрыс алдында Төле шатырына шақырылуы менің ойыма түсіп, көп нәрсеге, еліміздің болашағына, кім eлімізді тұтас билей алар екен деген ойға кетам. Өйткені Әбілмансұр бір ұрыста кезге түскені болмаса, елі жас. Ал Жолбарыс тым жұмсақ ете сыпа адам болды. Хан болатын адам қанын шығарып жұмсай, майын шығарып сүйе білетін адам болғаны жақсы. Адам баласының басына бар қасиеттің бәрі сыя бере ме, бірі жетсе де, біpі жетпей жатады ғой. Екі кемеңгердің тым арыдан ойлағанына таңғалдым. Бір қыздың төреге айтқан еленіп де есіме түсіп кетті:

Мен екі ағама уәде беремін. Сондықтан да сол уағдамның үдесінен шығайын деп, «Жeтім Жолбарыс», «Қарадан шыққан хан Абылай» кітаптарымды жаздым. Екі бөлек кітап арнағандықтан, бұл жазбада олардың өмір жолына, ел ісіне араласуына, рухани жан дүниесіне тоқталмадым. Мен Төле ағаның жанында отырып, оның елінің, жерінің қасиетін, өткен-кеткеніне бәрін басына тоқыған, оны біліп қана коймай, керек жерінде пайдаланып, білегенінен нәтиже шығарып отыратын адам екенін байқадым. Білік жүргізуін, адаммен сөйлесуін, адамға адамша қарауды Төле биден үйрендім. Төленің даналығына таңданбауға болмайтын еді Ол ең тұйық жерден, туғылдан да шұғыл шығып кете алатын асқан ғақылдың кет болатын. ...Дегенмен де Төледей ұлдың тууы жүз жылда біреу ғана болар. Өйткені оның көп даналығын көрдім. Оның бepі жұртқа жария болған. Мен соның екі-үшеуін ғана мысалға келтіре кететін. Әрине, жұрт айтқандай өтірік қосып дабырайтпай, болғанын болғандай беруге тырысайын. Мен қаршыда болған сиыр жылы ауыл билеріне көнбеген төрт адам Төлеге жүгіне келді. Ерлі-зайыпты екеуі Ташкент түбіндегі Шанышқылының Дарқан ұруының Оршақ тұқымынан Сартбай, Гүлғаныс деген де, екенін екеуі Қаңылының Сарқаңлы тайпасының Омыртқа ұруынан Құман, Жөнел дегендер. Екі жақтық дауы балаға байланысты. Алғашқы екеуі: «Баламызды бесікте жатқанда біp жасқа келгенде бесігімен ұрлаттық соны міне таныдым. Mінe оған жеп жыл болды», — дейді. Eкіншілepі: «Бұлардың болмас жала, өзімнің ақ қағанағымды қарыс айырып шыққан балам, туғаныма жеп жыл болғанын жұрт білді, — дейді Төле би көп ойланған жоқ екеуіне қарап:

Тағы да біp отырыста Жаныс-Жарлықамыс-Қасқару-Қайым-Сыйқым Құсирақ-Тоғанның жүйрік атын ұрлап, Самарқант асырып жіберіліп. Тоған атының жайын біліп, Қасқару Қайымнан дау дауласа, анау мойындамай, ақыры екеуі Төле биге келді.

Тоған байқұстың атына тоғыз жылқы кесіп, алдына салып айдатып жіберді. Міне Төле би барлық осылай ығын тауып жіберетін еді Көбіне-ақ Төле биге ешкім өтірік айта алмайтын. Өйткені оның қалай да ішінен шығарып алатын, өтірігін шығаратын. Кейбір дауласкер Төле бидің ордасына жақындай бергенде-ақ екінші осал-жала жапқыш жағы өзі мойындап, келмей жоғалатын. Ордада отырған бір күш түрулі тұрған есіктен сонау алысырақта біреулердің сабаласып, сонан соң осылай Ордаға тартқаны көрінді Сөзге айналысып оны сел ұмытып, артынан сұрасақ, жаңағылар жым-жылас жоқ. Шабар жіберін білсек, тентектік жасаған жағы «Төле биге барамыз» деген соң-ақ ат-шапан айыбын тартып жөнеле беріпті. Барақтан күн даулап келген Әбілқайыр балаларының дауын да байқуатшылықпен кeлді. Осындай жағдай көп болды. Жібін ұстап, жігіт табатынын білетін еді. Оның бәрін жазуға мен байқұста бүгінде мұрша бар ма, күн санаулы. Күшілік хан таққа отырған соң, қалмаққа берген уәдесін жинап қойып, бұрынғы бетінен кайтты. Ол қонтайшыдан қорасын аулақ салды да, Төле биге арқа сүйеді. Өйткені Теле би артында бүкіл казак елі тұрғанын ол жақсы біледі. Төле бимен дұрыс қатынаста болу біраз жермен, елмен араласу еді. Төле би орыс елшісін де қабылдап, тіпті Асы мен Әулиеата арасында оның керуенін тонаған. Қойгелді батырға кеп айып та тартқызды... Үш жүз баласы бір ауыздан Әбілқайырды қолдап шықты. Қазыбек аға сөзінің аяғын былай тәмәмдады:

Бөлек үйге түскен мені кетер күш Қазыбек аға шақырды. Сәлем беріп ордаға кірдім. Төрде Қазыбек аға, екі жағында Бөгембай мен Қабанбай нарт. Екеуі де көңілді, дауыстары жарқын-жарқын шығады.

Мен:

Аман-саламнан Қазыбек аға ұзын сақалын сипап қойып, айыр қалпағын жерге қойды да, маңдайын сүртті ішінде жиі сырыған қызыл масаты тақиясы бар екен, сонысымен отырып сөз бастады... ...Сонымен, біз Қарқаралыға, Қайыңсауға келдік. Бізге — Жетісудан келгендерге — он бір үй іштен. Үй ішін де, жиын өткізуді де Әбілмансұр өз қолына алған. Біз барғанда жеткен әңгімелерге қарағанда, Әбілмансұр: «Бұл жиыннан біp қазақ ренжіп аттанбауы керек, маған керегі — қазақтың ауызбірлігін», — деген. Ал мұны құптамауға бола ма? Біз осы ауыз бірлігіміздің, жоғынан, біріміз бау, біріміз тау болып жургендтм1зден құрып жүрміз ғой. Сонау біp жылдары Мюллер деген орыс ел елді аралағанда: «Қазақтар, мықты жұртсыңдар, егер Шыңғыс хан кезіндегідей ауызбірліктерің болса, сендер тағы да дүниенің жаулап еріңдер. Ойраттар сендерге қарағанда ұсақ мінезді ел», — дегенді. Мен мұны сол кездеп орыс, тағы басқа мақтау сөзі, бізді мақтап қалмаққа қайрап салу деп қарағанмын. Кейін сарапқа салсам, оның сөзін жаны да бар. Бүгін қазақ елінің Қарқаралыда басын қосып отырған Әбілмансұр іргелі босағалы ел болалық бір ғана шаңырақтың астына жиналайық деп отырғанда, бұған көкірегінде кішкентай cәyecі, жылты бар адам болса түсінуге әбден болар дедім. Өз басым және Жетісудан келген біз бұл тоқтамды казак халқы болғалы отырған өте маңызды да, қорытты да қоғам деп ұқтың. Осы тұрғыдан алты-жеті күнге созылған жиынды қазақ шаңырағының қайта көтерінуі деп аңладық. Қарқаралыға келген соң біраз сусындап демалған соң үлкендерге — Теле би мен Қазыбек биге — барып Наурызбай екеуміз сәлем бердік, екі би де қартайып, Mәуecі түсетін деп отырғанын байқадым. Бірақ қарттар ақыл-ecі орнында, мені де, Наурызбайды да жазбай таныды. Дегенмен Төле ағаның Қазыбек ағадан әлдеқайда нашар екенін аңғардым. Бұрын ертеден кешке дейін далада жүресінен отырып, тұрып кете беретін адамдардың көп болғанын байкау киын емес. Кейбір елден келген билермен, рубасылармен Үйсін Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әбілмансұр-Абылай үшеуі отырып сөйлесті. Сез болып жатқан үйдің жанында нарттар Қабанбай, Бөгембай, Наурызбай алысқа ұзап кетпей, кез келген шақырған кезде дайын болып отырды. Мен алғашқы үшеуінің жанында 6іp шетте отырдым. Анда-санда екі бидің сұраған сауалдарына ғана жауап беріп отырдым. Осы жерде бір үлкен іс болдым. Қалайда үлкен екі қарттың сөзі біp жерден шығып отырды да, Абылай көбіне құптаушы болды. Ал мен болсам болған әңгімелерден өзіме көретінімді қағазға түсіріп алушы болдым. Қазақтың жалпы ауызы біріккені осы Қарқаралыда анық аңғардым. Теле айтса Қазыбек Қазыбек айтса, Төле қоштап отырды. Сөздің өзегі де, тип де сол екеуінің болды. Осында тағы бір жайды аңғардым. Ол — Қабанбайдың Абылайды онша ұнатпайтындығы. Анда-санда арасында да, қас-қабағында да байқалып тұрды. Бөгембай тым ақкөңіл кісі еді. Ол ешқашан бір жал сөйлеп кермеген болар. Ойын іріктеп, кімге қалай көзқарасы болса, ашып салып отыратын кісі. Кейде маған қарап, жандарына келгенімде, өздepінің әңгімесін айтып: «Осылай емес пе, бек?» — деп қоштатып қоятын. Менің жорамалдауынша, Наурызбай Бөгембайдан гөрі Қабанбайды ұнатады. Ал Абылай өзі қатарлы болғандықтан ба, Наурызбай көп көңіл бөлмей, Қабанбай мен Бөгембайды салмақтайтындай. Бұқар аға келіп, билер жанына кіре алмай жүрді ол көбіне сарбаздарды аралап, егер менің қолым босай қалса, мені айналдыратын. Ал меш Абылай емес, көбіне би жанынан шығармауға тырысады. Төле би де, Қазыбек би де, Абылай да хат білетін. Бірақ бәрінің бір кемшілігі жазуға келгенде Кескін кете алмайтын. Екі биден гөрі Абылай бұл жағына тәуірлеу болатын. Бірақ кібіртіктеп жазатын. Бірақ, шынын айту керек, екі ағасының алдына кестеңдегі шыға бермегенімен, ғақыл-парасаты, көpeгeнділігі, жұртпен қарым-қатынасы ешбір елшіге айырбастамастай болатын. Ол үлкен ғақыл несі еді. Қолымда бар деп, бұрынғы хан тұқымдарындай іcі дұрыс болмаса да, «айттым бітті, деп отырмайтын. Өзінің кем-кетік жіберген ісін тез жөндеуге белім тұратын. « мен түзеймін бе, өздері де ұғар» деп, көбіне өзіме керек емес жерде кірісе қоймайтын маған ол бірде қатты екпе айтты:

