Астана
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының
кітап сериялары

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың
бастамасы бойынша шығарылды

Тасмағамбетов И.Н., бас редактор
Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары
Тәуекел С.Т., жауапты хатшы
Әбділдин Ж.М.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Зиманов С.З.
Кәлетаев Д.А.

Кекілбаев Ә.
Кенжеғозин М.Б.
Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.

Қосыбаев Е.М.
Құл-Мұхаммед М.А.
Мағауин М.М.
Мәмбеев С.А.

Нұрпейісов Ә.К.
Нысанбаев Ә.Н.
Рахмадиев Е.Р.
Сұлтанов Қ.С.

Сүлейменов О.О.
Хұсайынов К.Ш.
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының

кітап сериялары
Бас редакциясының алқасы

жүз томдық
Ғашықтық дастандар

ББК 82.3 (2 Қаз)
ІSBN 9965-35-056-6 (т. 21)
© Әдебиет және өнер институты, 2005

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты мемле­
кеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы шеңберінде жариялана­
тын «Бабалар сөзі» атты жүзтомдық басылымды дайындап, жа­

риялау жұмысын жалғастыруда.
«Бабалар сөзі» сериясы—ғылыми басылым. Оның негіз­
гі принципі—шығарманың табылған нұсқаларын жүйелеп,
өзара салыстыра зерттеп, фольклорлық шығарманың сюжеті

мен жанрлық белгілері туралы толық көрініс беретін мәтінді
түпнұсқадан еш өзгертусіз дайындап, оқырманға ұсыну. Керек
болған жағдайда бірнеше варианттары жарияланады.
Аталмыш серияның жиырма бірінші томы ғашықтық дастан­

дарды қамтиды, олар: «Жаскелең», «Гүлнәр қыз», «Мәлікриан,
Рабиғұлмүлік, қыз Жәмила», «Әмірзада», «Қисса шаһизада»,
«Асылбек пен Гүлжиһанның қиссасы».
Бұл шығармалардың негізгі тақырыбы адал, шын махаб­

батты дәріптеп жырлау болғанымен олардың түп-төркіні әр
түрлі, сюжеттері сан алуан. Мысалы, жергілікті сюжетке не­
гізделген «Жаскелең» дастанында бірнеше архаикалық мотив­
тер қамтылған. Ал «Гүлнәр қыз», «Мәлікриан, Рабиғұлмүлік,

қыз Жәмила», «Әмірзада», «Қисса шаһизада», «Асылбек
пен Гүлжиһанның қиссасы» атты дастандар бастауын шығыс
халықтарының фольклоры мен әдебиетінен алған. Дәлірек
айтқанда оларға арқау болған сюжеттер «Тотынама», «Мың бір

түн» жинақтарында кездеседі.
Бұл шығармалардың тілі мен сөз түзу мәнері дастандық
эпостың кітаби үлгілерінен гөрі ауызша жырланған үлгілеріне
жақын. Мұнда араб, парсы сөздері көп кездеспеді. Сонымен

қатар байырғы жалпытүркілік сөздер мен грамматикалық фор­
малар, көне және жергілікті [диалект] қазақ сөздері, ал Ресей

Жаскелең
Жаскелеңнің түсінде қалмақтың қаны Найман деген, соның
Қоңырша деген қызына ғашық болып, екеуі түсінде сол ретпен
сөйлесіп, ғашық болған соң Жаскелеңнің іздей шығуы.

Келтірген Құдай оңдап талабың-ай.
Өлмесем, айнам, сені алмай қойман,
Осындай болып тұрса заманым-ай.
Болмайды асыққанмен ер мұраты-ай,

Бұл істің ақырына қаралық-ай.
Қызыл тіл күрмеледі көрсем сені,
Тұруға болмаған соң амалым-ай.
Қадалсын маңдайыма деген ой бар,

Тікенек кірген сенің табаныңа-ай.
Түсімде көрдім, қалқам, сенің жүзің,
Жетер ме сізге сәлем айтқан сөзім.
Білдірші руыңды, аққұба қыз,

Іздеймін таппасам да менім өзім.
Сонда Қоңыршаның айтқан сөзі

Бұл дәурен әркімдерден қалып еді-ай.
Бір Алла шыбын жанға бергей аман,
Алдыңда кәпір жауың қалың еді-ай.
Қоңырша менім атым, әкем—Найман,

ғашықтық  дастандар
Әуелде берген антың өз мойныңда,
Бір келіп жолықпасаң Алтынсайдан.
Сақинам саған берген аманатым,

Жаныңның Алла бергей саламатын.
Екеуі ұйқысында күліп-ойнап,
Қайырды қыз Қоңырша сәлем қатын.
Жаскелеңнің оянып айтқан сөзі

Жаскелең бір заманда оянады,
Оянып аш бүйірін таянады.
Оянса еш нәрсе жоқ қастарында,
Жастаулы мамық көпшік бастарында.

Көлбейді олай-бұлай ер Жаскелең
Қайғының кеудедегі асқанына.
Ұйқы жоқ, тамағы жоқ, күле алмайды,
Қайғымен еш бүгіліп жүре алмайды.

Сөйлескен ұйқысында Қоңыршаның
Екенін елі қайда біле алмайды.

Түсімде сәулеленіп түсті-ау көркің.
Іздеймін таппасам да еліңізді,
Көбейер көп кідірсем қайғы-дертім.
Шешесі сонда сөйлейді

Бірден-бірге сарғайып
Қатады сенің қабағың.
Көптен ұйқың қалыңқы,
Назарың төмен салыңқы,

Қай бағытта талабың.
Бір шыбындай жаныңның
Алла бергей аманын.

жаскелең
Бірден-бірге сарғайып
Түстің көрдің жаманын.
Алпыс беске келгенде

Тілеп алған жалғызым,
Мұнан кетсең табылмас
Жөн-жосығың, сұрағың.
Көкірегіңе жел кірсе

Тұр десем де тұрғызбас,
Қайда болар тұрағың.
Айналайын, Жаскелең,
Қоғалы көлім сен едің,

Желді күні шайқалған.
Бозжорға атым сен едің,
Теңселе басып найқалған.
Қияға кетсең тұра алмай,

Мойныңды кетсең бұра алмай,
Тілеп алған жалғызым,
Қандай бір жетер сәлемің.
Жаскелеңнің шешесіне айтқаны

Мені он ай көтеріп,
Омыртқаңыз бүгілген,
Қабырғаң қаусай сөгілген,
Кіндіктен жалғыз мен едім.

Қоңыршаны іздемей
Мен елімде жүре алман.
Басымды қосып бір Алла
Некемді қиып арнаған.

Дүниеге келген жан
Өлімнен аман қалмаған,

ғашықтық  дастандар
Қайда жүрсем бір өлім.
Тәуекел еттім Аллаға,
Жәрдем болса бабадан.

Аспандағы көрінген
Айдынды шолпан жұлдызым.
Алмайсың ба тілімді,
Тарылтпа менім күнімді.

Қаңғырған жаяу жас бала
Ғашықлықпен табар ма,
Тәрбиелі қан қызын.
Алдыңда жау қалмақ бар,

Қырық күншілік шөлі бар,
Кісі алатын бүркіті,
Түрлі-түрлі аңы бар.
Кісінің еті—тамағы,

Қарқаралы қаны бар.
Тіл алмай кетсең осыдан,
Қауышармыз мақшарда.
Сорлы болған анаңның

Тек шықпаған жаны бар.
Кеткенің бе, қарағым,
Қияға тастап анаңды.
Мұнан кетсең, Жаскелең,

Көре алман сенің қараңды.
Құдай өзі сақтасын
Көріне келген пәледен,
Алладан бұйрық қазаңнан.

Тілеп алған жалғызым,
Бір жасаған Құдай-а,
Көрсетпедің панасын.

жаскелең
Қош-аман бол көргенше,
Қайғы бір кетпес өлгенше.
Қия бір таудан асқан соң,

Қия бір жер басқан соң,
Туғалы жерге тимеген
Қолбырайды табаның.
Бір сүйгізші бетіңді,

Басылсын менің құмарым.
Тарылар солай заманың,
Келер ме ойға, жалғызым,
Кеудедегі талабың.

Жаскелең, сенен қалмаймын,
Қалғанменен не пайда?
Қайда жүрсем зарлаймын,
Саулы болған нардаймын.

Сен өлген жерде өлермін,
Өзіңмен бірге келермін.
Үйде жалғыз қалғанда,
Құрбыларың келгенде,

Қайда балаң дегенде,
Қуарып қалған қу басым,
Қу толағай, сұм басым
Не деп жауап берермін?

Жолынан балаң қалмайды,
Тіліңді айтқан алмайды.
Алла мені айдады,
Айтқаныңа болмайды.

Түсімде көрген суретті
Қолға келіп қонғанша,
Алып көңіл тынғанша,
Сорлы балаң тынбайды.

ғашықтық  дастандар
Жөнелді ер Жаскелең амандасып,
Бетке алып Қоңыршаға қадам басып.
Шешесі қалды жылап сарайында,

Қызыл қан көзінің жасы араласып.
Неше күн шығып жолға, сапар шегіп, он алты күн тыным
көрмей жүріпті. Жасаған, Жаскелеңді өзің оңда.
Түсінде және келді Қоңырша қыз:

Жүрмеңіз «айтпады» деп ғапыл қалып,
Алты жылда мені іздесең табасыңыз.
«Алам» деп бір қан жатыр үйге келіп,
Жүргізіп екі ортаға жаушы салып.

Қан болған [қалмаққа] әкем Найман,
Бермей тұр жалғыздықтан қайран қалып.
Әкемнің менен басқа баласы жоқ,
Көңілінің мен дегенде аласы жоқ.

Ізденіп жылдамырақ жетпесеңіз
Бермеске әкем мені шарасы жоқ.
Оянса қыз Қоңырша тағы да жоқ,
Көкорай жатқан жері қаулайды шөп.

Ағын су, айналасы қалың тоғай,
Көрінер бір алыстан алтын сарай.
Жасаған Алламыздан пәрмен болып,
Жеткізді Қоңыршаға Жаббар Құдай.

Жаскелең Қоңыршаны ізденеді,
Қайғымен ақша жүзі өзгереді.
Жақындап сол сарайға келген шақта
Алдынан бір топ адам кез келеді.

Ұстады Жаскелеңді көрген жерден,
Көрінді құлқы бөтен өзгелерден.
Шынжырлап қол-аяғын байлап алып,
Алдына зындан үйдің алып келген.

жаскелең
Тастады зындан үйге қараңғы көр,
Адамға қиын екен көрмеген жер.
Зынданда әрі-бері жатқаннан соң,

Жүрегін қайғыменен алыпты шер.
Жаскелең сонда сөйлейді

Ит жүгіртіп, құс салған,
Кең шалқар айдын көлімнен.
Қараңғы үйде жатқанда
Кетті ме қайрат белімнен.

Медет болған біздерге
Әруақ Науан пірімен.
Атаңа лағынет, Қоңырша,
Әзәзіл ме едің Ібіліс

Көзіме менім көрінген.
Қараңғы үйге тап болдым,
Айылып . . . тілменен*.
Атамның тілін алмадым,

Анамның тілін алмадым,
Қарғысы болды солардың
Бұл зынданда қалғаным.
Айналайын, Жасаған,

Бұл зынданнан бір шығар,
Болмасын саған арманым.
Айналайын, Жасаған,
Қиындық бердің басыма.

Ізденіп едім жаяулап
Не қылып алмай қалам деп,
Қоңырша, сендей аруды.
Әзелде Құдай жазған деп,

Дүние пәни жалған-ай,
Зынданның көрдім тарын-ай.
* Түпнұсқада осылай берілген

ғашықтық  дастандар
Қоңыршаның құлағы
Естір ме екен зарымды-ай.
Мен елімде жүргенде

Қайырым асқан ер едім,
Аңсағанға ас берген,
Шаршағанға ат берген.
Патша болған күнімде

Он екі тарап елдерден,
Елшілікке қат келген,
Ізденіп келген жеріме.
Маңдайдағы сорым-ай,

Қандай пәле тап келген.
Қоңырша, саған аманат,
Жаным болсын саламат.
Ондай маған табылмас

Астыма мінер қазанат.
Барғандарың сәлем айт
Қоңырша қыздың өзіне,
Құлағын салсын сөзіме!

Анамның айтқан тас зындан,
Бұл зынданның ішінде,
Көрінді менім көзіме.
Мен елімде жүргенде

Ала мойын қаз едім,
Туысқаннан аз едім.
Тіл алмай кетіп анамның
Бейнетін көрдім кезіген.

Сені ойласам, Қоңырша,
Қайғы жұтқан адамдай
Өртенеді өзегім.
Түсімде көріп мен сені

Ғашықлық оғын кезедім.
Ойлап тұрсам осы күн
Енді маған табылмас,
Бұрынғыдай шалықтап

жаскелең
Зынданның біреу кірді есігінен,
Сығалап көзін салды тесігінен.
Жылайды көрген адам көзін салып,

«Түсті,—деп,—не нәрсенің кесірінен».
Жылайды көрген адам жүзін көріп,
Айт[ады] Қоңыршаға хабар беріп.

Қапаста жылайды екен қорлық көріп.
Жылайды «Қоңырша» деп қайғы жұтып,
Ақырын бір Жасаған Хақтан күтіп.
Көрсетпей еш адамға әкелейін,

Жіберші зынданшыға әмір етіп.
Бар екен адамзатта мұндай көркем,
Барамын зынданшыға тұрып ертең.
Болғанда жүзі жауһар, раушан көрік,

Бір Алла нұрын берген адам екен.
Қоңырша сонда сөйлейді

Көргенің жоқ па ол жанның
Ат[ы]-жөнін сұрап білгенің.
Қайта барып біліңіз,
«Атың кім?» деп сұраңыз,

Сөз сөйлесіп сынаңыз.
Алып түрін, атын біл,
Не тұқым екен нәсілі,
Ата-баба затын біл.

Мен түсімде көргенмін
Жаскелең деген мырзаны.
Әкесі жұртқа қан болған,
Он екі сарай салдырған,

ғашықтық  дастандар
Жаскелең деген мырзаның
Көркемдігін сұрасаң,
Шыққан күндей балқыған.

