Поэты — все единой крови.
С.Есенин
Шын шайырда ру жоқ — ұлт болады,
Рушылдың шатпағы — қыртқа дәрі...

Жерде жүрген бауырды бөле алмас ең,
Көтере алсаң тауыңды бұлттан әрі.
Хас ақында жүз емес — ел болады,
Жыры — жауға сілтейтін ер жарағы...

Жетегінде ит болып ұлып өлмек,
Үй ішінен үй тіккен кембағалы.
Нәрем алған жас-тілек, бата-кәрі,
Ақын сөзі: ел — зары, отан — ары.

Бар ақынды жалғайды Жалғыз Тамыр,
Аққан қаны "Өлең" деп аталады.
Кұмнан өнген сөзде, рас, бай — мағына,
Қақырамас қай дауыл, қай дауыңа.

Титтей — туған ауылын жүреді олар,
Адамзаттың қондырып Жайлауына...
Топастықтың түксиген тас қамалы,
Тағы да тұр тапап бір тастағалы.

...Ақындарды Аллаға апарар жол,
Жүрегінен ұлтыңның басталады!..
Мүміндерге нұр төкпей пайғамбарша,
Кір шашасың жолына қайран қанша?!

Елін тұтас сүйеді шын ақындар,
Сүйе, сүйе Аллаға айналғанша!..

Жүз қызды сүйген Расул сықылдымын,
Жүз қыздың жанарына жағылды мұң...
Талдарды талықсытқан ай астында,
Тағы да сүйгенімді күтіп жүрмін.

Бір бұлбұл бебектейді талға қонып,
Мен тұрмын, тәнде — талғақ, жанда — жерік.
Баяғы жүріп өткен жүз соқпағым,
Тауларды ұялтады Таңба болып.

Ақынның күтіп алып алдан Жарын,
Дәлелдеп жатыр тағы талдар бәрін.
Бұрынғы жазған ғашық-ғазалдарым,
Ең соңғы Сүйгеніме арналғанын.

Жұмақтың жемісі — дүр тәтті ерінің,
Аулақта көңілім жетпес, әттең, үнің!
Қаңғыған Ай астында мен бір — әруақ,
Сүйретіп сағыныштың ақ кебінін.

Жүрекке қадалғанда оқ дір етіп,
Сенделіп қалғаныммен соққың өтіп.
Ақ кебін - қанатымды қағып-қағып,
Соңыңнан Басқа Әлемге кеттім өтіп.

Басқа әлем, барлық нұры бүршік жарған,
Жүзінен иман тамған тылсым - жалған.
Тұнжырап түн түбінен тіл қатпайсың,
Сөзінен жұлдыздардың қымсынғаннан.

Шыңғыртып шекесінен шірне сорып,
Әруақтың жүр соңыңнан сүлдесі еріп.
Мені аяп бір жарқ етіп қарағанда,
Қан шықты жанарыңнан түнге соғып.

Қан жұққан жанарына, сана - тілдім,
Саумалын желпі маған қанатыңның.
Тек менің көз жасымнан сырға тақсаң,
Қалайын тылсымында-ақ қара түннің.

Көңілім қара түнге қарай ұлып,
Бұл дерттен кете алмаспын мен айығып.
Сан рет таң суырып алды мені,
Тырнағы кебінімді дар айырып.

Жүргенге бар арманы жалақы боп,
Ұғылмас менің мұңым - қара түнек!
Тірліктің түрмесінде тұрады үнсіз,
Әруақ-құс. Тұр жалаңаш. Қанаты жоқ!

Ортаңа келдім, әлеумет,
Алқаңа келдім, Әлеумет!
Қалмады кімнен не дәулет,
Қалмады кімнен ел, әулет.

Дәулетім, жырым-пырағым,
Жарау көк, әлде, жадау көк,
Жапырақ-жүрек тұмарым,
Алдыңа шықтым, құралым.

Бұрынғылардың жолы-ау деп.
Тылсымда бұққан мұңымды,
Шым-шымдап шыққан сырымды,
Ұғатын жандар бар-ау деп.

Жел өткізбейтін ну қамал,
Орман боп бүгін шулап ал.
Көріме кірсем сайғағын,
Өріме мінсем ту қадар,

Армысың, туыс-тумалар.
Мастықтың тамсап тостағын,
Арманның аңсап асқарын,
Жалғанның жасап жоспарын,

Жастықтың қарсы ап кеш-таңын
Түңілген кезде, сүрінген қолтықтап, қоршап қосқан үн
Бармысың, қайран достарым?
Саумысың, майдандастарым?!

Жаңа жыр, қайда күй күлген,
Дәуренді қалай қидым мен?
Татырып балын сөзімен,
Көзінен алғаш сүйдірген.

Тереңге қиял жүздірген,
Желбезегінен ілдірген
Қайда екен қалқам, құртқа бел,
Бар ма екен ол да? Кім білген?

Алыстан көрсем айбарлым,
Қасымнан көрсем айдарлым,
Күннен нұр алып, айдан - мұң,
Жұртына жанын жайған мың

Шау тартып қапты-ау әкелер,
Қартайғандарыңа қайранмын!
Тұрған бір жандай сүзектен,
Сүйектен кезде сыз өткен,

Ұйқымды талай күзеткен,
Ақ таңдар құшақ ашқанда,
Жүзімнен менің жүз өпкен.
Шатқаяқтап шалыс басқанда,

Шапалағымен түзеткен,
Ағалар, ар ма, даналар?
Басымды ием ізетпен!
Балапандарын шайқаған,

Аналар барда жай табам.
Еркелеп алғым келіп тұр,
Сәби боп саған қайтадан.
Әзілге мәзір қайтарам

Жеңгелер қайда сойқаған?
Самала сәнді залдарда,
Шағала сазды заңғарда,
Сендер деп салдым шайқап ән,

Осыдан басқа не айта алам?!
Арманмен кетті жарым жас,
Жалғанмен кетті жарым жас.
Құм жұтқан алтын табылмас,

Өтіңдер дәйім бәрің жас.
Айға ілген бозша бұлттың,
Бейнесі көзде — түбіт-мұң.
Жалғап ап жібін кетіңдер,

Біздерден қалған үміттің,
Жеделдес іні-қарындас!
Көз тігіп көшкен құмдарға,
Ой тігіп өшкен жылдарға,

Ұйқысыз түніммен келдім,
Күлкісіз күніммен келдім
Өздерің бар деп бұл залда.
Бүгетін бізде сыр бар ма,

Аяйтын бізде жыр бар ма,
Қаумалап халқы тұрғанда?!
Дүйім жұрт, бейне — көк орман,
Көріне берші тек алдан.

Ұлым десең де еркіңде,
Құлым десең де еркіңде.
Сертімнен берген тана алман,
Жұлдыздар қанша жоғалған,

Жоғалсам қайтып оралман.
Тегімнің арын арқалап,
Жерімнің зарын арқалап,
Елімнің Қамын арқалап,

Шығып ап шыңның басына,
Жетіп ап айдың қасына,
Ағып бір кетсем жоқ арман!

Бұлт марқаны іреп көктің пышағы,
Марқа жүні қылау болып ұшады.
Тау қойнауы. Ескі қыстау. Үлкендер
Алыстағы тойға кеткен, мысалы.

Бір бойжеткен.
Қалған екі-үш жүгермек.
Шыққан жан боп жылқы үйірін түгендеп,
Сам жамырай сен де жеттің қыстауға,

Көкмойнақты асығыстау шідерлеп.
Сынықсыған қасы болып ай қыздың
Бұлтқа кірсе дірілдейді бой қызғын.
"Қонба" деген сөзді қамап алқымға,

Сұңқылдаған шығады үні байғыздың.
Малды жайлап, бекіткесін қораны,
Үйге кіріп шам жағады ол әлі.
Домбыраның баппен сипап бауырын,

Төр жақта еппен ыңырсиды қонағы.
Шай жасалып, шыны аяқтың сыңғырын,
Күлкі көмсе, таптың суын құрбының.
Жүгермектер қызғанғаннан апасын,

Шымшып қалып жылатады бір-бірін.
Кеткен шеше, деп: "Апаңның ісін бақ",
Бірін-бірі жатып біраз қысымға ап,
Көз сорасы кірпіктерін желімдеп,

Кетеді ұйықтап танаулары пысылдап.
Шам шишасы сары уызды жұмыртқа,
Сияқтанса, сілекейің шұбыртпа.
Жалғыз қыстау. Байғыз үні. Жалғыз қыз.

Бір құпия сыр құяды ымыртқа.
Сөз сетінеп, тамырда қан лыпылдап,
Шамша шалқып кетеді әбден құтыңды ап.
"Асығыңдар" деп тілдері салақтап,

Пеш үстінде сағат тұрар шықылдап.
Естен шығып қаңтарулы атың да,
Ұмытасың жем салуды ақырға.
Кітаптарын әкеледі қыз сосын,

Кітаптары — кіл ғашықтық хақында.
Еппен ұстап сол кітапты Құранша,
Үңілесің, жүрек тылсым жыр аңсап.
Жаныңа кеп қыз да үңіле бергенде,

Қара бұрым шақпап па еді жыланша?!
Демі шарпып, жатқанда ол да етпеттеп,
Өзіңді-өзің ұстай алмай "тек, тек", — деп,
Шам білтесі қоңыраудың тілі боп,

Шишаны ұрып, сыңғыр қағып кетпеп пе еді?!
Содан соң ба?
Айта алмаспын мұны мен,
Сыртқа шықпас құлыптаулы сырым ең.

...Тау қойнауы.
Жалғыз үйде, бауырым,
Жалғыз қызға жолықпап па ең шынымен!?
Сен де он бесте.

Қыз да соңда он бесте,
Есейгесін оралмай ма енді еске?
Жырдың шамын жаққан алғаш жанына,
Барлық ақын қарыз шығар сол кешке!..

Оңашада, бір құпия ымыртта,
Отырғанда жұлдыз жұтып, түн ұрттап,
Балапан жыр қоңырау боп сыңғырлап,
Шайқалмай ма, жүрек деген жұмыртқа?!

...Бір қарап ап ұйқыдағы үш ұлға,
Сыртқа шықсаң таңның талмау тұсында
Аспан шамның шишасы боп тұрмап па еді,
Ай сыңғырлап білте-бұлттың ұшында...

Бір қыз көрдім мен таудың өңешінен,
Қалғым келмей айрылып елесінен,
Жан ұшыра жүгірген мені көріп,
Адасқан деп ойлады ел есінен.

Жаным ұлып, сөнердей ғаріп үміт,
Айқай салдым, қылдым да бәрін ұмыт.
Даусымды естіп артына сәл бұрылды,
Дидарына жүректің қаны жұғып.

Мені көріп жүзімнен өпті демі,
Оралмады мойныма тек білегі.
Аяй қарап, сынықсып тұрды да үнсіз,
Жалт бұрылып қайтадан кетті кері.

Кетті кері.
Қақпасын ашты асығып,
Қалды артында қураған қасқа шыбық.
Көйлегінің орнында сағым толқып,

Жоғалды қыз без қара тасқа сіңіп.
Өрмелеймін биікке мен де аз аттап,
Түрпілі сөз, тікен көз енді азаптап.
Қара тасқа үңілген маған қарап,

Мәз болады етекте ел мазақтап.
Мені аймалап биіктің боран, желі,
Жолды бітеп тастады соғар кері.
Шуылдасқан көп елге етектегі,

Қайтып барғым келмей жүр содан бері.
Жас домалап көзімнен тастан да ірі,
Езеді кеп еңсемді аспан жүгі.
Мен қалайда сол қызға жолығамын,

Ағамыздың айтқанының бәрі аңыз,
деп қалма тек, салам тағы есіңе.
Кешегі өткен екеуміздің бабамыз
Бір келеді мына қырдың төсіне.

Миын шағып, тасын теуіп бөтен үн,
Әруақтарын қорлағанда тәйтік көп.
Жанын қиып қорғап кеткен мекенін,
Бір көрмеуі мүмкін емес қайтып кеп.

Бір келеді «не күйде екен жұртым?» — деп,
Бір келеді «не болды екен ғұрпым?» — деп.
Құлпытасы суырылып біртіндеп,
Топырағы жатты кеше бүлкілдеп.

Жер түбінен ғасыр ауып келгенде,
Пана болған мынау құба дөңдерге.
Не сияпат жасаймыз деп ерлерге?
Сен де, мен де боламыз-ау шерменде.

Кіргізетін ордамыз жоқ келісті,
Мінгізетін желғабыз жоқ желісті,
Жүргізетін жорғамыз жоқ жел үсті
Кім толтырар біздің осы кемісті?

Сөз, ісінде пәтуә жоқ, мазмұн жоқ,
Кімге сеніп қалдырғанбыз тұз-белді?
«Қайдан шыққан кіл құлтекі азғын?!»-деп,
Алдына сап айдар ма екен біздерді?

Тулақ қылып қамшысымен төрімді,
Қара тасқа кетер ме екен шегелеп?
Ит пен құсқа талатқанша жеріңді
Жерге кіріп кетпейсіңдер неге?! — деп.

Құлақ түріп қорымдағы күбірге,
Әруақтарға мен қанша рет түнедім.
Кешегі өткен ер бабалар түбінде,
Мына қырға бір келерін білемін.

Әзір тірі жатыр дала баябан,
Буындырған аяр заман түкті қол.
Жан көре алмай мүшкіл халін аяған,
Теңіз — безгек, тауым — мерез, күпті көл.

Шаң ұшады тары құсап ақтаған.
Бұланы жоқ, құланы жоқ қыр-дала.
Неше заман тамшы дәмін татпаған
Тамсанады кесірткелер — жылғада.

Безбе бұлтты әзәзілге көп ерген,
Мазақтайды бүйіріне түртіп ай.
Жел үп етсе үркіп ала жөнелген,
Қайран менің, тым үргедек, бұлтым-ай!..

Кімге қоныс болды екен, — деп, төл өлкем?
Келеді ерлер бір көруге даласын.
Ей, құлыншақ!
Біз болмасақ күн ертең.

Сол шалдарды өзің күтіп аласың.
Табылмайды бірге күтер сайн жұрт.
Кездесуге сен дайындал күні-түн.
Сол шалдарды мекеніне бақилық,

Қайтарған жөн мертіктірмей үмітін.
Ей, құлыншақ!
Үй артында кісі бар,
Менің айтқан сөздерімді ұғып ал.

Алаңдамай сеніп кетем мен саған.
Бабалардың бір келері айдай шын!
Ана-а-ау таудың
Тамырында мың найзаның күші бар,

Ық жағында жүз күйшінің ыңы бар,
Бұтағында мың қылыштың сұсы бар,
Жел жағында жүз ақынның жыры бар,
Дарақ көріп келдім кеше, сен содан.

Айгүл Үлкенбаева мен Сәуле Жанпейісоваға
Жатқан шақ-тын тас көктеп, тау көгеріп,
Жүрген едік тірлікпен әуре болып.
Маңғыстаудың түңдігі бір желп етті

Алматыдан Айгүл мен Сәуле келіп.
"Өнерінде бұл елдің бөлек із көп",
Деп екеуі келді күй, өлең іздеп.
"Үш жүз алпыс Әулие күңіренген"

Маңғыстауын Елдостың көреміз", - деп.
Жатыр еді еңсемді езіп аспан,
Қос қыз келді — өзі күй, өзі дастан.
Ән-дария құйғанда, күй-дария

Кәрі Каспий қаракөк көзін ашқан.
Жүре алмайтын жан едік жайда қарап,
Ән самғаса ұшатын қайда қанат?
Ісін тастап кейбіреу кеңседегі,

Амандықтар тамсанды айға қарап.
Ұйқы қашып көп көзден бұл түндері,
Көп көңілдің қос аққу құртын жеді.
Ізбасар жыр ілгегін ағыта алмай,

Күміс көмей қайтадан бүлкілдеді.
Елдос, Еміл, Амандық, Көмек, Ізбасар,
Шыртан, Күріш Тасболат белгілі өнерпаздар.
Күй дүрмегі дүбірлеп, жыр дүрмегі,

Сері кеуде айқара түрді іргені.
Қапысыз кеп қыран-ән шүйген кезде,
Жерде қашқан құлан күй ілдірмеді.
Алып қашып жөнелген қырдың желі

Әкеледі-ау, аңыз ғып бір күндері?
Бас білмеген болса да шу асау жан,
Хас өнердің алдында жуасарған.
Желмен бірге теңселіп ел де тұрды:

"Перілер, — деп, адамнан туа салған!.."
Ай айдауға көнбейді, Күн жетекке.
Қалдырдық та самсаған гүлді етекке
Оғыланды тауына тартып кеттік,

Зиярат қып қайтпаққа Пір Бекетке!
"Жолдарыңды, иншалла, оңдайды Ата,
Сары шалдан қайтпаймыз алмай бата!" —деп келеміз.
Көрді де егіз шыңды,

Болып қалды қос аққу таңдай қаға.
Өркеш десек бола ма ауытталған?
Қар дейміз бе ғайыптан жауып қалған?
Аспан көшіп жатқанда жазғытұрым

Қос бұлт сынды теңінен ауып қалған.
Жаудырап кеп қия алмай қарады, ал күн.
Таппай айтсам құны не — баламамның?!
Жұғып қалған қияға кешкі нұрды,

Ұрттап алғың келеді, жалап алғың.
Естілгенде Сәуленің жайсаң әні,
Май самалы билейді майсадағы.
Мың құбылған қырмызы қызыл дүние

Көкірекке сан қилы ой салады.
Көгі теңеуге жібермей арлы өнеге,
Жүгіреді лыпылдап қан денеге.
Селдір мұнар жамылып жатыр қос шың

Ұқсап кетіп шілтерлі әлденеге...
Кетті дейсің теңеулі сөз нөсерлеп,
Сөзге сенбей, керек-дүр,
Көзге сенбек.

Қос қыз отыр қайран ғап.
"Мұндай таулар,
тек Аңыздар Елінде кездесер!" — деп.
Қиял-шыңдар әудемде жатыр үн жоқ.

Барар едік — арада шақырым көп.
Қос перизат сұрады менен кенет:
"Бұл таулардың, ағасы, аты кім?" — деп.
Дәл тигені-ай, мір сауал жанды жерге,

Енді қаңдай пәтуә — әңгімемде?
Жерді жатқа ап отыр ем, елді мақтап,
Атын білмей қапылдым әлгі жерде.
Беу, Маңғыстау... Бақилық құндағым еді!

Құндағына ұлының бұлдары жоқ.
Қырларымнан кешірім сұрап алып,
Сөйлеп кеттім (қостаушы тыңдады көп):
"Бұдан былай аталсын бұл егіз шың,

Сәуле менен Айгүлдің шыңдары! — деп".
(Есті ұлыңды, Маңғыстау, қосшы үніңді! —
Ақ тілеулі сөзіме дос жүгінді.
Бір тасыңды бөгдеге қимаушы едім,

Қос қызыңа телідім қос шыңыңды...)
Көлігіміз шыққасын құзға өрмелеп,
Қалып жатты қапталда түз дөңгелеп.
Ырзалығын қос ару білдіреді:

"Бұдан асқан сыйлық жоқ біздерге!" — деп.
Көңіл көншіп осынау ісімізге,
Нұр жанғандай бейне бір ішімізде
Бекет ата басынан қайттық мәз боп,

Кіл ғажайып шың кіріп түсімізге.
Егіз аққу қош айтып ел-жеріне,
Ертесіне кетті ұшып көлдеріне.
Жүрегімнің түбіне тұнып қалған,

Жырды аяқтап келемін мен де, міне.
Өтті-кетті жарқ етіп түстей жалған,
Ақ кәусарым, беу, менің ішпей қанған.
Ай нұрымен қақтаған қоңыраулар

Ілініп ап көгімнен түспей қалған.
Ойып тұрып орынын төрден алған,
Күй қамалған, қос кеуде, ән қамалған
Қайтқан құстан жатады сәлем жолдап:

"Аман ба, деп, егіз шың елде қалған?"
Самғап ұшқан аққулар - елесі арман,
Көрмейінші кездерін аласарған.
Ел де жомарт екеуін қатар туған,

Түрленгенде құбыла сырласамын ымыртпен,
Менің көгіс мұңыма қызыл ірең жүгірткен.
Малдас құрып отырсаң ымырт түсе төбеде
Үйде жанған соқыр шам сезім құяр денеге.