Ордаға Тоқым шақырылды. Киімі қазақтан гөрі жинақылау, ұзын сақалды, көрікті адам екен. Ол сәлемдесіп тізерлеп, екі бидің алдына отырды. Басындағы жұрын бөркін алды, астында жасыл масаты тақиясы бар екен, жаз күнінде бұтында қабылмалы шалбар. Сөзді Текен бастады:

Тоқым шығып кетіп қалды. Кешке қарай екі би меш ортасына алып, кешке дейін өздері жүргізген жұмысының қалай болғанын кайта зерттеді. Нақ осы біp сәтте өздері сұраған соң Абылай сөзінің орынсыз болғанын, сақалды сыйламағанын айтқан болатынмын. Абылайға екі би қатты сез айтыпты:

Осындай қалыппен қазақ жерінің бұрыш-бұрышынан келген ұру басылармен екі би сөйлесіп шықты. Барлығы да Tepіc кеткен жоқ, Төле мен Қазыбекті қоштап шықты. Қарасақал жегінде Малайсары келіспей жүретін еді, енді ол өлген соң, бұл да бөлектенбеді. Арада алты күн еткен соң бүкті үш жүзден келген игі жақсылар Қайықсаудан Қарақоқты деген жерге жиналды. Тігулі үйлер бұл жерден әжептеуір, тай шаптырымды. Қарақоқты — бір биік төбе. Осы жерде кепке айтар сөз басталды. Сөзді тағы да Теле бастады, бірақ оның даусы жұртқа төпе жетпегендей еді, оның артын Қазыбек би алып, ембе жағдайды ел алдына жайды. Осы жерде құдай жолына боз бие айтып сойылып, үш жүздің сүт бетіндегі қаймағы қанға қолын матырып уәде қылды. Мен Тоқым байды аңдыдым.

Нұрмағанбет Қосжалұының «Сартай батыр» дастанында қазақтың белгілі билері Әнет, Теле, Қазыбек, Әйтекелердің елі үшін өткен еңбектері және билік — шешімдері сипатталып берілген. Сонымен қатар бұл дастан сол кезеңін саяси өмірін елең сөзбен өріп көрсетеді

Орта жүзде Арғын Қаракесек елінен Қаз дауысты Қазыбек би халқын жиып, жасы жүзге келген Әнет баба би деген шалға келін, ақыл сұрап тұр.

Өнбейтін әске семірме.

Қарт осына айтқаннан кейін Қаз дауысты Қазыбек би, аузымен ұшқан құсты тіктеген тұлпарлары Тауқараны, қарақыпшақ Мәмбет сыншыға, Ақжелеңді ақын, арғын Біржанға мінезін хат жазып, қолын қойып, мөрін басып, Ұлы жүз бен кіші жүзге шаптыртады. Жау шапса да жарлы екен деп ойламасын деп қос қапталы алтынмен қақталған Көкшетаудың қайыңынан жасалған ерді Ақжелеңге салады.

Үйсін Төле би меймандарды Шеге бидің үйіне түсіріп, қойын сойып, қымызын құйып, қонақ қылып жайлап жатты. Соның алдында Дулат елінен қыз ұзатылып әдеті шақырушы келіп кеткен екен. Теле би тойға Мәмбет пен Біржан - жанды алып жүреді Аттың бас беге — 6000, қалғандары — 400,300,200, аяғы бес жылқыға дейін болады. Бәйгеден 6іpіnmі болып Ақжелең келеді, Тауқара екенін келіп, екі жүлде 1000 жылқы бәйгесін алды. Кешке қыздың ойын-сауық тойы болып, Теле биге ерген Мәмбет пен Біржан да сонда келеді. Келген ауылға кірме Қырғауыл қожа былайша соз бастайды:

Алдыңа тастадым сез бунақ-бунақ.

Біржан сол уақытта қасындағы Мәмбет сыншыға қарады. Мәмбет: — Шырағым, шоқысып, мін айтысқанша өзіңнің келген жөнін түсіндір, деді

Біржан:

Кеңесін қалай көлбейді?!

Ертеңіне Төле би Шаған деген биіне Жасылтас, Қырғауылға Бурыл деген тұлпарын мінгізіп, қолын қойып, мөрін басып, кіші жүздегі Әйтеке биге сәлем айтып төрт елшіні жолға шығарып салады.

Сонда төрт елші ат басын Әйтекенің ақбоз үйіне тіреді. Бұларға тілдесуге адам шықпаған соң Біржан ақын сөйлеп жатыр:

Адамы бұл ауылдың жатыр неғып?

Әйтеке бидің үш қызы бар еді. Ортаншы қызының аты Қанымша еді, жасы 13-те, әкесінің ауылда жоқтығын айтып, елшілерге былай дейді:

Екі-үш күннен кейін кіші жүздің көп рулары жиналады. Жақайымның Бөгібет, Қыдырбай, Құлымбет Тайқожа, Келімбет, Қара шора Қармыс, Бердіқұл Сырлыбай, Асан Қожамжар-Дула билерге қосшы болып Байжан бидің баласы Сартай да келеді Тамам жұрттың алдына шыққан айыр тілді Әйтеке би елшілерді ас жатқан ауылдың азаматтарымен, eлшілepді де ас иелеріне таныстырып былайша толғайды:

Әйтекеден соң сексен жастағы он екі тұтам оқ атқан Бүкірек батыр сөз алды:

Бүкірек батыр осыны айтқанда билер дағдарып отырып қалып еді, сонда Байжан бидің ұлы он бес жасар Сартай былайша толғайды:

Өткел етсең бұрын ет,

Осыған керек қол қаймақ.

Сегіз сүйем оқты Бүгарек батыр сөйлейді. Оның сегіз сүйем деп аталатын себебі, екі садағы болады екен. Бірі жеңіл қол садақ екіншісі кіcі бойындай ауыр қон садақ сол қон садаққа сегіз сүйем (бас бармақ пен шылдыр шүмектің көргендегі арасы біp сүйем, сүйем қарыстан ұзынырақ) ұзын жебе салып, кен садақтың кірсін аяғының басына, өзі шауып бара жатқан аттың екенін қапталына еңкейіп, жапырма ұзын оқты топталған жауға атады екен. Шын есімі Бұрхан, соған бола халық оны Бүгарек атап кеткен:

Аруағына ас беріліп жатқан қырғи тілді қырғыз Қоқым бидің немересі Қара Шора Қарамыс би көңіне жар салады:

Балалардан жасақ жина дегені, балалар үшін соғыс ойын сияқты, үлкендермен бірге бірнеше жыл жорықта шыныққан ер бала ертеңгі күш әрқайсысы мыңға бергісіз жау жүрек қас батыр болып шығады, — деп Байжан би баласына бата береді.