Айбатын оның сұрасаң,
Аждаһадай жұлқынған.
Білімін оның сұрасаң,
Жетпіс екі елдерден

Хабар білген адамдай.
Кереметін сұрасаң,
Періштемен ойнаған.
Әулиелігін сұрасаң,

Жер үстіндегі періні
Бір ауыз сөзбен байлаған.
Бейсенбінің түнінде
Жаскелең деген мырзаға

Алла мені айдаған.
Жаскелеңдей мырзаның
Қараңғы түннің ішінде
Сәулесін күндей көргенмін,

Жаскелеңмен уәде қылғанмын.
Ізденіп маған келуге
Алтынсайдан жолығып,
Қалымды сұрап білуге,

Ант еткен достым сол еді.
«Дүниеде жаным бар болса
Жолықпай қалман» деп еді.
Тезінен барып тез тілдес

Қай жағынан келді екен,
Қай патшаның ұлы екен,
Аты-жөнін біл енді.
Қоңырша қыз жөнелді зындан жаққа,

Қырық нөкер көтертті алтын таққа.
Алдынан зындан үйдің келіп тұрып,
Жиектен көзін салды әр тарапқа.
Шақырды зынданшыны «мұнда кел» деп,

Бар болса өлтіретін бір күнәкар.
Барды да Жаскелеңді байлап алды,
Қылышын өткір етіп қайрап алды.
Артына екі қолын байлап алып,

Алдына Қоңыршаның алып барды.
Көрген соң Жаскелеңді таныды енді,
Ішінен қыз Қоңырша налыды енді.
Ішіне алтын сарай алып барып,

Үстіне ер Жаскелең қамқа киді.
Ішірді сусынынан арақ-шарап,
Қоңырша қалды қайран жүзін көріп.
Басына тәж кигізіп Қоңырша қыз,

Түзеді достысының шашын тарап.
Қоңырша сонда сөйлейді

Асыл жарың мен едім,
Қолымнан жүзік безелген.
Қашан бір шықсаң, қарағым,
Ата-ана еліңнен.

Аман-есен сақтармын
Кеткенше қайрат белімнен.
Медет болғай біздерге
Палуан ата пірімен.

Тәуекел етсең алуға
Ерініп жатып қалмайын
Сенің жүрер жолыңнан.
Әкем Найман қан еді,

Менен басқа бала жоқ,
Бір перзентке зар еді.
Білінбейді қандықпен
Басқа күні тар еді.

ғашықтық  дастандар
Кешікпей енді кетейік,
Жан барында жетелік,
Көп кешіксек келіспес.

Айналайын, Жаскелең,
Аңдыған дұшпан көп еді.
Әкемнің жайын айтамын,
Алтыннан сарай салдырған,

Ол сарайдың сақнасын
Сары алтынға малдырған.
Тәрбиелі қан Найман
Сусынын балға қандырған.

Қарағай аула көк торғын
Сыртынан орлар қаздырған,
Ғаскері көп қан еді.
Білінбей кетіп қалмасақ,

Білінсек бізді өлтірер,
Кемеліне келтірер,
Рақымсыз туған жан еді.
Айналайын, қарағым,

Мұнан кетсең барып жат
Қарт анамның үйіне-ай.
Сол анамның [айласы] көп еді-ай
Сұраса жөнің жасырма

Қауіп етіп, құтың қашырма.
Аты-жөнің білген соң,
Қоңыршаның жары деп,
Пәруана болар басыңа-ай.

Мейрам болды дегенде
Тура өзіме келерсің.
Сол анамның үйінде
Қаз мойын қара тұлпар бар,

Астыңа соны мінерсің.
Тұлпарды сұрап мінген соң,
Дұшпандардан қауіп етпе,
Желіктіріп желерсің.

жаскелең
Қоңыршадай аруды
Өз жаныңда көрерсің.
Айналайын, Құдайым,

Бергей еді тілегім.
Сені көрмей, Жаскелең,
Басылмайды жерігім.
Тар жерде, қарғам, тап болдың,

Қасиетті күнінде.
Алла маған тап қылды
Бейсенбінің түнінде.
Қарындассыз жол болды,

Қасында жүрген күнінде.
Бұл сөзді батыр хош алып,
Көңілі тынып жұбанып,
Амандасып жөнелді,

Қоңыршаның айтқан жеріне.
Сол кемпірдің еліне
Жетіп келіп, сөйлейді.
Алтын семсер іліпті

Немере жалғыз баласы,
Теңі едім іздерге.
Бір Алланың панасы,
Мекен еткен жерлерім

Нарынның сары даласы.
Қоңырша қыздың сол күнде
Көрінбейтін қарасы.
Алдынан шығып анасы,

Түсірісіп атынан,
Аты-жөнін біледі.
Жанына салған қатынан
Ер екенін біледі.

Мүше бітіс затынан
Жаскелеңді көрген соң,

ғашықтық  дастандар
Кетеріне қимайды.
Ақша жүзін көрген соң,
Көзінің жасын тыймайды.

Сарайына апарып,
Арақ-шарап ішкізіп,
Батырды артық сыйлады.
Жаскелеңдей ерлердің

Ықтиярын кетіріп
Сыйламасқа болмады.
Он екі күн болғанда,
Айтқан күні толғанда

Мейрамы болды қандардың.
Мереке болды көп қызық
Қимылдаған жандардың.
Сол кездері болғанда

Анасына сөйлейді.
Жаскелең сондай батыр-ай
Сол кемпірден сұрапты
Қаз мойын қара атын-ай.

Алдында тұрған кемпірің
Жаскелеңді көреді.
Сұраған соң баласы
Қимай атын береді.

Сарайына алдырды,
Ер тоқымын салдырды.
Екі айылын берік тартып,
Құйысқанын қысқартып,

Ер қаруы бес қару
Бесеуін де қоса артып,
Желге қарай қасқартып,
Ат құйрығын түйеді,

Үстіне сауыт киеді.
Тұлпарды мініп алған соң,
Дұшпандардан қауіп етпей
Желіктіріп желеді.

жаскелең
Қаздарменен қағысып,
Ұшқан құспен жарысып,
Қаз мойын қара тұлпардың

Әлі жетпей келеді.
Басыменен алысып
Құйысқаны сартылдап,
Аш күзендей бүгіліп,

Тері жерге төгіліп.
Сол уақыт Жаскелең
Аждаһадай көрініп,
Екі беті албырап,

Алтын туы жалбырап,
Сауытының шашағы
Тұс-тұсына саудырап.
Сол уақыттар болғанда

Қияға көзін салады.
Бір шоқ қара көрінді,
Жау екенін білмеді,
Ел екенін білмеді.

Жақындай келіп қараса
Ақ қолтық атпен шабылып,
Омырауын жеті жерден таңынып,
Келе жатыр Қоңырша

Жаскелеңді сағынып.
О да бір жауға шығыпты
Үстіне сауыт жамылып.
Асыл жардың алдыңда

Шыдап тұрсын не қылып?
Жаскелеңді сұрасаң
Қайратты туған ер еді,
Достық көңлін тындырған,

Дұшпанның көңлін сындырған.
Ата тегін сұрасаң—
Ер соғыстың ішінде
Алпыс балта сындырған,

ғашықтық  дастандар
Қарсыласқан дұшпанын
Қайтқан судай сұлаған.
Әруағы батырдың

Дүние жүзін қаптады
Ашылмас қара бұлттай.
Алты күн айғай салғанда,
Жетінші күні болғанда,

Еліне қарай жол тартып
Сонда батыр жөнелді.
Бұлар жүріп кеткен соң,
Бір қатар жерге жеткен соң,

Арт жағына қараса
Будақ-будақ шаң шықты.
Шаң ішіне қараса
Шаң ішінен көп әскер

Қимылдаған жан шықты.
Жер жүзін байқап қараса
Ебелек деген шөп екен,
Жауды байқап қараса

Сол шөптен де көп екен.
Атса мылтық өтпеген,
Шапса қылыш өтпеген,
Отыз аршын Оразбай

Аттанып келген қалмақтың
Себан деген елі екен.
Жаскелең сонда сөйлейді

Сала көрме уайым.
Отыз мың қалмақ жиылып,
Он екі жерден ту байлап,
Өлтіруге келген-[ді].

Жау қарасын көрген соң,
Жау екенін білген соң,
Қоңырша сынды аруың

жаскелең
Жаскелеңмен қосылып,
Көп қалмаққа тиісті.
Әруақ қысып алқынып,

Жау қарасын көрген соң
Баулы құстай талпынып,
Аждаһа түсті жыландай
Жау ішінде ойнайды

Жылқыдағы қылаңдай.
Айғайлап жауға тиеді,
Әруақ қысып тұра алмай.
«Алла» деп батыр ақырды,

Әруағын судай сапырды.
Бет алдырмай қырыпты
Дінсіз қалмақ кәпірді.
Жүрген жерін Жаскелең

Қойға тиген бөрідей,
Қуалап жүріп жапырды,
Он екі күн ұрысты.
Тап он үш күн болғанда

Қаз мойын қара тұлпардың
Аяғынан әл кетті,
Мойынынан жал кетті.
Қабырғадан қан келіп,

Тебінгіден тер келіп,
Қан ішінде тұра алмай,
Мойнын артқа бұра алмай,
Қаз мойын қара тұлпарың

Бірден бірге меңдеді.
Жаскелең батыр зарланды,
Шаппасына арланды,
Тұлпардың әлі кеткен соң,

Шақырып әруақ қамданды.
Сол уақтар болғанда,
Сол шамаға толғанда,
Жаскелеңнің шешесі,

ғашықтық  дастандар
Үйінде жатып түс көрді.
Түсінде жаман іс көрді,
Көзіне батыр көрінді.

Жаскелеңнің шешесі
Ертеменен тұрады,
Беті-қолын жуады,
Қынай белін буады.

Аягөз деген қызына
Түсін айтып жорытты,
Түсінде кемпір қорықты.

Жаскелең деген ағаң[ыз]
Қисабы жоқ көп қолмен
Мұндай соғыс салыпты.
Он алты мыңын өлтіріп

Қан ішінде қалыпты.
Қаз мойын қара тұлпардың
Шабайын десе әлі жоқ,
Бұрынғыдай сауы жоқ.

Алқынған сонда ағаңа,
Жалғыз туған сұңқарға,
Менен туған қыз болса[ң]
Тиер деген пана жоқ.

Шешесінің сөзіне
Шыдай алмай Аягөз
Үйден шығып жөнелді.
Қарына құрық іледі,

Қолына жүген алады,
Жылқыға таман барады.
Қой мойынды құланы
Жылқыдан ұстап алады.

Ер тоқымды салады,
Екі айылын бек тартып,
Құйысқанын қысқартып.
Ер қаруы—бес қару,

жаскелең
Желге қарай қасқартып
Қолына найза алады.
«Алла, бағыт түзе» деп,

Атына міне салады.
Қияқты найза қолында,
Қос мылтығы мойнында.
Астындағы тұлпары

Қара терге боялды.
Төңірекке қарайды,
Құлағын екі қайшылап,
Алқына шапты құлаша ат.

Алыстан қан көрген соң,
Жау тозаңын көрген соң,
Он екі күн жүрген соң,
Айғайлап тиді Аягөз

Ғаскердің келіп шетінен.
Көк сүңгіні қолға алып,
Сұр бұлыттай түрленіп,
Әруағы батырдың

Дүние жүзін қаптады,
Ашылмас қара борандай.
Қаланың аузын қандатты,
Қақпаның аузын шаңдатты,

Матушке мен маржаны
Маңыраған қойдай шулатты.
Алты күн айғай салғанда
Қой мойынды құла аттың

Жалы кетті суылдап,
Құйрығы кетті шуылдап.
«Шу, жануар, шу» деді,
Соққан желдей гуледі.

Балдағы алтын ақ берен
Аягөздің белінде.
Қоңыраулы ақ сүңгі
Аягөздің қолында.

Қалмақтар тіпті жан емес
Шыбындай жан бар болса,

ғашықтық  дастандар
Қалмаққа кірді Аягөз,
Алты күндей аралап,
Кез-келгенін қырады.

Жағынан тартып жаралап,
Жалғыздай болмас деп
Он төрт қалмақ Аягөзді қамады.
Аягөз сонда сөйлейді

Шаршағандай күн болса,
Жылқышы бабам қолдасын
Үстіңдегі иеңді.
Қожам, пір, бабам бар болса

Жасаған Ием оңдасын.
Қоңыраулы көк сүңгі,
Көп ішінде толғармын,
Шыдамай сабың сынбасын!

Балдағы алтын ақберен,
Қалмақты көріп сілтермін
Қолда жасып қалма сен.
Қозы жауырын [көк] жебе,

Ұзындығы алпыс кез,
Тартқанда қалсын жығылып.
Көп ішінде мен көрсем
Қалмағайсың мүдіріп.

Он екі күндей ұрысып,
Он екі мыңын жығыпты.
Қалғандары қалмақтың
Сайға қашты жүгіріп.

Белінен алды Аягөз
Атайын деп қол жанап
Жез қаптаған садақты-ай.
Қалмақты қырып келеді

Бет алдына қаратпай.
Он үш күнде айналып
Қалмақты қырып болыпты
Екпіні қыздың шыдатпай.

жаскелең
Аягөздей аруың
Жаскелеңді көрген соң,
Ерігіп ару жүрген соң,

Садағы бар қолында,
Қола оғы бар аузында,
Қой мойынды құланы
Үстіне қамшы сабалап,

Жетіп келді жағалап.
Алыстан тұрып оқ атты,
Сөз сөйлесіп тіл қатпай,
Атқан оғын жоғалтты.

Жаскелең де бөгелді,
Келген қалмақ бітті деп,
Ажалыңа қалмақ жетті деп,
«Баба Ғұмар, [қолда]» деп,

Жаскелеңдей ерлерің
Садағын алып жөнелді.
Қатарланған сауыттың
Жыртыла жазды жағасы.

Бабасы оқтан сақтады,
Атқан оғы батпады.
Қарсы келген қыз жатыр,
Атының басын тартпады.

Қолды қойды қылышқа,
Жаскелеңмен ұрысқа
Аянбай қылыш салады.
Жаскелеңдей батырың

Жеңе алмаған секілді
Аягөздей баланы.
Дем алып қарап тұрады,
Аты-жөнін білуге

Жөн-жосығын сұрады.
Аягөз сонда сөйледі

ғашықтық  дастандар
Шүрегей басты, кіл бетті
Басың шойын, үстің тас,
Атқан оғың ұсталмас.

Қаз мойын қара тұлпарға
Қуалап тұлпар жете алмас.
Сен қайсы ердің тұқымы?

Таңды қанға суарған.
Алыстан қара көрінсе,
Аламын деп қуанған.
Әруақты туған адаммын,

Алладан медет сұраған.
Жөнімді менім сұрасаң
Кейінгі қалған Нарында
Маңдайым күнге күймеген,

Табаным жерге тимеген,
Шалықтаған қыз едім
Жаскелең ағам барында.
Кетіп еді сол ағам

[Қалмақтағы] Найманның
Қоңырша қызын алуға.
Ұйықтап жатып түс көріп,
Шығып едім елімнен

Сол ағама баруға.
Өлген болса ол ағам
Дұшпаннан кек алуға.
Дүниеде тірі жолықсақ

Қосылып ойран салуға.
Мен елімнен шыққан соң,
Он екі күн жол жүрдім.
Жол үстінде қамалған

Ауыр ғаскер қол көрдім.
Жау қарасын көрген соң,
Жау екенін білген соң,
Артыма тастап кете алмай

Ойран салып жүргенмін.
Атқа мінген батырдың
Бәрінен де хабар бар.