Көшпелі алтын - жал-жал құм,
Қыр жиделі, ой байсын.
Сондай сәтте жалғанның жалғандығын ойлайсың.
Бу ұшады өңірден көбігіндей бозаның,

Түседі еске - өмірден менің де ертең озарым.
Түсінбеймін құдайды,
Кең ғой менің мекенім.
Мына жұлдыз, мына айды қалай қиып кетемін?!

Толқып жұлдыз құртты езе,
Сорпа - теңіз жел ішкен.
Төгіледі бұлт - көже,
Сәл қисайған шөміштен.

Елтем сансыз елеске,
Қайтем соны көп көрсе.
Отырамын дөңесте,
"Шабан сары" жеткенше.

Бар ма, Тәңір, мұрсатың?
Жарымды ерте жылатпа.
Бұл ғұмырдың бір сәтін,
Қимаймын мен жұмаққа.

Ай мұрыны пістедей,
Көрмей кетсем сусадым.
Қалай жатам иіскемей,
Туған жердің жусанын?!

Шәуілдетіп желді үргіз,
Ақ қауырсын қара түн!
Тесіп өтсе оқ - жұлдыз,
Құсжолының қанатын.

Түннің демін ай жұтты,
Елтиді оған асқар шың.
Осыншама байлықты,
Артқа қалай тастарсың?!

Жан беруші құдірет,
Таңғаламын мен кейде.
Пендесімен бір рет,
Келісімге келмей ме?

Өксіп сансыз өтті арман,
Бізді де ілер қармаққа.
Ешнәрсе алып кеткен жан,
Жоқ дейді ғой ар жаққа.

Ғұмырдың жоқ төлемі.
Не дер екен ендігі ой?
О дүниенің кедені
Тым қырағы болды ғой.

Талай келген бәйгеден,
Дәурен бізден қалады, ә?
...Бірақ, ана-оу Айды мен,
Алып кетем молама.

Атырау теңіз ақ байыр - Атырау - арман,
"Жеті қарақшы" ақ нұрды сапырады алдан.
Бозарып отыр Ай - ару,
Жұлдыз моншағын,

Түсіріп алып теңізге қапыда қалған.
Қайтадан шықты ақ моншақ жұтылып барып,
Отыр-ақ еді кеш бойы күтініп, бағып.
Айдың моншағын өңірге жұтынып тағып,

Бәлекей - теңіз күлді кеп сықылық қағып.
Шадыман теңіз жағаны үлбіреп өпті,
Күлдіре көкті — жан сырын білдіреді епті.
Шолжың сіңлінің қылығы жанына жақпай,

Шымылдық - бұлтқа Ай - ару кірді де кетті.
Өзіңдей мен де қашаннан асылға зармын,
Асылымды іздеп басты сан жасынға жардым.
Мендегі қайғы сенің де басыңда бар мұң,

Қызығын көріп қалмақпын жасымда жардың!
Аспандағы айдың қол созбай шымылдығына,
Жанымда жатқан теңіздің қасында қалдым.

Айналдым әруағыңнан, Қаңға Баба,
Қарайсың қарагөзбен паң далаға.
Базарың тарқап бастан, дәурен көшкен,
Көшпеген қорымдағы таңба ғана.

Мың заман ұя салған - бағзы мекен,
Мың мәрте, алдияр жер, тағзым етем.
Тістері опырайған Керуен Сарай,
Көрідей үн қатпайды аузы бекем.

Жол — шиыр,
артың — қиыр,
алдың — арман,
Көк таста тарих көзі мәңгі жанған.

Қозғайды қиял шоғын Көсеу Таңба,
Бір белгі қаңғып кеткен Қаңлылардан!
Қаңырап қалыпсың - ау, Қаңға — Құтпан,
Жамырап сағыныштай жанда бұққан,

Орда едің сан керуен тоқайласқан.
Ұрымнан, Қарағорым, Ханбалықтан.
Талайлар келді, бәлкім, жұртымды ойлап,
Талайлар келді, бәлкім, құлқынды ойлап.

Казактар қылышымен атын жазып,
Кәззаптар қоса қара мұртын майлап.
Кең қиян дерті болып жат жайлаған,
Небір сой мына ағашқа ат байлаған.

Жұтаяқ уәзір келген тақты ойлаған,
Құтаяқ Қызыр келген хақты ойлаған.
Жоғалтқан Алтын Сарай кілтін ғафыл
Бұл жерде бабам қонған Жұртым жатыр.

Кешегі "қызыл табан қырғында" өлген,
Түбінде әр бұтаның ұлтым жатыр!
Бұл жерге түспей көптен есті назар,
Тұсынан қызық қашты, көшті базар.

Сықылды көне күннің көлеңкесі,
Қарайды тау басынан Ескі Мазар.
Басында әр бұлақтың тұт ағашы
Бейне бір осы жердің құт анасы.

"Танимыз сен баланы" дегендей боп,
Қалады бас изесіп бұта басы.
Қадымша иректелген көп құлпытас
Сықылды тас шежіре мұқабасы!

Боламын барлығын да көре кетпек,
Бұл жерге кімдер келіп, нелер өтпек?
Бір түрлі жетімсіреп қарайтындай,
Төбесін отынға алған көне мектеп.

Шулаған жер түбінен көп баланың,
Құлаққа шалынардай өлеңі ептеп.
Түз толы төгілгендей баспақ пештен
Көздегі қалды ащы жас

Жас шақты еске
Ана бір жапырайған жертөлені,
Талақ қып алты жаста тастап көшкем.
Қалыпты әлдеқашан есік боп төр,

Дүр етіп ұшып шықты шошып кептер.
Көшкен ел қайта айналып қонбаушы ма еді,
Бұл жерден босып емес, көшіп кетті ел?!
Бара жатыр көз қарайып, қас байланып,

Баба жұрт маған сырын ашпайды анық.
Ешкім кеп жұмбақ теңін шешпеген соң,
Кеткендей тоғанақтар тасқа айналып.
Қош боп тұр!

Қаңға Баба — бағзы мекен!
Алдыңда мың мәртебе тағзым етем.
Құтаяқ Қызырға еріп бір күндері,
Басыңа ел әкелу — парызым екен!

Кеудемде бір құлыншақ кісінеді,
Тарқатқан сырларымның ұшы желі.
Жетім ғып сонша әруақты тастап көшу,
(Сақта, Алла!) өсер елдің ісі ме еді?!

Бесігін арманымның тербет, ұлым!
Бұл жерге сен де тіле ел жетуін.
Қаңғадан қаңғып кеткен көп қарлығаш,
Жиылғай түкпірінен жер бетінің!

Қаң - қамның көргім келмей өлі күйін,
Үйіріп барады алып мені құйын.
Жүрегім жаурағанда тығылатын Жалғанда,
Менің титтей — Жерұйығым!

Ішінде мүрдесі жоқ... (Не көшпеді?!)
Ақ күмбез зыңғырап түр дөңестегі.
Тірі жан маған еріп келмесе егер,
Жетермін әруақтармен кеңескелі!

Қыркүйек желі жаз өтті дей ме,
Қайтқан құс сыңсып аза етті бейне.
Өткен жазыма қайтқым келеді,
Қалпақ қылып ап газетті кейде.

Ұзарды түні, таңы қысқарды,
Тал сыңғырлатып сары мыстарды.
Жаз ұрлап аңсар жалыныштарды,
Санада сартап сағыныш қалды.

Бұлттардың қашып ыпыны, сәні,
Қанатпен құстар түтіп ұшады.
Жазбен бірге ол да жоғалды ма екен,
Үпілмәлік - қыздың үкілі шағы?

Көзімнен ұшқан қиялдай ғалам,
Соны аңсап есті жия алмай барам.
Басынан көшкен дәуренді неге қиялдайды әман,
Қия алмайды адам?

Жасындар жатқан жаздай жарқылдап,
Күз өртеп енді, маздайды алтын бақ.
Сермеуші ед қанат құшақтағы ару,
Қаршыға бүрген қаздай қаңқылдап.

Өтті көңілді желдірген шақтар,
Қайыңға қарап телмірді аңсап тал.
Жапырақ-көзден шашылып,
Үскен тердірер ме енді мөлдір моншақ.

Ғайып боп кеткен нұр сипатты арман,
Тұрар ма тағы кіл шырқап таңнан.
Сағымды сүйген жаздың самалы,
Күзгі жел болды құм сипап қалған.

Өксікті бар ма біздің көңілдей?
Ғашықтар жұрты түздің мөріндей.
Кеудемде бір үн ыңырсиды әлсіз,
Жер сипап қалған,

Алғандай киіп аспаннан жыртып,
Көгілдір еді көйлегің сенің.
Шомдырып нұрға тастар жанды ынтық,
Жанарларыңнан кейде күлсе күн.

Көйлегің сенің көгілдір еді,
Көгілдір белде көктемде көрдім.
Қиялым саған еріп жүр еді,
Үстіне ымырт шөккенде дөңнің.

Сезім қармағы түртіп ауырдым,
Жүрек-шабағым бұлқына қапқан.
Ғажап түні еді жылқылы ауылдың,
Құлыншақтары шұрқырап жатқан.

Ыңырсып бір ән жел жақтан өттім,
Жаймадым, әттең, неге кеп құшақ?
Қасында жүрді сен жаққан оттың,
Көңілім жынды көбелек құсап.

Жұртында қаппын көшкен қосыңның,
Ертесін мұңды дала сөйледі.
Оттары мүлде өшкен мосыңның,
Тұр екен қаңсып қара шәйнегі.

Содан соң салдым қанша әнді керім,
Бейнеңді жоқтап сенің қыр асқан.
Шаншар жүрегім аңсап жүремін,
Көзімде түнеп көгілдір аспан.

Айтамын баяу әлі ымыртта әнді,
Көзімде түнеп көгілдір аспан.
Көгілдір аспан, сары жұрт қалды.
Кеудеме мәңгі мөріңді басқан.

Жетті де ұшып дос - құсым,
(Бақ еді ол түске енбеген)
Әкелді сәлем: "кешкісін Төрткүлді жаққа кел!" — деген.
Ынтықтық емсіз дерт білем,

"Жоқ қарап, - дедім, - жол жүрем".
Лап ете қалған өртті мен,
Құдай-ау, қалай сөндірем?
Буазып жатыр бөрте бел,

Жолдарды талмап қыр жұтып.
Сәйгүлік үшін,
Кер төбел Бестіні міндім ырғытып.
Арманды көкке таратып,

Тізгінді біраз босатқам.
Қызды ауыл жаққа баратып,
Ән салған қандай Досаттан!
Ғашық жан кейде насыр іс,

Бастайды күні күлгенге.
Тұсай сап атты асығыс,
Жантая кеттім бір белге.
Баябан жазғы бу атып,

Толғатып жатыр дөң барша.
Өткізбек едім уақыт,
Кеш әбден түсіп болғанша.
Есімді билеп ерке жел,

"Адайдың жеті қайқысының" бірі.
Жамандат тигір кер төбел,
Шідерін үзіп кетті ойнап.
Соңынан оның "құр-құрлап",

Жүгіргенменен пайда жоқ.
Түнекке сіңді ол қылтылдап,
Қарайтын қызға қайда бет?
Жайылды қырға өрт күрең,

Не дермін жұртқа енді мен?
Лапылдап жанған дертті мен,
Құдай-ау, қайтіп сөндірем?
Қайран не сан ұр, сан ұрма,

Қасқитты-ау, алда, тәйір-ай.
Қылтылдап бұлттың жалында,
Алтын қас ердей қайық-ай.
Тигізіп өшпес зиянын,

Тастады жолға жаман ат.
Қанаты сынған қиялым,
Ол қалды қанат сабалап.
Сыйғанмен аттың баурына,

Түнгі қыр тұсау шешкесін,
Бұл түні қыздың аулына,
Белгілі болды жетпесім.
Өртеніп жүзім ұяттан,

Келемін.
Арман жоқ бақыт.
Кісінеп құланиек таң,
Нұр тарап жалын кетті атып.

Мен содан бері жолдамын,
Желеді жылдар атандай.
Ауылы шалғай арманым,
Келемін жаяу, жете алмай.

Ой, Жабайы-ай!
Жабайы ғой. Жабайы.
Осы сөзім шықты-ау әнтек анайы...
Абайламай туылса егер Абайы,

Қамшысына түкіреді талайы.
Ой, Жабайы-ай!
Жабайы ғой. Жабайы.
Өзеуреп тұр өңез аққан самайы,

Қабанбайы, Қарасайы батыр да,
Пақыр сынды плотаны мен шабайы.
Ой, Жабайы-ай!
Жабайы ғой. Жабайы.

Бұл-дағы бір әңгіме еді пәнайы.
Сүйегінен қаланғанмен қазақтың,
Қазағына пысқырмайды сарайы.
Ой, Жабайы-ай!

Жабайы ғой. Жабайы.
Көзін ашпас - атқан таңның арайы.
Кесіп қойған басы алтынның үкімін,
Өкшесі — жез, бөкселері — қалайы.

Ой, Жабайы-ай!
Жабайы ғой. Жабайы.
Тауық терген тары тағдыр-талайы.
Алла берген ырзықты бөле алмай,

Алқынады албан, арғын, адайы...
Ой, Жабайы-ай!
Жабайы ғой, жабайы...

Талып ұшып ит қиян, зыттым белден,
Қонар тұрақ таба алмай бүкіл жерден,
Аққу келді демімен тазартпақ боп,
Алматының аспанын түтін көмген.

Аққу келді көзінше жанған арман,
Пәктік үшін қанатын қанға малған.
Тәңірінің өзінен тазартпаққа,
Алматының аспанын тандап алған.

Аққу келді лебінен гүл көктеген,
Пәктік жайды үйретіп дүрмекке өлең.
Ана-оу жақта жүргеyде Бегзат еді ол,
Періштесі Жұмақтың құрметтеген!

Аққу келді көңілде алаңы көп,
Ықыласы ып-ыстық соғады бет.
"Бүгін көкті тазартып қалмаса егер,
Онда мәңгі ертең кеш болады!"-деп.

Қалды, бірақ, шамданып паң Алматы,
Келген жоқ-тын Алланың хабар - хаты.
Тазамын деп ол өзін есептейтін,
Әсіресе, кешкілік жанарда оты.

Шыр-пыр болып сонда Аққу заулап ұшты,
Қанатты іліп шалғайдан тау жабысты.
"Еш бір жерде Аққуға орын жоқ!"-деп,
Бір ауыздан Алматы қаулы алысты.

"Жоғалсын!"-деп шарт кетті шатынап сең,
Аққу сенім күйрейді-ау қапыда, әттең.
"Ең болмаса сен түсін",-деп келгенде,
Долы ағаштар сабады жапырақпен.

Жалғыз Аққу ұшып жүр жара жаны,
Ақ қанаттың тамады қара қаны.
Ақ қарынан дәметіп қонғанында,
Тау ақситты азуын талағалы.

"Жоғалтпа,-деп, ешқашан атақ-арды!",
Тәңір берген озалда бата бар-ды.
"Сен Пәктіктің айдыны ең",-дей бергенде,
Көк бет көлдер мұз болып қата қалды.

Қуып шықты аспанға бүлік-талғам,
Бұл-бұл ұшты көздегі үміт-жалған.
Аққу зарын тыңдауға бермеді ырық,
Қара жегі сүйекке сіңіп қалған.

Шыны-сезім күл болып уатылған,
Қашып шығып мына бір сұрапылдан,
Қап-қара аққу сұңқылдап бара жатты,
Түтіні бар соңында шұбатылған!

Баллада
Есіңде ме,
Жіңішкенің өзені?
Топ студент құрылыста жүрген кез.

Сағи айтқан: "Жаздың балғын кезі еді",
Отыз жігіт және жеті күлмең көз.
Жастық өрті қалай ғана өртемес,
Өзегінде өксігі бар ер ішін,

Жеті қызға жүруші едік ерте-кеш,
Жұматайдың оқып: "Жеті перісін..."
Балшық айдар жиренім бар төзімді,
Меншігімде жеті қыз бар мықынды.

Кей кездері сезінемін өзімді,
Жіңішкенің Жұматайы сықылды.
Жеті қыздың, әсіресе, біреуі,
Жанарымен жалт боп жарып өтетін.

Маған алтау, ал мен оған үнемі,
Бағынышты сылақшы боп кетем.
Жұмыс сәтте айналады думанға,
Көз күлімдеп, көңіл көншіп, тершіп бет.

Ымырт түсе "Жеті қарақшы" туғанда
Жеті қыздың атын қоям меншіктеп.
Шаршау бар ма, жастық деген бұл елде,
Қиял, шіркін, қашады алып қай-қайда.

Кешке қарай жиреніме мінем де,
Басамын кеп "Айнамгөз" бен "Айдайға".
Тымық кешке салып сонда ән бүлік,
Қосылады қол созымнан құзар шың.

Қайран, албырт жастық шағым, жаңғырып,
Сол шыңдарда әлі жүрген шығарсың.
Жіңішкеге жетер, сірә, қайда ұшпақ?
Айналаңда тізіледі қаздай шың.

Қол созымнан алмақ болып айды ұстап,
Табандағы құзға құлай жаздайсың!..
Ғашық оғы жүрген жанын жаралап,
Шаруасы жоқ құрдасының мұңымен,

Уәлибек гитараны сабалап,
Бәдік әнді боратады түнімен.
Есімде әлі,
Жіңішке өзен. Жалаңаш,

Атымды іздеп шығып едім таңертең,
Тұтжалаңаш айналасы тал-ағаш,
Суға түсіп жатыр екен ақ еркем.
Басты албасты сол мезетте, жай кезде,

Мүйізімен бұлт жайқаған шәйірді.
Сығалаймын тұңғыш түскен ай көзге,
Джунглидің тұрғынындай байырғы.
Жалаңаш- жер аты.

Алай-дүлей құйын көшті ішімнен,
Өзен - көңіл кемерінен тасты анық.
Көз ала алмай қалдым тірі мүсіннен,
Өңіне де қараушы едім жасқанып.

Жапырақты үрлеп қалып тау желі,
Арасынан шуақ саулап жамырап.
Аппақ тәннен талып түскен сәулені,
Ақ толқындар әкетеді қағып ап.

Түсте көрген періштемдей денесі,
Жер желімдеп,
Тұрмын әлі қадалып.
Кірпігім — садақ,

Көз — қорамсақ,
Жебесі
Ақ маралға жатыр үзбей қадалып.
Талдан ұстап тұрғанымда үздігіп,

Кенет көзі шалып қалды. Сақта, Жар!
"Ұятсыз!"-деп таңба басып шыжғырып,
Тоғайға үркіп сіңіп кетті Ақ Марал.
Өмірімде бір оқиға болды ірі,

Өртейді ұят, сүйегімді қақсатып.
Тілек (марқұм) сөгіс берді сол күні,
"Құрылысты алғаныма ақсатып".
Суық тартты содан қыздың өңі, үні,

Бұрынғыдай жоқ бойында бал қылық.
Кете бардым,
Жеті бірдей періні,
Жиырма тоғыз жетпегірге қалдырып...