Осы батадан соң 15 жасар Сартай елден ізіне ерем деген мың баланы жинап, Әбілқайыр ханның жасағын іздеп сапарға аттанады.

Ханға біткен парықпен:

Қырғауыл:

Қаны тасып пысынды,

В отрывке из исторического романа «Вешние снега» М. Магауина дается описание событий, происходивших в XVІ веке в годы правления хана Тауеккеля. Из отрывка можно увидеть портреты казахских правителей-ханов, султанов и биев-судей. « ...В девятьсот девяносто шестом году истории, в год мыши, сразу после наурыза, с приходом весеннего тепла, по срочному вызову повелителя восточного крыла Кипчакской степи хана Тауеккеля все знатные люди, имеющие власть над казахами под войлочным туырлыком, собрались на совет в городе Созаке у северных отрогов Каратау. Совету предстояло стать самым большим сбором не только с тех пор, как Тауеккел, поднятый на белой кошме, взял правление родным народом в свои руки — а было это еще не так и давно, — но даже и с тех пор, как погиб, предательски убитый, воинственный, всю жизнь не выпускавший из рук сабли, прославившийся победоносными походами хан Хак-Назар. На совет прибыла вся ведущая свою родословную от дома хана Орыса, правящая на землях, простирающихся с востока на запад — от Балхаша до Эмбы, с юга на север — от берегов Сырдарьи до низовьев Ишима, белокостная знать: султаны — чингизиды, правители улусов или отдельных родов, и огланы — чингизиды, не имеющие власти, большей частью военоначальники, частью просто батыры. Среди них были и те, кто еще буквально вчера, после смерти Хак-Назара, сеял в народе смуту, рвался сделаться ханом всех казахов, на худой конец — полновластным, независимым правителем своего улуса. Много было среди них и старых, закаленных в крови боевых сражений рубак, познавших и торжество побед, и горечь поражений, более склонных по своей натуре к ратным подвигам, чем к власти, всегда подчиняющихся воле стоящих над ними и вместе с тем, не терпящих ни малейшего унижения, ни перед кем не склоняющих головы. Больше всего, однако, было гордой молодежи, недавно лишь севшей на боевого коня, еще не вступавшей в схватки с врагом, разве что принявшей участие в военных играх, страстно мечтающей о возврате былых времен с их богатырскими подвигами и надеющейся осуществить свои мечты под предводительством Тауеккела, который старше всего на какой-нибудь мушел, а то и полмушела, но который, благодаря своей мужественности и твердости, сумел одолеть давних кровных врагов и привязал, наконец, разведрившегося в междоусобной грызне народа к одной коновязи. По традициям отцов на совет вместе с потомками Чингисхана прибыли также старейшины родов — аксакалы, которым народ их рода вверил свой голос, прибыли начальники туменов и тысяч, а, кроме того, и особо отличившиеся в ратных делах бахадуры. Среди последних немало было таких, которые буквально вчера вышли из сечи, рубились, защищая свой народ, с ойратами и жагатами, с ногайцами и бухарцами. Число « черно костных» оказалось вдвое больше, чем «бело костных». Ясно было, если возникнет какой-нибудь спор, вспыхнет ссора, все они примут сторону Тауеккела, который крепко взял под уздцы бело костных, а черно костным, наоборот, опустил поводья, дав им больше прав, и тем за самое кратчайшее время покончил с междоусобицей, а значит, собирается обратить всю собранную в единый кулак военную мощь народа против внешнего, более счастливого пока в своей военной судьбе врага. Обычно в известии о созыве совета сообщалась и причина его созыва. Поэтому каждый приезжал на него, готовый биться за свое мнение. Если ход обсуждения бывал кому-то не по душе, возникал жаркий спор, дело доходило до угроз. А иной сорвиголова выхватывал и саблю их ножен. Но нынче о причине совета ничего не сообщалось. Однако султаны на всякий случай приняли меры предосторожности. Не из воинственности, а ради собственной безопасности, ради того, наконец, чтобы продемонстрировать свою силу, весомость своего слова, одни, более могущественные, привели с собой по тысяче-полторы воинов, другие, не столь могущественные, по три-четыре сотни. Ханские гонцы встречали их на расстоянии целого дня пути от Созака. Просили вернуть вооруженные отряды назад, оставить при себе всего пятьдесят человек. Тем, кто поднял крик, пытался сопротивляться, властно приказали. Нашлись и такие, что, не желая подчиниться, хотели повернуть коней назад. Но для них у ханских гонцов был заготовлен отдельный приказ: «Пусть тогда прощаются с жизнью и укажут место, где встретимся для смертельной битвы!» Пришлось подчиниться. Однако самое большое унижение ждало у высоких ворот Созака. Даже эти небольшие отряды нукеров пришлось оставить за городом, да не подле окруженных широким и глубоким рвом крепостных стен, кое-где начавших рушиться и растрескиваться, некоторые башни тоже полу обвалились, и сейчас их восстанавливали, а поодаль, на вытоптанной, выбитой конскими копытами равнине, местами весело зазеленевшей, а местами еще в плешинах не стаявшего снега. В городе же находилась тысяча воинов — из того верного хану, прославленного войска, что было с ним в самые его трудные дни, которое наголову разбило бухарца Бабу-султана и заставило дрожать за свою жизнь многих других султанов, которое, наконец, и помогло Тауеккелу занять его нынешнее высокое положение. Керей и найманы с парой косичек на висках, алшыны и кипчаки с тремя косичками, жалаиры и дулаты с косичкой на макушке, канглы и конраты с бритыми наголо черепами — немало гордых и дерзких сорвиголов разных племен и родов, но все, однако, казахи, единые по языку и праотцам, почти не отличающиеся друг от друга ни нравами, ни одеждой, чувствовали себя попавшими в западню волками. Теперь они не могли надеяться ни на оставленных своих нукеров, ни на былую славу своих предков, ни на родственные чувства, что так сильны у казахов и способны сдержать кровопролитие даже из-за ханского трона, единственная их надежда теперь была — на освященный веками обычай, охраняющий гостя, на то, что гости они — специально приглашенные, что хозяин дома (не просто хозяин, а глава всего народа к тому же) не перешагнет через традиции отцов, не обидит своих гостей. И все же на душе у всех было тревожно. Многие были в гневе. Султаны, спешившись у подготовленных для белоснежных, богато украшенных юрт, стоявших по всему городу между краснокирпичными, украшенными затейливым орнаментом прекрасными домами и приземистыми плоско крышами домами из сырцового кирпича, едва утолив с дороги жажду несколькими чашками густого кумыса от ожеребившихся кобылиц, тут же отправились приветствовать хана — а во время приветствия выразить свою обиду за оказанный прием, — но вернулись из Кок Сарая — Голубого дворца хана, — принятые лишь начальником охраны Исмаил-батыром. В ответ на слова обиды за доставленные им унижения Исмаил-батыр, снёсший с плеч, несмотря на свою недолгую, едва подходящую к тридцати годам жизнь, немало безрассудных, горячих голов, сбивший спесь со многих высокородных гордецов и оттого прозванный и в своем ближайшем кругу, и по-за ним «Черной саблей хана» , произнес с холодностью: «Мой досточтимый хан простужен и лежит в постели. А столько войска, сколько вы привели с собой, в городе не поместится». Тех, кто был понастойчивее, он тоже осадил довольно быстро: « Если твои намерения по отношению к высокочтимому хану чисты, зачем тебе войско? Если мой повелитель пожелает вогнать в землю какого-нибудь лицемера, что связался с шайтаном и замыслил дурное, да разве его пятьдесят нукеров смогут что-то сделать против наших тысяч?! В старину говорили: где два бия, там четыре раздора. Хана Тауеккела оделил счастьем и вознес выше всех смертных всевышний. Так и вручите свою судьбу аллаху и надейтесь на его милость. Зачем затевать спор...» И действительно, в день открытия совета ни споров, ни ссор не возникло. Да и не должно было возникнуть — после такой-то подготовки. То ли и вправду только-только поднялся после болезни, то ли это от душевного волнения перед большим делом, лицо Тауеккеля, обычно ровного пшеничного цвета, было бледным и осунувшимся. Густые, чуть выгнутые брови сдвинуты к переносице, крылья красивого, тонкого, будто точеного носа напряжены и трепещут, и начал говорить — каждое слово давалось с трудом. Но мало-помалу голос его начал твердеть. И вот, наконец, устремивший взгляд куда-то поверх голов всех сидящих перед ним, хан словно бы обрел свой настоящий голос — приятного тембра, не сильный, но с какою-то непреклонной, подчиняющей себе волей, звучащей в нем. Прежде всего, хан попросил прощения, что не сумел встретить уважаемых людей, как-то подобало, не выехал им навстречу за город, что не поприветствовал хотя бы аксакалов, посетив их в отведенных им юртах. Затем хан выразил сожаление, что вынужден проводить нынешний совет, созванный раньше обычного, не в раздольной степи, на высоком холме, а в тесноте каменного дворца. Назвал имена нескольких старших и младших султанов, военачальников, старейшин, высказав тем свое особое благорасположение к ним, и перешел, наконец, к делу. Речь сначала зашла о летних пастбищах и зимних стойбищах. Изменить что- либо в сложившемся за последние восемь лет положении раздела кочевий нет никакой возможности. Таковы обстоятельства. Земли уменьшились. Исконные, доставшиеся от отцов земли, урезаны врагами со всех четырех сторон...