жаскелең
Жаскелең[дей] ерлерді
Бар ма сіздің көргенің?
Жаскелең сонда сөйледі

Кеткеніңде сұраған
Іздегенің табылды.
Мидай сары далада
Жаскелең ағаң мен,—деді.

Бірін-бірі көрген соң,
Аягөз іздеп келген соң,
Құшақтасып, жыласып
Басылып мауқы болған соң,

Қоңыршамен қосылып,
Елге қарай жөнелді.
Бірнеше күн жол жүріп
Еліне аман келеді.

Шешесімен көрісіп
Құшақтаса береді.
Шешесі сонда сөйлейді

Тілегімді берді ме?
Түсім емес өңім ғой,
Қарағым, аман келдің ме?
Қоңыршаны алам деп

Қиындық талай көрдің бе?
Жасаған Аллам жар болып,
Тілегіңді берген соң,
Қоңыршаны алған соң

Бәрін қызық көрдің бе?
Малын сойды той қылып,
Тойына жұртын шақырып.
Көп халықты жиғызды,

Бисмилла сөздің патшасы,
Әдеп емес әр істі
Бейбисмилла бастаса.
Бисмилламен басталар

Әр жұмыстың нақ басы.
Құранның сөзі қатасыз,
Кітаптың бар-дүр қосары.
Бұл дүниеден көшеді

Бір Құдайдан басқасы.
Көрінген көзге жаладан
Адамның бар ма қашпасы.
Аз ғана ермек етейін,

Болсын сөздің бастасы.
Жігіттің көңілі қамығар,
Жаман болса ашынасы.
Өлеңнің көбі ойымда,

Асы-жапы пендеміз
Күнәһым көп мойнымда.
Талай дастан шығардым
Келтіріп сөзін орынға.

Және бір дастан жазғалы
Қалам алдым қолыма,
Өлең-жырды осылай
Үйір қып алдым бойыма.

Жаратқан Алла бір Құдай,
Көңілдің ашқын жолын да.
Тірлікте қайыр қылғаның,
Қиын жерге барғанда

Тиеді нақты қолыңа.
Жылағанды жұбатса,
Сақыға қосар оны да.
Гүлнәр қыз

гүлнәр  қыз
Әзелде тағдыр жаратқан,
Мұратқа жетсін талаптан.
Не патша кетті дүниеден,

Аузына жанды қаратқан.
Бұл дүние кең сарай,
Өтпеген жан жоқ сынақтан.
Ақыры бір күн кемшілік

Бай болсаң да манаптан.
Баста жазған несібе,
Жетіледі себеппен.
Дүниеге келген адамзат

Ілінеді сынаққа.
Он бір жасқа келгенде
Айналдым оқушы талапқа,
Он сегізге келгенде

Түйсіндім барша азапқа.
Жиырма екіге келгенде
Айналдым өлең тарапқа.
Бұйырған бізге несібе,

Осыдан болған себеп те.
Дүние жалған опасыз,
Салған салмақ нелерге.
Ақын ныспым жайылды

Жоғары менен төменге.
Талай өлең шығардым,
Мәлім болса көп елге.
Әуелден ұстаз болса құр,

Дүние талап өнерге
Осы сөзді шығардым
Елу екіге келгенде.
Бұрынғылардың нұсқасы

Себеп болды демеуге.
Үш дастан бұрын шығардым,
Айтайын оны мен енді.
Біреуі—«Шынның патшасы»,

ғашықтық  дастандар
Үшіншіде—«Түснама»,
Қолға алдым осы өлеңді.
Осы сөзді бастадым

Қылмаққа сөзін шеберлі.
Өлеңге жаман өшіктім,
Қолға алдым мен мұны енді.
Ілімді Құдай берген соң,

Шашайын халыққа өнерді.
Сөз қылайын аз ғана
«Ғалат, Гүлнәр» дегенді.
Пенденің ризық несібін

Құдайдың өзі береді.
Баршаға қамқор бір Құдай,
Құдіреті шебер-ді.
Айтайын «Ғалат, Гүлнәрді»,

Басқаның не керегі.
Жас келді елу екіге,
Сөзімнің шықты кетігі.
Айтқанменен келмейді

Бұрынғы сөздің ұраны-ай,
Жад қылалық Құданы-ай.
Өлеңнің түстім соңына,
Ешкімнің сөзін бұза алмай.

Басқа жағын келтіріп,
Айтайын сөзді ұзамай.
Жанары кеміп көзімнің,
Әйнексіз қалдым сыза алмай.

Салсүйек болып қалыппын,
Жатырмын әлі тұра алмай.
Тыңлап отыр, жақсылар,
Айтайын бастап мынаны-ай.

Әлқисса, ілгері өткен заманда бір кедей жігіт бар еді. Өзі
жалқау молла еді. «Менің ырыздығыма Құдайдың өзі қарыздар
екен» деп жұмыс істемей жата береді екен. Күндерде бір күні
аштан өлетін болған соң «мен жатып өлгенше, жүріп өлейін»

деп, қиялданып бет алдына жүріп кетті. Нұсқасы өте сұлу екен,
мазмұны мынадай.

гүлнәр  қыз
Заманда өткен ілгері,
Бір сұлу жігіт бар екен,
Келіскен сипат түрлері.

Жалқаулықпен жатады,
Жұмыссыз күндіз-түндері.
Құранды, аз ғылым оқыған
Жақсы әлім молла өзі.

Құдіреті күшті бір Құдай
Әр күйге салар пендені.
Ешбір жұмыс қылмайды,
Тәкбір қылар Аллаға.

Сермесең қылышы келеді,
Ұсынған өзі кәллаға.
Бір жаратқан Құдайым
Ризығын берер әммаға.

Құдіретіне оңай-ды,
Қиын жұмыс пендеге.
Қамсыз өскен пенде емес,
Тағы да дейміз әр неме.

Күллі жанды жануар
Ризығына Егем қарыздар.
Жеткізіп тұрар дембе-дем,
Себепші өзі Бір уа Бар.

Шын ниетпен тілесең,
Тарықтырмас Зұлжалал.
Айламен қылсаң көп пайда,
Ақыры болар іс залал.

Аз дәулетке шайқалған,
Ақыры болар құры зар.
Көп нұсқада имамдар
Қиямет жолдас демек-ті,

Қылған екен бейзинһар,
Қалыпта тұрмас адамзат,
Ниеті демде бұзылар.
Жаман болсын демейді,

Әркімнің ұлы-қызы бар.
Азапсыз жұмыс жоқ,

ғашықтық  дастандар
Бұрынғылардың ісі бар,
Пендеміз асы, күнәһар
Дүние десе қызығар.

Кітапта осы дерегі,
«Еріншек молла» деуші еді,
Аты Ғалат дер еді.
Әзелде тағдыр жазғанды

Себеппен пенде көреді.
Өз елінде тұра алмай,
Дүниесін құра алмай,
Бет алдына жөнеді.

Шаһардың жайын білмейтін,
Жапанда жатқан ел еді.
Айтқаны болмас адамның,
Дегені болар Алланың.

Неше дүркін жол жүріп,
Аз ғана емес мол жүріп,
Дабылға жетіп келеді.
Дабылда тұрған патшаның

Атын Қадым дер еді.
Бір ұл, жалғыз қызы бар
Алдындағы көдегі.
Шыққан екен сейілге,

Қарсы келді о да енді.
Бірін-бірі байқады,
Қарама-қарсы кеп еді.
Амандасып тұрысып,

Қолының ұшын береді.
«Сіз-бізбенен» әр сөздің
Өтіп жатыр кезегі.
Жүректің қылы қимылдап

Балқытып барад денені.
Шаһ қызы көзі көрмеген
Ол сықылды баланы.

гүлнәр  қыз
Ғалатқа жүзін туралап
Гүлнәрдың айтқан өлеңі.

Сөзді ұғынып жүзіме назарың сал.
Бұл шаһар адамына ұқсамайсыз,
Сен маған нәсіліңді қылғын изһар.
Бәріміз адамзаттың баласымыз,

Сұрамақ әл-жайды болмайды ар.
Бұ жердің адамына ұқсамайсыз,
Кеп тұрсың, көкем, қай шаһардан?
Көрінген иә болмаса көрімбісің,

Гөһ Қаптан мұнда келген перімісің?
Қауіптің, иә қуаныштың бірі боп тұр,
Көзіме әжеп қайран көрінесің.
Өз атым Гүлнәр сұлу, хан қызымын,

Ерке өскен Қадымшаның жалғызымын.
Мен жеке, Құдай жалғыз, салтаң жүрмін,
Шаһардың күйеуі бар бар қызының.
Адамдар сөз салдырды, тигенім жоқ,

Падиша, бек, уәзір, ханның ұлын,
Олардың ешбірін де қаламадым,
Алынып табиғатым қалды бұрын.
«Бір жігіт алыстан кеп жолығар» деп,

Бір түсті көріп едім өткен түннен.
Жаббар Хақ көз жасымды қабыл әйлап,
Шырағым, кеп қалмаса менің мұным.
Нетеді есіркесең, тұрмын жылап,

Сөзімді қабыл көрсең, көңілің ұнап.
Өзімнің өзгеге жоқ сыбағамсың,
Құдайдан қатарым деп алдым сұрап.
Көңілің шыныменен менде болса,

ғашықтық  дастандар
Қайрылып екі ашық жар сөйлессе,
Жарасар тең құрбыға күлмек, ойнап.
Жолдасым, шаһарда ма, Дәштемісің,

Пінһан қып кім жасырар ішкі сырын.
Қасымда жақын тұрып қайрылмайсың,
Бармай ма шын ашық жар тастап ісін.
Мен көрген жан емессің бұрыннан-ақ,

Гүлнәр деп келемісің іздеп сұрап.
Гүлнәр қыз осыны айтты бойы балқып,
Есі ауып түсіп қалды аттан құлап.
Осылай деп ол Гүлнәр: «Қанша патша балаларын көрсем

де, мұндай сұлу баланы көрмедім ғой. Қалаға апарып моншаға
шомылдырып, таза киіндіріп, алтын сарайда әңгелектей дома­
латып ойнап, ыстық жүректің жалынына басып-басып, бетін
сүйіп отыратын бала екен-ау»,—деді. Есі кетіп құмар болды.

Осылдай деп ол Гүлнәр
Аттан құлап қалады.
Тұла бойын балқытты
Ашықтықтың шарары.

Тұла бойы мең-зең боп,
Қалтырап кетіп барады.
Соны көріп Ғалаттың
Қалмады сабыр-қарары.

Ентелей басып Гүлнәрдің
Қасына жетіп барады.
Мұның да босап мойыны,
Әл-қуаты қалмады.

Ғалатнама жетеді,
Гүлнәрдің басын көтерді.
Жүзіне түсіп назары
Есінен бұ да кетеді.

Қызметінде Гүлнәрдың
Қырық қыз еді нөкері,
Зембілге салып көтеріп,
Сарайға алып кетеді.

гүлнәр  қыз
Қызды алып кетті сарайға,
Ғалат қалды далада.
Ол хор болса, бұл—пері,

Танысуға екеуі
Есі мен түсін білмеді.
Сөз мәнісін ашпады,
Болып кетті басқамен,

Сол жерде Ғалатнаманың
Бетін жауып тастады.
Бұл хабарды білмеді
Шаһардағы Дәштағы.

Бір кеш-күндіз өткенше
Гүлнәр қыз көзін ашпады.
Бұл енді тұрсын сонымен,
Баудағы Ғалатнамадан

Азырақ айтып тасталы.
Орнынан тұрып ер Ғалат
Ойланды енді қашқалы.
Кетіп қалған қырық қыз,

Ғалат жатыр шарбақта.
Түн өтіп, күндіз боп еді,
Қарады тұрып жан-жаққа.
Қол жетсе таза алтынды

Әркім де құмар алмаққа.
Өзіне-өзі айтады:
«Асы адамға алдатпа!»
Ғалатнама тұрады,

Жан-жаққа назар қылады.
«Біреу мені байқар» деп,
«Патшаға барып айтар» деп,
Көңілінде болды күмәні.

Түскен жоқ әлі есіне,
Қауіп қылды көрген ісіне.
Ақылынан айрылып,
Шаһардың келді ішіне.

Көшеде жүрді сандалып,
Айтпады сырын кісіге.

ғашықтық  дастандар
Сырласатын кісі жоқ,
Танымайды ешкімді.
Есалаң болды есірік,

Айтпады сырын шешіліп.
Бір шетке шығып серейіп,
Жатып алды көсіліп.
Шаршап талып жүрген жоқ,

Жалқаулық о да кесірлік.
Жар бермейді мойыны
Қимылдауға пұшпағы.
Жоғалды деп көрген қыз

Өзін-өзі қоштады.
Алтын болмас қорғасын,
Сұқтайды зергер мыс тағы.
Құлай кетті көшеде,

Жалқаулығы ұстады.
Сұлап жатыр көшеде,
Өзіне-өзі не етеді?
Данышпан деген бір адам

Қайдан жүрсің?—дер еді.
Осылай деп қашықтан
Қасына келіп жолықты.
Әл-ахуалын сұрасып,

Аз әңгіме болыпты.
«Кесел ме әлде екен» [деп],
Нұсқасынан қорықты.
Былайша деді ол адам:

Сендей жігіт бұл жерде
Көрінбеуші еді арадан.
Көрмеуші ем сені шаһарда,
Көріп тұрмын жаңадан.

Қай тарапта ісіңіз,
Саламат па жарқын ісіңіз.

гүлнәр  қыз
Жапа шеккен адамдай
Сарғайыпты түсіңіз.
Беймажал бопты көңіліңіз,

Қай жерден мұнда келдіңіз?
Өліп қалған шығар деп,
Қауіп етіп ек сені біз.
Әлімше жәрдем қылайын,

Баяндап жөнің беріңіз.
Ғалатнама сол уақытта
Көтеріп басын алады.
Екі көзі алақтап,

Жан-жағына қарады.
Маддұғасын білдіріп,
Көзінен жасы тарады:

Сейіл қылып даланы.
Мен де оған қарадым,
Оның да түсті назары.
Көзімнің оты тұтасты

Көргендей болып шаланы.
Атынан қалды жығылып,
Ә дегенше болмады.
Шоқтай боп ішім тұтасты,

Ашықтықтың шарары.
Өтенім Дәшті қалада,
Нәсіп айдап кеп едім
Шаһар Дабыл қалаға.

Дәштан сахат келіп ем,
Бұл жерге келіп жолықтым
Бұл сияқты жалаға.
Сау едім бұрын келгенде,

Жабысты осы арада.
Шипа бар ма бұл дертке,
Айналайын, жан аға.
Оңбады ісім қырсығып,

Айтайын сіздей данаға.
Аға деп айтып жүрерміз,
Оңланса ісім мүбәда.