Мен шілдеде жерге батқан Үркер ем,
"Жеті қарақшы" ұрлап алды үмітті.
Қалды "Үлпілдек" көкшіл мұнар бүркеген,
Көзіне ілмей - "Сұлу сары" - жігітті.

... Иә, есімде.
Жіңішке өзен. Жалаңаш.
Қалды алыста жастық дәурен белсенді.
Тал ішінен қызға қарау жалаңаш-

Мен жасаған ерлік еді ең соңғы.
Кейін, сірә, менен қашқан Ақ Марал,
Тап болыпты менен де өткен мергенге.
Өзім, бірақ, әлі күнге сақтанам,

Экраннан жалаңаш қыз көргенде.
Жастық өтті, бөлеп талай думанға,
Мұңды Естелік...
Өкінтпейді ол да аса.

Кейде ымыртта "Жеті қарақшы" туғанда
Кірпікке шық қонатыны болмаса.

Баллада
Жүруші едік, сыртыңнан сұрау салып,
Тырау шалып алыстан жырау шабыт.
Соңғы көшті жеткізіп Маңғыстауға,

Алматыға оралдың, Раушанов.
Елдің атын жетер ем тегін мініп,
Музейде тұр ақ бас ер, өмілдірік.
Алматыға мен бүгін тұңғыш рет,

Ата жұрттан оралдым,- дедің күліп.
Ән ағызып жатқан шақ көк тал бүрден,
Сар даламның самалын жоқтап жүргем.
Шыр - шыр етіп кеудемде балапаным,

Маңғыстау жақ аман ба?-деп қалдым мен.
Деп жатыр жұрт:
Жол қайыр!.. Көш көлікті!
Сонда қалай?... Қызбалау дос демікті.

Ол жайында сен айтшы, - дедің маған,
Е, бұл да елге емге айтар естелік-ті.
Жететін жан жиналды бір кеңеске,
Көмейдегі көп сауал тұрды өңеште.

Түгіскендік бір досым күңкілдеп жүр:
Бұл жігіттің ауылы Сырда емес пе?
"Тұқымы еді бұл да бір сойдың ірі,
Өз еліне іріні қойды ма ұры?!"

Күрсінемін мен іштей, жігіттердің:
«Жизақ жақтан деп жүрсек...»- дейді бірі.
Жапыраққа жиналған төгіліп нұр,
Асылады көк тасқа емініп гүл.

Араға алпыс жыл салып Алматыда,
Маңғыстаудың қос ұлы жолығып тұр.
Жолығып тұр құтылып құрығынан,
Бірі - баран болғанда, бірі — қылаң,

Бірі - бұлан болғанда, бірі — құлан.
Абыз шалдар кешегі тірі Құран.
Бір марқаның құлағын бөліп беріп,
Бір қолқаның су ішкен құдығынан.

Қос жүгермек бір - бірін танымай қап,
"Иә, Бекет!" — деп, содан соң "А, Құдайлап!"
Оралғасын табысты тіліне ұран,
Артында Ақпан, Сам, Матай, Бостан қалып,

Ауған, Иран, Үшқұдық, Қостам барып
Түп қазығын (мың шүкір!) тауып жатыр,
Жұтта азығын алдырып босқан халық.
Шүкірана, уақытқа! — салған назар,

Зар шындығын мен емес жалған жазар.
Маңғыстауда жамырап шығады алдан,
Әр төбенің басында қалған мазар.
Бесқаладан көш түзеп, Шағадамнан,

Қайтып жатыр ауылға көп оралман.
Құлпытастың қынасын сүртіп көрсе,
Шежіресі шығатын молалардан.
Кәрін төккен зәр заман қанды ғалам,

Әр қыраттан табылып, әр жырадан.
Тентек шалдың тұяғы тұздай құрып,
Кете жаздап, әйтеуір, қалдық аман.
Қызыр — Ілияс ауыл ек құраған бақ,

Бақ ұшқасын жол кетті бұралаңдап.
Балапаным кеудемде шырлайды үзбей,
Бозторғайды жұтқандай жылан арбап.
"Сен айт!" — дейсің...

Айта алмай алқынды ақыр,
Жүрек ыстық болғанда салқын ба тіл?
Кірпігімнің түбінде қайнар қайнап,
Алпыс жылдың аңызы алқымда тұр.

Көшкенменен көзімнен көп керемет,
Айта алмаспын әңгіме көпке керек.
Түртіп қалып қалғыған қызғалдақты,
Оятады шошытып көк көбелек.

Кейінгі ұрпақ оқитын қайтып келіп,
Уақыт - кітап, жатады жай түптеліп.
Құтылдым мен, орнына әңгіменің
Аралбайдың "Жұт жылын" айтып беріп.

Осы жерге алпыс жыл жеттік жүріп,
Босауға ерік бермейді тектім күліп.
"Бізге жаман жазуға болмайды"-деп,
Қол бердің де жүзіңді кеттің бұрып.

Шыр - шыр етті кеудеде балапаным,
Желіп барады нар ұлы нән атаның.
Сар даланың шықты исі cap баладан,
Ыстық неткен, япырмай, алақаның.

Желіп кеттің, жанымда бола тұрмай,
Жә! Желе бер!
Үш көкке қанатың жай.
Көз алмаймын ізіңнен,

Көзімді алсам
Мәңгілікке көз жазып қалатындай.

(Естелік)
Мырзатай Болатқа
"...Марқа - сөзді ұйқасқа көгендеген,
Өзгеше бір әлем ғой өлең деген.

Өлең деген- құрылыс өз алдына,
Құрылысын өткізер көп әрлеген".
(Менен қатқан бір ақын жасамақ боп,
Сыншым отыр алдымда көлеңдеген).

"Содан кейін өлеңге пішін керек!
Пішінді өлең - сұлуды мүсіндемек.
Пішінің мен іш үнің сай келмесе,
Сыртың бөтен сияқты - ішің бөлек"

(Сыншым отыр кезеніп сұқ саусағын:
"Өлеңіңнің маркасын түсірме!" - деп).
"Содан соң ба? Өлеңге сезім керек!
Осы айтқанды қала біл - кезінде елеп.

Сезім деген бүгінде анау, әлгі,
Мықты бар ғой,
Тап соның өзінде жоқ..."
... Сезім деген сол ма екен,

Бір бозторғай.
Көкірегімнен беймезгіл безілдеп еді,
"Сосын тағы тосын тұр соны ізден,
Жүре бермей баяғы қоңыр ізбен.

Ақ қағазға сала алсаң сөзбен сурет,
Ойлай білу, ол деген — образбен.
(Қозы, құлын бытысып кетті ойымда,
У-шу болып, көген мен желіні үзген).

"Жүрек, кейде пернені саусақ табар,
Саусақ мықты болғанда жау сақтанар.
Өлеңіңе қақпасаң ой-шегесін,
Сын дауылы соққанда қаусап қалар!"

(Осы сөзі кірді ептеп шарбағыма,
ісек қойдай отардан алшақ бағар).
Сыншым отыр енді-енді екпінденіп,
Мен отырмын тезірек кеткім келіп.

Жаңа ғана басталған жаз қызығы,
Каникулда жайлауға жеткім келіп.
Жез түймелі сыншымның көк көйлегі,
Елестейді жұлдызды көк түн болып.

(Бүгінгі баллада)
Қара шал — қара бура, жарап алып,
Бір кепке он оралып соғады анық.
Шетінен әңгіменің кіріп көріп,

Талайлар шығып жатыр жараланып.
Ортаға қара шалды қамап алып,
Отырмыз бір топ жігіт қораланып.
"Ол анық.

Биылғы қыс жұт болады.
Жұт болса мына халық тіпті оңады..."
"Ой, жағың қарысқыр!"- деп кемпірі отыр,
Ал шалдың жоқтай оған түк те алаңы.

Сөздері біз тараптан құпталады.
Келгендей көптен күткен құт қонағы,
Біздерге нығыз сөйлеп, нықталады.
Қазанда былқып піскен сүр исіне,

Талай көз жұт көрмеген сұқтанады.
Құрдасым - шетте жатқан күп қараның,
Талмаусып танауынан шық тамады.
"Жұт болмай қайтушы еді, шырақтарым,

Таң ылғи атар болды құлақтанып.
Таң атса терістіктен бір суық жел,
Сарнайды миығады жеп, құлақ қарып.
Отырған біраз елміз бұлақ бағып,

Бұлағың жатыр биыл жылап тамып.
Кәнеки, насыбай?.."-деп сұрап қалып,
Жөнелді тағы арнайын сыр ақтарып.
"Болғаны шөбіміз бар бір апталық,

Әкелер күш-қайрат жоқ жырақ барып.
Айтпақшы, біздің елден сайланғандар,
Жатыр ма, орталықтан тұрақ тауып?"
Бұрғанмен әңгімесін басқа жаққа,

Шалыңның көкейінде бір-ақ қауіп.
"Көктемнен дәметіп еді жұрт алдағы,
Биыл да ұлан жазға дым тамбады.
Мінеки, күз ортасы аумай жатып,

Тәнжіді малдың кәрі-құртандары.
Бүгінде, не күйде елдің сұлтандары,
Талмап па жұрт алдында жыртар жағы?
Бар білем шеттерінен түлкі алдары,

Жырмайды тамағыңды қылтандары".
"Ой, байғұс, жөнде өзіңді"-дейді кемпір,
Көнетоз көрпесімен қымтанғалы.
«Мені қой»,

Талай жұттан тірі шыққам,
Күрең ат аман болсын тіл таңбалы.
Ай туады он ай болды шалқасынан,
(Таңырқап қалды өзі де қарт осыған).

Артынан қайырсыз бұлт ере келеді,
Қоңыздай індігешке шар тасыған".
Кетіпті жігіттердің алды қалғып,
Жеп алған сүрдің қазы - қартасынан.

Шынжыр бау сағаты мен жез шақшасын,
Қара шал алып жатыр қалтасынан.
Атқан соң изен қосқан насыбайды,
Түшкірік шықты кепкен аңқасынан!

"Ер кетті елге жүкті арта салып,
Ауызға жалған сөзден малта салып.
Соларға деген елдің зілін артсаң,
Жарылып кетер еді жартас анық.

Жатады ит - бауырға аяқ тарта салып,
Тұрады итсигекке қорқа сарып.
Қоспақтар желге қарап шөгер болды,
Күнбе-күн баратса да қаңқасы арып.

Кешегі мизам-шуақ басталғалы,
Қой біткен ықтай береді маңқасы ағып..."
Соғады әңгімесін шал сыбалап,
Қирадық көп үрпек бас қарсы қарап.

"...Құдай - ау, барады елді жаншып арақ,
Індет көп.
Енді қанша жан шыдамақ, мал да қат.
Малды бағар малшы да қат,

Бұл жұрттан қиын болды хал сұрамақ.
Құтылдық бодандықтан деп жүргенде,
Байғұс ел, тағы қанша қансырамақ?!".
"Әй, сорлы-ау, өлмейсің бе жөніңе",-деп,

Кемпірі шымшып жатыр сан сыналап.
"Е, менің қарғыс жетпес сіңірімді!.."
Жай тапты біреулерді шал сыбап ап.
"... Қорқамын Өмір зая, Шағырмадан,

Көп болды төбеде тұр ол сығалап".
Қара шал бір имейді бойды қазық,
Сәл ғана аяқтарын қойды жазып.
"Жұт болмай не болушы еді мұның арты,

Кеткен соң, жұмыла жұрт, пейілің азып,
Құдайды ойлап жатқан бір пенде жоқ,
Жүргені ырду-дырду тойды бағып.
Барады қырың тозып, ой құлазып,

Бірінде қайғысы жоқ, той, мына жұрт,
Көріп жүр ермегін іс, ойынын азық".
"Кәнеки, қонақ кәде, төсек салам",
Келіні иіліп тұр ойлы, нәзік.

Қара шал қарғып тұрды орынынан,
"Жігіттер, қайтыңдар,- деп, бойды жазып!"
Тұрғандай тұңғыш рет үлкенді ұғып,
Үйрілдік үй ығына бір топ жігіт.

Құрдасым шылым тістеп күрсінеді,
"Көп нәрсе білмеппіз,- деп, сілтеп жүріп".
Тас үйге сүйенемін діңкем құрып,
Тас шоқы тау үстінде тұр телміріп.

Оғаш бір қылығынан қымсынғандай,
Ілезде жатаған тау бүркенді бұлт.
Боз тұман терезеге шілтер құрып,
Үркер тұр қақ шекеде - білтемді ұрып.

Әлдебір жұлдыз түйме шекпенді шал,
Салардай ай-шақшаға үркерді үгіп.
Шоқтығы қара түнде шекпен кернеп,
Қара шал бара жатыр тепсеңге өрлеп.

"Бұл жұттың арты, ылайым, тоқтық болады!
Жігіттер! Көп уайым шекпендер..."-деп.
"Ай, жан-ай, шұбат болса..."-деп қояды,
Сүр еттен жіберген дос көп шеңгелдеп.

Түн қымтап алыпты әбден қыртыс қырды,
Кенеттен жел ысқырды, күрт ышқынды.
Шашылып ай-шақшадан бұлт - насыбай,
Аңқасы кеуіп қалған түн түшкірді.

Енді саған мен мәңгі - "мен" емеспін,
Тереземнен, кешкі нұр, неге көштің?
Кетіп бара жатырсың арасында,
Кешкі қырда гүл кешкен көп елестің.

Жұлынымнан ызыңдап есті бір мұң,
Есті жыры сияқты ескі қырдың.
Жалап жатыр әйнектен түннің тілі,
Жұғып қалған жұғынын кешкі нұрдың.

Ұмытасың, кешкі нұр, ертең мені,
Етпейді әсер жанымның өртенгені.
Ай-қылышы жарқылдап, албастыдай
Езді еңсемнен қарлы тау желкемдегі.

Үміт, мұңды бесікке бөлеген тең,
Тереземнен түн болып төнеді өлкем.
Кірпігімнің от жағып түптеріне,
Есігімнен таңғы нұр енеді ертең.

Көзді әзірге қап-қара бұрымға орар,
Әйнек қағып айтып тұр түнім хабар.
Шырыл қағар соңғы рет жүрек байғұс,
Сен жаздырған дәптерде жырың қалар.

Кеттің мәңгі, кешкі нұр, шырқап ұшып,
Қымтап ішіп қойыпты түн тауысып.
Таңғы шұғыла тайраңдап енеді ертең,
Жарар еді-ау кете алсақ тіл табысып.

Баллада
Бөз, күләнкөр, қойқын, шыт, шұғасы бар,
Кіл шүберек байлаған құла шұбар.
Әулие - ағаш тұратын әлем-жәлем,

Шымырлаған түбінде тұмасы бар.
Әулие ағаш - бағзы бір мұра шығар,
Кімнің қандай, сірә, оған шүбәсі бар?
Әлем байлап,

Басына түнеп келген —
Қайғысы бар пенделер,
Күнәсі бар...
Бірде жолым айналып түсті тағы,

Нәсілі адам тындырған істі таны.
Ақтық түгіл,
Жұрдай боп жапырақтан,
Көкке қолын жайып тұр үш бұтағы.

Дегенді айтып: "біржола ұшты сәні"
Безіп кеткен маңынан құс-құтаны.
Бір топ адам сыраны тұмаға сап,
Көмейлетіп арақты ышқытады.

Бір топ адам- тіссізі, тістісі бар,
Арақ қылып тұманы ішкісі бар.
"Биыл қыста отынға алу керек,
Әулие - ағаш қызуы күшті шығар!"

"Ха - ха - ха - ха!.."
Дір ете түсті шынар.
Біреу жатыр өкіріп...
"Құс. Құсып ал..."

Тарғыл күлкі барады, әлемді алып,
Шың басынан шошытып құсты ұшырар!
"Сауапта сүт болады, Обалда — қан!
Әй, жігіттер!

Сиынған тәмәм бабаң..."-дей беріп ем,
"Арақ іш!.."-деді біреу,
Балтасы бар қолында жалаңдаған.
Мен бұлармен ұстасып табам ба мән?!

Шықтым әзер, жерімнен арандаған.
Қылығымен тұнығын һарамдаған,
Қала барды артымда — қараң ғалам.
Тағы бірде жолыммен басып өткен,

Жерге келдім,
Қасиет, бәсі кеткен.
Әулие ағаш орнында түбір қапты,
Жылай-жылай жандайын жасы кепкен.

Дұға оқыдым ағаштың басына еппен,
Кешу сұрап ұрпаққа - қасиет кем.
Тұма қапты тартылып,
Ана – жердің.

Баллада
... Сары уыз сәби — хабарсыз екем бәрінен,
Хабарсыз екем - ажалдың тіккен кәрінен.
Талмаурап жатып, кетіпті демім үзіліп,

Болмапты пайда мал дәрігер берген дәріден.
Хикаямызды қозғайтын болсақ әріден,
Бәріне куә қара аңғар менен сары дөң.
Сұрап ем кейін "Ақ мама" деген кәріден,

Қырқымнан сонда шықпаған екем әлі мен.
Зікірін тартып,
Дем салып маған үшкіре,
Шұрқырап түсе қалыпты мамам үстіме.

Араша сұрап арабша сөйлеп кетіпті,
Жалбарынғанда Жаратқан атты күштіге.
Сол сәтте, бірақ, ести қоя ма Жаратқан,
Болмапты нышан Жаратқан жатқан тараптан.

Жым-жырт боп маңай,
Тынши да қалған кәр ақпан,
Үруін тиып жабысқан желі балақтан.
Құранын шығып қыршын да кеткен перзентке,

Наласын төгіп жаналғыш деген жендетке,
Көтеріп мені, үй ішін ертіп жөнелген,
Көмбекке аяқ баспаған таза дөң бетке.
Қиянда — қыстау, шалғайда қалған ел, бейіт,

"Періште тәнін туған жерінен бөлмейік",
Деп алып көкем, мұз қатып жүріп мұртына,
Ұядай қылып қабірімді қазған тоңды ойып.
Қылды ма қабыл Жасаған Ие батаны?

Құрауыз қапты сонда алғаш ажал апаны.
іш тартып тұрған,
Ұйтқып бір кетіп жел кенет,
Жұлып кеп алған бетіме жапқан матаны.

Осымен тәмам,
Бұрғалы ажал мылтығын
Сан ақты сулар,
Сан ашты талдар бүртігін.

Кейіннен мамам еске алып соны:
"Үңілсем
Қимылдап жатыр екен, деуші еді, кірпігің..."
Ақпанның желі соғады кейде әлі үдеп,

Ескертетіндей:
"Бізді де, бала, таны!" — деп.
Мен таусап жүрмін тірліктің ащы-тұщысын,
Мамам-дағы өткен, көкем де кеткен бәрі жоқ.

Шатынап ажал, сынғанда тірлік айнасы,
Таусылады екен адамның амал-айласы.
Қимағаныммен оларды суық қабірге,
Ешқандай желдің тимеді маған пайдасы!

Шүкірлік етіп,
Жас келіп көзге ботана,
Қараймын сона-ау қабірім қалған жотаға.
Қабірден қашып,

Қырқымнан шығып кеткелі,
Қырыққа келіп қалыппыз біз де, О тоба!
Талай нән жатыр мекенін тауып мазардан,
Тумағың хақ та, өлмегің парыз озалдан.