Настал черед сказать свое слово приехавшим на совет.

Но в одном были единодушны все:

«Что нужно сделать?!» — будто повис в воздухе непроизнесенный вопрос.

Одни, помрачнев, потупились, другие, нахмурясь, глядели прямо на Тауеккеля, однако открытого протеста никто ему не выразил. Наоборот, многие, придя в возбуждение, громогласно поддержали хана — выказали свою готовность на все. Пока совет шел за ним. Да ведь хан и ходил пока все вокруг да около, о главном не заговаривал. И дальше его речь была такой же. Он напомнил всем известные — и бело костным султанам, и черно костным бекам — моменты казахской истории, равно больные и для старых, и для молодых.

И вот еще о чем сказал он:

Молодежь с упоением внимала рассказам своих старших братьев о сечах, в которых тем довелось участвовать.

Карасакалы слушали старинные предания о подвигах отцов и дедов. Аксакалы — преклонного возраста султаны, старейшины родов — ие, пожилые уже в основном начальники туменов, — общим числом около сорока человек, собрались отдельно. Весь вечер спорили, всю ночь совещались. В споре не родилось истины. Обмен мнениями оказался бесплоден. Каждый тянул в свою сторону. Хан молод, ему едва исполнилось двадцать шесть лет, с чего вдруг он так торопится избрать калгу? Искренне то желание или испытывает их? Если испытывает их, зачем ему это нужно? Если искренен — кого хотел бы видеть в преемниках сам? И почему он говорит: не спеши идти в поход против врага, подожди. Говорит: найди такой выход, чтобы победить без войны, отыщи такой путь, чтобы одолеть, не скрестив мечи. Но кто это видел, чтобы непримиримый лютый враг побежал бы от тебя, не выхватив сабли из ножен? Когда это было, чтобы захвативший твои земли чужеземец, устрашусь, попятился бы, не схватившись насмерть! Наконец, далеко уже за полночь, приняли решение: «Нет! Хан ошибается! Война! Только она» . Все сошлись на этом. Да, хан прав! Избирать преемника — давняя традиция казахов, хан должен быть уверен, что его дело попадет в надежные руки. Но кого избрать? Младших братьев у хана много. Есть бесстрашные, как волк, есть прославленные в народе своей ловкостью и мастерством в обращении с луком и саблей. Но кто же все- таки особенный... Выбрать кого-то одного не смогли, да и чтобы не попасть перед ханом впросак, остановились на трех -самых близких к нему, самых известных султанах. Кого из них выбрать — воля хана.

Решение аксакалов Тауеккел узнал через верных людей в тот же час. Наутро с тяжелыми после бессонной ночи головами аксакалы, готовые покориться любому решению, каракалы, боготворящая хана молодежь — бело- костные султаны и огланы, черно костные и батыры — все вновь собрались в ханском Голубом дворце — Кок Сарае. Попросив разрешения, взял слово старейший из всех участвующих в совете, да и по знатности имеющий на то больше всего права, никогда не претендовавший ни на какую ханскую власть, проведший всю свою жизнь в походном седле воина султан Ел-Тутар.

Тауеккел как сидел мрачный, скрестив ноги на золоченом низком троне из сандалового дерева, со спинкой, украшенной фигурами сцепившихся в яростной схватке фантастических существ, с подлокотниками в виде волчьих голов, так и продолжал сидеть.

Взял слово имеющий за собой семь поколений предков, бывших биями, сам заслуживший особое уважение в простом народе Сутемген-бий.

Довольно, — холодно усмехнувшись, сказал хан. Снимая душевное напряжение, выпростал из-под себя ноги, выпрямил и затем вновь скрестил их. — В числе «шесть» обман есть, так говорится. Давайте же остановимся, не доходя до этого обманного числа. Для нас недостойного среди твоих братьев нет! Скажи сам последнее слово! Один лучше другого! В любом деле поводья в твоих руках! — наперебой заговорили с мест....» «...Тауеккел резко поднялся с трона. Все разом смолкли. Хан обвел пристальным взглядом всех расположившихся в первом ряду, на толстых одеялах, самых почтенных возрастом и знатных, тяжело ссутуливших свои широкие спины, как бы пытаясь постичь мысли каждого, затем заговорил, вбивая слова как гвозди:

Раздались недружные одиночные голоса:

Но большинство все же молчало. Старшие ждали конца речи. Младшие не смели сунуться поперед старших.

То был Исмаил-батыр. С львиной широкой грудью, с неподвижным холодно- суровым лицом, на котором под орлиными надбровьями горели ястребиные глаза, молодой еще человек. В отличие от всех других на свете — вооружен: длинная, до самого пола, сабля свисала у него с пояса. И было заметно, что под синим парчовым чапаном надета кольчуга.

Под сводами дворцов вновь воцарилась мертвая, тяжелая тишина.