ғашықтық  дастандар
Сөйледі онда ол адам:

Сөз мазмұнын біледі,
Ішінен деді «оңбаған,
Аспанда айға қол созып,
Екенсің анық сорлы адам».

Осылай деді ішінен,
Мұның айтқан сөзінің
Мәнісіне түсінді.
Кеселі Ғалатнаманың

Ашықтықтың әсері.
Көпті көрген көне еді,
Дәніштің айтқан дерегі.
Жас баланы есіркеп,

Түсіріпті басыңа
Гүлнәр қыздың әсерін.
Бір сиқыршы кемпір бар
Ішінде осы көшенің.

Қызметін қыл да тұра бер
Ықыласпен шешеңнің.
Алла ағлам, бұл кемпір
Ойлаймын, шырақ, білер деп

Бұл дертіңнің есебін.
Көбінің ісін бітірген
Сен сықылды неменің.
Жаһанда жоқ бұ қилы,

Мұндай өнер білмейді
Адамзаттың тұқымы.
Отты су, суды от,
Тау-тастарды жоқ қылар

Дұғасының сықылы.
Әр қилы дұға үйренген,
Әммеден қатты тұқымы.

гүлнәр  қыз
Шырағым, соған жылдам бар,
Сұрамай айтпа еш хабар.
Рақым қылса есіркеп,

Ұзамай ісің қысқарар.
Ебі келсе, шырағым,
Дембе-дем сәтті боп қалар.
Анасы емшек бермейді

Жыламаса балалар.
Құр қаларсың далада,
Тағы да біреу қадалар.
Гүлнәр деген, шырағым,

Қадымшаның еркесі.
Шешеңе бар тоқтамай,
Ендігі сөздің кеңесі.
Ашық боп әркім қозғап жүр

Шодырайып желкесі.
Сөз салдырған бұл қызға
Бектері де, паңы да,
Патшазада, ханы да.

Не жүйрікпін дегендер
Жете алмады шаңына,
Жуымады маңына.
Шешеңменен келіссең,

Қосады сені сарынға.
Талай адам жете алмай,
Шапаттап жүр санын да.
Артықпысың солардан,

Сені де қиын қылары.
Ол—падиша, сен—байғұс,
Болсаң еді шамалы.
Алысуға шерменен

Бөрінің бар ма миқдары.
Жақсылық қылса жеткізер,
Кемпірдің көп амалы.
Әйтеуір алғын амалдап,

ғашықтық  дастандар
Тек біз сырттан дұғагөй,
Амалдап болсаң болғаны.
Осылай деп ол адам

Өзіңді-өзің дайында.
Керек болсам, шырағым,
Жүремін шаһар маңында.
Дәніш еді өз атым,

Білмекші болсаң және де.
Шырағым, айтып сырыңды,
Еш адамға қарама.
Өзіңе қиын болады,

Өсек сөз ерсе араға.
Күндіз біреу сезбесін,
Барып кіргін қонаға.
Дұғада болса жүремін,

Жұмысың келсе мәреге.
Дәніш деп сұра, шырағым,
Керек болсам мүбәда.
Хош айтып Дәніш жоғалды,

Ғайыпана дұға қып
Ғалатнама балаға.
Екі көзі алақтап,
Бала да жүрді шамада.

Құптан уақыт болғанда
Ғалатнама жолықты
Тағзым етіп мамаға.

Айналайын, жан ана!
Кемпір де басын көтерді,
Сондағы айтқан кебі еді:

Ісіңнен баян ет,—деді.
Ғалат айтты:—Жан ана,
Келіп едім осы қалаға

гүлнәр  қыз
Қызметіңді еткелі,
Мұнымды айып етпе енді.
«Мақұл» деді анасы,

Қылып тұрсын қызмет
Зыр жүгіріп баласы.
Екеуінің келісіп,
Істеген ісін қарашы.

Шынымен қып жүр ықылас,
Қабыл болсын тәубасы.
Бұлар тұрсын мұнымен
Айтайын бір сөз келтіріп,

Падишаның қызынан.
Кемпір мен бала тоқтасын,
Айтайын Гүлнәр сырынан.
Әлқисса, андауыл Ғалатнама жалқауға жолыққан адам

Дәніш деген білімді кісі еді. Мұның ахуалын есіркеп:—Балам,
бұл өте қиын жұмыс қой, мұны бір жөнге келтіріп, тек сол кем­
пір жөндейді, айласы көп,—деп жұмсап еді. «Жазған құлда
жан бар ма» деген, Ғалатнама кемпірмен сөйлеседі. Бұ да есір­

кеп, есігінің алдына қызметке салып қойды. «Бір жерде жөні
келер» деп қойды. Енді қыздардан әңгіме естіңіз.
Қыздардан баян етелі,
«Қызың мұндай болды» деп,

Патшаға хабар жетеді.
Құлай жазды тағынан,
Адамның перзент шекері.
Мойындары қалтырап,

Әл-дәрмені кетеді.
Ордадан шығып падиша,
Қызына қарай келеді.
Өліп жатыр Гүлнәр қыз,

Патша келіп кіреді.
«Не болды,—деп,—шырағым?»
Басын сүйеп демеді.
Мінайым келді еңіреп,

ғашықтық  дастандар
Ата-ана жылап жіберді.
Қызына қарап үңіліп,
Патшаның айтқан кебі еді:

Бәрінен, бақты, тақты кешіп келдім.
Болды деп сені жеймар есіткен соң,
Қайғыға ойымды қосып келдім.
Бейхабар тақыттың үстінде отыр едім,

Әліңді жаңа ғана есіткенім.
Қарағым, қандай күйге ұшырадың,
Дүниеден үзілдің бе, не істеймін?
Жауап бер, көкіректе бар ма жаның,

Бермесең тездеп жауап кетті сырың.
Гүлнәржан, жаның болса дыбыс қылғын,
Басыңда жылап отыр кемпір-шалың.
Ұлдан дара, қыздан жеке біреу едің,

Баққа серік, тақытыма тіреу едің.
Дүниеден, бақтан кемдік болмаған соң,
Жоққа жазды-ау перзент деп көнер едім.
Мүддеңе не десе де ұнамадым,

Долданып, ашуланып, шыдамадым.
Айтуға қой деп саған айта алмаймын,
Құдайдан жылап жүріп сұрап алдым.
Қосылсаң бір теңіңе өзің сүйіп,

Болды деп қуанар ем ұнаған соң.
Ләззаты дүниенің, бал-шекерім,
Түспеген жабағы жүн жас құлыным.
Теңіңмен өзара сүйген ойнап-күліп,

Көрмеді қызығыңды көзім менің.
Өзіңнің қалауыңа жіберместен,
Менің де әбес болды осы жерім.
Гүлнәржан, бұл кеселден жаның қалса,

гүлнәр  қыз
Әкесі осылай деп жылаған-ды,
Шымырлап тұла бойы шыдамады.
Шешесі қасына кеп «құлыным» деп,

Қызының әл-жайын сұрағаны.
Бұзылып көңілі бозарды,
Екі көзі жасарды.
Бетін сүйіп шешесі

Былайша ауыз ашады.
«Не болды,—деп,—шырағым»,
Осылай сөзді жасады.

Ақылдан сасып құрылдым.
Қаламаушы едің бірін де
Адамзаттың ұлының.
Дақ сап едің бәріне

Сүйектері ірінің.
Баршаға ерсі боп еді
Осы қылған қылығың.
Сені жаман дегенмен,

Жақсы қызын кім берер,
Бәрінен жақсы тірігің.
Алтын тақтың сүйеніші,
Басыңды көтер, шырыным.

Ақ ордаға, шырағым,
Жаушы салған ашықтың
Сүйектерін жасыттың.
Қалағаның табылып

Таппады қарар ілімің.
Осыдан тұрсаң, шырағым,
Өзіңнің болсын білгенің.
Осылай деді Мінайым,

Тіл беріп, көзін ашпады.
Қызының көріп кеселін,
Өлгенінен жаман болды деп,
Көңіліне түсті уайым.

ғашықтық  дастандар
Жан-жағына қарады.

Жылдам барып шақырғын,
Болар ма екен себебі?!
Шаһардың күллі адамы,
Тәуіп, бақсы қалмады.

Бәрі қылды әрекет,
Ешбірі шипа қылмады,
Тәуіптерді таратып,
Шақыртты және әмманы.

«Гүлнәр қыз осылай болды» деп,
Дәштіге де жетті хабары.
Бұл кеселдің табылар
Қандай қылса амалы?

Бұл кеселдің түрінен
Дәніш те хабарланады.
Айтып едім бағана
Дәніштің жайын жоғары.

Жөнеді «бізден болар деп
Бұл кеселдің себебі».
Зор беріп жүріп ер Дәніш
Ордаға келді шамасы.

Падишаның үйіне
Тоқтамай кіріп барады.
Қатыны менен падиша
Отыр еді мұңайып.

Сәлем беріп иіліп,
Қасына жақын жанады.

«Қызыңыз ауру болды» деп,
Есітіледі хабары.
Келіп едім есітіп
Беймардан хабар алғалы

Ей, шаһым,—деді,—мұңайма,
Мен де бір ем қылайын,
Тәуекел қылып Құдайға.
Болмаса да, болса да

гүлнәр  қыз
Бір нәрсеміз қурай ма?
Шамалы мен де байқаушы ем,
Көңіліңіз, тақсыр, ұнай ма?

Дертке дәрмен қылмады
Ұламалар елдегі.
Армансыз болсын, шырағым,
Сен де бір ем қып көр,—деді.

Осылай деді падиша,
Дәніш айтты:—Болған-дүр
Қызыңызға хадиса.
Дабылдың сұлу Гүлнәрі,

Ерлерден де бір сұлу
Шыққан шығар жарыса.
Бес жүз жылдық жоғарғы
Ұстынсыз аспан мұғалақ,

Қара көзі шағылса.
Кесел жоқ, мұнда—ғашықтық,
Жазылар соны таныса.
Алыстан біреу келген-ді,

Қызыңыз оны көрген-ді.
Ашықтық оты қозған-ды,
Табылған мұның теңдері.
Бұл қызыңда кесел жоқ,

Осылай шығар жөндері.
Балымның осылай хабары,
Басқа көңілім сенбейді,
Мұны қалай көресіз,

Жүрдім осылай мен,—деді
Осылай шығар шамасы,
Басқа балым демеді.
Осылай деп ер Дәніш

Әңгімесін қысқартты.
Мұны ойлап патшаның

ғашықтық  дастандар
Ойына келді әр кебі.

Оны қалай қалапты?!
Ертіп кел,—деп,—қырық қызды,
Бір адамды жұмсапты.
Алдына қыздар келеді:

Сол уақытта патшаның
Қыздарға айтқан кебі еді:

Қай істің болды себебі.
Жолығып па еді біреуге,
Біліне ме дерегі?
Ол сияқты секретті

Білсең де, баян ет енді.
Бізге күмән, сізге аян,
Білмеген жұмыс бекер-ді.
Бір уақиға болған-ды,

Ендеше, қайда кетеді?
Қырық қыз онда сөйледі

Тамаша етіп барып ек
Бәріміз бағы-майданға.
Бір жігітке кез келдік,
Білмейміз келді қайдан да.

Есінен танып құлады
Гүлнәрға назар салғанда.
Гүлнәр да талып жығылды
Жігітке жақын барғанда.

Кім екенін білмедік,
Көп айналып жүрмедік.
Өлген шығар ол жігіт,
Тірі болса мүбәда,

Келер еді сүйреліп.
Гүлнәр қызбен лек боп,

гүлнәр  қыз
Айналып қаппыз күрмеліп.
Ол қалды баудың ішінде,
Бетін бүркеп жөнедік.

Сұлу екен өзі де,
Қара қасты, ақ тамақ.
Қызыл жүзді, бидай өң,
Сүйегі тұтас шартарап.

Екі көзі шырақтай,
Көрген кісі мақтамақ.
Жаһанда жан жоқ сықылды,
Жүретін адам жақтап-ақ.

Жібек сөзді мүләйім,
Сипат берген Құдайым.
Адамзат тумас ондай боп,
Болмаса әгар уайым.

Дүниеде арман жоқ,
Жолықтырса сондай қып
Әр әйелдің жұбайын.
Бала жолбарыс пішінді,

Біз білмейміз, патшаһым,
Бұдан бөлек ісіңді.
Барлық адам есітті
Қырық қыз айтқан бұ сырды.

«Дәніштің сөзі рас» деп,
Әр жерден қылды пішінді.
Патша айтты:—Дәнішім,
Расқа енді айналды

Әлгі лұғат, лисаның.
«Кеселдің жөнін кім тапса,
Соған бақтыр» деген сөз,
Айтыңыз енді мәнісін,

Саған тіктеп айтамын
Сөзіңнің жөні бар үшін,
Не десең де болады

ғашықтық  дастандар
Кеселдерге дәрі үшін.
Не десең қабыл аламын
Шырағымның жаны үшін.

Бір амалын қыла гөр,
Өзіңе арнап жосығың,
Аянбай емдеп жазғайсың
Алтын тақтың ары үшін.

Осылай деді патшасы,
Онда Дәніш сөйледі
Гүлнәр қыздың қамы үшін.
Әлқисса, Қадымша патшаның бір ұл, бір қызы бар еді. Одан

басқа перзенті жоқ еді. Қызының аты—Гүлнәр сұлу, баласының
аты—ер Арыстан еді. Гүлнәрдің емін тауып, Дәніштің айтқаны:

Кеселдің емдемеймін күштілігін.
Қызыңның құлағына шыңғырыңыз
Әуез қып сол жігіттің түсін, тегін.
Ішінде бақ-майданның өлтірді деп,

Айтпаңыз онан басқа ешбір сырын.
Онан соң бір қой сойып, жүрегін ал,
Білдірме қырық қызға бірде-бірін.
Бұл сөзді айтпа жанның ешбіріне,

Жаббар Хақ изһар қылар мүшкіліңді.
Гүлнәрға осы қылар ісім, тақсыр,
Білесің осыменен ішкі сырын.
Дәніштің бұл айтқанын патшасы да

Қылмаққа ризаланды бәрін мұның.
Падиша былайша деп айқай салды,
Аузына аузын тығып құлағының.
Әлқисса, Дәніштің айтуы бойынша, бір қойды сойып,

соның ыстық жүрегін алдырып, қызының құлағына қатты
шыңғырды:—Бауда қызыл жүзді, ақ тамақ, қара көз бала өліп
қапты,—деп. Қыз тебіренді.