Одан да кейін сан рет кеттік сытылып,
Түкті қабағы түксиіп келген ажалдан.
Жел желіп жүрген, ей, менің жұмақ мекенім,
Жел айдап кейде өзіңнен жырақ кетемін.

Жел айдап кетіп,
Желіңді қайта сағынып,
Желмая болып, пәруана болып, жетемін.
Айларды асап, жылдарды жедік жіліктеп,

Кетерміз біз де көзімізде аунап тұнық көк.
Даламның желі!
Ақырет сағат соққанда,
Тағы бір рет кебінімді менің жұлып кет!

Бейбітке
Япырмай, таба алмадым басқа амалды,
Мөлтеңдеп кірпігіме жас қамалды.
Ізінде кесапаттың тұман борап,

Бұл ғалам болып кетті тас қараңғы.
Сөзіме бай мөңкиді,
Би шамданып,
Тоңмилар жібімейді құйсам жарық.

Ішінде сәуле-шарап дірілдеген,
Достарым!
Жетсеңдерші шишаңды алып.
Төріңе келеді деп кілең бақсың,

Жан-жарым төсек жайсын, кілем қақсын.
Тамғанда сәуле-шарап жүрегіме,
Көзімнің өлген нұрын түгел жақсын.
Баяғы еске түсіп есер кезім,

Күрмеуін боқ тірліктің шешер де едім.
Қасыма сахиды алып, ақиланып,
Бар да өзім, бағылан да өзім, шешен де өзім.
Құралып дастарханда шиша басы,

Жыр болып Гөзалдардың ишарасы.
Дуылдап отырайық өңшең бозым,
Сықылды бай-мырзасы, би-шорасы.
Көзі жоқ жақсыларды жоқтап бастап,

Иілмей өткен жыр ғып,
Көп басты асқақ.
Жүр ғой, деп, уақытша оттап қоспақ,
Заманның жалдаптарын боқтап тастап.

Кедергі кездессе де жолда қандай,
Бұзардай қызынайық, орда алардай.
Өмірі тоңбағандай аяздарда,
Кіріптар таяздарға болмағандай.

Өзіне сәлемінің сый сұраған,
Өтердей қазақтыққа күйшіл ағам.
Өзіміз діннен шығып отырсақ, та,
Кетердей мұсылман боп исі надан.

Осылай үмітке еріп, күдік те еніп,
Көбігін торы сыраның үріп төгіп,
Ортаға от түскендей дуылдассақ,
Тағы да түнкезерлер кіріп келіп.

Уақыт жөнелгенше дүрмекті алып,
Тағы бір тазарсам - ау, кірлеп барып.
Жел - мезгіл шәйі көйлектің етегі боп,
Шырамды өшіргенше үрлеп қалып.

Оянсам елегізіп таңға жақын,
Білтесі өлегізіп шам жанатын.
Сол шамға жүрек уын тамызар еді,
Жалғанда жары екеуі қалған ақын.

Тірліктің барады езіп салмағы анық,
Ей, достар!
Жақсаңдаршы жанға жарық.
Өзекті жалғап алып, жұбанайын

(Жығылған пәруана)
Қираған жақпар жыртылған мұқаба сынды,
Алдымнан көне таңбалы кітап ашылды.
Көне таңбаны шоқыған бозторғай дауысы,

Биіктен қалқып түсті де бұтаға сіңді.
Оқығым келіп қанша рет қамданып бардым,
"Әрі жүр!"- деді бұтағы шамданып талдың.
Бозторғай айтқан өлеңнің мәтінін ұқпай,

Әуенін түсінгеніме малданып қалдым.
Пәруана құсап үйірілген шамдал қасына,
Қайырыла берем.
Сан ой кеп аңғал басыма.

Ұлпа тамағы бүлкілдеп әлдене дейді,
Молдаторғай да қонып ап балбал басына.
Аманат-жырын бабамның сөзге жүктемек,
Болып ем, қайттім?

Ештеңе сезбедік, демек.
Құс тілін ұқсам, оқысам тастағы сөзді,
Бұл мылқау әлем кетердей өзгеріп кенет.
Сезбестей халде,

Түссе де аспан айналып,
Күйзелем,
Жерде ең соңғы қасқадай ғаріп.
Пенделер күліп өтеді сыртымнан мошқап,

Мен қалам ымырт басқанша тасқа байланып.
Аспаны мұңды бүл жердің.
Түсі де есімде,
Өзге реңк ала бастайды кіші бесінде.

Ақ періштелер түнімен тастағы жырды оқиды-ай келіп,
Байғұс-ау, түсінесің бе?

Көгілдір әлемің
Сөнбейтін аңсарым еді,
Қан жайлауымды сағындым таңсәрідегі.
Қыс қажап,

Жүйке жүргенде жұқарып көптен,
Көгілдір сәуле көзімде тұтанып кеткен.
Селт етпегенмен әзірге сұсты мекенім,
Сол Сәуле от боп өртейді қыстың етегін.

Қызғалдақтардың керуенін жетегіне ерткен,
Ертең-ақ жұмақ мекенге жетеді көктем.
Бақыттың құмыр бұлбұлы төбеге қонып,
Көгілдір әлем жатады кереге керіп.

Ибалы қыздың жүзіндей қан күреңденіп,
Тау табалдырықтан аттаған таң кірер келіп.
Құнандар ұйтқып жотада, дөнен желігіп,
Заулайды көңіл ат емес, өлеңге мініп.

Қыраттан төмен күнге еріп мың елес құлап,
Шаттықтан шегі қатады күлегеш бұлақ.
Көгілдір әлем бақытқа құт ұя сынды,
Құм ішке бүгіп жымияр құпия сырды.

Сағымның балы езуін сілекейлеген,
Керілер күннің астында күнекей-белең.
Көп сырға куә түнімен жатпаған айдың,
Боп-боз боп өңі кетеді батпаған айдың.

Содан соң...
Бір қыз түнемел күзеткен қойды,
Көтеріп қырға шығады сыз өткен бойды.
Мен болсам бүкіл аймақты жалт қаратқызып,

Бел асып бара жатамын ақ боз ат мініп.
Сыңсыған ән боп қыз жақтан жетеді үн талып,
Көкжиек күннің қанына етегін малып.
Көгілдір әлем төгеді тегін бір әуен,

Елжірей тыныс алады жеңіл күнәмен.
Ақжалын атты тұсай сап бір дөңге шығып,
Пәруана болып жоғалам гүлдерге сіңіп.
Қыземшек төбе көгілжім жейдесін керіп,

Аппақ арудың аспаннан бейнесін көріп.
Шалқамнан жатам қиялым жаңаша маздап,
Шөпті тістелеп, ақылдан адаса жаздап.
Әзірге құрғақ қиял ғой бәрі де мұның,

Қосып тұр әлі долы қыс кәріне жынын.
Көрсетпей тұр ғой қыс көзге тұтып ақ перде,
Тәтті елестерді жел кетеді түтіп ап демде.
Көмекейінен әр үнді сиқырлап төккен,

Келе жатыр-ау, бір жерде қиқулап көктем.
Жыр-әнімменен,
Жандағы Жұмағымменен.
Қызғалдақ-дәурен көшеді мына қырменен.

Жалбарғанымды есітіп менің Дұғамен,
Күтірлеп сеңдер түнімен сөгілді, бәлем!
Бозала таңнан біз бүгін күбіндік тұрып,
Кемпірқосақтан Тау жатыр Шымылдық тігіп.

Елена, Елена қыз, Еленажан,
Аттандық бір сапарға елең-алаң.
Талықсып таң алдында қалғығанда,
Тербетсін бесігіңді өлең-анаң.

Дала-мұхитта кемедей желкені берік,
Пойыздың жолы бір күйді шертеді келіп.
Сол күйдің сазын тек қана мен түсінемін,
Аңызбен ауызданған соң, ертегіні еміп.

Сан түрлі сиқыр көрсетіп қара балаға,
Жауынгерсіз бір жұмақтай аламаны ада.
Сол күйді тыңдап отырып сыртқа қарасам,
Арулар көшіп баратады Баба далада.

Ұйқылы көзбен қарасаң өлі даланың,
Неліктен маған шағады желі ғана мұң.
Ақ шәйі бұлттан орамал бұлғайды келіп,
Бір шетте қалған бейіті Бегім-Ананың.

Имани әнмен баурап ап пенде баласын,
Аруақтарымның жалғайсың елмен арасын.
Маңдайда- бағы, таңдайда әні боп, қалқам,
Сол көштің сәнін келтіріп сен де барасың.

Салтанат-сәнің көрмидың теседі құлқын,
Тұлпарлар мүсін танытып, есегі тұрқын.
Жел жұлып кеткен қолыңнан орамал болып,
Көшеді дәурен сенен де, көшеді бұлтың.

Сен болсаң, мынау өмірді,
Өрт деп кіргенсің,
Көшіңнің сөзін айтуды серт деп білгенсің.
Фариза апаңның артынан еңіреп туып,

Тұмар қыздардың тұлпарын ерттеп мінгенсің.
Маңдайымызды бір жаққа бұрғызған мұрат,
Жолыңнан сенің қашады ұл-қыздар жырақ.
Тылсым аспанның шетінен әндерің жетсе,

Көкірегіме жатады жұлдыздар құлап.
Жоғалтып алып жақсысын жоқтайды зарлы,
Содан соң өртеп жөнелмек от-қайғы қарды.
Сен Сырдың сұлу сазысың. Сазы тоқтаса

Қазақтың күре тамыры соқпайды мәңгі.
Құлақта неге Қорқыттың жылаған жыры?
Бұрғы боп жанын шайырдың бұраған мұңы.
Менің де демім тоқтайды, сенің де,

Елім, Арулар әні аспаннан құлаған күні.
Ән әзір көшіп бара жатыр Баба далада,
Тоқтамас сол көш деп сенем (Жорамал о да)
Арулар әнін өкшелер өлтіріп жатыр,

Ібіліс ұрқы билеген Қара Қалада.
16.06.2000 ж. Кызылорда.

Бабауратпас кімді арман,
Тыңда, Дала, тыңда Орман!
Мен қамшымды жоғалттым,
Айғыр нардың мойнағынан.

Тінді алған, өзегінде сүр қорғасын, мір қалған,
Сабы мыспен шырмалған,
Дырау еді кездеспейтін бұл маңнан.
Бауырдағы жез еді,

Кертартардың өзі еді,
Шерілер де қырланған мысық құсап,
Жымушы еді ұрғаннан.
Кім айтса да дерегін,

Сүйіншіге беремін,
Қоймамызда қалса мысқал қазына
Ел билеген құлдардан.
Тыңда, мола,

Құм қорған.
Аман шыққан зымыран,
Зындан жылдардан,
Мен қылышымды да жоғалтқам,

Жазылы алтын балдағы,
Дандан болат шардағы.
Бодауына жүре алмас,
Жаһангердің жүз жыл жиған жармағы.

Нарды шапса ыңқ етіп,
Білді шапса бүлк етіп.
Түтін тілген ақ жалын,
Шықса қыннан қылп етіп,

Адыра ғып арманы,
Еділімнен еңіреумен қашатын,
Алакөлден аңыраумен асатын,
Марқакөлден маңыраумен босатын,

Өрдің - орыс, қырдың - қытай, қалмағы.
Тонап тынды сұм жалған,
Сұрау салдым қырлардан.
Сүрен салдым құмдардан,

Ұран шалдым шыңдардан,
Бірі көрдік демейді,
Жан таппадым құлданған.
Сала құлаш садағым да бар еді,

Адырнасы зар еді Ала өгіздей мөңіресе.
Қара басты ақ құспен тез,
Талқыға сап пішкен қорамсағы сай жебе,
Әндігені еңіресе,

Шың қырпуын жаңғырық боп оятқан,
Құмның тілін кәрлі бұлт боп оятқан.
Бесін ауа cap сағымға ілдірсең,
Кежідегі дұшпанның,

Қанды ымырт боп бетін жасқа боятқан.
Дыбысы оның бабам айтқан ән еді,
Жұлдызы ағып, жайы атқан.
Елеңдеймін ызыңы естілер деп қаяқтан?

Қайран, менің, Ақ Найзам!
Қобылап бір соқты дерсің қандай жан?!
Болған күні нән майдан,
Сүңгісі мен тұрағын,

Суарып ем қас дұшпанның қанына.
Топтап барқыт орап едім сабына.
Ұлы көштің сүргінінде,
Ұлы дауыл үргінінде,

Қалыпты ұмыт бір жұртта
Ит Кәуірдің бағына.
Жоғымды іздеп шыға қалсам,
Құрық іліп қарыма,

Жалбарынып жарыма,
Хабары жоқ сыртқы өмірден,
Өзек, діңін құрт кемірген,
Бейіттегі сайғақ қана қосылады зарыма.

Артамын деп кіл зілді,
Айтамын кеп бір жырды.
Болғанмен зор тілегім,
Көтермес деп менің талған білегім,

Тоқтамай тұр жүрегім.
Қамалаған көп,
Жоғым бір жігерді жүн қылды.
Әділ жаннан түңілтіп,

Жат үрейін мұздатқан,
Қасіреті он,
Қасиеті жүз батпан іздемей-ақ қояйыншы, гүрзімді.
Дулығам жоқ,

Сауытта да бүтіндік қалмапты түк.
Кетіпті әбден түтіп жұт.
Қалқан сынған,
Қалған жалғыз бұтырлық.

Оған-дағы шүкірлік.
Бұрымдымды тұқыл ғып,
Тұлымдымды тықыр ғып,
Ылымдымды күпір ғып,

Ырымдымды жұтыр ғып,
Жұлын дінді алды кеулеп,
Тұқым құрт.
Өзің айтшы, Көк Тәңір!

Ол аз десең,
Жан Алла!
Адам - Сафи,
Нұх - Нәби!

Не боп кетті бұ тірлік?!
Қолды болған тектінің
Ізін іздеп өтті күн.
Білгеннен соң,

Бес қаруым жоқтығын,
Ауызынан ауына атып боқтығын,
Теуіп ашып есікті,
Жынойнақ қып Мешітті.

Қымызды ішіп,
Қызды құшып,
Жар таңдап,
Мендік барлық шекараны талқандап,

Қазып біліп көрдегімді,
Азық қылып төрдегімді,
Жат текелер жерімде жүр талтаңдап.
Мен жыласам күледі олар аң-таң ғап,

Арыстарым түсік болды қара бақ,
Барыстарым мысық болды балалап,
Арыстаным күшік болды абалап.
Балтырымды жүрген анау жаралап,

Қандендерге бер, Құдайым, қанағат.
Қара қуым ақ айдында,
Қан қанатын сабалап,
Шақырардай жаманат.

Қарғалармен қызылдас боп шағала ақ,
Есекпенен бір арбаға,
Жегіліп жүр қазанат.
Медет күтсем Алладан,

Шығады өріп жалма-жан.
Шөрәлі мен Шимұрындар табалап.
Қандай ауыр еске алу,
Таптырмайды Бес Қару.

Пері иелеп,
Көзді шайтан тағалап.
Кімге сенім артады қара тулы қағанат?
Не күтемін ақылы азған ағадан?

Ақиқатты қапы жазған данадан.
Қазынасын жаты қазған даладан,
Ері міскін,
Қатыны азбан қаладан.

Тек, әйтеуір, аман болса Ел-Анам,
Күдер үзбен,
Шідер үзген Санадан.
Бес Қаруын тауып ілер беліне,

Өзі отырып төріне,
Ақырып кеп теңдік сұрар еліне.
Кекілін күн жалаған,
Кемел ұлдар туады деп жаңадан.

Айдарын ай тараған,
Өрен ұлдар шығады деп арадан.
Тұлымын түн талаған,
Терең ұлдар тұнады деп сағадан.

Келеді олар бір күні,
Асыл сойдың ұрғыны.
Бабакүлдік мекенімнің,
Бағзы жұрнақ тұрғыны.

Қағанағын жарып жатыр,
Хақ дидарлы шаранам!
Менің барлық жиғаным мен иманым,
Кетсін сенің садағаң!

Ал әзірге мен көрген,
Жеті өлікке жан берген,
Жеті Пірге қол берген,
Жеті Ықылым ғаламда,

Жетпіс ілім меңгерген.
Қайыр жоқ-дүр
Ұста менен зергерден.
Қаруымды таба алмадым ақтарып,

Жұртта қалған теңдерден.
Сұрап көрдім жел желген,
Қоңыраулы анау құба дөңдерден,
Таппадым. Бос сенделгем.

Таппаған соң жырлаймын,
Жырлаймын да тыңдаймын,
Бес Қарудың дауысын,
Домбыра мен Қобыздың көмейіне жерленген.

Дүниенің доғарып дөңгелегін,
Шабытымның қаңтарып кер дөненін.
Сезім - салғырт, ой - мимырт, сана - күңгірт,
Тартқан шақта демді үзіп, мен де өлемін.

Мен де өлемін, мен бірақ түнде өлемін.
Жылар бұлтты қымтанып жыр - желегім.
Орынымды сипалап қалады інім,
Сұм Ажалдың біле алмай бір дерегін.

Улағанда тіршілік - түрме шіріп,
Жату үшін арқайын бір көсіліп,
Бір жұлдыздың соңынан еремін де,
Түннен шығып, кетемін түнге сіңіп.

Ал таңертең зәрдектен біраз алған,
Сүйекшілер жүреді ұра қазған.
Інім келіп солардан жөн сұрайды,
Білмек болып бір дерек сұм ажалдан.

Кәсібіне тұрса да болмай құштар,
Бойларында кім ұққан қандай күш бар?
Көр қазу мен көмуді меңгергенмен,
Ажал жайлы не білсін, ол байғұстар?!

Содан кейін кезіккен елден сұрар,
Айдан, күннен, тау мен көл, желден сұрар.
Сұрай жүріп, үмітін сынай жүріп,
Аға отырған өзі де төрден шығар.

Жабыспаса бір пәле көлденеңнен,
Қоштасамын аһ ұрып мен де өлеңмен.
Жұртты қойшы, ізіңді баса-тұғын,
Өлгеніңді інің кеп көрмеген жөн.

Көрмегенсін сенбейді өлгеніңе,
Алласының тәубе етер бергеніне.
Інімді ажал ізінен адастырып,
Мен жатамын оранып жөргегіме.

Інім, сөйтіп, өлімнен құр қалады,
Жар жалалы болмайды, жыр налалы.
Ол - ажалды таба алмай, ажал- оны,
Мәңгі өмірдің қауызы бүр жарады.

Жарты айлы бейіт тұр қарап қырдан,
Төбесіндегі Үркер-ау.
Мен кеше ғана іңгәлап туған,
Мына бір қара жұрт еді-ау.

Керуен өмір барады көшіп,
Айналып борар бұлт ұнға.
Қалады есік, қалады бесік,
Адыра мекен жұртымда.

Боздармыз, бәлкім, күлкіден қалсақ,
Бота даусымен азанғы.
Жалайды бөрі, түлкі мен қарсақ,
Ошақта тұрған қазанды.

Ұлиды бәрі түк таппағасын,
Құтырар жел де күл сабап.
Ай ғана жарып шықпақ қанасын,
Ажарын бұлтпен тұмшалап.

Біздің көш кетер босып ғасырға,
Жоқтауым жел боп айтылар.
Қоңырау шалып,
Бесік басында тұнжырап, таңғы ай тұрар.

Таңғы айды уақыт ақса күйме ғып,
Қалады қырда бос бесік.
Тағы бір жұрттан ақ сәби болып,
Шығады нұрым тасқа өсіп.

Жасқа боялған омырауымен,
Жөргегін дауыл жұлмалап.
Оянып кетіп қоңырау үнінен,
Қол созар айға іңгәлап.

Қаза болды ай бүгін көз алдымда,
Гүл шомылды ақырғы тозаң - нұрға.
Айдың әр тал сәулесін шыққа жерлеп,
Аят оқып мен қалдым бозаң қырда.

Ай мерт болды қанатын қудай қағып,
Енді мұндай ай қайтып тумайды анық.
Таңғы әлемге жайменен тарап жатты,
Шықпен бірге сәулелер буға айналып.

Сәулелі шық көзіне әлем түнеп,
Жәудірейді күткендей менен тірек.
Айды азалап отырып бозаң қырда:
"Есіркей гөр, Ескі айым!.."-деп ем тілеп.

Жүрегімнің түбінен оянды-ай мұң,
Шуағымен сәулемді жоярдай Күн.
Ескі айыма арнаған дұғамды естіп,
"Жаңа ай әзір жарылқар" дей алмаймын.

Көз алдымда Ай бүгін қаза болды,
Естелігін жұлдыздар жазады енді.
Қарашығы қауыздың сәулелі шық,
Айдың қалған артында аза-белгі.

Гүл қауызы көзімнің шарасы еді,
Нұрмен қанды жанымның жаңа шөлі.
Шығым сөніп, қауызым жұмылғанша,
Сәулемменен жуармын, дала, сені.

Сарқылды жаздай айтқан біздің ән-жыр,
Бастады шер-қиссасын ызғыған қыр.
Таспа алды түз жонынан қара дойыр,
Өзекке бұршақ құйған күзгі жаңбыр.

Қабағын қырау шалған ақ мұрт талдан,
Саз қалған айықпайтын. Дақпырт қалған.
Теміреу күзгі аспанды Зімпара жел,
Ысқылап тазартты енді тат-бұлттардан.

Ашылды сімсік жауын, қапас тұман,
Бу ұшты тас тұраннан.
О тас құман. Алтын Ай,
Күміс жұлдыз шағылысып,

Жарқ етіп шыға келді тат астынан.
Күзгі іңірт.
"Шөптің басын қырау көмген". Ызғырық.
Мұздақта тас тұр-ау белден,

Қыздырып алтын, күміс сүт қандарын,
Түзге үріп құтпандарым жүр әудемнен.
Зімпара - тат кетіргіш. Тұран - табиғи тас бассейн.
Бейіттің күмбезінде Ай мұздайды,

Сұңқылдап жиегінде байғыз-қайғы.
Беймезгіл түнемелден өріп кеткен,
Отардай ойларымды жайғызбайды.
Төсіңде жел күбірлеп ағайран дүз,

Бейітке оқиды аят талай жалғыз.
Тазалап көздің татын,
Мың бояумен, жеттің бе ақ қысты ертіп
О, қайран күз!

Жатқандай жұлдыз ақпас қозы ағытып,
Үркер тұр қақ шекеде тозаңытып.
Астына жиһаз басқан Бөлтөбердей,
"Құс жолы" керіледі бозаңытып.

Сыралғым жұлдызға еріп асты да қу,
Тап болды талайыма тас-құлазу.
Шұбырып езуінен сілекей-бу,
Ақ шыңдар ырсияды қасқыр азу.

Көктемде — жусан ояу, қаулан тірі,
Аңсармын осы күзді, тау жарқылын.
Гауһар Ай сәулесімен шомылдырып,
Төбемнен Алтын жұлдыз жауған түні.

Үй тіктіріп жонасқа,
Бір қарт отыр қартайған:
"...Біздің шалдар о баста,
Көшкен екен Алтайдан.

Ат жүздіріп шалғынға,
Шамырқанса шамданып,
Тақ тұрыпты алдында:
Қарағорым, Ханбалық..."

Осылай деп басталар,
Шертеді ұзақ әңгіме:
"Алтын жұрттан қасқалар,
Айрылыпты мәңгіге.

Бабам ізін танимын,
Кезген Алтай бөктерін.
Малаик1 басқан
Сәбидің жамбасына Көк Мөрін.

Әруақ тастап қорымын,
Шашылыпты Сүйек көп.
Періштенің орынын пері алғасын иектеп.
Қылыш сынып балдақтан,

Азайыпты ізгілер.
Шүршіт пенен Қалмақтан,
Ығысыпты біздің ел.
Ел оңа ма данасыз,

Ағызып көз сорасын,
Тастай көшкен шарасыз,
Адай ханның моласын.
Босқында жоқ келелі ой,

"Тентек халық" атандым,
Бар дейді өзен — Жеменей,
Сол суы еді Атамның.
Осыны айтып бір уақ,

Отырады қарт үнсіз.
Жұрт тарайды тұрып ап,
Әңгімеден тартымсыз.
Қажытты әбден қарт ойдан,

Бейне әруақтың сүлдесі,
"Кен табылды Алтайдан,
Сақ қағанның мүрдесі..."
Көне әңгіме қозғалса,

Көтерілер қабағы.
Алтай жайлы сөз болса,
Елең ете қалады.
Жиылады ол бірден,

Босай берген тізгін сәл.
"Табылып па?- сол мүрде
Құдай білед біздің шал.
Мижады ғып ант-айла,

Кімді алдамас жалған-боқ!
Алтын бесік Алтайда,
Кім шырқырап қалған жоқ?!
Шалдар сонсоң: Бұлай кем,

Болмайық деп байлаған.
Келімберді, Құдайкем Алатауды жайлаған.
Ағайынның дауынан шалып па едік аз құрбан?!
Қазығұрттың тауынан

"Мұңал-ошақ" қаздырған.
Қапы басып құзғын дос,
Қанымызға жау қанған.
Босқан екен біздің көш,

"Үш айналып Саураннан".
Шаңдаттырып даласын,
Мекендепті Алашым —
Шу мен Көде жағасын,

Әму мен Сыр арасын.
Бақ қона ма оп-оңай,
Бозторғайдай шырлаған?!
Қалды Аралда Тоқабай,

Ол да сенің бір бабаң.
Тозған қазға кім тұлға?
Қаңғудай-ақ қаңғыдық.
Көшкен елдің жұртында,

Бір-бір қорым қалдырып.
Табандарда құм күйіп,
Тарттық өрге туралап.
Көрінді алдан бір биік,

Шықтық соған ту қадап.
Баба жолы ап-анық,
Ғылым: үзген шынжырып.
"Мұңал - Жары" атадық,

"Мұғалжар" деп жүр бүгін.
Айыр қамал, кез қорған,
Басын иген көп қауым.
Нәмдеген де кез болған,

"Адай Тау" деп - Қап тауын.
Шын дерегін берсе Абыз,
Тепкі жеппіз орыстан.
Еділ, Жайық, Жем, Сағыз,

Біз айрылдық қоныстан.
Шежіреге аян-ды.
Біліп жатыр ел нені!
Үш жүз жылға таянды,

Маңғыстауға келгелі.
Пірлі қоныс екен деп,
Тұрақтапты арманды ер.
Жеті жұрт кеп мекендеп,

Ноғайлыдан қалған жер.
Көнелердің айтысы,
Жер екен бұл, зыңыранған.
Күңіреніп шайхысы,

Әулиесі ыңыранған.
Бейіт қалған белгі боп,
Ерлер жортқан бұл алап.
Атағозы, Бердібек,

Ер Шотан мен Лабақ.
Жақындады жат сырғып,
Жұрт ығысты етекке.
Ел тағдырын тапсырдық,

Әуелі Алла, Бекетке!
Хиуа мен Патшаға,
Құрған шепті бұзбаппыз.
Қанша боран шапса да,

Сексеуіл мен біз қаппыз.
Тек кеңес кеп Әбілет,
Дүлей Дауыл соққанда,
Тозған қазды сан рет,

Алып жеген топ қарға.
Шерғала мен жалған тау,
Кеше адыра қалған тау.
"Балқан, Балқан, Балқан тау,

Ол да біздің барған тау".
Жұтта боздап қасқа бел,
Қыңсылады тазы-құм.
Қызылтабан босқан ел,

Қайта тапты қазығын.
Шүкір, шүкір, бұған да,
Барды бірақ жат жеп жүр.
Елім шығып ұранға,

Күнім туар, әттең, бір!"
Осылай деп шал тағы,
Қалады үнсіз, қыбырсыз.
Қарт орнына арқалы,

Жел сөйлейді мігірсіз.
Бас изейді қарт оймен,
Шолып кәрі даласын.
Иемденіп Алтай мен Маңғыстаудың арасын.

"Сайғақ болар көз жұмсам,"
Дейді Асасын — ақ таяқ.
Кей жер жайлы сөз қылсаң:
"Біздің жер ғой!.." - деп қояды.

Көніп сен де ыңғайға,
Шежіреге тізгін бер.
Жаса!- дейсің мұндайда.
Біздің Ел мен біздің Жер!

Қырды барлап гүл көмген,
Келелі сөз кенені,
Енді ешқайда бұл жерден,
Көшпесіне сенеді!

Баллада
"... Болмашы бір қызықтай оңай кеткен,
Менен жылдам құтылдым, деп, ойлап па ең?
Жо - жоқ, қалқам, сен бұлай қателеспе,

Бекер еріп жүрсің ғой жат елеске.
Жұлдызбен қаш!
Бәрібір құтқармаймын,
Жетер, енді, өзің деп жұтқан қайғым.

Мен қумаймын ізіңді, қуар жырым,
Көз жасыңмен жүзіңді суар бүгін.
Атыңды айтпай тынбаймын бұл ғаламға,
Мен осылай шыңдаймын,

Білсін, алдап аспанда ай,
Көкте Күнді,
Серттен тайып, жасқанбай кеткеніңді.
Атыңды айтам, болғанды жасырмаймын,

Басылмай-ақ кетсе де басыр қайғым.
Жаз мерекем болса да, күз берекем,
Өлеңіммен өзіңді іздеп өтем!
Қараңғыдан іздейді шырақ алып,

Табады да, жарыққа шығады алып.
Мендей жынды ғашықтан шыдам арып,
Қылығыңа ұятың шырақ жағып,
Жүзіңді ыза, жүректі күнә қарып,

Өз ісіңе жүрерсің жылап алып.
Не сезімге ене алмай, не сенімге,
Төңбекшірсің түнімен төсегіңде.
Қасіреттің қаны ұйып қабағыңда,

Кетер, бәлкім, естілмей хабарың да,
Күліп бара жатармын жанарыңда,
Бөгде жанмен отымды жағарымда.
Жүрек сенен басқаны ұнатпаған,

Сенен бастау алған-ды бұлақтағы ән.
Серті менен сенімін құлатпаған,
Адам ғана жетеді мұратқа әмән.
Жанарын - күн, қадамын гүл аптаған,

Мен басқаның жанынан тұрақ табам.
Мені қорлау - бақ па, әлде, бұл өзгеше?
Сынып түсті сыр толы мінез - кесе.
Мені мұңмен әзірше қамшылай тұр,

Тартып алам қамшыңды, сәл шыдай тұр!.
... Осындай бір жасымда жыр жазғанмын,
Жүрегімнің түбінен мұң қазғанда ін.
Жүрегімнің түбінен ін қазған мұң,

Әдеті екен жылауық бұл жазғанның.
Мені айырып ішетін үш күнгі астан,
Ол қыз кетті жырыма пысқырмастан.
Бітсе болды көзге жылт, етке желік,

Одан соң да сан қызға өкпеледік.
Азға сыйлап сезімді, көпке беріп,
Еттің өзі бүл күнде кеткен өліп.
Желісім жол салатын, аяңым із,

Шақ жеткенде жолықты баяғы қыз.
Қыз дейміз-ау, ізі жоқ қыз дегеннің,
Танымайды екенмін іздеген күн.
Көп томар бас жан-жақтан араша аулап,

Отыр екен балақтан бала саулап.
Желік пен сән - бірі жоқ баяғының,
Тек көзінде қалыпты аялы мұң.
Еске сап ем баяғы кепті кері,

"Балалардан ұят-ты..."-деп күледі.
"Оқыдың ба жырымды, саған жазған?"- дегем:
"Өлең жаздың ба маған, жазған?!"
Сәл таңырқап, баласын шетке ысырып,

Ерін іздеп далаға кетті шығып.
Мызғып кетсем мал сойып, ет түсіріп,
Қойған екен шақырып көп кісіні.
Қоштасарда: "Ауылға, деп, кел тағы."

Ұстатып жүр қолыма көк қалтаны.
Дейді: "Еліңе сәлем айт, қатыныңа,
Кигізерсің көйлекті батырыңа..."
Күйеуі тұр. Қасиды күліп басын,

Әйелінің қонақ қып "сыныптасын".
Білемін, деп, бабаңды, арғы атаңды,
Беріп әзер қоштастым бар батамды.
Келем жолда еске алып көне күнді,

Қызға жазған баяғы өлеңімді.
Шамшылын - ай сезімнің.
Шалдуаттап,
Қызға қарғыс айтыппыз сандырақтап.

Бізден қарғыс алған қыз,
Көп балалы Ана бопты,
Ырыс пен баққа жарып.
Әр тілегі нұр болып,

Хаққа дарып,
Ұлт ұясын әлдилеп жатқаны анық.
Бізді жолда қалдырып, аттап ағып,
Кеткен екен алысқа пәк балалық.

Алтын аймен жанарды аптап алып,
Кез өтіпті ән салар баққа барып.
Қызға жазған жырымды жаттап алып,
Жарым отыр үйімде жоққа нанып.

Жырды сүйген қыз бізге жар болыпты,
Оның да енді шашына қар қоныпты.
Байлап берген бір қызға бар желікті,
Саған, саған, мың алғыс, тал көрікті.

Жасыл дәурен басынан гәккулеген,
Қанатын жай,
Сен де, Бақ,
Ақ гүлменен.

Біздерге жыр туғызып,
Басқаға ұлды
Туып беріп,
Талай қыз қасқа қылды.

Сен де есіңнен шығарма,
Жас шағыңды.
Қас қағысқан қастерлі қас-қағымды.
Біздің қарғыс жұқпайды, теріс келер,

Осылай деп құптайды Періштелер.
Керісінше, алғысы майдай жағар,
Мұнысы енді-түс шындық, айдай хабар.
Қар да нәр боп дариды қайтқанда ызғар,

Мың жасаңдар,
Біз қарғыс айтқан қыздар.

Баллада
"Тәңірден, деп, бұйырса, таңғы несіп",
Шыға келдік бір белге әңгіме есіп.
Ауыл көшіп кетіпті. Жұртында тек,

Қызыл сырлы қалыпты сәнді бесік.
Топ басшымыз бөгелді шалт бұрылып,
Бәріміз де үйірілдік қалт кідіріп.
Әлденеге күйзеліп күбірлеп тұр,

Ортадағы обадай қарт түңіліп.
Күздің желі бебеулеп бошаласын,
Күбір-күбір... Әлі тұр қосағасым.
"Алып шыққан ел ек қой, қай жұттан да,

Шаңырағын, бесігін, босағасын".
Қабағынан кәрімнің зілді көрдім,
Қара ошақтан оты өшкен күлді көрдім.
Қосақабат қартпенен күрсінеді,

Қақпан белі қайысып піл-күреңнің.
Кіл төбені ықтатып тұр қара шың,
Тозған көзбен шолады қыр-даласын.
... Әлде ұмытып қалдырған, әлде әдейі,

Бәлкім, біреу, баласы тұрмағасын.
Келе алмай тұр қария тобасына,
Асығыстау сөз болар о да, сірә,
Ары кетсе, бесікті қоятын-дұр,

Шетінеген сәбидің моласына.
Қонатын жер табылар төбе болса,
Алмай ма екен аластап көне болса.
Тіле артының қайырын, жақсылықтың,

Нышаны емес, балалар, не де болса.
Бір кездері бөбекке сая бесік,
Бедер көше бастаған, бояуы өшіп.
Еппен ғана бесікті тербетеді,

Жетім желі даланың жаяу есіп.
Шарпығандай үйінің есігін от,
Шал тұр әлі елестер есін іреп.
"Болмаған бір іс екен, - дейді тағы,

бесігі жоқ ауылдың — несібі жоқ".
Сайратқандай шығарып төріне абыз,
Бұл даланың айтады желі де аңыз.
"Бір бесікті соншама жыр қылды!"-деп,

Күліп жүрдік. Баламыз, нені ұғамыз?!
Бала болдық. Тай міндік. Ойын қудық.
Ересейіп әрнеге зейін бұрдық.
Бесігі мен есігін қастерлеген,

Шал сөзінің астарын кейін білдік!
Кеткенімен көп жылдар кірпік іліп,
Көзімде әлі сол бір шал тұр түңіліп.
Бесікті алып мың өрттен өткен еді ол,

Кете жаздап ұрқы да ұлты құрып.
Сол кісіден тыңдап ем жастай дастан:
"Бала көрдік,-дейтін-ді, (қаз, тәй басқан),
Ана көрдік ажалға бас байласқан,

Ақ дүлей мен қызыл өрт шарпысқанда,
Бесігін ап, қос ұлын тастай қашқан".
Деуші еді шал,
Көз жасы мұртта жанған,

Кірпігінде мөлтілдеп ұрттам-арман.
Бөтенге - аңыз,
Маған - шын.
Жұртқа - жалған,

Жақсы білем.
Зауалды ұлт қамалған.
Шар-шар етіп жылайды түсімде ылғи,
Жалғыз бесік,

Қыр төсінде сырғиды сыпырынды,
Қазан желі қайтадан құтырынды.
Қиян қырда жалғыз үй - жадау ауыл,
Бұл дауылды талайдан күтінулі.

Дала төсі ағылған сыпырынды,
Мама ағашта көкмойнақ ытырынды.
Киіз үйге тас таңып, аспа байлап,
Апы шығып жеңгеміз, күпі кірді.

Дала — дария. Ақ шаңыт. Сыпырынды,
Қи шоғының ошақтан түтіні ұрды.
Танауыңды түрткілеп ащы түтін,
Келтірердей бір түрлі қытығыңды.

Дала деген — боз түбіт. Сыпырынды,
Түтіп - түтіп құртардай тұқымыңды.
(Қымтанып ап күпіге борша жеген
қалай көрмей өтесің бұ түрімді.)

Дала дейді,
Дала емес — ықылым-ды.
Төсінде тек сырғыған сыпырынды,
Аңға кеткен ағамыз келмей жатыр,

Жүрген шығар жеңе алмай зытырымды.
Дал ада ағып барады сыпырынды,
Қыр да киіп алғандай күпі-құмды.
Күйе - күйе боршаны жеп болғасын,

Шоққа әкеліп қақтайсың ыпыныңды.
Шербұқадай байына бұғы бұлды,
Шоққа шәйнек шырпынып түкірінді.
(Шошаңдамай, шибақа, тыныш отыр,

Шешеңіздің қабағы шытынулы.)
Түзге шықсаң бұтағы бұт сабалап,
Жалбаңдайды қарағаш ыққа қарап.
Жапырағын жалмап ап, несін алмақ,

Желде де өзі жоқ, білем, түк қанағат?!
Жын көшкендей түтейді тозаң қырат,
Қиял қажып қарасаң, тозар — мұрат.
Дүние деген мұхитта басқа түк жоқ,

Жалғыз ағаш ...
Жалғыз үй ...
Боз арғымақ...
Боз жыландай жылжиды сыпырынды,

Көмейлетті көкжиек жұтып үнді.
Құрдым жалмап қоярдай кенет бәрін,
Естіртпеші, жалғыз үй, сықырыңды.
Мезі еткенде ақ шаһар мынау абат,

Жан қиырын кетеді мұң аралап.
Сәби шақтан санаға сіңген сурет,
Сол күйінде көзге кеп тұра қалады.
Мұң тозаңы торлайды санамды ауыр,

Басып алған сол елес маған бауыр.
Жалғыз үйдің қайтуға халін біліп,
Шығармайды шаһардан заман-дауыл.
Жанымменен, жалғыз үй, сырлас едің,

Тимей саған мысқалдай тұр ма себім?!
Ауыл түгіл, қауымдар кетті көшіп,
Күнің қазір не болды қырда сенің?
Жапан - мұхит. Жалбыз - қыр. Андыз – белең,

Жөнін айтпайды жоғымның мәңгі іздеген.
Жүзіп, әлде, бір жерде жүр ме екенсің,
Жел талаған желкенін — жалғыз кемем?
Шабыттың ұстап мініп кер төбелін,

Ізіме бағлан нөкер ертер едім.
Туған ел, көзде жүзген еркең едім,
Дәуренім болды-ау, әттең, келте менің!
Кертөбел ай астында керіп тізгін,

Нұр жіпке ән моншақты теріп тіздім,
Жанынан армансыз боп аттанған түн,
Теппе төс, сықпа белді керік - қыздың.
Ән ұя сала тұғын түн бір мамық,

Тұрады сол мамықта гүл де ырғалып.
Көл біткен күмбір қағып, түнгі үнді алып,
Кетеді жұлдыз біткен сыңғыр қағып.
Қорынып өз даусынан бұлбұл қалып,

Шық емес, шөп басында ындын жанып.
Домбырам сәуле төгіп сүйектелген,
Шіреніп қос ішекті тиек керген.
Самалы сансырайды сахараның,

Бір-бірін сағынысқан ниеттерден.
Емексір тау ешкіге ай мүйізді,
Теке бұлт Құсжолымен күйектелген.
Келіншек үйде жатқан бөбек бағып,

Себепсіз сыртқа шығад шелекті алып.
Жұлдыздар кірпігінен сәуле саулап,
Тұрады бір-біріне өбек қағып.
Салдарды ай астынан көреді те анық,

Ақ тамшы кете барады кенет тамып.
Шашылған шашын жинап түн-келіншек,
Шал - шоқы кенет тамақ кенеп қалып.
Сал даусын қиян дала тегіс естіп,

Көлдерді күлдіреді көк ішек қып.
Айдынның көгілдірі мың аунақшып,
Бұла қыз шешесінен сөгіс естіп.
Кіл қайқы, шырқап жүріп көкті кезіп,

Ай тана, жұлдыздан шоқ... Соқ білезік.
Қаншама емексіткен бетті беріп,
Сұлудан сый дәметкен соққы жедік.
Әлекей - күлекейлі топты көріп,

Пері де қапысынан кетті безіп.
Тамбаған ай шетінен сүмбі нұрдың,
Тамсанып сәулесіне құлдық ұрдым.
Сар желіп бір белеңге шыға келдік,

Сіміріп саумалынан түнгі қырдың.
Беріпті таңға бейіл ұлы дала,
Өріпті отар - жұлдыз Құбылаға.
Иншалла! Жол болады! (Түзге шыққан,

"Көтек!.." -деп кемпір қашты тұрып ала).
Тойлы ауыл тағы да бір жатыр алда,
Шомылып боз мұнар мен шұғылаға.
Мен соңда салдым келіп бір әнге "аттан!",

Салтынан сал-серінің сыр аңдатқан.
Қырық қыз жеткен кезде бұраң қаққан,
Атымнан әлдеқашан құлап жатқам.
Жөнелді бешпет, белбеу, бөркімді ала,

Дариға, қырық қыздың көркін қара.
Таңшолпан қырық жұлдыз таңдап алып,
Аспаннан түскен сынды ертіп жаңа.
Салдарын күтіп алып еркін дала,

Басқандай сағыныштың өртін жаңа.
Қызықты тойлы ауылда күндіз кешкен,
Жарай ма, мен айтпайын, сен тыңдама.
Өткен-ді сөйтіп жүріп, балалық шақ,

Мен енді желігіме бұғалық сап.
Жұлдыздан саусағыма тәспі іліп ап,
Мешітке кірер едім, Құран ұстап.
Құранды қирағаттап өлең етіп,

Созғанда көкке үнімді жебелетіп:
"Бір жерден бұл дауысты естідім",-деп,
Ай басын көтерер еді елең етіп.
Жұмақта жатқандайын күй тыңдалып,

Жастықтан басын жұлып — ұйқы ұрланып.
Қылаңдар оңашада күрсінер еді,
Сұпының дауысынан сиқырланып.
Тұттым да ділге Құран,

Тамсадым ән.
Басымнан ерке ғұмыр ауса бұлаң.
Мисалы, ай-сақина көлге батты,
Сұлудың сусып түсіп саусағынан.

Елесім сәуле болып ақ түн кезді,
Мүлт кетпей қармақ болып қаптым көзді.
Армансыз жатар едім, сәтті күні,
Мәңгілік мекен қылып ақкүмбезді.

Сал Дәурен мөлдірлігі әйнектей-тін,
Не сынбай, не сындырмай жай кетпейтін.
Айтқызып желге жоқтау Сал өлгенде,
Дір етіп қонушы еді Ләйлектей түн.

Шомылып шұғылаға тұрар еді,
Ақ күмбез төбесінен ай кетпейтін.
Далаға күз жеткенде соғып ызғар,
Сөз болып Сал қылығы төріңізде әр,

Алыстан Ақкүмбезді торып, тоңып,
Түнімен сыңсыр еді пері қыздар.
Жастық шақ бізден де өтті — қалды әудемде,
Алқымнан мезгіл-мерген алды-ау демде.

Сәлем де!
Ай астында аман жүрсе,
Біз кешіп үлгермеген сал дәуренге.
Сәлемші шауып жүрген желі ғана,

Ұқпайды жан дертімді менің о да.
Сынған Ай. Сызатты Аспан. Мүлгиді үнсіз,
Сәні қашқан өлі дала.

Уф, дүние!
Не көшпеді біздің бастан?!
Шал болдық қолдан қуат - тізгін қашқан.
Жүргенде бұқаша илеп соқа сүйреп,

Кетіппіз асып қаш-ша-ан құзғын-жастан.
Манар тау мәңгі қиян қонысым - ды,
Қонысым мың бір тарам жол ұсынды.
Салғаннан сабап кеттім, Тәңірсінген,

Қосақтап орысың мен болысыңды.
Маң қиян, маңғаз дала қонысым-ды,
Тарылтты орыс келіп өрісімді.
Әбзелдеп атқа міндім Ата Жұрттың,

Алдында ақтамақ боп борышымды.
Көрсем де неше атасын түрме дерттің,
Соңынан сүркігем жоқ кірме-көрттің.
Көре алмай адал жардың жүзін күндіз,

Түс қашып, сәру салып түнде жорттым.
Қасыма қырсық ерттім, Қызырға ердім,
Айтқан сөз, берген серттің ізінде өлдім.
Ақ алмас балдағынан үзілген күн,

Жолдастың оның емес, жүзін көмдім.
Тұлпарды топта ойнатпай, отта ойнаттым,
Нәрем ғып ет қайнатпай, кек қайнаттым!
Жарамды жазып алды көп бейбақ құм,

Жалынан түскенде ағып көкмойнақтың.
Мен қанша еспе құмда қансырадым,
Гүл болып өсті ізімде тамшы қаным.
Жоғалтқан әр досымның бодауына,

Дұшпаннан құн сұрамай Ар сұрадым.
Қой боғы - қорғасын оқ төпегенде,
Ленде боп кете бардым бөтен елге.
Телғара тең атаның баласы боп,

Тілдестім Жәумітпен де, Текемен де.
Құйылды таңдайға тер зәр боп кермек,
Болды ажал оқпен тәнді әрлеп бермек.
Ерегес екі талай күн туғанда,

Кеудеден жан кеткенмен, Ар кеткен жоқ!
Ата Жұрт, айналайын, балдырған көк,
Жолында жортып едім, жан құрбан деп.
Кеткенмін топырағыңды қанмен жуып,

Дұшпанға бір тасыңды алдырман деп.
Кер заман келді еліме қырсық құрып,
Көктегі ай, қорымда әруақ түршікті ұлып.
Жау оғы өшірер деп бүршікті ұрып,

Жоғалғам көкмойнақты ыршып бұрып.
Дұшпанды ұйқтатпас-ты бұл далаға,
Түсінде менің қаным тұншықтырып.
Нәйістің қарамадым бет - өңіне,

Құсаяқ таңба бастым көтеніне.
Шаралап қанын іштім сан кәпірдің,
Бес Парыз, он Сауаптың өтеміне.
Қонбады түнде ұшқанмен жарғанат бақ,

Күй кештім оттан ыстық, қардан әппақ.
Пенденің қара құнын төлемедім,
Көрмедім ала жібін алдап аттап.
Жігіттің түзде болар ырыздығы,

Өзіне тең тұтпайды кім ізгіні.
Қазақпен төс қағыстым Сүлдесі алып,
Табыстым түнде шалып сыбызғыны.
Құрмада ер атандым алқа күрең,

Жан едім өнер жиған шантағы кең.
Мың зауал байлап атты,
Өлгенім жоқ Алла — Хақ,
Пірлерімнің мархамымен.

Зар болып Манартауым,
Маң қиянға,
Басыма не келмеді қаңғығанда?
Кезген ем,

Боқ орнына оқ қақырып,
Төбемнен Қарақұс түн саңғығанда.
Батырған балғын шақта бал қиялға,
Жатуға келдім, шүкір, мәңгі ұямда.

Сөкпесе болды, әйтеуір, кейінгілер:
"Мына шал неғып жүр,- деп,-алжығанда?"
Үркіп ем Зәузат үшін түнде өлгенше,
Қайтер ем, сүлдем келмей мүрдем келсе?

Кеудемнен итермесе болғаны да,
Ел-жерге ие болған бір көрдемше.
Жұртыңда мазақ пен сор, азап қалып,
Қоныпты рас болса қазаққа құт.

Бір көрдім ақ дидарын Ата Жұрттың,
Кетсе енді ықтиярмын тозаққа алып.

Түнгі бақта нұр кешу
Жерден Мәді шыққан жоқ, көктен Ғайса,
Жылдағыдай тағы да көк бел-майса.
Баяғыдай ұстайды балалығым,

Көк кілемін көсілтіп көктем жайса.
Баяғыдай ұстайды балалығым,
Балалықтың қалмауы жаман ырым,
Еріп кете беремін әлі күнге,

Емексітсе ұсынып дала гүлін.
Жатыр тағы өртеніп қыр-бауырай,
Самал өртті үрлейді жылдағыдай.
Сәулесімен тағы да сиқырлайды,

Суға малған құйрығын қырғауыл-ай.
Жұлдыз бүрлеп, көктегі бақ түрленіп,
Кетті қанша нұрымен ақ түн көміп.
Екі көзім — қос ұңғы. Бақ ішінде,

Қырғауылды тұрады атқым келіп.
Айтпақшы, ертең,
Айдың он жаңасында
Ай мен Есекқырғанның арасында,

Ұлы жарыс өтеді,
Қызықтауға,
Таң Жұлдызы, менімен барасың ба?
Үлпілдегін Үркердің,

Жалғыз қызын "Қарақшылар" құлданды.
Мәңгі үзді үнін.
Менің алғаш сүйгенім Үлпілдек-тін,
Соңғы үмітім өзіңде, Таң Жұлдызым.

Есекқырған Құс жолын кесіп өтіп,
Құбылаға құлайды есі кетіп.
Сен кетерсің бәйгіні ап, Таң Жұлдызы,
Мен қалармын бір тасты бесік етіп.

Таңда — Шолпан,
Ал түнде Есекқырған.
Сепсе болды сәулесін көсеп нұрдан.
Айды көздеп жатармын Тас-Бесікте,

Салынса екен, әйтеуір, төсек қырдан.
Көктен Ғайса түскен жоқ... Көктемені,
Олар да аңсап аспанға кеткен еді.
Жұлдыз теріп түн – бақтан,

Ойнап кетсем,
"Балалығың қалмайды!.."-деп, сөкпе мені.
Жатыр тағы түн көктеп,
Гүлдеп ой-шың,

Жел боп,
Сөнген отымды үрлегейсің.
Тас Бесікте болмасам түнгі қырдан,
Таң Жұлдызын таба алмай жүр дегейсің.

Іздерім менің мынау мекенде өшіп,
Мен де ертең аспан жаққа кетем көшіп.
Мың жылда жетем соңғы тұрағыма,
Қанатып миллион жұлдыз шекемді осып.

Мен, сөйтіп, мың жыл жолда түн кешемін,
Білмеймін берілерін кімге есебім.
Әйтеуір, тұсынан кеп терезеңнің,
Сенімен, Таң Жұлдызы, тілдесемін.

Бозторғай құлақты жеп безіл қаққан,
Нұр емес, у тамызып сезімге ақ таң,
Аламын пәк сәулеңе жүзім жуып,
Өзекте үміт өшпей өзің жаққан.

Түскенде анық бұйрық, Хақ-Кәламнан,
Сүртілер көзге күйе жаққан арман.
Барлық сыр саған аян, сен ғанасың,
Алланың мыңыншы атын жаттап алған.

Тән талды, жүрек солды, аңсар да өлді,
Тастадым артқа қанша сарсаң жолды.
Тас Тұнжыр аспан атты Құлпытаста,
Тамылжып, Таң Жұлдызым, жансаң болды.

Демейін, қасымда бол, ем - дом жаса,
Жөнермін түнесе ағып мен болмаса.
Көргенде дидарыңды өліп-талып,
Қалсаң тек бір тіл қатып ең болмаса.

Жарамды емдер, бәлкім, нұрың тамып,
Оятар көздегі өлген мың ынтаны.
Білмегім:
Тас Бесігім қалған жерге,

Сенен соң таң ата ма, бүгін тағы?
Жарама нұр орнына шыбын тамып,
Мына түн жүзін қалай құбылтады?
Тезірек мына түннің қыбын танып,

Ниетін өзгерте гөр, тілін тауып.
Тұрғанда таң мәулітте көк теңселіп,
Даламды қалсам деп ем көктен шолып.
Арман не, Таң Жұлдызы, сол далаға,

Мәңгі Ақ Таң атарына кетсем сеніп.
Япырмай,
Қандай қатал Ғалам сұсы?
Кірш етіп қадалардай маған тісі.

Түн басып жатқанда қыр, Таң Жұлдызы,
Сен едің атар таңның хабаршысы.
Өзіңді бостандыққа патша қылды,
Өзіңнен далам мәңгі татса нұрды айы бар,

Он миллиард жұлдызы бар,
Кетермін саған сыйлап Аспанымды.

Тұрғандай таңғы әлемді құдай қозғап,
Жұлдыздар қимылдайды құлай жаздап.
Қыңсылап, ішін тартып, әбігер боп,
Құба құм кетеді ұқсап құмайға аздап.

Жарқ етіп шығасың да, Таң Жұлдызы,
Тұрасың сәл жымиып... Жылай жаздап.
Мен үшін, дем дірілің ентікке тең,
Біреуді келгендейсің, ертіп бөтен.

Қарайсың өткінші бір қимастықпен,
Мен осы қылығыңнан қорқып кетем.
Білмеймін, үрейлену оң іс пе, осы?
Айта гөр, Таң Жұлдызым, теріс деші.

Сапарың неге ғана қысқа сенің,
Аққанат азат таңның Періштесі.
Тек сенен,
Тұяқты қыр, қияқты шың,

Жатады үміт күтіп, зият құсым.
Елжірей қарап бүгін, ертең таңда,
Бір түрлі келмей қалар сияқтысың.
Жетеді сенен кейде ызың талып,

Ұқпаймыз білдіргенмен біз ынталық.
Қалардай құмға мөр боп ізің тамып,
Берердей соны маған Қызыр тауып.
Мөрің бас!

Тағы да бір қызмет қыл,
Қарап ап атар таңның жүзіне өткір,
Төсейін мәңгілікке маңдайымды,
Аққанат Азаттықтың ізі деп бұл.

Баллада
Сыныптасым- Берназардың Бесболы,
Қазаққа үлгі қылатындай не істеді?
Толарсақтан ел үшін қан кешпеді,

Сөзжұмбақтан басқа ештеңе шешпеді.
Жалба тайлақ құсап жүріп көштегі,
Бар болғаны тоғыз оқып ... көшпеді.
Құрғақ отын сықылданып пештегі,

Уақа емес қызып кейде бөскені.
"Бесекеңнің бай ұлынан несі жоқ,
Би ұлынан несі кем?" - деп төс керіп,
Қайқиғанда "ер, дерің хақ, көшпеді!"

Күн тіріліп, өлгенде әбден естері,
Енді, әрине, талай жігіт өстеді.
Күлетін бір кездері оның керемет,
Күнәсі жоқ сәби құсап бестегі.

Күнәсі ме?.. Иә, ешқандай күнәсі,
Бесекеңнің болған емес, расы.
Әлдеғашан құрдастары қыр асып,
Әке болды, шеше болды — "класы".

Қыз жайлы айтсаң қиқаң ете қалады,
Есек құсап тасқа тиген тұрасы.
Хоббиі, енді ... мектептегі "мұрасы",
Шылымы мен өзі ашытқан квасы.

Құнжың қағып, ыржың қағып кетеді,
Тап боп қалса Тәңір асы - сырасы.
Біздің Бесбол — бес болмады, бір болды.
Үйленбеді.

Жағаға ептеп кір қонды.
Әже кетті... Ата кетті... Әкенің,
Өткеніне әлденеше жыл болды.
Үміт етіп шіренетін шал байғұс,

"Біз озалдан аз ауыл ек- Жылгелді,
Бесбол, бірақ толтырар,- деп, іргемді".
Бүгін, міне, шешесі отыр бебеулеп:
"Өлсем, мұны қалдырам, -деп, -кімге енді?"

Бесекемде бес тауық пен бір қораз,
Төбеті мен мысығы бар мүлде араз,
Үш нәсіл де бір-бірімен дүрдараз.
"Бір шарбақтан бұйырғасын несібе,

Татулық та қажет - ау", деп, жүргені аз.
Ит бейбақтың баққаны көп, үргені аз,
Мысықтың да жатқаны көп, бүргені аз.
Бесекеңде сана сарсаң, көре алмай,

Сегізінің боп жүргенін бірге мәз.
Әсіресе, мекиенге дүр қораз,
Күн бермейді қылар мұны кімге наз?
Мысық десе ит те солай - сойқан шу,

Ауласында көшеді ылғи түнде қаз.
Содан соңғы, кітап оқу бір "жыны",
Оқиғасы қоюланса, қырғыны,
Оянады қалғып жатқан дүрлігі.

Желпілдейді күйе жеген түндігі,
Сондай сәтте жұмсай қалса шешесі,
"Құрсын,- дейді, - бұл қазақтың тірлігі."
Газет пенен радио сындыны ішіп алған,

Тағы да бір сұмдығы.
Дүниенің хабарына ындыны жібімеген,
Сауалтады жындыны.
Соған сеніп ұстатқандай кіндігін,

Төрт құрдымы, алты бірдей құрлығы.
Өз білімін қорашсынып қайтады,
Бесекеңмен сырласқандар бұл күні.
Әйел де енді табылар еді іздесе,

Бермес те еді онға теңдік, жүзге есе.
Барған адам бұл ауылдың қызына,
Кешпейді, рас, малтымаса, жүзбесе.
Сегізінші оқып жүріп бір қыздан,

Беті мықтап қайтыпты - мыс. Қыз десе,
Содан бері жүрегі оның – мұз - кесе.
Кейін сол қыз байға тиді жүз неше,
Тек Бесболға көнбей қойған тіздесе.

Бесбол қайтпек, көзін текке сүзбесе,
Ол қарбаша жігіттерден жасаған,
Моншағының шетіне өзін тізбесе,
"Шайтан,-деуші еді, — үмітсізді"

Әлі одан,
Бұл кім сонда бағзы үмітін үзбесе?
Көлеңкеде отырады іс қылып,
Езуіне "Примасын" қыстырып.

Көзіне ептеп нұр жүгіртіп ішкі үміт,
Бір әуенді қайырады ысқырып.
Әйелді айтсаң жібереді тек ышқынып,
Шоқтығына кеткен аттай тіс кіріп.

Айтпақшы, ол да көктемде бір гүлдейді,
Қоңсылардың қозы-лағын піштіріп.
Қадірлісі ол,
Сол ауылдың со күні,

Артта - көпшік, алда, әрине, ішкілік.
Сол күні әбден талайларға тіс тығып,
Жетеді үйге төрт кідіріп, үш тұрып.
Ертесіне кетеді жұрт танымай,

"Ел болмайды бұл қазақ!" - деп ысқырып,
Көлеңкеде қала береді іс қылып .
"Бесболжан-ай, бізді тірі өлтірдің,
Өлмей тұрып бір шүйкебас келтір-гін!..",

Деген сонау, есек дәме, еркін күн,
Үмітімен бірге кетті ол шалдың,
Түбітімен бірге кетті, кемпірдің.
"Бес тауыққа бір қораздай құның жоқ,

Тап ішіне с... қатын алмас бөркіңнің!",
Деп шаптығып кеше де бір жеңгесі,
Жігерін жүн қылып кетті, өртін құм.
Тағы бір шал боқтап кетті оқсатып:

"Қытай анау, миллиардтан кетті асып,
Орыс - орман, татар - тоғай, топтасып,
Көздерінен қарап жатыр шоқ шашып.
Қатын алып, көбеюдің орнына,

Сен отырсың көлеңкеде көт қасып.
Буыршындай ауызыңнан көк шашып,
Өй, анаңды!.. не қарайсың — боқ сасып?!",
Насын соңда түкіреді Бесекем, Басын:

"Біздің қазақ - осы..."-деп қасып.
"... Менсіз қазақ ортая ма, жұтай ма?
Орыс орып, қытай келіп бұтай ма?
Әлгі шалдың не шаруасы бар екен,

Қыстырылған тас құсап ап тұқайға?!
Пішілмеген қозы-лағын ойламай,
Несі бар-ей, орыс пенен қытайда?
Ана қатын баға алмай бес баласын,

Мені тілдеп шықпақ қандай ұпайға?"
Ол осындай ой ойлайды шамамен,
Бесекемде көңіл-кенен, жаға - кең.
Саусақтарын бүгіп санап санамен,

Кейде ойланады келе жатып даламен,
"Атам, әжем, әкем..., шешем және мен.
Үйде аз қаппыз, салыстырса моламен",
Бір жаңалық тауып алып ол әрең,

Кеңістікке мейірлене қарайды.
Оған әлі тең секілді бар адам,
Оған әлі кең секілді бар әлем.

Қылымсиды қыли түн,
Жан жоқ оған жылитын.
У жағады көзіме,
Сілекейлі ұры ұйқым.

Көрген түсім - хикаят,
Қалам одан шикі ой ап.
Жалап шығар ұры ұйқы,
Тән деген бір - итаяқ.

Менікі осы не тыртаң?
Ой - тамызық, отын - тән,
Күн - балтасы жалаңдап,
Шығады алдан соқыр таң.

"Енді осы ғой өмір"-деп,
Өртейді бір жел үрлеп.
Тірлік - пеште түтіндеп,
Жетем кешке көмір боп.

Жинатпайды әрине еш,
Жөңкіледі фәни - көш.
Жұлдыз тісі сақылдап,
Тұрады алда Қари кеш.

Жан ағады жарамнан,
Зәр ағады санамнан.
Біз байғұсқа не сын бар,
Тас түнекке қамалған?

Дәл бүгіннен жүз жыл бұрын,
(сақта, Алла!) 23 ақпанда,
Ақын Блок Гамаюнды жырға қосып жатқанда,
Менің-дағы төбемнен,

Ұшып өткен көк қарға.
Ол да кейде ұшушы еді әуелей,
Тек алысқа ұзатпайтын тезек масы әуейі ой.
Гамаюннан әлдеқайда кексе еді,

Гамаюннан әлдеқайда сәуегей.
Сұмпайы құс көргені лаң, жолы қан,
Өлексемді жүз жыл бойы торыған.
Шаңыраққа қонып алып боғыбан,

Айтқандарын мен түсімде жорығам.
Көк қарғаны көріп жүрдім әулие,
Жұмақ құсы шыққанша ұшып торынан.
Жұмақ құсы ... Ол да баста тұрмады,

Қалды артында мен ұқпайтын мұңды әні.
Жүрегіне жазылмайтын жара салып жіберді,
Көздерімнің қанды қара тырнағы.
Қиқуласқан қалың қаздың құралы,

Бұл далаға қайта оралмай жүр әлі.
Ол неліктен мені көрген құзғындар,
Түсін маған жорытпақ боп тұрады.
Тағы, міне, ғасыр соңы ... Ақпан, ә!

Кәрлі ақпанда қалтырайды ақ қала.
Тағы бір құс төбемде отыр сұңқылдап. Қап-қара...
23.02.1998 ж.

"Көненің татын неғұрлым ысқылап тазартқан сайын,
Жаңаның жүзі соғұрлым жарқырай түседі",
Алиджан Еділханұлы.
Маңғыстаудың қияны- кілең қорым,

Қорымға әкеп тірейді жүрер жолың.
Эрмитаждар тұқымын тоздырса да,
Қоймайды әлі балбалдар шіренгенін.
Парақтарын алдымнан ашты тағы,

Ғасырлардың тозыңқы тас кітабы.
Үйелейді жұт көрген көтеремдей,
Кәрі қойтас жей алмай жас бұтаны.
Бебеулеген даланың желіне еріп,

Бағзы мекен ұлиды бөрі болып.
Тас қорымға тығылған қошқар тастар,
Жіберердей меңіреп мені көріп.
Көне қаріп көрмегем "Әліппемнен",

"Әптиек" пен "Мұхтасар" танып па ем мен.
Құпиясын қынамен қымтанады,
Құдай сөзі құлпыға әдіптелген.
Бүгінімен күн кешкен дүлей - мендер,

Тарих тасты тажалдай күрей келген.
Азаны жоқ Мешіттің төбесінде,
Дірілдейді жетім ай үрей жеңген.
Біздің елдің дүрлері, кісілері,

Тас астына түспестей ісінеді.
Құдай сөзі сіңгенде қара тасқа,
Тек өлілер ғана оны түсінеді.
Білдірсе де әруақтар қолдайтынын,

Бұталарға өтті ықтап торғай-түнім.
Өлі қорым ұйқыдан оянғанда,
Өкінішті өмірде болмайтыным.
Жалқы жара - жүрегім, пәркі - нала.

Өмір сүру - өлудің шарты ғана,
Басымызда балбалдар жыр оқыса,
Оянып та кетерміз, бәлкім, аға? Артын ала.

Неше ғасыр қазынасын жат жеген,
Мұз тұтқыннан әрең босап Ақ кемем,
Азат желге желкен жая бергенде,
Қарақшылар басып алды, әттеген!

Қарақшылар,
Ата-тегі беймәлім,
Тек соларға бұйырды бар жиғаным.
Теңізге атты Ар дей-тұғын ағамды,

Ессіз жатыр ақ сақалды Иманым.
Құл болып жүр - Ұят деген ұл еді,
Сауап - Анам сансырайды, тірі өлік.
Обал - Апам лыпасы жоқ, Иба – қыз,

Жендеттердің жетегіңде үнемі.
Күрсінгенде көне көздер көген түп,
Жекіреді билікке ие Көбең тік.
Ышқынасың Балқаштағы балықтай,

Ал жендеттер сұрамайды сенен түк.
Күл-түтінге қойма болып өкпеміз,
Жүрегімді айғыздайды өктем із.
Жиіркенгенде менің лас кемемнен,

Қайта-қайта лоқсиды көк теңіз.
Көрінбейді азаттықтың аралы,
Есер күлкі есімді алып барады.
Азу тісін алтын аймен аптаған,

Ырсияды Мұзтаулардың араны.
Кіл қарақшы. Кемемнің жоқ иесі,
Істен шыққан барлық жұмыс жүйесі.
Ақ желкенді түте-түте тоздырды,

Қара аспанның жұғып қалған күйесі.
Қаруым жоқ қарақшымен айқасқа,
Қасапхана қақпаларын қайта ашпа.
Бір қуыста дірдек қағып отырам,

Ақ кемемді соғады деп қай тасқа.
Қызың қысыр қалады деп - ұл өлсе,
Күресе алмай өткенім бе бір ерше?
Күн не болмақ - қанға қанған кәпірлер,

Ақ кемеңді жатқа сатып жіберсе?!
Ақ кемемді қарақшылар басқарып,
Беймағұлым көз көрмеске қашты алып.
Күрек тісін күміс күнмен күптеген,

Таулар алдан шығады алып тас табыт.
Күдірейіп тұр таулардың жартасы,
Етегінде қайықтардың жаңқасы.
Қорқынышты: басып кеткен шыңға мөр,

Нұх пайғамбар кемесінің қаңқасы.
Көзімде үрей, жүрегімде қорқу бар,
О, Жасаған!
Алда қандай сор түн бар?

Көкжиекте Әзәзіл жел ойқастап,
Дөңбекшиді аждаһа жал толқындар.
... Әттеген - ай! Әттеген - ай! Әттеген!..
Саған қайыр тимей қойды - ау, қап, менен.

Желкеніңді кебін қылып оранып,
Мен өзіңмен бірге өлемін, Ақ кемем.

Көзіңнің күн тамады шарасынан,
Сөзіңнің қан тамады жарасынан.
Сау шыққан аздың бірі сенсің, апа,
Қаптаған өлекселер арасынан.

Үй тігіп қарлы тауға өлең ексең,
Қитығып көзге ұрғасын сен ерекше,
Тұрады көз қайрасып, сөз байласып,
Қоспақ боп қатарына көп өлексе.

Сіңірген тұл бойына жат шалығын,
Олардың кесіп қойған ақша құнын.
Хақ сүйген адам ғана аман өтпек,
Қақ жарып өлекселер патшалығын.

Сүреді өлекселер абат өмір,
Тірегі бауға оранған жанат өңір.
Халықты теуіп тыққан тар төлеге,
Жарықты тартып алған Қара Тобыр.

Содан соң шіренеді үкіметше,
Тағынан таяды олар шүкір етсе.
Болжалсыз шошымай көр болашақтан,
Табыттар халықтарға үкім етсе.

Білмеймін, артым - аран, алдым көрдей,
Билікті тұр абызға малғұн бермей.
Ғарышқа қол ұсынам, жан ұшырам,
Ішінде өліктердің қалғым келмей,

Жалғанда ақын өлсе - арман сөнер.
Салтанат құрар сосын алдамшы өнер.
Ертіп кет, апа, бақи сапарыңа,
Кеудемде шығар-шықпас жан болса егер.

Көкшетау - кейде қарлы, кейде қарсыз,
Сексен қол мұз ерінді сөйледі әлсіз.
Тұнжырап көшеде отыр Ақан Сері,
Жәутеңдеп көп қарадым бейнеге әнсіз.

Сүйенген домбырасы жарағына,
Сыпаның әлі жаны жаралы ма?
Сәскенің шуағы еппен ерітеді,
Серінің қатқан қарын қабағына.

Ісімді жақтырмай тұр кекті мұжық,
Шен тисе бергісі бар бетті бұзып.
Сал Біржан "Адасқақты" шырқай беріп,
Дауысы мұз боп қатып кетті үзіліп.

Көкшенің көгін кіл жат өлең шарлап,
Осқырып кеңседе отыр көбең шардақ.
Көзіме қанша іздесем түспей қойды,
Жаяу сал, Балуан Шолақ деген шалдар.

Ақынның мүрдесі жоқ қорымында,
Қайтпай тұр жел батаға солығым да.
Мінбеде Мағжан шығар Қызыр2 отыр,
Сәкеннің Көкен3 қалған орынында.

Қалмапты салда қайрат, серіде айбат,
Қанаты көтерем қудың өлі байрақ.
"Көкшетау — жер жұмағы" демеуші ме еді,
Жұмақты алған екен пері жайлап.

Тұра тұр, бұралқы жел, желіп үрмей,
Теріскей тірілгенмен, өлі – күнгей.
Мүсіндер көшедегі тастап қашқан,
Мысалы, Періштенің кебініндей.

Хақ — Алла! Азаттықты биікке бер,
Қалмасын мәңгі жетім сүйікті өнер.
Кебінін шешіп кеткен көп періште,
Бір күні кебенегін киіп келер!

"Көкшетау - кейде малсыз, кейде қарлы"
Соны айтып күбірлейді Бейне Зарлы.
"Көзіңе қарап жүр, деп, соқтығыспай!.."
Сар шашты, көк бет қайың сөйлеп алды.

Қазақтың қолды болған тауы сурет,
Сен - салдан, мен - қайқыдан ауысып ек.
Шертетін шерлері көп шешен — сақау,
Әншінің дабысы бар, дауысы жоқ.

Тап келіп Өлі араға ай шықпаған,
Мұңайып Маңғыстауға қайтып барам.
"Ай аман туғай, - дедім, - Оқжетпестей,
Алаштың Ақ Күмбезін айшықтаған.

Ұрысып қанжар, борасып оқтар,
Тыншыды сүргін, қырғыны.
Жердің бетінде моласы жоқтар,
Келердей қайтып бір күні.

Келердей қайтып, жебердей мені,
Аспанда жүзген Ай тұлғам.
Шындыққа шел деп кебердей көні,
Өздері жайлы айтылған.

Не жетсін жаудан қаза құшқанға,
Айтыңыз, бірақ, тоба, сіз Маңғыстауыңды,
Қазақстанға қостың да, қалдың моласыз.
Кесапатынан қараңғы мидың еліме ерім симады,

Сен болсаң, байтақ даланды қидың,
Молаңды саған қимады.
Шыңырау ойға батады ұяң ұл,
Тимейді жайлы жанға аса запыран.

Жыры Зәкарияның4 замана жайлы зарласа.
Шоқ шынар сынды қара шыңдағы,
Кіл асыл сойдың ұрғыны.
Моласыз кеткен Алаш ұлдары,

Келердей қайтып бір күні.
Жырымен алқап нанғыш қауымды,
Келердей қайтып кезіне,
Қазақстан мен Маңғыстауымды,

Берердей қайтып өзіме.
Тағардай бәрі қарау күнге айып,
Әлихан, Мағжан, Ақандар.
Мұстафа Шоқай, Жалау Мыңбаев,

Оралып алыс сапардан.
Сәкен, Ілияс Құлагерлерім,
Қарғып бір шығып араннан,
Пірзада нағыз мұрагерлерін,

Қоярдай сайлап Маған — Хан!
Тұр олар менің зарымды көріп,
Бәріне куә — Ай мына!
Халқыңды сүйсең жаныңды беріп,

Моласыз қалу қайғы ма?
Харап боп елдің бар зиялы ұлы,
Құл-құтан мініп тағына.
Неге үн қатпайсың, Әлниязұлы?

Шомылып жатыр қаныма.
Аударып бізден заманның зәрін,
Ара тұр, әруақ—Ел-аға,
Жұмақтан жұпар далаңның бәрін,

Айналдырмақшы Молаға.
Табытын сайлап Антыма менің,
Киесіз бейіт сейфтер.
Азаттық туын халқыма кебін,

Қылмақшы жөгі- жөйіттер.
Кезеңнен мені тосқан жұт - қабір,
Қалады ашық тұл олар.
Моласыз әруақ бостандықта жүр,

Сезбейді оны мыналар.
Ұлтыңды сүйсең,
Ол халық сені қимайды,
Тіпті, қабірге.

Бөпедей баптап қолға алып сені,
Бақтырып қояр Тәңірге!
Жұмақтың жетіп аңқытқан демі,
Жырақтың, арман ерлері.

Бір демеп жібер қолтықтан мені,
Алаштың Ардагерлері.
Қиналам мен де, айтады халық,
Зарымды, бәлкім, естір көк,

Маңғыстауымды қайтарып алып,
Қазақстанға қосқым кеп.

Қағапақты жарып шыққан қыршын күн,
Шыға сала демін жұттым тылсымның.
Мен Алтайды тастап кеттім озалда,
Дәл сол күннен бастау алды бұл сүргін.

Аспан - қайрақ,
Ай - қанжардың жүзінен.
Жанығанда жұлдыз болып үзілем.
Тар ғаламның,

Кең даламның түзінен,
Қонатын үй таппай қайтқан Қызыр ем.
Жараса тек сәл қағуға қанатын,
Алматыға өлу үшін баратын,

"Ақыным!.."- деп, жүр біздерді мына жұрт,
Бір-біріне ұқсайды рас бар ақын.
Ақын атап,
Батырып ап сонша ойға,

Жерінеді жандай көріп ең шайма.
Өр ұлдарын еркелетіп кемді күн,
Топырлатып тығады айдап Кеңсайға.
Көздерімнің шарасында қан ашып,

Қан отынан ағып түскен қарашық.
Қала берем адамдардың көшінен,
Айдың, күннің аманында адасып.
Бизар қылып тірілердің келесі,

Көз алдымнан кетпейді ылғи, о несі?
Қабірлердің құшағынан сытылып,
Қашып шыққан мүрделердің елесі.
Сол мүрдеге еріп кетем қия алмай,

Шақырады шың басына- қиянға Ай.
Қадам бассам шекараны бұзамын,
Жұрттың сызған шеңберіне сия алмай.
Елестердің айтқан жыры ойымда,

Екі дүние жүгін артып мойынға
Пана таппай жүрем түзде дірдектеп,
Өз атыма берген көше бойында.
Шөңге кіріп табаныма, басыма,

Басам сосын алға қарай асыға.
Жетемін кеп миым түсіп таңдайға,
Жапандағы жалғыз ағаш қасына.
Бұл сүргіннен құтылатын түрім жоқ,

Сайға қуып тықпай тынбас бұл індет.
Қан боп ағып шығар жанға тығын боп,
Жан өксігін жыр жаншиды күбірлеп.
"Жаныңа әкеп жерледім ғой өлеңді,

Жалғыз Ағаш, жыламашы сен енді."
Тауып алғам: "Жапандағы жалаңаш,
Жалғыз ағаш жалқы халқым!"-дегенді.
Жалғыз ағаш жұбатқанға көне ме,

Пысқырмайды қамқорсыған немеге!
Долы дауыл жұлқығанда жемісі,
Тоңдырады тас боп жауып төбеме.
Тас тигенде бұққанмын да, шықтандым,

Сонда да оған елес болып сұқтандым.
Бұтағында тұрам дарға асулы,
Жалғыз ағаш: "жақыным!" — деп ұққан күн.

"Шайырлардың періштесі болады",
Дейтін еді көне шалдар бұрынғы.
Бірақ оны көрген емен мен әлі,
Олар жазып берген емес жырымды.

Перілерді талай көрдік желіккен,
Оның жайы таңсық емес ақынға.
Бірақ осы ғұмырымда, неліктен,
Көп толғандым мәләиктер хақында?

Ақындардың құр малданған өр даңқын,
Өріп жүр ғой перзенттері күмәнның.
Періштемен жолығардай,
Мен, бәлкім,

Шын дарыған шәйір емес шығармын?
Кезінде, рас, тілім өлі сүйек боп,
Тауық боп та шаштым миды тарыдай.
Жүргенде, әлде, санамды жын иектеп,

Сөзін ұқпай, кеттім бе екен танымай?
Өтті көп жыл көк инені еш түртпей,
Алтын шайған кімге дәрі өлең жез.
Періштенің жүр ме, әлде, үнін естіртпей,

Долы - дәуір, соқыр — құлақ, керең — көз.
Өлең аулап кейде таңды таңға ұрам,
Бір жол жазбай жығыламын құр қажып.
Ақ қағаз бен қаламсапты қалдырам,

Періштелер кетер ме деп жыр жазып.
Оянғанда өлеңі жоқ жарты жол,
Қағаз құрғақ, Күлімсіреп күн шығар.
Кірпігімде лаулайды шық. Бәлкім, ол-

Мәләиктер қазып кеткен нұр шығар,
Періштелер жазып кеткен жыр шығар?
Сол бір шықтан тұтанғандай жан отым,
Сезімімнің түріп ашам түнегін.

Содан кейін, жалын жалап қанатын,
Суылдайды - ай менің жалғыз жүрегім.

Жанат Әскербекқызына
О, киелі Түркі Елім-ай! Тас бесік,
Неткен ғана аянышты жұрт едім.
Астанада мәз боп қалдық бас қосып,

"Отанына оралды,- деп, — Күлтегін!"
Тістей қатып тамырынан тоң бүріп,
Тұтқында ұстап табғаш - дәуір түрмесі,
Мың жарым жыл - он бес ғасыр жол жүріп,

Жетті еліне күлтегіннің сүлдесі.
Шенді орданың төбесінде ту гүлдеп,
Иманғали "Күлтегінді" әкелген,
"Евразия", - деп өңмеңдеп Гумилев,

Атын тартып алған жер бұл Сәкеннен.
Сол баяғы айнымапты ел салтынан,
Адасу ғой, көкөзегі күретін.
Асылдарын жоғалтып ап, артынан,

Көкке қолын жайып іздеп жүретін.
Өңшең дүрлер, басқан ізі батпандай,
Нән толқындай жалын тартып жүзгенге.
Күлтегінмен бірге келе жатқандай,

Сәл жатырқап қарайды, рас, біздерге.
Астанада өзгеріпті көп алаң,
Ада - тасқа жазған сынды жырды ойып.
Аттан түсе жаздап қалды Кене хан,

Айтматов жатқан шақта гүл қойып.
Мұңаямын мың ой түнеп басыма,
Құлағыма ғасырлардан пірлі үн кеп.
Күлтегіннің қарап тарғыл тасына,

Олжас тұрды баба тілде тіл күрмеп,
Шахановтар ана тілге ділгір боп,
Қос Сақ отыр, Қас Сақ,
Алтын қаһарман.

Осы шығар өңде көрген түс, міне,
Алтын киім киіп өткен атамнан.
Қорынамын,
Қараймын да үстіме.

О, Түркі Елі,
Айналайын, атыңнан!
Хатың келді,
Азық маған сол атың.

Тасқа өлеңін ойып жазған ақыннан,
Қысылып тұр кітап жазғыш көп ақын.
Маңғыстаудан ертіп кеп пе ем пірлерді,
Неге, ақын қыз,

Тақылдайды тақаңыз.
МГУ тартып ала жаздап бұл жерді,
Не істер екен, күзде келмек Папамыз?
Қарағым - ай, оны қайдан білем мен?

Оқымаған жерден соқты сауалың.
Сұрашы анау көкелерден шіренген,
Бәлкім, беріп қалып жүрер жауабын.
Бір іс бітті.

Бейенішке5 кенелген,
Тарап барады қара бұдан Түркі елім.
Қараймын да,
Шыққан түпсіз тереңнен.

Жүрегімнің қаңды жасын сүртемін.
Тарап барады орап мені құйынға,
"Күлтегінге" берді Астана бір төрін.
Жалғыз сауал шыңғырады миымда,

Жыр — Хамса
Он төртінен толған айдың тойында
Өртеп сүйді көкжиек от ерінді,
Мен де ұмыттым пенде, бұлт екенімді.

20-ға 14 қалғанда ұясынан,
Он төртінен толған ай көтерілді.
Мәз боламын адамдай мен есалаң,
Мұншама әсер етпейді неге саған?

Көтеріле бергенде көкжиектен,
Балқып кете жаздады-ай...
О, Жасаған!
Сүмбіленің исі аңқып сұлбасынан,

Талып түсті ақ сәуле сырғасынан.
Құттықтадым он төртке толған айды,
Ат үстінен қол созып қыр басынан.
Бір жағында мұнайлы мұнаралар,

Бір жағында қыстаулы құлама жар.
Ортадағы ақ күмбез төбесіне,
Балқып келіп толған ай тұра қалар.
Көп құлпытас лапылдап шыра жағар,

Салауат қып өлілер иманына,
Еппен жылжып кетеді иба қыла.
Ақ уызын жағады жанарының,
Мынау бейбіт даланың дидарына.

Алтын артқан қалыпты қайық кетіп,
Желкен - бұлтты алыпты жайып, бекіп.
Жарып ала жаздадым маңдайымды,
Тасқа тамған сәулеге тайып кетіп.

Ей, алтын - ай, нұрыңды күй шелекпен,
Хайуан - ғұмыр құрысын, күйсеп өткен!
Есі - алаң,
Досы - адам жан боласың,

Он төртінен толған ай сүйсе беттен.
Өлейін, деп, жолыңда шырақ ұстап,
Дәруішке боз киген тұрам ұқсап.
Сәлде орамай басыма,

Сәуле орап ап,
Таңда оралам үйіме шығарып сап. Жә!
Опынып бармақты тістелеме,
Шүпілдеп тұр ақ нұрға іш кенере.

Кетем ұйқтап. Толған ай орынына,
Таң жұлдызы енеді түске неге?
Бұлт - пердеден, сайтан ай, сығалама,
Сені көрем деп кеппе ем бұл араға.

Сенің сиқыр күлкіңе елтіп қалып,
Әуейі боп кеткен-ді мына бала.
Мені шарпып содан соң қай көздегі от,
Тауды шарлап, қыр кешіп, сай кезген ек.

Жарық көрсем күйдіріп қанатымды,
Кете бардым пәруана - айгезбе боп.
Сен сығалап, пердесін сан ашты бұлт,
Кірпігімде қанша рет қамасты ымырт.

Айгезбені түнімен сәулең мас қып,
Ал таңертең жоғалдың адастырып.
Сағың ауған мен болдым мөрлі бала,
Кірпіктегі күн нұры сөнді мана.

Тағы тап боп тұрсың сен түнгі қырда,
Енді айыға бергенде — дел дуана.
Бұлт - пердеден сығалап қор қыласың,
Тағы саған тамсанып керді қасын .

Таң жұлдызын таба алмай түнгі қырдан,
Сүмбілеге сүқтанған сорлы басым.
Есті емдейтін ақ таңға түн түрілген,
Жете алмаспын деп тұрмын бұл түріммен.

Әр талының түбінен нұр тірілген,
Айналайын, сайтан ай, кірпігіңнен.
Жалғыз сәтке сен маған аспанды бер,
Алып ұшқан бойымда басталды жел.

Ең соңғы рет аспанға ертіп шық та,
Бір жұлдыздың қасынан тастап жібер.

Шашылып түн сынған,
Шыныдай құм жүзі.
Шығасың тылсымнан,
Шырай Таң Жұлдызы.

"Көзімді суырдың,
Көңілді мүжідің".
Сәулеңе жуындым,
Киелі жүзігім.

Ашар ем тіл білсем,
Көңілдің бүкпесін,
Қоясың түннің сен, ақырғы нүктесін.
Сәулең боп құзымнан,

Ағады тағатым.
Тамырда - қызыл қан,
Қағады қанатын.
Жүректе үн жанды,

Жуықтап жұмбақ таң.
Естимін сұлбаңды,
Тылсымнан тіл қатқан.
Жанарға тұнасың,

Сырғанды тағарда.
Шақырып тынасың,
Ғажайып ғаламға.
Толмайды құшағым,

Нұр мүсін, су сымбат.
Соңыңнан ұшамын,
Қанатым сусылдап.
Нұр тарап түн шашын,

Миыққа мұң ұйып,
Діңкемді құртасың,
Құпия жымиып.
Кірпігін таң ашып,

Шашқанда күрең от,
Ізіңнен адасып,
Қайтамын сілелеп.
Артыңнан алқынам,

Күн неткен тымырсық.
Күрең от шарпыған,
Қанатым күңірсіп.
Жетсем деп түнге есен,

Жанымда мұң жанды.
Өшірмей күн кешем,
Көздегі сұлбаңды.
Антымнан бұзылман,

Ғұмырым бар қанша.
Тамырда қызыл қан,
Қанаты талғанша.
Таң жұлдызы тамғанда,

Жеті ықылым не деп тұр.
Анты абат көк,
Біздің білім баяғы орта мектеп.
Түледі де Түнгі әлем тамырынан,

Жатты аспанға май жүзген сорпа көктеп.
Иә, айтпақшы... ай жүзген жұлдыз көктеп,
Көкке көшіп алғандай күндізгі от көп.
Өмір зая мерт болды өкініштен,

Тап болғандай тойына түнді іздеп кеп.
Жұлдыз жауған жонына көк сүме бел,
Кілем қырдың өңіне төксін өнер.
Шолпан болып туады ол таңда қайта,

Өмір зая өлді, деп, өксіме, жел.
Өксіме, жел.
Іш тартпа - ырымға жат,
Таңға дейін қиялда шырынға бат.

Тығығалап ап құлақты тау құлапты,
Ақ шәлілі ай отыр күлім қабақ.
Қанағат қыл, шырылын шілделіктің,
Таңда ғана бозторғай жырын жағады.

Қауқар қашқан қанжары, найзасынан,
Тау — қарт батыр,
Арқасын ай қасыған.
Қылымсиды ай маған көзін қысып,

Кете алмаған кербездей бай қасынан.
Уәдеде тұрады таң жұлдызы,
Сай басынан күтейін. Қайда асығам!
Шолпан туа бергенде, Үркер өле,

Табылармын деп едім бір төбеден.
Қара басып, қалыппын қатып ұйқтап,
Шүпілдеп тұр саумалға күн тегенем.
Күлтөбеден бозторғай бүркеді өлең,

Шөптер шықпен кірпігін сіркелеген.
Әлдеқашан ашыпты түндігін бел,
Құрғатыпты жанарын үлбі - гүлдер.
Аспан жақтан шұбатып шынжырын жол,

"Қу соңынан! - дейтіндей, құлдығым, бол!"
"Тағы таза кетті,- деп, таң жұлдызы",
Ішін тартып бастапты сұмдығын жел.
Таңға мадақ жыр толғап тұр бозторғай,

Таң жұлдызын жоқтап тұр шындығында ол.
Сіңген шолпан ғайыпқа есіл ғұмыр,
Жалғап мені ізіне есілді нұр.
Көп елес жүр сол ізде,

Көсілді қыр
Бастап келе жатқандай көшін Қызыр.
Өкініш пен үміттің отауында,
Осы жырдың кіндігі кесілді бір.

Бозторғайдың батасы болғай қабыл,
Кетіргенше тағы бір есімді іңір.

Бір Жаратқан барлығын жұп жаратқан,
Жалқымын деп, ендеше, мұңға батпан.
Жұлдыз өніп жатады сыңарымен,
Жапырағы жайқалған түн дарақтан.

Бір-біріне жұғам тегіс ғашық,
Келеді өріп асығыс қоныш басып.
Құбылаға некесін қидыруға,
Жұп жұлдыздар бара жатыр қол ұстасып.

Құс жолы қоз,
Көсеуі - Есекқырған,
Көңіл шоғын ақыры көсеп тынған.
Қалды айдынның толқыны жиырылып,

Аймаласып ай мен бұлт төсек қылған.
Сайтан сәуле жүгіріп бар тұстарға,
Серік тауып береді жалқы ұшқанға.
Сықырлайды дарағы дүниенің,

Ғашықтық пен құмарлық шарпысқанда.
Тойлап жүріп сан көрді таңды көзім,
Танды көрмей жатпайтын бар мінезім.
Дуылдаған дүниені аяй қарап,

Таң Жұлдызы, туасың жалғыз өзің.
Жайнамаздай алдында ағала қыр,
Жанарында саңқ ұрып шағала нұр,
Қосылғанға құпия тілеу тілеп,

Қол жайдырып — бересің маған әмір.
Қайта оралмас мұны бір дәурен біліп,
Әміріңе жүгінем дәрмен құрып.
Махаббаттың дұғасын мөр ғып басқан,

Көздеріме қалады сәулең жұғып.
Қол созамын соңыңнан жан далбаса,
Ғайып болып кетесің заңғарды аса.
Жаратылған ақ нұрдан ақ Періште,

Түнде көзге түспейді таң болмаса!
Жүрегімнің бағына ақ гүл еккен,
Таң Жұлдызы, ақ сәулең тәтті неткен!
Махаббаттан жаралған әппақ таңға,

("Күй жайлату" жыры)
Безеу бет жел барымды қылды ысырап,
Қарайыншы көңілдің дүрбісін ап.
Су қыңсылап,

Қалыпты сай сансырап,
Тау тусырап, құм сыңсып, қыр қысырап.
Шегірткесі бидайдай тандыр - далам,
Таңның шығы құмарын қандырмаған.

Желдің жырын жалықтық тыңдай-тыңдай,
Жердің үнін естіртші, жаңбыр, маған!
Безеу бет жел, безгек қыр, ши дірілдеп,
Жапырағы шыбықтың күйді іріңдеп.

Төкші, ақ жаңбыр!
Шашылсын жер нәубеті,
Саз сыбырлап санамда, күй күбірлеп.
Күй күбірлеп,

Әлдене айтады ептеп:
''Бір ақ жаңбыр құйса ғой, пай, кенет кеп!
Кетер еді жер-әлем қайта көктеп,
Бүкшеңдеген бұта да бәйтерек боп".

Кірпіктері сіркелеп бұлақ-шыдам,
Үн шығады жатқандай жылап сыған.
Қала жақтан көп зауыт өкіреді,
Қара түтін құса алмай лоқсыған.

Керек,-деді, ел бір жаңбыр ту далаға,
Желөкпе жел, бұлтымды қудалама.
"Бұлттың басы құралып келеді!"-деді ол,
"Сүбіхан — Алла!.. Сүлеймен!.. Су жағала!.."

Бұрынғылар мұндайда жасапты ырым,
Ырымы жоқ итің де қашады қырын.
Ақ қағазға атайын қара сия,
"Тәңір жолы" - болғай,- деп, - ''Тасаттығым!"

Қонар қырдың, иншалла, басына құт,
Қасыңа алып үмітті жасыма, күт.
Бұтақ жайып келеді өрік тал бұлт,
Өрік талдың жемісі жасын ағып.

Топшың талып, қанатың шаршамасын,
Күмпілдет, бұлт, сайлардың тар сабасын.
"Қайыңдардың қанатын қайыра соқ,
Айыра соқ "аһ" ұрған арша басын."

Аспан астын қалың бұлт тынды-ау қамап,
Құйса, шіркін, енді бір мың қауғаны ап.
Айдарыңнан айналдым, шидей қара,
Үйді айнала жүгірген: "Күн, жауа - лап!.."

Келіп қалды қара бұлт қырды баса,
Қанбас па екен құмары ұрғыласа.
Иіп қоя береді - ау Аспан деген,
Шайырлары жердегі шын жыласа.

Қызғалдақ қызы Қызылорданың,
Қып-қызыл күйде үзіп алғаным.
Жастықтың жасыл бағында көрдім,
Қыжым көйлекпен жүзі жанғанын.

Сарғалдағы емес Сырдарияның,
Қызғалдағы еді құм дарияның.
Қол ұстасып ап сапарға шықтық,
Батасын алып кіл қарияның.

Жем қылған меңдей Аранның шері,
Секілді ед өзі маралдың соңы.
Кептірді талай кенеземізді,
Маңғыстау шөлі, Аралдың соры.

Соңымызда сан соқпақ қалғанша,
Тамырымызда қан тоқтап, талғанша,
Жердің бетінде жүріп келеміз,
Қыжым көйлегі әппақ болған.

Желтоқсан желі қалтыратқанда,
Жендеттер қанға малтып аққанда.
Қалтылдақ қылдай көпірден өттік,
Сабырды бермей сарқып Ақпанға.

Жәбірді жедік жат еріндегі,
Жабылмай тұрды қатер ілгегі.
Жанары мұңды періштем еді,
Жабайы жұрттың пәтеріндегі.

Жырақта қалып қанды із-қара күн,
Кетірді зілін жалбыз жараның.
Шаңырағымда қобыз тартады,
Қазақтың мұңы жалғыз ғана мұң.

Қонақты күткен Қызырдай аяп,
Келеді сол бір бұзылмай аят.
Киеді ол анық аппақ көйлегін,
Ақырет күні қызылға бояп!

Артында қаулап бала баталы,
Қызғалдақ лаулап самал атады.
Қымтанып алып қыжым көйлекке,
Әппақ күйінде бара жатады.

Шерғала!
Уа, шерменде шерлі қала,
Аршылан бұзып шыққан торды жаңа.
Қымтама құпияңды тырнағыңмен,

Есімді жиған кезде енді ғана!
Есімді енді жиып келіп тұрмын,
Қақталып әуіріне көрік құмның.
Дүниеде биіктік бар деген сөзді,

Шерғала, ең әуелі сен ұқтырдың.
Қанаты сымпылдаған көк үйрек түн,
Жеткенде осы жерге кемиді екпін.
Жалғанда сұлулық бар- дегенді де,

Епсіздеу ерініме сен үйреттің.
Жиып ап тас жасынды шұбар,
Тұран, Маңыңнан айықпайды мұнар, тұман.
Соншама сұсты, қатал тұрпатыңнан,

Тұрады жұпар борап мұң аңқыған.
Қайрайды қанжарымды қайрақ - құмың,
Шайнайды айбарымды айбатты үнің.
Жатырсың Қаратаудың киесіндей,

Жалған мен ортасында Айрақтының.6
Шері бар арыстандай Шерғаламның,
Әруақты қақпасы едің кер даламның.
Көзіңнен тұтап ұшқын кей түндері,

Жатады даусы естіліп Ер Бабамның.
Жалпақтан басып өткен Жалғаншыңды,
Шерғалам тауда жортқан тарлан сынды.
Ерте алмай қатарына қалған шыңды,

Ызадан тас боп қатып қалған сынды!
Керіліп жата бермей көрік боп сен,
Мұзтаудан бөлінгендей ерігі көп сең.
Бір күні Жаббар Құдай жарлық қылып,

Ақыра қарғып тұрып желіп кетсең,
Арман не, сонда артыңа еріп кетсем.

Аспандап ұшқан алты қаз,
Қоятын саған шартым аз.
Назым бар айтар халқыма аз,
Қарайлай кетші артыңа аз.

Жайықтан ағып жеткем мен,
Құба бір шөлден өткем мен.
Өтпедім соңғы өткелден,
Ажалдың оғы мүлтіксіз,