Все пространство вокруг Голубого ханского дворца, отделенного от остального города стеной с четырьмя башнями из красного кирпича по углам, до отказа заполнено конными воинами. Стоят, закованные в железо доспехов, холодно-мрачными рядами. Единственные ворота заперты. Вокруг тишина. Переливаются вдали цоп солнцем всеми красками, сверкая не стаявшим еще в расщелинах и ложбинах снегом, отроги Каратау. Только голубоватые купола нескольких высоких зданий да два минарета старой мечети, выглядывающие из-за стен, и напоминают о том, что за пределами дворцовой цитадели тоже его жизнь. В самом центре просторной площади, подле разбитой специально для хана девяти створчатой, исключительной красоты и величественности белой юрты стоит, переступая ногами, с шелковисто струящимися гривой и хвостом, с гладкими лоснящимися боками, белая кобыла, которую держат под уздцы трое джигитов. Весь совет в полном составе направился туда. Триста с лишним человек, образовав напротив входа в юрту плотный полукруг из нескольких рядов, опустились на одно колено. Тауеккел встал под багрово-красное знамя, привязанное к высокому древку у порога юрты. Клятва была дана, тем самым закреплены принятые в ханском дворце решения, и со всеми остальными делами затруднений у хана не возникло. То, что грядут перемены, понимал каждый. И, однако же, никто не предполагал, что молодой владыка так развернется. Тауеккел, которому клятвой была предоставлена полная свобода действий, поступал как хотел. Прежде всего, постановил, что во всяком походе, во всякой битве, кто бы ты ни был — бело-костный ли султан, черно-костный ли бек, — полностью подчиняешься батыру — предводителю. А над батырами власть — у хана. Таким образом, всю власть над войском Тауеккел сосредоточил в своих руках. Каждому улусу, каждому роду были также определены места их постоянных летних кочевий и места зимовок. Тут, собственно, как сказал хан, все оставалось по-прежнему. Найдено только было необходимым некоторым родам перебраться на новые места, поменяться друг с другом пастбищами. Дулаты, ысты и ошакты должны были откочевать вверх по течению реки, Чу, и занять земли, граничащие с Могулистаном. Роды, зимовавшие последнюю пору на берегах Сырдарьи, летом занимавшие район Арки, должны были вновь сдвинуться в сторону Жаика. И много было еще всяких других перемен. Но самое главное — что командные должности в войске получили черно-костные батыры и бии. Вместе с тем, хотя черно-костных хан и возвысил, власть своей ханской фамилии укрепил еще больше. Предводителем левого крыла войска поставил султана Шах-Мухамеда. Предводителем правого — султана Турсун-Мухамеда. Первый получил под свое правление нижнее течение Сырдарьи, второй — долины Таласа и, Чу. Под власть султана Ес-Мухамеда были отданы земли к югу от реки Сарысу, в том числе и захваченные ныне Бухарой верховья Сырдарьи. Султану Бахадуру был отдан весь западный край, вплоть до земель Ногайской Орды. Центр, исконные земли властителей Синей Орды, Сарыарка были признаны владениями хана. Власть здесь была возложена на султана Ораз-Мухамеда. Все это, глянуть со стороны, выглядело вполне разумно. Султаны были на-делены соответственно знатности своего происхождения. Беки получили места соответственно своим достоинствам и заслугам, соответственно силе своих родов. Недовольство не пошло дальше глухого ворчания. В основном недовольны были двумя не понятными никому, необъяснимыми назначениями. Первое — назначение верховным беком, главным визирем хана бия Сутемгена из рода конрат. Второе — назначение бия Кадыргали из рода жалаир на должность бека улуса Сарыарки, бывшее для него настоящим возвышением. Кончались сроки откочевки на летние пастбища — султаны, огланы, батыры, беки и бии, прерывистой чередой выйдя из ворот угрюмо возвышавшегося на плоском холме грозного Созака, способного обуздать любую степную гордыню, поспешили сесть на коней, чтобы как можно скорее оказаться в своих улусах. Перед отъездом большинство батыров и биев, прежде всего те, которые были назначены ими впервые, имели с ханом беседу с глазу на глаз. Последним, когда уже все остальные были отпущены, на тайной аудиенции побывал и Кадыргали- бий. На следующий день Ораз-Мухамед из уст самого хана-дяди узнал о своей женитьбе на дочери Кадыргали — Ай-Шешек-бегим, которая должна была со-стояться в самое ближайшее время. О чем еще шла речь между Тауеккелом и Кадыргали, об этом он в известность поставлен не был. А ведь действительно, ничто от него не зависит. Народ и без его указа выехал на джайляу. Споры между станами разрешаются внутри самих родов. Ссоры, возникающие между родами, улаживаются на совете султанов, возглавляющих роды, и беков, осуществляющих повседневную власть. Ну так вот и жили бы все они сами по себе, без него. Несчастные, собственными руками лишающие себя вольной жизни!.. Постой! А разве то не результат того самого правила — «буду жить сам по себе», что тесно стало нынче на казахских пастбищах? Как же ушли из рук Сыгнак и Туркестан, где развевалось казахское знамя, где погребены святые останки предков? Почему потеряно Семиречье, где обитало семьдесят семь поколений твоих отцов? Почему ты сегодня лишен возможности увидеть берега Жаика, которые в прежние времена даже в самую лихую годину оставались гнездом Казахской Орды, просторными ее зелеными джайлау? Вон оно как все! И кто поручится, что завтра ты не будешь изгнан из Сарыарки? А коли так... надо действовать! Таких, которые думают только о собственном благополучии, хватает и без тебя. Разберись во всем, что тебе не ясно. Найди проход в кажущейся непроходимой теснине. «Найду!» — ответил самому себе Ораз-Мухамед, настраивая себя на реши-тельный лад. Первым делом нужно получить известие о Кудыкали-беке. Затем- нужно будет сделать так, чтобы можно было надежно опереться на Абалак-султана. После этого крепко возьмет под уздцы всех черно-костных беков-бузотеров и начнет укрощать строптивую бело-костную знать. Есть, однако, и такие проблемы, которые нужно решить не откладывая, не сегодня, так завтра. Самая главная — это пастбища. То, что в последние годы многие племена, чьи пастбища граничат с сибирскими землями, пополнились родичами, вновь перешедшими под казахское знамя, — большая редкость. Многие перешли, сумев сохранить за собой все пастбища и места зимовок. Однако кое-каким племенам, принимая родичей, пришлось потесниться, освободить для них свои исконные земли. А переселение не прекращается. И вот просторные прежде казахские земли стали тесны. В состоянии ли народ, которому и без того не хватает пастбищ, взять да отрезать от себя еще, лишиться джайлау, к которым прикипел сердцем? Но как бросишь на произвол судьбы казаха, сказавши себе, что земли стали тесны... Сколько бы ни терзался Ораз-Мухамед раздумьями, иного выхода, кроме как потесниться еще, он не нашел и сложил эту свою тяжелую ношу на плечи только что вернувшегося из поездки к Абалак-султану, сумевшего помириться с ним, Томан-бия. Поставил его в известность, что необходимо выделить пастбища для обнищавшего, лишившегося скота, оказавшегося на грани полного исчезновения из-за нашествия Абдуллы-хана, малочисленного рода уак. Бий, как он ожидал, не взвился на дыбы. Только помрачнел, насупился и сидел некоторое время молча.

Томан через силу улыбнулся.

Томан-бий, словно проверяя, всерьез ли это молодой султан, недоверчиво поглядел на него. Но осторожничать не стал.

Разве то, что живешь рядом, — всегда единство? Если все время жить в страхе, у народа не останется самолюбия, если все время пригибаться, у бия не останется авторитета! Тяжело дыша, Томан остановился, — кажется, излил все, что наболело в душе. Ораз-Мухамед немного помедлил с ответом, Томан продолжал сидеть молча, чуть склонив голову, потупя взор, будто говоря всем видом: все, что хотел сказать, я сказал, до самого дна, и от своего не отступлюсь.

Ораз-Мухамед согнал с лица хмурость, широко улыбнулся. Все это время, оба донельзя взвинченные разговором, сидели, оказывается, за пустым дастарханом. Вызвав слугу, Ораз-Мухамед велел принести кумыса. Несмотря на то, что бий рьяно протестовал, сам налил ему в чашу и собственноручно преподнес. Свою чашу выпил залпом, так пересохло в горле. Бий, вынув из кармана камзола синий расшитый платок, степенно отер со лба пот.

Томан, как раз, поднесший ко рту кумыс, замер, будто кто-то ударил его внезапно по самой макушке. Посидел так в замешательстве и потом единым махом опрокинул остатки кумыса в рот.

После того как Томан-бий, поблагодарив за прием, простился и покинул юрту ставки, Ораз-Мухамед долго еще сидел неподвижно, неторопливо и беззвучно потягивая кумыс маленькими глотками. Он подумал вдруг, что ему удалось выиграть в словесном состязании у самого красноречивого бия племени, и он засмеялся от удовольствия.

В отрывке из романа «Улпан ее имя» Габита Мусрепова автор рассказывает о тяжелой жизни казахских аулов, а также об исторических личностях, как би Есеней, Улпан и др. «...Есенею самому никогда не приходилось платить аипа, за всю его долгую жизнь. А с тех пор, как он — уже очень давно — стал бием, он всегда требовал строгого наказания виновных в нарушениях не писанных, не всегда справедливых, но твердых степных установлений...» «...Особенно тяготил его один, ведь после того его жизнь начала катиться под гору, несмотря на всю его силу, влияние, богатство... Однажды он отобрал земли и прогнал в далекую пустынную степь мирный небогатый аул Нуралы, притупившийся по соседству с русскими поселками...» «...На следующий день собрались в том же зале, на тех же определенных раз и навсегда местах. Как и вчера, Улпан устроилась на стуле, хоть и не очень удобно ей было... И так же, как вчера, первым поднялся Турлыбек. Но сегодня, скорей исего, бии не станут отмалчиваться. Турлыбек понимал это, и потому начал из-далека...» «...После угощения Есеней повел аксакалов и карасакалов к горбатому холму за аулом. На этом холме — холме совета, холме решений — он давно уже пе собирал сородичей. В советах он не нуждался, решения принимал сам. То, что хорошо для него, считал Есеней, хорошо и для всех сибанов. Его сила, его слава закрывала их надежным щитом. Он никогда не задумывался и о том, что подневольное, бесправное положение мешает людям, и ходят они по жизни, как спутанные кони. Улпан, волею случая и его поздней любви, вошедшая в его юрту, заставила Ксенея задуматься об этом, и она незримо присутствовала сейчас на холме. Когда он говорил:

«...Собрание, ради которого приехали из Омска чиновники, а из аулов — влиятельные люди, началось на следующий день. В большом зале Саврасов, Леонард, Демидов, Турлыбек Кошен-улы устроились за длинным столом. Улпан тоже, на стуле, — с краю. Волостные управители помоложе заняли середину, а пожилые бии на мягких подстилках сидели н ряд, поджав ноги, упершись спинами о стену. Они сидели свободно, на месте каждого — двоих можно было бы уместить, и вид был такой, будто каждый при решении дел обладает двумя голосами. Молодые аткаминеры — в тесноте, их двоих можно было принять за одного человека, и временами кто-то из них бросал недовольный взгляд — когда же повымрут эти аксакалы, и они, они сами займут наконец их места?...

Первым поднялся Турлыбек.

Ему приходилось говорить по-русски — для омских представителей. И тут же переводить на казахский, чтобы все понимали, зачем надо было собирать столько почтенных людей. От этого он иногда запинался, подыскивая более удачное выражение, и степные ценители слова осуждающе переглядывались.

У казахов не было принято — на таких встречах просить слова, они перебивали выступающего, говорили, что казалось им нужным сказать.