гүлнәр  қыз
Падиша да қабыл алады,
Құлағына қызының
Былай деп айқай салады:

Көрдім,—деп,—өлген баланы.
Сол уақытта Гүлнәр қыз
Көтеріп басын алады.
Сөйлеуге келмей қуаты

Жан-жағына қарады.
Жігіттердің біріне
Падиша бұйрық қылады:

Қойдың жылдам жүрегін.
Дәніштің айтқан сөзіне
Көп көңіл қоймай тұр едім.
Иншалла, шырағым,

Жөні келді, білемін.
Айтқанын баян қылады,
Алып келіп патшаның
Қолына берді жүрегін.

Аң-таң болып тұрады,
Ақырын даусын шығарды.

Мұныңыз не?—деп сұрады.
Сол уақытта патшаның
Былайша болды жауабы:

Бақ-майданды көргелі.
Сонда көрдім бір сұлу
Өліп жатқан бендені.
Ұламалар, тәуіптер

Жүрегін саған ем деді.
Бір адамды жіберіп,
Алдырып едім мен,—деді.
Жайы қалай келеді,

ғашықтық  дастандар
Онда қызы жылады,
Орнынан қарғып тұрады.
Қолын қойып өкпесіне

Жұмыстың қасіреті, қаттысы не?
«Тас түскен жеріне ауыр» деген сөз бар,
Біреудің біреу білмес шақтысы не?
Кесірлі қыз, содырлы ұлын туса,

Қайтарар ата-ананың бақтысын да.
Бірі кем бұ дүниенің, бүтін болмас,
Дүниенің көзім жетті жартысына.
Тағы да сізге айтарлық, жаным ата,

Өтініп тыңдасаңыз зарым, ата.
Болады ұғыл туса баққа серік,
Қыз халқы бөтен жұрттық, бермейді опа.
Басқаға әшкере қып қол көтерсе де,

Өмірі ер қылмаймын берсең бата.
Гүлнәр қыз жігіт өлді деген еді,
Таппады оған ешбір себеп енді.
Қызынан патша мұны есіткен соң,

Халқына айтып тұрған ғазалы еді.
Әлқисса, Гүлнәр шала-жансар, есі-түсін білмей жатқанында,
құлағына мынандай сөздер келген соң, «өлгені рас екен ғой,
дүниенің тәттісі, ләззаты кетсе, қасіреті қатты қайғы келсе, ер

қылып керегі жоқ қой» деп ойлады.
«Ғалатнама өлді» деп,
Нанып еді көңілі.
Талақ қойды дүниені,

Өлген соң жолдас серігі.
Қызынан мұны есітіп,
Патша да айтты кебіні.

Баудағы қалған жігіттен
Болыңыздар хабардар.
Дерегін білген адамды
Қыламын халыққа намыдар.

Дүниеде есепсіз
Қыламын кәтта амалдар.
Табылса әгар дерегі,
Гүлнәржанды берелі.

Тауып алып айламен
Өлтірейін деп еді.
Өкпелер деп қызының,
Естіріп айтқан себебі.

«Атам тауып келер» деп,
Қыздың көңлі сенеді.
Мақұл көрді тамамы,
Қарады Ғалатнаманы.

Қанша жерді қарады,
Еш дерегі болмады.
Күнбе-күн көңіл сейіліп,
Гүлнәр да тәуір болады.

Гүлнәр қыз саламат тапқан соң,
Ордаға патша барады.
Дәніштің біліп данасын
Уәзір қылып алады.

Не жұмыс қылса падиша,
Дәнішке ақыл салады.
Уәзірлерден бұрынғы
Жоғары болды қадамы.

Күндерде бір күн ол Дәніш
Шақырып алды маманы.
Жасырып айтып қойыпты:
«Тәрбият қыл,—деп,—баланы,

Аман болса тимес деп,
Сіз бенен бізге залалы.
Гүлнәрді соған қосыңыз,
Болып жүр көңілі жаралы».

ғашықтық  дастандар
Бұл сөз тұрсын мұнымен,
Ғалатнама баладан
Енді хабар алалы.

Кемпір бір күн сұрады,
Шақырып алып баланы.

Хабардар қыл анаңды.
Көп уақыт болды, шырағым,
Істерің жақсы жағады.
Мақсатың болса хабар бер,

Әрекет қылып қаралы.
Сол уақытта баласы
Былайша жауап қылады.
Әлқисса, Дәніш патшаның қолтығына кіріп, Гүлнәр мен Ға­лат­

наманы қосуға әрекет етті. «Екі жасты қосса сауап болады деуші
еді ғой»,—деп кемпірге де айтып, кемпір екеуі бұл іске кірісті.

Бармаққа бір ісім бар, ол қиын жол.
Машақат сізге оңай, бізге қиын,
Аспанда айды алмаққа созамын қол.
Ақтауда бір тұйғын бар жолы қиын,

Айтуға ұяламын қатты бұйым.
Бір мәрте бағы-майданда ұшырады,
Мен оның сұрамаймын жайын-бойын.
Есім жоқ, сол арада қалдым талып,

Бұл ісім сізге күмән, өзіме анық.
«Патшаның ол көргенің қызы екен» деп,
Сұлу деп біреу келіп қылды дәріп.
Осы істі орнына келтірер деп,

Жан мама, келіп едім хабарласып.
Бір жұмыс хош көргендей болып едім,
Сол қыздың қасіретінде жүрмін налып.
Бір мәрте бағы-майданға барып едім,

гүлнәр  қыз
Қарады о да маған салып назар,
Жығылды сөйлесуге болмай мажал.
Онан соң бір амал болар ма еді,

Сол қызға жақындауға бар ма амал?!
Көз жасым көл болады зарлағанда,
Бұл күйік қатты болды әммадан да.
Хабарын қайда кеткен білер едім,

Сол жерде естен танып қалмағанда.
Жан шеше, осы менің ойлағаным,
Шықпай ма өтірік сөз алдағанда.
Ғалатнама кемпірге,

Осылай деп өтінді.
Кемпір қалды қуанып,
Естіген соң бұл сырды.

Шырағым, мұндай ісіңді.
Көзді ашып-жұмғанша
Алдаймын жүз кісіңді.
Қартайсам да, қарағым,

Көрсетейін күшімді.
Бір дұға оқып сол уақытта
Өзіне салды бір демді.
Сонда Ғалатнаманың

Патшаға, балам, жүр,—деді.
Бір әрекет қылайын,
Ешкімге берме сыр,—деді.
Гүлнәрді саған қосайын,

Қарсылық қылар кім?—деді.
Мақұл деп шеше жөнеді,
Қол ұстасып келеді.
Бір дұға оқып құбылып,

Өзі де бір шал боп алады.
Рұқсатымен падиша
Ордаға келіп енеді.

ғашықтық  дастандар
Тақта отырған падиша:

Қолын қойып көксіне,
Кемпірдің айтқан кәламы

Жүруші ек бірдей көріп кәрі-жасты.
Иә перзент, иә дәулетке жарымаған,
Бейшара ем көңлі мұңлы, көзі жасты.
Бар еді бір перзентім, ғайып болды,

Қыдырып таба алмадым шаһар Дәшті.
Айрылып жалғыз бала, шырағымнан,
Бұлт боп ашық күнім, тұман басты.
Мынау жалғыз ұлымның қатыны еді,

Ата деп томпаңдаған пақыр еді.
Далаға өзім кетсем жалғыз қалар,
Үйімнің күйтең еді атырабы.
Сақтасын жалғызымды қандай қылып,

Берсеңіз бұған тауып ақыл енді.
Адамға сізден бөлек сенбеймін,
Әммаға сізді қамқор кісі деймін.
Ниетін сөзге салып, бұзып қойса,

Уайым-қайғы орнына түсер деймін.
Мақұл деп алып қалсаң кетсем жөнеп,
Осындай бәһанамен болса себеп.
Осыны орнына келтірер деп,

Өтініп екі мұңлы сізге кеп ек.
Бұл ісім сізге күмән, өзіме анық,
Тыңласаң арызымды құлақ салып.
Аманат келінімді сізге қойып,

Келейін ұзап жүріп сұрау салып.
Әлқисса, Ғалатнаманың қызметіне риза болып, кемпір өзі
шал реңіне кіріп, Ғалатнаманың аузына мөр салып, келіншек

гүлнәр  қыз
етіп айламен патшаға барады. Ғалатнамаға көп айла-тәсілдерді
үйретіп қойып еді.
Осылай кемпір дегенде,

Қарағын алыс-жақынды.
Бізге аманат келінің,
Еш адам қылмас зақымды.
Ұзап барып сұрау сал,

Уайым қылма артыңды.
Жөнел деді мамаға,
Патша да қабыл алады.
Осы сөзді айтқанша

Қасыңа ап мынау баланы.
Күндіз-түні қасыңа ап,
Майдалап сөйле қасыңа ап.
Жетімсіреп қалмасын,

Бала екен жасырақ.
Әмірімді, шырағым,
Қатты ойла, қылма босырақ.
Осыны айтып болды да,

Жүрді қызға қосып-ақ.
Әлқисса, Ғалатнаманы падиша қосып жіберді. Қосылып, ой­
нап-күліп жүре берді. Бір күндері болғанда, Ғалатнама ашықтық
зарынан кесел болды. Падишаның қызына білдірмей, бір апта

жатып алды. Патшаның қызы күндіз-түні қасынан шықпас
еді, атасының сөзімен пәруана болып, әл-жайын сұрап тұрар
еді. Көңілін сұраған сайын «келіншек» жылай береді, жылай
береді. Бір күні патша қызы:—Сен неге жылай бересің?—деді.

Сонда «келіншек»:—Әй, бикеш, екеуіміз бір сырласқан болсақ,
мен жазылып кетер едім,—дейді. Сонда патша қызы:—Сен
сырыңды айтшы, артынан мен де айтайын,—деді. Сонда «ке­
ліншек» бір сөз деді:

ғашықтық  дастандар
Жөнінен кеселімнің хабар беріп,
Ішіне жалған қоспай шын айтайын.
Бұл дертім ашықтықтың әсері еді,

Кәмине бұл ғаріп осал енді.
Көрген соң бір жігітті талып қаппыз,
Бұл әдет содан қалған кесел еді.
Сырыңды сен де маған жасырмағын,

Бар ма еді бұл шаһарда ашық жарың.
Бір жолдас болғанымның ақысы үшін
Мен сенің күндіз-түні қасыңдамын.
Және бар жолдас ақым, әм замандас,

Сөзіңнің жасырынды кілтін аш.
Себебі бұл дертімнің өзіңде бар,
Көзімнен еске түссе шығады жас.
Мен өзім бұрыннан-ақ ғаріп едім,

Бір бауға тамаша етіп барып едім.
Бір жігіт қалбарақтап жүрген екен,
Көзімді олай-бұлай салып едім.
Шықпайды содан бері бір есімнен,

Аты-жөнін әбден сұрап қанып едім.
Гүлнәр онда сөйледі,
«Келіншек» осылай деп еді.

Сыр сұрадың, жеңеше,
Құмар болған көп болды.
Біріне назар қылмадым,
Қырық қыз маған серік болды.

Бір адам маған жақпады,
Қандай іс қайдан еп болды?
Аяқтыға жол болып,
Ауыздыға сөз болдым.

Барып ем бағы-майданға,
Бір адамға кез болдым.
Құдіретімен Құданың

гүлнәр  қыз
Ауды жаман көңілім.
О да маған қарады,
Мен де оны таныдым.

Білмеймін қайдан келгенін,
Жығылып талып қалыпты.
Қуаты кетіп тәнімнің
Кесел боп қаппыз неше күн,

Болмады емі дәрінің.
Ұлама, молла, тәуіптер
Таба алмады есебін.
Күннен-күнге ұлғайып,

Зорлап кетті кеселім.
Сол жігітті өлді деп,
Есіттім жұрттың өсегін.
Құлаққа сөзі кірмеді

Әке менен шешемнің.
Ойнап кетті жүрегім,
Қарғып тұрдым, білемін.
Өмірі ер қылмасқа

Атамнан бата тіледім.
Кейде сау, кейде науқас боп,
Есалаң болып жүремін.
Ақылға тура келмейді

Өлді деген өтірік,
Еш уақытта болмайды.
Өткен іске өкінбе,
Тірі болса сол жігіт,

Ғайыбынан жетіліп,
Өмірлік жолдас қылғын деп,
Сұрадым Ақтан өтініп.
Осыны айтып Гүлнәр қыз

Жығылды құлап өкіріп.
Ғалатнама қамықты,
Басын сүйеп отырып.
Бір өлең айтқан секілді

ғашықтық  дастандар
Тышқан інге, құрбақа суда жүріп,
Бір жіпке байланыпты пұшпағынан.
Ит, мысық, бөрі, түлкі—бәрі де жау,

Көбінесе қорқады екен құс жағынан.
Құрбақа тартты жіптің бер жағынан,
Інінен тышқан шықты айламенен.
Ініне сау-саламат қайтып келді,

Риза боп құрбақаның сыйларынан.
Тышқан да құрбақаны шақырыпты,
Баяғы жіптен тартып сирағынан.
Құрбақа одан шықты одырайып,

Тұмсығы екі иегі шодырайып.
Келтірер ерлікке ұят, айлакерлік,
Аңқылдап жүре берді адырайып.
Келеді бір бақашы көлді айналып,

Бет алды құрбақаға ыңғайланып.
Бірінің кесірінен бірі кетер,
Бір жіпке тұмсығынан тұр байланып.
Бақаны алып кетті бақашы құс,

Тышқанға ін түбінде болады көш.
Біреуі біреуінің түсін бұзар,
Соғылса араласып күміс-мысы.
Арасын көп ұзатпай айтар едім,

Қорқамын бола ма деп сондай бір іс.
Гүлнәр қыз мұны естіп тұрды жылап,

Жеңеше, айналайын жөніңді айтшы,
Сөзіңе отырайын салып құлақ.
Айтатын бір өлеңді «жеңгей» айтты:

Гүлнәр қыз «айта ғой» деп рұқсат етті,
«Келіншек» былай айтты сөзді ырғап.

Патшаның әмірінен қорықпаймысың?
Басында қыз халқының билік бар ма,
Назар қып өз әліңді шақтаймысың?
Сонда Гүлнәрдің сөзі

Төрт-бес күн жолдас болдық бейшара хал.
Сол жігіт тірі болып бір көрінсе,
Өлсем де ризамын таппай амал.
«Жеңгесінің» сөзі

Атаңа өлгеніңше болар қауыр.
Патша бұл ісіңнен хабарланса,
Онан соң іс түспей ме басыңа ауыр.
Сонда Гүлнәр

Біріміз-бірімізге айттық сырды.
Сол жігіт тірі болып бір көрінсе,
Ризамын іс көрсем де қандай түрлі.
Онда «жеңгесі»

Қайтер ең жолықтырсам онан зорға.
Жігітке онан артық кез қылайын,
Құдайдың жаратқаны бір-ақ сол ма?
Онда Гүлнәр

Бұтағын басқа дарақ сөгер болса.
Сүймеймін онан басқа адамзатты,
Әгарда жаннан асқан пері болса.

