Home

Ғалам

Name: Ғалам
Author: Әдебиет порталы

Әдебиет порталы

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

Жазу өлшемі 20 px

Жол аралығы 1.85

Әріп аралығы 0.30 px

Абзац аралығы 0.95 em

Ғалам

Ғалам «Ғалам» энциклопедиясында жинақталған материалдар ғылыми негізде құрастырылып, мектеп оқушыларына бейімделген түрде сипатталған. Жан-жақты бағытта жүйеленіп, жинақталған деректер жасөспірімдердің аспан әлемі туралы ғылыми көзқарасын қалыптастыруға ықпал етеді. Энциклопедия түрлі түсті, қызықты безендірілген, дизайнерлік орындалу жағынан да қазіргі уақыт талаптарына сәйкес келеді. Кітапта топтастырылған материал

балалар энциклопедиясы

УДК 087.5

ББК 74.202.4

Ғ 31

«Балалар энциклопедиясы» сериясы

Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитетінің «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды

Ғалам. Энциклопедия /Қазақ тіліне аударған Д. Алипбаева. – Астана: «Фолиант» баспасы, 2012. – 160 б. – «Балалар энциклопедиясы» сериясы.

ІSBN 978-601-292-633-0

«Ғалам» энциклопедиясында жинақталған материалдар ғылыми негізде құрастырылып, мектеп оқушыларына бейімделген түрде сипатталған. Жан-жақты бағытта жүйеленіп, жинақталған деректер жасөспірімдердің аспан әлемі туралы ғылыми көзқарасын қалыптастыруға ықпал етеді. Энциклопедия түрлі түсті, қызықты безендірілген, дизайнерлік орындалу жағынан да қазіргі уақыт талаптарына сәйкес келеді. Кітапта топтастырылған материалдарды мектеп пәндерін оқыту кезінде де пайдалануға болады. Кітап орта буын және жоғары сынып оқушыларына, ата-аналарға, мұғалімдерге және ғаламдағы жаратылыстарға қызығушылығы бар оқырмандарға арналған.

УДК 087.5

ББК 74.202.4 Кітап қазақ тілінде Macaw Books компаниясының келісімімен жарық көрді Барлық құқықтар қорғалған. Бұл басылымның ешқандай бөлігін баспаның жазбаша рұқсатынсыз қайта жариялауға, қандай да бір жолмен және белгілі бір құралмен – электронды, механикалық, фотокөшірме, жазбаша немесе басқа да жолдармен пайдалануға тыйым салынады.

Thіs edіtіon prіnted under lіcense

from Macaw Books. All Rіghts Reserved
Қазақстанда жасалған

ІSBN 978-601-292-633-0

қазақ тіліне аударылған.

«Фолиант» баспасы, 2012

© Д. Алипбаева, аударма, 2012 Редакторы М. Абсалықова Корректоры Н. Бимағанбетова Компьютерде беттеген Д. Какимов «ФОЛИАНТ» БАСПАСЫ Тел./факс: 8 (7172) 396 070, 395 459, 397 249 folіant@folіant.kz; www.folіant.kz Басуға 15.09.2012 қол қойылды. Пішімі 60х84 1/8. Офсеттік басылым. Шартты баспа табағы 18,6. Таралымы 2000 дана. Тапсырыс №172 «Фолиант» баспасының баспаханасында басылды 010000, Астана қаласы, Ш. Айманов көшесі, 13 МАЗМҰНЫ Ғаламның пайда болуы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 Жұлдыздар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Қос жұлдыздар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Жұлдыздар шоғыры . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Жаңа жұлдыз. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 Қара құрдым . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 Нейтрон жұлдыздар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Шоқжұлдыздар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 Жұлдызнама астеризмдері мен шоқжұлдыздары. . . . . . . . . . 22 Тұмандық. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Галактикалар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26 Галактикалар шоғырлары мен орасан шоғырлары. . . . . . . . . 28 Андромеда және Үшбұрыш. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Құс жолы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 Күн жүйесі. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 Күн . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 Меркурий. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 Шолпан. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 Жер.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42 Ай. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .44 Марс . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 Марстың серіктері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 Юпитер. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 Юпитердің серіктері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52 Сатурн. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 Сатурнның серіктері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 Уран . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 Уранның серіктері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 Нептун . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 Ғ 31

балалар энциклопедиясы Нептунның серіктері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 Койпер жолағы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 Ергежейлі планеталар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 Астероидтар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 Метеорлар мен метеориттер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 Кометалар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 Жерге жақын нысандар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 Экзопланеталар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 Поляр шұғыласы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 Күннің тұтылуы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 Айдың тұтылуы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84 Астрономия . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 Ежелгі астрономдар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 Атақты астрономдар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 Телескоптар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 Обсерваториялар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 Ғарыш обсерваториялары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 Астронавттар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 Ғарыш агенттіктері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 Ғарышты ғылыми-зерттеу стансалары . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 Меркурийді ғылыми-зерттеу стансалары . . . . . . . . . . . . . . . 104 Шолпанды ғылыми-зерттеу стансалары . . . . . . . . . . . . . . . . 106 Марсты ғылыми-зерттеу стансалары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 Юпитерді ғылыми-зерттеу стансалары . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 Сатурнды ғылыми-зерттеу стансалары . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 Кометаларды ғылыми-зерттеу стансалары . . . . . . . . . . . . . . 114 Жасанды серіктер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 Зымырандар.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 Ғарышқа ұшқан жануарлар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120 «Восток» және «Меркурий». . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 «Восход» және «Егіздер» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 Айға барған алғашқы миссиялар. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126 «Аполлон» бағдарламасы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128 Ғарыш қайықтары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130 «Салют» ғарыш стансасы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 «Скайлэб» ғарыш стансасы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 «Мир» ғарыш стансасы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136 ХҒС. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 Ғарыштағы тіршілік. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140 Ғарыш апаттары . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 Қысқаша анықтамалық . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144 Глоссарий. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 Алфавиттік көрсеткіш.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156

Ғалам жасын есептеу Ғаламның жасы әр түрлі тәсілдермен есептеледі. Оны ең ежелгі жұлдыз шоғырлары жасын табу арқылы немесе Ғаламның ұлғаю дәрежесін есептеу арқылы табуға болады. Ғаламның ұлғаю дәрежесі анықталған соң, Ғалам жасын есептеу үшін оны Үлкен жарылыспен байланыстыру қажет. Ең көне ақ ергежейлі жұлдыздардың жасы да Ғаламның жасын анықтауда көмектеседі. Ғалам жасын анықтаудың басқа тәсілдеріне радиометрикалық даталау және CNO циклі жатады. Уилкинсон микротолқындық анизотропия стансасы (WMAP) – Үлкен жарылыстан шыққан ыстықтың температурасын өлшеу арқылы Ғалам жасын болжаған НАСАның жасанды серігі. Бұл шамалауға сүйенсек, Ғаламның жасы шамамен 13,7 миллиард жылға тең. Ғаламның пайда болуы Үлкен жарылыс Ғаламның пайда болуы туралы бірнеше теория айтылды. Олардың ішінде ең танымалы және кеңінен таралғаны – Үлкен жарылыс теориясы. Үлкен жарылыс теориясына сүйенсек, Ғалам осыдан1020 миллиард жыл бұрын ғарыштық жарылыс нәтижесінде пайда болған. Бұл ғарыштық жарылысты Үлкен жарылыс деп атап кеткен. Осы жарылысқа дейін барлық материя газдардан құралған қою бұлт құрамында болды. Жарылыс нәтижесінде бұл материялар шашылып, өздігінен дами бастады. Жордж Леметр Үлкен жарылыс теориясын 1927 жылы Бельгияның Лёвен университетінің профессоры Жордж Леметр ұсынған. Леметр бұл теорияны «Алғашқы атом гипотезасы» деп атап, Ғалам осы «Алғашқы атомнан» дамиды деп болжады. Сонымен қатар, ол өз теориясын «пайда болуы барысында жарылған Ғарыштық жұмыртқа» деп бейнеледі. Басқа теориялар Ғаламның пайда болуы туралы Үлкен жарылыс теориясынан басқа үш теория бар. Ол – қалыпты күй, дағдарыс және соғу теориялары. Қалыпты күй теориясын 1948 жылы Фред Хойл, Герман Бонди және Томас Голд ұсынған. Дағдарыс теориясын 1980 жылдары Алан Гут, Андрей Линде, Пол Стейнхардт және Анди Альбрехт ұсынды. Шаң мен газдар сақинасынан пайда болып жатқан жұлдыз. Суретке түсірген: НАСА, Калтек Үлкен жарылыс Х аб б л ө т е те ре ң өр іс і Р а д и а ц и я

э р а с ы Қ а р а ңғ ы ғ а с ы р л ар А лғ а ш қ ы ж ұ л д ы з да р А лғ а ш қ ы г а ла кт ик ал ар Үлкен жарылыс Қ аз і р гі Ғ а ла м Х аб б л ө те т ер ең ө рі сі 0.7-0.4 млрд. жыл 1.0 млрд. жыл 13.7 млрд. жыл Ғалам жасын бейнелейтін уақыт санағы Ғалам ең ұсақ атомдардан бастау алып галактикаларға дейінгі барлық нәрседен тұратын ғарыштың шексіз ұлғаюы болып табылады. Ғалам алабының 95 пайыздан астамы қара энергия мен қара материядан тұрады. Ал қалған бөлігі газдардан құралған. Газдар арасында сутегі басым, үлесі 78 пайызды құрайды. Гелий – 20 пайыз, ал басқа әр түрлі газдардың қосындысы қалған екі пайызды құрайды. Космология – Ғаламды зерттейтін ғылым. Космология сөзі «ғалам» дегенді білдіретін «cosmos» сөзінен және «ғылым» дегенді білдіретін «logy» сөзінен алынған. Жұлдыздар мен планеталардың қалыптасуы Үлкен жарылыс нәтижесінде протон, нейтрон және электрон секілді көптеген бөлшектер қалыптасты. Уақыт өте келе бұл бөлшектер әр түрлі газдардың атомдарын құрап, кейін әр түрлі газ атомдары шаң және басқа бөлшектермен бірігіп жұлдыздарды құрады. Алғашқы жұлдыздар шамамен 100 миллион жыл бұрын, ал Күн осыдан 4,6 миллиард жыл бұрын пайда болған. Сол кезде шаңдар мен газдардың үлкен шоғырлары да қалыптасты. Жер мен Күн жүйесінің басқа да планеталары осы шаң мен газдан пайда болған.

Протожұлдыз Протожұлдыз – жұлдыздың ең бастапқы кезеңі. Протожұлдыз кезеңдері үшке бөлінеді: 0 санат, І санат және ІІ санат кезеңдері. Ең алғашқы, яғни 0 санаты кезінде протожұлдыз өте бос, өте суық газ бен тозаңнан тұратын сфера тәрізді бұлт болып келеді. Келесі кезеңге өту үшін 100 мың жылдай уақыт қажет. І санаттағы протожұлдыз тығызырақ және ыстығырақ болады. Оның жұлдыздық диск деп аталатын тозаң мен газдан тұратын айналмалы жазық беткейі болады, бұл беткей протожұлдызды айнала белбеу құрады. І санатты протожұлдыздың ІІ санатты протожұлдызға айналуына бір миллиондай жыл кетеді. балалар энциклопедиясы Ғалымдардың ойынша, ақ ергежейлілер де қара ергежейлілер секілді ешқандай жарық та, жылу да шығармай сөнеді. Алайда, қара ергежейлілердің бар-жоғы белгісіз. Бұған себеп – қара ергежейлілердің қалыптасуына қажет уақыт ғалам жасынан да асып түседі. Протожұлдыздың қалыптасуы Б а с т ы

т і з б е к т і л і к

ж ұ л д ы з ы Қ ы з ы л

а л ы п Қара құрдым Нейтрон жұлдызы Жаңа жұлдыз Жұлдыздар Басты тізбектік жұлдыз Протожұлдыз ядролары сутегі атомдарын гелийге айналдырардай ысып, тығызданған кезде басты тізбектік жұлдыздар пайда болады. ІІ санатты протожұлдыздың басты тізбектік жұлдызға айналуы үшін миллиондай жыл қажет. Басты тізбектік жұлдыздар – ең жарық жұлдыздар. Оларды жарықтығы және түстері бойынша бөлуге болады. Қызыл алыптар деп аталатын ең кіші басты тізбектік жұлдыздар 3000-4000 K әлсіз ғана жанады, ал гипералып жұлдыздар 30 000 K жоғары температурада өте қатты жарқырайды. Жұлдыздардың сөнуі Жұлдыз үлкен болған сайын, оның өмірі қысқа болады. Жұлдыз көлемі Күннің үлкендігіне жетсе не одан да асып түссе, ол өзінің ядросындағы бар сутегін ұшырып, ішінен ыдырап, гелийді жандырады. Алайда, сутегі ядроның сыртқы бетінде жана береді. Гелийдің жануы 100 миллиондай жылға созылады. Ыстық ядро атқылап, жұлдызды қызыл алыпқа айналдырады. Қызыл алыптар біртіндеп өздерінің жарықтығын жоғалтып, ақ ергежейлілерге айналады. Күннен біршама үлкен жұлдыздар жаңа жұлдыз деп аталатын орасан жарылыс нәтижесінде сөнеді. Жұлдыздың пайда болуы Суретке түсірген: НАСА Алғашқы жұлдыздар Алғашқы жұлдыздардың қалыптасу процесі Үлкен жарылыстан 13 миллион жыл өткеннен соң басталды. Қара материялар бірігіп, тығызырақ аймақтар пайда болды. Уақыт өте келе бұл кіші массалар бірігіп, үлкенірек массалар құрып, сутегін өздеріне тартты. Бұл аймақ тардың тығыздығы мен температурасы артқан сайын кейбір сутегі атомдары сығылып, сутегі молекулалары пайда болды. Осы сутегі молекулалары мен қара материялар молекулярлық бұлттар түзіп, бұл бұлттар алғашқы жұлдыздардың пайда болуына әкелді. Күн – басты тізбектік жұлдыз Жұлдыздардың өмірлік циклі Жұлдыздар аспанда мәңгі жарқырап тұра беретін денелер емес. Олардың да өмірі бар. Олар да «туып, өсіп», соңында «қайтыс болады». Жұлдыздардың басты өмірлік циклі мынадай: протожұлдыз, басты тізбектік жұлдыз, қызыл алып, ақ ергежейлі, қара ергежейлі және жаңа жұлдыз. Жұлдыздар – мол жарық пен қуат бөлетін алып газ тәрізді денелер. Жұлдыздардың өлшемі әр түрлі болып келеді. Кейбір жұлдыздардың (нейтрон жұлдыз) радиусы небәрі – 9654 м, ал кейбір жұлдыздар (Пистол жұлдызы) Күннен жүз еседей үлкен болады. Ақ ергежейлі Қара ергежейлі Тұмандық

Қос жұлдыздар Қос жұлдыздар – гравитациялық тартылыс әсерімен бір ортақ нүкте маңында айналып жүретін екі жұлдыздан құралған жүйе. Астрономдардың ойынша, бізге көрінетін жұлдыздардың көбі – екі жақты немесе көп жақты жұлдыздар жүйесінің мүшелері. Ең көп зерттелетін екі жақты жұлдыздар жүйесіне Сүмбіле, Алголь және Аққу Х-1 жатады. Қос жұлдыздардың қалыптасуы Қос жұлдыздар жүйесі барлық басқа жұлдыздар секілді газ тәрізді бұлттардан түзіледі. Алайда, қос жұлдыздардың қалыптасуы сол ыдырап жатқан бұлттан бір ғана жұлдыз емес, одан көбірек жұлдыз пайда болуы нәтижесінен болады. А және В Сүмбілесі Сүмбіле – аспандағы ең жарық жұлдыз. Ол А Сүмбілесі мен В Сүмбілесі жұлдыздарынан жасалған қос жұлдыз жүйесіне жатады. А Сүмбілесі көне заманнан белгілі, ал В Сүмбілесінің барлығы туралы 1844 жылы тұжырым жасалып, 1862 жылы алғаш рет дәлелденді. Қос жұлдыз түрлері Алголь Шайтан жұлдыз деп те аталатын Алголь – Персей шоқжұлдызындағы жарық жұлдыздар жүйесі. Ол А, В және С Алгольдары жұлдыздарынан тұрады. А және В Алголі – тұтылмалы айнымалы қос жұлдыздар, А Алголін В Алголі әрбір 2 күн, 20 сағат және 49 минут сайын 10 сағатқа жартылай жауып тұрады. Рентгенді қос жұлдыздар Рентгенді қос жұлдыз рентген сәулелерін шашатын қос жұлдыздар тобына жатады. Рентгенді қос жұлдыздар жүйесі қалыпты жұлдыз бен ақ ергежейліден немесе нейтрон жұлдыз, не қара құрдымнан тұрады. Аққу Х-1 Аққу Х-1 – Аққу шоқжұлдызында орналасқан рентгенді қос жұлдыз. Мұның HDE 226868 деп аталатын өз айналасында қозғалып жүретін өте алып көк түсті айнымалысы бар. Аққу Х-1 1964 жылы анықталып, содан бері ең көп зерттелетін жұлдыздардың біріне айналды. Процион Процион – Жас төбет шоқжұлдызындағы визуалды қос жұлдыз. Ол – осы шоқжұлдыздағы ең жарық жұлдыз. Акрукс Акрукс Оңтүстік крест шоқжұлдызында орналасқан көп жақты жұлдыздар жүйесіне кіреді. Жүйенің тек α1 және α2 деген екі компоненті ғана көзге көрінеді. Осы екі компонент бір-бірінің айналасында өте баяу қозғалып жүреді. Мицар Мицар Жетіқарақшы шоқжұлдызында орналасқан. Ол – Үлкен ожау сабы соңынан қарағанда екінші жұлдыз. Мицар Алькор деп аталатын жұлдызбен оптикалық қос жұлдыз жүйесін құрайды. Оптикалық қос жұлдыздар шынайы қос жұлдыздарға жатпайды. Әдетте, олардың арасы өте қашық болып келеді және олар ортақ масса айналасында айналып жүрмейді. Әдетте қос жұлдыздар олардың визуалды қасиеттеріне байланысты бөлінеді. Жай қарағанда немесе телескоп арқылы көрінетін қос жұлдыздар визуалды қос жұлдыз деп, ал спектроскоп көмегімен анықталатын қос жұлдыздар спектроскопиялық қос жұлдыз деп аталады. Кей қос жұлдыздардағы сыңарлар бірбіріне өте жақын айналатындықтан, бірінбірі жауып қалуы жиі кездеседі. Мұндай қос жұлдыздар айнымалы-тұтылмалы қос жұлдыздар деп аталады. Кейбір қос жұлдыздар бір сыңарының көзге көрінбейтін екінші сыңары әсерінен өз орбитасында тербеліп тұруынан байқалады. Мұндай қос жұлдыздар астрометриялық қос жұлдыз деп аталады. A B Мицар Процион Гомейса Жас төбет Екі жақты ақ ергежейлілердің бейнесі балалар энциклопедиясы

Жұлдыздар шоғыры
Жұлдыздар шоғыры – ортақ гравитациялық байланыс
арқылы бірге орналасқан жұлдыздардың үлкен топтары.
Жұлдыздар шоғыры – аспандағы ең әдемі нысандардың

бірі. Ең жарық және Жерге ең жақын орналасқан
жұлдыздар түнде жай қарағанда жұлдыздардың үлкен
үйіндісі сияқты көрінеді.
Үркер

Үркер жұлдыздар шоғыры Жеті сіңлі немесе
Мессье 45 деп те аталады. Ол – Торпақ
шоқжұлдызында орналасқан ашық жұлдыздар
шоғыры. Жерге ең жақын орналасқан

шоғырлардың бірі. Шоғыр жұлдыздарының
көбі қарусыз көзге көріне береді. Әдетте,
бұл жұлдыздар шоғыры қыс мезгілінде
Солтүстік жарты шарда, ал жаз мезгілінде

Оңтүстік жарты шарда айқын көрінеді.
Астрономдардың ойынша, Үркердің ыстық көк
жұлдыздарының көбі 100 миллион жылдай
бұрын пайда болған. Бұл шоғырдың құрамында

нағыз жұлдызға айнала алмайтын бірнеше
қоңыр ергежейлі жұлдыз да бар.
Жұлдыздар шоғырларының түрлері
Жұлдыздар шоғырларының пішіні мен

өлшемдері әр түрлі болады. Жұлдыздар
шоғырлары шар тәрізді шоғырлар және
ашық немесе галактикалық шоғырлар деп
екіге бөлінеді.

Ашық шоғырлар
Ашық шоғырлар шар тәрізді шоғырларға
қарағанда кішірек және тығыздығы
жағынан төмендеу болады. Олар 30 жарық

жылы қашықтыққа созылып жатқан
бірнеше жүз жұлдыздан тұрады. Ашық
шоғырлардың жұлдыздары бір-біріне
әлсіз тартылатындықтан, уақыт өте келе

үлкен молекулярлық топтарға немесе басқа
шоғырларға тартылып кетуі мүмкін.
Көбелек шоғыры
Көбелек шоғырын М 6 деп те атайды.

Ол – Сарышаян шоқжұлдызындағы ашық
шоғыр. Аталған шоғырдағы жұлдыздардың
орналасуы қанатын ашып тұрған көбелекті
елестетеді. Бұл шоғырдың жасы – шамамен

51-ден 100 миллион жыл, жұлдыздарының
көбі – басты тізбектік жұлдыздар.
Омарта шоғыры
Омарта шоғыры М 44 немесе Присепе деп те

аталады. Бұл – 730 миллион жылдай бұрын
пайда болған ашық жұлдыздар шоғыры,
сондай-ақ Құс жолына ең жақын орналасқан
жұлдыз шоғырларының бірі. Шоғыр

жұлдыздарының көбі – қатты жарқырайтын
басты тізбектік жұлдыздар. Бұл шоғырдың
75-ке жуық жұлдызын Жерден оңай көруге
болады.

Шар тәрізді шоғырлар
Шар тәрізді шоғырлар – гравитация күшімен
бірге орналасқан үлкен, шар тәрізді және
тығыз жұлдыздар тобы. Бір ғана шар тәрізді

шоғыр миллионға дейін жұлдыздан тұруы
мүмкін. Құс жолын 200-ге жуық шар тәрізді
шоғыр қоршайтыны белгілі.
Кентавр Омегасы

Кентавр Омегасы– Құс жолындағы ең үлкен
шар тәрізді шоғыр. Ол – жерден
17 000 жарық жылындай қашық орналасқан
ең ежелгі шоғыр. Шоғыр миллионнан аса

жұлдыздан тұрады және оның ортасында
орташа өлшемді қара құрдым орналасқан.
Мессье 80
Мессье 80 – Құс жолындағы ең тығыз

орналасқан шар тәрізді шоғыр. Бұл шоғыр
жастары Күннен де үлкен жұлдыздардан
тұрады.
балалар энциклопедиясы

Стеропа, Меропа, Электра, Майя, Тайгета,
Келено, Алкиона, Атлас және Плейона –
Үркер жұлдыздар шоғырының ең жарық
тоғыз жұлдызы.

Көбелек шоғыры

Жаңа жұлдыз
(Супернова)
Жаңа жұлдыз – өте алып
жұлдыздар сөнгенде болатын

жұлдыздық жарылыс. Бұл
жұлдыздар ыдырау арқылы
сөнеді. Осы процесс барысында
олар орасан зор ыстық пен

жарық қуатын шығарады.
Жаңа жұлдыздар – табиғаттағы
ең күшті жарылыстардың
бірі. Кей кездері жаңа жұлдыз

жарылысының жарықтығы
галактика жарықтығынан да асып
түсуі мүмкін.

СНҚ 1987А

СНҚ 1987А – Титаник суперновасы деп
аталатын Үлкен Магеллан бұлтындағы
алып жарық жаңа жұлдыз қалдығы. Бұл
жаңа жұлдыз шамамен 400 жылдай бұрын

жарылған. Оны 1987 жылдың 23 ақпанында
анықтады.
Бұл – ең көп зерттелетін СНҚ. Соңғы 22 жыл
ішіндегі СНҚ зерттеулері астрономдардың

үлкен жұлдыздар сөнуі туралы түсініктерін
кеңейтті.
Жаңа жұлдыз түрлері
Жаңа жұлдыздар қарапайым екі физикалық

түрге, яғни І а және ІІ түрлерге бөлінеді. І а
жаңа жұлдыздары ақ ергежейлі қос жұлдыз
жүйесінде, сол ергежейлілер жарылған
кезде пайда болады. ІІ түрдегі жаңа жұлдыз

жарылыстары алып жұлдыздарда ядролық
қуаттың тапшылығынан гравитация
нәтижесіндегі ыдыраудан болады. Жарылған
жұлдыздың ортасы нейтрон жұлдызын

жасайды, ал шет жақтары жұлдыздың өте
жарық болуын қамтамасыз етеді. І а түрдегі
суперновалар көбірек қуат бөледі.
Жаңа жұлдыз қалдығы (СНҚ)

Жаңа жұлдыз қалдығы – жарылыс
қалдықтары. Жұлдыз жаңа жұлдыз кезеңіне
жеткенге дейін ол негізінен тек темір мен
никельді ядродан ғана тұрады. Осы темір/

никель ядро жарылған кезде ол нейтрондар
түрінде өте көп қуат бөледі. Аталған жоғары
қуатты нейтрондар жұлдыздар арасындағы
газ бен шаңды ысытады; ауыр элементтерді

таратып, соққы толқындарын галактика
бойынша жібереді.
Кеплер жаңа жұлдызы
Кеплер жаңа жұлдызы – Құс жолында

көрінген ең соңғы жарылған жаңа жұлдыз.
Ол – 1604 жылдың 9 қазанында пайда
болып, аспандағы барлық жұлдыздардың
жарығынан асып түскен гауһар тастай

жарық жұлдыз. Жарық жұлдыз атақты
астроном және жарылысты байқағандардың
бірі Иоганн Кеплердің атымен аталған.
А Кассиопеясы

А Кассиопеясы (А Кас) – осыдан 330 жыл
бұрын Кассиопея шоқжұлдызында жарылған
супернованың қабыршық тәрізді СНҚ-сы.
Бұл – аспандағы ең жарық радио көзі.

Тихо жаңа жұлдыз қалдығы
Тихо жаңа жұлдыз қалдығы (SN 1572)
Жерден 7 500 жарық жылы қашықтықтағы
Кассиопея шоқжұлдызында орналасқан.

Оны 1572 жылдың 11 қарашасында дат
астрономы Тихо Браге ашты. Ол кезде жаңа
жұлдыз аспандағы ең жарық жұлдыз болып,
екі апта бойы, тіпті күндіз көрініп тұратын.

1574 жылдың наурыз айында мәңгілікке
жоғалып кетуіне дейін 16 ай бойы қарусыз
көзге көрініп тұратын.

СН 2006

СН 2006 – осыған дейін байқалған ең жарық
жаңа жұлдыз жарылысы. Ол
2006 жылдың 18 қыркүйегінде анықталды.
Жарылыс Жерден 238 миллион жарық

жылы қашықтықта орналасқан
NGC1260 галактикасында орын алды.

СН 185

СН 185 – ең алғаш жазбаға түсірілген
жарық жұлдыз. Оны б.ғ. 185 жылы Қытай
астрономдары Сирсинус және Кентавр
шоқжұлдыздары арасында пайда болған

кезінде байқады. Қытайдың «Соңғы Хань
Кітабы» тарихи жұмыстарының бірінде жаңа
жұлдызды «қонақ жұлдыз» деп атаған.

СН 1006

СН 1006 – белгілі болған ең алғашқы жаңа
жұлдыздардың бірі. Мұны б.ғ. 1006 жылы
Қытай, Мысыр, Ирак, Жапония, Швейцария
және, мүмкін, Солтүстік Америка

астрономдары байқады.
Қос ақ ергежейлілердің бейнесі
СН 1006 қалдығы
Кеплер жаңа жұлдызының

қалдығы
Түсірген: ХҒК/НАСА/ЕҒА
балалар энциклопедиясы
Жалғыз жаңа жұлдыз жарылысы

~1051 эрг-ке (1031 Мегатонна) жуық
қуат бөледі.
СНҚ 1987А қалдығының
жарылыстан 20 жыл өткендегі

көрінісі
Тихо жаңа жұлдыз
қалдығы

балалар энциклопедиясы
Қара құрдым
Қара құрдым – ғарыштағы орасан
тартылысты, қараңғы және тығыз

аймақ. Ғалымдардың ойынша,
әрбір галактиканың ортасында өте
үлкен қара құрдымдар бар. Қара
құрдымдар өз тартылысы нәтижесінде

кішірейетін өте алып жұлдыздар
(Күннен 10-15 есе үлкен жұлдыздар)
жарылғаннан кейінгі қалдығынан
пайда болады. Қара құрдымдардың

қара болу себебі – олардың тартылыс
өрісінің күшті болуы, оларды тіпті
жарықтың өзі жарықтандыра
алмайды.

Аққу Х-1
Аққу Х-1 рентгенді қос жұлдызы қара
құрдым ретінде саналған алғашқы
рентген көзі болды. Ғалымдар оны

өзінің маңында айналып жүретін HDE
226868-нің спектрлі сызығында түзетін
тербелістерге байланысты қара құрдым
деп санайды. Аққу Х-1 тербеліс түзуі үшін

Күн массасынан жеті еседей үлкен болуы
тиіс. Аққу Х-1 салмағы ақ ергежейлі
немесе нейтрон жұлдыздардан көп үлкен
болғандықтан, ғалымдар мұны қара

құрдым деп тапты.
Қара құрдым құрылымы
Барлық қара құрдымдар екі аймаққа
бөлінеді: біртектілік және оқиғалар

көкжиегі. Біртектілік – қара құрдымның
барлық массасы шоғырланатын шексіз
кішкене және тығыз нүкте. Мұны оқиғалар
көкжиегі, яғни қара құрдым шекарасын

белгілейтін шар тәрізді беткей қоршайды.
Оқиғалар көкжиегі толығымен қараңғы
және өте үлкен гравитациялық тартылысқа
ие. Бұл құлап жатқан жұлдыздың беткейі

Шварцшильд радиусына жеткенде пайда
болады. Нысан Шварцшильд радиусына
жеткенде қара құрдым тартылысынан
құтыла алмайды. Айналатын қара

құрдымның эргосфера деп аталатын үшінші
аймағы болады. Эргосфера – қара құрдым
ғарышты өзіне тартатын аймақ.
Аккрециялық диск

Аккрециялық диск – қара құрдым жанында
айналып жүретін газдан тұратын диск.
Қандай да бір жұлдыз қара құрдымға
жақындап келіп, сол жұлдыз газының

кейбірі қара құрдымға қарай тартылған сәтте
диск пайда болады. Диск қара құрдымның
оқиға көкжиегіне жақын орналасып, рентген
сәулелерін бөледі.

А Мергені*
А Мергені* (А Мрг*) Құс жолы ортасындағы
өте алып қара құрдым болуы мүмкін.
Ғалымдардың ойынша, бұл қара құрдымның

салмағы Күн салмағынан шамамен төрт
миллион еседей артық.

A0620-00

А0620-00 – Моноцерос шоқжұлдызында
орналасқан рентгенді қос жұлдыз.
Ғалымдардың пайымдауынша, бұл жүйедегі
жұлдыздардың бірі – көрінбейтін қара

құрдым. Ал қос жұлдыз жүйесінің басқа
бір мүшесі К – басты тізбектік жұлдыз.
К жұлдызы қара құрдымды әрбір 7,75 сағат
сайын айналып отырады. А0620-00 Жерден

шамамен 3000 жарық жылы қашықтықта,
ол Жерге ең жақын орналасқан жұлдыздар
қатарына кіре алады.

XTE J1650-500

Ең кіші қара құрдым Құс жолындағы
ХТЕ J 1650-500 қос жұлдыз жүйесінің
бөлігі болып табылады. Бұл қара құрдым
Күн салмағынан шамамен 3,8 есе артық.

Мұны 2001 жылы НАСА-ның орбиталық
рентген обсерваториясының серігі
анықтады.
«Қара құрдым» терминін америкалық

ғалым Джон Уилер енгізген. Уилер бұл
терминді алғаш рет 1968 жылы Америка
астрономиялық қауымы алдында лекция
оқуы барысында қолданды.

3c75
3с75 – Абель 400 галактикалар
шоғырындағы екі бірігуші галактикалардың
ядроларында орналасқан қос қара құрдым

жүйесі. Бұл екі алып қара құрдым бір-
бірін айналып жүреді. Олардың бір-бірінен
арақашықтығы 25 000 жарық жылына тең.
Жанында орналасқан жұлдызды

жұтып жатқан қара құрдым
бейнесі
Қара құрдым айналасындағы
аккрециялық диск

А Мергенінің орналасуы

Вела пульсарынан шығып
жатқан газ ағындары
балалар энциклопедиясы
Нейтрон

жұлдыздар
Нейтрон жұлдыздар – салмақтары Күн
салмағынан төрт-сегіз еседей үлкен
жұлдыздардың жарылысынан кейінгі

қалдықтары. Нейтрон жұлдыздар өте тығыз
болады. Олар толығымен нейтрондардан
құрылып, өте қарқынды гравитациялық
және магниттік өріске ие болады.

Вела пульсары
Вела пульсары Вела шоқжұлдызында
орналасқан. Бұл 10 000 жылдай бұрын
жарылған өте алып жаңа жұлдыздың

қалдықтарынан пайда болған. Пульсардың
диаметрі 19,3 км-дей және секундына 10
реттей айналады. Бұл – радио, оптикалық,
рентген және гамма сәулелерінің қайнар

көзі.
Құрылымы мен құрамы
Нейтрон жұлдыздар көлемі өте кішкентай.
Алайда олардың салмағы аз емес. Көптеген

нейтрон жұлдыздардың салмағы Күн
салмағынан 1,5 еседей артық. Ғалымдардың
пікірінше, олардың беткейі тегіс және
ортасы өте тығыз болады. Беткейі тор тәрізді

тәртіппен орналасқан қарапайым атомдық
Пульсарлар
Пульсар – секундына бірнеше рет жанып-
өшіп тұратын айналғыш нейтрон жұлдыз.

Пульсар 1 секунд ішінде 360 градусқа
айналуы мүмкін.
Шаян пульсары
Шаян пульсары – Шаян тұмандығының

орталық жұлдызы. Ол өте жоғары магнитті
және секундына 30 реттей айналады.
Шаян пульсары – ең жақсы зерттелген
пульсарлардың бірі. Ол б.ғ. 1054 жылы

Шаян жаңа жұлдызы жарылысының
қалдықтарынан қалыптасқан. Жаңа
жұлдызды қытай, жапон және парсы
астрономдары байқаған.

Магнетар
Магнетар – орасан зор магнит өрісіне ие
нейтрон жұлдызы. Магнетарлар жоғары
қуатты электромагнитті радиация, әсіресе

рентген және гамма сәулелерін бөледі. Қазір
13 магнетардың бары анық және тағы да
бесеуі бар болуы мүмкін.

SGR 1806-20

SGR 1806-20 – Жерден 50 000 жарық
жылындай қашықтықта, Мерген
шоқжұлдызында орналасқан магнетар. Ол –
адамзатқа белгілі ең магнитті нысан. Оның

магнитті өрісі Жердің магнитті өрісінен
мың триллион есе артық. 2004 жылдың
27 желтоқсанында осы магнетар үстінде
болған жарылыстан гамма сәулелері Жер

атмосферасына да жетті. Бұл Күн жүйесі
сыртындағы ең жарық жарылыс болды.

SGR 1900+14

SGR 1900+14 – Бүркіт шоқжұлдызында
орналасқан магнитті жұлдыз. SGR 1806-20
секілді SGR 1900+14 те өте магнитті нейтрон
жұлдыз.

ядролардан тұрады. Нейтрон жұлдыздар
беткейлерінде электрондар да ұшып жүреді.
Нейтрон жұлдыздарының ішіне қарай
жылжысақ, нейтрон тамшысы деп аталатын

жерге жетеміз. Бұл тұста нейтрондар
ядроларынан ағып шығады. Бұл аймақта
көптеген нейтрондар мен электрондар
орналасқан.

Жанында
орналасқан
жұлдызды
жұтып жатқан

қара құрдым
«Чандра» рентген
обсерваториясы түсірген Шаян
пульсары

«Чандра» рентген
обсерваториясы түсірген Шаян
пульсары
Пульсардың магниттік

өрісі сызықтары бойымен
қозғалып жүрген
зарядталған бөлшектер
бейнесі

балалар энциклопедиясы Шоқжұлдыздар Шоқжұлдыздар – аспанда бірден танылатын жұлдыздар тобы. «Шоқжұлдыз» сөзі аспандағы қандай да бір жұлдыздар тобы орналасқан аймақты да білдіруі мүмкін. Қазіргі уақытта 88 шоқжұлдыз белгілі. Алайда, олардың барлығы жыл бойы көріне бермейді. Кейбір шоқжұлдыздар жазда ғана көрінсе, кейбірі тек қыста көрінеді. Шоқжұлдыз атаулары Гректер, римдіктер және ерте замандағы елдердің көбі шоқжұлдыздарға аңыздарда кездесетін жануарлардың және мифтік тұлғалардың аттарын берген. Мысалы, Шаян шоқжұлдызы атауы Фаэтон туралы аңызда кездессе, Андромеда, Кассиопея, Орион және Персей грек аңыздарының кейіпкерлерінің атымен аталған. Ал кейбір шоқжұлдызға сол кейіпкерлерге қатысты заттардың аты берілген. Олардың қатарында Лира, Таразы, Вероника бұрымы секілді шоқжұлдыздарды айтуға болады. Шоқжұлдыз атаулары қалай қойылған? Шоқжұлдыз атауларын адамзат өте ертеде ойлап тапқан. Ежелгі заманда күнтізбе немесе сағатты білу үшін немесе саяхатқа шыққанда жолдарын табу үшін аспан шырақтарының көмегіне жүгінген. Олар аспанның әр түрлі аймақтарында кішкене жұлдыздардан тұратын топтардың барлығын анықтап, оларға ат қоя бастады. Осы жұлдыз топтары уақыт өте келе шоқжұлдыздар деген атқа ие болды. 88 шоқжұлдыз Бізге белгілі 88 шоқжұлдыздың жартысынан көбіне ежелгі гректердің ат қойғаны белгілі. Шоқжұлдыздар туралы ең ерте жазбалардың бірі атақты грек астрономы Клавдий Птоломейдің «Альмагест» еңбегінің жетінші және сегізінші кітаптарынан табылған. Ол 88 шоқжұлдыздың 48-ін суреттеген. Қалған 40 шоқжұлдыздың атауын кейінгі ғасырларда әр түрлі астрономдар ойлап тапты. Гидра – Теңіз жыланы Гидра – шоқжұлдыздар арасындағы ең ұзыны әрі ең үлкен аймақты алып жатқан шоқжұлдыз. Гидра – ең ежелгі шоқжұлдыздардың бірі. Ол грек мифологиясындағы қорқынышты көп басты жыланның атымен аталған. Оңтүстік Крест Оңтүстік Крест – 88 шоқжұлдыздың ішіндегі ең кішісі. Бұл – крест пішініндегі әдемі шоқжұлдыз. Оның Оңтүстік Крест деп аталу себебі – мұның біздің дәуірімізден бері оңтүстік жартышарда көрінуі. Көктем мерзімінде бұл шоқжұлдыз солтүстік жартышарда әрбір түн сайын бірнеше сағатқа көрінеді. Орион мерген Орион – аспандағы ең танымал шоқжұлдыздардың бірі. Құс жолына жақын орналасқан бұл шоқжұлдыз өзінің мергендік өнеріне мақтанғаны үшін аспанға қуылған гректердің Орион есімді мергенінің құрметіне аталған. Жетіқарақшы Жетіқарақшы немесе Үлкен аю – кеңінен танымал шоқжұлдыздардың бірі. Ол үлкендігі жөнінен үшінші орында тұр. Грек аңызы бойынша, Зевс құдайдың әйелі Гера Каллистоға өшігіп, оны аюға айналдырған, ал Зевс аспанға шығарған. Гидра шоқжұлдызы Жетіқарақшы Орион шоқжұлдызы Оңтүстік Крест шоқжұлдызының ХҒС-нан көрінуі Оңтүстік Крест «Көмір қап» тұмандығы Беллатрикс Минтака Альнилам Альнитак М42 Ригель Саиф Бетельгейзе Сыңар мүйіз NGC2244 М78 «Ат бас» тұмандығы ОРИОН Кассиопея ханым өз тағында

балалар энциклопедиясы Жаз үшбұрышы Жұлдызнама астеризмдері мен шоқжұлдыздары Астеризмдер – шоқжұлдыздар ішіндегі тез танылатын кішкене топтар. Ең танымалы – Үлкен аю шоқжұлдызындағы Үлкен ожау не Жетіқарақшы астеризмі. Астеризмдер шынайы жұлдыз шоғырлары емес. Олар – тек көзбен танылатын жұлдыздар. Киім ілгіш Киім ілгіш астеризмін Коллиндер 399 деп те атайды, ол Фокс (Велпекула) шоқжұлдызында орналасқан. Жетіқарақшы – Үлкен ожау Жетіқарақшы (Үлкен ожау) – Үлкен аю шоқжұлдызындағы ең жарық жеті жұлдыз тобы. Жеті жұлдыздың төртеуі ожау басын, қалған үшеуі сабын елестетеді. Шәугім Шәугім астеризмі Мерген шоқжұлдызында орналасады. Ол шоқжұлдыздың ең жарық жұлдыздарынан құралады (картада солдан оңға қарай: τ, ζ, σ, ϕ, λ, ε, δ, η және γ2 мергендері). Жаз үшбұрышы Жаз үшбұрышы – Бүркіт, Аққу және Лира шоқжұлдыздарында сәйкесінше орналасқан ең жарық Альтаир, Денеб және Вега жұлдыздарынан құралған астеризм. Пегас алаңы Пегас алаңы – Пегас шоқжұлдызындағы үлкен астеризм. Пегас – Птоломей атаған 48 шоқжұлдыздың бірі. Ол қанатты атқа ұқсайды. Пегас алаңы аттың денесіндегі төрт жұлдыздан тұрады. Астеризмдегі жұлдыздардың бірі Андромеда шоқжұлдызында орналасқан. Кассиопея астеризмдері Кассиопея екі астеризмнен, яғни W және Үш жолбасшыдан тұрады. W астеризмі W, М немесе орындықты елестетеді. Ол Кассиопеяның ε, δ, γ, α және β жұлдыздарынан құралады, ал Үш жолбасшы астеризмінің тек бір ғана жұлдызы Кассиопеяға жатады. Ал қалған екеуі Андромеда мен Пегаста орналасқан. Жұлдызнама шоқжұлдыздары Жер Күнді айналғанда Күн жыл сайын он екі шоқжұлдыз сақинасы бойынша өтеді. Осы шоқжұлдыздар сақинасы Зодиак деп аталады. Зодиактың шоқжұлдыздарына Птоломей б.ғ.д. ІІ ғасырда ат берген. l f s t z e d g 2 Мерген Жұлдызнамадағы 12 шоқжұлдыз Тоқты – қой Торпақ – бұғы Егіздер – егіздер Шаян – шаян Арыстан – арыстан Таразы – таразылар Бикеш – пәк қыз Сарышаян – сарышаян Тауешкі – ешкі Суқұюшы – су тасушы Мерген – садақшы Балықтар – балық Түнде көрінетін Жетіқарақшы (Үлкен Ожау) Шәугім астеризмі жұлдыздары

балалар энциклопедиясы
Шаян тұмандығы қалдықтары
Тұмандық
Тұмандық – ғаламшардағы жұлдыз

дар арасын толтырып тұратын шаң,
сутегі, гелий және плазмадан тұратын
үлкен бұлт. Ең алғашқы тұмандықтар
осыдан 15 миллиард жылдай бұрын

Үлкен жарылыстан соң-ақ пайда
болған. Бұл бұлттар ядролардың
қосылысын құрай алатындай
тығызданған кезінде алғашқы

жұлдыздар пайда болды.
Эмиссиялы тұмандық
Эмиссиялы тұмандық – жанында
орналасқан ыстық жұлдыз немесе

жұлдыздар тобынан бөлінетін жоғары
қуатты фотондармен иондалған
газдан құралған жарқыраған
бұлттар. Кейбір эмиссиялы

тұмандықтар H ІІ аймағына
жатады. Көбіне олар иондалған
сутегі (Н ІІ) плазмалары мен
бос электрондардан тұрады.

Н ІІ аймақтары – жұлдыз
пайда болатын аймақтар.
Бұл аймақтар Бүркіт
тұмандығы, Конусты

тұмандық секілді ерекше
пішіндерде көрінеді.
Тұмандық түрлері
Тұмандықтар екі үлкен категорияға бөлінеді:

диффузды тұмандық және планетарлық
тұмандық. Диффузды тұмандықтар
планетарлық тұмандықтарға қарағанда
үлкен. Диффузды тұмандықтар өз ішінде

эмиссиялы, бейнелейтін және қараңғы
тұмандық болып бөлінеді.
Планетарлық тұмандық
Планетарлық тұмандық Күн секілді

жұлдыз өзінің ортасындағы барлық сутегі
мен гелийді жандырып болып, сыртқы
қабатындағы гелийді жандырып жатқан
кезінде пайда болады. Сыртқы қабат

біртіндеп ұлғайып, тұрақтылығынан
айырылады. Осылайша, ол өз салмағының
жартысынан көбін жоғалтады. Жұлдыздың
ортасы жоғары қуатты радиация бөлетін

және қалған сыртқы қабатты жарқырататын
өте ыстық, кішкене орталық жұлдыз ретінде
қалады. Аталған жарқырайтын сыртқы
қабат кейін келе планетарлық тұмандық

ретінде көрінеді.
Қараңғы тұмандық
Қараңғы тұмандық, әдетте, эмиссиялық
және бейнелейтін тұмандықтармен бірге

көрінеді. Олардың тығыздығы сонша, артқы
жақтан шығып жатқан жарықты көмескілеп,
қараңғы бұлт ретінде байқалады. Құс
жолындағы көп қараңғы тұмандық қарусыз

көзге көріне береді.
Ең алғаш белгілі болған Н ІІ аймағы – Орион
тұмандығы. Оны 1610 жылы француз
астрономы Никола-Клод Фабри де Пейреск

ашты.
Жаңа жұлдыз қалдығы тұмандығы
ІІ типтегі жаңа жұлдыз жарылысынан соң
қалатын газ тәрізді бұлт тұмандық түзеді.

Шаян тұмандығы ІІ типтегі жаңа жұлдыз
қалдығынан пайда болған.
Бейнелейтін тұмандық
Бейнелейтін тұмандық – өзі ешқандай

жарық шығармайтын шаң мен газдан
тұратын бұлт. Әдетте, ол жанында
орналасқан жұлдыз немесе жұлдыздар
тобының әсерінен жарқырайды. Қазіргі

таңда 500-ге жуық бейнелейтін тұмандық
белгілі.
NGC 1999 – Орион шоқжұлдызындағы
бейнелейтін тұмандық. Ол ортасының сол

жағынан ғана көрінетін жарық, жуықта ғана
қалыптасқан жұлдыз арқылы жарқырап тұрады.
Айдаһар шоқжұлдызындағы
«Мысық көзі» тұмандығы

Конусты тұмандық (сол жақта) және
Бүркіт тұмандықтарындағы (оң жақта)
жұлдыз түзетін аймақтар

балалар энциклопедиясы
Бұрыс
галактикалар
Эдвин Хаббл

«бұрыс» деген
терминді
пішіндері
белгісіз

галактикаларды
атау үшін
қолданды.
Бұрыс

галактикалар
симметриялы
болмайды.
Олар не эллипс

тәріздіге,
не спираль
тәріздіге жатпайды. Бұрыс галактикалар
өз ішінде Іrr-1 және Іrr-2 деп бөлінеді. Іrr-1

галактикасының белгілі бір құрылымы бар,
ал Іrr-2-де ешқандай құрылым жоқ.
NGC 1427А – Эридан
шоқжұлдызында орналасқан

бұрыс галактика
NGC 1300 – торлы спираль галактика.
Бұл – белсенді ядросы жоқ галактика.
Галактикалар

Галактика – тартылыс күші арқылы
бірге топтасып тұратын жұлдыздар,
шаң және газдар бірлестігі.
Астрономдардың ойынша, ғарышта

миллиондаған галактика бар.
1920 жылдарға дейін галактикалар
дың барлығы анық емес еді. Кейін
келе галактикалар «спираль

тұмандық» ретінде белгілі болып,
көптеген астрономдар оларды Құс
жолының бөлігі деп санады.
1924 жылы американдық астроном

Эдвин Пауэлл Хаббл «спираль
тұмандықтардың» Құс жолы
сыртындағы галактикалар екенін
дәлелдеді.

Эллипс тәрізді галактикалар
Эллипс тәрізді галактикалар біртегіс,
сопақ немесе дөңгелек тәрізді пішінге ие.
Шиыршықты галактикалардан ерекшелігі

– олардың тұтқалары жоқ. Мұндағы жұлдыз

дардың жасы үлкен және газ бен шаңның
мөлшері аз. Эдвин Хаббл эллипс тәрізді
галактикаларды өз ішінде Е0-ден Е7-ге
(эллипстің ұзындығына байланысты) дейін

бөлді. Е0 эллипс тәрізді галактикасы дөңгелек
тәрізді болып келеді, ал Е7 – ең сопақ тәріздісі.
Е1-ден Е6-ға дейінгілері орташалары.
Линза тәрізді галактикалар

Линза тәрізді галактикалар не спираль
тәріздіге, не эллипс тәріздіге ұқсамайды.
Олар шиыршықты галактика сияқты,
бірақ тұтқалары жоқ. Олардың да орталық

төмпешігі және біртегіс дискісі бар. Бұл
галактикалар көбіне қартайып жатқан
жұлдыздардан тұрады. Линза тәрізді
галактикаларда жаңа жұлдыз түзетін

жұлдызаралық газ болмағандықтан, бұл
галактикада жұлдыздар пайда болмайды.
Торланған спираль тәрізді
галактикалар

Торланған спираль тәрізді галактиканың
ортасында жылжып жүрген тор тәрізді
пішінде жұлдыздар орналасады. Торланған
спираль тәрізді галактикалар, қатысты

түрде алғанда, ортақ. Спираль тәрізді
ғаламшарлардың жартысынан көбі
торланған.
Шиыршықты галактикалар

Шиыршықты галактикалардың сыртқа
шығып тұратын және ядроны ортада
ұстайтын тұтқалы спираль дискісі бар.
Тұтқасында көптеген ыстық, жас көк және

көк-ақ жұлдыздар болады. Олар – жұлдыздар
түзетін белсенді аймақтар. Орталықтағы
жұлдыздар ескірек және қызылырақ болып
келеді, ал дискінің сыртына қарай Күн

секілді жұлдыздар орналасады.
Галактикалардың жіктелуі
Астроном Эдвин Хаббл галактикаларды
пішініне қарай төрт негізгі топқа бөлді:

шиыршықты, торланған спираль тәрізді,
эллипс тәрізді және бұрыс. Қазіргі таңдағы
астрономдар галактикаларды жарықтығына
байланысты І, ІІ, ІІІ, ІV және V санатты деп

жіктейді.
NGC 5010 – Бикеш шоқжұлдызында
орналасқан эллипс тәрізді галактика
Сомбреро – шиыршықты галактика

NGC 7049 линза тәрізді галактика Үндіс
шоқжұлдызына қарай Құс жолынан
100 миллион жарық жылындай
қашықтықта орналасқан

балалар энциклопедиясы
Галактика шоғырлары мен
орасан шоғырлары
Әлемнің көптеген галактикалары гравитация

арқылы біріккен 10-нан 10 000-ға дейінгі
галактикадан тұрады. Бұл шоғырлар Галактика
шоғырлары деп аталады. Бұл шоғырлар бір-
бірімен тағы бірігіп, Орасан шоғырларды

құрайды. Орасан шоғырлар әрқайсысы ~1013
~1014 Күн массасына тең 10 шақты галактика
шоғырынан тұрады. Олар әлемдегі ең үлкен
құрылымдар және ғарышта бірнеше миллион

жарық жылына созылып жатады.
Жергілікті топ
Жергілікті топ – шамамен 25 галактикадан
тұратын кішкене топ. Бұған, сонымен қатар,

біздің галактикамыз – Құс жолы да кіреді.
Ал басқа мүшелері – Үлкен Андромеда
галактикасы (М31), М32, М33, Үлкен
Магеллан бұлты, Кіші Магеллан бұлты,

Двингело 1, бірнеше бұрыс галактикалар
және ергежейлі галактикалар. Құс жолы мен
Үлкен Андромеда – Жергілікті топтағы ең
алып галактикалар.

Кома орасан шоғыры
Кома орасан шоғыры – кішкентай орасан
шоғыр. Ол жерден шамамен 300 миллион
жарық жылындай қашықтықта. Оның

диаметрі 20 миллион жарық жылындай
және құрамында шамамен 3000 галактика
бар. А1367 (Арыстан шоғыры) және А1656
(Кома шоғыры) – орасан шоғырдың ең

жарықтары.
Гидра орасан шоғыры
Гидра орасан шоғыры – Жергілікті
топтағы ең жақын алып орасан шоғыр. Ол

шамамен 100 миллион жарық жылындай
қашықтықта. Гидра орасан шоғырының
ішінде галактикалар өте көп.
Кентавр орасан шоғыры

Кентавр – бізге ең жақын орналасқан
орасан шоғыры. Бұл – орасан шоғырлардың
ішіндегі үлкендерінің бірі. Гидра мен
Кентавр орасан шоғырларын көбіне Гидра-

Кентавр орасан шоғыры деп атайды.
Жергілікті орасан шоғыр
Бикеш орасан шоғыры деп те аталатын
Жергілікті орасан шоғыры Бикеш

шоғырының ортасында орналасқан. Мұның
2000-ға жуық мүше галактикасы бар.
Орасан шоғырдың құрамына, сонымен
қатар, оның ортасында шамамен 400 км/сек

жылдамдықпен айналып жүретін Жергілікті
топ та кіреді.
Персей шоғыры
Персей шоқжұлдызында орналасқан

Персей шоғыры – аспандағы ең жарық
шоғырлардың бірі. Ол Жерден шамамен
300 миллион жарық жылындай қашық
тықта. Құрамына мыңдаған галактика

кіретін Персей шоғыры – Ғаламдағы ең
алып нысандардың бірі. 2003 жылы НАСА-
ның «Чандра» рентген обсерваториясын
қолданып жүрген астрономдар Персей

шоғырындағы қара құрдымнан дыбыс
толқындарының шығып жатқанын
байқады. Бұл дыбыс толқындары Ғаламдағы
нысандардан шыққан ең тереңі еді.

Кома орасан шоғыры.
Түсірген: НАСА

НСG 87

НСG 87 – Тауешкі
шоқжұлдызындағы
галактикалар
тобы. Ол Жерден

400 миллион
жарық жылындай
қашықтықта
орналасқан.

Галактика топтары
Жалғыз жүретін галактикалар өте аз.
Көптеген галактикалар гравитация
арқылы біріктірілген кішкене топтардан

тұрады. Галактикалар тобы, әдетте, 50-
ден кем галактикадан тұрады.
Галактика шоғырларының бейнесі

Үшбұрыш галактикасы
М110 ергежейлі
галактикасы
Андромеда және Үшбұрыш

Андромеда және Үшбұрыш
галактикалары Құс жолымен бірге
Жергілікті галактикалар тобына
кіреді. Андромеда – Құс жолына ең

жақын орналасқан галактика, ал
Үшбұрыш Андромедаға тартылыс
күші әсерінен тартылып тұрады.

NGC 206

NGС 206 – Андромеда галактикасындағы
алып жұлдыз бұлты. Ол – М31-дегі ең алып
жұлдыз. Оның салмағы Күн салмағынан
200 000 еседей артық.

Андромеда
Андромеда (сонымен қатар М31 деп те
аталады) – Жерден екі жарым миллион
жарық жылындай қашықтықта орналасқан

үлкен шиыршықты галактика. Ол – түнде
жай көзге көрінетін ең алыс орналасқан
нысан. Аталмыш галактика бір триллионға
жуық жұлдыздан тұрып, Құс жолымен

бірге Жергілікті топтағы ең үлкен
галактикалардың бірі болып табылады.
Андромеда қара құрдымы
Андромеда галактикасының ортасында өте

үлкен қара құрдым орналасқан.
1990 жылдары НАСА-ның «Хаббл» ғарыш
телескобы бұл құрдымды ыстық, көк және
жас жұлдыздар қоршап тұрғандығын

анықтады. Бұл жұлдыздар қара құрдымды
планеталар Күн жүйесінде айналып жүргені
секілді айналып жүреді.
Андромеданың

серік
галактикалары
Андромеданың
қазірге белгілі 14

ергежейлі серік
галактикасы бар.
Бұл галактикалар
Андромеданы Ай

Жерді айналып
жүргендей
айналады. М32 және
М110 ергежейлі

эллипс тәрізді
галактикалары –
14 галактиканың
ішіндегі ең

белгілілері. М32-ні
1749 жылы француз
астрономы
Ле Жантиль,

ал М110-ды
1773 жылы
Чарль Мессье ашты.
Болуы мүмкін соқтығыс

Ғалам ұлғайған сайын көптеген
галактикалар бір-бірінен
қашықтай түсуде. Алайда,
Андромеда галактикасы

Құс жолына қарай бағыт
алады. Бұл жайт екі
галактиканың жұптасып,
бір-бірін айналуымен

түсіндіріледі. Бұлар
өзара байланысты
болғандықтан, екеуі
бірге артқа қарай

құлауда және шамамен
үш миллиард жылдан кейін бір-біріне
әсер етуі немесе соқтығысуы мүмкін.
Балықтар ергежейлісі – Балықтар

шоқжұлдызындағы бұрыс ергежейлі
галактика. Көптеген астрономдардың
ойынша, бұл – Үшбұрыш галактикасының
серігі.

NGC 604

NGC 604 – Үшбұрыш галактикасында
орналасқан алып эмиссиялы
тұмандық. Ол – Жергілікті
топтағы ең үлкен Н ІІ

аймақтарының бірі.
Үшбұрыш
Үшбұрыш галактикасы Үшбұрыш
шоқжұлдызына қарай шамамен үш

миллион жарық жылындай қашықтықта
орналасқан. Бұл – Жергілікті топтағы
ең алып үш галактиканың ішіндегі ең
кішісі. Ол Құс жолы және Андромеда

(М31) галактикаларынан (радиусы
бойынша) төрт есе кіші. Оның диаметрі
50 000 жарық жылындай, құрамына
шамамен 30-40 млрд. жұлдыз кіреді.

Галактиканы 1654 жылдары Джованни
Баттиста Годиерна тапты.
«Спитцер» ғарыш телескобы түсірген Андромеда
галактикасының бейнесі

Андромеда мен Үшбұрыш галактикалары
арасындағы соқтығыс бейнесі
М32 ергежейлі
галактикасы

Үшбұрыш
ғаламшарындағы

NGC 604

Құс жолы ның тұтқалары және ондағы Күн жүйесінің орналасуы балалар энциклопедиясы Satellіte Galaxіes About 16 galaxіes are gravіtatіonally bound to the Mіlky Way. These galaxіes —Canіs Major Dwarf, Sagіttarіus Dwarf, LMC, SMC, Ursa Major ІІ Dwarf, Ursa Mіnor Dwarf, Draco Dwarf, Sculptor Dwarf, Sextans Dwarf, Carіna Dwarf, Ursa Major І Dwarf, Fornax Dwarf, Leo ІІ, and Leo І—belong to the Local group of galaxіes and form a small subgroup of theіr own. Пистолет жұлдызы – Құс жолындағы ең жарық жұлдыздардың бірі. Ол галактика ортасына жақын Квинтуплет шоғырында орналасқан. Ореол Ореол – үлкен, бұлыңғыр, шар тәрізді ыстық газ дардан және қараңғы материядан тұратын бұлт. Ол Құс жолы жазығынан 5 000-нан 10 000 жарық жылына дейінгі жазықтықта биік және төмен орналасқан. Ореолда табылған жұлдыздардың көбі – ескі және салқын жұлдыздар. Орталық Құс жолының ортасында Мерген деп аталатын өте алып қара құрдым орналасқан. Оның құрамында мыңдаған жұлдыз бар. Олардың көбі – ескі қызыл басты тізбектік, ақ ергежейлі, нейтрон жұлдыздар және қара құрдымдар. Доғалар, Квинтуплет және GС жұлдыз шоғырлары Мерген А қара құрдымы жанында орналасқан. Доғалар мен Квинтуплет – Құс жолындағы жас жұлдыз шоғырларындағы ең үлкен жұп. Бұл жұп галактика ортасынан 100 жарық жылынан да кем қашықтықта орналасқан. Тұтқалары 2008 жылға дейін астрономдар Құс жолының айналасында қозғалып жүретін төрт тұтқа бар деп есептеп келді. Алайда НАСА-ның «Спитцер» ғарыш телескобы 2008 жылы түсірген суреті Құс жолының екі басты тұтқасының, яғни Скутум-Кентавр және Персей тұтқаларының барын анықтады. Норма және Мерген тұтқалары онша анық емес және газ бен жұлдыз түзетін аймақтарға толы. «Спитцер» телескобы түсірген Құс жолының инфрақызыл бейнесі Құс жолы Құс жолы Құс жолы – біздің Күн жүйеміз орналасқан торланған спираль тәрізді галактика. Оның құрамына 200400 миллиардтай басқа да галактика лар кіреді, ал олар өз ішінде жүздеген, мыңдаған тұмандықтар мен жұлдыз шоғырларынан тұрады. Құс жолының көлденеңі – 100000 жарық жылындай, ал қалыңдығы – 10 000 жарық жылындай. Құс жолы галактикасының бір бөлігін ашық, қараңғы түнде қарусыз көзбен көруге болады, ол жалпақ, төгілген сүт жолағы тәрізді кейіпте көрінеді. Құс жолының құрылымы Басқа да торланған спираль тәрізді галактикалар секілді Құс жолы да галактикалық дискіден, шар тәрізді шоғырдан және сәуледен тұрады. Галактикалық дискінің құрамына ядро, орталық төмпешік және спираль тұтқалары кіреді. Ядро ортасында орналасып, оны тор пішінді орталық төмпешік қоршайды. Ал тұтқалар орталық төмпешіктің сыртында айналады. Шар тәрізді шоғырлар галактикалық орталықты айналып жүреді, ал сәуле ғаламшарды толығымен қоршап тұрады.

Күн жүйесі Күннен, планеталардан және тартылыс күші арқылы байланысқан басқа да нысандардан тұрады. Ол Персей және Мерген тұтқаларының ортасындағы Орион тұтқасында орналасқан. Бұл галактика ортасынан шамамен 28000 жарық жылындай қашықтықта. Ішкі және сыртқы планеталар Күн жүйесінің планеталары ішкі және сыртқы деп бөлінеді. Меркурий, Шолпан, Жер және Марс – ішкі планеталар. Бұл планеталардың ықшам және бұдырлы беткейлі болуына байланысты оларды кейде «жерлік планеталар» деп те атайды. Сыртқы планеталарға Юпитер, Сатурн, Уран және Нептун жатады. Бұл планеталар – көбіне сутегі және гелий газдарынан тұратын үлкен тығыз газды денелер. Күн жүйесінің өлшемі Күн жүйесінің өлшемі Күннен Плутон ергежейлі планетасы орбитасына дейінгі қашықтықпен саналады (дегенмен, бұл қашықтықтан да әрі орналасқан кометалар бар). Бұл қашықтық – шамамен 40 АБ (астрономиялық бірлік). Бір астрономиялық бірлік Жерден Күнге дейінгі қашықтыққа, яғни 149 миллион км-ге тең. Күн жүйесінің жасы Күн жүйесінің жасы шамамен 4,6 миллиард жылға тең. Күн жүйесінде ең алғаш қалыптасқан дене – Күн. Ал планеталар, астероидтар және кометалар Күн пайда болғаннан соң қалдық газдар мен шаңдар бөлшектерінен құрылған. Галактика ортасындағы айналым Галактиканың барлық басқа нысандары секілді Күн жүйесі де галактика ортасын айналып тербеледі. Толығымен бір айналым жасауға 220 миллион жыл кетеді. Планеталардың қозғалуы Неміс математигі Иоганн Кеплер XVІІ ғасырда планеталар күн айналасында сопақ пішіндегі жолмен қозғалып жүреді деген пікір айтты. Сонымен қатар, ол планета мен Күнді жалғастырып тұрған сызық бірдей уақыт аралықтарында бірдей аймақта қозғалады деді. Фобос Деймос Марс Жер Ай Ганимед Каллисто Юпитер Еуропа Юпитер серіктерімен бірге Марс серіктерімен бірге Жер серігімен бірге Жер Марс Юпитер Сатурн Уран Нептун Шолпан Меркурий с ы р т қ ы п л а н е т а л а р І ш к і п л а н е т а л а р Күн жүйесі Басқа мүшелері Астероидтар, кометалар, метеороидтар және планеталардың табиғи серіктері Күн жүйесінің құрам бөліктері болып табылады. Ио балалар энциклопедиясы Табиғи серіктер Планеталардың табиғи серіктері – сол планеталарды айналып жүретін үлкен денелер. Меркурий мен Шолпанда ешқандай серік жоқ, Жерде – бір, Марста екі серік бар, ал сыртқы планеталар – Юпитер, Сатурн, Уран және Нептунда бірнеше серік бар. И

балалар энциклопедиясы Күн Күн – өте алып, жарық шығарып тұратын басты тізбектік жұлдыз. Ол – Күн жүйесіндегі ең үлкен дене. Күн жалпы Күн жүйесі массасының 99,8 %-ын алып тұр. Күн жүйесіндегі жылу мен жарық қуатының басты көзі. Сонымен қатар Жерде тіршіліктің болуы да Күнге тәуелді. Күннің құрамы Күн – газдан тұратын ыстық шар. Басқа жұлдыздар секілді Күн де сутегі мен гелийден тұрады. Сутегі Күннің жалпы массасының 72 %-ын, ал гелий 26 %-ын құрайды. Оттегі, көмірқышқыл газы, неон, азот, магний, темір және кремний секілді басқа газдар аз мөлшерлерде келеді. Күндегі температура Күннің ортасындағы температура 27 000 000 °С-қа тең, ал сыртқы қабаты – 10 000 °С. Күннің айналуы Жер секілді Күн де өз осінде айналады. Алайда, Күн бірқалыпты айналмайды (Жердің айналуындай). Күннің экваторы жанындағы аймақ әрбір 25 күн сайын, ал полюстері әрбір 36 күн сайын айналады. Күндегі дақтар Күндегі дақтар – Күннің беткейінде орналасқан, басқа жерлеріне қарағанда салқынырақ болып келгендіктен қара дақтар түрінде көрінетін аймақтар. Олар күндегі кейбір аймақтарда жылу радиациясы азайған кезде пайда болады. Күндегі дақтар әрбір 11 жыл сайын көбейіп отырады. Бұл мерзімді Күндік максимум деп атайды. Осы мерзім кезінде күн жарқылдары мен жарылыстары ең көп орын алады. Күндік максимум кезінде Жер артық күн радиациясын қабылдайды. Сонымен қатар, күндік максимум қуаттың тапшылығын тудыруы; серіктерді орбитасынан шығарып жіберуі және радио байланысқа тосқауыл болуы мүмкін. Күн атмосферасы Күннің атмосферасы фотосфера, хромосфера және сәулежиектен тұрады. Фотосфера – бізге көрінетін Күннің жарық және сары түсті беткейі. Ақ жарықтың көп бөлігін осы қабат бөледі. Хромосфера – фотосфера қабатынан жоғарырақ орналасқан жұқа қабат. Ол қызғылтым жарықтар бөледі. Сәулежиек – Күннің беткейінен бір миллионға дейінгі қашықтыққа созылатын атмосфераның ең сыртқы қабаты. Ол Күн тұтылған кезде Күнді қоршап тұрған ақ жиек ретінде көрінеді. Күннің ішкі бөлігі Күннің ішкі бөлігі түрлі қабаттардан тұрады. Ең ортаңғы қабаты – ядро, ортаңғы қабат – радиация аймағы, ал ең сыртқы қабаты конвекциялық аймақ деп аталады. Күн қуатының басым көп бөлігі ядросында, яғни сутегі атомдары бірігіп, гелий түзетін ортада пайда болады. Күндегі жарқылдар Күн ат мо сф ера сы Күндегі дақтар Күннің ішкі бөлігі Ядро

балалар энциклопедиясы
Меркурий
Меркурий – Күн жүйесіндегі ең кіші
планета. Ол Жердің серігінен шамалы

ғана үлкен. Сонымен қатар ол –
Күнге ең жақын орналасқан планета.
Меркурий Күнді орта есеппен
58 миллион километр қашықтықта

айналады.
Меркурий беті
Меркурийдің беткі қабаты Жердің серігінің
бетіне ұқсас. Бетінің көп бөлігі кратерлерге

толы. Мұның бетінің ең ерекше белгілерінің
бірі – ондағы ондаған-жүздеген километрге
созылып жатқан ұзын төбелердің болуы.
Ғалымдардың ойынша, бұл төбелер – планета

салқындап, кішірейген кезде пайда болған
жылжу нәтижелері. Меркурийдің басқа да
басты белгілеріне Жалғыз Афродита және
Калорис бассейні – екі ең үлкен кратері

жатады.
Айналым және шеңберлі қозғалыс
Меркурий Күнді әрбір 88 күн сайын және өз
осінде әрбір 58,6 күнде бір рет толығымен

айналып шығады. Бұл Меркурийдегі бір
жыл Жердегі 88 күнге және ондағы бір күн
Жердегі 58,6 күнге тең дегенді білдіреді.
Меркурий температурасы

Меркурийде атмосфераның болмауы мұнда
әдеттен тыс температураның орнауына
әкеледі. Таң атар алдында Меркурий Күннен
ең алыс қашықтықта болып, температурасы

-300°Ғ-қа дейін төмендейді. Ал Күнге ең
жақын қашықтыққа келгенде, температура
800°Ғ-қа дейін қызады. Ал полюстеріне
ешқашан күн сәулесі түспейтіндіктен, ол

жерде температура -160°Ғ-тан төмен болып
қала береді.
Атмосфера
Меркурийдің атмосфера қабаты гелийден

тұратын жұқа үзілісті қабат болып
келеді. Мұнда атмосфераның бар екенін
«Маринер-10» анықтады. Меркурий
атмосферасын түзетін басқа газдарға сутегі,

оттегі, натрий, кальций және калий жатады.
Б.ғ.д. үшінші мыңжылдықта ежелгі
шумерліктер Меркурийді Убу-идим-
гуд-уд деп атаған, ал б.ғ.д. VІІ ғасырда

вавилондықтар оны Набу немесе Небу
планетасы деген.
Калорис бассейні
Калорис бассейні – Күн жүйесіндегі

ең үлкен соққы кратерлерінің бірі.
Ол – диаметрі шамамен 1303 км-ге
тең көп сақиналы кратер. Бұл 1974
жылы НАСА-ның «Маринер-10»

ғарыш стансасы түсірген
суреттерден байқалды. Кратерді
биіктіктері шамамен бір жарым
километрдей таулар сақиналай

қоршап жатыр, ал етегі лава
жазықтарымен көмкерілген.
Планетаның құрамы
Меркурий – Жер секілді планета.

Ол – Жерден кейінгі екінші тығыз планета.
Ғалымдардың ойынша, оның диаметрі
шамамен 4 878 км болатын балқыған
темір ядросы бар. Осы ядро әлсіз магнитті

өріс түзеді. Ал сыртқы қабаттарына жұқа
тастақты мантия және жұқа сынғыш
қыртыс кіреді.
Меркурийдің кратерлі

беті
Меркурийдегі күн мен түннің
бейнеленуі
Меркурий бетіндегі Беккет

кратері
Қыртыс
Мантия
Ядро

Меркурий және мифология
Меркурий римдіктердің сауда,
пайда және коммерция құдайы және
құдайлардың елшісі болған. Ол

Юпитердің баласы болатын. Ол өзінің
бір жерден екінші жерге жылдам ұшып
жүруімен белгілі болыпты. Осы планета
Күннің айналасында солай шапшаң

қозғалып жүретіндіктен, римдіктер оны
Меркурий деп атапты.

балалар энциклопедиясы Шолпан Күн Ш ол па н к езе ңде рін ің к өрін ісі Шолпан Шолпан – Күннен санағандағы екінші планета. Жердің егізі деп аталатын Шолпан өлшемі, құрамы, салмағы және Күннен қашықтығы жағынан Жерге ұқсас. Шолпан таң атар кезде және кешке аспандағы ең жарық дене болып көрінеді. Кей кездері, тіпті, күндіздің өзінде де көрінуі мүмкін. Салмағы мен тығыздығы Шолпан – Күн жүйесіндегі үшінші кіші планета. Мұның диаметрі 12 100 км-ге тең. Салмағы Жер салмағының бестен төрт бөлігіндей және тығыздығы жағынан Жерге қарағанда кішкене төмен. Айналым және шеңберлі қозғалыс Шолпан Күннен, орташа алғанда, 108 миллион километрдей қашық орналасқан. Бір шеңберлі қозғалыс жасауға 7,5 ай, ал бір айналым жасауға 243 күн кетеді. Басқа планеталарға қарағанда Шолпанның орбитасы сопақ тәрізді емес, шар тәрізділеу. Бұл планетаның тағы да бір ерекше тұсы – оның осі бойынша айналу бағыты. Жерге қарағанда Шолпан өз осі бойымен Күнді қай бағытта айналып жүрсе, сол бағытта емес, керісінше, қарсы немесе артқы бағытта айналады (шығыстан батысқа). Шолпанның меридианнан өтуі Шолпанның меридианнан өтуі планета Күн мен Жердің ортасынан тікелей өтіп, Күннің кішкене бөлігін жауып қалған кезде орын алады. Меридианнан өту Күннің тұтылуына, яғни Ай Жер мен Күннің ортасынан өтіп бара жатып, Күннің бір бөлігін жауып қалған кезге ұқсайды. Бұл құбылысты ең алғаш 1639 жылдың 4 желтоқсанында британдық шіркеу қызметкері Джереми Хоррокс пен оның жолдасы Уильям Крабтри байқады. Ең соңғы рет Шолпанның меридианнан өтуі 2004 жылы болды. Бұл оқиғаны әлемдегі көптеген ғалымдар байқап, зерттеді. Шолпанның меридианнан келесі өтуі 2012 жылға болжанған. Осьтеріне онша қатты көлбеулемейтіндіктен, Шолпанда жыл мезгілдері болмайды. Жыл бойы ыстық болып тұрады. Шолпанның кезеңдері Жердің серігі секілді Шолпан да Жерден қарағанда бірде ұлғайып, бірде кішірейіп отырады. Мұндай өзгерулер планетаның Күнді айналуы барысында күн сәулесіне малынуына не қараңғыда қалуына байланысты болады. Шолпанның мұндай кезеңдерін ең алғаш рет 1610 жылы атақты астроном Галилео Галилей байқады. Ең ыстық планета Шолпан – Күн жүйесіндегі ең ыстық планета. Планетадағы орташа температура шамамен ~800°Ғ тең. Бұл тіпті Меркурийдің температурасынан да жоғары (ал Меркурий – Күнге ең жақын орналасқан планета). Шолпанның атмосферасы – барлық планеталардың ішіндегі ең тығызы. Атмосфера көмірқышқыл газынан, азоттан, су буынан, күкірт қос тотығынан және күкірт қышқылы бөлшектерінен тұрады. Аталған химиялық элементтер планетадағы барлық жылуды жинап, оның өте ыстық болуына себеп болады. Шолпанның беті Шолпанның беті ыстық және құрғақ болады. Планетаның шамамен 65 %-ын мыңдаған жанартау таңбалаған жазықтар алып жатыр. Ал қалған бөлігін таулар, кратерлер және төбешіктер алады. Максвелл Монт тауы планетадағы ең биік нүкте болып табылады. Шолпанның Күнді айналып жүруі Шолпанның беті Шолпан және мифология Шолпан (Венера) махаббат және шұрайлылық құдайы болған. Сонымен қатар ол римдіктердің арғы тегі ретінде саналды. Ол көптеген римдік фестивальдар мен аңыздардың басты кейіпкері болған.

балалар энциклопедиясы Жер Жер – біздің өз планетамыз. Бұл – ең үлкен және тығыз тастақты планета. Ол, сонымен қатар, қараңғы үлкен ғарышта көк болып көрінуіне байланысты «Көк планета» деп те аталады. Айналым және шеңберлі қозғалыс Барлық басқа планеталар секілді Жер де Күнді сопақша орбитамен айналып жүреді. Күн мен Жердің арақашықтығы – 150 млн. км. Жердің Күнді толығымен бір рет айналып шығуына 365 күн, 6 сағат 9 минут және 9,54 секунд кетеді, ал өз осінде 23 сағат 56 минут ішінде айналады. Жердің ішкі құрылымы Жердің ішкі қабаты ядро, мантия және қыртыс деп бөлінеді. Қыртыс – ең сыртқы бөлігі, ал мантия осыдан кішкене төмен орналасады. Қыртыс – жұқа әктасты тастақты материал, ал мантия тығыз және көбіне қатты әктастардан құралған. Ядро Жердің ортасында орналасқан. Оның құрамы никель мен темірден тұрады. Ол өз ішінде ішкі ядро және сыртқы ядро болып бөлінеді. Сыртқы ядро сұйық балқыған күйде, ал ішкі ядро қатты металл күйінде келеді. Төрт сфера Жер планетадағы өмірдің болуына ықпал ететін бір-бірімен байланысты төрт кешенді жүйеден тұрады. Бұл жүйелерге немесе сфераларға, өзіміз білетіндей, атмосфера, гидросфера, литосфера және биосфера жатады. • Атмосфера: Атмосфера – Жерді зиянды радиация мен басқа да ғарыштық сәулелер мен нысандардан қорғайтын газдардан тұратын жұқа қабат. Ол азоттан (78 %), оттегіден (21 %) және басқа да газдардан (1 %) тұрады. Магнитті өріс Жер екі полюсі бар алып магнит секілді. Жердің магнит өрісі балқыған сыртқы ядродан пайда болады. Өріс ұзақтығы, тіпті, 58 000 кмдей қашықтыққа жетеді. Осы алып магнитті өрісті қоршап жатқан аймақ магнитосфера деп аталады. Магнитосфера Жерді Күннен бөлінетін жоғары қуатты бөлшектер әсерінен қорғап тұрады. Жердің пішіні дәл шар тәрізді емес. Жер полюстер маңында жазықтанып, экваторда төмпешіктенеді. Бұл пішін геоид деп аталады. А т м о с ф е р а Г и д р о с ф е р а Л и т о с ф е р а Б и о с ф е ра Солтүстік полюс Оңтүстік полюс Жердің магниттік өрісі • Гидросфера: Гидросфера – мұхиттардағы, мұздықтардағы, атмосферадағы, жерасты және жерүсті, өсімдіктер мен жануарларда болатын Жердегі сулар. • Литосфера: Литосфера – жерден, таулардан, жазықтардан, жанартаулардан, топырақтан, тастақтардан және т.б. тұратын Жердің қыртысы. • Биосфера: Биосфера – Жердегі ең қарапайымдылардан киттерге дейінгі барлық жанды тіршілік. Жердің ішкі құрылымы Қатты ішкі ядро Мантия Қыртыс

балалар энциклопедиясы Айдағы жарық және қараңғы бөліктердің көрінісі Жаңа ай Жарты ай Бірінші ширек Дөңес Толық ай Дөңес Үшінші ширек Жарты ай Жер А й

к е з е ң д е р і Ай Ай – Жердің жалғыз табиғи серігі. Ол көне замандардан бері астрономдармен қатар қарапайым халықтың да қызығушылығын туғызған. Ай – түнгі аспандағы ең жарық дене және қарусыз көзге көрінетін ең үлкен нысан (Күннен кейінгі). Сонымен қатар бұл – адам аяғы басқан жерлік емес жалғыз дене. Айдың беті Айда жарық және қараңғы аймақтар деген екі аймақ бар. Қараңғы аймақ «Мария» деп аталады, латынша «теңіздер» дегенді білдіреді. Ол – тегіс, төмен орналасқан және кратерлері азырақ жазық аймақтар. Олардың қараңғы болу себебі – базальт деп аталатын қараңғы түсті жартастары бар. Ал жарық аймақтарды «Терра» деп, яғни латынша «Жер» деп атайды. Олар анортозит деп аталатын жарық түсті жартастарға толы. Салмағы мен тығыздығы Айдың салмағы да, көлемі де Жермен салыстырғанда кішкене. Ол Жердің бір ширегінен шамалы ғана үлкен. Айдың орташа радиусы 1 736,1 км-ге тең. Ал салмағы шамамен 8,10х1019 тоннадай. Тығыздығы – бір текше сантиметрге шама мен 3,34 грамм, яғни Жер тығыздығы ның 1/6 бөлігіндей. Бұл дегеніміз – Жерде салмағы 27 кг болатын зат Айда 2,7 кг ғана тартады. Айдың пайда болуы Ғалымдардың ойынша, шамамен 4,5 миллиард жыл бұрын астероид секілді алып дене Жерге соғылған. Осы соқтығыс нәтижесінде көптеген шаң мен газ бөлінеді. Осы қалдықтардан Ай түзілген. Ал кейбір ғалымдардың ойынша, Ай – Жерге гравитация арқылы тартылып тұрған астероид. Ай теңіздері Теңіздер Ай бетінің 15 %-ын алып жатыр. Ең белгілі теңіздердің бірі – Mare Tranquіlіtatіs немесе Тыныштық теңізі. Бұл – адам аяғы бірінші басқан нысан. Ең үлкен теңіз – диаметрі 1126 км болатын Mare Іmbrіum. Ай кезеңдері Ғаламшарлардың Күнді айналғаны секілді, табиғи серіктер де өз планеталарын белгілі бір орбитамен айналып жүреді. Айдың Жерді толығымен бір рет айналып шығуына 29,53 күн қажет болады. Бұл мезгілді бір ай деп атайды. Осы мерзім арасында Ай жаңа Ай, бірінші ширек, толық Ай және соңғы ширектен тұратын ауысу кезеңінен өтеді. Әрбір кезеңде Айдың бетінің түрлі бөліктері жарқырайды. Жаңа Ай кезеңі мен толық Ай кезеңдері арасында айырмашылық бар, мысалы, жаңа Ай кезеңінде Ай жарқырамайды, ал толық Ай кезеңі Айдың ең жарық мерзімі болады. Күн Айдағы тартылыс және толқындар Ай тартылыс күші арқылы Жердің серігі болып, ажырамай тұрады. Біз күн сайын Айдың Жерге әсерін сезінеміз. Айдың Жерге тартылуының ең оңай байқалатын әсерлерінің бірі – толқындардың пайда болуы. Күн сайын теңіздер мен мұхит сулары көтеріліп, төмендеп тұрады, бұл феноменді біз толқын деп атаймыз. Бұл толқындар Айдың гравитациясы мұхит суын өзіне тартқан сәтте пайда болып, көпіршіктер туғызған кезде түзіледі. Күн сайын әрқайсысы алты сағатқа созылатын екі жоғары және екі төмен толқын болады. Айдағы кратерлер Айдың беті метеороидтар, астероидтар және кометалар әсерінен пайда болған кратерлерге толы. Кейбір кратерлердің диаметрі тек бірнеше километрдей ғана болса, кейбірлерінің үлкендігі АҚШ территориясындай болуы мүмкін. Кей кратерлердің ортасына қарай түсетін тіке жақтаулары болса, кейбірлерінің ортасы биік қыр болып келеді. Айдағы Эйлер кратері

балалар энциклопедиясы
Ішкі құрылымы
Марстың ішкі құрылымы бізге әлі
толығымен белгілі емес. Ғалымдардың

ойынша, Марс та Жер секілді ядродан,
мантиядан және қыртыстан тұрады. Бірақ та
бұл үш қабаттың құрамы Жер қабаттарының
құрамынан өзгеше келеді. Ядро темір

мен күкірттен тұрып, жан-жағы әктасты
мантиямен қоршалған. Ол планетаның
қыртысы Жер қыртысына қарағанда
жұқалау. Қыртыстың қалыңдығы мен

тығыздығы планета бойынша бірдей емес.
Ол әр жерде әр түрлі болып келеді.
Айналым және шеңберлі қозғалыс
Марс Күнді 687 күн ішінде бір рет айналып

шығады. Марста күннің ұзақтығы 24 сағат
39 минут 35 секундқа тең.
Салмағы мен тығыздығы
Марс – Күн жүйесіндегі екінші кіші

планета. Оның диаметрі шамамен
6794 км және салмағы шамамен
6,4185х1023 килограммға тең.
Тығыздығы бір текше сантиметрге

3,933 грамм келеді, бұл шамамен Жер
тығыздығының 70 %-ына тең.
Климат және жыл мерзімдер
Марс өз осінде көлбеулейді. Сондықтан

да Жер секілді мұнда да жыл мерзімдері
бар. Алайда, Марстағы барлық мерзімдер
суық болады. Тіпті жаздың өзінде
температураның қату температурасынан

жоғары көтерілуі өте сирек, ал жылдың
қалған мезгілдерінде Марстың беті қатып
жатады. Сонымен қатар, мұнда жел тұрып,
шаңды дауылдар жиі көбейеді.

Марстағы атмосфера
Марстағы атмосфера қабаты Жердің
атмосфера қабатына қарағанда жұқа болады.
Ол, негізінен, көмірқышқыл газынан (95%),

азоттан (3%) және аргоннан (1,6%) тұрады.
Оттегі, көміртегі тотығы, су буы, неон,
криптон және ксенон секілді басқа газдар
кішкене мөлшерде кездеседі.

Марстың беті
Марстың бетінде де кратер көп. Оны ұсақ
түйірлі қызғылтым шаң басып жатыр.
Оңтүстік жартышардағы беті ескі және

кратерге толы. Бұл Жер серігінің бетін
елестетеді. Ал солтүстік жартышарда
кратерлердің саны аз және беті лава
ағындары нәтижесінде тегістелген. Бұл

осы жартышарда бірнеше жанартау
атылғандығын көрсетеді.
Марс
Марс (сонымен қатар

«Қызыл планета» деп
те аталады) – Күннен
санағандағы төртінші
планета. Ол – Күннен

ең алшақ орналасқан
жер секілді планета,
Күннен орташа
арақашықтығы

227 887 915 км
болады.
НАСА-ның Марсты зерттеу аппараты
түсірген М Виктория әсерлі кратерінің

бейнесі
Вал Маринери
Вал Маринери – Марс
экваторы бойымен

созылып жатқан алып
шатқал жүйесі. Бұл – Күн
жүйесіндегі ең үлкен
шатқал. Оны «Маринер-9»

Марс орбиталық ғарыш
кемесі ашты. Алып
алқаптың ұзындығы
2 900 км-ден және ені 600 км-

ден асады, ал кей жерлерінің
тереңдігі 8 километрге жетеді.
Олимпус Монс
Олимпус Монс – Марстағы ең биік жанартау.

Сонымен қатар бұл – Күн жүйесіндегі де
ең биік жанартау. Ең биік шыңы шамамен
27 000 м-ге тең (яғни, Эверест тауының
биіктігінен үш еседей биік).

Марс
Марсты айналуы барысында Марсты ғаламдық
зерттеу ғарыш кемесі түсірген Олимпус Монс
суреті

Марстағы тозаң дауылы
Марстағы Лоуэлл
кратері
Қыртысы

Мантия
Ядро
Марс және мифология
Марс – римдіктердің соғыс құдайы.

Ол – Юнона мен Юпитердің ұлы,
Юпитерден кейінгі екінші ең маңызды
құдай деп есептелді.

балалар энциклопедиясы
Марстың екі серігі немесе табиғи
серігі бар, олар – Фобос және
Деймос. Олар Күн жүйесіндегі ең

кіші серіктер. Екеуінің ішіндегі
үлкендеуі – Фобос. Ол Деймос
өлшемінен екі еседей үлкен.
Фобостың айналуы

Фобос Марсқа Деймосқа қарағанда
жақынырақ орналасқан. Ол Марсты
шамамен 6000 км-дей қашықтықта
айналады, бұл – планета мен оның

серігінің ең жақын қашықтығы. Егер де
адам баласы Марсқа қонса, ол Фобостың
батыста көтеріліп, шығыста батып бара
жатқанын бір мезгілде көрген болар еді.

Бір айналымды аяқтауға шамамен 7 сағат
39 минут кетеді. Фобостың Марсқа жақын
орналасқандығы соншалық, планетаның
гравитациясы серікті өзіне қарай жақын

тартуда. Ғалымдардың ойынша, келер
50-100 миллион жыл ішінде бұл серік
планетаға келіп соқтығысады немесе
бұзылып, Марс айналасында

сақина түзеді.
Серіктердің ашылуы
Фобос пен Деймосты 1877 жылы
американдық астроном Асаф Холл ашты.

Ол Марс серіктерін гректің соғыс құдайы
Арестің ұлдарының есімдерімен атады.
Деймостың айналуы
Деймос Марстан 23 500 км-дей

қашықтықта орналасқан. Марс
айналасында бір айналым жасауға
шамамен 30 сағаттай кетеді. Егер де адам
баласы Марсқа қонса, ол әрбір 30 сағат

сайын Деймостың шығыста көтеріліп,
батыста батып бара жатқанын көрген болар
еді. Деймос Фобос секілді планетаға қарай
жылжып бара жатқан жоқ. Керісінше,

ғалымдардың ойынша, бұл серік біртіндеп
планетадан қашықтауда.
Фобос бетінің ерекшеліктері
Фобостың беті кратерленген және кедір-

бұдыр. Ғалымдардың ойынша, ол қара түсті
көміртекті хондрит астероидтарындай С-типті
тастақтардан тұрады. Фобостағы ең үлкен
кратер Асаф Холл зайыбының қыз кезіндегі

атымен Стикней деп аталады.
Деймос бетінің ерекшеліктері
Деймостың да беті Фобостың беті секілді
кратерленген. Алайда мұндағы кратерлер

Фобостағыларға қарағанда әлдеқайда
кіші. Деймос кратерлерінің көбін ұсақ
қалдықтар көміп қалған, сондықтан
да оның беті тегістеу болып көрінеді.

Деймостағы екі кратерге ғана ат берілген.
Олар Джонатан Свифт және Франсуа Мари
Аруэ (псевдонимі – Вольтер) деген атақты
авторлардың есімдерімен Свифт және

Вольтер деп аталады.
Марс серіктерінің пайда болуы әлі күнге дейін
белгісіз. Олардың пайда болуы туралы ең кең
тараған болжамдардың бірі – бұлар бұрын

астероидтар болып, бертін келе Марстың
гравитация күші арқылы тартылған деген
пікір.
Фобос

Деймос
Фобос пен Деймос
және мифология
Грек аңызында Арес

құдайлар королі Зевс пен
Гераның (Зевстің әйелі
және әпкесі) баласы. Фобос
пен Деймос гректердің

соғыс құдайы – Арес пен
махаббат және сұлулық
құдайы Афродитаның егіз
балалары. Ал Деймос –

«үрейдің» пірі, ал Фобос
«қорқыныш пен үрей» пірі
болды. Мифтерде Фобос
та, Деймос та әкелері

Ареспен және басқалармен
бірге соғыстарға қатысып
жүргендігі айтылады.
Асаф Холл

Стикней кратері
Ежелгі грек құмырасында бейнеленген Фобостың
Ареспен бірге күйме арбада кетіп бара жатуы
Марстың серіктері

балалар энциклопедиясы
Юпитер
Юпитер – газ тәрізді алып, Күн
жүйесіндегі ең үлкен планета. Ол

Күнді 778245633,10 км қашықтықта
айналатын, Күннен санағандағы бесінші
планета. Бұл жарқыраған жұлдызды
түнгі аспаннан жай көзбен көруге

болады.
Планетаның ішкі құрылымы
Жер секілді планеталарға қарағанда,
Юпитер мен Сатурн секілді газдан тұратын

алыптардың ішкі құрылысы қабаттарға
бөлінбейді. Олардың ішінде қатты заттар
көп болмайды. Юпитер, негізінен, сұйық
сутегі мен гелий молекулаларынан тұрады.

Ғалымдардың ойынша, Юпитерде Жердің
өлшемімен шамалас қатты мұз тасты ядросы
болуы мүмкін.
Салмағы мен тығыздығы

Юпитер – Күн жүйесіндегі ең ауыр планета.
Ол Жерден шамамен 318 еседей ауыр.
Алайда планета онша тығыз емес. Оның
тығыздығы Жер тығыздығының төрттен

біріне тең.
Юпитердегі атмосфера
Юпитер Күн жүйесіндегі ең үлкен атмосфераға
ие. Атмосфера, негізінен, сутегі (86 %) және

гелийден (14 %) тұрады. Сонымен қатар,
метан, аммоний, күкіртсутек және су секілді
басқа да элементтер кездеседі. Бұл химикаттар
атмосфераның әр түрлі деңгейлерінде

таңғаларлық түрлі түсті бұлттар түзеді.
Магнитті өріс
Юпитер алып магнит секілді. Оның магнит
өрісінің күштілігі тіпті Күнді тартып

ұстап тұруға да жетеді. Өріс 1045 км-дей
қашықтыққа дейін жетіп, планетаны
күн желінен қорғайды. Ғалымдардың
ойынша, Юпитердің күшті магнит

өрісі оның жылдам айналуынан
туындайтын электр ағындарынан
пайда болады.
Юпитер сақиналары

Юпитерде жалғыз сақина жүйесінің
барлығын «Вояджер-1» ғарыш стансасы
анықтады. Бұл үш компоненттен тұрады:
басты сақина, ореол және әлсіз газдар

сақинасы.
Юпитердің сақиналары Сатурн
сақиналарымен салыстырғанда өте әлсіз
және де көбіне ұсақ шаңдар бөлшектерінен

құралады. Басты сақинаның ені шамамен
6,5 км-дей; ореолдың ені шамамен 22 795 км-
дей және әлсіз газдар сақинаныкі
84 981,8 км-дей.

Юпитердегі алып қызыл дақ –
шындығында, 300 жылдан бері зерттеліп
келе жатқан алып қозғалмалы дауыл. Бұл
дақтың шеті сағатына 362 км-ден артық

жылдамдықпен айналады. Ең жалпақ
жерінің диаметрі Жерден үш есе артық
келеді.
Күндер мен жылдардың ұзақтығы

Юпитер Күнді толығымен әрбір 12 жылда
айналып шығады, ал өз осін айналуға
шамамен 10 сағат кетеді. Бұл Юпитердегі
бір жыл Жердегі 12 жылға, ал бір күн

Жердегі 10 сағатқа тең дегенді білдіреді.
«Кассини» ғарыш кемесі 2000 жылдың
29 желтоқсанында түсірген Юпитердің суреті.
Бұл кезде кеме алып планетаға шамамен

16 миллион км-дей қашықтыққа жақындаған
«Вояджер-1» түсірген Юпитер
атмосферасының суреті
Юпитер

сақиналары
Юпитер және мифология
Юпитер немесе Джоув римдіктерде
құдайлар патшасы болған. Ол, сонымен

қатар, аспан мен найзағай құдайы деп те
есептелді. Юпитер – Сатурнның баласы, ал
Нептун мен Плутон оның ағалары болатын.
Басты соққы толқыны

Магнитті үзіліс
Солтүстік магнитті
құйрықтың үлесі
Плазмосфера

Оңтүстік магнитті
құйрықтың үлесі

балалар энциклопедиясы Юпитер серіктері Юпитердің 63 белгілі серігі бар. Ең үлкендері – Ио, Еуропа, Ганимед және Каллисто, бұларды Галилео Галилей ашқандықтан, галилейлік серіктер деп те аталады. Барлықтарының диаметрлері 2 897 км-ден асады. Басқа 58 серігінің өлшемдері галилейлік серіктердің өлшемдерінен көп кіші, көбінің диаметрлері 24 км-ден де кем. Еуропа Еуропа – галилейлік серіктер ішіндегі ең кішісі. Оның диаметрі 3 130 км-ге тең, яғни Жердің Айынан сәл ғана кішірек. Еуропа – Юпитерден санағандағы алтыншы серігі, планетаны 671 000 км қашықтықта айналып жүреді. Оның планетаны айналып шығуына 3,5 күн кетеді. Еуропа – Күн жүйесіндегі ең тегіс нысандардың бірі. Бұл әктасты жыныстардан тұрып, беті мұзбен қапталған. Галилей ғарыш стансасының түсірген суреттері оның бетінің кішкене жыралардан, алқаптардан, жоталардан, тесіктерден, төмпешіктерден және мұз ағыстарынан тұратынын көрсетті. Ғалымдардың ойынша, оның бетіндегі мұз қабатының астында үлкен мұхит бар, онда тіршілік те болуы мүмкін. Ио Диаметрі 3 641 км болатын Ио – Күн жүйесіндегі үлкендігі жағынан төртінші серігі. Сонымен қатар бұл – Күн жүйесіндегі ең жанартаулық белсенді дене. Мұнда 400-ден аса белсенді жанартау бар. Мұның бетінің көп бөлігін жанартаулардан шыққан сарғыш күкірт басып жатыр. Онда сонымен қатар жүздеген таулар бар. Олардың кейбірі Жердегі Эверест тауынан да биік. Каллисто Каллисто – Юпитер серіктерінің ішіндегі екінші және Күн жүйесіндегі үшінші үлкен серік. Оның диаметрі 4 803 км-ге тең. Каллисто – галилейлік серіктер ішінде орталықтан ең алыс орналасқан, мұның беті көптеген кратерлерге толы және қара болып келеді. Бұл – Күн жүйесіндегі ең кратерге бай нысан. Ганимед Ганимед – галилейлік серіктер ішіндегі және Күн жүйесіндегі ең үлкен серігі. Ол тіпті Меркурийден де үлкен. Ганимедтің бетін кратерлер, жоталар және ойыстар алып жатыр. Ғалымдардың ойынша, оның ядросы металдан, мантиясы мұз бен әктастан және қыртысы су мұзының қалың қабатынан тұрады. Онда оттегіден тұратын жұқа атмосфера және күшті магнитті өріс бар. Кора Кора – Юпитер серіктерінің бірі. Бұл қарама-қарсы бағытта қозғалатын әдеттен тыс юпитерлік серіктер тобы – Пасифай тобына жатады. Оның диаметрі 1,9 км-ге тең. Кораны 2003 жылы Скотт С. Шеппард бастаған астрономдар тобы анықтады. Ішкі топ Метис, Адрастея, Амальтея және Фива – төрт кішірек серіктер Юпитерге өте жақын айналады. Амальтея – бұл топтағы ең үлкен дене. Метис – Юпитердің айларының ішіндегі оған ең жақын орналасқаны. Одан кейінгісі – Адрастея; үшіншісі – Амальтея; ал Фива – планетадан қашықтығы жағынан төртінші. Адрастея Метис Фива Амальтея 2000 жылдың 22 ақпанында «Галилео» түсірген Иодағы жанартау белсенділігінің суреті. Ақ және қызыл-сары аймақтар жаңадан атылған лаваны білдіреді; екі кішкене ақ дақ – жарылыс аймақтары және үлкен қызыл-сары және сары белдеулер – салқын лава ағысы.

балалар энциклопедиясы Сатурн – Юпитер, Нептун және Уран секілді, газ тәрізді алып. Оның құрамы, негізінен, сутегі және гелий газдарынан тұрады. Мұның Күннен қашықтығы 1 425 420 662 км-ге тең және бұл – Күннен алыстығы жағынан алтыншы планета. Сатурн ежелгі халықтарға белгілі Күннен ең алыс орналасқан планета болатын. Галилейдің зерттеулері Ұлы астроном Галилео Галилей 1610 жылы телескоп арқылы Сатурн планетасын байқаған бірінші адам болды. Сонымен қатар ол Сатурн сақиналарын да бірінші болып байқады. Алайда, ол сақиналарды анықтай алмады. Ол планетаның екі жағында екі қосымша дене бар деп ойлады. Галилей – планетаны «құлақтары» бар деп бейнелеген астроном. Атмосфера Сатурн атмосферасы сутегі (75%) мен гелийден (25%) тұрады. Сонымен қатар метан мен су мұзы іздері де байқалады. Сатурн – Күн жүйесіндегі ең желді планеталардың бірі. Оның экваторы жанында жылдамдығы сағатына 1500 кмден асатын күшті желдер анықталды. Сатурндағы Үлкен ақ дақ немесе Үлкен ақ сопақ – Сатурндағы алып дауыл. Бұл дақты Жерден әрбір 28,5 жыл сайын көруге болады. Кассини аралығы Кассини аралығы – А және В сақиналары арасындағы жалпақ бос аралық. Оның жалпақтығы шамамен 4700 км-дей. Бұл – барлық бос орындардың ішіндегі ең үлкені. Бұл бос орын француздық зерттеуші Д. Кассинидің атымен аталады. Кассини бұл бос аралықты 1676 жылы ашты. Сатурн планетасы және оның сақиналары Сатурн және мифология Сатурн – римдіктердің ауыл шаруашылығы және өнім құдайы. Ол Церераның, Юпитердің, Веритастың, Плутонның және Нептунның әкесі болған. Грек мифологиясында Сатурнды Кронус деп атайды. Кронус Жер Ана – Гея мен Уранның баласы болған. 2004 жылдың 15 қыркүйегінде «Кассини» ғарыш кемесі түсірген Сатурндағы Айдаһар дауылы. Сатурн экваторы жанындағы желдер сағатына 1800 км/сағ. жетеді Сатурн Айналым және шеңберлі қозғалыс Сатурн – өз осінде барлық планеталардың ішінде ең жылдам қозғалатыны. Оның бір айналымы 10 сағат 39 минутта аяқталады. Алайда, Күнді айналып шығуға көп уақыт (10759 күндей) қажет. Салмағы және тығыздығы Сатурн – үлкендігі жағынан екінші планета. Оның экваторлық радиусы 60 225 км-ге тең және бетінің өлшемі – 27 008 011 008 км2. Планетаның салмағы 5,6851х1026 кг, яғни Жер салмағынан шамамен 95 еседей артық. Сатурн – тығыздығы ең төмен планета. Оның тығыздығы тіпті су гравитациясынан да төмен. Бұл дегеніміз, егер біз Сатурнды суға тастап жіберсек, ол су бетінде қалқып жүрер еді. Сақиналары Сатурн өзінің аса үлкен сақиналы жүйесімен белгілі. Оны кішкене тастақтар мен мұздардың бөлшектерінен тұратын мыңдаған сақиналар қоршап жатыр. Бұл сақиналардың әрқайсысы планетаны түрлі жылдамдықпен айналады. Астрономдар А, В және С сақинасы деген үш негізгі сақинаны және D, F, G және E деген қосымша сақиналарды анықтады. Бұлар – өте жалпақ сақиналар және де планета бетінен 399 999 км-ге дейін созылып жатыр. D сақинасы – планетаға ең жақын орналасқан сақина. Үлкен ақ дақ

балалар энциклопедиясы Сатурнның серіктері Энцелад Энцелад – Сатурнның ең ішкі орналасқан серіктерінің бірі. Оның орбитасы Сатурнның ең сыртқы Е сақинасының ішінде орналасқан. Энцелад онша үлкен емес. Оның экваторлық диаметрі 499 км-дей, яғни Титанның өлшемінен он еседей кіші. Энцеладтың беті көптеген кратерлерден, жарықтардан және жазықтардан тұрады. Оның беті жарық бейнелегіш болып келіп, күн сәулелерін шағылыстырады. 2005 жылдың ақпан және наурыз айларында НАСА-ның «Кассини» ғарыш кемесі оның айналасында жұқа атмосфераның бар екенін анықтады. Рея Рея немесе Сатурн V – Сатурнның екінші үлкен серігі. Бұл – кратерге толы мұзды дене. Реяда бірнеше үлкен әсерлі бассейндер бар. Тирава бассейні – осындай әсерлі кратерлердің бірі. Оның жалпақтығы шамамен 354 км-дей және кей жерлерінде тереңдігі 4,5 км-ге дейін жетеді. Ғалымдардың ойынша, Реяның өз сақина жүйесі бар. Бұл – НАСА-ның «Кассини» ғарыш кемесі жинаған деректерден белгілі болды. Диона Диона немесе Сатурн ІV – Сатурнның ең тығыз серіктерінің бірі. Оның диаметрі 1 123 км және Сатурннан 376 586 км-дей қашық орналасқан. Дионаның беті кратерлерге толы. Кейбір кратерлердің жалпақтығы 90 км-ден де артық келеді. Япет Япет – Сатурнның үшінші үлкен серігі. Оны 1671 жылы Джованни Доменико Кассини ашты. Япетке тән ең ерекше белгі – мұның екі түсті болуы. Оның бір жартышары көмірдей қара болса, екінші жағы жарық. НАСА-ның «Кассини» ғарыш кемесі бұл серіктің экваторы тұсында төмпешігі барын анықтады. Бұл төмпешік таулар жүйесінен тұрады, кейбір шыңдарының биіктігі 10 кмге дейін жетеді. Титан Титан – Сатурнның ең үлкен серігі. Оның экваторлық диаметрі – 2 575 км. Күн жүйесіндегі Ганимедтен кейінгі екінші үлкен серігі. Титан – ғарышқа 56 км-ге дейін жайылып жатқан қалың, тұманды азотты атмосфера қаптап жатқан суық жер. Мұндағы атмосфера Жердің алғашқы кезіндегі атмосферасына ұқсас. Ғалымдардың ойынша, ол мұз бен тастақты материалдардан тұрады және де оның жартышарларының бірінде үлкен жарық «континент» бар. Сатурнның белгілі 61 серігі бар, оның ішінде 53-і аттарымен аталады. Бұлардың көбі – кішкентай, мұзды денелер. Ең алғашқы анықталған Титан серігін 1655 жылы Кристиан Гюйгенс ашты. Келесі төртеуін – Япет, Рея, Диона және Тетисті Джованни Доменико Кассини ашты. Ең соңғы ашылған Агеонды 2008 жылы анықталды. Трюм – Сатурнның ең кіші серігі. Оның экваторлық диаметрі 5,58 км-ге тең. Оны 2000 жылы канадалық астроном Бретт Дж. Глэдмэн анықтады. Титанның тастақты әктасты ядросы болуы мүмкін; мұз қабаттарынан тұратын қыртысы жоғары қысымды мұз түрінен және су мұзынан тұрады. Сонымен қатар мұнда сұйық су да болуы мүмкін. НАСА-ның «Кассини» ғарыш кемесі түсірген Япеттегі экваторлық төмпешіктің суреті

балалар энциклопедиясы Уран Уран – алып көк-жасыл түсті газ тәрізді планета. Бұл – Күннен санағанда жетінші планета. Шолпан секілді Уран да Жермен салыстырғанда қарама-қарсы бағытта қозғалады. Оның өз осінде бір рет айналып шығуына 17,24 сағат және Күнді айналып шығуына 84 жыл кетеді. Урандағы жыл мезгілдері Жер секілді Уран да өз осінде көлбеу орналасқан. Сондықтан да мұнда да жыл мезгілдері бар. Алайда, Урандағы мезгілдер Жердегіден мүлдем өзгеше. Урандағы бір мезгіл шамамен 20 жылға созылады. Планета Күннен өте алыс орналасқандықтан, мұндағы жаз бен қыстың температуралары арасында үлкен айырмашылық жоқ. Уранның ашылуы Уран – телескоп көмегімен анықталған алғашқы планета. Оны 1781 жылы Германияда дүниеге келген ағылшын астрономы Уильям Гершель ашты. Ол жаңа ашқан жұлдызын ІІІ Георг корольдің есімімен «Георг жұлдызы» деп атады. Салмағы Уран – Күн жүйесіндегі үшінші үлкен планета. Бұл планетаның салмағы 8,6849х1023 кг-ға тең, яғни Жер салмағынан 14 есеге дейін үлкен. Уран атмосферасы Уран атмосферасының тереңдігі тіпті ядросына дейін жетеді. Ол, негізінен, сутегіден (83 %), гелийден (15 %) және метаннан (2 %) тұрады. Сонымен қатар, Уран атмосферасында ацетилен секілді көмірсутектердің барлығы да байқалады. Ғалымдардың ойынша, тереңірек атмосфера аммонийдан, судан және сутегі сульфидінен тұрады. Уран атмосферасы үш қабатқа – тропосфера, стратосфера және термосфераға бөлінеді. Тропосфера – ең ішкі және ең тығыз қабаты; стратосфера – ортаңғы қабат және термосфера – ең сыртқы қабат. Сақиналар Уранды осы күнге дейін белгілі 13 сақина тобы қоршап тұрады. Мұндағы сақиналар Юпитер сақиналарынан кішірек және тастақтар мен шаңның кішкентей бөлшектерінен тұрады. Сақиналар жүйесін 1977 жыл ғы 10 наурызда Джеймс И. Элиот, Эдвард В. Данэм және Дуглас Дж.Минк ашты. Олар планета айналасындағы тоғыз сақинаны байқады. Тағы екеуін 1986 жылы «Вояджер-2» ғарыш стансасы және кейінгі екеуін 2005 жылы «Хаббл» ғарыш телескобы анықтады. Уран атмосферасында метанның болуы бұл планетаның көк-жасыл түсті болуына әкеледі. Бұлттар күн сәулесін шағылыстырғанда, бұл сәулелер метан газы қабатынан өтеді. Метан қызыл жарықты өзіне сіңіріп, көк жарықты өткізеді, сондықтан да планета көк болып көрінеді. Уранның ішкі құрылымы Жер секілді планеталарға қарағанда Уранның ішкі құрылымы қабатты болып келмейді. Оның беті де қатты емес. Ішкі жағы негізінен метан мұзынан тұрады және ядросына мұзды су, метан және аммоний кіреді. Уран және мифология Грек мифологиясында Уран аспан құдайы болған. Ол Жер-Ана – Геяның баласы және күйеуі болған. Орбита Сақина Екі жаңа сақина Корделия Офелия Бианка Крессида Дездемона Джульетта Порция Розалинда Жаңа ай «Купидон» Белинда Пердита Жаңа ай «Маб» Миранда Пак Уранның ХҒК 1998 жылғы 8 тамызда түсірген суреті. Жасыл немесе көк аймақтар мөлдір атмосфераны; сары және сұр аймақтар тұманды немесе бұлтты атмосфераны; ал қызыл-сары және қызыл түстер өте қою бұлттарды білдіреді

балалар энциклопедиясы
Умбриэль
Умбриэль – Уранның үшінші үлкен серігі.
Ол негізінен тастақтар мен мұздан құралған.

Бұл – Уранның ең қараңғы серігі. Мұның
диаметрі шамамен 1 207 км және де өзінің
бетіне түскен жарықтың 16 пайызын ғана
шағылыстырады.

Серіктерінің ашылуы
Астроном Вильям Гершель
1787 жылы Оберон және
Титания деген екі ең

үлкен серігін ашты. Келесі
екеуі, яғни Ариэль мен
Умбриэльді 1851 жылы
ағылшын астрономы Уильям

Лассел ашты. Миранданы
1948 жылы Джерард Койпер
байқады. Ал Джульетта, Пук,
Корделия, Офелия, Бианка,

Дездемона, Порция, Розалинда,
Крессида және Белинданы 1986
жылы НАСА-ның «Вояджер-2»
ғарыш кемесі ашты. Ал Маб,

Пердита, Купидон, Франциско,
Калибан, Стефано, Тринкуло,
Сикоракса, Маргарета,
Просперо, Сетебос және

Фердинандтарды «Хаббл»
ғарыш телескобы көмегімен
анықтаған.
Титания

Титания – Уранның ең
үлкен серігі. Ол Шекспирдің
«Жазғы түндегі түс»
қойылымындағы періштелер

королевасы атымен аталған.
Титанияның экваторлық
диаметрі 1 609 км-ге тең.
Оның беті қара және

қызғылтым болып келеді.
Бетін кратерлер, терең
каньондар және жыралар
алып жатыр.

Оберон
Оберон – Уранның
екінші үлкен серігі.
Ол Шекспирдің

«Жазғы түндегі түс»
қойылымындағы
періштелер королі атымен
аталған. Ол негізінен

тастақтар мен мұздан
құралған. Титания секілді
Оберонның да беті әсерлі
кратерлермен, жыралармен

және каньондармен
қапталған қара және сәл
қызыл болып келеді.
Ариэль

Ариэль – Уранның ең жарық серігі.
«Вояджер-2» ғарыш кемесі түсірген
суреттерден оның беті кратерлерге толы
екенін көруге болады. Сонымен қатар,

«Вояджер-2» Ариэльдің оңтүстік полюсі
жанында да кратерлі жазықтың және де
Ариэльдің орталық-оңтүстік ендіктерінде
жыралардың, каньондар және мұзды

ағыстардың барлығын көрсетеді. Ариэльдегі
ең үлкен кратер – Янгор.
Верона Рупес – Мирандадағы төбе. Төбенің
биіктігі шамамен 5 км-дей болады, яғни

Күн жүйесіндегі қазірге белгілі ең биік
төбе.
Миранда
Миранда – бес негізгі серіктің ішіндегі

ең кішісі. Ғалымдардың ойынша, ол
негізінен су мұзынан, әктастардан және де
кішкене органикалық заттардан құралған.
Миранданың беті көптеген жыралар мен

каньондардан тұрады.
Ішкі серіктер
Уранның ішкі серіктері Миранда
орбитасының ішіне қарай

орналасқан. Корделия мен Офелия –
ең ішкілері. Олар Уранның эпсилон
(ε) сақинасына жақын орналасқан.
Маб – ішкі серіктері ішіндегі ең

шетте орналасқаны және де ең шеткі
μ сақинасы жанында орналасқан.
Қалыпты орбитасы жоқ серіктер
Қалыпты орбитасы жоқ серіктер –

планетаны алып қашықтықтан айналатын
кішкене денелер. Олардың диаметрлері
жүздеген километрден 10 километр
аралығында. Бұлар туралы ақпарат өте аз.

Уранның серіктері
Уранның 27 белгілі серігі бар.
Олардың көбі –
атмосферасыз мұзды

денелер. Олар үш топқа
бөлінеді: бес негізгі серігі;
13 ішкі серігі; және
тоғыз қалыпты күйі жоқ

серіктері. Бес негізгі
серігіне Оберон,
Титания, Ариэль,
Умбриэль және

Миранда жатады.
Бұлардың аттары –
Шекспир мен
Александр Поуп

шығармаларындағы
кейіпкерлердің
есімдері.
Верона Рупестің «Вояджер-2»

1986 жылдың 24 қаңтарында түсірген
суреті

балалар энциклопедиясы
Нептун
Нептун – Күн жүйесіндегі ең шеткі
планета. Ол Күннен 4,5 млрд. км

қашық орналасқан. Бұл планета
ның қашықтығы ең алғаш рет
математикалық жолмен санап
шығарылған.

Атмосфера
Нептун атмосферасы негізінен
сутегі (80,0%), гелий (18,5%)
және метаннан (1,5%) тұрады.

Уран секілді құрамындағы метан
планетаның жасыл түсті болуына
әкеледі.
Нептунды ашу

Нептун планетасы ерекше жолмен
ашылған. Уран ашылғаннан кейін
астрономдар планета орбитасын анықтауда
қиындықтарға беттесті. Олар планетаның

өз орбитасынан кішкене жылжығанын
байқады. Ағылшындық астроном Джон
Куч Адамс пен француз астрономы Урбен
Жан Жозеф Леверье мұндай өз орбитасынан

ауытқу жақын маңында орналасқан басқа бір
планетаның гравитациялық тартуы әсерінен
болған деген тұжырымға келген. Адамс пен
Леверье Нептунның орналасуын болжаған,

ал Иоганн Готтфрид Галле мұны ең алғаш рет
1846 жылы байқады.
Айналым және шеңберлі қозғалыс
Нептунның өз осінен айналуына 16 сағат

7 минут, ал Күнді айналып шығуына
165 жыл кетеді. Демек, Нептундағы бір жыл
Жердегі 165 жылға, ал бір күн Жердегі
16 сағатқа тең екен.

Салмағы және тығыздығы
Нептун – Күн жүйесіндегі төртінші үлкен
планета. Оның экваторлық радиусы
24 759 км-ге және салмағы 1,0243х1026 кг-ға

тең. Ол Жерден шамамен 17 еседей үлкен.
Желді планета
Нептун – Күн жүйесіндегі ең желді планета.
Өте күшті дауылдар кезінде желдің

жылдамдығы сағатына 1 930 км-ге дейін
жетеді. Жермен салыстырғанда (Жерде жел
Күннің ыстығы әсерінен болатын), Нептунда
жел өзінің ішкі ыстығы әсерінен болады.

Астрономдар Нептунда болған бірнеше
дауылды байқады.
Үлкен қара дақты НАСА-ның «Вояджер-2»
ғарыш кемесі 1989 жылы байқады, бұл –

планетадағы циклонды дауыл.
Сақиналар
Сатурн мен Уран секілді Нептунда да
планеталық сақиналар жүйесі бар.

Алайда, Нептунның сақиналары Сатурн
сақиналарынан әлдеқайда жіңішке келеді.
Сақиналар жүйесі алты жіңішке сақинадан
тұрады. Олар ерекше қара бөлшектерден

және микроскопиялық шаңның үлкен
бөлігінен тұрады. Сақиналардың бар екенін
1989 жылы «Вояджер-2» ғарыш стансасы
дәлелдеді. Ең шеткі Адамс сақинасы

Бостандық, Теңдік және Отан деген үш
доғадан тұрады.
Адамс
Лассел

Леверье
Галле
Атмосферадағы тұмандықтар көрсетілген
Нептунның суреті

Нептундағы бұлттар
Нептун планетасы
Үлкен қара дақ
Нептун және мифология

Рим мифологиясында – Нептун
Сатурнның баласы, Юпитер мен
Плутонның бауыры. Ол су мен теңіз
құдайы болған. Сонымен қатар оған

жылқы құдайы ретінде де табынған.

Тритон гректердің теңіз құдайы
Посейдонның ұлының атымен аталған.
Таласса
Талассаның

диаметрі – 80 км,
ол Нептунды әрбір
7 сағат 30 минут
сайын айналып

шығады.
Нептун
серіктері
Нептунның қазір белгілі он үш серігі

бар, олар: Тритон, Нереида, Деспина,
Галатея, Ларисса, Наяда, Протей,
Таласса, Галимела, Псамафа, Сао,
Лаомедея және Несо. Диаметрі

2 703 км болатын Тритон – Нептунның
ең үлкен серігі, ал Протей мен
Нереида – сәйкесінше екінші және
үшінші үлкен серіктері.

Нереида
Нереида – диаметрі
338 км болатын
кішкентай серік.

Оны 1949 жылы дат
астрономы Джерард Койпер
ашты. Нереида – Нептунның
ең сыртында орналасқан. Оның

пішіні қалыптан тыс және
орбитасы эксцентрлі болып
келеді. Нереиданың Нептуннан
арақашықтығы 1 353 619 км-

ден 9 624 198 км-ге дейін өзгеріп
отырады.
Тритон
Тритонды Нептун ашылғаннан соң біраз

күннен кейін 1846 жылы Уильям Лассел
ашты. Бұл – Күн жүйесіндегі жетінші
үлкен ай. Тритон орбитасы басқалармен
салыстырғанда қарама-қарсы бағытта

қозғалады. Бұл – Күн жүйесінде қарама-
қарсы бағыттағы орбитасы бар жалғыз
серігі.
Наяда

Наяда – Нептунның
үшінші үлкен серігі,
белгілі бір пішіні жоқ,
кішкентай дене. Оның

экваторлық радиусы 29 км-
дей болады. Ол Нептунды
орта есеппен 77600 км-дей
қашықтықтан айналады.

Бір айналым жасауға 7 сағат
6 минут кетеді.
Тритонның құрамы
Тритон – Күн жүйесіндегі ең суық

денелердің бірі. Оның орташа беткейлік
температурасы -240°С. Оның бетін тегіс
жанартаулы жазықтар, төбешіктер
және мұзды лава ағыстары

әсерінен пайда болған домалақ
ойықтар алып жатыр.
Тритонның бетінде көптеген
белсенді жанартаулар

мен гейзерлер бар. НАСА-
ның «Вояджер-2» ғарыш
кемесінің Тритон бетін
түсірген суреттерінен

мұз жанартаулардың бар
екенін көруге болады,
осы жанартаулар сұйық
азот, метан және шаң

қосылысын атқылап, бұлар
бірден қатып, оның бетіне қар
ретінде түсуі мүмкін. Тритон
мұзды мантиядан және тығыз

металды және тастақты ядродан
тұрады.
Протеус
Протеус –

Нептунның
екінші
үлкен
серігі.

Бұл –
қараңғы
қалыпсыз
пішінді дене.

Оны 1989 жылы
американдық
астроном Стефен
Синнотт «Вояджер-2»

ғарыш кемесінің Нептунды зерттеу мақсатында
ұшуы барысында түсірген суреттерден
байқады. Протеустың диаметрі 402 км-дей,
ол Нептунды жақын 92 859 км қашықтықтан

айналып жүреді. Оның планетаны айналып
шығуына 26 сағат 54 минут кетеді.
Тритон гректердің теңіз құдайы
Посейдонның ұлының атымен аталған.

Галатея
Галатея – кішкентай, белгілі бір пішіні
жоқ серік. Ол – Нептуннан шетірек
орналасқан төртінші серігі. Галатея

Нептунды әрбір 10 сағат 18 минут сайын
толық айналып отырады. Бұл
1989 жылы «Вояджер-2» Нептунды
түсірген суреттерден байқалған.

Таласса
Талассаның
диаметрі – 80 км,
ол Нептунды әрбір

7 сағат 30 минут
сайын айналып
шығады.
Деспина

Деспина – диаметрі 148 км болатын
кішкентай серігі. Оның да белгілі бір
пішіні жоқ.
Ларисса

Лариссаның
Деспина мен
Галатея секілді
белгілі бір пішіні

жоқ. Лариссаның
беті кратерлерге
толы. Ол
Нептуннан

73 550 км
қашықтықта орналасқан. Планетаны әрбір
13 сағат 20 минут сайын толық айналып
отырады.

балалар энциклопедиясы Койпер жолағы Койпер жолағы – Күн жүйесінің сырт жағында Нептуннан әрі орналасқан диск тәрізді аймақ, мұнда кемінде 70 000 кішкентай ғарыштық нысан айналып жүреді. Ол Күннен шамамен 4,5-7,5 миллиард километр қашықтықта орналасқан. Бұл аймақ осы жолақтың бар екенін 1951 жылы дәлелдеген Джерард Койпер атымен аталған. Квавар Квавар (2002 LM60) – осы күнге белгілі КЖН-ның ең үлкені. Мұны ең алғаш рет 1980 жылы суретке түсіріп, 2002 жылы астроном Майк Браун мен оның Калифорния технология институтындағы әріптестері оны КЖН ретінде таныды. Квавардың диаметрі шамамен 1 287 км-ге тең және ол Күнді шамамен 288 жыл ішінде бір айналып шығады. 90482 Оркус 90482 Оркус – Квавардан үлкенірек. Оны 2004 жылы Майкл Браун (Калифорния техинституты), Чад Трухильо (Егіздер обсерваториясы) және Давид Рабинович (Йель университеті) ашты. Оркус Күннен шамамен 45 АБ қашықтықта орналасып, Күнді шамамен 247 жылда бір айналып шығады. Седна планетоиды қызғылт түсті. Бұл – Күн жүйесіндегі Марстан кейінгі екінші ең қызыл нысан. 20000 Варуна 20000 Варуна – үлкен кубвано және болашақ ергежейлі планета. Диаметрі 900 км-дей болатын Варуна – Плутоннан кейінгі ең үлкен транс-Нептундық дене. Седна Седнаны да Оркусты 2003 жылдың 14 қарашасында анықтаған астрономдар тобы (Браун, Трухильо және Рабинович) ашты. Седна – Күнді 135 миллиард (86 АБ) қашықтықта, Күн жүйесінің ең салқын аймағында айналып жүретін планета тәрізді нысан немесе планетоид. Седна планетоиды қызғылт түсті. Бұл – Күн жүйесіндегі Марстан кейінгі екінші ең қызыл нысан. Койпер жолағы қос нысандары Койпер жолағындағы кейбір нысандар бір-бірін айналып жүреді. Мұндай КЖН-дар қос нысан деп аталады. «Хаббл» телескобы мен кейбір қуатты жерге орнатылған телескоптар Койпер жолағындағы бірнеше қос нысанды анықтады. 1998 WW31 1998 WW31 – Койпер жолағы бинары. Бұл S/2000 (1998 WW31)1 деген өз айымен бірге бинар жүйесін түзеді. 1998 WW31 1998 жылы ашылып, мұның айы 2001 жылы байқалды. 28978 Иксион 28978 Иксион – осы күнге белгілі ең үлкен КЖН-дарының бірі және болашақ ергежейлі планета. Ол 2001 жылы ашылды. Джерард Койпер Эджворт-Койпер жолағы Койпер жолағын кейде Кеннет Эссекс Эджворт пен Джерард Петер Койпердің аттарымен Эджворт-Койпер жолағы деп те атайды. Кеннет Эссекс Эджворт 1940 жылдары Нептун орбитасы сыртында мұздақты денелерден тұратын дисктің бар болуы мүмкін деген пікір айтқан, ал Джерард Койпер оның бар екенін дәлелдеген. Койпер жолағы Күн Плутон орбитасы Кьюбиванолар Бірқатар КЖН-ның орбиталары Нептун орбитасымен кей жерлерде түйісуі мүмкін. Ал басқаларынікі Нептун орбитасынан алыс орналасады. Мұндай КЖН-дарды кьюбиванолар деп атайды. Макемаке, Квавар, Варуна, Хаос, Логос, Девкалион, Борасизи және Таронхайавагон секілді ергежейлі планеталар кьюбиваноларға жатады. Койпер жолағы нысандары Койпер жолағындағы ғарыштық нысандарды Койпер жолағы нысандары (КЖН) деп атайды. Ең алғашқы КЖН (15760) 1992 QB1-ді 1992 жылы Гавай аралдарындағы Мауна Кеа обсерваториясында Дэвид С. Джеуит пен Джейн Лу деген астрономдар ашты. Ол Күннен 42 АБ қашықтықта орналасқан. Седна бейнесі 28978 Иксион 90482 Оркус

балалар энциклопедиясы
Ергежейлі планеталар да Күнді
басқа планеталар секілді айналып
жүреді, алайда айналасына жарық

шығармайды. Халықаралық
астрономиялық одақ (ХАО)
2006 жылы «ергежейлі планеталар»
деген терминді қабылдады. Сол жылы

Күн жүйесінің тоғызыншы және ең
шеткі планетасы саналған, Койпер
жолағы жанында айналып жүретін
Плутонның статусы да ергежейлі

планета деп өзгертілді.
Плутонның ашылуы
Плутонды 1930 жылы америкалық астроном
Клайд Томбо ашты. Орбитасы Нептуннан

да ары жатқан планеталарды іздеуді
математик және астроном Персиваль Лоуэлл
ұсынған болатын. Лоуэлл Уран мен Нептун
қозғалыстарын есептеп, олардан кейін тағы

бір планетаның болуы мүмкін деген болжам
айтқан еді. Ал 1930 жылдың 18 ақпанында
Томбо бұл планетаның бар екенін анықтады.
Плутоидтар

Плутонға ұқсас, Нептун орбитасынан шетірек
айналып жүретін ергежейлі планеталар
Плутоидтар деп аталады. Бұл терминді ХАО
2008 жылы қабылдады. Қазіргі уақытта

Плутон, Эрида және Макемаке деген үш
плутоид белгілі.
Макемаке
Макемаке – ең үлкен ергежейлі

планеталардың бірі. Бұл планетаны
2005 жылдың 31 наурызында Майк Браун
бастаған астрономдар тобы анықтады.
Макемаке Плутон мен Эридаға қарағанда

кішірек келеді. Ғалымдардың ойынша,
оның диаметрі 1 300 км-ден 1 900 км-ге дейін
жетеді.
Плутон

Плутон Койпер жолағында, Күннен
5 906 372 947 км қашықтықта айналып
жүреді. Ол Күнді эллипс тәрізді орбита
бойымен айналады. Бір рет айналып

шығуға шамамен 248 жыл кетеді. Плутонда
негізгі бөлігі метан мұзынан тұратын жұқа
атмосфера қабаты бар. Бұл планетаның
Харон, Гидра және Никс деген үш айы бар.

Плутонның беті – Күн жүйесіндегі ең салқын
аймақтардың бірі. Ондағы температура
шамамен -225°С деген болжам бар.
Харон және мифология

Грек мифологиясында Харон қайтыс болған
адамдарды жерасты патшалығына таситын
қайықшы болған (Гадес құдаймен жақын
қатынаста болған кейіпкер), ал римдіктер

оны өздерінің Плутон құдайымен теңестіреді.
Плутонның беті – Күн жүйесіндегі
ең салқын аймақтардың бірі. Ондағы
температура шамамен -225°С деген ой бар.

Эрида
Эрида немесе UB313-ті 2005 жылдың
шілдесінде Калифорния технология
институтының астрономы Майк Браун

бастаған астрономдар тобы анықтады. Бұл
серіктің диаметрі – 3 000 км. 2006 жылдың
24 тамызында ХАО Еристі ергежейлі
планеталар категориясына енгізді. Бұл –

ең үлкен ергежейлі планета және Күнді
айналып жүретін ең алшақ дене.
Хаумеа
Хаумеа – Гавай аңыздарындағы дүниеге

бала келуіне көмектесетін құдайдың атымен
аталған ергежейлі планета. Оның пішіні
сопақша, орбитасы Күннен өте алыста,
Койпер жолағында орналасқан. Хаумеаның

Күнді бір рет айналып шығуы үшін 285 жыл
кетеді. Бұл ергежейлі планетаның Хиака
және Намака деген екі айы бар. Олардың
екеуі де 2005 жылы ашылған.

Церера
Церера (бұрын астероид саналатын)
2006 жылы ергежейлі планета санатына
енгізілді. Ол астероидтар жолағында

орналасқан және сол жолақтағы ең үлкен
дене болып есептеледі. Церераны 1801
жылдың 1 қаңтарында Джузеппе Пиацци
ашты.

Хаумеа мен оның айының суреті
Харон бейнесі
Макемакенің «Хаббл»
түсірген суреті

Ергежейлі
планеталар
Плутон ержегейлі
планетасы

балалар энциклопедиясы Астероидтар Басқа да астероид отбасылары Троялықтар тобынан бөлек, астрономдар Аполлон тобы, Хираяма/Коронис тобы және Амор тобы деп бөлген астероидтар да белгілі. Астероид жолағы Астероид жолағы (сонымен қатар Негізгі жолақ деп те аталады) – Марс пен Юпитер орбиталары аралығындағы аймақ. Бұл аймақтың ені 30 577 536 км-дей және бұл аймаққа мыңдаған астероидтар кіреді. Қазіргі таңға дейін астрономдар 90 000 астероидты анықтап, нөмірледі. 951 Гаспра 951 Гаспра – астероидтардың S типтісі. Ғалымдардың ойынша, ол металға бай әктастардан және таза металл бөлшектерден тұрады. Гаспраны 1916 жылы ресейлік астроном Г.Н. Неуймин ашты. 1991 жылдың 29 қазанында «Галилей» ғарыш кемесі Юпитерге ұшып бара жатып Гаспра жанынан өтті. Бұл – осы күнге дейінгі ең алғаш ғарыш кемесі жақындаған астероид. Троялықтар Астероидтардың ішінде троялықтар деп аталатын бір тобы бар. Троялықтар – Юпитер орбитасының шегінде Күнді айнала ұшып жүретін астероидтар тобы. Қазіргі уақытта троялық топқа кіретін 2909 астероид белгілі. Топтың бұлай аталуының себебі – олардың көбі Троя соғысы туралы миф кейіпкерлерінің атымен аталады. Ең алғашқы троялық – 588 Ахиллесті 1906 жылы неміс астрономы Макс Вольф ашты. Ида – қосарлы астероид. Оның Дактиль деп аталатын серігі бар. Оны «Галилей» ғарыш кемесі жіберген суреттерді зерттеу барысында байқады. Астероид серіктері Көптеген астероидтардың оларды айналып жүретін серіктері бар. Мұндай астероидтар қосарлы астероид деп аталады. Кейбір астероидтардың серіктері үлкендігі жағынан тіпті өздерімен бірдей. Бұлар қос астероид деп аталады. 243 Ида 243 Ида астероидын 1884 жылдың 29 қыркүйегінде Иоганн Палица ашты. Ол астероидтардың Коронис тобына жатады. Гаспра секілді Идаға да «Галилей» ғарыш кемесі Юпитерге кетіп бара жатқан жолында жақындап, суретке түсірген. Астероидтар соққысынан түзілетін кратерлер Кейде астероидтар Жер атмосферасынан сәтті ұшып өтіп, планета бетіне соғылады. Мұндай соққылар Жер бетінде үлкен ойыстардың немесе кратерлердің пайда болуына әсер етеді. Астероид әсерінен пайда болған кратерлердің ең үлкені – Мексиканың Юкатан түбегіндегі Чиксулуб бассейні. Бұл кратер 65 миллион жыл бұрын алып астероидтың түбекті соғуынан пайда болған. Бұл кратерді Юкатан түбегінің әкті жоны жасырып жатыр. Ғалымдардың ойынша, осы астероид соққысы сол кездері өмір сүрген динозавр және басқа да жануарлар мен өсімдіктердің жойылуына әсер еткен. Госсес Блафф кратері Госсес Блафф – Австралиядағы метеор соққысынан болған алып кратер. Ол шамамен 142,5 миллион жыл бұрын астероид немесе комета әсерінен пайда болған. Астероид түрлері Астероидтар үш түрге – С типті (көміртекті), S типті (әктасты) және М типті (металды) болып бөлінеді. Бұл жүйелеу осы астероидтар құрамына негізделеді. С типті: С типті астероидтар – жалпы астероидтардың ішінде ең көп тарағаны. Олардың құрамы негізінен көміртегінен тұрады. Бұл астероидтар Астероид жолағының сыртқы жағынан табылған. S типті: S типті астероидтар – жарық және шағылыстырғыш астероидтар, олар негізінен металл темірден және темір-магний әктастарынан тұрады. S типті астероидтар Астероид жолағының ішкі жақтарынан көп табылады. М типті: М типті астероидтар – негізінен металл темірден тұратын жарық астероидтар. Мұндай астероидтар Астероид жолағының орта жағынан көптеп табылады. Астероидтар (сонымен қатар кіші планеталар немесе планетоидтар деп те аталады) – кіші, тастақты, дөңгелек немесе белгілі бір пішіні жоқ металл нысандар. Ғалымдардың ойынша, астероидтар – планета түзу үшін біріге алмаған планеталық материалдардың бөліктері. Көптеген астероидтардың орбитасы Астероид жолағы деген аймақта орналасады. Кейбірі Жер мен Марс орбиталары арасында да табылып жатады. Гаспра астероиды Австралиядағы Госсес Блафф кратері Ида және Дактиль Дактиль Ида Астероид жолағы Күн Жер Меркурий Шолпан Хильдер «Трояндар» Марс Юпитер «Гректер»

балалар энциклопедиясы Метеорлар мен метеориттер Метеор немесе «аққан жұлдыз» – аспандағы жарық жарқылдақ іздер. Ол метеороид деп аталатын кішкене металл қалдықтарының Жер атмосферасына енгенде жанып кетуінен болады. Кей кездері үлкен метеороидтар толығымен жанып кетпей, Жер бетіне келіп түседі. Мұндай бөлшектер метеориттер деп аталады. Метеорлар әсерінен болатын кратерлер Үлкен метеорлар Жердің бетіне түскен кездегі соққылар Жер бетінде үлкен ойыстардың немесе кратерлердің пайда болуына әкеледі. Америка Құрама Штаттарындағы Аризонадағы Барринджер кратері – осындай кратерлердің бірі. Кратер теңіз деңгейінен 1740 м биіктікте орналасқан. Мұның ені 1219 м-ге және тереңдігі 173,7 м-ге тең. Бұл кратер осыдан 50000 жылдай бұрын алып никель-темір метеориттің осы аймаққа түсуі нәтижесінде пайда болған. Кратерді 1902 жылы шахта инженері Даниель Барринджер ашты. Қара-Көл Қара-Көл немесе Қаракөл – Тәжікстандағы Памир таулары бойында орналасқан көл. Көл теңіз деңгейінен шамамен 3,6 м-дей биік жатыр. Бұл көл осыдан 25 миллион жыл бұрын осы аймаққа түскен метеор орнында пайда болған кратерде орналасқан. Метеороид орбиталары Метеороидтар да Күнді айналады. Олар әр түрлі жылдамдықта қозғалады. Ең жылдамдары сағатына 42 км-ге дейін қозғалады. Метеор жауындары Жыл сайын белгілі бір уақытта метеороидтардың кішкене топтары Жер атмосферасына еніп, жанып кетеді. Оның нәтижесінде жарқылдар жауыны орын алады. Бұлар метеор жауыны деп аталады. Леонид және Персеид метеор жауындары – екі танымал жауын. Персеид жауыны жыл сайын 12 тамызға қарай, ал Леонид жауыны қараша айында көрінеді. Болидтер – өте жарық метеорлар. Кейде олардың соңында бірнеше минутқа созылатын жарық ізі қалады. Босумтви көлі Босумтви көлі – Африкадағы Гананың табиғи көлі. Бұл көл ені 9 км-дей болатын кратерге су жиналудан түзілген. Ал кратер метеордың Жерді осыдан 1,3 миллион жыл бұрын соғуы нәтижесінен болған. Көлдің жанын тропикалық ормандар қоршап жатыр, жергілікті халық бұл жерді тұрмысқа қолайлы аймақ деп санайды. Метеороидтардың құрамы Метеороидтар – әдетте, темір мен никельден тұратын шаң мен тастақтар бөліктері. Олар метеорлардың, астероид бөлшектерінің соқтығыстарынан, асқын жаңа жұлдыз жарылыстарынан түзілуі немесе планеталардың құрылуы барысындағы қалдықтар болуы мүмкін. Кейбір метеориттер кометалардың тастақты ядроларынан да түзіле береді. АҚШ, Аризонадағы Барринджер кратері Қаракөл көлінің серіктен түсірілген суреті Босумтви көлінің серіктен түсірілген суреті Түнгі аспанды жарықтандырып тұрған метеор жауыны

балалар энциклопедиясы
Кометаның құрамы
Кометалардың мұз бен шаңнан тұратын
ядросы бар. Комета Күнге жақындап

келгенде, Күн оның ядросындағы мұздың
кейбірін ерітіп, оның жанындағы уақытша
атмосфера комадағы газ бен шаңды босатады.
Күн желі комадағы шаң мен мұзды ұшырып

жібереді, бұл кометаның ұзын құйрығының
болуына себепші болады. Бұл құйрықтар
кейде миллиондаған километрге созылады.
Бұл кезде кометалар құйрықты жұлдыз

тәрізді тіпті Жерден көріне береді.
Ұзақ және қысқа мерзімді кометалар
Кометалар өздерінің Күнді айналу
уақыттарына байланысты ұзақ мерзімді

және қысқа мерзімді кометалар деп екі топқа
бөлінеді. Қысқа мерзімді кометалардың
Күнді бір айналуына 200 жылдан кем уақыт
қажет. Ал ұзақ мерзімді кометеларға 200

немесе одан көп уақыт қажет. Кейбір ұзақ
мерзімді кометалар Күнді бір рет айналуына
мыңдаған жылдар кетеді. Ғалымдардың
ойынша, ұзақ мерзімді кометалар Оорт

бұлттылықтарында, ал қысқа мерзімді
кометалар Койпер жолағында пайда болады.
Галлей кометасы
Галлей кометасы – ең жақсы зерттелген

кометалардың бірі. Кометаға жалпы
кометаларды Күн жүйесінің бөліктері деп
алғаш ұсынған Эдмунд Галлейдің есімімен
аталған. Басқа денелер секілді бұлар да Күнді

айнала қозғалады. Галлей кометасы – қысқа
мерзімді комета және ол Күнді 76 жыл ішінде
айналып шығады. Сондықтан да Галлей
кометасын Жерден әрбір 76 жыл сайын

көруге болады. Бұл – жай көзге көрінетін
жалғыз қысқа мерзімді комета. Соңғы рет
Галлей кометасы 1986 жылы көрінді, енді
2061 жылы көрінеді.

Хейл-Бопп
Хейл-Бопп кометасы Жерден көрінген ең
жарық комета еді. Бұл комета жай көзге
1997 жылы 18 айға дейін көрініп тұрды.

Кометаны 1995 жылдың 23 шілдесінде екі
тәуелсіз астроном – Алан Хейл мен Томас
Бопп ашты.
Шумейкер-Леви-9 кометасы

Шумейкер-Леви-9 кометасын 1993
жылдың 24 наурызында Юджин, Кэролин
Шумейкер және Дэвид Леви ашты. Басқа
кометаларға қарағанда Шумейкер-Леви

кометасын Юпитердің гравитациясы
тартып, ол сол планетаны айналып жүруі
барысында анықталды. Ол Юпитерге өте
әлсіз тартылып, сонда айналу мезгілі екі

жыл болған. Кейбір жағдайларда комета
Юпитерге өте жақын келіп, 1992 жылдың
шілдесінде комета Юпитердің гравитациясы
әсерінен 21 бөлікке бөлінді. Ақыры бұл

бөлшектер планета бетіне 1994 жылдың
16 мен 22 аралығында құлады.
Кэролин Шумейкер
Кэролин Шумейкер – осы күнге дейінгі

ең мықты «комета аңшысы» саналған
америкалық астроном. Ол басқалармен
салыстырғанда ең көп комета ашқан.
1985-1986 жылдары «Джотто» ғарыш

кемесі Галлей кометасына жақын барды,
ал 2004 жылы қаңтарда «Стардаст» ғарыш
кемесі Вильд-2 кометасына жақындады.
Кометалар – планеталар түзілгеннен

соң қалған мұз бен шаң бөлшектері.
Олар Күнді сопақ орбита бойымен
айналып жүреді, бұл орбита көбіне
Күн жүйесі шегінен асып кетіп

жатады. Біз кометаларды олар Күннің
жанынан өтіп бара жатқан кезінде
көре аламыз. Олар аспанда өте қатты
жарқырап, тіпті жай көзге де көріне

береді.
Кометалар
Хиатэке кометасы
1996 жылы жай көзге де

көрінді
Хейл-Бопп кометасы
Борелли кометасы.
Суретке түсірген: НАСА

Шумейкер-Леви кометасы бөліктерінің Юпитерге
соқтығыспай тұрған кездегі тұтас суреті
Юджин және Кэролин Шумейкер
Галлей кометасы

балалар энциклопедиясы Куфу орбитасы Атеналар Марс ЖЖН-дың классификациясы ЖЖН-дар Жерге жақын кометалар (ЖЖК), Жерге жақын астероидтар (ЖЖА) – Атира, Атеналар, Аполлондар, Аморалар және Зиянды болуы ықтимал астероидтар (ЗЫА) болып бөлінеді. Зияндылығы ықтимал астероидтар Зияндылығы ықтимал астероидтардың диаметрі (ЗЫА) 198 м-ден үлкенірек, олар – Жер орбитасына қауіп төндірер жақындықта айналатын астероидтар. Бұл астероидтардың келесі бір-екі ғасыр ішінде Жермен соқтығысу қаупі бар. Атира, Атеналар, Аполлондар, Аморалар • Атиралар – орбиталары толығымен Жер орбитасымен бірдей ЖЖА. Олар 163693 Атира астероидының атымен аталған. • Атеналар – орбиталары Жер орбитасынан шамалы кішірек ЖЖА. Олар Күнді бір жылдан азырақ уақыт ішінде айналып шығады. Оларды 1976 жылы ашылған 2062 Атена астероидының атымен атаған. • Аполлондар – Жердің орбитасы арқылы өтетін ЖЖА, бұлар Жерді бір жылдан астам уақыт ішінде айналып шығады. Қазіргі таңға 1 700-ден астам Аполлондар белгілі. • Аморалар – Жер орбитасы сыртынан жүріп, Жерді айналатын ЖЖА. Олар Марс орбитасын кесіп өтеді. 1 221 Амора астероиды атымен аталған. Қазіргі таңға 1 500-ден астам Аморалар белгілі. Жерге жақын нысандар (ЖЖН) – Жерге жақын табылған ғарыш денелері. Осы денелердің кейбірі астероидтар, ал кейбірлері кометалар не метероидтар болуы мүмкін. Ғалымдардың ойынша, бұл нысандар басқа планеталардың гравитациясы итергеннен соң Жердің маңына енген. Егер де осы нысандар Жер орбитасын кесіп өтетін болса, бұл Жердегі тіршілікке үлкен қауіп төндіреді. Жерге жақын нысандар 99942 Апофис 99942 Апофис – 2029 жылы Жерге өте жақын жерде өтуі мүмкін Жерге жақын астероид. Ғалымдардың ойынша, астероидтың пішіні шар тәрізді және салмақ тығыздығы 2,6 г/см3-ге тең. Астероид 2037 жылы Жерге жақын ұшып өтуі мүмкін. Бірақ Жермен соқтығысу мүмкіндігі аз. 3362 Куфу 3362 Куфу – ұлы Египет перғауыны Куфудың атымен аталған Жерге жақын астероид. Куфуды 1984 жылы астрономдар К. Скотт Данбар мен Мария А. Баурчи Калифорнияның Паломар обсерваториясында ашты. 1036 Ганимед 1036 Ганимед – Жерге жақын ең үлкен астероид. Оны 1924 жылдың 23 қазанында неміс астрономы Уолтер Ваад ашты. Бұл астероидтың пішіні шар тәрізді, диаметрі – шамамен 32 км. 433 Эрос 433 Эрос – S типті астероид. Бұл – 1036 Ганимедтен кейінгі екінші үлкен Жерге жақын астероид. Астрономдардың ойынша, бұл астероидтың диаметрі 9 км-ден артық. Астероидқа 2001 жылы «NEAR Шумейкер» стансасы барып қайтты. 4179 Таутатис 4179 Таутатис 2004 жылы Жерге өте жақын келді, ол тек 0,0104 АБ қашықтықта, яғни Жер мен Айдың арақашықтығынан тек төрт-ақ есе үлкен қашықтықта өтті. 2008 жылдың 9 қарашасында тағы да Жерге жақын, 0,0502 АБ қашықтықтан өтті. Таутатис ең алғаш рет 1934 жылдың 10 ақпанында байқалған, ал 1989 жылы француз астрономы Кристиан Полля қайта ашты. Шолпан Марс Жер Меркурий 3362 Куфу 433 Эрос астероиды Таутатис Атеналар Аполлондар 99942 Апофис астероид Аполлондар Астероид жолағы Жер

балалар энциклопедиясы
51 Пегас b-ның бейнесі
Экзопланеталар немесе Күн жүйесі
шегінен тыс планеталар. Олар

біздің Күн жүйеміздің сыртында
орналасқан. Экзопланеталар да біздің
жүйеміздің планеталары секілді бір
жұлдызды айналып жүреді.

Ең алғашқы экзопланета 1990 жылы
ашылды. Бұл планета бір өшіп бара
жатқан жұлдызды айналып жүрді.
Содан бері астрономдар

400 экзопланетаны ашты.
55 Шаян күн жүйесі
55 Шаян күн жүйесі сары ергежейлі 55
Шаян А жұлдызынан және бес планетадан

тұратын, күн жүйесінен тыс ең үлкен
жүйе. Бұл жүйе Шаян шоқжұлдызында,
Жерден шамамен 41 жарық жылындай
қашықтықта орналасқан. 55 Шаян А

кішкене қызыл ергежейлі 55 Шаян В
жұлдызымен бірге қос жұлдыз жүйесін
құрайды.
51 Пегас b

51 Пегас b – Күн тәрізді
жұлдыз жанында анықталған
алғашқы
экзопланета. Ол

Жерден шамамен
50 жарық жылы
қашықтықтағы Пегас
шоқжұлдызында

орналасқан. Ол –
Юпитер секілді алып газ
тәрізді планета және де
өз жұлдызына өте жақын

орналасады. Өз жұлдызын
айналып шығуына төрт
күндей уақыт кетеді, бұдан
біз бұл экзопланетаның өз

жұлдызына Меркурийдің
Күнге қашықтығынан да
әлдеқайда жақын жатқанын
көреміз.

SWEEPS-10

SWEEPS-10 – Құс жолының орталық
төмпешігінде орналасқан экзопланета.
Планета SWEEPS J175902.00-291323.7
жұлдызын айналып жүреді. Ол өз

жұлдызын тек 10 сағаттың ішінде айналып
шығады. Бұл – қазірге белгілі ең ыстық
экзопланеталардың бірі.
55 Шаян күн жүйесі планеталары

55 Шаянның бес планетасы – 55 Шаян e,
b, c, f және d.
• 55 Шаян е – жүйенің күніне ең жақын
орналасқан планета. Оның салмағы

Жердікінен 14 еседей үлкен және өз
Күнін 2,8 күн ішінде айналып шығады.
• 55 Шаян b – газ тәрізді алып.
• 55 Шаян с – Сатурн секілді планета.

Ол өз Күнін әрбір 44,34 күн сайын
айналып шығады. Астрономдардың
ойынша, бұл – салмағы Сатурнның
салмағымен тең, газ тәрізді алып.

• 55 Шаян f – Сатурнның өлшемінен
екі еседей кіші, оның құрамында суы
бар. Астрономдардың ойынша, осы
планетаның айында тіршілік болуы

мүмкін.
• 55 Шаян d – 55 Шаян күн жүйесінің
бізге белгілі ең сыртқы планетасы.
Астрономдардың ойынша, бұл – қатты

денесі жоқ және су бұлттарынан
тұратын бұлттары бар газ тәрізді алып.
1RXS J160929.1-210524 b
1RXS J160929.1-210524 b – 1RXS

J160929.1-210524 жұлдызын айналып
жүретін экзопланета. Бұл – Сарышаян
шоқжұлдызында орналасқан басты тізбектік
жұлдыз.

HD189733b
HD189733b – Жерден 63 жарық жылы қашық
орналасқан Валпекула шоқжұлдызындағы
экзопланета. Бұл 2005 жылы ашылды.

Ол – Юпитер секілді планета. Астрономдар бұл
планета атмосферасында су мен көмірқышқыл
газының барлығын анықтады, бұл осы
планетада тіршіліктің болу мүмкіндігін

арттырады.
OGLE-2005-BLG-390Lb
OGLE-2005-BLG-390Lb – Сарышаян
шоқжұлдызында, Құс жолы

галактикасының ортасына жақын
орналасқан күн жүйесінен тыс планета.
Эпсилон Эридан b
Эпсилон Эридан b (HD22049 b) – Эридан

шоқжұлдызында орналасқан алып газ
тәрізді экзопланета. Ол Эпсилон Эридан
жұлдызын Жерден он жарық жылы
қашықтықта айналып жүреді. Бұл – біздің

күн жүйемізге ең жақын орналасқан
экзопланета. Астрономдардың ойынша,
оның салмағы Юпитер салмағынан 1,5 есе
артық.

HD189733b
экзопланетасының бейнесі
Эпсилон Эридан b
Экзопланеталар

балалар энциклопедиясы
Поляр шұғыласы
Поляр шұғыласы (жарқылы) немесе
авроралар – Жер атмосферасындағы

табиғи жарық көріністері. Олар
аспанда жарқыраған перде,
толқынданған лента, айналып жатқан
доға немесе түстердің бір бөлшегі

ретінде көрінуі мүмкін. Солтүстік
жартышарда көрінетін авроралар
Солтүстік шұғыласы немесе Солтүстік
сәулесі деп аталады, ал оңтүстік

жартышарда көрінетіндерін Оңтүстік
шұғыласы немесе Оңтүстік сәулелері
деп аталады.
Шұғыла және тарих

Шұғылалар туралы ең алғашқы
жазба б.ғ.д. 2600 жылдары Қытайда
жасалған. Шұғыланы «үлкен
аймақты жарықтандыратын жұлдыз

айналасында айналып жүретін
күшті найзағай» деп бейнелеген.
Шұғыла туралы екінші жазба – оны
бұлттардың үстінде жанып тұрған

шырақ түрінде бейнелеген сурет.
Бұл сурет б.ғ. 1570 жылдарында
салынған.
Түстер

Шұғылалар – ең түрлі түсті атмосфералық
көріністердің бірі. Шұғылалардың көп
түстілігі Жер ионосферасындағы газдардың
көптігімен түсіндіріледі. Ең көп тараған

жасыл-сары шұғылалар 96 км биіктікте
болатын оттегі атомдары әсерінен болады, ал
осы оттегі атомдары 193 км биіктікте қызыл
жарық бөледі. Ионданған азот көк шұғыла

жасайды, ал молекулярлық азот күлгіннен
қызыл түске дейін шығарады.
Жердегі магнит өрісінің әсері
Шұғылалар Жердің магнитті өрісі

бойымен қозғалады. Күннен шыққан
зарядталған бөлшектер Жердің магнитті
өрісіне енгенде, олар оның әсеріне түсіп,
Жердің магнитті полюстеріне қарай

жылжи бастайды. Олар әрбір магнитті
полюсінде орталығы бар сопақша жолақ
түзеді.
«Солтүстік поляр шұғыласы» термині

1619 ж. Галилео Галилей енгізген «поляр
шұғыласы» терминінен кейін пайда болған.
Басқа планетадағы
шұғылалар

Басқа планеталардың
атмосфераларында да
шұғылалар түзіледі.
«Хаббл» ғарыш кемесі

Юпитер мен Сатурндағы
шұғылаларды суретке
түсіріп алған. Сатурн,
Уран және Нептун

планеталарында да
шұғылалар бар деп
есептеледі.
Шұғылалардың пайда болуы

Шұғылалардың пайда болуы Күн
желімен байланыстырылады. Күн желі –
Күннің үстіңгі атмосферасынан шыққан
зарядталған бөлшектердің ағымы.

Осы зарядталған бөлшектер ағынында
миллиондаған ватт қуат болады. Бұл
ағындар Жер атмосферасының ионосфера
қабатындағы газдардың атомдарын

белсендендіреді. Ал ол атомдар жылу мен
жарық түрінде қуат бөледі де, бізге шұғыла
түрінде көрінеді.
ХҒК түсірген Сатурндағы

аврора суреті
ХҒС-нан көрінген
Солтүстік шұғыласы
НАСА жерсерігі түсірген Оңтүстік

шұғыласының суреті
Ауадағы газ
молекулаларын
соғып жатқан

электрондар
белсенді
молекулалар
белсенді

молекулалар
жылу және
жарық
қуатын бөлуде

400 км
100 км

Ж Е Р А Т М О С Ф Е Р А С Ы

Шұғылалардың зияны
Шұғылалар әдемілігімен көз тарта отырып,
сонымен бірге бірқатар кедергілер де
туындатуы мүмкін. Олар радио байланысына

кедергі жасап, жасанды серіктердің
қызметіне ақау келтіреді, қуат стансаларына
кедергі жасап, радар жүйесіне де тосқауыл
болады. Сонымен қатар, олар шұғыла

арқылы өтіп бара жатқан ғарыш кемелерінің
сыртына шыққан ғарышкерлерге зиянын
тигізуі мүмкін.
28 қаңтар, 2004 ж.

26 қаңтар, 2004 ж.
24 қаңтар, 2004 ж.

балалар энциклопедиясы Сақина тәрізді күн тұтылуы Сақина тәрізді күн тұтылуы кезінде Күн Айды қоршап тұрған жарық сақина секілді көрінеді. Сақина тәрізді күн тұтылуы Ай Жерден ең алыс қашықтығында болып, Күнді толығымен жаба алмаған кезінде пайда болады. Сондықтан да Ай жан-жағында Күннің шеткі аймақтары көрініп тұрады. Күн тұтылуына қарау Күннің жартылай не сақина тәрізді тұтылғанына жай көзбен қарау өте қауіпті. Оған зиянды ультракүлгін сәулелерді ұстап қалатын, күннен қорғайтын арнайы көзәйнекпен қарау керек. Сонымен қатар оған қағаз ұстау арқылы қарауға да болады. Ал толық тұтылуға жай көзбен қараған зиянды емес. Толық көлеңке (умбра) мен жартылай көлеңке (пенумбра) Толық көлеңке мен жартылай көлеңке – Ай көлеңкесінің екі аймағы. Толық көлеңке – өте қараңғы аймақ, ал жартылай көлеңке – жарығырақ аймақ. Толық көлеңке аймағы біздің планетамызға тиген кезде толық күн тұтылуы, ал жартылай көлеңке тигенде жартылай күн тұтылуы орын алады. Бейли моншақтары Бейли моншақтары толық және сақина тәрізді тұтынулардың басы мен аяғында пайда болады. Олар – негізінен, Ай Күннің соңғы бөлігін жауып, фотосфера Айдың шеткі жақтарында жарқыраған моншақ құра ай жазығы арқылы жарқыраған кезде пайда болатын жарық тамшылары. Тек бір ғана моншақ көрінген құбылысты гауһар сақина әсері деп атайды. Бейли моншақтары деп 1836 жылдың 15 мамырындағы сақина тәрізді тұтылу барысында моншақтарды байқаған ағылшын астрономы Фрэнсис Бейлидің атымен аталады. Күннің тұтылуы Күн тұтылулардың жиілігі Күннің тұтылу құбылысы жылына екі рет, жаңа Ай кезінде пайда болады. Күн тұтылуы әрбір жаңа Ай кезінде бола бермейтін себебі – Айдың орбитасы Жер орбитасымен салыстырғанда шамалы көлбеу. Сондықтан да Ай Күн мен Жер арасындағы сызықтан не жоғары, не төмен өтеді. Ай Күннен 400 есе кіші болғанымен, Айдың көлеңкесі Күнді жауып қалады. Бұл Күн мен Жердің арақашықтығы Ай мен Жер арақашықтығынан 400 есе артық болғандықтан мүмкін болып отыр. Толық күн тұтылу Толық тұтылу – толық күн тұтылуы кезіндегі Ай дискісінің Күнді толығымен жапқан кезі. Бұл құбылыс бір секундтан бастап 7 минут 32 секундқа дейін созылуы мүмкін, бұл – Күн тұтылудың жалғасатын ең ұзақ уақыты. Сақина тәрізді күн тұтылуы кезіндегі Күннің шеті Толық тұтылу кезінде көрінетін гауһар тасты сақина әсері Күн Ай Жер Ай Жер мен Күн орбиталары арасынан өтіп, өз көлеңкесін Жерге түсірген кезде Күн тұтылуы деген құбылыс байқалады. Күн тұтылуы толық немесе жартылай, сақина тәрізді тұтылу деп бөлінеді. Толық Күн тұтылуы кезінде Ай Күнді толығымен жауып қалады, ал жартылай тұтылу кезінде Күннің бетін жартылай жабады.

балалар энциклопедиясы Толық көлеңкелік Жер Күн А й

о р б и т а с ы Түсі мен жарықтығы Жер көлеңкесі арқылы өтіп бара жатқан кезінде Айдың түсі сұр түстен қызылдың әр түрлі реңдеріне ауысады. Бірнеше бақылаушылар қызыл ай толықтылыққа жақындаған кезінде көкшіл жарқылдың болғаны туралы жазды. Негізінен, Ай көлеңкесі біздің планетамыздың атмосферасына тәуелді. Ай тұтылуы кезінде Күн сәулелері толығымен жабылып қалмайды. Ай күн сәулесінің біраз бөлігін қабылдап, қайта жарқыратады, сондықтан ол бізге көрініп тұрады. Тұтылу кезіндегі Айдан түскен күн сәулесінің көп бөлігі стартосферадан өтіп, сонда ыдырауы нәтижесінде қызылданады. Ай тұтылуының жиілігі Ай Күнге қарағанда сирегірек тұтылады. Көп дегенде жылына үш рет орын алады. Ал кейбір жылдары бір рет те болмауы мүмкін. Ай тұтылуының түрлері Ай тұтылу үш түрге бөлінеді: • Жартылай ай тұтылуы • Толық ай тұтылуы • Пенумбриялық ай тұтылуы Жартылай ай тұтылуы Жартылай ай тұтылуы Айдың жартысы ғана Жердің көлеңкесі арқылы өткенде орын алады. Толық ай тұтылуы Толық ай тұтылуы Ай толығымен Жер көлеңкесі арқылы өткенде орын алады. Айдың толық көлеңке аймағына барынша кіру кезеңі толық тұтылу деп аталады. Толық тұтылу ең көп дегенде 107 минутқа созылуы мүмкін. Пенумбриялық ай тұтылуы Пенумбриялық ай тұтылуы Ай Жердің жартылай көлеңке деп аталатын жарығырақ аймағынан өткен кезде орын алады. Пенумбриялық ай тұтылуы кезінде Ай еш қараймайды. Мұндай тұтылуларды байқау қиын және де онша қызығушылықты тудырмайды. Айдың тұтылуы Ай тұтылуы Жер Ай мен Күн орбиталары ортасынан өтіп, Айға өз көлеңкесін түсіру арқылы күн сәулесін жауып қалған кезінде орын алады. Күн тұтылуы кезінде Күн толығымен немесе жартылай жабылып қалса, Ай тұтылуы кезінде Ай көріне берді. Тек түсі өзгеріп, қызғылтым болып келеді. Жартылай және толық көлеңке Жартылай көлеңке (пенумбра) мен толық көлеңке (умбра) – Жер көлеңкесінің екі аймағы. Умбра – қараңғы аймақ, ал пенумбра – жарығырақ аймақ. Ай жартылай көлеңке аймағында болған кезінде оның бір бөлігі көрінеді, ал толық көлеңкелік аймағында көрінбейді. Жартылай ай тұтылуы Толық ай тұтылуы Пенумбриялық ай тұтылуы Ай тұтылуының түрлері Жартылай көлеңкелік

балалар энциклопедиясы
Жиырма сегіз ай
сарайы
Астрономия

Астрономия – Ғалам мен аспан
денелерін зерттейтін ғылыми пән.
Бұл – ерте кезден келе жатқан
ғылымдардың бірі. Астрономияның

өзі бірнеше салаға бөлінеді,
олар: космология, астрометрия,
планетология, радиоастрономия
және т.б.

Астрономдар
Астрономия – көп қырлы пән, сол себепті
де кәсіби астрономдардың жұмысы өте
көп әрі күрделі. Көптеген астрономдар

уақыттарының көп бөлігін деректерді
сараптау, модельдерді санау немесе зерттеу
жүргізумен өткізеді. Кәсіби астрономдар
үлкен телескоптар мен детекторларды

қолданады, олардың жұмыстары негізінен
үш кезеңге бөлініп, астрономиялық
нысандарды бақылау, қажетті деректерді
жинау және сол деректерді талдаудан

тұрады. Сараптамадан соң олар өз
нәтижелерін ағымдағы теориялармен
салыстырып, өз бақылауларының сол
теориялар болжауларымен сәйкес келетін-

келмейтінін немесе ол теорияларды
жақсарту қажеттілігін тексереді.
Астрономдар астрономиялық нысандарды
обсерваториялардан бақылайды, бұл

обсерваторияларда аспан денелері
жарықтарын жинайтын қисық
айнасы бар телескоптар тұрады.
Қазіргі заманғы астрономдардың

телескоптары алып камера
секілді, олар Ғаламды суретке
түсіру үшін де қолданылады.
Космологтар, астрометриялар

планетологтар және радио
астрономдары
Космологтар Ғаламның пайда болуы
мен Ғаламды зерттейді. Астрометриялар

Ғалам нысандарының арақашықтықтарын
өлшейді. Планетологтар планеталарды,
ал радиоастрономдар Ғаламды радио
телескоптарын қолдана отырып зерттейді.

Радио астрономиясы
Радиоастрономия Ғаламның
көрінбейтін бөлігін зерттейді.
Радиоастрономдар радио

телескоптар көмегімен алыс
жұлдыздардан және басқа да
аспан денелерінен шыққан
электромагнитті радиацияны

анықтап, соларды талдайды.
Күн тұтылуы туралы ең алғашқы жазбаны
осыдан 4 000 жыл бұрын, б.ғ.д. 2137 жылы
қытайлықтар жасаған.

Шолпан кестесі
Шолпан кестесі – б.ғ.д. VІІ ғасырдағы сына
тәрізді кесте. Бұл – Шолпан планетасының
көтеріліп-батуы туралы ең алғашқы жазба.

Қазіргі кезге жеткен кесте қола дәуірінде
жазылған түпнұсқаның б.ғ.д. VІІ ғасырда
жасалған көшірмесі.
«Астрономия

туралы» («Поэтикон
Астрономикон»)
«Поэтикон Астрономикон» –
ең ежелгі жұлдыздар атласы.

Бұл атлас б.ғ.д. бірінші
ғасырда жасалған. Болжам
бойынша, оны Рим тарихшысы
Гай Юлий Гигин жасаған.

Бұл атлас Птоломей ашқан
47 шоқжұлдызды қамтиды.
Шоқжұлдыздар Птоломейдің
«Альмагестінде» бейнеленген

тәртіпте орналасқан.
Дуньхуан жұлдыздар картасы
Дуньхуан жұлдыздар картасы – Қытай
астрономдары жасаған жұлдыздар

орналасуының графикалық көрінісі. Карта
Тан династиясы кезінде (618-907) жасалған.
Жиырма сегіз ай сарайы
Қытайлықтар аспандағы Күн жолын төртке

бөлген. Осы төрт аймақ жануарлар атымен
аталған. Олар Көкшіл айдаһар, Қара тасбақа,
Ақ жолбарыс және Ашық қызыл құс. Осы
төрт аймақ әрі қарай сарайлар деп аталатын

жеті бөлікке бөлінді. Әрбір сарай әр ай сайын
Айдың өтетін ендігін білдіреді.
Дуньхуан
жұлдыздар

картасы
Ежелгі кездегі астрономия
Астрономияны көне заманда вавилондықтар,
гректер және мысырлықтар зерттеді.

Алғашқы астрономиялық жазбалар
Вавилондағы ғибадатханаларда жүргізілді.
Сол жазбалардың кейбірі әлі күнге дейін
сақталған. Вавилон астрономдары Күн,

Ай және жұлдыздар қозғалысын болжай
алған. Сонымен қатар, олар Шолпанның
орналасуын, тұтылу уақытын және жаңа
Ай туралы б.ғ.д. 1500 жылдардың өзінде-ақ

болжай білген.

балалар энциклопедиясы
Ариабхата
Ежелгі астрономдар
Николай Коперник

Николай Коперник – Ғаламның
гелиоцентрлік моделін ұсынған поляк
астрономы және математигі. Коперниктің
моделіне сәйкес, Күн Ғаламның ортасында

жылжымай тұрып, планеталар оның
жанында айналып жүреді. Сонымен қатар,
ол Күнді айналып жүретін Жер және басқа
да планеталар күнді айналуларымен бірге

күн сайын өз осьтерінде бір рет айналатынын
болжады. Алайда, Коперник моделін ол кезде
көп адам қабылдамады. Ол кездегі көптеген
астрономдар Жер ортада жылжымай тұрып,

Күн және басқа да нысандар оның жанында
айналып жүреді деген көзқараста болды.
Коперник өзінің гелиоцентрлік моделі
туралы «Commentarіolus» (Кіші пікір) атты

кітабында жазды, ал оның теориясының
соңғы нұсқасы 1543 жылы «De revolutіonbus
orbіum coelestіum lіbrі vі» (Аспан
нысандарының айналуы туралы алты кітап)

кітабында жарық көрді.
Әбдуррахман Әл-Суфи
Әбдуррахман Әл-Суфи (Азофи) – Парсы еліндегі
Исфахан қаласының әмірі Адуд ад-Дауланың

қол астында өмір сүрген парсы астрономы.
Ол Птоломейдің «Альмагестін» және басқа
да грек астрономдарының еңбектерін парсы
тіліне аударған. Сонымен қатар, ол Үлкен

Магеллан Бұлтын және Андромеда галактикасын
анықтаған, олар туралы ол өзінің «Тұрақты
Жұлдыздар кітабы» атты еңбегінде айтады.
Гиппарх

Гиппарх – шамамен б.ғ.д. 190-120 жылдары
өмір сүрген грек астрономы, географы және
математигі. Ол – Күн мен Ай қозғалыстары
туралы дәл модель ұсынған алғашқы грек

астрономы. Сонымен қатар, ол батыс әлемі
жұлдыздарының каталогын жасауымен
белгілі.
Клавдий Птоломей

Клавдий Птоломей – б.ғ. ІІ ғасырында өмір
сүрген мысырлық астроном, математик
және географ. Ол Мысырдың Александрия
қаласында өмір сүргенмен, шыққан тегі

грек болатын, оның жазбаларына грек-
римдік ғылым әсер етті. Оның ең бірінші
астрономиялық еңбегі «Альмагест» 25 жыл
бойғы астрономиялық бақылауларының

жазбасы еді. Ол «Альмагестті»
«Гематематик-синтаксис», яғни
математикалық топтама деп атады.
Птоломей аспан денелерінің қозғалысын

математикалық есептеулер арқылы
түсіндіруге тырысып, көптеген басқа да
астрономдар секілді Ғаламның геоцентрлік
моделін қолдады. Оның ойынша,

Жер – ортада тұрған тұрақты дене, ал
Күн, планеталар және жұлдыздар – оның
айналасында қозғалып жүрген денелер.
Птоломей географияны да зерттеді. Ол сол

кездегі әлем картасы саналған географиялық
топтама жасады. География мен астрономия
дан бөлек музыканы да зерттеді. Ол өз
бақылауларын «Гармоника» еңбегінде

көрсетті.
Аристотель
Аристотель – б.ғ.д. ІV ғасырда өмір сүрген
ежелгі грек философы. Ол астрономия

туралы өз көзқарастарын философиямен
байланыстырды. Ол Ғаламның шегі бар
екенін және оның шар тәрізді екенін,
сонымен қатар оның 55 шар тәрізді

нысаннан тұратынын айтты. Жер ортада
тұрып, барлық басқа нысандар оны бірдей
шеңбермен айналып жүреді деген пікірді
ұстанды. Кейінірек Ғалам туралы бұл

идея Ғаламның «геоцентрлік моделін»
қалыптастырды.
Ариабхата
Ариабхата – б.ғ.д. V ғасырда өмір сүрген

үнді астрономы және математигі. Оны «Үнді
астрономиясының әкесі» деп атайды. Жер
өз осінде айналатыны туралы болжамды
Ариабхата айтқан. Сонымен қатар, ол

Жердің шар тәрізділігін болжап, диаметрін
өлшеуде үлесін қосты. Ол Ғаламның
геоцентрлік моделін ұсына отырып,
планеталардың Күнді айналып жүретіндігін

есептейтін баламалы модельді де ұсынды.
Әбдуррахман Әл-Суфи
Аристотель
Клавдий Птоломей

Николай Коперник
Гиппарх

балалар энциклопедиясы
Атақты астрономдар
Джованни Скиапарелли
Джованни Скиапарелли – алғаш Марсты

егжей-тегжейлі картаға түсірген атақты
итальян астрономы. Ол Марс бетінен
өрнектелген сызықтарды байқап, оларды
«canalі», яғни итальян тілінде «каналдар»

деп атады. Сонымен қатар, ол кометалар мен
метеор жауындарын зерттеп, көптеген қос
жұлдыздарды ашты.
Галилео Галилей

Галилео Галилей –
астрономияға
теңдессіз үлес
қосқан итальян

философы,
астрономы және
математигі.
«Қазіргі заман

ғылымының
атасы» деп
аталатын
Галилей

– қазіргі

заманғы
ғылымның
негізін қалаған орта ғасырлар ғылымына
серпін берген ғалым. Ол Коперник ұсынған

Ғаламның гелиоцентрлік моделін барынша
қолдады. Ақыры, бұл ұстанымы шіркеумен
және геоцентрлік модельді қолдаушы
өзге астрономдармен арақатынасының

нашарлауына әкелді. Өз өмірі барысында
Галилей бірнеше құрал жасап, солармен
бірнеше жаңалықтар ашты. Оның
астрономияға қосқан үлестеріне мыналар

жатады: Айды картаға түсіру; Күн дақтарын
ашу; Юпитердің төрт үлкен серігін ашу
және де Сатурн сақиналары мен Шолпан
кезеңдерін бақылау.

Иоганн Кеплер
Иоганн Кеплер – XVІІ ғасырда өмір сүрген
неміс астрономы. Ол планета қозғалысының
үш заңын ұсынды. Бұл заңдар Күн жүйесін

дегі планеталардың қозғалысын бейнелейді.
Ол заңдар бойынша планеталар күнді
дөңгелек бойымен емес, сопақ пішінді орбита
бойымен айнала қозғалады және планета мен

сол планета жұлдызын байланыстыратын
сызық бірдей уақыт аралықтарында бірдей
аймаққа сыртқа жылжып отырады.
Джованни Кассини

Джованни Кассини – итальяндық
және француз астрономы. Ол Панцано
обсерватория
сының астрономы

(1648-1669)
және Болонья
университетінде
астрономия

профессоры
болып істеді.
Кассини
Юпитердегі

Алып қызыл
дақты,
Сатурнның
төрт серігін,

Сатурн сақина
лары арасын
дағы Кассини
аралығын

анықтаған.
Мария Митчелл
Мария Митчелл – ең бірінші кәсіби
американдық әйел астроном. Ол

Массачусетс штатының Нантукет қаласында
кітапханашы болып істеп, кештерін әкесінің
обсерваториясында аспанды бақылаумен
өткізетін болған. Оның ең бірінші маңызды

жетістігі 1847 жылдың қазанында жаңа
комета орбитасын құжаттауы болды.
Ол күндегі
дақтардың

бұлттар емес,
айналмалы
тіке ойыстар
екендігін

алғаш тапты.
Сонымен
қатар, ол
кометаларды,

тұмандық
тарды, қос
жұлдыздарды,
күн тұтылуын

және Сатурн
мен Юпитер
серіктерін
зерттеді.

Тихо Браге
Тихо Браге – ешқандай күрделі
астрономиялық құралдарсыз күн жүйесінің
дәл өлшемдерін жасаған дат астрономы.

Оның бақылаулары астрономдардың Күн
жүйесі туралы түсінігін толықтырды.
Сонымен қатар ол – асқын жұлдыз
жарылысын алғаш

байқағандардың
бірі. Ол SN 1572
асқын жұлдыз
жарылысын бұл

жұлдыз Кассиопея
шоқжұлдызы
жанында кенеттен
пайда болған

кезінде жай көзбен
байқады.
Сесилия Пейн-Гапошкин
Сесилия Пейн-Гапошкин – ағылшындық

және американдық астроном. Ол – Гарвард
университетінде астрономиядан PhD
дәрежесін алған ең бірінші адам. Оның
«Жұлдызды атмосфералар – Жұлдыздардың

құбылмалы қабаттарындағы жоғары
температураны обсерваториялық зерттеуге
үлес» деген PhD тезисі астрономиядан
жазылған тезистердің ішіндегі ең

көрнектісі болып табылады. Ол өз тезисінде
жұлдыздарда сутегі ең маңызды компонент
екенін дәлелдеді.
Стивен Хокинг

Стивен Хокинг – әлемнің алдыңғы
қатарлы теоретикалық физиктері мен
космологтарының бірі. Ол Кембридж
университетінде математика профессоры

болып істеді. Хокинг Ғаламның негізгі
заңдылықтарын зерттеп, Ғаламның шеті де,
шегі де жоқ деген тұжырымға келді. Ол қара
құрдымдардың

толығымен қара
еместігін және
олардың радиация
бөліп, соңында

құрғап, жоқ
болып кететіндігін
ашты. Бұл
заңдылық Хокинг

радиациясы деп
аталады. Оның
«Уақыттың
қысқаша тарихы»

(1988 ж.) атты
кітабы – барлық
замандардағы
ең атақты

кітаптардың бірі.
Галилео Галилей
Иоганн Кеплер
Тихо Браге

Сесилия Пейн-Гапошкин
Мария Митчелл
Стивен Хокинг
Джованни Скиапарелли

Джованни Кассини

балалар энциклопедиясы
Телескоптар
Астрономдар Ғаламды зерттеу үшін
телескоптарды қолданады. Телескоп

ғарыштағы алыс және анық емес
нысандарды ұлғайтып, зерттеуге
мүмкіндік беретіндей етіп көрсетеді.
Алғашқы телескоптар 1608 жылдары

Нидерландыда ойлап шығарылды.
Бұл телескоптарды үш линза
жасаушы шебер – Ганс Липперсхей,
Захарий Янсен және Якоб Метиус

құрастырды. Ганс пен Якоб 1608
жылдың қазанында Нидерландының
бас штатына (ұлттық үкімет) патент
алуға өтініш берді. Алайда, үкімет

бұл құралдың көшірмесін жасау
оңай деп, оларға патент беруден бас
тартты. Оның орнына оларға бірнеше
көшірмесін жасап беру үшін ақша

төледі.
Галилей телескобы
Галилео Галилей – итальяндық ұлы физик,
математик, астроном және философ.

Ол 1609 жылы телескоп жасады. Оның
телескобы жоғары қуатты линзаларды
қолданып, нысандарды
20 есеге дейін ұлғайтатын.

Ол өз телескобын аспанды
зерттеуде қолданып, Айдағы
кратерлерді байқағандардың
бірі болды. Телескобын қолдана

отырып, басқа да бірнеше
астрономиялық жаңалықтар
ашты. Ол Ғалам туралы
барлық көзқарасты өзгерткен

ғылыми төңкеріске түрткі
болды.
Джэймс Грегори
Джэймс Грегори – шотландиялық математик

және астроном. Ол 1663 жылы екі дөңес
айнасы бар алғашқы тәжірибелік айналы
телескопты құрастырды. Оның телескобын
қазір Грегори телескобы деп атайды.

Айналы телескоп
Айналы телескоптарда линзаның орнына
айна қолданылады. Ең алғашқы телескопты
1616 жылы итальяндық астроном Никколо

Цукки ойлап шығарды. Өз телескобын
қолдана отырып, Цукки 1630 жылы Юпитер
жолақтарын ашты. Сонымен қатар ол осы
телескоп көмегімен 1640 жылы Марстағы

дақтарды зерттеді.
Ньютон телескобы
Исаак Ньютон
1668 жылы айналы

телескоп жасады. Бұл
телескоптың дизайны
Грегори телескобынан
шамалы өзгеше

болды. Ньютон дөңес
айна мен қосымша
жалпақ диагоналды
айнаны қолданды.

Оның телескобы
нысандарды 40 есеге
дейін ұлғайтатын.
Радиотелескоп

Радиотелескоптар – ғарыштық
радио толқындарын анықтайтын
астрономиялық құралдар. Әлемдегі
ең бірінші радиотелескопты

1937 жылы Гроут Ребер жасады.
Радиотелескоптардың екі
негізгі компоненті бар, олар:
үлкен радиоантенна және

сезімтал радиометр немесе
радиоқабылдағыш. Антенна –
үлкен параболалық табақша.
Антенна мен қабылдағыш алыс

аспан денелерінен шыққан
ғарыштық радиацияны
анықтайды. Бұл толқындар
суреттер шығаруда қолданылады.

Галилей телескобы
1873 жылғы үлкен ньютондық
айналы телескоп
Радио телескобы

балалар энциклопедиясы Астрономдар аспан денелерін зерттеу үшін әр түрлі телескоптарды пайдаланады. Мұның себептері де көп. Мысалы, Күнді жақсы зерттейтін телескоп қашық галактикаларды зерттеуге қолайсыз болуы мүмкін. Әдетте, астрономдар нысанның түртұрпатын тура білу үшін екі түрлі телескоп деректерін қолданады. Сондықтан да осындай екі түрлі телескоп астрономдарға ыңғайлы болу үшін бір жерде орнатылады. Осындай бірнеше телескоп орналасатын ғимараттар обсерватория деп аталады. Обсерваториялардың орналасуы Астрономдар Ғаламды бақылау барысында жиі тосқауылдарға жолығады. Осындай тосқауылдардың кейбіріне Жер атмосферасындағы құбылыстар мен ластану жатады. Атмосферадағы газдар да жұлдыздардан Жерге түсетін жарықты көмескілеп, олардың түрін жайылып кеткен немесе бұлдыр етіп көрсетеді. Сондықтан да обсерваториялар атмосферасы біршама таза биік таулар басында немесе аралдарда салынады. Англо-австралиялық обсерватория Англо-австралиялық обсерватория (ААО) Австралияның Сайдинг Спринг тауында теңіз деңгейінен 1128 м биіктікте орналасқан. Мұнда Англо-австралиялық телескоп (ААТ) және ұлыбританиялық Шмидт телескобы (ҰБШТ) жұмыс істейді. Мауна-Кеа обсерваториясы Обсерваториялардың бір тобы АҚШ-тың Гавайи штатындағы белсенді жанартау Мауна-Кеа шыңында орналасқан. МаунаКеадағы обсерватория – оптикалық, инфрақызыл және субмиллиметрлік астрономиядағы ең үлкен обсерватория. Бұл нысанды Гавайи университеті басқарады, ал обсерваторияларды әр түрлі ұлттардың мемлекеттік органдары қаржыландырады. МаунаКеа теңіз деңгейінен 4207 м биіктікте орналасқан. Ол әлемдегі астрономиялық обсерваториялардың ең жақсы орналасқаны болып табылады. Мауна-Кеа телескоптары: Мауна-Кеа шыңында 12 телескоп жұмыс істейді. Олар мыналар: • Калтек субмиллиметрлік обсерваториясы (КСО) • Канада-Франция-Гавайи телескобы (КФГТ) • Джемини солтүстік телескобы • НАСА-ның инфрақызыл телескоп жабдығы (ИҚТЖ) • Джеймс Клерк Максвелл телескобы (ДжКМТ) • Субару телескобы • Субмиллиметрлік антенна (СМА) • Ұлыбритания инфрақызыл телескобы (ҰБИҚТ) • Гавайи университетінің 88 дюймдік (2,2 м) телескобы (ГУ88) • Гавайи университетінің 24 дюймдік (610 мм) телескобы (ГУ 24) • Өте ұзақ базалы антеннаның бір қабылдағышы (ӨҰБА) • В.М. Кек обсерваториясы Үлкен антенналық тор обсерваториясы Үлкен антенналық тор обсерваториясы (ҮАТО) – АҚШ-тың Сан Августин жазығында ораналасқан радиоастрономиялық обсерватория. Ол әлем ғалымдары қолдануы үшін сезімталдығы жоғары радиотелескоптарын жобалап жасайтын және қолданатын ұйымның, яғни Ұлттық радио астрономиялық обсерваториясының (ҰРАО) бөлігі болып табылады. Бұл обсерваторияда 27 антенна бар. Антенналардың әрқайсысының диаметрі – 25 метр, ал салмағы 209 тоннаға тең. Антенналар Ү пішінінде орналастырылып, барлық антенналар бір антенна ретінде қызмет атқарады. Қытайлықтар мен вавилондықтар астрономиялық обсерваторияларды б.ғ.д. 2300 жылдары салған. Ежелгі обсерваториялардың ішіндегі атақтысы б.ғ.д. 300 жылы Мысырдың Александриясында тұрғызылған. Бұл обсерватория 500 жылға жуық жұмыс істеп тұрды. Роке-де-лос-Мучачос обсерваториясындағы телескоптар Роке-де-лос-Мучачос обсерваториясында мынадай телескоптар бар: • Исаак Ньютон телескоптар тобы (ИНТ) • Скандинавиялық оптикалық телескобы (СОТ) • Швед күн телескобы (ШКТ) • Дат ашық телескобы (ДАТ) • Карлсберг Меридиан телескобы (КМТ) • Меркатор телескобы • Ливерпуль телескобы • Ұлы Канар телескобы • Галилей ұлттық телескобы • MAGІC телескобы • SuperWASP-North телескобы Роке-де-лос-Мучачос обсерваториясы Роке-де-лос-Мучачос обсерваториясы Канар аралдарының ла Пальма аралында орналасқан. Теңіз деңгейінен 7 874 м биіктікте орналасқан бұл обсерва тория әлемдегі ең жақсы телескоптармен жабдықталған. Бұл – Гавай аралдарындағы Мауна-Кеадан кейінгі екінші ең жақсы орналасқан обсерватория. Мауна-Кеа вулканындағы В.М. Кек обсерваториясы Джемини солтүстік обсерваториясы, Мауна-Кеа, Гавайи. Обсерваториялар

балалар энциклопедиясы Ғарыш обсерваториялары «Чандра» рентген сәулелері обсерваториясы «Чандра» рентген сәулелері обсерваториясы (ЧРО) атақты үнді-американдық физик Субрахманьян Чандрасекар есімімен аталған, бұл – ұшырылған төрт үлкен обсерваториялардың үшіншісі. Ол 1999 жылдың 23 шілдесінде STS-93 кемесінің бортында ұшырылған. Бұл – әлемдегі ең қуатты рентген сәулелері телескобы. Айналары – ғарыш зерттеу тарихындағы ең үлкен және тегіс айналар. Бұл обсерватория ЕМ спектрі арқылы қара құрдым, квазар және жоғары температуралы газдар секілді рентген сәулесінің көздерін анықтап, суретке түсіре алады. Ұлы обсерваториялар «Ұлы обсерваториялар» – «Чандра» рентген сәулелері обсерваториясы, «Спитцер» телескобы, «Комптон» гамма сәулелері обсерваториясы және «Хаббл» телескобынан тұратын төрт обсерватория топтамасы. Бұл обсерваторияларды НАСА ұшырған. Обсерваториялардың әрқайсысы әр түрлі толқын ұзындығындағы радиацияларды бақылауға арналған. «Комптон» гамма сәулелері обсерваториясы «Комптон» гамма сәулелері обсерваториясын НАСА (КГСО) 1991 жылдың 5 сәуірінде Атлантис ғарыш кемесі бортында ұшырды. Ол 2000 жылдың 4 маусымында орбитасынан кетіп қалуына дейін қызмет етті. Әуелі оның гироскоптары, кейін Комптонның өзі орбитасынан ауытқып кетті. Гироскоп – бағытты өлшейтін және сол бағытты сақтайтын құрал. «Свифт» «Свифт» гамма-жарқылдары ғылымын зерттеуге арналған ғарыш обсерваториясы. Ол АҚШ, Ұлыбритания және Италия бірігіп жасаған Свифт гамма сәулелері жарқылы миссиясының бөлігі болып табылады. Бұл обсерватория 2004 жылдың 20 қарашасында ұшырылды. «Ферми» гамма сәулелері телескобы «Ферми» гамма сәулелері телескобы – НАСА, АҚШ энергия департаменті және Франция, Германия, Жапония, Италия және Швеция институттары бірлесе қолданатын ғарыш обсерваториясы. Телескоп гамма радиациясын анықтауға арналған. Бұл миссия мақсаттарының кейбірі мынадай: Ғаламдағы үлкен мөлшердегі энергия бөлетін қалыптан тыс аймақтарды анықтау, физиканың жаңа заңдылықтары белгісін іздеу және қара материялар құрамын анықтау. «РКМ-Ньютон» «РКМ-Ньютонды» (Рентген көпайналы миссия-Ньютон) 1999 жылдың 10 желтоқсанында Еуропалық ғарыш агенттігі ұшырды. Обсерватория – ең қуатты айналары бар рентген сәулелері обсерваториясы. Ғарыш обсерваториялары – ашық ғарыштағы қуатты телескоптар. Бұл телескоптар алыс орналасқан планеталарды, галактикаларды және ашық ғарыштың басқа да нысандарын зерттеуге арналған. Ғарыш телескоптарының көбін ғарышқа ғарыш агенттіктері ұшырады. «Хаббл» ғарыш телескобы «Хаббл» ғарыш телескобы (ХҒТ) – ғарышқа ұшырылған төрт обсерваторияның ең біріншісі. Бұл обсерватория атақты астроном Эдвин Хаббл есімімен аталады. «Хаббл» ғарыш телескобының құрастырылуы 1977 жылы басталып, 1985 жылы аяқталды. Алайда, обсерваторияның ұшырылуы 1986 жылғы «Челленджер» ғарыш кемесінің апаты салдарынан кейінге қалдырылды. Телескоп 1990 жылдың 25 сәуірінде ұшырылды. Ол Жерді әрбір 97 минут бойы бір айналып отырады. Айналған сайын оның айналары алыс нысандар радиациясын қабылдап, оларды Жерге өткізеді. Бұл – ғарышта қызмет көрсете беретін алғашқы телескоп. 1990 жылы ұшырылғаннан бері төрт рет қызмет көрсету миссиясы жіберілді. Соңғы қызмет көрсету миссиясы 2009 жылдың мамырында болды, бұл кезде ғарышкерлер телескопты жаңартып, өмірін 2013 жылға дейін ұзартты. «Чандра» рентген сәулелері обсерваториясы Жерді айналып жүрген «Хаббл» ғарыш телескобы «Комптон» гамма сәулелері обсерваториясы «Ферми» гамма сәулелері ғарыш телескобы Кейп Канавералда ұшырылудан бұрын. Кеннеди ғарыш орталығы, Флорида, АҚШ «Спитцер» ғарыш телескобы «Спитцер» ғарыш телескобы НАСА-ның «Ұлы Обсерватория» бағдарламасындағы ең соңғы миссиясы болды. НАСА телескопты 2003 жылдың 25 тамызында Дельта зымыранымен ұшырды. Телескоп ғарыштағы нысандар шығарған инфрақызыл энергияны анықтайды, сол арқылы ол нысандарды суретке түсіруге көмектеседі. Құс жолын бақылап тұрған «Спитцер» телескобы

балалар энциклопедиясы
Гасс Гриссом, Алан Шепард, Скотт
Карпентер, Уолли Ширра, Дэк Слейтон,
Джон Гленн және Гордон Купер –

«Меркурий-7» тобына кірген алғашқы
жеті аэронавт.
Астронавттар
Астронавт – ғарыш кемесін жүргізуге

немесе ғарышқа саяхат жасауға және
сонда жұмыс істеуге міндетті адам.
«Астронавт» сөзін НАСА 1958 жылдың
желтоқсанында сол кезде өздері

ғарышқа ұшуға дайындап жатқан
адамдарды атау үшін пайдаланды.
Орыстар мен қытайлықтар ғарышқа
сапар шегетін адамдарды «космонавт»

және «тайконавт» деп, ал француздар
осы мағынада «астронавт» немесе
«спатионавт» деп атайды. Ал қазақтар
ғарышқа сапар шегетін адамдарды

«ғарышкер» деп атайды.
Миссия мамандары және ұшқыш
ғарышкерлер
Миссия мамандары және ұшқыш

ғарышкерлер – қазіргі таңда НАСА жалдап
жүрген ғарышкерлердің екі түрі. Ұшқыш
ғарышкерлер, аты айтып тұрғандай,
кемелерді жүргізіп, ұшырады. Ал миссия

мамандарына ғарыш кемесін қалыпты
ұстауға және ғарышта тәжірибе-сынақтар
жасауға көмектесетін инженерлер, ғалымдар
немесе физиктер кіреді.

Халықаралық ғарышкерлер
Халықаралық ғарышкерлер – Еуропа ғарыш
агенттігі (ЕҒА), Жапон аэроғарыш зерттеу
агенттігі (ЖАЗА), Бразилия ғарыш агенттігі

(БҒА) және Канада ғарыш агенттігі (КҒА)
жалдаған ғарышкерлер. Бұл ғарышкерлер
НАСА-ға миссия мамандары ретінде қызмет
ете алады.

Алғашқы аэронавттар
НАСА таңдаған алғашқы аэронавттар – бұған
дейінгі ұшу тәжірибесі кемінде 1 500 сағатты
құрайтын жеті әскери ұшқыш болды.

Оларды 1959 жылы «Меркурий» ғарышқа
адамның ұшуы бағдарламасына, яғни Құрама
штаттарының алғашқы адамның ғарышқа
ұшуы бағдарламасына таңдады. Бұл топты

«Алғашқы жетілік» немесе «Меркурий-7»
деп атап кетті.
Алғашқы тайконавтар
Қытай өзінің алғашқы ғарышкерін немесе

«тайконавтын» 2003 жылдың қазанында
ұшырды. Ян Ливей ғарышқа ұшқан алғашқы
қытайлық, ал Чжай Чжиган 2008 жылы
ғарышта жүрген алғашқы «тайконавт».

Ғалым-ғарышкер
Ғарышты зерттеу арнайы ғарышкерлердің
болуын талап етті. 1965 жылы НАСА ғалым-
ғарышкерлерді жалдауды бастады. Алғашқы

бес ғалым-ғарышкер – Джо Кервин, Курт
Митчелл, Оуен Гарриотт, Эд Гибсон және
Джек Шмидт. Ғалым-ғарышкерлер біздің
осы ғылым салаларындағы білімімізді

жетілдіруде орасан үлес қосты.
Ашық ғарыштағы жұмыс
Ашық ғарыштағы жұмыс дегеніміз –
ғарыштағы көлік сыртында жұмыс істеу.

Ғарышкерлер өздерінің ғарыш костюмдерін
киіп, әуе шлюзі деп аталатын екі есікті
бөлім арқылы сыртқа шығады. Олар шығу
үшін шлюздегі ауаны босатып, сыртқы

люкті ашады. Ғарыш костюмі ғарышкерге
ашық ғарышта алты-сегіз сағат бойы жұмыс
істеуге мүмкіндік береді.
STS-116 командирі мен

ұшқышы, Дискавери ғарыш
кемесінің ұшу платформасында
Ғарышкер
Стефен

Робинсонның
Халықаралық
Ғарыш
стансасының

«Канадарм-
2»-нің аяқ
қысқышына
бекініп,

ғарышта жүруі
Алғашқы
аэронавттар:
артқы қатар

солдан оңға:
Шепард,
Гриссом,
Купер; алдыңғы

қатар солдан
оңға: Ширра,
Слэйтон, Гленн,
Карпентер

Алғашқы космонавтар
Кеңес үкіметінің Кеңес ғарыш агенттігі
алғашқы космонавтар тобын 1960 жылдың
мамырында таңдады. Алғашқы космонавтар

алғашқы астронавтар секілді әскери
ұшқыштар болды. Бірінші топ мүшелері:
Юрий Гагарин, Валерий Быковский, Андрей
Николаев, Павел Попович, Герман Титов

және Григорий Нелюбов.
Қазақ ғарышкерлері
Қазақстандағы Байқоңыр ғарыш айлағынан
екі қазақ ғарышкері Жер орбитасынан

тыс сапар шекті. Олар – Тоқтар Әубәкіров,
Талғат Мұсабаев.

балалар энциклопедиясы Ғарыш агенттіктері Ғарыш агенттіктері – ашық ғарыш пен ғарышты зерттеумен байланысты әрекеттермен айналысатын ұйымдар. Бұл ұйымдарды ел үкіметі немесе жеке ұйымдар қаржыландыруы мүмкін. Кейде бірнеше мемлекет бірігіп те агенттік ашуы мүмкін. Канада ғарыш агенттігі (КҒА) Канада ғарыш агенттігі (КҒА) – Канада федералды агенттігі. Бұл 1989 жылы құрылды. Агенттіктің басты функцияларына ғарыш бағдарламаларын, ғарыш технологиялары, ғарыш ғылымын және ғарыш операцияларын дамыту. Кеңес ғарыш бағдарламасы Кеңес ғарыш бағдарламасына КСРОда жасалып, жүзеге асырылған ғарыш бағдарламалары жатады. Кеңес Одағы өзінің ғарыш бағдарламаларын 1930 жылдардан бастап, 1991 жылы ыдырағанға дейін жалғастырды. Алпыс жылдық Кеңес ғарыш бағдарламасында көптеген бастамалар бар. Олар алғаш болып жасанды серікті ойлап шығарып, ұшырды; алғашқы болып жануарды ғарышқа жіберді және де алғашқы болып адамды ғарышқа аттандырды. Ресей федералды ғарыш агенттігі Ресей федералды ғарыш агенттігі (Роскосмос) (бұрынғы Ресей авиация және ғарыш агенттігі) – Ресейдің федералды агенттігі. Ұйым Ресейдің ғарыш ғылымы бағдарламасы мен жалпы аэроғарыш зерттеулерін жүргізеді. Ұлттық аэронавтика және Ғарыш әкімшілігі (НАСА) Ұлттық аэронавтика және Ғарыш әкімшілігі (НАСА) – АҚШ-тың федералды агенттігі. Бұл 1958 жылы Президент Дуайт Д. Эйзенхауэрдің бастамасымен құрылып, содан бері ғарышты зерттеу мен технологиясының дамуына орасан үлесін қосты. Ауыз толтырып айтарлық жетістіктеріне Айға ғарышкерлерді қондыру, ғарыш обсерваторияларын («Хаббл» ғарыш телескобы және «Чандра» рентген сәулесі обсерваториясы секілді) ұшыру, ең алғаш рет ашық ғарышқа ғарыш стансаларын жіберу және ең бірінші қайта қолданылатын ғарыш кемесін соғу жатады. Еуропа ғарыш агенттігі (ЕҒА) Еуропа ғарыш агенттігі (ЕҒА) – 18 мүше елі бар көпұлтты ғарыш агенттігі. Бұл 1975 жылы құрылған. Ұйым мүшелері: Австрия, Бельгия, Чех Республикасы, Дания, Финляндия, Франция, Германия, Грекия, Ирландия, Италия, Люксембург, Нидерланд, Норвегия, Португалия, Испания, Швеция, Швейцария және Ұлыбритания. Ресей ғарыш агенттігі орталықтарының бірінде ғалымдар жұмыс істеу барысында Антонов АН-124 тасымал әуе кемесі АҚШ-тың Флорида штатындағы Кеннеди ғарыш орталығының кемелерді қондыру алаңында Жапон аэроғарыш зерттеу агенттігінің Кибо зертханасын сыртқа шығаруда. Кибо ХҒС-на қосылады. Дармштадтағы, Германия, ЕҒА-ның Еуропалық ғарыштық операциялар орталығы НАСА-ның Кеннеди ғарыш орталығы

балалар энциклопедиясы
Ғарышты ғылыми-
зерттеу стансалары
Ғарышты ғылыми-зерттеу

стансалары – ішінде адам
отырмайтын және ғарыштағы
аймақтар мен денелерді зерттеп,
Жерге мәлімет жіберуге

аттандырылған ғарыш кемелері.
Бұл ғарыш кемелері аспан денелері
жанынан ұшып бара жатқанда
оларды суретке түсіруі үшін

жоғары дәлдіктегі камералармен
жабдықталады. Олар белгілі бір
планетаға немесе астероидқа
қонатындай және оны зерттейтіндей

етіп жасалады. Мұндай стансалар
ғарыш денелері сипаттамаларын
зерттейтін және оны бізге түсіндіретін
сенсорлармен жабдықталады.

Ландерлер
Ландерлер астрономиялық дене
бетіне қонуға арналған. Кеңес
Одағының «Марс-2» ландері

1973 жылы Марс бетіне қонған
бірінші ландер болды. Содан бері
бірнеше ландер Марс, Жердің
Айының, Шолпан мен Сатурн айы

Титанның беттеріне қона бастады.
Ғарыш стансаларының түрлері
Ғарыш стансалары ұшып өтетін стансалар,
орбитерлер, ландерлер, атмосфералық

стансалар және роверлер деп бөлінеді.
Ұшып өтетін стансалар ашық ғарышта
жұмыс істейді; орбитерлер планетаны
айналып жүреді; ландерлер мен роверлер

планетаға қонуға жасалған. Ғарыш
стансаларын олардың жұмыс істеу
режиміне қарай бөлуге болады: кейбірі
үлгілерді алып Жерге оралады, кейбірі

оралмайды. Ғарыш денелеріне қонатын
ғарыш стансалары қону тәсілдеріне қарай
әсерлі көліктер, қатты қонатындар, жай
қонатындар және кіріп кететіндер деп

бөлінеді. Сонымен қатар олар миссиясына
қарай да бөлінеді: планетааралық
стансалар, ай стансалары, күн стансалары
және планеталық стансалар.

Роверлер
Роверлер – дөңгелекті робот көліктер.
Олар планета немесе басқа да
астрономиялық дене бетінде қозғалып

жүруге арналған. Олар ғарыштық
дененің бетіне ландермен жеткізіледі.
Ландердің бейнесі
НАСА-ның ұшып өтетін «Штардуст»

ғарыш стансасының бейнесі
Ай ровері

балалар энциклопедиясы
«БепиКоломбо» миссиясы НАСА-
ға Шолпанның гравитациялық
пертурбациялық траекториясын пайдалана

отырып, «Маринер-10»-ды күн орбитасында
орналастыру жолын ұсынған итальяндық
математик және инженер Джузеппе (Бепи)
Коломбо есімімен аталған.

«Маринер-10» ашқан жаңалықтар
«Маринер-10» Меркурийдің 2800-ден аса
суретін түсірді. Суреттер Меркурийдің Ай
секілді кратерлі екенін көрсетті. «Маринер-

10»-ның суреттерін көргенге дейін
ғалымдардың Меркурий беті туралы толық
мәліметі жоқ болатын. Ғарыш кемесі,
сонымен қатар, Шекспир, Бетховен, Купер,

Микеланджело, Толстой және Дискавери
аймақтарын картаға түсірді. Кеме
Меркурийдің жұқа атмосфера қабатынан,
магнитті өрістен және үлкен темірлі

ядродан тұратынын дәлелдеді.
«БепиКоломбо»
«БепиКоломбо» миссиясы әлі де әзірлену
барысында. Бұл миссия үш компоненттен

тұрады – Меркурий планетарлық орбитері
(МПО), Меркурий магнитосфералық орбитері
(ММО) және Меркурий беті орбитері (МБО).
Алғашқы екі орбитер планетаны айналып

жүретін болады, ал Меркурий беті орбитері
планетаға қонады.
«БепиКоломбо» мақсаттары
«БепиКоломбо» миссиясы Меркурийдің

ішкі құрылымын, геологиясы, құрамын
және кратерлерін зерттейді. Сонымен қатар,
ол магниттік өрісті, атмосфераны және
планетаның жаратылуын зерттемек. Миссия

Эйнштейннің жалпы қатыстылық теориясын
да сынауды жоспарлауда.
«Маринер-10»
«Маринер-10» НАСА

ұшырған «Маринер» ғарыш
стансаларының соңғысы еді.
Бұл ғарыш кемесі Шолпан
мен Меркурийді ұшып өтуге

жоспарланған болатын. Ол
Меркурийге 1974 жылдың
29 наурызында жетті.
Өзінің ұшып өтуі барысында

«Маринер-10» Меркурий бетінен
704,7 км жоғары ұшты. Екінші
ұшып өту 1974 жылдың
20-23 қыркүйегінде болды.

Үшінші және соңғы ұшу
1975 жылдың 16 наурызында
орын алды. Бұл айтылған үш
ұшып өтудің ішіндегі ең жақын

ұшуы болатын, бұл жолы кеме
326,98 км биіктікке дейін
жақындады. Ғарыш кемесімен
барлық байланыс 1975 жылдың

24 наурызында аяқталды.
«Мессенджер»
«Мессенджер» – Меркурий беті, Ғарыш
ортасы, Геохимия және Масштабтау

сөздерінің қысқартылған атауы. Меркурий
орбитасына 2011 жылдың наурызында еніп,
сонда бір жыл бойы қалады.
«Мессенджердің» мақсаттары

«Мессенджер» Меркурийдің сипаттары
мен қоршаған ортасын орбитадан
зерттеу мақсатында ұшырылған. Миссия
мақсаттары – бетінің химиялық құрамын,

планетаның геологиялық тарихын, магнитті
өрісін және ядросының өлшемі мен күйін
зерттеу. Сонымен қатар ол полюстерді,
экзосфераны және магнитосфераны

зерттейді.
Жабдықтар мен қорғаныс
«Мессенджер» Меркурий бетін өте анық
суреттейтін жоғары дәлдіктегі камералармен

жабдықталған. Негізінде, ғарыш кемесі
бүкіл планетаны суретке түсірумен көп
уақытын өткізеді. «Маринер-10» өзінің
ұшып өтулері барысында планетаның

тек күн түскен жағын зерттей алса,
«Мессенджер» бүкіл планетаны зерттейді.
Кеме өлшемдері 244/183 см болатын күннен
қорғау шатырымен жабдықталған. Бұл

шатыр кеме Күннен 29 миллион километр
қашықтықта өтуі барысында жоғары
температурадан қорғайды (Меркурий Күнге
барынша жақындаған сәтте).

Меркурийді ғылыми-
зерттеу стансалары
Меркурий – ең аз зерттелген жер
секілді планета. Меркурийге

жіберілген ең бірінші ғарыш
кемесі – «Маринер-10». Ол
1973 жылдың 3 қарашасында
ұшырылды. Келесі ғарыш

кемесі «Мессенджер» еді. Ол
2004 жылдың 3 тамызында
ұшырылды. «Маринер-10»-ды
да, «Мессенджерді» де НАСА

ұшырды. ЕҒА Меркурийге ғарыш
стансасын жіберуді жоспарлап
отыр. «БепиКоломбо» деп
аталатын бұл станса 2014 жылы

ұшырылады деп жоспарлануда.
«Мессенджер» ғарыш кемесін
Дельта ІІ зымыраны бортына тиеп
ұшыру

Меркурийге жақындап келе жатқан
«Мессенджердің» бейнесі

балалар энциклопедиясы
Шолпан миссиялары
«Венера-1» миссиясы сәтсіздікке ұшыраған
соң, Кеңес Одағы 1965-1984 жылдар

аралығында он бес Шолпан миссиясын
жіберді. 1965 жылы «Венера-3» миссиясы
планетаға апаттық жағдайда қонды. Бұл
адам баласы жасаған нысанның ең алғаш рет

басқа планетаға қонуы еді. Алайда, бұл кеме
планета атмосферасына енген сәттен бастап бар
байланыс жоғалып, миссия сәтсіз аяқталды.
Венера миссияларынан ғалымдар планета

атмосферасы, беті және геологиясы туралы көп
ақпарат ала алғандықтан, бұл миссиялар өте
сәтті болды.
«Маринер-2»

«Маринер-2» – барлық планеталар ішіндегі
ең алғашқы сәтті аяқталған миссия.
Оны НАСА 1962 жылдың 27 тамызында
ұшырды. «Маринер-2» Шолпаннан

34761 км қашықтықта ұшып өтіп, Шолпан
беті мен атмосферасын суретке түсірді.
Сонымен қатар, ол алғаш рет планета
температурасын өлшеп, оның 425°С екенін

анықтады.
«Пионер-Шолпан» стансалары
«Пионер-Шолпан» стансалары екі ғарыш
кемесінен – «Пионер-Шолпан-1» және

«Пионер-Шолпан-2» тұрды. «Пионер-1»
орбитер болатын. Ол 1978 жылдың
20 мамырында ұшырылды. Кеме Шолпан
бетін картаға түсіріп, онда тау мен

каньон тапты. «Пионер-2» 1978 жылдың
8 тамызында ұшырылды. Кеме төрт,
яғни бір үлкен және үш кіші стансадан
тұрды. Олар Шолпан атмосферасына

енді. Мақсаттары Шолпан атмосферасы
туралы мәліметтер жинау болатын. Бұл
стансалардың ешқайсысы да жоғары қысым
мен температураға шыдайтындай болып

жасалмаса да, біреуі планета бетінен
67,5 минуттық мәлімет жібере білді.
«Магеллан» ғарыш кемесі
«Магеллан» ғарыш кемесі – 1990 жылдың

10 тамызында НАСА ұшырған станса.
«Магеллан» – Шолпанға ұшырылған ең сәтті
миссиялардың бірі. Оның мақсаты планета
бетін картаға түсіру болды.

1990 жылдың 10 тамызында Шолпан
орбитасына енгеннен соң «Магеллан»
планета бетінің 98 пайыздайын картаға
түсірді.

Шолпанды
ғылыми-зерттеу
стансалары
Ең алғашқы рет Шолпанға ғарыш

стансасын 1961 жылы Кеңес Одағы
ұшырды. 1961 жылы ол Шолпаннан
100 000 км қашықтықта ұшып өтті.
1962 жылдың шілдесінде НАСА-

ның «Маринерінен» «Венера-1»
ұшырылды. Ғарыш кемесі,
техникалық ақаулар себебінен,
ұшырылғаннан соң көп ұзамай

жарылып кетті.
Шолпан арқылы ұшып өткен
миссиялар
Бірнеше станса Шолпан жанынан сәтті ұшып

өтті. Бұл стансалар планета туралы Жерге
көптеген маңызды мәлімет жеткізді.
• 1990 жылы Юпитерге бара жатқан
«Галилей» 1990 жылы Шолпаннан 16093 км

қашықтықта ұшып өтіп, планетаның бұлт
қабаттары туралы мәлімет жіберді.
• 1999 жылдың 24 маусымында НАСА-ның
Сатурнға бағытталған «Кассини» ғарыш

кемесі Шолпаннан 595 км қашықтықта
ұшып өтті. Осы сәтте кеме Шолпан
атмосферасындағы найзағайды іздеді.
• 2007 жылы Меркурийге бағытталған

«Мессенджер» Шолпан жанынан ұшып өтті.
«Шолпан экспресі»
«Шолпан экспресі» – ЕҒА ұшырған
Шолпан орбитері. Бұл – ЕҒА ұшырған ең

алғашқы Шолпанды зерттеу миссиясы.
Оны ЕҒА 2005 жылдың 9 қарашасында
ұшырып, ол 2006 жылдың 11 сәуірінде
Шолпан орбитасына жетті. Ол орбитер

планета атмосферасы туралы маңызды
мәліметтер берді. Миссия 2012 жылдың
31 желтоқсанында аяқталады.
«Венера-4» ғарыш

кемесі
«Маринер-1»-дің
ұшырылуы
«Венера-1»

ғарыш кемесі
«Венера-15»
ғарыш кемесі
«Пионер-Шолпан» үлкен стансасы

Шолпанға кіру үшін парашютін
ашуда
Магеллан ғарыш кемесі Кеннеди
ғарыш орталығында ұшу алдында

Шолпан миссиялары
«Венера-1» миссиясы сәтсіздікке
ұшыраған соң, Кеңес Одағы 1965-
1984 жылдар аралығында он бес

Шолпан миссиясын жіберді. 1965 жылы
«Венера-3» миссиясы планетаға апаттық
жағдайда қонды. Бұл адам баласы
жасаған нысанның ең алғаш рет басқа

планетаға қонуы еді. Алайда, бұл кеме
планета атмосферасына енген сәттен
бастап бар байланыс жоғалып, миссия
сәтсіз аяқталды. Венера миссияларынан

ғалымдар планета атмосферасы, беті
және геологиясы туралы көп ақпарат ала
алғандықтан, бұл миссиялар өте сәтті
болды.

балалар энциклопедиясы
«Марс экспресі» – 2003 жылдың 2 маусымында
ЕҒА ұшырған орбитер. Кеме 2003 жылдың
25 желтоқсанында Марс орбитасына сәтті енді.

«Маринер-4»
«Маринер-4» – НАСА-ның Марс жанынан
ұшып өткен ең алғашқы сәтті миссиясы.
Ол 1964 жылдың 28 қарашасында

ұшырылды. Станса ең алғашқы планета беті
суреттерін жіберіп, планетадағы күндізгі
температураны анықтады. Сонымен қатар
бұл әлсіз радиация белбеуін де тапты.

Миссиямен 1967 жылдың 21 желтоқсанында
байланыс үзілді.
«Маринер-9»
«Маринер-9» 1971 жылдың 30 мамырында

ұшырылып, планета бетінің 80 пайыздайын
картаға түсірді. Бұл – Марстағы каньондар
мен вулкандарды, сонымен қатар құрғап
қалған өзен жағалауларын анықтаған ең

бірінші ғарыш кемесі. Деймос пен Фобосты
ең алғашқы жақыннан суретке түсірді.
«Марс-1»
«Марс-1» – планета жанынан сәтті ұшып

өткен ең алғашқы ғарыш кемесі. Оны
1962 жылдың 1 қарашасында Кеңес
Одағы ұшырды. Кеме ғарыштық сәулелер,
магнитті өріс, микрометеороид әсерлері

және ионданған газдар туралы мәліметтер
жинады. Дегенмен, миссия толығымен
сәтті аяқталмады, өйткені онда техникалық
ақаулар пайда болып, 1963 жылдың 21 нау

рызында онымен бар байланыс үзілді.
«Викинг» миссиялары
«Викинг-1» және «Викинг-2» 1976 жылы
бірінен соң бірі ұшырылды. Әр станса ландер

мен орбитерден тұрды. Ландер планетаға
қонуға, ал орбитер Марс орбитасында
айналып, ландерден келген хабарларды
Жерге жеткізуге жасалған болатын.

«Викинг» ландерлері
«Викинг-1» Марсқа 1976 жылдың
20 шілдесінде, ал «Викинг-2» 1976 жылдың
3 қыркүйегінде қонды. Олар – Жерден

басқа планеталарға сәтті конған ең бірінші
ғарыш кемелері. Олар 360 градустық
суреттер түсірді; Марс топырағын жинап,
талдады, температураны, жел бағытын және

жылдамдығын қадағалады.
Кортези НАСА/Калтек
Марсты ғылыми-
зерттеу

стансалары
Ең алғашқы Марсқа аттанған станса
1961 жылдың 10 қазанында Кеңес
Одағында ұшырылды. Алайда, станса

ұшқаннан бірнеше минуттан кейін-ақ
Жер атмосферасында жанып кетті. Содан
бері әр түрлі ғарыш агенттіктері бірнеше
миссия жолдап, олардың азы ғана сәтті

аяқталды.
«Спирит» және
«Оппортьюнити»
«Спирит» және «Оппортьюнити»

2003 жылы НАСА ұшырған егіз
Марсты Зерттеу Роверлер (МЗР)
тобы. Бірінші болып «Спирит»
10 маусымда, сосын

«Оппортьюнити» 7 шілдеде қонды.
Бұл роверлердің ең басты
мақсаты – Марс топырағы мен
геологиясын зерттеу. Олар Марс

геологиясы туралы орасан көп
мәлімет жіберді. «Оппортьюнити»
Марста бұрын сұйық судың
болғаны туралы дәлел тапты.

«Марс пасфиндері»
«Марс пасфиндерін» 1996 жылдың
4 желтоқсанында НАСА ұшырды. Ғарыш
кемесі «Пасфиндер» ландерімен және де

қашықтықтан басқарылатын «Соджорнер»
роверімен жабдықталды. «Пасфиндер»
1997 жылдың 4 шілдесінде қонды. Ровер
ландерден еңіс арқылы бөлініп қалды.

Бұл кеме планетаның көп бөлігін зерттеп,
550 сурет жіберді. Сонымен қатар,
16500 сурет және планетаның әр түрлі
сипаттары туралы көп мәлімет жіберді.

Миссия 1998 жылдың 10 наурызында
аяқталды.
«Оппортьюнити» Марстың
төзімділік кратерінде

«Соджорнер» ровері Марста
«Атлантистан» ажыраған
«Галилей» ғарышта

балалар энциклопедиясы
Юпитерді ғылыми-
зерттеу стансалары
Ішкі планеталардың негіздерін

сәтті зерттеп шыққан соң
ғарыш агенттіктері сыртқы
газ тәрізді алыптардың
біріншісі – Юпитерді зерттеуге

кірісті. Юпитерге ең алғаш
ұшырылған ғарыш кемесі
НАСА-ның «Пионер-10»-ы
болды. Бұл НАСА-ның ең

бірінші сыртқы планетаға
ұшырылған миссиясы
болатын.
«Пионер-10»

«Пионер-10» 1972 жылдың 2 наурызында
сәтті түрде ұшырылды. Кеме 1972 жылдың
15 шілдесінде астероид жолағына енді.
Астероид жолағынан өтіп бара жатқан

кезінде кемені бірнеше метеороид ұрады.
Ол Юпитердің магнит өрісіне қарашада еніп,
планетаны суретке түсіре бастайды. Кеме
Юпитердің жақыннан түсірілген суреттерін

жіберді. Сонымен қатар, Каллисто,
Ганимед және Еуропаны да суретке түсірді.
«Пионер-10» Юпитерден 1972 жылы
алыстап, Сатурн орбитасына енеді. Кеме

1983 жылдың 12 маусымында Нептун
орбитасын кесіп өтіп, Күн жүйесі сыртына
шығып кетті. Ғарыш кемесінің соңғы
сигналдары 2003 жылдың 23 қаңтарында

байқалды. Кеме Торпақ шоқжұлдызындағы
Альдебаран қызыл жұлдызына беттеп бара
жатқан секілді.
Галилей

Галилей ғарыш кемесі 1989 жылдың
18 қазанында ұшырылды. Бұл бірнеше
ғылыми құралмен және атмосфералық
стансамен жабдықталған орбитер болатын.

Станса ғарыш кемесінен 1995 жылдың
7 желтоқсанында түсті. Бұл Юпитер
атмосферасына 200 км-дей еніп, 58 минуттан
соң мұндағы температура ыстықтығынан

еріп кетті. Ол температура мен атмосфера
құрамы туралы ақпарат жіберді. Галилей
миссиясы ғарышта 14 жыл болғаннан соң
2003 жылдың 21 қыркүйегінде аяқталды.

Ғарыш кемесі Юпитер атмосферасында
жойылды.
«Пионер-11»
«Пионер-11» 1973 жылдың 5 сәуірінде

ұшырылып, 1974 жылдың 2 желтоқсанында
Юпитермен бірінші рет жолықты. Ол Юпитер
бұлттарының үстімен 43009 км биіктікте
ұшып өтті. Бұл планетаны суретке түсіріп,

Алып Қызыл дақтың алғашқы суреттерін
жіберді. Сонымен қатар, ол Юпитердің серігі
Каллистоның салмағын болжады. Сосын
кеме Сатурннан өтіп, күн жүйесінен тыс

кетті. Миссия 1995 жылдың қарашасында
кемемен барлық байланыс үзілген сәтте
аяқталды. Кеме Бүркіт шоқжұлдызына
беттеді, оның жұлдыздарының бірінен төрт

миллиондай жылдан кейін өтуі мүмкін.
«Вояджер» миссиялары
«Вояджер» миссиясы екі ғарыш кемесінен,
яғни «Вояджер-1» және «Вояджер-2»-ден

тұрды. «Вояджер-2» 1977 жылдың
20 тамызында, ал «Вояджер-1» осыдан кейін
1977 жылдың 5 қыркүйегінде ұшырылды.
Екі кеме де планеталардың қимылды

телевизиялық бейнелерін түсіру мақсатында
баяу түсіретін түрлі түсті теледидарлармен
жабдықталды. Сонымен қатар олар магнитті
өріс, атмосфера және планетаның серіктері

туралы деректер жинау құралдарымен
жабдықталды. «Вояджер-1» Сатурн мен
Нептун арқылы, ал «Вояджер-2» Сатурн
арқылы ұшып өтті. Екі кеме де қазір

жұлдызаралық аймаққа беттеуде.
«Вояджер-1» ашқан жаңалықтар
1979 жылдың наурызында «Вояджер-1»
Юпитердің жұқа сақинасын анықтады.

Бұл Амалтея, Ио, Еуропа, Ганимед және
Каллисто серіктерінің беті туралы ақпарат
беретін суреттерін жіберді. Кеме, сонымен
қатар, Ио серігінде белсенді жанартау бар

екенін ашты. Иодағы белсенді жанартау
суретін жіберді. Ғарыш кемесі Фива және
Метис жаңа серіктерін ашты.
«Вояджер-2» ашқан жаңалықтар

«Вояджер-1» секілді «Вояджер-2» де Юпитер
мен оның айларының көп суретін жіберді.
«Вояджер-2»-нің жіберген суреттері Еуропа
айының қатқан бетінің астында сұйық

мұхиттың бар болу мүмкіндігі мен Ганимед
бетінде тектоникалық қозғалыстың
барлығын көрсетеді.
«Пионер-11» түсірген

Юпитердегі алып қызыл дақ
суреті
«Пионер-10» Атлас-Кентавр
ұшыру көлігі бортында

ұшырылды
«Вояджер»
ғарыш
кемесінің

көшірмесі
«Атлантистан» ажыраған Галилей
ғарышта

балалар энциклопедиясы
«Пионер-11», «Вояджер-1» және
«Вояджер-2» Күн жүйесі сыртына
кетіп бара жатқанда Сатурн арқылы

ұшады. Бұл ғарыш кемелері
планета мен оның серіктері және
сақиналарының тамаша суреттерін
жіберді. Бұл суреттер ғалымдардың

планета туралы түсінігін ұлғайтып,
Сатурн мен оның ең үлкен серігі –
Титанға баратын алғашқы ғарыш
кемесін жасауға септігін тигізді.

Титан бейнесі
«Гюйгенс» Титанның Занаду аймағы жанына
қонды. Қонғаннан соң шамамен 90 минут
бойы деректер жіберді. «Гюйгенс» Титанның

геологиялық сипаттары Жердің геологиялық
сипаттарына көбіне ұқсас екенін
анықтады. Онда жанартаулар, эрозиялар,
ойыстар, желден болатын шағылдар және

тектоникалық плиталардың қозғалуы
болады. Сонымен қатар, суреттер оның қара
теңізге беттеген дренаж каналдарының
барын көрсетеді. Ғалымдардың ойынша,

онда сұйық көмірсутектен тұратын көлдер
бар. Олар
Титанда
этанның

барлығын
дәлелдеді.
Титанда сұйық
көмірсутектер

болғандықтан,
ол күн
жүйесіндегі
бетінде сұйығы

бар Жерден
басқа жалғыз
дене болып
саналады.

Жаңа серіктерді ашу
2004 жылы «Кассини» орбитері түсірген
суреттерден Сатурнның үш жаңа серігі
ашылды. Оларға Метон, Паллен және

Полидей деп ат берді. 2005 жылдың
мамырында «Кассини» тағы бір жаңа
серікті суретке түсірді. Бұл сақиналардағы
Килер бос орны арасынан табылды. Оған

Дафнис деген ат қойылды. 2009 жылдың
3 ақпанында «Кассини» тағы бір серікті
анықтады. Ол Сатурнның G-сақинасы
жүйесінде орналасқан.

«Кассини-Гюйгенс» миссиясының
мақсаттары
«Кассини» миссиясының мақсаттары:
• Сатурн сақиналарының үш өлшемді

құрылымы мен құрамын анықтау.
• Сатурндағы ыстық көзін анықтау.
• Сатурн айларының құрамын зерттеп,
олардың геологиялық тарихын

анықтау.
• Иапетустағы қара материал туралы
анықтау.
• Сатурн магнитосферасын зерттеу.

• Сатурн атмосферасын зерттеу.
• Титан атмосферасындағы бұлттар мен
тұманды зерттеу.
• Титанның бетін зерттеп, серікте мұхит

бар-жоқтығын анықтау.
«Кассини-Гюйгенсті» ұшыру
Ғарыш кемесі 1997 жылдың 15 қазанында
ұшырылды. Ол Сатурн орбитасына

2004 жылдың 1 шілдесінде енді. «Гюйгенс»
стансасы ғарыш кемесінен 2004 жылдың
25 желтоқсанында ажырап, 2005 жылдың
14 қаңтарында Титан атмосферасына енді.

Титан атмосферасы
«Кассини» суреттері Титан атмосферасының
жоғарғы жағында тұманның бірнеше қатары
барын көрсетті. Қабаттар жүздеген километрге

созылып жатуы мүмкін.
«Кассини-Гюйгенс»
«Кассини-Гюйгенс» – НАСА, ЕҒА
және Agenzіa Spazіale Іtalіana (АSІ)

немесе Италия ғарыш агенттігінің
бірлескен миссиясы. Бұл ғарыш кемесі

– тарихта жасалған ең үлкен және ең

күрделі планетааралық кеме. Оның
екі компоненті бар, олар – «Кассини»
орбитері және «Гюйгенс» стансасы.
«Кассинидің» НАСА үлгісін жасап,

құрастырады. Мұның салмағы 2132 кг-ға
тең. «Гюйгенсті» ЕҒА жасап шығарды,
оның салмағы – 349 кг.
«Кассини-Гюйгенс»

миссиясының бейнесі
«Кассини-Гюйгенс» миссиясы
Титанның солтүстік полюсі
аймағының радарлық

суреті, бұдан көмірсутекті
теңіздердің, көлдердің және
құйылыстардың барлығы
көрінеді. Көк түстер – сұйық

этан, метан және ерімеген азот
бар аймақтар.
«Гюйгенс» Титанға қону үстінде
Дафна

Сатурнды
ғылыми-зерттеу
стансалары

балалар энциклопедиясы
Кометаларды ғылыми-
зерттеу стансалары
Бірнеше ғарыш агенттігі кометаларды

зерттеу үшін тікелей ұшқыш
басқармайтын, жерден басқарылатын
ғарыш кемелерін ұшырды. Кометаға
барған ең алғашқы ғарыш кемесі бұрын

ІSEE-3/ІCE деп аталған Халықаралық
комета зерттеушісі (ХКЗ) болды.
Оны НАСА 1978 жылдың
12 тамызында Джакобони-Циннер

кометасын зерттеу мақсатында ұшырды.
Ғарыш кемесі ең алғаш рет 1986
жылдың 28 наурызында кометамен
беттесті. Кеме әлі де ашық ғарышта.

Ол Жерге 2014 жылы қайтып оралуы
мүмкін.
«Сакигаке» стансасы
«Сакигаке» стансасын 1985 жылы Жапония

Галлей кометасын зерттеу мақсатында
ұшырды. Бұл кометаға 1986 жылы
жақындап, оны жеті миллион километр
қашықтықтан бақылады.

«Терең әсер»
«Терең әсер» кемесін НАСА 2005 жылдың
12 қаңтарында ұшырылды. Ол 9P/
Темпелдің ішкі құрылысын анықтауға

арналды. Кеменің бір бөлігі 2005 жылдың
4 шілдесінде комета ядросымен сәтті
беттесіп, оның суреттерін түсірді. Қазір
кеме күн жүйесінен тыс денелерді және

«Хартли-2» кометасын зерттеуге шықты.
«Тұңғиық ғарыш-1»
«Тұңғиық ғарыш-1»-ді (ТҒ1) НАСА
1998 жылдың 24 қазанында ұшырды.

Ол 2001 жылдың қыркүйегінде Борелли
кометасына жақындады. Кеме 2001 жылдың
желтоқсанында істен шықты.
«Джиотто»

«Джиотто» – ЕҒА Галлей кометасын зерттеу
мақсатында ұшырған ғарыш кемесі. Ол
1985 жылдың 2 шілдесінде ұшырылды.
Кеме комета ядросын 595 км қашықтықтан

зерттеді. «Джиотто» түсірген суреттер Галлей
кометасының жер жаңғақ секілді ядросының
барлығын және оны шаң мен көміртекті
қабат қоршап жататынын көрсетті.

«Джиотто» 1992 жылдың 10 шілдесінде
Григг-Скьеллеруп кометасының жанынан
өтті.
«Розетта»

«Розеттаны» ЕҒА 2004 жылы ұшырды. Кеме
екі компоненттен тұрады, олар – «Розетта»
стансасы және «Филай» ландері. Бұл –
кометаны айналып, сонда қонуға арналған ең

бірінші кеме. Ол 2014 жылы 67Р/Чурюмов-
Герасименко кометасының орбитасына енеді.
Орбитаға енген соң кеме ландерін комета
ядросына ену үшін босатады.

«Розетта» 2008 жылдың 5 қыркүйегінде
2867 Штайнс астероиды жанынан жақын
ұшып өтті. Ол 2010 жылы 21 Лютециа
астероид жанынан ұшуды жоспарлады.

«Тұңғиық ғарыш-1» түсірген
Борелли кометасы ядросының
суреті
Борелли кометасына

жақындап жатқан «Тұңғиық
ғарыш-1» ғарыш кемесінің
бейнесі
«Джиотто» ғарыш

кемесінің Галлей
кометасына жақындауы
«Тұңғиық ғарыш» кемесі
«Розетта» ғарыш

кемесінің суреті

балалар энциклопедиясы
Ауа райы серіктері
Ауа райы серіктері ауа райы үлгілерін зерттеп,
ауа райын болжауға көмектеседі. Олар бұлт

бетін, температураны, ауа қысымын, жауын-
шашынды және атмосфераның химиялық
құрамын өлшейді. Жердің ауа райы мен
климатын бақылап, болжайды.

Серіктердің түрлері
Жасанды серіктер әр түрлі мақсаттарда
қолданылады. Оларды ауа райын болжау,
байланыс, тасымал, ауыл шаруашылығы

және әскери мақсаттарында қолдануға
болады. Жасанды серіктердің алты түрі бар,
олар – ғылыми-зерттеу, ауа райы, байланыс,
навигация, жерді бақылау және әскери

серіктер.
Жерді бақылау жүйесі
НАСА-ның Жерді бақылау жүйесі (ЖБЖ)
Жер бетін, биосфераны, атмосфераны және

мұхиттарды зерттейтін бірнеше жасанды
серіктен тұрады.
Әскери серіктер
Әскери серіктер (көбіне тыңшы серіктер

деп аталады) әскери мақсаттағы нысандар
туралы ақпарат жинауға қолданылады. Олар
қарулардың жер бетінде қалай бағытталып
бара жатқанын анықтауға, сонымен қатар

зымырандарды ұшыруға және басқа
қаруларды іске қосуға да қолданылады.
«Ариабхата»
«Ариабхата» – Үндістан ұшырған ең

бірінші серік. Ол ежелгі үнді математигі
Ариабхата есімімен аталған. Бұл серік 1975
жылдың 19 сәуірінде ұшырылды. Серікті
Үнді ғарышты зерттеу ұйымы (ҮҒЗҰ)

рентген астрономиясы, аэрономика және
күн физикасы бойынша сынақ-тәжірибелер
жүргізу үшін жасап шығарды. Бұл 26-жақты
полигон болатын. Барлық беттері (төбесі мен

түбінен басқасы) күн торларымен қапталды.
Сынақ-тәжірибенің төртінші күнінде қуат
көзі таусылып, бесінші күні ғарыш кемесінен
келетін барлық сигналдар тоқтады. Серік

Жер атмосферасына 1992 жылдың
11 ақпанында қайта оралды.
Жасанды
серіктер

Жасанды серіктер – адам баласы
жасаған және зымыран тасығыш
кемелер көмегімен ұшырылатын
серіктер. Олар Жерді немесе басқа

да жер секілді денелерді айналып
жүреді. Кеңес Одағы ұшырған
«Спутник-1» – ең алғашқы
ұшырылған жасанды серік.

«Эксплорер-1»
«Эксплорер-1» – АҚШ-тың ең бірінші Жер
серігі болды. Ол 1958 жылдың 1 ақпанында
ұшырылды. «Эксплорер-1» – Ван Аллен

радиация жолағын анықтаған бірінші серік
(оның алдында «Спутник-2» де байқаған).
Байланыс серіктері
Байланыс серіктері тасымалдау

стансалары ретінде қызмет атқарады.
Олар радио сигналдарын бір жерден
қабылдап, екінші жерге жеткізеді,
теледидар бағдарламалары мен телефон

қоңырауларын қамтамасыз етеді.
Навигация серіктері
Навигация серіктері әуе кемелерінің,
кемелердің және жер көліктерінің Жердің

қай бөлігінде екендігін анықтау үшін
пайдаланылады. Сонымен қатар олар екі
жердің арасын өлшеуге де қолданылады.
«Ариабхата»

Алдыңғы қатарлы өте жоғары
жиіліктегі әскери серігі
АҚШ-тың «Геостационарлық
операциялық қоршаған орта серігі»

(ГОҚС) – ауа райы серігі
АҚШ-тың «Геостационарлық
операциялық қоршаған орта серігі»
(ГОҚС) ауа райы серігі

«Әскери стратегиялық және әдіс тасымалы»
(MІLSTAR) байланыс серігі
«Эксплорер-1»

балалар энциклопедиясы
Зымырандар
Зымырандар – өздерін алға немесе
жоғары серпілте алатын қозғалтқыш

түрлері. «Зымыран» сөзі зымыран
қозғалтқышы жүргізетін көлік
немесе нысанға синоним ретінде
қолданылады. Зымырандар кез келген

басқа қозғалтқышқа қарағанда өте
көп қуат өндіріп, кез келген басқа
ұшқыш машинаға қарағанда өте
жылдам ұшады. Оның өндіретін

соққы күшінің мықтылығы сонша, ол
Жердің тартылыс күшінен асып түсіп,
ашық ғарышта жоқ болып кетеді.
Алғашқы зымырандар

Ең алғашқы зымыран үлгісін 1232 жылы
қытайлықтар құрастырды. Олар қара
бытыра толтырылған түтікшені жебеге
байлап, оны доға тәрізді садақпен атудан

сынақ-тәжірибелерін бастады. Бұлар
«ұшқан от жебелері» деп аталды. Олар
мұны моңғолдықтар Хунань провинциясына
шабуыл жасаған кезде қолданды. Көп

өтпей қытайлықтардың қара бытыраның
садақсыз-ақ ұшырыла алатынына көздері
жетті. Шығып жатқан газдар пайда болатын
қуат қара бытыра түтіктерін ұшыра алатын.

Қытайлықтардан кейін моңғолдықтар
зымыран жасау өнерін үйренді. Еуропада ең
алғашқы зымырандар ХІІІ ғасырда жасалды.
Келесі екі ғасыр барысында еуропалықтар

әр түрлі зымырандар түрлерімен тәжірибе
жасады. Ғарышқа ұшатын алғашқы
зымырандарды жасап шығаруға көп уақыт
кетті.

Зымырандардың қолданылуы
Зымырандар әскери қару ретінде қолданылуы
мүмкін. Мұндай зымырандар реактивті
снарядтар деп аталады. Алайда, барлық

реактивті снарядтар зымыран емес, өйткені
олар зымыран қозғалтқышын қолданбауы
да мүмкін. Зымыран снарядтары жоғары
жылдамдықтағы әуе көліктері мен танктерін

нысанға алулары мүмкін. Зымырандардың
тағы да бір маңыздылығы – олардың ғарыш
кемелерін ұшыруға қолданылуы.
Роберт Годдард

Роберт Годдард – американдық колледж
профессоры және ғалымы. Годдардты
«қазіргі заман зымыран саласының атасы»
деп жиі атайды. Ол 1926 жылы әлемдегі ең

алғашқы сұйық жағармайлы зымыранды
құрастырып, ұшырды. Бұл ең бірінші сұйық
жағармайлы қазіргі замандық зымыран еді.
Мұның жылдамдығы сағатына 898 км-ге

жетіп, 12,5 м биіктікке ұшты. Зымыран
2 минутқа ұшты.
V-2 зымыраны
V-2 зымыраны әлемнің ең бірінші

баллистикалық реактивті снаряды
болды. Бұл зымыран Германиядағы
ІІ Дүниежүзілік соғыс соңына қарай
жасалды. Германия соғыста қолдану

үшін 3000-нан аса V-2 зымырандарын
жасап шығарды. Соғыс соңында осындай
зымырандардың жүздеген нұсқасы
АҚШ-қа жіберіліп, онда олар ғарыш

бағдарламаларының дамуына негіз болды.
Жұмыс істеу принциптері
Зымырандар әрекет және реакция негізгі
принциптерінде жұмыс істейді. Қозғалу

үшін соққы тудыру мақсатында зымыран
қозғалтқышы газды жоғары қысымға
қояды, содан кейін қысымдағы газды
камера аймағындағы тесік арқылы сыртқа

шығарады. Осы пайдаланылған газ деп
аталатын сыртқа шыққан газ соққы
күшін тудырады. Нәтижесінде, зымыран
пайдаланылған газды артқа, ал газ

зымыранды алға қарай итереді.
Зымыран жағармайлары
Қазіргі зымырандардың көбі ыстық
газ бөлетін химиялық жағармайларды

қолданады. Жағармай қатты, сұйық немесе
газ тәрізді болуы мүмкін. Кей кездері қатты
мен сұйық газдың араласуы мүмкін.
Аңызға сүйенсек, Қытай жұлдызшысы Ван

Ху ғарышқа ұшуды армандапты. Ван Ху
орындық құрастырып, оның негізіне
47 қара бытыра қозғалтқыштарын бекітіпті.
Ол өзі орындыққа отырған кезде, сол

қозғалтқыштардың жарылғыштарын
бірден жағатын 47 көмекшісі болыпты.
Нәтижесінде орасан жарылыс болып, Ван Ху
жоқ болып кеткен. Кейбіреулер оны ашық

ғарышқа ұшып, Айға қоныпты деп ойлайды.
Қытай зымыраны
V-2 зымыраны
Роберт Годдард

НАСА-ның
«Атлас V»
зымыраны
бортында

ұшырылған
«Көкжиек»
ғарыш
кемесі

балалар энциклопедиясы Ғарышқа ұшқан жануарлар Жануарлар ғарышта болған алғашқы тірі жан иелері болды. Алғашында ғалымдар адам баласы ғарышта ұзақ уақыт бойы салмақсыздық күйінде өмір сүре алмайды деп ойлады. Сондықтан да салмақсыздықтың тірі жаратылысқа әсерін тексеру үшін олар алдымен жануарларды ғарышқа аттандырды. Жеміс шіркейлері Ең алғашқы ғарышқа ұшырылған жәндіктерге жеміс шіркейлері жатады. Оларды 1947 жылы V-2 зымыраны бортында ұшырды. Зымыран шіркейлерді жүгерісі бар қораппен бірге алып ұшты. Бұл тәжірибенің мақсаты жоғары биіктіктегі радиацияның шіркейлерге әсерін тексеру болды. Сэм және Сэм ханшайым Сэм мен Сэм ханшайым 1959 және 1960 жылдары ұшты. Сэм Меркурий бағдарламасы бойынша «Кіші Джо» бортында ұшып, 85 км биіктікке жетті. Ал Сэм ханшайым «Кіші Джо 1В» бортында ұшырылды. Оның ұшуы қысқа уақыттық болып, тек 13 км биіктікке ұшты. Альберт І, ІІ және ІV Альберт І мен ІІ – ғарышқа ұшырылған екі макака маймыл. Альберт І 1948 жылдың 11 маусымында ұшырылды. Ол НьюМехикодағы Ақ құмдардан «V-2 Блоссом» зымыраны бортында ұшырылды. Ол 134 км биіктікке ұшты. Ол ұшу кезінде тірі қалып, Жерге түскенде соққы әсерінен өлді. Альберт ІV 1949 жылдың 12 желтоқсанында ұшырылды. Бұл ең алғашқы сәтті ұшу болып, маймылға ешқандай зиян келген жоқ. Бірақ Альберт ІV соққы әсерінен өлді. Йорик Йорик – ғарышқа ұшыру кезінде тірі қалған ең бірінші маймыл. Йорик және оған қоса 11 тышқан ғарышқа 1951 жылдың 20 қыркүйегінде ұшырылды. Ғарыштағы алғашқы иттер Ғарышқа иттерді алғаш рет Кеңес Одағы ұшырды. 1951 жыл мен 1952 жылдар арасында тоғыз ит жұптарымен ұшырылды. Үш ит екі реттен ұшқан. Иттер парашютпен қайта оралатын герметикпен бекітілген контейнерлерде болды. Лайка Лайка – орбитаға жеткен ең бірінші жануар. Оны 1957 жылдың 3 қарашасында Кеңес Одағы әлемнің екінші жасанды серігі – «Спутник-2»-нің бортында ұшырды. Лайка кабинасына телевизиялық камералар мен айналадағы температура мен қысымды өлшеу үшін сенсорлар орнатылды. Сенсорлар, сонымен қатар, Лайканың қан қысымын, тыныс алу жиілігін және жүрек соғысын өлшеп, микрогравитация әсерін зерттеуге арналды. Эйбл және Бэйкер Эйбл және Бэйкер – ғарыш снаряды бортындағы биокапсулада ұшырылған екі маймыл. Эйбл – американдық макака болса, Бэйкер перулік тиін тәрізді маймыл болды. Эйбл және Бэйкер – ғарышқа ұшуда тірі қалған ең бірінші маймылдар. Эйбл ұшудан төрт күннен соң медициналық операция барысында өлді, ал Бэйкер Алабамадағы Хантсвиллде АҚШ-тың Ғарыш және Зымыран орталығында өмір сүрді. Ол 1984 жылы өлді. Ғарыштағы өрмекші торлары Алғашқы ғарыштағы өрмекші торлары 1973 жылы Скайлэб (Скайлэб) бортына соғылды. Бұл торды Арабелла және Анита деген екі еуропалық бақша өрмекшілері жасаған. Хэм – астрономиялық шимпанзе Хэм ғарышқа ұшырылған бірінші адам тәрізді маймыл болды. Ол ұшу үшін қысқа тізімге енгізілген 40 шимпанзе ішінен таңдап алынды. 1961 жылдың 31 қаңтарында ұшырылды. Ұшу 16 минут 39 секундқа созылып, капсула Атлант мұхитына құлады. Хэмді құтқару тобы судан табысты түрде шығарып алды. Хэмнің ұшуын кейін Енос шимпанзе жалғастырды. Енос Жерді сәтті айналып шықты. Герметикпен бекітілген контейнердегі тиін маймылы Сэм Ғарыштағы алғашқы өрмекші торы АҚШ әскери-теңіздік флотының Хэмді алып жатуы Лайка

балалар энциклопедиясы
«Восток»
және
«Меркурий»

«Восток» пен «Меркурий»

– Кеңес Одағы мен

Құрама штаттарының
ең алғашқы адам
баласы ұшқан ғарыш
бағдарламалары.

«Восток» бағдарламасы
бойынша 1961 жылы
адам баласын Жер
орбитасына ең алғаш

жеткізген «Восток-1»
ғарыш кемесі жасалды.
НАСА-ның «Меркурий»
бағдарламасы

бойынша ең алғаш рет
американдықты ғарышқа
ұшырып, орбитаға
жеткізген «Меркурий-

Редстоун-3»
және «Меркурий-
Атлас-6» ғарыш
кемелерін жасады.

«Восток-1»
«Восток-1» 1961 жылдың 12 сәуірінде
ұшырылды. Оның бортында бірінші
космонавт Юрий Гагарин ғарышқа

ұшты. Бұл сапар 108 минутқа
созылып, Жерді сағатына 27399,25 км
жылдамдықпен айналды.
«Восток-5»

«Восток-5» 1963 жылдың 14 маусымында
ұшырылды. Оның бортында Валерий
Быковский ұшты. Ғарыш кемесі Жерді
5 күн бойы айналып, 1963 жылдың

19 маусымында қайта оралды.
Юрий Гагарин
Генерал Юрий Гагарин 1955 жылы
Ресей әуе күштеріне қосылып, ұшқыш-

истребитель болды. 1959 жылы КСРО
космонавтарының бірінші тобына
таңдалды. Гагарин ғарышқа тек бір-ақ
рет ұшты. Бұл ғарышқа ұшу операциясы

қазіргі күндердегі ұшулардан ерекше
болды. Қазіргі заманғы ғарышкерлер
кемені өздері басқарды.
Ал Гагарин ғарышта болғанда, ғарыш

кемесін өзі басқарған жоқ. Ғарыш
кемесінің қайта қонуын компьютер
басқарып отырды, бұл кеме Жер
атмосферасына енген соң, Гагарин одан

ажырап, жерге парашют көмегімен қонды.
«Восток-2»
«Восток-2» 1961 жылдың 6 тамызында
ұшырылды. Космонавт Герман Титов ғарыш

кемесінің бортында ұшты. Титов Жер
орбитасында бір күн толығымен жүрді.
Осы уақыт аралығында ол Жерді 17 рет
айналды. Миссия мақсаты ұзақ уақыттық

салмақсыздықтың адам баласына әсерін
зерттеу болды.
«Восток-3»
«Восток-3» 1962 жылдың 11 тамызында

ұшырылды. Оның бортында космонавт
Андрей Николаев ұшты. Ол ғарышта төрт
күнге жуық болды. Осы уақыт аралығында
кеме Жерді 64 рет айналды.

«Восток-4»
«Восток-4» «Восток-3»-тен бір күн кейін,
1962 жылдың 12 тамызында ұшырылды.
Оның бортында космонавт Павел Попович

ұшты. Бұл екі кеменің ғарышта бір уақыт
аралығында болған бірінші жағдайы еді.
Екі ғарыш кемесі бір-біріне 5 км қашықтықта
жақындап келіп, бір-бірімен радио байланыс

орнатты.
«Восток-6»
«Восток-6» бортында ең алғаш рет әйел
космонавт Валентина Терешкова ұшты.

Ол ғарышта үш күнге жуық болып, Жерді
48 рет айналды. Оған 1963 жылдың
22 маусымында Кремльде Кеңес Одағының
Батыры атағы берілді.

«Меркурий-
Редстоун 3»
«Меркурий-
Редстоун-3»

1961 жылдың
5 мамырында
ұшырылды. Ғарыш
кемесі «Бостандық-7»

деп аталып,
бортында ең алғашқы
американдық
ғарышкер – кіші Алан Бартлетт Шепард

ұшты. Алайда «Бостандық-7» «Восток-1»
секілді Жерді айналған жоқ. Ол тек
жоғарыға көтеріліп, төмен түсті. Ұшу
16 минутқа жалғасып, 187 км биіктікке

көтерілді.
Джон Гленн
Джон Гленн – Жерді айналған бірінші
американдық. Гленн ІІ Дүниежүзілік соғыс

және Кореямен соғыс барысында бірнеше
рет ұшқан АҚШ-тың әскери қызметкері
болатын. Сонымен қатар, ол 1975-99 жылдар
аралығында АҚШ-тың Огайо штатынан

сенатор болған. Оны 1959 жылы АҚШ
ғарыш бағдарламасы таңдап, 1962 жылдың
20 ақпанында «Достық-7» ғарыш кемесінің
бортында Флоридадағы Кейп Канавералдан

алғаш орбиталық ұшуға жіберді. Гленн
Жерді үш рет айналып, Атлант мұхитына
Багама аралдары жанында қонды.
Юрий Гагарин ғарыштан қоңырау

шалып: «Мен Жерді көріп тұрмын.
Ол сондай әдемі!» – деді. Бұл адам
баласының ғарыштан сөйлеген ең
бірінші сөздері болды.

Ғарышкер Алан Шепард
Ғарышкер Джон Гленн
Юрий Гагарин
Бортында ғарышкер Алан Шепард

ұшқан «Меркурий-3»
Валентина Терешкова

балалар энциклопедиясы «Восход-2» «Восход-2» 1965 жылдың 18 наурызында ұшырылды. Оның бортындағы екі космонавт – Павел Беляев (командир) пен Алексей Леонов тарихта бірінші болып кеме сыртына, ашық ғарышқа шықты. Леонов өзінің ғарыш кемесінен Жерді екінші рет айналуы барысында сыртқа шықты. Өзінің тарихи ерлігі барысында ол бақылаулар жасап, қимылды суреттер түсірді. Ол «Восход-2»-ге кіргенге дейін 12 минут бойы сыртта болды. Леонов өзінің ғарышта жүруін Сербияның үстінде орындады. «Восход-2» ғарышта 26 сағат болып, Жер атмосферасына қайта оралды. «Восход» және «Егіздер» – Кеңес Одағы мен НАСА-ның адам баласы ұшқан екінші ұшу бағдарламасы. Кеңес Одағы екі «Восход» – «Восход-1» және «Восход-2» кемелерін ұшырды. «Егіздер» бағдарламасы 1964 жыл мен 1966 жылдар аралығында 10 адам ұшырды. «Егіздер-7» «Егіздер-7» ғарышқа 1965 жылдың 4 желтоқсанында ұшырылды. Бұл кеме тіпті «Егіздер-6»-дан бұрын ұшты, себебі «Егіздер-6» ұшу барысында сәтсіздікке ұшырады. Ғарыш кемесінде Франк Борман (командир) мен кіші Джеймс Ловелл (ұшқыш) болды. Ұшу 14 күнге созылды, бұл – осы уақытқа дейінгі ұшулардың бәрінен де ұзақ мерзім. «Восход-1» «Восход-1» ғарыш кемесі 1964 жылдың 6 қазанында «Космос-47» ретінде екі рет ұшты. Бұл ұшу кезінде ғарыш кемесінде адам болған жоқ. Алты күн өткен соң 1964 жылдың 12 қазанында бортында үш космонавты бар ұшу орындалды. Бұл әлемдегі үш адамы бар тұңғыш ғарыш кемесі болды. Кеме бортында космонавт, физик және ғалым болды. Олар 336 км биіктікке көтерілді. «Егіздер-5» «Егіздер-5» кемесі 1965 жылдың 21 тамызында ұшырылды. Ұшу барысында кемені екі ғарышкер – Л. Гордон Купер (командир) және Чарльз Пит Конрад (ұшқыш) басқарды. «Егіздер-5» ғарышта сегіз күн болды («Егіздер-4» өткізген уақыттан екі есе көп). Бұл ең алғашқы жағармай клеткаларын қолданған «Егіздер» ұшуы болды. «Егіздер-6-А» «Егіздер 6-А» 1965 жылдың 15 желтоқсанында ұшырылды. Оның бортында екі ғарышкер – Уолтер Ширра (командир) мен Томас Стаффорд (ұшқыш) болды. «Егіздер 6-А» мен «Егіздер-7» Жер орбитасында кездесіп, бір-бірін жарты метрдей қашықтықта айналып жүрді, бірақ соқтығыспады. Екі ғарыш кемесі бес сағат бойы жақын қашықтықта жүрді. «Егіздер-8» «Егіздер-8» 1966 жылдың 16 наурызында ұшырылды. Оны екі ғарышкер – Нил Армстронг (командир) пен Дэвид Скотт (ұшқыш) басқарды. Бұл миссия өзінің «Агена» зымыранымен ғарышта түйісу мақсатына сәтті жетті. Бұл ең алғашқы орбиталық түйісу болды. «Егіздер 9-А» «Егіздер 9-А» 1966 жылдың 3 маусымында ұшырылды. Негізгі құрамның екі ұшқышы да миссиядан төрт ай бұрын апаттан қайтыс болғандықтан, бұл өзінің қосымша экипажын қолданған ең алғашқы ұшу болды. Леонов ашық ғарышта болған кезінде оның ғарыш костюмінің ішіне ауа толып кетті, оның ғарыш капсуласының есігінен кіруі қиын болды. Ол қысымды төмендету үшін костюмінің қақпақшасын ашып, капсула ішіне кірді. «Егіздер-10» «Егіздер-10» 1966 жылдың 18 шілдесінде ұшырылды. Ұшу барысында кеме «Агена» зымыранымен түйісіп, ғарышкер Майкл Коллинз істен шыққан зымыран маңында ашық ғарышқа шықты. Осы үшін Коллинс орбитада басқа ғарыш кемесін кездестірген бірінші адам деп танылды. «Егіздер-11» «Егіздер-11» 1966 жылдың 12 қыркүйегінде ұшырылды. Ғарыш кемесі сол кезге дейінгі ең үлкен биіктікке, 1384 км-ге көтерілді. «Егіздер-12» «Егіздер-12» 1966 жылдың 11 қарашасында ұшырылды. Осы ұшу барысында 14 ғылымитәжірибе жасалды. Кеме ұшқышы Кіші Эдвин Олдрин үш рет ашық ғарышқа шықты, оның екеуі екі сағаттан аса созылды. Алексей Леонов Алексей Леонов 1953 жылы Кеңес әуе күштеріне еніп, 1959 жылға дейін ұшқышистребитель болып істеді. 1959 жылы космонавт ұшқыш ретінде таңдап алынып, «Восход 2» бортында ғарышқа ұшты. Сонымен қатар ол 1975 жылы «АполлонСоюз» миссиясында командир қызметін атқарды. «Егіздер-3» «Егіздер-3» «Егіздер» бағдарламасы бойынша адам баласы ұшқан бірінші ұшу болды. Бұл кеме 1965 жылдың 23 наурызында ұшырылды. Ғарыш кемесінде екі ғарышкер – Вирджиль Гриссом (командир) және Джон У. Янг (ұшқыш) болды. «Егіздер-4» «Егіздер-4» 1965 жылдың 3 маусымында ұшырылды. Орбитаға ұшу барысында кемеде екі ғарышкер – Джеймс Макдивитт (командир) және Эдвард Уайт (ұшқыш) болды. Ғарыш кемесі орбитада төрт күн болып, осы уақыт аралығында Жерді 62 рет айналды. Эдвард Уайт тарихтағы ашық ғарышқа шыққан алғашқы американдық болды. Ғарыштық сапары барысында Уайт ғарыш кемесі сыртында 22 минут бойы байланып тұрды. «Восход» және «Егіздер» Ғарышкер Эдвард Уайт «Егіздер» ғарыш кемесінің моделі Алексей Леонов «Егіздер-6»-ның «Егіздер-7»-ден көрінуі «Восход-1» «Восход-2»

балалар энциклопедиясы
Айға барған
алғашқы
миссиялар

«Егіздер» және «Восход» ғарыш
кемелерінің сәтті ұшулар
орындағанынан кейін АҚШ пен Кеңес
Одағының ғарыш орталықтары Айға

жету бағдарламаларын ойластырды.
Айды айналуға ұшырылған ең бірінші
ғарыш кемесі – «Эйбл-1» (Пионер 0).
1958 жылдың 17 тамызында АҚШ-

тың Әуе күштері ұшырған бұл миссия
ең бірінші тұңғиық ғарыш талпынысы
болды. Алайда, миссия ұшырылғаннан
77 секунд өткен соң жарылып, Атлант

мұхитына құлады.
«Луна-1»
«Луна-1» 1959 жылдың 2 қаңтарында
ұшырылды. Бұл «Луна» бағдарлама

сының ең бірінші сәтті миссиясы болды.
Ол Айдың маңына жақындап, ұшып
өткен бірінші кеме болды. «Луна-1»
Айдың байқалатын магнитті өрісінің жоқ

екенін анықтады. Сонымен қатар ол күн
желін бақылап, өлшеді.
Кеме атауы
Ұшырылған күні

Мақсаты
«Луна-2»
1959 жылғы 12 қыркүйек
Айға жақындау

«Луна-3»
1959 жылғы 4 қазан
Айдан ұшып өту
«Луна-4»

1963 жылғы 2 сәуір
Айдан ұшып өту
«Луна-5»
1965 жылғы 9 мамыр

Айға жақындау
«Луна-6»
1965 жылғы 8 маусым
Қонуға талпыну – Айды жоғалту

«Луна-7»
1965 жылғы 4 қазан
Айға жақындау
«Луна-8»

1965 жылғы 3 желтоқсан
Айға жақындау
«Луна-9»
1966 жылғы 31 қаңтар

1966 жылдың 3 ақпанында Айдың Oceanus
Procellarum аймағына қонды
«Луна-10»
1966 жылғы 31 наурыз

Ай орбитері
«Луна-11»
1966 жылғы 24 тамыз
Ай орбитері

«Луна-12»
1966 жылғы 22 қазан
Ай орбитері
«Луна-13»

1966 жылғы 21 желтоқсан
1966 жылдың 24 желтоқсанында Айдың Oceanus
Procellarum аймағына қонды
«Луна-14»

1968 жылғы 7 сәуір
Ай орбитері
«Луна-15»
1969 жылғы 13 шілде

Ай орбитері
«Луна-16»
1970 жылғы 12 қыркүйек
1970 жылдың 20 қыркүйегінде Айдың Mare Іmbrіum

аймағына қонып, Жерге 1970 жылдың
24 қыркүйегінде Ай үлгілерімен оралды
«Луна-17» /
«Луноход -1»

1970 жылғы 10 қараша
1970 жылдың 17 қарашасында Айдың Mare Іmbrіum
аймағына қонды, сонымен қатар ең бірінші Ай ровері

– «Луноход -1»-ді ұшырды

«Луна-18»
1971 жылғы 2 қыркүйек
Айға жақындау
«Луна-19»

1971 жылғы 28 қыркүйек
Ай орбитері
«Луна-20»
1972 жылғы 14 ақпан

1972 жылдың 21 ақпанында Айдың Mare Fecundіtatіs
аймағына қонып, Ай үлгілерін жинап, 1972 жылдың
25 ақпанында Жерге қайта оралды.
«Луна-21» /

«Луноход-2»
1973 жылғы 8 қаңтар
1973 жылдың 15 қаңтарында LeMonnіer кратеріне
қонып, екінші Ай ровері – «Луноход -2»-ні жеткізді

«Луна-22»
1974 жылғы 29 мамыр
Ай орбитері
«Луна-23»

1974 жылғы 28 қазан
Айдың Mare Crіsіum аймағына қонды
«Луна-24»
1976 жылғы 9 тамыз

1976 жылдың 18 тамызында Айдың Mare Crіsіum
аймағына қонып, Ай үлгілерімен оралды
«Луна» бағдарламасы
«Луна» бағдарламасы бойынша

1959 жыл мен 1976 жылдар аралығында
Кеңес Одағы Айға жіберген роботты ғарыш
кемелерінің сериясын жіберді. Негізі,
«Луна» бағдарламасы бойынша қырық сегіз

кеме жіберілген болатын, бірақ олардың
көбі ұшу барысында Жер атмосферасында
жарылды да, тек он бесі сәтті аяқталды.
Ұшырылуы сәтсіздікке ұшыраған кемелерге

ат қойылған жоқ. Ал сәтті ұшқан кемелерге
«Луна» белгісі берілді.
«Луна» қону модулі
«Луна» бағдарламасы бойынша ұшырылған кемелер

балалар энциклопедиясы
«Аполлон»
бағдарламасы
НАСА-ның «Аполлон» бағдарламасы

Айға адамзатты қондыру үшін
жасалған. Бұл бағдарламаны
1961 жылы АҚШ Президенті Джон
Кеннеди жариялады. «Аполлон-11»

миссиясы 1969 жылдың 20 шілдесінде
адамзатты тұңғыш рет Айға жеткізу
арқылы тарихта орын алды. Ай –
адам аяғы басқан жалғыз ғарыштық

дене. Айға сәтті қонған басқа
«Аполлон» миссиялары да бар. Олар:
«Аполлон-12», «14», «15», «16»
және «17». Бұл миссиялар көптеген

ғылыми деректер, ай тастары мен
топырақ үлгілерін алып келді.
«Аполлон-12»
«Аполлон-12» миссиясы Айға аттанған

екінші сәтті миссия болды. Ол 1969 жылдың
14 қарашасында Флориданың Кеннеди
ғарыш орталығынан ұшырылды. Экипаж
мүшелері командир кіші Чарльз Конрад

және Ай модулі ұшқышы Алан Бин болды.
Ғарыш кемесі Айдағы Дауылдар мұхитына
қонды. Конрад пен Бин Ай бетінде бірнеше
тәжірибе жасап, Жерге 1969 жылдың

24 қарашасында оралды.
«Аполлон-14»
«Аполлон-14» – Айға адамзат ұшқан үшінші
миссия. Ол 1971 жылдың 31 қаңтарында

ұшырылып, 1971 жылдың 5 ақпанында
Айдағы Фра Мауро кратеріне қонды. Экипаж
құрамында командир кіші Алан Шепард,
Команда модулі ұшқышы Стюарт Руза және

Ай модулі ұшқышы Эдгар Митчелл кірді.
Шепард пен Митчелл Ай бетінде екі сағатқа
жуық «Мобильді жабдық тасымалдаушысы»
деп аталатын екі дөңгелекті арба көмегімен

қозғалып жүрді.
«Аполлон-15»
«Аполлон-15» – Айға қонған төртінші
миссия. Ол 1971 жылдың 26 шілдесінде

ұшырылып, 1971 жылдың 30 шілдесінде
Айға қонды. Экипажда командир Дэвид
Скотт, Команда модулі ұшқышы Альфред
Уорденнен және Ай модулі ұшқышы Джеймс

Ирвиннен тұрды. Миссия Ай бетінде
сағатына 15,9 км жылдамдықпен қозғалып
жүретін ең алғашқы айдың еркін көлігін
орнатты.

«Аполлон-16»
«Аполлон-16» миссиясы 1972 жылдың
16 сәуірінде ұшырылды. Ол 1972 жылдың
20 сәуірінде Айдың Декарт төбешігіне

қонды. Экипаж командир Джон Янгтан,
Команда модулі ұшқышы Кіші Кеннет
Маттинглидан және Ай модулі ұшқышы
Кіші Чарльз Дюктан құралды. Ғарышкерлер

Ай бетінде үш күнге дейін болды. Осы уақыт
аралығында олар үлгілер жинап, суреттер
түсіріп, тәжірибелер жасады.
«Аполлон-17»

«Аполлон-17» Айға жіберілген соңғы және
ақырғы миссия болды. Бұл 1972 жылдың
11 желтоқсанында ұшырылып, Айға қонды.
Экипаж Командир Джон Янгтан, Команда

модулі ұшқышы Стюарт Рузадан және Ай
модулі ұшқышы Чарльз Дьюктан құралды.
Ғарышкерлер Ай бетінде үш күннен аса
болып, Айда қозғалатын көлікпен 34 км-дей

жер жүрді.
«Аполлон-11»
«Аполлон-11» миссиясы 1969 жылдың
16 шілдесінде ұшырылды. Миссия

мақсаты адам баласын Айға қондырып,
оларды аман-есен қайтару болды. Топ
құрамына командир Нил Армстронг,
Команда модулі ұшқышы Майкл Коллинс

және Ай модулі ұшқышы Кіші Эдвин
Олдрин кірді. Ғарыш кемесінің Ай
орбитасына кіруіне 76 сағаттай уақыт
кетті. Ай орбитасына енген соң Олдрин

мен Коллинс «Бүркіт» деп аталатын Ай
модуліне қадам басты. «Бүркіт» Қызмет
және Команда модульдерінен ажырап,
Айдағы Тыныштық теңізіне қонды. Ай

бетінде 2,5 сағат болып, Айдың беткі
материалдарының 21 кг жинаған Олдрин
мен Армстронг Ай модуліне оралды. Ол
Қызмет және Команда модуліне түйісіп,

Жерге оралды.
«Аполлон-11» экипажы (солдан
оңға): Нил Армстронг, Майкл
Коллинс және Кіші Эдвин

Олдрин
«Аполлон-12» экипажы (солдан
оңға): Чарльз Конрад, кіші
Ричард Гордан, кіші Алан Бин

«Аполлон-17» Ай ровері
ғарышкермен бірге Айда
«Аполлон-11»-дің
ұшуы

балалар энциклопедиясы
Ғарыш қайықтары
Ғарыш қайықтары – адамдар
мен жабдықтарды ғарышта

тасымалдайтын қайта қолданылатын
ғарыш кемелері. Бұл қайықтарды
АҚШ жасап шығарып, НАСА
ұшырады. Ғарыш қайықтары

зымыран секілді ұшырылады. Басқа
ғарыш кемелерімен салыстырғанда,
ғарыш қайықтарының қону жолы
ұшақтікіне ұқсайды. Бірінші

ұшырылған ғарыш қайығы
«Колумбия» болды. Ол 1981 жылдың
12 сәуірінде ұшырылды. Содан бері
АҚШ бес ғарыш қайығын жасады,

олар – «Энтерпрайз», «Колумбия»,
«Дискавери», «Атлантис» және
«Челленджер».
«Колумбия»

Өзінің бірінші ұшуы барысында «Колумбия»
54 сағатқа созылған миссиясында Жерді 37
рет айналды. 2003 жылдың 1 ақпанында
ғарыш қайығы қонуы барысында жойылды.

«Колумбия» бұл кезде өзінің 28-миссиясы,
STS-107-де болатын. «Колумбия» жерді
бірінші айнала жүзіп шыққан американдық
мұхит қайығы атымен аталған. Сонымен

қатар, бұл ат «Аполлон» миссиясының
«Колумбия» команда модуліне де қойылды.
«Челленджер»
«Челленджер» ғарыш қайығы НАСА-ның

екінші ғарыш қайығы орбитері болды.
Ол бірінші рет ғарышқа 1983 жылдың
4 сәуірінде ұшырылды. Ол 1870 жылы
әлемдік теңізді зерттеу экспедициясын

жасаған британдық корвет «Челленджер»
кемесінің атымен аталған. «Челленджер»
1986 жылдың 28 қаңтарында оныншы
миссиясы барысында жойылды.

«Дискавери»
«Дискавери» – 1984 жылдың
30 тамызында ұшырылған
НАСА-ның үшінші ғарыш

қайығы. Ол бірнеше зерттеуге
арналған ұшулар жасады. Ол
зерттеу және Халықаралық
ғарыш стансасы қосылған

миссияларын жүзеге асырды.
«Дискавери» екі атақты
жүзу кемелері атымен
аталған. Біріншісімен 1610-

11 жылдары Генри Хадсон
Атлант және Тынық мұхиттары
аралығындағы солтүстік-батыс
ағысын іздеуге шыққан. Ал

екінші рет Джеймс Кук Гавайи
аралдарын ашты.
«Атлантис»
«Атлантис» – НАСА-ның төртінші ғарыш

қайығы. Ол ең алғаш рет 1985 жылы
3 қазанда адамды алып ұшты. 1989 жылы
Юпитерге «Галилей» планетааралық
стансасын және 1991 жылы «Комптон»

гамма сәулелері обсерваториясын ұшыру
үшін қолданылды. Бұл 1930 жылдан
1966 жылға дейін Массачусетстағы «Вудс-
Холл» океанографиялық институтына

жұмыс істеген кеме атымен аталған.
«Эндевор»
«Эндевор» ғарыш қайығы – НАСА жасаған
ғарыш қайықтарының соңғысы. Ол ең алғаш

рет 1992 жылдың 7 мамырында ұшты.
Оның бортында бірінші афро-американдық
әйел Мэй Джемисон мен жапондық ғарышкер
Мамору Мори ұшты. Бұл ғарыш қайығы

XVІІІ ғасырда британдық зерттеуші
Джеймс Кук басқарған кеме атымен аталған.
Ғарыш қайықтарының
компоненттері

Ғарыш қайықтары – ең алғашқы
қайта қолданылатын ғарыш
кемелері. Қайықтардың басты
компоненттері:

• Екі қатты зымыран
қозғалтқыштары (ҚЗҚ)
• Сыртқы жағармай багы (СБ)
• Ғарышкерлер мен қажетті

жүкті тасымалдайтын орбитер
«Атлантис» ғарыш қайығы
қону барысында
«Колумбия» ғарыш қайығы

ұшар алдында
«Дискавери» ғарыш
қайығының ұшырылуы
Ғарыш қайығы ХҒС-на

жақындауда

балалар энциклопедиясы
«Салют» ғарыш стансасы
Ғарыш стансалары – планета немесе
ай маңындағы ғарыштағы тұрақты

орбитада орнатылған айналатын
ғарыш зертханалары. Адамдар
ғарыш стансасында апталап немесе
айлап бірге жұмыс істей алады.

Ғарыш стансалары астрономиялық
нысандарды зерттеу негіздері ретінде
қызмет атқарады. Сонымен қатар,
олар Жерді зерттеуде, серіктерді

құрауға, қайта жағармай толтыруға,
жөндеуге өзгерістерді бақылауда және
салмақсыздық ортасында тәжірибелер
жүргізуде қолданылады.

«Салют-4»
«Салют-4» 1974 жыл
дың 26 желтоқсанында
ұшырылды. «Союз-

17» мен «18» стансаға
келді. «Союз-17»
экипажы ғарыш
стансасында 30 күн

дей, ал «Союз-18»
экипажы 63 күн өмір
сүрді. Адамы жоқ
«Союз-20» капсуласы

да стансаға үш ай бойы
түйісіп тұрды.
«Салют-5»
«Салют-5» 1976 жылдың 22 маусымында

ұшырылды. Бұл Салют бағдарламасы
бойынша ұшырылған үшінші және соңғы
әскери ғарыш стансасы болатын. Ғарыш
стансасына «Союз-21» мен «Союз-24»

экипажы келді. «Союз-21» космонавты
Борис Волынов пен Виталий Жолобов
стансада 1976 жылдың 7 шілдесінен
24 тамызына дейін жұмыс істеді. Ал «Союз-

24» космонавтары Виктор Горбатко мен
Юрий Глазков 1977 жылдың 8 ақпанынан
25 ақпанына дейін жұмыс істеді.
«Салют-6»

«Салют-6» 1977 жылдың 29 қыркүйегінде
ұшырылып, орбитада бес жылға жуық болды.
Осы уақыт аралығында бұл стансаға бес ұзақ
мерзімді және 11 қысқа мерзімді экипаж

келіп кетті.
«Салют»
«Салют» әлемдегі ең бірінші ғарыш стансасы
болды. Оны 1971 жылдың 19 сәуірінде

Кеңес Одағы ұшырды. Оның үш жұмыс істеу
бөлімі – кіші диаметрлі жұмыс істеу аймағы,
үлкен диаметрлі жұмыс істеу аймағы және
тасымалдау шлюзі немесе түйісу компоненті

бар. Екі жұмыс аймағы ғылыми тәжірибелер
жүргізу, демалу, тамақ және су сақтау
және жаттығу жасауға арналды. Жұмыс
аймақтарының бақылау стансалары да

болды.
«Салют-3»
«Салют-3» «Салют-2» секілді әскери
ғарыш стансасы болды. Ол 1974 жылдың

25 маусымында ұшырылды. 1974 жылдың
3 шілдесінде космонавтар Юрий Артюхин
мен Павел Попович «Союз-14» бортында
ұшып, 1974 жылдың 19 шілдесінде ғарыш

стансасына кірді. Павел Попович ғарыш
стансасында 14 күндей болды.
«Салют-2»
«Салют-2» 1973 жылдың 4 сәуірінде

ұшырылды. Бұл әскери ғарыш стансасы
болды. Ғарыш стансасы ғарышта 11 күн
болған кезде кездейсоқ жағдайдан күн
панельдері ажырап кетті, сол себепті көп

ұзамай стансаның қуаты таусылды. Оған
ешқандай экипаж келмей, Жерге 1973 жыл
дың 28 мамырында оралды.
«Салют-1»

«Салют-1» 1971 жылдың 19 сәуірінде
ұшырылды. Бұл ғарыш стансасына үш
экипаж мүшесі сыятын болды. Ғарыш
стансасының бірінші экипажы «Союз-10»-

ның бортында ұшырылды. Алайда, ғарыш
кемесінің ысырмасы ашылмай, олардың бір-
екі сағаттан соң Жерге қайта оралуларына
тура келді. Ғарыш стансаларында өмір

сүрген бірінші космонавтар «Союз-11»
экипажы – Георгий Добровольский,
Владислав Волков және Виктор Пацаев. Олар
ғарыш стансасында 23 күн өмір сүрді. Олар –

ғарышта осынша ұзақ уақыт болған алғашқы
адамдар. Олардың ғарышта болу уақыты
аяқталған соң Жерге қайтып келе жатқан
кезде трагедиялық жағдайға ұшырады.

Төмен түсіп келе жатқан капсуладағы
ауа шығып кетіп, соның салдарынан үш
ғарышкер де қайтыс болды. «Салют-1» Жер
атмосферасына 1971 жылдың 11 қазанында

қайта оралды.
«Салют-7»
«Салют-7» «Салют» бағдарламасы
бойынша ұшырылған соңғы ғарыш

стансасы болды. Ол 1982 жылдың
19 сәуірінде ұшырылды. Орбитада
тоғыз жылдай болып, тоғыз космонавт
экипажын қабылдады.

«Салют» ғарыш стансасының
моделі
«Союз» бен «Салюттің»
түйісуінің суреті

«Салют-7»
«Салют-4» Азаматтық орбиталық стансасы
1 – «Союз» адам тасымалдау кемесі
2 – Ғарыш кемесі сыртындағы жұмыс (бұл суретте көрсетілмеген

жағында)
3 – Түйісу антеннасы
4 – Басқарылатын үш күн панелінің бірі
5 – Өмірді сақтау жүйесінің газ қоймасы

6 – Азық және сақтау құлыптары
7 – Позицияны басқару ұшақтары
8 – KTDU – қозғалтқыш күш жүйесі
9 – Түйісу ретрансляторы

10 – Басты қозғалтқыш күшінің
жағармай бактары
11 – GST аппараты
12, 13 – Жүгіру жолағы

14 – Үстел
15 – Басты басқару ұстағышы
16 – Жұмыс бөлімінің алдыңғы бөлгіші
17 – Қысымдағы газ сфералары

18 Телевизиялық камера жүйесі

балалар энциклопедиясы
«Скайлэб» ғарыш стансасы
«Скайлэб» –
Америка Құрама

Штаттарының ең
алғашқы ғарыш стансасы.
Ол 1973 жылдың
14 мамырында «Сатурн-5» ұшыру

көлігі бортында ұшырылды. Стансаға
«Скайлэб-2», «3» және «4» адам
мінген миссиялары келіп жүрді.
Ғарышкерлер әр түрлі тақырыптағы

мыңдаған тәжірибелер жасады.
Олар салмақсыздыққа қабілеттілігі
бойынша адамдарға медициналық
тәжірибелер жасап, Күнді бақылады.

«Скайлэб» стансасының жұмысы
біртіндеп нашарлап, 1979 жылдың
11 шілдесінде Жерге қайта оралды.
Жер атмосферасына енгенде

жарылып, қалдықтары Үнді мұхиты
мен Батыс Австралияның сирек
қоныстанған аймағына шашылып
кетті.

«Скайлэб-2»
«Скайлэб-2» – «Скайлэб» бағдарламасымен
ең алғаш адам ұшқан миссия. Оның бортында
Джозеф Кервин, Чарльз Конрад және Пол

Уайтц болды. Бұл миссия адамдардың
ғарышқа ұшу ұзақтығы жағынан рекорд
жасап, ұшқыштар тірі оралған бірінші
ұшу болды. Экипаж ғарышта 28 күн өмір

сүрді. Стансада өмір сүру кезінде ғарыш
стансасының ұшу барысында босап қалған
метеоритін, Күннен қорғайтын қабатын және
күн батареяларының бірін жөндеді, ашық

ғарышқа бірнеше рет шықты, медициналық
тәжірибелер жүргізіп, Күн және Жер туралы
ғылыми деректер жинап, мыңдаған суреттер
әкелді.

Ғарыш стансасы ішінде
Ғарыш стансасының бес бөлігі болды. Олар:
орбиталық шеберхана, өткізу шлюзі модулі,
«Аполлон» телескобы негізі немесе (АТН),

көптеген түйісу адаптері және «Сатурн»
құрал бөлігі. Экипаж мүшелері орбиталық
шеберханада жұмыс істеп, өмір сүріп,
өткізу шлюзін сыртқа шығуға пайдаланды.

«Аполлон» телескобы негізі цилиндр тәрізді
шеберхана ұштарының біріне бекітілді. Ол
Күнді, жұлдыздарды және Жерді зерттеу
үшін қолданылды. Көптеген түйісу адаптері

бір уақыт ішінде көптеген «Аполлон» ғарыш
кемесінің түйісуіне мүмкіндік берді.
«Скайлэб-4»
«Скайлэб-4» «Скайлэб» бағдарламасы

бойынша ұшырылған соңғы миссия
болды. Ол 1973 жылдың 16 қарашасында
ұшырылып, 1974 жылдың 8 ақпанында
қайта қонды. Миссия 84 күн, 1 сағатқа

созылды. Экипаж мүшелері Геральд
Карр, Уильям Поуг және Эдвард Гибсон
көптеген тәжірибелер жүргізіп, Күннің
75000 жаңа суретін түсірді. Оның ішіне

Күн жарқылының пайда болуын таспаға
түсірген деректер де кіреді. Сонымен қатар,
олар Когутек кометасын да түсірген. Карр
мен Гибсон желтоқсанның 13-інде ғарышта

жүргендерінде Когутек кометасының Күннің
арғы жағынан көтеріліп келе жатқанын
көрді.
«Аполлон» телескобы негізі

«Аполлон» телескобының негізі – «Скайлэбқа»
бекітілген Күн обсерваториясы. Оны «Скайлэб»
бортындағы ғарышкерлер басқарып отырды.
«Скайлэб-3»

«Скайлэб-3» – «Скайлэб» бағдарламасы
бойынша адамдар ұшқан екінші миссия.
Бұл жолы 1973 жылдың 28 шілдесінде үш
ғарышкермен – Алан Бин, Джек Лаузма

және Оуэн Гэрриэтпен ұшырылды. Миссия
59 күн, 11 сағат және 9 минутқа созылды.
Стансада болған уақыттарында ғарышкерлер
көптеген ғылыми және медициналық

тәжірибелер жүргізді. Олар үш рет ашық
ғарышқа шығып, жөндеу жұмыстарын да
жүргізді.
«Скайлэбтің» «Сатурн-5»

бортында ұшырылуы
«Скайлэб» ғарыш
стансасы
«Скайлэб-3» миссиясының ғалым-ғарышкері Оуэн

Гэрриэтт «Скайлэб» ғарыш стансасының «Аполлон»
телескобымен ашық ғарышта жұмыс істеу барысында
«Скайлэб-4» экипажы (солдан оңға): Геральд Карр,
Эдвард Гибсон және Уильям Поуг

«Скайлэб-2» экипажы (солдан оңға қарай):
Джозеф Кервин, Чарльз Конрад және Пол
Уайтц.

балалар энциклопедиясы
«Мир» ғарыш стансасы
«Мир» –«үшінші буын» типіндегі ең
алғашқы ғарыш стансасы. Ол 1986 жылдан

1996 жыл аралығында ұшырылған әр түрлі
модульдерді байланыстыру арқылы он жыл
бойы құрастырылды. «Мир» стансасының
ең басты модулі 1986 жылы ұшырылған.

Ғарыш стансасы 2001 жылға дейін он бес
жыл бойы ғарышта болды. 2001 жылы
орбитадан шығып, Жер атмосферасына
қайта оралды.

«Союз ТМ-2»
«Союз ТМ-2» – «Мирға» аттандырылған,
адам басқаратын миссия. Ол 1987 жылдың
5 ақпанында ұшырылды. «Квант-1»

31 наурызда ұшырылған сәтте
«Союз ТМ-2» экипажы «Мир» бортында
болған. Олар ғарыш стансасынан ғарыш
кемесіне шығып, «Кванттың» түйісуін

байқап тұрды. Басында «Квант-1» дұрыс
түйіспеді, «Союз ТМ-2» экипажы модульдің
дұрыс түйісуі үшін жедел әрекеттер жасауға
ашық ғарышқа шықты.

«Прогресс М»
«Прогресс М» – «Мирға» жүк пен
материалдарды тасымалдаған, Жерден
басқарылатын ғарыш көлігі. Оны, сонымен

қатар, қалдық заттарды алып кету
және ғылыми деректерді Жерге жеткізу
мақсатында қолданды.
«Квант-1»

«Квант-1» – негізгі модульге қосылатын
бірінші модуль. Ол 1987 жылдың
31 наурызында ұшырылып, 1987 жылдың
9 сәуірінде автоматты түрде «Мир»

стансасына түйіседі. Модульде
астрофизикалық зерттеуге арналған
ғылыми құралдар мен ғылыми тәжірибе
материалдары болды. Бұл модуль белсенді

галактикаларды, квазарларды және нейтрон
жұлдыздарды зерттеуге қолданылды.
«Квант-2»
«Квант-2» – «Мир» ғарыш стансасына

қосылған үшінші модуль. Ол 1989 жылдың
26 қарашасында ұшырылып, «Мирмен»
желтоқсанның 6-да түйісті. Модуль үш
бөлікке бөлінді – ашық ғарышқа шығу

шлюзі, құралдар/жүк бөлігі және құралдар/
тәжірибе бөлігі. Модуль ғарыш стансасына
жаңа ғылыми тәжірибелер мен жетілдірілген
тұрмыстық құрал-жабдықтар жеткізді.

«Кристалл»
«Кристалл» модулі ғарышта биологиялық
және материалдар өндіру технологиясын
дамыту үшін ұшырылды. Тәжірибелердің

бірі – өсімдіктерді өсіру тәжірибесіне
арналған шағын жылыжай.
«Спектр»
«Спектр» – «Мир» ғарыш стансасының

бесінші модулі. Ол рентген және гамма
сәулелерін зерттеу үшін Жердің алыстан
сезу жүйесінде қолданылды. Алайда,
1997 жылдың 25 маусымында «Прогресс»

модулі «Спектрдің» күн панеліне соқтығып,
оны зақымдады.
«Природа»
«Природа» модулі – «Мир» ғарыш

стансасының жетінші және соңғы модулі.
Ол Жер атмосферасын зерттеу, мұхитты
бақылау және экологиялық мәселелерді
тексеру үшін ұшырылды.

«Спектр» модулінің
зақымданған күн панелі
«Квант-2» «Мир» ғарыш
стансасымен түйісті

«Природа» модулі

балалар энциклопедиясы ХҒС Халықаралық ғарыш стансасы (ХҒС) – әлі күнге дейін жұмыс істейтін жалғыз станса. Бұл станса Жерді 400 км биіктікте айналып жүреді. ХҒС – он бес елдің – АҚШ, Ресей, Канада, Жапония, Ұлыбритания, Франция, Германия, Италия, Швейцария, Испания, Нидерланды, Бельгия, Дания, Норвегия және Швецияның біріккен әрекеттерінің нәтижесі. Құрылысы ХҒС-ның құрылысы 1998 жылы басталып, 2011 жылы аяқталады деп жоспарланды. Станса күн панельдері қуаттандыратын, модульдер деп аталатын және ғарышкерлер жұмыс істеп, өмір сүретін сегіз үлкен цилиндр пішінді бөлімнен тұратын болады. Халықаралық ғарыш стансасының бірінші екі модулі 1998 жылдың желтоқсанында құрастырылды. Ең бірінші «Заря» модулін орыстар жасап, американдықтар қаржыландырды. Екінші «Бірлік» модулін Құрама Штаттары жасап, ұшырды. Миссиялар Халықаралық ғарыш стансасы адамдардың ғарышты зерттеуін қолдау мақсатында негізгі және қосымша зерттеулер жүргізу үшін жасалады. ХҒС ғарыштың арнайы ортасын қолдану арқылы ғылыми, технологиялық және коммерциялық зерттеулер жүргізеді. ХҒС биологиялық зерттеулері бірнеше жоспар бойынша жүзеге асады. Биологиялық зерттеулер протеин кристалдары мен талшық мәдениеті зерттеулерінен тұрады. Ғалымдар ұзақ мерзімдік ғарышта болудың адам денсаулығына қалай әсер ететіні туралы зерттеулерді тереңдетуге талпынуда. Сондай-ақ, ХҒС Жерді орбитадан бақылайды, бұл Жердің қоршаған ортасындағы үлкен көлемді және ұзақ мерзімді өзгерістерді зерттеуге көмектеседі. Ғарыш туристері Денис Тито – калифорниялық инвестиция кеңесшісі, 2001 жылы ХҒС-да болған ең бірінші ғарыш турисі. Ол станса бортында алты күн болды. Оңтүстікафрикалық Марк Шаттлворт – екінші ғарыш турисі, ол ХҒС-де 2002 жылдың сәуірінде болды. «Звезда» 2000 жылдың шілдесінде «Протон» зымыран тасығышы «Звезда» деп аталатын орыстар жасаған Қызмет модулін ұшырды. «Звездада» ғарышкерлерге арналған өмір сүру және жұмыс істеу бөлімдері бар. «Заря» «Заря» 1998 жылдың 20 қарашасында ұшырылды. Ғарыш стансасын құрастырудың бастапқы кезеңінде «Заря» ХҒС-ын электр қуатымен, қоймамен, қозғалтқыш күшімен және нұсқаулықпен қамтамасыз етті. Ғарышкерлер ХҒС-ын жасауда «Бірлік» «Бірлік» модулі STS-88-де «Эндевор» ғарыш қайығының басты жүгі ретінде орбитаға ұшырылды. Қайықта болған экипаж құрамында Роберт Кабана, Фредерик Старков, Джерри Росс, Нэнси Карри, Джеймс Ньюман және Сергей Крикалев бар.

балалар энциклопедиясы Ғарыштағы тіршілік Ғарышта өмір сүріп, жұмыс істеу дегеніміз – үлкен тәуекелге бел буу. Ғарышкерлер өздеріне физикалық және психологиялық жағынан зиянын келтіруі мүмкін салмақсыздық жағдайында жұмыс істейді. Ғарыштан қайтқан ғарышкерлердің көпшілігі буын ауруларына шалдығады, оларда клаустрофобия дамып, үйін сағынғандықтан, құлазу әсері күшейеді. Ғарыштағы тағам Ғарышкерлер көбіне өңделген тағамдарды қолданады. Жемістер өздерінің табиғи қалыптарында, ал макарон, ірімшік және спагетти секілді тағамдар суды қосуды талап етеді. Ғарыш костюмдері Ғарышта ешқандай ауа да, қысым да жоқ. Ол өте суық және қауіпті радиацияларға толы. Егер де ғарышкер ғарыш кемесінен өзінің ғарыш костюмінсіз шығатын болса, ол бірден сол жерде қайтыс болады. Ғарыш костюмі ғарышкерді ғарыштағы қатты, суық ортадан қорғайды. Ғарыш костюмдері ғарышкерді зиянды радиациядан қорғап қана қоймай, олардың экстремалды температуралар мен қысымдарда тірі қалуына көмектеседі. Олар тұрақты ішкі температураны сақтап тұрып, салқындатылған және тазартылған оттегіні айналдырады. Ғарыш костюмдері ағып кетуден сақтайтын қабыршақтан және температураны сақтап тұратын сұйық салқындатқыш жабынымен жабдықталған. Ғарыш костюмдері қатты қалдықтарды жинай және сақтап тұра алады. Ғарыш костюмінің ең сыртқы қабаты «Термалды Микрометеороид Жабыны» деп аталады, ол костюмді кішкене микрометеороидтардан қорғайды. Микротартылыс әсері Микротартылыс жабдықтарға да, адамдарға да әсер етеді. Бұл кей кездері ғарышкердің бағыттану сезімін алдайды. Микротартылыс жағдайында жағармай бактан ағып кетпейді және ыстық ауа көтерілмейді. Қиындықтарды болдырмау үшін жоғары қысымды газ көмегімен бактарды сығып шығарып, содан пайда болған үрлеу ауа айналымын тудыруы қажет. Микротартылысқа байланысты ғарышкерлер «әуе ауруларына» ұшырайды. Бірнеше аптадан соң олардың бұлшық еттері әлсізденіп, жүрек және қысым жолдары төмендейді. Бірнеше айдан соң олар минералсыздану мен сүйектерінің әлсізденуінен зардап шегеді. Жаттығу велосипедтерін айдау, жүгіру жолында жүгіру және басқа да физикалық жаттығулар жасау арқылы «әуе ауруларының» алдын алуға болады. Космостағы жұмыс Космостық ғарыштың команда мүшелері тікелей ұшу мақсаты бойынша жұмыс істейді. Олар түрлі тапсырмаларды орындайды, оның ішінде навигация, басқару және бақылау, ғылыми-зерттеу, сондай-ақ бортта және ғарыш кемесі бортының сыртында зерттеуцлер жүргізеді. Сонымен қатар олар құралдарды қосып, түйістіруді жүргізеді, ғарыш стансаларын құрайды, құрылғыны жөндейді және оның дұрыстығын сақтап отырады. Зерттеудің көмегімен олар жұлдыздардың орнын анықтайды. Олар компьютерлдендірілген навигациялық жүйені қолданады. Микротартылыстың түрлі заттар мен тірі ағзаларға әсерін зерттейді. Микротартылыс Микротартылыс – ғарыштағы азайтылған тартылыс күйі. Ғарыш аппараты мен оның ішіндегілер еркін құлап, ғарыш кемесі бортында салмақсыз қалықтап жүреді. Жердің тартылысы орбита тартылысынан шамалы көбірек. Егер де кеменің орасан зор жылдамдығы болмаса, кеме Жерге қарай құлап түскен болар еді. Тұрақты түрде құлап тұру ғарыш кемесі ішіндегілердің салмағын азайтып, нәтижесінде салмақсыздық пайда болады. ХҒС модульдерінің біріндегі жабдықтар ХҒС ішінде ғарышкерлер салмақсыздықты сынауда Ғарышта тамақтанып отырған бір топ ғарышкер Ғарышкер Сунита Уильямс кемедегі жүгіру жолағында жаттығуда Ғарышкерлер Джоан Хиггинботам мен Сунита Уильямс ХҒС ішінде жұмыс істеуде Дене шымырлығын сақтау Жермен салыстырғанда, ғарышкерлер тартылыс әсерін сезінбейді, сондықтан да қозғалу немесе бір нәрсе істеу үшін олар бұлшық еттеріне күш түсірмейді. Сол себепті, егер ғарышкерлер ғарышта жаттығулар жасамаса, олардың пішіндері бұзылып, бұлшық еттері босап кетеді. Жаттығулар, сонымен қатар, олардың сүйектерінің қатты қалпын сақтауға және жүрек пен қысым жолдарының дұрыс жұмыс істеуіне көмектеседі.

балалар энциклопедиясы
Ғарыш
апаттары
Ғарыш ғасырының басынан бері

бірнеше апат болып, салдарынан
бірнеше ғарышкерлер мен жер
қызметкерлері қайтыс болып,
құны бірнеше миллион долларлық

ғарыш кемелері жойылды. Мұндай
апаттардың көбі – жарылып
кетулер мен өртеніп кетулер.
Кеңес ғарыш бағдарламасының

ертерек болған ғарыш апаттарының
кейбірі өте жоғары құпиялылықта
сақталғандықтан, бізге белгісіз. Осы
жылдар бойы 21-ден аса ғарышкер

және 150-ден аса қызметкер қайтыс
болып, бірнешесі жарақат алған деген
болжам бар.
«Союз-1» апаты

Кеңес ғарыш бағдарламасы «Союз-1» мен
«Союз-2»-нің жақындасуын және сонда
ғарыштық жүруді орындауды жоспарлады.
1967 жылдың 23 сәуірінде «Союз-1»

Байқоңыр космодромынан Владимир
Комаровты алып ұшты. Алайда, ғарыш
кемесі қуат көзі мәселесіне тап болып,
1967 жылдың 24 сәуірінде Жерге қайта

құлады. Ғарышкер Комаров апат барысында
қайтыс болды.
«Аполлон-1» апаты
Бұл – 1967 жылдың 27 қаңтарында АҚШ-

тағы Флориданың Кейп Канавералында
ғарыш кемесінің старттық алаңда орын
алған алғашқы апат. «Аполлон-1» НАСА-
ның «Аполлон» бағдарламасының бір бөлігі

болатын. Миссия экипажы Жерді айналу
миссиясына жаттығып жатқан команда
модулінде өрт шығады. Үш ғарышкер –
Виргиль «Гус» Гриссом, Эдвард Уайт ІІ және

Роджер Чаффи өрт кезінде қайтыс болды.
«Союз-11» апаты
«Союз-11» апаты ғарышкерлер өздерінің
ғарыштық жұмысын сәтті аяқтап, Жерге

қайта оралып келе жатқан кезінде орын
алды. Экипаж капсуласынан қысым
кетіп, экипаждағы үш ғарышкер де мерт
болды. Апат 1971 жылдың 30 маусымында

болып, ғарышкерлердің денелері ғарыш
кемесі Жерге жеткен кезде табылды. Бұл
ғарыштағы алғашқы космонавт өлімі
болатын.

Колумбия кемесінің басты
моторының қалдығы
«Колумбия» апаты
2003 жылдың 1 ақпанының таңында жеті

ғарышкер ғарышта болған 16 күннен соң
Жерге қайтып келе жатқан. Олардың
отбасылары, достары және де әлемде
мыңдаған адам олардың келуін күтіп

тұрған сәтте, қонуға бір минут қалғанда
кеме жарылып, жетеуі де қаза тапты.
Жарылыс кезінде қайық сағатына
20116 км жылдамдықпен Техастың үстінде

63 км биіктікте келе жатқан. Жерде тұрған
адамдардың барлығы бұл апатқа куә болды.
Апат себебі – ғарыш қайығының жағармай
багының істен шыққан изоляциялау

бөлігі. Бұл бөлік ұшу барысында істен
шығып, қайықтың сол қанатындағы
изоляцияны зақымдаған. «Колумбия» Жер
атмосферасына жақындағанда, кеме сырты

ауаның әсерінен қызып кетеді. Кеме сырты
қызған кезде ыстық ауа кеменің сол жақ
қанатына кіріп, кеме еріп, бірнеше бөлшекке
бөлініп кетеді. Борттағы барлық жеті

ғарышкер қайтыс болады.
«Челленджер» апаты
«Челленджер» ғарыш қайығы 1986
жылдың 28 қаңтарында өзінің оныншы

миссиясы барысында бұзылды. Бұл –
миссия барысындағы апаттан жойылған
бірінші ғарыш кемесі. Қайық АҚШ-
тағы Флорида штатындағы Кейп

Канавералдан ұшқаннан 73 секундтан
соң жарылады. Жарылыс зымыранның
сыртқы қозғалтқышындағы ақаудан
болады. Борттағы жеті ғарышкердің

жетеуі де – Фрэнсис «Дик» Скоби, Майкл
Смит, Джудит Резник, Эллисон Онизука,
Рональд МакНэйр, Грегори Джарвис және
ғарыштағы алғашқы мұғалім Шарон

Криста Маколифф қаза тапты.
«Челленджер» экипажы:
(алдыңғы қатар, солдан оңға)
Майкл Смит, Дик Скобе, Рональд

МакНейр; (артқы қатар солдан
оңға) Эллисон Онизука, Криста
МакОлифф, Грегори Джарвис,
Джудит Резник.

«Колумбия» экипажы (солдан
оңға): Дэвид Браун, Рик Хасбанд,
Лорел Блэр Сэлтон Кларк,
Калпана Чола, Майкл Андерсон,

Уильям МакКул, Илан Рамон.
«Аполлон-1»
экипажы (солдан
оңға): Гриссом,

Уайт және Чаффи
«Аполлон-1»-дің жанып
кеткен қалдықтары
«Челленджер» ғарыш қайығының

жарылысы

балалар энциклопедиясы Қысқаша анықтамалық Меркурий Күннен орташа қашықтығы 57 907 595 км Экваторлық радиусы 2 439,7 км Экваторлық периметрі 15 328,7 км Көлемі 14,593,200,000 км3 Салмағы 3,3022х1023 кг Бет аймағы 74 846 556, 25 км2 Тығыздығы 5,427 гр/см3 Экваторлық бетінің тартылысы 3,7 м/с2 (егер адам Жерде 100 кг болса, Меркурийде 38 кг болады) Екінші ғарыштық жылдамдығы 15 228 км/сағ Минималды/максималды беткейлік температура -173°С/427°С Шолпан Күннен орташа қашықтығы 108 205 969 км Экваторлық радиусы 6052,6 км Экваторлық периметрі 38 023 км Көлемі 9,284х1011 км3 Салмағы 4,8685х1024 кг Бет аймағы 458 653 435 км2 Тығыздығы 5,24 гр/см3 Экваторлық бетінің тартылысы 8,9 м/с2 (егер адам Жерде 100 кг болса, Шолпанда 91 кг болады) Екінші ғарыштық жылдамдығы 37 336 км/сағ Минималды/максималды беткейлік температура 462°С Жер Күннен орташа қашықтығы 149 593 801 км Экваторлық радиусы 6 377,98 км Экваторлық периметрі 40 073 км Көлемі 259,900,000,000 км3 Салмағы 5,9737х1024 кг Бет аймағы 510 037 395 км2 Тығыздығы 5,515 гр/см3 Экваторлық бетінің тартылысы 9,8 м/с2 Екінші ғарыштық жылдамдығы 40 247 км/сағ Минималды/максималды беткейлік температура -126°Ғ/136°Ғ Марс Күннен орташа қашықтығы 227 936 637 км Экваторлық радиусы 3397 км Экваторлық периметрі 21 345 км Көлемі 1,6314х1011 км Салмағы 6,4185х1023 кг Бет аймағы 231 803 926 км2 Тығыздығы 3,94 гр/см3 Экваторлық бетінің тартылысы 3,7 м/с2 (егер адам Жерде 100 кг болса, Марста 38 кг болады) Екінші ғарыштық жылдамдығы 18080 км/сағ Минималды/максималды беткейлік температура -125°Ғ/-23°Ғ

балалар энциклопедиясы
Қысқаша
анықтамалық
Юпитер

Күннен орташа қашықтығы
778 412 028 км
Экваторлық радиусы
71 492 км

Экваторлық периметрі
449 197 км
Көлемі
342,000,000,000,000 км3

Салмағы
1,8987х1027 кг
Тығыздығы
1,33 гр/см3

Бет аймағы
62 176 263 935 км2
Экваторлық бетінің тартылысы
20,8 м/с2

Екінші ғарыштық жылдамдығы
214 359 км/сағ
Бетінің температурасы

-234°Ғ

Сатурн
Күннен орташа қашықтығы
1 425 686 434 км
Экваторлық радиусы

60 267 км
Экваторлық периметрі
378 665 км
Көлемі

8,2713х1014 км
Салмағы
5,6851х1026 кг
Тығыздығы

0.70 г/см3
Бет аймағы
43 462 731 662 км2
Экваторлық бетінің тартылысы

10,4 м/с2 (егер адам Жерде 100 кг болса,
Сатурнда 91 кг болады (Экваторында)
Екінші ғарыштық жылдамдығы
127 762 км/сағ

Бетінің температурасы

-288°Ғ

Уран
Ашқан
Уильям Гершель
Ашылған жылы

Күннен орташа қашықтығы
2 870 893 676 км
Экваторлық радиусы
25 559 км

Экваторлық периметрі
160 587 км
Көлемі
6,8330х1013 км

Салмағы
8,6832х1025 кг
Тығыздығы
1,27 г/см3

Бет аймағы
8 114 985 940 км2
Экваторлық бетінің тартылысы
8,4 м/с2 (егер адам Жерде 100 кг болса, Уранда

86 кг болады)
Екінші ғарыштық жылдамдығы
21,290 м/с
Бетінің температурасы

-357 °Ғ

Нептун
Ашқан
Иоганн Галле
Ашылған жылы

Күннен орташа қашықтығы
4 498 129 969 км
Экваторлық радиусы
24 764 км

Экваторлық периметрі
155 592 км
Көлемі
6,2526 х 1013 км

Салмағы
1,0244 х 1026 кг
Тығыздығы
1,76 гр/см3

Бет аймағы
7 640 319 706 км2
Экваторлық бетінің тартылысы
10,7 м/с2 (егер адам Жерде 100 кг болса,

Нептунда 110 кг болады)
Екінші ғарыштық жылдамдығы
85 354 км/сағ
Бетінің температурасы

-213 °С

Сатурн серігі – Титан
Ашқан
Х. Гюйгенс
Ашылған жылы

1655 жыл
Сатурннан орташа қашықтығы
1 221 796,59 км
Экваторлық радиусы

2 575 км
Салмағы
1,3455 х 1023 кг
Айналу уақыты

Жердегі 15,94542068 күн
Минималды/максималды беткейлік
температура

-94°K

балалар энциклопедиясы
Қысқаша анықтамалық
Плутон
Ашқан

Клайд Томбо
Ашылған жылы
Күннен орташа қашықтығы
5 906 211 465 км

Экваторлық радиусы
1 151 км
Экваторлық периметрі
7 232 км

Көлемі
1 530 000 000 км3
Салмағы
1.3 × 1022 кг

Тығыздығы
2 гр/см3
Бет аймағы
16 653 637 км2

Экваторлық бетінің тартылысы
0,8 м/с2 (егер адам Жерде 100 кг болса,
Плутонда 8 кг болады)
Екінші ғарыштық жылдамдығы

1270 м/сек
Минималды/максималды беткейлік
температура

-387°Ғ/-369°Ғ

Жердің серігі
Жерден орташа қашықтығы
384 389 км
Экваторлық радиусы

1737,4 км
Экваторлық периметрі
10 916 км
Көлемі

2.197 × 1010 км3
Салмағы
7.3483 × 1022 кг
Тығыздығы

3.341 гр/см3
Бет аймағы
37 930 530 км2
Экваторлық бетінің тартылысы

1,6 м/с2
Екінші ғарыштық жылдамдығы
8568 км/сағ
Минималды/максималды беткейлік

температура

-387°Ғ/-257°Ғ

Юпитер серігі – Ганимед
Ашқан
Галилео Галилей
Ашылған жылы

Юпитерден орташа қашықтығы
1 069 970 км
Экваторлық радиусы
2 633,9 км

Экваторлық периметрі
7 232 км
Салмағы
1,48186 х 1023 кг

Айналу уақыты
Жердегі 7,15455296 күн

балалар энциклопедиясы
Қысқаша
анықтамалық
Юпитер серігі – Каллисто

Ашқан
Галилео Галилей
Ашылған жылы
1610 жыл

Юпитерден орташа қашықтығы
421 987 км
Экваторлық радиусы
1 815 км

Салмағы
8,9316 х 1022 кг
Айналу уақыты
Жердегі 1,769137786 күн

Юпитер серігі – Еуропа
Ашқан
Галилео Галилей
Ашылған жылы

1610 жыл
Юпитерден орташа қашықтығы
670 982 км
Экваторлық радиусы

1 564 км
Салмағы
4,79982 х 1022 кг
Айналу уақыты

Жердегі 3,551181041 күн
Юпитер серігі – Ио
Ашқан
Галилео Галилей

Ашылған жылы
1610 жыл
Юпитерден орташа қашықтығы
421 988,46 км

Экваторлық радиусы
1 815 км
Салмағы
8,9316 х 1022 кг

Айналу уақыты
Жердегі 1,769137786 күн
Нептун серігі – Тритон
Ашқан

У. Ласселл
Ашылған жылы
1846 жыл
Нептуннан орташа қашықтығы

354 749 км
Экваторлық радиусы
1 352 км
Салмағы

2,140 х 1022 кг
Айналу уақыты
Жердегі -5,8768541 күн (қарама-қарсы
бағытта)

Қысқаша анықтамалық
Уран серігі – Титаниа
Ашқан
У. Гершель

Ашылған жылы
1787 жыл
Ураннан орташа қашықтығы
436 286 км

Экваторлық радиусы
789 км
Салмағы
3,53 х 1021 кг

Айналу уақыты
Жердегі 8,7058717 күн
Уран серігі – Оберон
Ашқан

У. Гершель
Ашылған жылы
1787 жыл
Ураннан орташа қашықтығы

583 503,05 км
Экваторлық радиусы
761,38 км
Салмағы

3,01 х 1021 кг
Айналу уақыты
Жердегі 13,4632389 күн
Сатурн серігі – Иапетус

Ашқан
К.Д. Кассини
Ашылған жылы
1671 жыл

Сатурннан орташа қашықтығы
3 561 202,62 км
Экваторлық радиусы
735 км

Салмағы
1,6 х 1021 кг
Айналу уақыты (Жылдың ұзақтығы)
Жердегі 79,3301825 күн

Уран серігі – Ариель
Ашқан
В. Ласселл
Ашылған жылы

1851 жыл
Ураннан орташа қашықтығы
190 939,78 км
Экваторлық радиусы

577,67 км
Салмағы
1,35 х 1021 кг
Айналу уақыты (Жылдың ұзақтығы)

Жердегі 2,52037935 күн
Эрида
Ашқан
М.Е. Браун, С.А. Трухильо,

Д.Л. Рабинович
Ашылған жылы
2005 жылдың 5 қаңтары
Айналу уақыты

557 жыл
Салмағы
(1,67 ± 0,02) х 1022 кг
Экваторлық беткейлік

тартылысы
~0,8м/с2
Орташа беткейлік температура

-42,5°K

балалар энциклопедиясы Глоссарий Астрометрия: аспан денелерінің орналасуы мен қозғалысын өлшейтін астрономияның бір саласы Әктас: кремний мен оттегіден тұратын тастақ немесе минерал Бинарлы: екі бөліктен немесе заттан тұратын Бытыра: 75:15:10 пропорциясындағы калий нитраты, ағаш өмірінен және күкірттен тұратын жарылғыш қосынды Галактикалық орталық: галактиканың барлық мүшелері айналып жүретін галактиканың орталық аймағы. Аймақ жұлдыздарға толығымен сипатталып, өте алып қара құрдымы болуы мүмкін Гейзер: мерзімді түрде ыстық су, бу және балшық шығара отырып атқылайтын табиғи ыстық бұлақ Геология: планетаны құрайтын қатты және сұйық материяны зерттейтін ғылым Герметикалық бекітілген контейнер: микроағзалар мен басқа да денелердің кіруінен қорғауға арналып жасалған контейнер Ғарыш кемелері: ашық ғарышқа сапар шегуге арналған көлік Ергежейлі галактикалар: Құс жолының жүзден бір бөлігіне сай келетін кішкентай галактикалар. Мұндай галактикаларда тек бірнеше миллиард жұлдыз болады Жерден тыс: Жердің сыртында болатын нысан Изоляция: изоляциялауға қолданылатын кез келген материал Ионосфера: атомдар күн радиациясы әсерінен ионданатын атмосфераның ең жоғарғы қабаты Квазарлар: галактика ортасындағы өте алып қара құрдымды қоршап тұратын өте алыс және қуатты нысандар болып табылатын Квазижұлдыздар радио көзі Космодром: ғарыш кемесін ұшыруға арналған ғимарат Күн батареясы: фотогальвандық күн панелі Күн жарқылы: гамма, рентген сәулелері, протондар мен электрондардан тұратын күн желінің жарылуы Күн обсерваториясы: Күнді зерттеуге арналған арнайы мақсатты телескоп Күн панельдері: электр қуатын өндіру үшін қуат жинайтын фотогальвандық торлары бар құралдар Күн салмағы: күн салмағы Күндегі массаның салмағы. Бір күн салмағы 2 х 10-30 кн-г тең. Кіші Магеллан бұлты: Құс жолының дұрыс емес және серікті галактикасы және жергілікті топ мүшесі. Бұл – оңтүстік жарты шардан көрінетін екі Магеллан бұлттарының кішірегі Қалдық: үлкен бөліктің қалдығы Қарама-қарсы бағыттағы орбита: батыстан шығысқа қарай айналатын Жерге қарағанда қарама-қарсы шығыстан батысқа айналу Магнитті өріс: қалыпты магнитті немесе қозғалмалы зарядталған бөлшекті қоршайтын күш бағыттары Микрометеороид: диаметрі миллиметрден де аз болатын өте кішкентай метеороид Модуль: арнайы мақсаты немесе қызметі бар ғарыш кемесіндегі ажыратылатын бөлігі немесе бөлімі Молекулярлық бұлт: тығыздығы мен өлшемі молекулалар, көбіне сутегін (Н2) түзуге мүмкіндік беретін жұлдызаралық бұлт Оорт бұлты: біздің күн жүйеміздің шетіндегі бар болуы мүмкін шар тәрізді аймақ Өткізу шлюзі: қысым камерасындағы қысым өзгерісі мен одан шыққан ауа шығынын төмендете отырып, адамдар мен нысандардың қысым камерасы мен оның айналасы арасында өтулеріне мүмкіндік беретін құрал Параболалық табақша: жарық немесе дыбыс қуатын жинауға арналған парабола пішінді табақша немесе айна Планетология: астрономияның планеталарды, айларды және планета жүйелерін зерттейтін саласы Радиометр: электромагнитті радиацияның жарқыраған ағымын өлшеу құралы Роботты: роботқа ұқсас немесе робот секілді жұмыс істеу Соққы бассейні: диаметрі 290 км-ден асатын үлкен соққы кратері. Әдетте, соққы бассейндерінде шыңдардың концентрлік сақиналары бірден асады. Теңіз жүзушілері: географиялық зерттеушілер Түйісу: ашық ғарышта кемелерді (көліктерді) біріктіру Үлкен Магеллан бұлты: дұрыс емес галактика және жергілікті топ мүшесі. Бұл Құс жолындағы ең үлкен серік галактика Циклонды дауыл: сағат тілі бойымен айнала соғатын дауылды жел Электромагнитті радиация: электр зарядтарының жылдамдауынан болатын электрлі және магнитті өрістермен байланысты қуат толқындарынан тұратын радиация Эргометр: қандай да бір уақыт аралығында бұлшық еттің немесе бұлшық еттердің істеген жұмысын өлшейтін құрал

балалар энциклопедиясы S S типті астероидтар 70

V V-2 зымыраны 119 А А және В Сүмбілелері 11 А* Мергені 17 Аврора Австралис 80 Авроралар 80, 81 Агеон 56 Адрастея 53 Ай тұтылуы 84, 85 Аккрециялық диск 16 Акрукс 11 Ақ ергежейлі жұлдыздар 7, 33 Ақ ергежейлілер 8, 9, 10, 14 Аққу Х-1 10, 11, 17 Алгол 10,11 Алғашқы Жетілік 99 Алексей Леонов 124 Альмагест 20, 87, 88, 89 Амальтея 53, 111 Аморлар 76 Англо-австралиялық обсерватория 95 Андромеда галактикасы 28, 30, 31, 88 Андромеда шоқжұлдызы 22 Аполлон-1 апаты 142 Аполлон-11 128, 130 Аполлон-12 128, 129 Аполлон-14 129 Аполлон-15 129 Аполлон-16 129 Аполлон-17 129 «Аполлон» бағдарламасы 128, 142 «Аполлон» телескоп негізі 135 Аполлондар 76, 77 Апофис 77 Ариабхата 88, 117 Ариэль 60,61 Арыстан кластері 29 Астериодтар 34, 35, 45, 49, 70, 71, 72, 76 Астероид жолағы 69, 70 Астероид соққысы кратері 71 Астрометристер 86 Астрометрия 86 Астрометриялық бинарлар 11 Астронавт 98, 99, 122, 125, 131, 140, 141 Астрономия 86, 87,95 Атендер 76, 77 Атира 76 Аққан жұлдыз 72 Атлантис 96, 130, 131 Атмосфера 37, 38, 43, 46, 51, 55, 59, 63, 113 Ауа райы серіктері 116 Ашық шоғырлар 12 Ә Әскери ғарыш стансасы 133 Әскери серіктер 117 Б Байланыс серіктері 116 Басты белбеу 70 Басты тізбектік жұлдыз 8, 9, 36, 79 Барринджер кратері 73 Бейнелейтін телескоп 92 Беккет кратері 38 БепиКоломбо 104, 105 Бес егіз шоғыры 33 Бейли моншақтары 82 Бикеш орасан шоғыры 28 Бикеш шоғыры 28 Биосфера 43 Болидтер 73 Борасиси 66 Борелли кометасы 74 Босумтви көлі 73 Бразилия ғарыш агенттігі 99 Бүркіт тұмандығы 25 Бүркіт шоқжұлдызы 19, 110 Бірлік модулі 139 B Вал Маринери 47 Варуна 66, 67 Вела пульсары 19 Верона Рупес 61 Визуалды қос жұлдыздар 11 Викинг 1 108 Викинг 2 108 Виктория соққы кратері 47 Восток 122, 123 Восход 124, 126 Вояджер 1 51, 111, 112 Вояджер 2 59, 60, 61, 63, 64, 111, 112 Г Галактикалар шоғыры 12 Галатея 64, 65 Галилей айлары 52, Галилео Галилей 41, 52, 54, 81, 90, 92, 149, 150, Галилео ғарыш кемесі 71, 111 Галлей кометасы 74, 75 Ганимед 35, 52, 56, 64, 77, 110, 111, 149 Гаспра 71 Гаумеа 69 Гауһар тас сақинасы әсері 82 Гелий 9, 24, 34, 36, 38, 51, 54, 55, 59, 63 Гидра 20, 29, 68 Гидра-Кентавр орасан шоғыры 29 Гидросфера 43 Госсамер сақинасы 51 Ғ Ғалым-астронавттар 99 Ғарыш азаматтары 139 Ғарыш костюмдері 140 Ғарыш обсерваториясы 96 Ғарыш стансалары 132 Ғарыш тағамы 141 Д Дағдарыс теориясы 7 Дафнис 113 Двингело 1 28 Деймос 35, 48, 49, 108 Денис Тито 139 Деспина 64, 65 Деукалион 66 Джеймс Грегори 92 Джованни Доменико Кассини 56, 90 «Джиотто» ғарыш кемесі 115 Джон Гленн 98, 122 Джон Куч Адамс 62 Джованни Скиапарелли 91 Дион 56, 57 Дискавери 48, 59, 60, 62, 69, 105, 113, 130, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 153 Диффузды тұмандық 24 Е Егіздер 23, 67, 95, 124, 125, 126 Еуропа 35, 52, 110, 111, 151 Еуропа ғарыш агенттігі 97, 99, 100 Ергежейлі планета 34, 66, 67, 68, 69 Ж Жаз үшбұрышы 22 Жалғыз Афродита 38 Жаңа жұлдыз 8, 14, 15, 16, 18, 19, 24, 72, 90 Жаңа жұлдыз қалдығы 14 Жапон аэроғарыш зерттеу агенттігі 99 Жартылай айдың тұтылуы 85 Жартылай көлеңкелік аймағы 84 Жартылай тұтылу 82 Жартылай көлеңкелі ай тұтылуы 85 Жер 13, 19, 34, 35, 38, 40, 41, 42, 44, 45, 46, 51, 54, 58, 70, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 82, 83, 84, 85, 88, 89, 103, 108, 113, 116, 117, 122, 123, 124, 130, 132, 137, 139, 140, 142, 144, 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 153 Жер секілді планеталар 34, 51, 58 Жерге жақын нысандар 76 Жергілікті орасан шоғыры 28, 29 Жергілікті топ 28, 30, 31 Жерді бақылау жүйесі 116 Жұлдыз жарылыстары 14 Жұлдыз шоғырлары 12 З Заря 138, 139 Звезда 139 Зияндылығы ықтимал астероидтар 76 Зымыран қозғалтқышы 119 Зымырандар 118, 119 И Ида 71 Ио 35, 52, 111, 150 Иоганн Кеплер 15, 34, 90 К Калиба Калибан 60 Каллисто 35, 52, 110, 111, 150 Калорис бассейні 38, 39 Канада ғарыш агенттігі 99, 101 Кэролин Шумейкер 75 «Кассини» ғарыш кемесі 50 ,54,56, 57, 107, 113 Кассини-Гюйгенс 112, 113 Кассиопея 15, 20, 22, 90 Кассиопея А 15 Кассиопея шоқжұлдызы 15,22 Квазар 66, 67 Квазарлар 97, 136 Квант-1 136 Квант-2 137 Кентавр орасан шоғыры 29 Кеплер жаңа жұлдызы 15 Койпер бинарлар жолағы 67 Койпер жолағы 66, 67, 68, 69, 74 Койпер жолағы нысандары 66 Киім ілгіш 22 Клавдий Птоломей 20, 89 Колумбия 130, 143 «Колумбия» апаты 143 Кома орасан шоғыры 29 Кома шоғыры 29 Кометалар 34, 35, 45, 72, 74, 75, 76, 91, 114 Комптон гамма сәулелері обсерваториясы 96, 131 Конус тұмандығы 25 Кора 53 Корделия 60, 61 Алфавиттік көрсеткіш

балалар энциклопедиясы Космология 6, 86 Космологтар 86 Космонавт 98, 123, 124, 133, 142 Когоутек кометасы 135 Көбелек шоғыры 12 Көк планета 42 Көліктен тыс әрекеттер 99 Көп жұлдыз жүйесі 10 Кристалл 137 Крукс шоқжұлдызы 21 Кубванолар 66 Купидон 60 Куфу 77 Күн дақтары 37 Күн жарқылдары 37 Күн максимумы 37 Күн тұтылуы 41, 82, 83, 84, 87 Кіші Магеллан бұлты 28 Кіші мерзімді кометалар 74 Кіші планеталар 70 Қ Қалыпты күй теориясы 7 Қара ергежейлі 8, 9 Қара ергежейлілер 9 Қара құрдым 11, 13, 16, 17, 18, 29, 30, 33 Қара материя 6, 8, 33, 97 Қара тұмандылық 24 Қара энергия 6 Қаракөл 73 Қарама-қарсы орбита 64 Қоңыр ергежейлілер 13 Қос жұлдыздар жүйесі 10, 14 Құс жолы 13,15 17,21,24, 26, 27, 28, 30, 31, 32, 33, 79 Құс жолы галактикасы 17, 26, 28, 30, 31, 32, 33 Қызыл алып 8 Қызыл планета 46 Қыртыс 39, 42, 43, 46, 52, 56, 111 Л Лайка 121 Лаомедея 64 Леонид метеор жауыны 72 Линза тәрізді галактикалар 27 Лира шоқжұлдызы 20 Литосфера 43 Логос 66 Луна 1 126 «Луна» бағдарламасы 126 М Маб 60, 61 «Магеллан» ғарыш кемесі 107 Магнетар 19 Магнитті өріс 42, 50, 80 Макемаке 66, 68, 69 Максвелл Монт тауы аралығы 40 Мантия 39, 42, 46, 52, 64 Маргарет 60 Маринер 10, 38, 39, 104, 105 Маринер 2 106 Маринер 4 108 Маринер 9 47, 108 Мария 44, 45, 77, 91 Марк Шаттлуорс 139 Марс 1 108 Марс 34, 35, 46, 47, 48, 49, 67, 70, 76, 77, 91, 92, 103, 108, 109, 145 Марс атмосферасы 46 Марс Пасфиндері 109 Марсты зерттеу роверлері 109 Марсты зерттеу ровері 47 Мауна Кеа обсерваториясы 66, 94, 95 МЕССЕНДЖЕР 104, 105, 107 Мерген шоқжұлдызы 19, 22 Меркурий 34, 35, 38, 39, 40, 52, 77, 78, 98, 99, 104, 105, 107, 121, 122, 144 Меркурий 7 98, 99 Меркурий-Редстоун 3 122 Мессиер 80 13 Метеор 71, 72, 73, 91 Метеор жауыны 72 Метеороид 35, 45, 72, 73, 91 Метис 53, 111 Мицар 11 Микротартылыс 414 «Мир» ғарыш стансасы 137 Миранда 60, 61 Миссия мамандары 99 Мифология 20, 49, 54, 58, 62, 68 Моносерос шоқжұлдызы 16 М-типті астероидтары 70 Н Навигациялық серіктері 116 Наяда 64, 65 Нейтрон жұлдыз 11, 14, 17, 18, 19 Нейтрон жұлдыздар 8, 18, 33, 136 Нейтрон тамшысы 18 Нептун 34, 35, 51, 54, 62, 63, 64, 65, 66, 69, 81, 110, 111, 147, 151 Нереида 64, 65 Несо 64 Ньютон телескобы 93 О Оберон 60, 153 Оқиғалар көкжиегі 16 Олимпус төбешігі 47 Омарталар шоғыры 13 Омега Кентавр 13 Оңтүстік жарықтары 80 Оңтүстік Кресті 21 Оңтүстік сәулелері 80 Оорт бұлттары 74 Оппортьюнити 47, 109 Орион 20, 21, 24, 25, 34 Офелия 60, 61 Ө Өте ұзақ антенна 95 П Пегас алаңы 22 Пенумбра 83, 85 Пердита 60 Персей метеор жауыны 72 Персей 11, 20, 29, 33, 34 Персей тұтқасы 33, 34 Пионер 10 110 Пионер 11 110, 112 Пионер Шолпан-1 107 Пионер Шолпан-2 107 «Пионер Шолпан» стансасы 107 Пистол жұлдызы 8, 33 Плазма 24, 25 Планеталық тұмандық 24 Планетоидтар 70 Планетология 86 Планетологтар 86 Плаф 22 Плутоидтар 68 Плутон 34, 51, 54, 62, 66, 67, 68, 69, 148, 152 Поляр шұғыласы 80 Посейдон 65 Природа 137 Прогресс М 137 Просперо 60 Протеус 64 Протон зымыраны 139 Протостар 8, 9 Процион 11 Псамат 64 Пульсарлар 18 Пульсациялау теориясы 7 Р Радио астрономиясы 86 Радио астрономиясы 86, 95 Радио телескобы 93 Рентген бинарлары 11 Ресей федерациялық ғарыш агенттігі 101 Рея 56, 57 Роберт Годдард 119 Розетта 115 С Сакигаке стансасы 114 Сақина тәрізді күн тұтылуы 83 Салмақсыздық 120, 123, 141 Салют 1 132 Салют 132, 133 «Салют» ғарыш стансасы 132 Сао 64 Сатурн 34, 35, 51, 54, 55, 56, 57, 62, -63, 79, 81, 90, 91, 103, 107, 110, 111, 112, 113, 134, 135, 146, 149 Сатурн V ұшыру көлігі 134 Сәулежиек 37 Свифт 49, 97 Седна 67 Сесилия Пейн-Гапошкин 91 Сетебос 60 Сикоракс 60 Скайлэб 120, 134, 135 Скайлэб-2 134, 135 Скайлэб-3 135 Скайлэб-4 135 Скутум-Кентавр тұтқасы 33 Соққы кратері 47, 57, 71 Солтүстік жарықтары 80 Солтүстік сәулелері 80, 81 «Союз-1» апаты 142 «Союз-11» апаты 142 Союз-11 132, 142 Союз-21 133 Союз-24 133 Союз ТМ-2 136 Спатионавт 98 Спектр 137 Спирит 109 Спитцер телескобы 96 Стефано 60 Стивен Хокинг 91 Стикней кратері 49 С-типті астероидтар 70 Сутегі 8, 9, 24, 25, 34, 36, 38, 51, 54, 55, 59, 63, 91 Сұйық салқындату жабыны 140 Сүмбіле 10, 11 СН 1006 15 СН 185 15 СН 2006 15

Т Тайконавт 98, 99 Таласса 64, 65 Таутатис 76 Тебе 53, 111 Терең соққы миссиясы 115 Термалды микрометеороид жабыны 140 Тетис 56 Техарониавако 66 Тихо Браге 15, 90 Тихо жаңа жұлдызы 15 Титан 56, 57, 103, 112, 113, 149 Титания 60, 153 Титаник жаңа жұлдызы 14 Толық ай тұтылуы 85 Толық көлеңкелік 83 84 Толық күн тұтылуы 82 Толықтылық 83, 85 Торланған шиыршықты галактикалар 27 Торпақ 13, 23, 110, 129 Трюм 57 Тринкуло 60

Тритон 64, 65, 151 Тұмандық 19, 24, 25, 31 Тұңғиық ғарыш 1 115 Тұтылатын бинарлар 11 Тыныштық теңізі 45, 128 У Умбриэль 60, 61 Уран 34, 35, 54, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 69, 81, 147, Уран атмосфера 59 Урбэн Жан Жозэф Леварье 62 Ұ Ұзақ мерзімді кометалар 74 Ұлттық аэронавтикалық және

ғарыш әкімшілігі 100 Ұлттық радио астрономиясы обсерваториясы 95 Ұлы обсерваториялар 96 Ұшқыш астронавтар 99 Ү Үлкен ақ дақ 55 Үлкен аю шоқжұлдызы 11, 21, 22 Үлкен жарылыс 6, 7, 8, 24 Үлкен қара дақ 63 Үлкен қызыл дақ 51, 90, 110 Үлкен Магеллан бұлты 14 Үлкен ожау 11, 22 Үшбұрыш галактикасы 30, 31 Ф Фердинанд 60 Ферми гамма сәулесі ғарыш телескобы 97 Фобос 35, 48, 49, 108 Фотосфера 37, 82 Франциско 60 Х «Хаббл» ғарыш телескобы 30, 59, 60, 96, 100 «Хаббл» телескобы 96 «Гюйгенс» стансасы 112 Халықаралық астронавттар 99 Халықаралық ғарыш стансасы 130, 138, 139 Халықаралық комета зерттеушісі 114 Хаос 66 Харон 68 Хиакутаке кометасы 74 ХММ-Ньютон 97 Хромосфера 37 Хейл-Бопп кометасы 74 Ц Церера 54, 69 Ч Челленджер 96, 130, 143 «Челленджер» апаты 143 «Чандра» рентген сәулесі обсерваториясы 96 Чикхулуб бассейні 71 Ш Шар тәрізді шоғырлар 12, 13, 32 Шаян пульсары 19 Шаян шоқжұлдызы 20, 79 Шәугім 22 Шварцшильд радиусы 16 Шиыршықты галактикалар 27 Шоқжұлдыз 11, 12, 13, 15, 16, 19, 20, 21, 22, 24, 27, 28, 29, 31, 78, 79, 90, 110 Шолпан 1 106 Шолпан 34, 35, 40, 41, 58, 77, 87, 90, 103, 104, 105, 106, 107, 144 «Шолпан» миссиясы 106 «Шолпан экспресі» 107 Шумейкер-Леви-9 кометасы 75 Э Эдвин Хаббл 27, 96 Эдмонд Галлей 75 Экзопланеталар 78 Эксплорер 1 117 Электромагнитті радиация 19 Эллиптикалық галактикалар 27 Эмиссиялық тұмандықтар 25 Эндевор 131, 139 Энселадус 57 Эргосфера 16 Эрос 77 Эрида 68, 69, 152 Ю Юкатан түбегі 71 Юпитер 34, 35, 39, 47, 50, 51, 52, 53, 54, 56, 59, 62, 70, 71, 75, 78, 79, 81, 90, 91, 92, 107, 110, 111, 131, 146, 149, 150, 151 Юпитер айлары 53 Юпитер сақиналары 51 Юрий Гагарин 99, 123 Юджин Шумейкер 75 Я Ядро 9, 14, 18, 24, 30, 36, 39, 42, 46, 51, 52, 56, 58, 59, 64, 74, 105, 136 Япет 56, 113

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.