Байдалы-бий, не дослушав, обратился:

А для Токай-бия на таких собраниях — хуже смерти было отстать в чем-то от Байдалы. Он задел и свой вопрос:

Турлыбек сперва ответил ему — да, добровольно, кто хочет — станет, кто не хочет — не станет пользоваться землеустройством. Потом он повернулся к Байдалы-бию:

Нрав у Байдалы был такой, что ничего не стоило его привести в ярость. Не точно он, оказывается, понял... Кто такой Турлыбек, чтобы указывать Байдалы-бию — не точно поняли... Почему не ответил он столь же ехидно проныре Токаю?! Мог бы, к примеру, поддеть: «Как же не поняли вы, что это — дело добровольное?...» «А теперь Токай сидит как ни в чем не бывало и еще с насмешкой посматривает на Байдалы! Пусть не воображает никто из них, что он согласится получить надел с детскую пеленку! Сказать честно, навряд ли Байдалы мог представить себе — сколько это, пятнадцать десятин. Он от предков унаследовал и привык считать — вся земля, сколько видит глаз, его. Какие времена настают — землю станут мерять, как ситец в лавке у татарина!...» «...А так — Байдалы-бий будет твердить свое. Токай-бий — противоположное... Турлыбеку это было ясно, но он продолжал, стараясь приманить кереев и уаков выгодами, льготами:

Бии и волостные управители по их примеру подозрительно посмотрели на Улпан. Чем эта баба подкупила русских торе? Ну, Кошен-улы, это понятно — родственником приходится Есенею. Чем? ... Никто не видел, чтобы она отборных лошадей привязывала к их повозкам... Не набрасывала им на плечи дорогие шубы... Как видно, бог для своих благоволений избрал одних сибанов!

Улпан сказала:

Байдалы не устоял, чтобы не съехидничать:

Саврасов за столом наклонился к Турлыбеку — подробнее расспросить, о чем говорит Улпан, а когда она кончила, поднялся и подошел к ней, в руках — пакет со сгустками сургучных печатей, из пакета он вынул лист плотной бумаги, буквы были оттиснуты золотой краской.

Улпан стоя приняла пакет.

Улпан пустила по рукам Почетную грамоту. От волостных управителей — по обеим сторонам стола — бумага обошла биев... Прочитать, что там написано, никто не мог, но все видели — краска золотая, печать приложена, изображение двуглавого орла, подпись губернатора. А сама бумага, наверное, из атласа... Турлыбеку не стоило особого труда читать их мысли. При живых биях и других уважаемых людях подарки были вручены какой-то бабе, порезали бы ее ножи этих проклятых сенокосилок! Но вот против атласной бумаги все они, вместе взятые, бессильны... Надеются — пока бессильны. Смилостивится ли над ними аллах, отдаст ли он когда-нибудь эту бабу в их руки? Может быть, такой день недалек... Почтенные мужи могли сколько угодно грызться между собой. В чем они были единодушны — в своем отношении к Улпан. Саврасов, жалея время, что высокое собрание достаточно полюбовалось на бумагу из губернаторской канцелярии, и в заключение первого дня обратился ко всем сам:

Он помолчал — в ожидании, пока Турлыбек переведет. А Турлыбек перевёл слово в слово, никак не проявляя своего отношения к словам русского торе. Если тот говорит о похвальном единодушии, значит, есть у него какие-то свои виды. Пожар-то тлеет, зачем поднимать ветер?...

И Токай тоже — вроде бы своим — сказал:

Қойшығара Салғараұлының «Көмбе» роман-эссестен беріліп отырған қазақ қоғамында қалыптасқан би болудың дәстүрлік мектептен белгілі билердің біpі Тоқсан бидің өтуі және атақты Төле бидің алдынан есті даудың бітімін таптырып қайтуы сөз болады. Беріп отырған Төле бимен Тоқсан бидің арасындағы сез саптасуларынан қазақ қоғамында билік негізгі ажырамас белінің біpі шешендік өнер екендігін көруге болады. «... — Жаугершілік тиылып, казак елінің өркен жайып, бейбіт тіршіліктің берекесін көре бастаған біp тыныштық кез болса керек. Үш жүздің баласы жылына біp рет бас қосып, ұлы жиын жасайды екен, — деп бастады ештемесін Нысекең бұдан әpі кеп көрсетпей. Манадан ұнап отырған қарт жүйрік өзі де шабыс тігіп, жұтынып отырса керек. — Осы жиында жыл бойғы таба алмаған дау-жанжалдар қаралып, түйінді айтылатын болған. «Тоқсында ер заманның біp сұрқылтай» деген ғой, сол кездеп көшелі билердің төрағасы, әpі жасы үлкені жасы тоқсанға келген Қожамсүгір деген би болыпты. (Бір көзі соқыр еді дегенде айтады). Әр жүздің билері билік басталар алдында осы келіп, өздерін сынатып, егер Қожамсүгірге ұнаса ғана билікке түседі екен. Үш жүздің басы қосылған сондай біp мәжілісте Қожамсүгір алдына келген билердің біреуін де жаратпай, тілдеп тастай береді. Бұдан кейін айбынды қарттың алдына баруға ешкімнің батылы бармай, қалады. Уақыт оза береді. Амалы таусылған көпшілік Қожамсүгірдің алдына үмітті билердің бірін зорлағандай етіп жібереді Қожамсүгір: «Ой, сенің қандай қасиетің бар» десе, елп би «астауда қағысамын, ұрыста табысамын» депті. Сонда Қожамсүгір кабагын түйіп, «бұл дабыр қысқа неме екен, үш жүзге едік билік айта алмайды» деп, өзін тілдеп, қуып жібереді Осыдан кейін ешкім Қожамсүгір отырған үйге беттемейді. Күн кешке ауады. Осы кезде ошарылған көптің ішінен біp балан жігіт суырылып шығып, жұртқа қарап:

Осы сәттен бастап былайғы жерде үш жүздің баласы бас қосқан ұлы жиында Тұрсынбай сез бастап, билік айтыпты. Қожамсүгір қарттың сынынан еткенде Тұрсынбай не бары он бес жаста ғана екен, — деп Нысекең біp тоқтады. Отырғандар ризалық білдіріп жатыр. Жана байқадым, Нысекеңнің даусына да жарықшақ түсетін депті. Бұрынғыдай емес, алқына сөйлейді жаңағы аз әңгіменің өзіне шаршап қалған сияқты. Бір-бірін қас-қабағын бағып отырған қасындағы қарттар да осыны байқап қалған тәрізді

Енді, міне, Қозыкең ақсақал:

Мұны естіген Тоқсан «Жарлығыңды айттың ғой, жабдығыңды жей бер» дейді. Сөз осымен тынады. Тоқсандар түскен үйіне келеді. Түк түсінбеген Тоқсанның жолдастары оңаша шығысымен:

Сонда Тоқсан:

Қойшығара Салғараұлының «Алтын тамыр» атты роман-эссестен алынып беріліп отырған бұл үзіндіден билердің шешімі әр уақытта ту қылып ұстайтындығын, шешен билер бірінен-бірі сөз сын астыра қалса, қыңыр ойлы ғана басып түсінетінің біp қыры сипатталған. «...— Ерте кезде біздің елдің адамдары мынау Ұлытау жақтан барымталап мал алғанға ұқсайды. Мал иелері кезінде жылқысын кімдер әкеткенін білмей, кейін бірден-бірге жеткен сыбыспен сөз ұстар жақсыларын алға салып, біздің елге келіп. Содан ауылдың атқамінерлері жиналып, Тейпен биге барып: «Елдің сөзін өзіміздің ұстап, мыналарды еліне бос қайтарыңыз», — деп қолқа салыпты. Би оларға жауап бермей, бетін сипап төмен қарап, ұзақ отырып қалады. Сонда шыдамы таусылған барымташы ұстайтын бай:

«...Сыр бойында, осы өңірінде ел Қоқан хандығына бағынып тұрған заманда Арғынбай деген ауыздығына сөз, аяқтыға жол бермейтін атақты біp шешен болыпты. Алқалы топта сөз бастап, еліне елеулі, халқына қалаулы болғанымен, тағдыры оны мал мен басқа біp жарытпай қойыпты. Сол шешен жасы сексенге келіп, қартайған шағында ағайын-туғанның тілегін қимай бір үлкен дауға билік айтуға барған екен. Сонда қарсы жақтың тізгін ұстары Жайсынбай датқа деген біpey «мұрагерсіз қу бас шал, төріңнен көріп жуық қалғанда, саған сөздің керегі не» дегенді аңғартып:

Сонда Арғынбай шешен шалт қимылмен жалт қарап, аш бүркіттей саңқ етіп:

Уай жүйелі сез жүйесін табады, жүйесіз сөз иесін табады. Сен байлық пен балаңа мақтанба. Байлық түбі — бақыл, қазына түбі — ақыл. Атадан алтау тусаң да біp жалғыздық бар. Асқа тойған кекірер, басқа толған кетілер. Ешкі егіз туып, қойдан кеп болмас, ит сегіз тауып, малдан кеп болмас. Менің құлағым шұнақ болса сұңқарлығымнан шығар, құйрығым шолақ болса, тұлпарлығымнан шығар. Құдайдың маған беретін десе баласы жоқ па, саған жібересің десе пәлесі жоқ па? — депті...»