ғашықтық  дастандар
Көзіме сонан басқа көрінбейді,
Қазынаның алтын-күміс, зері болса.
Басқаны шын ашық жар не қылады,

Өзінің көңілі сүйген теңі болса.
Шырағым, саған риза болар едім,
Сол жігіт дүниеде тірі болса.
Әлқисса, Ғалатнама кемпірдің үйреткен айлаларын қылып,

қызбен сырласты. Оның мінезін, сырын алып, көрген жігі­
ті туралы да жақауратты. Сұрап, осының ақыл-есінің шын
ауғандығын білді де, өзін аузынан мөрін алып, суретіне келіп,
өзін танытқаны.

Онда Ғалат толғанды,
Пердені ашып бетінен,
Тура қарап оңланды.
«Аһ» деді Гүлнәр қыз,

Баудағы жігіт аңғарды.
Көрген соң тоқтау болмады,
Құшағына алады,
Рас па деп, өтірік,

Аймалай берді баланы.
Талабын қыздың көрген соң,
Құшағын бұ да жазады.
Сүйісіп жатыр шөпілдеп,

Жүректері лүпілдеп,
Жастық оты маздады.
Екі ашық табысып,
Мейірлері қанады.

Орнына келсін осындай
Әр пенденің талабы.
Екі ашық қосылып,
Көздері оттай жанады.

Еріншек жатыр имеңдеп,
Жалынады Гүлнәр қыз:
«Ар жағына тиме» деп.
Еріншек бала ентігіп,

гүлнәр  қыз
Зорға тұрды орнынан
Гүлнәр апаң иреңдеп.
Еріншек Ғалатнаманы

Өледі аштан деп еді.
Шыныменен тілесе,
Есебіне береді.
Хақ жұмыс келер орнына,

Жаланың шықпас дерегі.
Мақсатына жеткізді
Дәніш пен кемпір көмегі.
Жұмыс бітіп ұйықтаған,

Көреді біреу демеді.
Кеткенде көзі ілініп,
Қырық қыздың біреуі
Патшаға келді жүгіріп.

Жауапқа алды тігіліп.
Ол қыздың сонда жауабы,
Еңсесі екі бүгіліп.

Білмеймін мәнісінің қалайын да.
Бір жігіт осы күнде пайда болды,
Күнде ешкім болмаушы еді маңайында.
Қызыңмен бірге жатыр құшақтасып,

Шайқасам қарамайды көзін ашып.
Асығып келгенімнің себебі бұл,
Бұл сырдан кетейін деп хабар шашып.
Бетіңе, падишаһым, күйе жағып,

Біреумен ойнас болды қара басып.
Мұны естіп падиша,
Қызынан үзді күдерді.
Отыз жігіт «сарайдың

Есігін ал» деп жіберді.
Есігіне Гүлнәрдің

ғашықтық  дастандар
Салдырды шойын құлыпты,
Ішкері бұлар кірмеді.
Құл-қолаңның болғанын

Іштегі қыздар білмеді.
Патшаның өзі келгенше,
«Бермейік қызға сыр» деді.
Ғалатнама тұрады,

Біріне-бірі ұнады.
Жата берді екеуі,
Білмегенсіп бұларды.
Аузына мөрін салады,

Аяқ-басын жуады.
Біріне-бірін кез қылды,
Көріп пе ең мұндайды.
Нөкерін Гүлнәр шақырды

«Палау бас» деп бұйырып,
«Болған соң даяр, оят» деп
Тұжырып мұрынын шүйіріп.
Көңілі кетті балаға,

Келер деп өзі дедектеп.
Балам бармаса керек деп,
Сұраса әгар атасы,
Атамның сөзін қызмет қып.

Пәруаз етіп жүрмін деп,
Не қылайын деректе деп,
Жата берді екеуі,
Осым да жауап береді,—деп.

Бұлар тұрсын мұнымен,
Патшадан хабар бер енді.
Қатынын патша шақырды,
«Алдыма кел,—деп,—тез енді».

Қатыны келді алдына
Үзілгендей өзегі.

Қызыңның дәті қатты деп,
Мақтаншылық қып едім.
Бір суық сөзді естіп,

гүлнәр  қыз
Бір бәле болған, білемін.
Суылдап кетті жүрегім,
Рас болса осы сөз,

Енді қайтіп жүремін.
Сөйледі сонда Мінайым:

Қырық қыздың бәрін қырайын.
«Рас болса, мүбәда,
Шын адамға білдірмей,
Гүлнәрді сойып тынайын.

Өтірік шығар бұл жұмыс,
Сақтасын өзі Құдайым».
Осыны айтып болды да,
Сарайға жетіп келеді.

Отыз жігіт сарайдың
Есігін ашып береді,
Ары-бері қарады,
Білінбеді дерегі.

«Бұл істен қызым аман» деп,
Қуанып байғұс жөнеді.
Аманат қыз бен Гүлнәр қыз
Ұйықтап жатыр, көреді.

Көңілі жаман қалар,—деп.
Жатыр екен шырағым,
Қауіп-қатерден аман,—деп.
Адыра қалғыр, қырық қыз,

Қылайын сені жаман,—деп,
Мінайым кейін қайырылды.
Есікті ашып қарауыл,
Екі тарап айрылды.

Шығарма қырық қызды.
Болмасаңдар ықтият,
Ашайын депті айыбымды.
«Қиянат, жала екен» деп,

ғашықтық  дастандар
Патшаның көңілін жай қылды.

Көңілінше Тойтақ қыз қылды.
Осылай деді Мінайым,
Патша мұны ұнатты,
Қол астында ақылдасар

Уәзірлерін жияды.
Патша тұрып алдында
Былай деп жауап қылады.

Айтып кетті Тойтақ қыз.
Падишалық салтыма
Салып кетті сойқан қыз.
Өтірік пе, рас па,

Біріңіз барып байқаңыз.
Біріңіз барып біліп кел,
Мәнісін кейін айтармыз.
Бұл кезде адам бармасын,

Қазылар барып аңласын.
Өтірік пе, рас па,
Қиянат, жала болмасын.
Абайлап барып қарағын,

Жасырынып қалмасын.
Бір жігітпен отырса,
Гүлнәрдің кеспек кәлласын.
Білінбесе дерегі,

Жамағат, өзің білесің,
Тойтақтың қылғын тамғасын.
Осы сөзді есітіп,
Қазы, уәзір жөнеді.

Отыз жігіт сарайдың
Есігін ашып береді,
Отызы жауап етеді.

Еш нәрсенің дерегі.
Гүлнәр қыздан сол уақытта

гүлнәр  қыз
«Кім келді мұнда?» демеді.
Қарайды қарап ақтарып,
Қыздарды айдап жөнеді.

Зіркілдетіп қырық қызды
Патшаға айдап келеді.
Сол уақытта Гүлнәрдің
Айтқан сөзі бұл еді.

Малыңыз, тақтыңыз кімдікі болды?
Келтірсе патша қызын жаяу айдап,
Қалайша енді сізге теңдік болды?
Басымда, айдап келді, болмай ерік,

Алдында кетіп еді шешем көріп.
Мұнан да өлтіргенің абзал еді,
Білдірмей еш адамға дарға керіп.
Жан ата, мұнша неге болдың жүдеу,

Қиянат іс қылады қайсыбіреу.
Мұнан да өлтіргенің жақсы еді ғой,
Зәреде қасымыздан тапсаң күйеу.
Жан ата, қартайыпсыз, күдер үздім,

Жүзіміз төмен бопты сіз бен біздің.
Баршаны топырлатып келтірдіңіз,
Дұрысын қыла бергін көңіліңіздің.
Көресің мұны қандай, Арыстаным,

Сізді қайдам, мен жаман намыстандым.
Әкеңнің жүйрік шығып ала байталы
Әммадан үздіріп тұр шапшаңдығын.
Аз күнде талай жерге барар болды,

Рас па, өтірік пе дабыстарың?
Гүлнәрдың бұл сөзіне шыдамастан,
Ашуы келіп кетті Арыстанның.
Қызарып екі беті, түгі шығып,

Жақын мен бәрін жидың алыптардың?
Осыны айтып алдына
Арыстан келді жүгіріп,
Отыра кетті жүгініп.

Киімін тесіп түктері
Сыртынан тұрды білініп.
Мырзаның басар ашуын
Араға адам кіріліп.

Қылды,—деп,—жаман сойқанды.
Жақсы сөз айтып жұбатып,
Көңілдерін қуантып,
Қырық қызды қайтарды.

Гүлнәр қыздың ақтығы
Мағлұм болды әммаға.
Ғалатнама, Гүлнәр қыз
Білдірмеді пендеге,

Сейіл қып күндіз далаға,
Сөз кіргізбей араға.
Ата-ананың алдына
Кеп жатып тұрды қонаға,

Бітіріп ісін далада.
Бұлардың қылған жұмысын
Білмейді адам және де.
Күндерде бір күн Арыстан

Сейіл қып шықты сонарға.
Тұйғынын алып қолына
Қырық жігіт ертіп соңына.
Қайтарда Гүлнәрлардың

Қайым болды жолына.
Шамалы жерге кеп еді,
Гүлнәр қызды көргелі.
Ашық болды сол заман,

«Келіншекті» көреді.
Сөйлескен боп Гүлнәрға
Мырзаның айтқан өлеңі.

Осыған түсінер деп айттым міне.
Біз көрген бұл шаһарда сұлу қыз жоқ,
Барабар келіспейді сурет, сыны.
Сөзіме түсінер деп айттым, шырақ,

Бұрын мен көргенім жоқ мұны сынап.
«Арыстан ағаммен көңіл қыл» деп,
Шырағым, айнакөзден көргін сұрап.
Гүлнәрдің жауабы

Аманатқа қиянат етесіз бе?
Байқасаң ата ісі әмір уәжіп,
Қылмағын қарсы әдеп әкеңізге.
Бір байғұс атаңызға тапсырыпты,

Кім қылған аманатқа қарсылықты.
Онан соң шақырып ап маған берді,
Әлімше қылып жүрмін жақсылықты.
Қасыма күндіз-түні ертіп жүрмін,

Көңілін мен байқасам тас қылыпты.
Көйлегі үстіндегі қыздың түрі,
Бенденің Алла берер болса міні.
Біреуге кімнің басы байлаулы екен,

Өмірлік болмаған соң сөздің шыны.
Гүлнәр қыз осылай дегенде
Арыстан жаман мұңайды.
Төмен қарап еңкейіп

Жалына аттың құлайды.
Қалғанынан ұялып
Ешкімге жауап қылмады.
Шешесі шығып алдынан

«Не болды?» деп сұрады,
Оған да пәлен демеді.
Болған соң қапа көдегі,

ғашықтық  дастандар
Не қылып сабыр етеді?!
Асығыстап, аптығып
Падишаға жетеді.

Сондағы айтқан патшаға
Мінайымның кебі еді.

Табиғаты алынып.
Менде сабыр қалмады,
Қылайын сабыр не қылып?!

Қызың да кесел боп еді,
Мұны да қатты қайғырдым,
Адамның перзент көргені.
Бір қуаныш бола ма

Селт еткендей көңілі.
Тағы да түсті бір қайғы,
«Тас түскен ауыр жеріне»,
Басқаның несі қурайды.

Келіп едім, патшаһым,
Білдіргелі бұл жайды.
Осылай деп қатыны,
Көзінің жасын бұлайды.

Жүгіріп барып падиша
Баланың жайын сұрайды.
Сол уақытта баласы
Былайша жауап қылады.

Жалғыз ұл, жалғыз қыз еді,
Көзіңнің ағы-қарасы.
Перизатқа кез болдым,
Білмеймін қанша бағасы.

Дарияның шам тасындай
Көзінің ағы-қарасы.
Гүлнәрдің жүр жолында
Адамзаттың данасы.

гүлнәр  қыз
Көргенім жоқ та түсімде.
Мұндай сұлу адам жоқ
Бұл шаһардың ішінде.

Қисаңыз әгар алып бер,
Алмаймын басқа кісіңді.
Жаһанда мұндай көрмедім
Перінің қызы сықылды,

Көзіме бір-ақ көрінді,
Білмедім өңі-түсімді.

Суреті шықты ойымда,
Басқа жоқ менің кеселім.
Мұнан басқа сөзім жоқ,
Осының тапқын есебін.

Бұл қызды алып бермесең,
Дүниеден, шыным, көшемін.
Осылай деп білдірді,
Атасы білер шешерін.

Бұл сөзге патша жарлық қылды,
«Қыздарды айдап келтір» деп,
Бір адамға бұйырды.
Отыр еді падиша

Баласының үйінде,
Алдына қыздар келеді,

Сол уақытта патшаның
Қызына айтқан кебі еді:

Арыстан ашық боп еді.
Ақыл салып, шырағым,
Шақырғаным себебі,
Жан-жағыңа қарағын,

Жөні қалай келеді.
«Келіншек» сонда сөйледі:

Аманат тұрсын деп еді.
Тірі кетті баласы,

ғашықтық  дастандар
Бар ма, жоқ па дерегі?
Тіліне сеніп біреудің,
Құрытпақшы танамды.

Естігенім жоқ еді,
Екі ерге тиеді
Бір әйелді дегенді.
Осы жері болмаса,

Жоқ демес едім мен де енді.
Некеде тұрған кезіміз,
Жетпейді бұған көзіміз.
Шариғат нені қалайды,

Біз бұл жағын білмейміз,
Ойласыңыз өзіңіз.
Осылай «келін» дегенде,
Қарады патша балдарға.

Әрі-бері толғанып
Жауап берді қыздарға,
«Жайыңа барып тұрғын» деп,
Рұқсат етті бұларға.

Арыстанға:—Қой,—деді,
Ұят екен бұл,—деп,—хандарға.
Сарайдан қыз да шығады,
Ордаға қарай шұбады.

Аһ ұрып Арыстан
Есінен танып құлады.
Көзінің кетіп жанары,
Болыпты керең құлағы.

Жүр[іп] келсе отырмай
Өне бойы жылады.
Патшаның келіп алдына
Қатыны былай сұрады:

Болмады сабыр-шыдамы.
Көңілінде басқа күмән жоқ,
Сол қыздың барлық күмәні.

гүлнәр  қыз
Күнбе-күн зорлап барады,
Тағатың қалай шыдады?!
Басын қоссақ қайтеді,

Жаман шал не күш қылады?!
Әперелік балаға,
Мал берсең ол шал тынады.
Бүгін барып байқасам,

Бұрынғыдан зорлапты.
Келіп едім, патшаһым,
Айтайын деп бұл кебті.
Осылай қатын дегенде,

Патшаның көңілі қатулы.
Екі көзі алақтап,
Салдырды патша ақылды.
Хабар салып жидырды

Алыс пенен жақынды.
Барша халық келеді,
«Айтар,—деп,—қандай нақылды».
Жиналған көпке падиша:

Арыстан деген баламыз
Қыздан тәуір көріпті
Аманат қойған «қатынды».
Әлдеқашан қылар ем,

Жұмыс болса татымды.
Кетіп еді тапсырып
Бір бейшара аманат.
Аманатқа ойлап ем,

Қылмайын деп қиянат.
Ауқаттан қалып ол жатыр,
Дерті зор болып қабағат.
Осындай басқа іс түсті,

Қыламыз қандай, жамағат?
Жариялап айтты тамамы,
Уәзірлері, хандары:

ғашықтық  дастандар
Кеселдің өтіп салдары.
Ар-ұят түбі мұразат,
Болмасын шатақ жақтары.

Зәрулік үшін қылыңыз,
Болмасын жазым ұлыңыз.
Хадисте хабар беріп тұр,
Сол жөнде айттық мұны біз.

Қыла ғой әгар керекке,
Доңыздың еті ем болса,
Жей берсін деген деректе.
Зәрулік үшін қылсаңыз,

Жазамен қылсын себепке.
Бұл сықылды жұмысты
Алмаймыз бөтен-бөлекке.
Жабыла айтты тамамы,

Патша да қабыл алады.
Сөз аяқтап болғанша,
Қыздар да келіп қалады.
Патша айтты:—Шырағым,

Бір ісім саған түсіп тұр
Құдіретімен Құданың.
Барша халық ұнатты,
Мақұл деп сен де ұнағын.

Тірі болса еріңіз,
Оны да риза қыламын.
Өлген болса, мүбәда,
Болғаны хасыл мұратың.

Алмасаң осы тілімді,
Білдірейін сырымды.
Көре тұра арманда
Өлтірмеймін ұлымды.

Өлерсің, балам, күмәнсіз,
Айтайын енді шынымды.
Ғалатнама жылады,
Гүлнәр да әрең тұрады.

гүлнәр  қыз
Жоқ деуге амал таба алмай,
Үш күнге мәулет сұрады.
Түн ортасы болғанда,

Сарайға қыздар шұбады.
Таңға жақын шамалы
Ғалатнама, Гүлнәр қыз

Бір жұмысқа басталық,
Патшаның пейілі жаман-ды.
Осыны айтып екеуі
Ордадан шыға жөнеді.

Қашып барып қалаға,
Кемпірге ақыл салады.

Патша қылса хабарды?
Кемпір айтты:—Шырағым,
Мұны уайым қылмағын.
Білдірмеймін пендеге

Аман болса бір жаным.
Аузына қыздың мөр салды,
«Сынбайды жалғыз тырнағың».
Өз аузындағы мөрді алып,

Аузына салды Гүлнәрдің.
Онда назар салады,
Ақиқаттап қарады.
Қызыл жүзді, бидай өң,

Жүре бер енді екеуің,
Тамашаны қылатын,
Патшаға болып барыңдар
Алыс жердің адамы.

Жақынды айтсаң біледі,
Алыста десең нанады.
Еркек салса аузына,
Демде бір қыз болады.

Қыз салса егер аузына,
Көзді ашып-жұмғанша

ғашықтық  дастандар
Еркек болып шығады.
Еш пенде мұны білмейді,
Мөрімнің осы амалы.

Шаһарға бұл дақылдар,
Патшаға жол жақындар.
Патшамен келісіп,
Отыруға жай салып,

Қаланың бір шетінен
Біраз жерін сатып ал.
Осындай амал қылмасаң,
Біріңе шөп салынар.

Өздеріңді анықта,
Мәлім болғын халыққа.
Бір үйіңнің санында
Міндетті болғын салыққа.

Ниетің еді қосылмақ,
Ұзап барып алысқа,
Жүзіңді қиын жасырмақ.
Аман болсын мамаңыз,

Істі хамит қыла бер
Падишаның қасында-ақ.
Әлқисса, екі бала маманың алдынан шығып, патшаның ор­
дасына келді. Патшаның алдына кіріп:—Иә, тақсыр, біз бір

алыстан келген мүсәпір едік. Екеуіміз ата-анадан айырылған
жетім едік. Сізді әділ деп естіп, мұңымызды айтқалы іздеп кел­
дік,—деп, бір сөз [айтты]:

Алыста өтеніміз жапан дала.
Бір жылы қыс қатты боп жұтап қаппыз,
Қалыппыз бір тайлы елді екі-ақ бала.
Еліміз не болғанын аңламадық,

Бұйырды тұз-дәм айдап Жаббар Халиқ.
Тақсыр-ай, пана сұрап келіп тұрмыз,
Біз сізге арызымызды ақтаралық.

гүлнәр  қыз
Бір жақтан сатып алсақ, жер берсеңіз,
Осы айтқан арызымды жөн көрсеңіз.
Өзіңе ықтияр боп салық берсек,

Мұндағы бұқарамен тең көрсеңіз.
Жер ал деп пәлен жерден құба-құп,
Бұл патша мақұл көріп берді рұқсат.
Істі адамына дайын қылып,

Қолына мөрін басып берді бір хат.
Патша осылай деп еді,
Сырт адам пәлен демеді.
Жүгіре барып ол жерді

Екі бала көреді.
Ажырамай арасы,
Қырық қыз да жетіп келеді.
«Айрылдық,—деп,—Гүлнәрдан»

Көзінің жасын төгеді.
Көтеріп басын падиша

Қырық қыздың бірі ол жерде
Былайша жауап береді:

Алтын тақтың тірегі.
Көре алмаған дұшпанның
Болды ма, қайдам, үндеуі?
Тұрып едік оянып,

Күн шығар мезгіл шамасы.
Аманат қыз бен Гүлнәр жоқ,
Қараусыз жер қалмады.
Келіп едік, ей, тақсыр,

Құлағыңа салғалы.
Ендеше, қайда кетеді,
Бір уақиға болған-ды.
Мұны естіп патшаның

Тағат-сабыры қалмады.
Суылдап кетті жүрегі,

ғашықтық  дастандар
Өртенгендей жан-жағы.
Өз-өзінен сұс болып,
Тақыттан ұшып құлады.

Жерге беріп бауырын,
Өксіп-өксіп жылады.
«Үйге бәрі келсін» деп,
Халыққа хабар қылады.

Жиылып келген халыққа
Патшаның айтқан жауабы:

Патша қылды үкімді.
«Кетеді қайда бала» деп,
Тауды, тасты ақтарып.
Халықты тегіс сана деп,

Ауырып жатқан Арыстан
Қарғып тұрды орнынан.
Осылай деген дабыспен,
Даңғаза болды бірталай,

Адам кеп жатыр алыстан.
Патша айтты қатынға:

Мінайым онда өкірді,
Есінен танған секілді.

Қандай жерге бекінді?
Ауырып, танып есіңнен,
Жарып едің өтімді.
Енді қайдан іздейміз,

Бастан қате етілді?
Осылай деп Мінайым
Құдайға қылды наланы.
Екі көзі жасарып,

Сабыр-тағат қылмады.
Жиылып тұрған халықтың,

гүлнәр  қыз
Таң болып қалды тамамы.
Шаһардың бәрін ақтарып,
Қарады Гүлнәрді.

Әр жерден хабар алдырып,
Тұрады үш күн шамасы.
Ешбір жерден хабар жоқ,
Болмады істің қарары.

Күдерін үзіп Гүлнәрдан
Жай-жайына тарады.
Патша қапа болады,
Қалмады сабыр-қарары.

Шақырып қатын-баласын,
Былайша сауын салады:

Болады қандай амалы.
Тұла бойым елжіреп,
Өртеніп бойым барады.
Аманат қыз тағы жоқ,

Жоғалттық екі баланы.
Мінайым, Арыстанжан, ойла мұны,
Басқаның бір Құдайдан көп-дүр міні.
Біреуді ықтиярсыз алмақшы едік,

Білмейміз өзімізді кім алғанын.
Қайғыдан қандай қылсақ құтылармыз,
Табыңдар енді мұның бір амалын.
Гүлнәрды табатұғын амал болса,

Сендердің мен қылайын ұнағаның.
Арыстан, сенің болды балалығың,
Ақына бір міскіннің жала қылдың.
Айтуға қой деп саған бата алмадым,

Ап кетті алалымды арамдығың.
Көрерміз нәсіп болса мақшар күні,
Тіледім Арыстанның амандығын.
Қайтардым тілімді алсаң қой деп саған,

ғашықтық  дастандар
Бұл дерттің кетпес болды жаралары,
Көңілдің ағын бұзып қаралады.
Бұл пәле өзімізден болған жөннен,

Адамдар аңғармады даладағы.
Жемістей жаңа піскен мәуе етіп,
Мейіріміз Гүлнәр қызға қана алмады.
Көрерміз нәсіп болса мақшар күні,

Кейінгі аман қылсын балаларды.
Бейорын болмас іске босанбалық,
Бейхұда көзімізге жас алмалық.
Біреуі қалғанда да болар еді,

Екеуі қабат кетті қосарланып.
Жемістей жаңа піскен уылжытып
Гүлнәрді қатарына қоса алмадық.
Әлқисса, патша мұнымен жата берсін. Ендігі сөзді Гүлнәр

қыз бен Ғалатнамадан естіңіздер. Екеуі патшаның рұқсатымен
жақсы жерден жер алып, ол жерге түрлі егістерді егіп, бағы-
бұстан қылмақ болды. Бір жақсы жай салмақ ой қылып еді.
Ақша жетпейтін болды. Екеуі ақылдасып, «неде болса кемпір­

ге барып, ақыл салып, көрелік» деп, келіп тұрып бір сөз деді.
Ғалатнама, Гүлнәр қыз
Кемпірге айтты бір кепті.

Бір жақсы жай қылмақ-ты.
Зәру болдық ақшаға,
Бір тиын ақша қалмапты.
Балалар осылай дегенде,

Әр жерден ақыл қарайын.
«Жоғалған мынау» бала деп,
Падишаның өз қызын
Өзіне алып барайын.

Баламның тап деп әйелін
Мың тілләсін алайын.

гүлнәр  қыз
Мақұл деп бала көнеді,
Қол ұстасып жөнеді.
Бір дұға оқып өзгеріп,

Баяғы шал боп келеді.
Патшаның келіп алдына
Былайша жауап береді.

Қауіп-қатерден көңіл шат.
Көңілің хош отыр ма
Қолыңыздағы аманат.
Тауып алып баламды,

Келіп тұрмын саламат.
Тағыңда ағар, падиша,
Шығарыңыз құсымды ақ.
Осылай кемпір дегенде,

Патша жаман сасыпты.
Жылдам жауап бере алмай,
Далбырақтап асықты.

Сүйегімді жасытты.
Гүлнәр қыз бен екеуі
Бір күні түнде қашыпты.
Төмен қылды жүзімді,

Бәһаналы себеппен
Уәдеміз бұзылды.
Аманат қойған келінің
Алып кетті қызымды.

Жалғыз қыздан айрылдым,
Дүниемнің қызығы.
Қарап еді барша адам,
Ешбір дерек болмады,

Шаршады қарап әмма адам.
Көрдім деген адам жоқ,
Болмай тұр хабар жаңадан.
Зиян қылған жоқ едім,

ғашықтық  дастандар
Аман ем мұндай бәледен.
Ұятты сізге боп қалдым
Қылғандай жұмыс жаламен.

Білмеймісіз, мүсәпір,
Бізді Құдай атқанын.
Ұятты сізге боп қалдым,
Талай жерді қарадым,

Еш хабарын таппадым.
Мен де сіздей мүсәпір,
Ашуыңды сақтағын.
Баста жазып маңдайға,

Қылған ісі Жаббардың.
Бейәмір тікен кірмейді,
Өз әліңді шақтағын.
Осылай патша дегенде,

Шығады ойбай мамадан.
Ақылдары дал болып,
Үндемей тұрды өңге адам.

Бұл дүниеде бар ма екен
Мен сықылды сорлы адам?
Бірін тапсам, бірі жоқ,
Қай заманда оңалам.

Өмірім өтті қорлықпен,
Болдым ғой бір оңбаған.
Дуалға ұрды бастарын,
Көзінің төкті жастарын.

Баршасы кірді пікірге,
Түзеді кемпір дастанын.
Әңгімесі көбейді
Бейшара менен патшаның.

Дауысына оның шыдамай,
Әмма адам қылды бас қамын.
Даусынан болды әумесер
Шаһар дағы Дәштағы.

гүлнәр  қыз
Мұны есітіп падиша
Сабыр-тағат қылмады.
Лажын таппай кемпірдің

Ішінен судай тынады.
«Мүсәпір, ғаріп шал ғой» деп
Әліне рақым қылады.

Көріпсің қатты қинауды,
Осыны ауқат қылғын,—деп,
Бір табақ берді тілләні.

Ғаріп жасың тынады.
Ұялып тұрмын халықтан,
Сенімен жанжал қылғалы.
Сен қандай болсаң бейшара,

Мен де сондай боп тұрмын,
Осындай істің ырғағы.
Аманат қойған келінің
Қызымды қайта ұрлады.

Мынау алғын тілләны,
Мақұл ғой жұмыс тынғаны.
Тілләны алып қолыңа
Риза болғын сіз дағы.

Патша осылай деген соң,
Қалғандай болды жұбанып.
Тілләсін беріп, қош айтып,
Оларды салды шығарып.

Кемпір келіп үйіне
Шақырып алды балдарын.

Патшаның алдым [бұ] сыйын.
Қанша десең табамын,
Дүниеде жоқ қиын.
Балдарға сонда маманың

ғашықтық  дастандар
Еш адам болсын қылмаған,
Тілләдан үй жоқ салынған,
Әр түрлі жай бар сырланған.

Айттыр да жұртты шақырып,
Өнерді асыр мырзадан.
Бір атың шықса сақы деп
Боласың халыққа бір адам.

Патша[ға] да ұнайды
Пейлің сақы сынбаған.
Кемпірдің айтқан бұл сөзі
Балалар да ұнатты,

Ұсталарды келтіріп,
Бір жақсы үй қылады.
Астына соғып сырлы тас,
Күміспен сыртын сырлады.

Сол замандағы жайлардан
Бөлекше болды сындары.
Сырлатып тас пен қышыны,
Күмістетіп ішіні,

Неше түрлі нақышпен
Білдірпес болды түсіні.
Ақиқаттап қарасаң,
Тауыстың жөні пішімді.

Көрген адам таң қалар,
Ақылынан жаңылар,
«Кім салды деп бұ үйді?»
Жаһанға кетті даңқтары,

Халықты кетті аударып,
Мырзалықтың салдары.
Патшаны бір күн шақырды,
Ілесіп келді қасына,

Уәзір, молда, хандары.
Ол заманда мұндай жай
Жоқ еді бина болғаны.
Кесектей атып алтынды

гүлнәр  қыз
Легендері алтыннан,
Күмістен еді құмғаны.
Аспазды мұндай падиша

Тамаша біраз қылады.
Тамақ жерге келгенде,
Алдымен патша алады.
Онан кейін халықтың

Кезекпен алды тамамы.
Сол уақытта падиша
Көтерді басын жоғары.

Шақыр аспаз баланы.
Алдына патша келеді:

Ешбір аспаз білмеді.
Мұндай шырын тамақты,
Гүлнәрдан жеп ем ілгері.
Даярлаушы еді Гүлнәр қыз

Бұл сияқты сірнені.
Көңілге әгар болмаса,
Аузымда дәмі тұр еді.
Шыныңды айтқын, балалар,

Мұны істеген кім?—деді.
Мүбәда Гүлнәр болмасын,
Көңілге кірді кір,—деді.
Ендеше, қайда кетеді,

Осындай бір іс болған-ды,
Боп кете ме жын,—деді.
Балалар айтты:—Мейманым,
Білеміз істің әр бабын.

Жақтырмаймыз өзіміз
Базарыңның нандарын.
Пісірген мұны өзіміз,

ғашықтық  дастандар
Тимеген қолы пенденің.
Қай іске талап қылсақ та,
Шығарамыз намдарын.

Осылай деп балалар,
Сөзін тамам қылады.
Дастарханы жиылып,
Балалар бата сұрады.

Падиша бата қылады.
Үйіне қайтты патшаның
Көңілінде болып күмәні.
Үйіне барып бүк түсіп,

Шығармай даусын жылады.
Қатыны көріп жатқанын
Сабыр-тағат қылмады.
Алдына келіп патшаның

Қайда барып келдіңіз?
Балдардың сыйына
Не апарып бердіңіз?
Қандай екен жайлары,

Не тамаша көрдіңіз?
Біреудің тілі тиді ме,
Не жайлы қапа болдыңыз?
Онда патша тұрады:

Барып едім сыйына
Шақырған екі баланың.
Гүлнәржан түсті ойыма
Татқан кезде тағамын.

Дерт үстіне дерт болып,
Құрыды ақыл-амалым.
Тұла бойым дірілдеп,
Қалмады сабыр-қарарым.

гүлнәр  қыз
Әлім құрып барамын.
Бұған ақыл ойлағын,
Қылатын бар ма амалың?!

Көңіліме әгар болмаса,
Көзіме тұр қалықтап.
Осында Гүлнәр мүбәда
Жүрмегей де шарықтап.

Қатыны айтты:—Байқағын,
Тағы да барып анықтап.
Кейде қапа, кейде шат,
Тұрмайды адам қалыпта-ақ.

Әммаға бірдей қарайды
Жаратқан Егем Зұлжалал,
Шынымен пенде тілесе,
Шығарар Алла жарылқап.

Пендең едім, Құдай-а,
Тіленемін талып та,
Бір күйге Алла салыпты.
Қызың әуел науқас боп,

Беймаза қылды халықты.
Тілін тауып ала алмай,
Салып ек бетке салықты.
Басқаға күмән бұл жұмыс,

Құдіретке анық-ты.
Абайлап байқа әуелі,
Сарсаңға салмай ғаріпті.
Алдырарсың балдарды

Білінер сыры батырдың.
Ерсі болмас айламен,
Қылмайды ісін қатынның.
Ақылмен әуел абайла,

Сөзіне ерме әркімнің.
Мінайымның бұл сөзін
Падиша қабыл алады.
Керней, сырнай тарттырып,

ғашықтық  дастандар
Шақырған соң сарайға,
Жиналып келді тамамы.
Аспаздыққа шақырды,

Мейман екі баланы.
Екі бала жүгіріп
Қылып жүрді ізетті.
Тамақтарын бұл балдар

Бұрынғыдан түзетті.
Ешбір адам жемеген
Тамақты ондай ләззатты.
Аспаздыққа падиша

«Бәрекелді» десіпті.
«Екі бала аспаз» деп,
Жұрттың бәрі есітті.
Әб, ауқат болған соң,

Өзгелер қайтты кешікпей.
Сынамақ болып балдарды
Шығармады есікке.
Әлқисса, падиша істеген істерін және ажырата алмай, бал­

дарды бір тамға бес-он алты адаммен қамап қойды. Ондағы
мақсаты «бір күн балдар қысылса, шынын айтар» деген ой еді.
Қолындағы адамдарға падиша:—Не де болса сендер де сыр бер­
мей, балдармен сөйлесіп көріңдер. Осы екі бала ең болмағанда,

Гүлнәрдан хабар біледі, болмаса тауып береді,—деді. Бұдан
балдардың хабары жоқ еді. Бір күні балдар патшаға:—Біз не
жаздық? —деп бір сөз деді.

Ризамыз «күнә қылдың» десе бізді.
Не жайлы қылығымыз жақпай қалды,
Түсірді қолымыздан кесемізді.
Бір жұмыс ойлады ма сұрағалы,

Болмаса істеп тұр ма сынағалы.
Болмаса басқа түрлі өнерменен
Біздерден қандай жұмыс қызғанғаны?!

гүлнәр  қыз
Бір пәле ебін тауып қыламын деп,
Бұл патша бізге қылды бір амалды.
Сөзіне балалардың құлақ салып,

Аңғарып сөзін тыңлап тұра қалды.
Балалар әрі-бері өлең айтты:

Сөз айтсақ неше жерден мысал қылып,
Падиша неге мұны тыңламады.
Бұл кісі кімнің зарын елең қылар,
Біз байғұс қызмет қылып шырмаланды.

Әр уақытта жұртқа басын бұра алар ма,
Ішінде жұбатпаса жылағанды.
Айтады іштегіден сонда біреу:

Өйткені падишаның қайғысы бар,
Бір қызын жоғалтып ап сорлап қалды.
Балалар мұны есітіп оңтайланып,
Былай деп өлең айтып тұра қалды.

Жетім боп жасымыздан қалған едік.
«Дұғасы мүсәпірдің олжалы» деп,
Өсиет ұламадан алған едік.
Жоғалған Гүлнәр қыздан хабар бер деп,

Өтініп бір Аллаға жалбарайық.
Отырар әр нәрсеге есім ауып,
Қыламыз қамалғанға қатты қауіп.
Патшаңыз сүйіншіге не береді,

Жоғалған Гүлнәр қызын берсек тауып.
Есітіп балалардың айтқан сөзін,
Падиша ат ойнатып келді шауып.
Падиша жетіп келеді,

Табылса қызым, мүбәда,
Алтын тақты берелі.
Мақұл деп бәрі ұнады,
Балдар шығып жөнеді.

Балдар одан құтылып,
Маманың келді алдына.
Патша Құдай, жәрдем бер
Бейшара, ғаріп, жарлыға.

Сырларын баян қылады
Шешесінің алдына.
Кемпір айтты:—Балдарым,
Ұнауы болар Құданың.

Бара бергін ордаға,
Мен де байқап тұрайын.
Осы жолы бір сынды,
Пешенеңді сынайын.

Енді балалар шұбады,
Ордаға барып тұрады.
Патшаның келіп алдына
Былайша жауап қылады.

Патшаның жөнсіз жерге бұйырғанын.
Таппапсыз, алты ай болды, дерегі жоқ,
Жоғалған падишаның бұйымдарын.
Иншалла, нәсіп болса, біз табармыз,

Жамағат, сізге болған қиындарын.
Әгарда жер үстінде жүрген болса,
Аралап дүниені шарлармын.
Падиша «тағымды ал» деп уәде қылды,

«Әгарда табылса,—деп,—қызым менің».
Осылай бала тұрып айтты өлең,

гүлнәр  қыз
Не жақсы сөзге шешен жүйрік шығып,
Жамандар жақсылардың сөзін бөлген.
Жақсылар, құлақ салып тыңласаңыз,

Айтайын біраз мысал осы жерден.
Сөйлеуге отырсыздар ынтық болып,
Мылтыққа іс болмасын сылтық болып.
Бар еді бұрынғының бір мақалы:

«Бітеді артық болған тыртық болып».
Тышқанға бір бақашы патша бопты,
Түрленіп айбатпенен бүркіт болып.
Шарықтап бүркіттей боп шықты аулап,

Басына бір төбенің келді заулап.
Патша деп бақашылар аузын тұтып,
Өзі де өрге қонды омыраулап.
Патшаның әмірінен кім шығады,

Шегініп кейін отырды аулақ.
Патшасы бақашыларға әмір қылып,
«Кел,—депті,—бір-біреуден құрбақа аулап».
Әмірін патшасының қайтара алмай,

Бәрі де тұс-тұсынан кетті заулап.
Бәрі де әбден шаршап ығыр болды,
Алмаса әгар тілін қиын болды.
Отынның күлі кетіп, демі бітіп,

Қараса әгар байқап өлер болды.
Басында бір төбенің отыр еді,
Тезірек келіңдер деп бұйырды енді.
Айламен тез келгенін қайта жұмсап,

Тістелеп бармағын сүйреледі.
Осылай деді балалар,
Сөзіне патша таң қалар.
Мәнісіне түсінбей,

ғашықтық  дастандар
Патша тұрып сөйлейді:

Қалай етсең өзің біл,
Гүлнәр қызды табыңдар.
Гүлнәрды тауып бермесең,
Табиғатым алынар.

Гүлнәрді сендер табасың,
Сөздеріңнің мәні бар.
Гүлнәрді тауып берген соң,
Тақытымды менің алыңдар.

Өзім де сезіп қалып ем,
Мейман боп сізге барып ем.
Алдыма қойған тамақты,
Бір мәртебе алып ем.

Гүлнәр түсті есіме,
Анығын айтып беріңдер.
Жасырсаңыз, балалар,
Ол Алла Ағлам білесіз

Сөйлеген-ді шешіле.
Жалғызым Гүлнәр табылса,
Қырық күн ұдайы той қылып,
Есепсіз мал сойғызып,

Қырық түйе жабдықпен
Құтты жерге қондырып,
Ат-тон жауып үстіне,
Шығарар едім күшіне.

Гүлнәрдан қайтып аярмын,
Берген соң Құдай несібе.
Осылай деп падиша
Көз жасын төгіп жылады.

Отырғандардың барлығы
Сабырсыз болып тұрады.
Әр түрлі сөйлеп әрбірі,
Әр қилы жауап қылады.

Сонда тұрып баланың
Патшаға айтқан жауабы.

Анығын айтып берейін,
Есіңізге алыңыз.
Белгісі бар ма қызыңның,
Қалаға ертең барыңыз.

Аралап көріп қаланы,
Бәріне назар салыңыз.
Бір шетінде көшенің
Бір мүсәпір балшы бар,

Соған ақыл салыңыз.
Анығын айтар сол кемпір,
Бір мәрте ашса балыны.
Ақылмен білер абайлап

Барша халықтың халіні.
Тілләні көп қып беріңіз,
Есіркеп оның халіні.
Адам ертпей қасыңа

Үйіне бір күн қоныңыз.
Оңаша мейман болыңыз,
Болады анық жолыңыз.
Қарсы келмей балшыға,

Ерегіссең мүбәда,
Болмайды сіздің ісіңіз.
Кереметті әулие
Айтқанын бажа қылыңыз,

Ілгері жүрер қолыңыз.
Осылай деп балалар,
Ишарат етті мамаға.
Қуанып қалды баршасы

Табылар деп зәреде.
Рұқсат алып жас бенде
Ордадан шықты далаға.
Тездеп жүріп жүгіріп

Келеді балдар қалаға.
Сәлем берді жас балдар
Келді де кемпір мамаға,
Былайша жауап қылады.

Құлақ салғын, жан шеше.
Көдегің келді қасыңа,
Отырамыз басыңда.
Айналайын, Құдайым,

Өмір берсін жасыңа.
Патша келіп, сізбенен
Болмақ-ты үлкен мәселе.
Сізге кеп бал аштыр деп,

Падишаны жібердік
Сөзіңізді асыра.
Гүлнәрдан жауап сұрайды,
Анығын айтып берерсіз

Өзіңізден қашыра.
Келтірмес зиян қыларсың,
Жалынады бас ұра.
Анығын айтып берерсіз,

Ғапу етіп патшаның
Көзінен аққан жасына.
Бізге зиян қылмасын,
Пысықтардың басына.

Қамқор ана сіз болдың,
Құдіретімен Құданың
Сізге және кез болдық.
Қисықты жөндеп беретін,

Анық ие кез болдық.
Сізбенен біз де қосылдық,
Сол балаңыз біз болдық.
Қияметтік перзент боп,

Бір тілектес біз болдық.
Осылай деді баласы,
Былайша жауап береді
Балдарына анасы.

Патша келсе алдыма,
Ағылар сөздің сарасы.
Қырқылмаса қызыл тіл,
Сөйлер сөздің панасы.

гүлнәр  қыз
Осылай деп шешесі,
Балдардың көңілін шат қылды.
«Кешке патша келер» деп,

Уақытқа мұнда шақ қылды.
Әрекет істеп мамаңыз,
Өнерін бұл жол сарп қылды.
Мұнымен бұл сөз тоқтаса,

Айтайын және патшадан.
Асыққан жұмыс шаттанып,
Мұратқа жетер саспаған.
Ертемен тұрып падиша

Аралады қыдырып
Шаһары мен даласын.
Мамаға келді кешқұрым,
Қасына ертпей басқа адам.

Үйіне келіп оңаша
Әңгімені бастаған.
Кемпір де оны қонақ қып,
Әб, ауқат етті ықыласпен.

Бұл зарым түсер ме екен парызыңа.
Бір қызым алты ай болды жоғалғалы,
Бұл сөздің қандай едің анығына.
Балшы деп сізді сырттан естіп ем,

Мұңлы адам қатарынан болады кем.
Он бестен он алтыға келген кезі,
Аттарын баяндайтын Гүлнәр деген.
«Балменен анық айтып береді» деп,

Әдейі әуреленіп сізге кеп ем.
Көп шаһар іздестіріп араладым,
Адамын жақсы-жаман сараладым.
Үйлерін әуре қылып тінтіп қарап,

ғашықтық  дастандар
Ақыры күдер үзіп қойған едім,
Тағы да табылар деп шамаладым.
Ақылы Гүлнәрімнің артық еді,

Кеселдің қасіретін тартып еді.
Ашық боп бір жігітке кеселденіп,
Қайғысы қатты маған батып еді.
Баяндап Гүлнәр қызды айтып берші,

Балыңды «бисмилла» деп тартып енді.
Мұны естіп патшадан
Кемпір балын тартады.

Анығын, тақсыр, айтайын,
Болған шығар сізден де.
Жасымнан балшы атандым,
Балшы болып көп елге.

Қарашы мұны, падиша,
Қызық болды арасы.
Жаман пышақ өтпейді,
Қайраққа қанша жаныса,

Қалайша сабыр қылады,
Не ерсі боп қалады,
Бастан бағы арылса.
Екі дос қашық тартады,

Әзәзіл түсіп араға,
Бірімен-бірі шағылысса.
Не сүйінші бересіз,
Қызыңыз әгар табылса.