Амантай Сатаевтың «Тұңғиықтағы тұйықтар» атты бұл еңбегінде негізінен не қия салған қарлығаштарының қанаттануын, отырып қалған қазақтың белгі Төле бидің қалмақ қолымен кездескенде айтқан елдік пен бірліктен хабар берер ой-толғамы және қазақ хандарының істеріне баға беретін пікірлері берілген. Шығыстан жеткен жаушының тосын хабары Теле бидің бүйірінен шаншудай қадалды. Өзі де кеп ойланып жатпай, ел-елдің батырларына хабаршылар аттандырды.

Теле басын көтеріп, шаңыраққа қарады. Шаңырақтағы қарлығаштар кірер саңылаудың тусы көгілдірленіп, аспандағы жұлдыздар тарап кетіпті.

Көктем келе, көкек өз атын есі шақыра бастағанға біраз уақыт болған.

деп бұрынғылар да көп айтқан екен-ау, — деп Теле би төсегінен тұрып көңіліне бастады. Ие, талай көктем келіп, талай көкек өз атын шақырып, талай қарлығаш мұның ордасының шаңырағына ұя салып, қаншама балапанын ұшырғанын санаған кім бар?.. ... Міне, тағы да қос қарлығаш үйреншікті іcтеріне кіріседі: күлдіреу тегі ескі ұяларын қалпына келтіреді, жұмыртқа салады, жылқы қылдарынан балапан матап, канаттары қатайған соң ұшуға әзірлейді. Қарлығаш балапандары ер жетіп, қанаттары ұшуға жарағанша езге ауыл кешсе де, Төленің ауылы қозғалмайды. Бұл әдеттің қалыптасқанына да қырық жыл оралыпты. «Қырық жыл қырғын болса да, Төле бидің балапандарын ұшырмай, үшін жимайды» деген әдетіме де аңызға айнала басталғалы қашанғы. Қарлығаштардың қылықтарына қарап, кішкене ғана әсем құстардың мұншалық татулықтарына би тақалады булар да бір-бірін қонаққа шақырысып, шүйіркелесіп, өзара мұң-мұқтаждарын айтысатын тәрізді. Кей сәтте шаңыраққа төрт-бес ересек қарлығаш қонып алып, «әңгіменің тиегін ағытады-ай» келіп. Күлдіреуіштерде мына қонып отырған қарлығаштар сонау ішекті, осы ауылға, туыстары Жайық бойына кешкенде көліктері болмай осы ауылда калып қойған Әйтеке бидің ағайындарын ұялайтын құстардың ұрпағы, өздері «сөзуар-ақ», мұншалық көп шақылықтап, «әңгімеден» ауыздарын жимайтын кішкене құстарды Төленің бақылауы бұл емес.

Кешегі біp суық хабар бүгін де мазалап тұр.

Алатау жақтан жеткен жаушының күңгірт хабары ауылдың бас көтерерлерін би алдына кеше де жинап еді. Үш Қалқан мен Шолақты жиектей жортқан жоңғар жауынгерлерінің жұрға жойқын деген. Қазақ көрінсе болды, түтіп жеуге әзіp көрінеді. Шағын ауыл, некен-саяқ мал жұмырына жүк та болмайтынға ұқсайды. Жетісу жеріндегі мыңғыраған мал мен дүние-жиһазды мекенге жетсек екен деп ентелеуге дейді. Жаушыны тыңдасаң, үрейден-ақ алдын ала жүрегің жарылып шейіт болатын түрің бар. «Шүршіттің шетін бер, қалмақтың бетін бер» деп мекенін өзі таңдап алған қара бурадай Қабанбай қайда жүр? Әлде мына тасқын судан тасып келе жатқан жойқын жоңғар да оны жеңіп, мәртебесі есіп келе ме? Кешеден бергі Асы бойындағы аз ғана жаныстық осы қаптап келе жатқан қалмақ жайлы болды. Күн кетеріне жаныстар Теле бидің ордасына тағы да тоғысты. Үйіне жиналып болған ағайын-туыстарына көрген кәрі құлақ қария кешеп айтқан кесімді сөзін тағы да қайталады:

Ақшадар батыр басын көтермей, төмен қараған бойы тіл қатты:

деп едіңіз. Енді сол сөзіңізге кереғар келіп тұр ғой.

Үй ішіне орнай қалған толасты Ақшадар бұзды.

Теле бидің жақын-жамағайыны үндемейді. Балалары да аузын ашуға әкелерінен именің отыр.

Төле би қойып:

Тыста күбір-сыбыр, күңіл-сыңқыл көбейіп, өрби келе аяғы екеу мен жылауға ұласып барады.

Үй айналасындағылар жым болды.

Жамағайын арасындағы күбір-сыбыр осымен тыйылғандай болды. Төленің Қожабек пен Жолан бастаған өз балаларымен Ақшадар батыр ғана білегін біp сыры бар: кеш Ұланбел арқылы Арқаға бет түземек. Төленің дауыстап айтқан бағыты «Қазықұрт» еді ал батырлармен оңаша сырласқандағы інішегі — би ауылы жолай басқа ауылдарды да хабарлай жүріп, Сарыарқа, оның Ұлытауы мен Атасуы аралығындағы қазақтарға барып қосылу. «Кан керсе қалтырап тұрып қалмайтын, жанкештілердің жұртында жүргендермен бас бірісі тірісе, жауға қайта шабуға тез жігерленеді», — деп ойлады Төле Он жасар бала атасының төрден төсерін жаңарта төсеп, үй ішінің қалғанына көңіл аудармағанды. Сексенге секіріп шыққандай, би орнын жігіт тұрып тысқа шығып, бесін намазының қамына кірісті. Үйден аулақ барып, дәрет алып, қайта оралған сәтте немересі атасының алдына келді. Төле байқап тұр, немересінің кейпіне әп-сәтте мұң ұялап үлгерісті.

Сол заманда екеуміздің Асы өзенінің бойында жалғыз қалып, құба қалмақты қарсы алғанымызды әңгімелігі отырарсың, — Төле үйге кіріп, төрдегі төсекке бет алды. Жанай да атасына ере кіріп, шаңыраққа көз салды. Қарлығаштар әзіp оралмапты. Күлдіреуіл пен шаңырақтың қиюласқан тұсындағы ұядағы балапандар да үн шығармайды. Ауылдың көп кеткенін бұлар да сезгендей сыңай аңғартты.

Теле төсегіне жайғасқаннан кейін:

«Жаяу батыр — батыр емес» деп бұрынғылар тегін айтпаған ғой. Ақшадар ағаңның қайраты мол, жүрегі де түкті тек біp қанат бітпей тұрғаны бізді қиналтады-ақ, — Төле би айранды қолына алды. Осы сәтте қос қарлығаш ұшып келіп, шаңыраққа қонды.

Қарлығаштар сендерді қаусырмалай ұшса көздері көрмей жүр дейсіңдер ме? Әйтпесе, шаңырақтарыңа ұя салуды білмей жүр ме екен? — деп би миығынан күлімдеп қана қояды.

Міне, биылғы көктемде тағы да шаңырағына ұя салып, балапан ұшырудың әбігерінде жүрген қос қарлығаш кешкен ауылды ұзатып салып келіп отыр. Бұлар күндегідей сапырылысып, шықылықтауды ұмытқан секілді. Ұядағы балапандар да ұн қатпайды, ауа райының бұзылар алдындағы қылықтарына басып тур. Карт би арқа-жон ының құрыстауынан, сүйегінің сырқырауынан бір салқынның, ызғардың жақындағанын сезсе, қарлығаштар да шаңырақ да қонып алып, томаға-тұйық: «Қaзіp қарлы жаңбыр болады. Алыс жолдағы көш-керуенге қиын-ау!» — дегендей мұңайыса қалатын әдеті еді Құстар сол мінездерін сездіргендей, ымыр жамылып, қас қараймай-ақ келіп қонды. «Мезгілсіз кешкен ауылды қарлығаштар сезген-ау», — деп күрсінген Төле би айранын ұрттап отыр. Жанай асадалдан біp кішкене дорба алды. Дорбадағы 6іp уыс тарыны алып, кереге мен уықтың тұсына байланған тостағанға септі. Қарлығаштар орындарынан қозғалған жоқ. Олар бүгінгі әуре-сарсаңнан шаршап, мүлгігендей сыңай аңғартты. Би де, оны немересі де, ұядағы балапандар да келер күннің не көрсетерін күдіксіне күткендей, Асы жағасындағы ақбоз үйде тағы біp таңды атырды.

Сайқын Білек қасына Шадыр ноянды шақырды.

Аузы-мұрны бар отау» — дегендей болды-ау, — қалмақтарға жол көрсетіп жүрген Жебір есімі казак қалмақ батырларына жәдігейсіп, күлімсірей қарап қойды. Қалмақтар мұның сөзін естімегендей сыңай аңғартты. Сайқын Білекті есіне қайнатасы Ралдан-Сереннің қазақтарды ойсырата жеңгең деп біp оқиғасы тосып тур. Осындай көктем кезінде казактар жылқыларының жал-құйрығын күзеп, тарттырып жатыпты. Ралдан-Серен шолғыншылары арқылы қазақтың шоғырланып, білуге жарайды-ау деген жылқысын жаппай тарттырып тастаған тұсын аңдып келіп, бас салса керек.

Мына үйдің маңында мал көрініпті.

Шабармандар ноян бұйрығын қаптаған қалың қолға жеткізуге жан-жаққа шауып кетті. Бес-алты салт атты Асы өзенінің суы тайыз тұсынан арғы бетке етті де, ақбоз үйге бағыт алды... ... Қалмақты жеңген деп даурығысып, сойыс жасап, той думан өткізгелі тоғыз күн болды. Қара халық ұрыста қаза болған әке-балаларын, туған-туыстарын жерлеп, жеткенін беріп те үлгерген жоқ Төрелер болса, хандыққа таласа бастады. Төленің қитығына тигені бұл ғана емес, — елді бастаған жауынгерлердің ерлігін батырлығын айтпай, тере тұқымы бастаған қолдардың қай сайды қалай бұқпантайлап, қай өзектеп аз қалмақты қалай қамағандарын айтысып, Шу өзені мен Балқаш көлінің балықтары үркін тереңге кетті, құстары ұшып зеренге етті. Хан-сұлтандардың оқалы шапан, зерлі айыр қалпақ, алтын-күміс жалатылған айыл-тұрман мен қару-жараққа құмарлығы түсінікті-ақ. Әйтекемен, ел болып бас қосқандары кетіп керген билердің ақыл-кеңестерің елемей, аяққа басып жүре беретіндері-ақ қынжылтады. Хан-сұлтандарға қарапайым халықтың екендері.

Хандар мен султандар халық қамына құлақ түрмедегі Қару-жарақ сатып алуға әуелі өз малын, онан соң өзгенің малын аяғансыды. Ақыры не болды. Мыңқыраған малдың кетігін қайтерсің, азынаған жел менен айдаған жаудікі болған соң, не шара!.. Сонау Тәуке ханның кезінен бepі екі-үш бидің аузындағы ақтылы сөзінен ел қорғаны мен қару-жарағы жайлы болып келді Әлде, осы хан-сұлтандар қарашаның қолына қару алып, сырт жауға айбар көрсетуін қаламай ма? Тәуке заманында қабылданған Жеті жарғының жосыны анау. Барымта-қарымта, ел дауы, жесір дауы... Сырт жауға келгенде жарғымыздың өзі кібіртіктейді де қалады. Әлде, осы елдің сырт жауы жоқ па? Мыңғыраған мына малды жау алса да, дос алса да бағатын біз ғой деп ойлай ма екен?.. Кеше қана «Елім-ай!» деп зарлап қалды ғой...

Төле би Жанайды арқасынан сипап:

деп Төле тосылып қалды.

Теле шаңырақ жағалай қонып алып, шүйіркелесе бастаған қарлығаштарға қарап жатыр. Таңсәріден шықылықтаған балапандар да тына қалды. Қос қарлығаш темен қарап, терде жатқан ақсақалға бармактай бастарын қисайта, кішкене ғана мойылдай жаутаңдаған көздерімен өлсін-елі қарайды. Бұлар да терде жатқан қарияның кернеген уайым-арманды түсінетін секілді. Ара-тұра бір-біріне тіл катысып қояды: Кеше ғана абыр-сабыр болып, бірінен шығып, біріне кіріп жатқан кеп үйлер сонау қырдан асып, сағымға секілді. Бұлар — ұя салған үй бұзылған жоқ жапан далада жалғыз қалды. Қарияның қасында жас бала қалды. Бұл бала атасына шай қайнатады. Торсықтағы қой сүтінен жасалған айранды әуелі атасына құйып береді сонан кейін өзін-өзі. Кей сәттері атасы шаңырақты көрсетіп, тіл қатса, бала шағын дорбадан тары алып, уықтың біріне байланған тостағанға себеді. Әдет алып, үйренген қарлығаштар таныс баланың бұл жолғы мезгілсіз салған тарысына біраз уақыт ұшып келмей, тіпті елемегендей болды. Теле қарлығаштардың мұндайлық тоқмейілсуін ауа райының бұзылуына жорыды.

Үйге Жанай кірді Бір сет бидің басы жастыққа жанап еді, құлағына тосын дүбір келгендей болды. Жарғақ жастықты тақырға төсеп жіберді де тағы құлағын тікті. Дүбір бар. Жанайды шақырды.

Бала жарғақ жастыққа басын төсеп, біраз уақыт дем алмай қалды.

Жанай далаға шықты. Қасына жүрексініп келді. Түстік жақтан көтерілген шаңның алды қара шоғырланып, белестің бергі бетше келіп-ақ қалған екен. Міне қараңдап алдыңғы аттылар да көрінді. Сары атты Жанай оны үйдің теріскейіне қарай айдап тастады да қара нарға жақындады. Соқыр түйе қасына адам жақындағанын сөзін, басын темен түсіріп жырық ерінің жыбырлата ауаны бастады. Жанай түйенің шылбырынан алды да басын темен тұқырта көлін, шудасын асап біраз тұрды. Көзі түстіктегі төбеде көріне бастаған қара шоқырда, жұдырықтай жүрегі аттай тулап барады:

Түйе пірін, қамшы құйрығын біp шолтақ еткізді. Төбедегілер тіпті көбейіп, қаптай бастады. Бір қызығы қаптаған қара-құра тебе басына шығады да қаққан қазықтай тұра қалады! Бөрібасар қаптаған қалың қолға келіп еді. Жанай иттің басын сипады. Бөрібасар мұны «тыныш тұр» деп түсінді, үрмеді

Тағы да біp тілек тілеңіз, Жылқы деген ту көл, Жер қайысқан қол кел, Сонан біp сасып тұрмасқа, — деген Төле би қам көңілімен немересіне қарады. Бұқар жыраудың жырын дауыстап айтты ма, елде іштей күбірледі ме, бұл арасын бала да, бидің өзі де аңдамады.

Томсырая қалған қарлығаштардың бірі үн қатты. Аталы-немерелі екеуі де шаңыраққа кез тікті. Екінші қарлығаш «шик» етіп келіп де тостағанға қонды. Осы сетте ұядағы сарауыз балапандардың бастары Көрініп, шықылықтап қоя берді. Тостағаннан тары шоқыған қарлығаш ұя жиегіне қонып, тұмсығын рет-ретімен балапандарының аузына тыға бастады.

Сайқын Білек таңғалып келеді. Ат байлаулы тұр, нар жатыр, төбет келе жатқанын көріп, үйде лаушыларға үрмейді. Нояндар үйдің тұсына тақала бергенде бұлардың кез алдынан қос қарлығаш ұшып етіп, ақ орданың жоқ болды.. Бұлар бір-біріне аңыраса қарады.

Шадыр ноян қолбасшысына:

Төле би қалмақтардың қауқаласқан дауысын естіп отыр. Әуелгі үші — үйге баса көктеп көрмегендері. Онан соң қалмақ та болса, көңілдерінде біp түйткіл жүрген нояндар. Бұлар қолды бастап келе жатқаны болмаса, зұлымдықты, жауыздықты соңына ерген еңкей шарық өтейді. Солардың жемсауы тілейтіні талан-таражды. Қоңқ-қоңқ етіп сөйлейтін таныс дауыс. Сонау бір жылдары Ралдан-Серенның еліне барғанда естіген ұн. Төле дауысын жазбай танып отыр.

Жанай атасының айтқанын орындап, бас жақта өткір пышақпен оқ және бастады.

Бұлардан кейін табалдырық аттаған Жебір төрдегі аққұба қарияның көргенде еркінен тыс:

Әдерінің аяқ астында бүгежектен қалғаның келмегендей Сайқын Білек қалмақша қоңқ-қоңқ етіп қатты сөйледі де Жебірге қарады.

Сайқын Білек төрдегі қарияға қарап еді, шырамыта бастады: Ралдан-Серенмен тізерлесе отырған қазақтың атақты біл ғой. «Не айтты?» дегендей қарады. Мұны ноян жорта істеп тұр. Жәбір Енді Шадыр ноян сөйледі.

Қалмақтар шаңыраққа көз тіккен сетте ұядағы балапандар ауыздарын ашып, шықылықтай бастады. Нояндар бір-біріне қарады. Шадыр шорт мінезіне басып:

Өздерінің енді ешқандай өрескелдік алмайтынын аңғарған Сайқын Білек қазақша сөйлеп қоя берді

Теле бидің қуарған жүзі арайлана бастады:

Сайқын Білек әзірлей отырды.

Теле би кабагын түйіп алды: