«Балалар әдебиеті»
Алматы–2012

© Әбдірайым Т.,2012
© «Балалар әдебиеті, 2012»

Бірінші бөлім
Хикаят

Қара бала қарындасын екі-үш са­ғат­тай
ойнатты да:

көміліп, теледидарға тесіле қарап жатқан
етжеңді қарасұр әйелге ақырын дыбыстап.

емес! Баласын тастап, байға тиіп несі бар, байғұстың?!
Обалы – көкек шешең мен ынжық әкеңе!

Тексіз әкеден қайбір ұрпақ өрбиді?!.
Рауанның ашуы келді. «Не деген керісқұмар? Жан
адамды менсінбейді? Сонау-сонау алыстағы... керек
десе көрмеген, білмейтін, танымайтын анамды, ынжық

болса да бірге тұрып жатқан әкемді, неге сыртынан
ғайбаттайды? Солай етуге бола ма екен?!.»

Ағаш жар, көмір кіргіз! Кірін жу ана бөпеңнің! Осы
жұмыстарды атқарсаң, соңыра, біз ұйқыға жатқанда
оқисың сабағыңды. Ұқтың ба?

Он сілтесе де өтпейтін, жүзі тұқыл балтамен мық­
шыңдап, қара терге түсіп ағаш жарды, әуелде. Сонан
соң пештің күлін тазалап, от жақты. Енді кір жуып
отыр. Әлсіз, нәзік қолдарымен мытып-мытып қояды.

Соңында таза суға шайып, ауладағы керме жіпке
апарып жайды. Тәтесінің тапсырмасын әлі жеткен-
ше тиянақтап, ертеңгі сабағына дайындалайын деп
бұрыштағы аласа үстелге жайғаса бергенде, кішкентай

Емшек емгісі келді ме, әлде бір жері ауырды ма, құй­
тақандай қыз уанар емес. Сасып, салбыраған Рауан он
айлық сәбиді көтеріп анасына алып келген. Тәтті ұйқыға
еніп бара жатқан әйел атып тұрды да, баланың қолынан

ын деп едім... Көре қалдың ба, жантайғанымды... Уай,
жетпегір-ай!..

Долы әйел ұлдың жағынан тартып жіберді. Ол аздай
бүйірден бір тепті.
Рауан ішін ұстап, бүктетіліп отыра кетті. Дыбыс
шығарудан қорқып, кемсеңдеп тұншыға өксіді. Кеудесі

ешкімге-е!..
Өгей шешенің қаһарынан қаймыққан бала жылауын
тыйды.
* * *

Түн ішіндегі қатты-қатты тарсылдан үй ішіндегілер
түгел оянған. Етжеңді әйел киініп жатып сөйлеп жүр:

есікті!..
Даладағы кісі үстін-үстін қағады.

Жол-жөнекей ыдыс аяқ па, бос шелек пе, қаңғыр-
құңғыр еткізе аттап-бұттаған әйел есік ілгегін ашқанда,
еңгезердей ер адамның аузынан қолқа қабатын сасық
иіс мүңкіп қоя берді.

Үй деген аты. Кіре берістегі тар дәлізбен жапсар-
лас жалқы бөлме. Оның өзі бес-алты адам жиналса,
айналуға келмейді. Емшектегі сәбимен қосқанда төрт
жанның ас ішетін де, жататын да жері осы.

ра ма тосып... Мен де сені күте-күте шаршап, жатып
қалғанмын.
Әкесі кейде ащы суға қызып, көңілді келетіні бар.
Сонда ғана баласы есіне түсетін сияқты. Өзге уақытта

Рауанға қатысы жоқ жандай жақ ашпайтыны түсініксіз.
Бала әкесін сирек көреді. Ол жұмыстан келгенде
ұйықтап жатады, таңертең оянғанда әкесі әлдеқашан
кетіп қалады.

Бойы сорайған еркектің кісіге суық қарайтын
үлкендеу қоңыр көзінде және түксиген қабағында
өзгеше қаталдық бар. Қоңқақ мұрны көз, қабағына
үйлеспейді. Қулығы қат-қабат шайпау әйелдің алдын-

да жыланға арбалған көжектей қыбыжықтап, сөздері
пышырап қалады. Күйеуінің бұл мінезін жақсы білетін
қарасұр келіншек, қай кезде де басымдық танытып,
тәкаппарланып кетеді.

Рауанның әкесіне еркелегісі келді. Бірақ, оның
елжіреп тұрғаны шамалы. Неге сонша салқын? Әлде,

кішкентайынан ата-әжесінің бауырында өсіп, туған
әкеге жат болды ма?
Адуынды шешеден көрген қорлығын, кейде сабағын
қарауға уақыты жетпей, дайындықсыз мектепке бара-

тынын айтқысы келеді. Бірақ олай етсе, күні ертең әкесі
үйде жоқта таяқ жейтінін ойлап үндемейді.
Кенет баланың құлағы елең етті.

жоқ... Жаңа бастық тықылдаған біреу... Тағы да жол
жүрмекшімін.

Қолынан жетектесең тәй-тәй басатын түрі бар. Әкенің
балаға жақындығы жездедей деуші еді... Әй, мұз ғой
жүрегің, мұз...

алмай, бір жағынан Жанарға қарап, бір жағынан тамақ
істеп жүргенде, қол ұшын да бермейді! – Қарасұр
әйелдің дауысы пәсейіп, аяқ астынан жуаси қалды.

бықсытты. – Әмиянымнан ақша жоғалып... Рауанға
айтсам азар-безер...

үйден! Айтпады деме!..
Тәтесінің өтірігіне ызасы келген бала орнынан атып
тұрды.

рік бәрі! Өтірік!..
Қарасұр әйел састы. Ұйықтап жатыр деп ойласа...

жылаған баласын жұбатып, қарасұр әйелді сабасына
әзер түсірді.
* * *
Көк қаулай өскен, тал-теректер гүлдеген шуақты

көктем.
Рауан үйге қайтып келеді. Кірпіш зауыты аталатын
қала маңындағы бұл ауылдың батыс жағын саяжайлар
қалашығы алып жатыр. Мектеп пен үйлерінің арасы

недәуір жер. Кемінде жарты сағаттай жүреді. Аяңдап,
өзімен-өзі оңаша қалған жақсы. Небір тәтті қиялға шо-
мады. Осындайда атасы мен әжесі алдан шыға кел-
се, шіркін! Оу, қандай бақыт десеңші!.. Әлгінде ғана

қуанып келе жатқан баланың көңілі құлазып сала берді.
Атасы мен әжесі барда мұң иектеді ме? Қаяу шалды
ма қабағын?

Сағындым-м...
Қалың ойға қамалған баланы дарылдаған трактор
дауысы бөлді. Жер қарайса осы, қайшыласқан жеңіл
машиналар, мотоциклдер, тракторлар қаптайды. Бірі

саяжайға кеп жұмыс істесе, енді біреулері арлы-берлі
ойқастап, бос жүретін сияқты.
Баланың әкесі алысқа-а, Каспий теңізі жақтағы
Ақтауға аттанбақ... Іссапарға! Үш айға бақандай!..

«Үш ай дегеніміз, тоқсан күн, тіпті ұза-а-қ қой! Жазғы
каникулға шығамыз ертең. Әкем, күздің басында бірақ
орала ма, сонда?!..»
Қит етсе нұқып қалуды, ұрып қалуды әдетке

айналдырған қарасұр әйелден зәресі ұшады. Баратын
жері жоқ, әттең!.. Оу, әкесіне еріп, неге кетпейді бірге?
Жер көру, ел көру жақсы ғой... Қайда-ан? Кім тыңдар
бұның мұң-зарын?

* * *
Дөңгелек қара көздері тұнжыраған бала бесінші
сыныпқа екпінділер қатарында көшті. Бұл қуанышын
бөлісетін де ешкімі жоқ. Іші тар, қызғаншақ әйелге

бәрібір. Баланың жақсы оқығанын, мақтау естігенін
қайтсін. Тамағы тоқ, ұйқысы қанса болғаны. Қызына
қарайтын, үй ішінің оны-мұны жұмыстарын тап-
тұйнақтай атқаратын «малайы» бар. Көк сандыққа

қараудан жалықпас, әсте...
Үйге тақағанда байқады, есікте қара құлып тұр. Бір
жаққа кеткен шығар, күте тұрайын деп ауладағы ағаш
сәкіге жайғасты. Аздан соң іші пысты. Қарны ашты.

Күншуаққа маужыраған бала сөмкесін жастанып
жата қалған. Көзі ілініп кетті, сәлден соң. Оянғанда
қараңғылық түсіп келеді екен. Тәтесі әлі жоқ. Кімнен
сұрайды? Жөн сілтейтін кісі де табылмас. Көршілер

күндіз жұмыста. Кейбіреуінде ешкім тұрмайды. Ә-ә,
әнебір кісіге барайыншы. Сол кісінің алдыңғы күнгі
қылығы қызық. Үйлерінің қасынан өтіп бара жатқанда,
шаң-шұң айғайды естіп мойын бұрса, шал кемпірін

қуып жүр. Қолында таяқ. О, тоба! Үлкендер де
төбелеседі екен ғой деп таңқалған. Ересек адамдар неге
екі сөйлейді? Неге өтірік айтады?
«Әкемнің жол жүріп кеткені ме? Маған неге

жолықпады? Әлде асығыс болды ма? Тәтем қайда
жүр? Бүгін үйге оралмаса, қайда барам?»
Бойын үрей биледі. Есікті тартып көрді. Міз бағар
емес. Бұзып ішке енсе, тәтесінен таяқ жейді. Және емен

есікті ашуға әлі келмес. Ойланып отырды-отырды да,
қалаға тартты. Мектеп қасындағы аялдамадан № 14
автобусқа мінді. Бұл маршруттың темір жол вокзалына
баратынын біледі.

Вокзалға жеткен бала бір кесе шәй мен екі самса
сатып алып жүрегін жалғады. Әкесі өткенде бір мың
теңге берген. Жұмсамай жүргені оңды болды. «Қарным
ашса, тағы жермін...» Қалған ақшасын мұқият орап,

қалтасына салды.
Ұйқысы келді. Үйге қайтайын десе, түн іші. Авто-
бус жүрмейді. Түнеуге тура тура келіп тұр. Вокзалдың
екінші қабатындағы орындықтардың біріне келіп

деген дауыстан оянса, кокардасы қоқырайған полицей-
лер тұр.

Бір жақсысы, көп тергеген жоқ. Бала вокзалдан
шыға сала жүгірді...
* * *
Түнерген аспан, себездеп жауған жаңбырдан

тар мен дәптерлерін салған сөмкесін тасалау жерге
жасырған. Оны арқалап жүру де жүк. Әрі біреу-міреу
назар аударып, оқушы неғып жүр деуі мүмкін.
Кәуәп пісіріп жатқан дүңгіршекті төңіректеп біраз

жүрді. Қара бұрыш қосылған ет иісі тәбет ашып, мұрын
жарады. Ақшам болса деп қиялдап тұрғанда жылтыр
бет сатушы:

қалғаны. Аяғы шалынысып құлап түсті. Үсті-басын
қағып тұра бергенде, жаңағы семіз кісі жағасынан ала
кетті:

ғырған неме!
Бала базар ауласынан шыға бере қыстығып жылап
қоя берді. «Қаңғырған!» Қандай дөрекі сөз! Расында,
бос сенделіп жүрген бірде-бір бала көрінбейді. Бәрінің

әке-шешелері қасында. Бұл ғана жалғыз! Жападан
жалғыз!..
* * *
Базар маңында сәулетті мешіт бар. Қос мұнарасынан

күніне неше мәрте азан дауысы естіледі. Тыңдай бергің
келеді, жүрек ұйытқан әуезді. Нендей сиқыры бар?!
Қызыл кірпіштен өрілген кең қоршаудың қақпасы
алдында қолдарын жайып әйелдер отыр. Түрлері

ұсқынсыз, киімдері жыртық-жамау, олардан кісі
қорқатын. Арлы-берлі өткен адамдардың кейбіреуі
тиын-тебен қалдырып кетеді. Тіленшілердің ауыздары
жыбырлап алғыс айтады.

Бала қайыршылардың қасынан кемі он рет өткен
шығар. Барып тұра қалуға күш-жігері жетпейді. Қайыр

тілеу қандай жаман? Қайтсе болады? Арба итеріп,
жүк тасып жүрген балалармен сөйлескен. Кәсіптерінің
жай-жапсарын сұраған. Ешқайсысы жөндерін айтпай-
ды. Өзіне-өзі ренжіп тұрғанда, ұзын бойлы, сары бала

түсіндіріп берді. Арбаны жалға алады екен. Кепілге
бір мың теңге төлейсің. Кешке шейін тапқандары
тамақтарынан азғана артылады. Базар әкімшілігі шама-
лары жетпейдіі деп кішкентай балаларды жолатпайды.

Оларға керегі үлкен жігіттер. Менің осында нағашы
ағам бар, соның арқасында күнде бір арбаға иелік жа-
саймын. Әйтпесе, маңайлатпайды деді, Үсенмін деп
өзін таныстырған сары бала.

Тіленшілерді тағы төңіректеді. Сол-ақ екен, ортада
отырған тыртық бет, жалақ ерін шұбар келіншек:

иттей тіміскіленуін!.. – Бет-аузы мыж-мыж, шегір көз
әйел айқайға басты.
Қара бала қайыршылардың қасына бұл күні жолай
алмады.

* * *
Өзге амалы қалмаған ол ертеңінде, мешіт алдындағы
қайыршылардың қатарына кеп тұра қалды. Бір
жақсысы кеше аттандап, жер-жебіріне жеткен әйелдер

орта жастардағы әйел сөмкесінен жүз теңгелік екі
сөлкебай шығарып, қалпағына тастады.

«Қандай жақсы адам! Өзгелер де осы кісідей болса
ғой!..»
Қос бүйірі қампиған үлкен сөмке көтерген қараторы
келіншек алға озыңқырап бара жатқан күйеуін кідіртті.

жіберген?
Бұл сөз баланың жүрегін қарып өтті. Көзіне жас
тығылды.
* * *

Садақа сұрау қиындады. Кейінгі кезде месхед
тәжіктер өріп жүр. Өздері сондай өлермен, жансебіл.
Әсіресе, ұсақ балалары. Кір-қожалақ башпайлары
жылт-жылт етіп, аяқтарына ескі шәркей іле салып,

ды. Мешітке беттеген адамдардың алды-артын орап
аттатпайды. Бұл тірліктеріне еттері әбден өліп кеткен
сияқты. Полицейлер күніне қанша қуса да, жарты сағат
өтер-өтпестен андыздап жетіп-жетіп келеді.

Рауан үйреншікті орнына келгенде, тәжік балалары
шалғайына орала кетті.

бақырайған арық қыз қарап тұр. Түсі қандай суық.
Сескеніп қалды. Сездірмеуі керек. Азар болса жабы-
лып ұрар.

жұдырығын түйіп, шекісуге бел байлаған сияқты.
«Төбелесер едім... Әттең, төртеу!.. Осылар-ақ тұра
берсінші... Қой, кетейін...»
Бала Республика даңғылындағы аялдамадан №

3 автобусқа мініп, «Самал» шағын ауданынан түсіп
қалды. Сырты сарымен боялған тоғыз-он қабатты
тұрғын үйлердің қатарында, Есіл өзенінің жағалауында
«Рамстор» сауда орталығы бар. Өткенде келіп, кеш-

ке шейін екі мың теңге тапқан. Мұнда қатынайтындар
ылғи «крутой» кісілер. Астындағы автомашиналары
да «Тойота», «Мерседес», «Лексус», таудай «Лан-
крузер» джиптер. Базардағыдай ұсақ-түйек емес,

мұндағы кісілер тек қағаз ақша тастайды.
Сыртқы есіктің алдына кеп қолын жайып тұра
қалған. Әне-е, бір аға бұрылды! Ол оқтау жұтқандай,
басын кекжиткен күйі қасынан өте шықты. Одан соң

қаншама кісі өтті. Бірде-біреуі балаға назар аударған
жоқ. Ыздиған, сірескен қалыптарында өтіп жатыр, өтіп
жатыр...

Шақшиған ыстық күн шекесін тесіп барады. Жүз
метрдей жерде тәтті тоқаш, ыстық нан, самса сататын
«Дәулет» дүңгіршегі пайда болыпты. Қуанып, жетіп
барды. Қасы-көзін сүрмелеген толық әйел кезектегі

кісілерге сауда жасап жатыр. Шыны әйнектен ыстық
самса мен жаңадан піскен бәліштерді көріп сілекейі
шұбырды. Сол мезет ішегі шұрылдап қоя берді.
Біраздан соң дүңгіршек алды бос қалды. Сатушы әйел

ары бұрылған кезде бір тоқашты ұстай алып, алды-
артына қарамай зытып берді.

орыс әйелі айқай салып.
Артына бұрылса, сатушы өкшелей қуып келеді екен.
Баланың аяқтары қатты затқа соғылып екбетінен түсті.
Екі қолы мен тізелері удай ашыды.

Басын көтерсе, сатушы. «Жеткен жерім осы шығар!
Полицияға тапсырады, болмаса таяқтайды...»

естілді.
Қос алақаны мен аяқтары шыдатпай ауырып бара
жатса да, сыр бермей тістеніп, орнынан созалаңдай
тұрды.

Сатушы әйел ыстық шәй беріп, тамаққа тойғызды.
Сонан соң әңгімеге тартты.

болымсыз зейнетақысы күнделікті азық-түліктен аспай-
ды... Қайыр тілеп... қолқабыс жасаймын мен... – Айтқан
өтірігіне баланың өзі де иланды. «Масқара-а!.. Ұят бол-
са да, қалай-қалай қиыстырдым!..»

Сатушы
қалтасына
ораулы
қағаз

қыстырды.
Дүңгіршектен ұзай бере қараса, екі мың теңге.
* * *
Өткенде тығып кеткен сөмкесі орнында жоқ.

«Апырым-ай, кімге керек болды екен?» Ары қарады,
бері қарады. Бірақ оған онша кейіген жоқ. Әне-е, 14 ав-
тобус кеп тоқтады. Бұл маршруттағы автобус, қашан

көрсең жолаушыларға толы жүреді. Рауан елмен
бірге ішке ұмтылды. Ақыры аяғы ілікті-ау! Бұл мезет,
қалалықтардың жұмыстан шығатын кешкі сәтіне тұспа-
тұс келіпті. Аялдама сайын тоқтаған автобус баланың

поселкесіне жеткенше біраз уақыт өтті.
Қас қарайып, қараңғылық түскен. Рауан алаңдап,
қорқыңқырап үйге жақындағанда, қатты-қатты естілген
музыка үнімен айқайлай сөйлеген дауыстарды құлағы

шалды. Тәтесі бұл жоқта басқа жаққа көшіп кеткен бе?
Әлде, өзге көшеде жүрмін бе деп ойлады. Адасатын-
дай жөні жоқ. Сол, өз үйлері. Талды көшесі, 37 үй де-
ген жазуларды көрген баланың жүрегі орнына түсті.

Сыртқы қақпаның есігін ақырын ашып, үй айналды.
Жапырақтары жайқалған алма ағашының тасасына кеп
терезеден ішке үңілген. Дөңгелек үстел айналасында
үш-төрт әйел мен екі еркек отыр. Алдарында арақтан

босаған құмыралар. Жартылай желінген қуырдақ,
туралған нан, Спрайт, Кока-Кола сусындары.

құмыра босатыппыз, – деді темекі шегіп отырған, ер-
кек пішінді қара әйел. Шылымының түтінін аузынан
сақина пішінде шығарып қояды.

дің сөзіне домаланған еркек қарсылық білдірді: – Жар-
ты жәшік сыра бар, – деп, буындары былқ-сылқ ете
орнынан әрең тұрды. Содан соң дәлізге шығып, үш-
төрт бөтелке сыра әкеліп үстелге тізді.

жөнелді: – Жалпамыздан түсеміз!.. Мені тыңдасаңдар,
қояйық!.. Сыра, таңертең бас жазуға таптырмайтын су-
сын.
Рауан тәтесін көрді. Шашын бұйралап, ернін шиедей

қызылға бояп, үстіне жасыл кофта киіпті. Құлағындағы
жарты айға ұқсаған алтын сырғалары электр жарығымен
жарқ-жұрқ етеді. Қасындағы күжбан қара ер адам-
мен бастары түйісіп, қызу сұхбатқа кірісіпті. Бір кезде

ана кісі құшақтап, бетінен сүйіп алды. Тәтесі еркектің
құшағына еніп барады. «Ұят-ай!..»
Бала бұрылып кетті. Мұнысы қалай? «Бөтен адам-
мен неге құшақтасады?!.»

Рауан алма ағашының тасасынан шегінді де, ауладан
шыға жүгірді.
* * *
Бармаған жері жоқ. Баласынып, ешкім жұмысқа

алмайды. Үстіндегі жұпыны киіміне қарап мүсіркейді.
Көңілі жүдеп келе жатқанда «мәшине жуатын орынға
балалар керек», деген құлақтандыруды оқыды. Сұрай-
сұрай, «Автомойка» деген жерге келді. Қожайыны орта

күн демалыс беремін. Демалғың келмесе, қосымша
ақша төлеймін. Үйің қай көшеде?

ас тегін. Кешкі және таңертеңгі тамақ өз есебіңнен.
Күзетшілігіңе күніне үш жүз теңге төлеймін. Келістік пе?

* * *
Рауанның жұмысқа орналасқанына жиырма күн
болды. Алғашқы күндері резеңке шлангіден атқылаған
судың екпіні екі қолын көтертпей тастады. Етіктен өткен

суық су аяғын тоңдырып жібереді. Оған да бірте-бірте
көндікті. Биік машинаның төбесін жуу қиын. Темірден
жасалған саты ағашты қойып шықпаса бойы жетпейді.
Бір жолы аяғы тайып, құлап түсті. Оң жамбасы ісіп,

ақсаңдап жүрді де бірте-бірте жазылды.
Қасындағы үлкен ұлдар әбден машықтанып алған.
Келген мәшинені жылдам жуып тастайды. Бекен есімді
көк көз бала өгей әкесінен көрген қорлығын әңгімелеп

қояды. Біраз ақша тапса, Алматыдағы нағашы ағасына
кетпекші. Өзі кәмелетке жетпей, төбелескені үшін темір
тордың аржағын да көріп қайтыпты. Ара-тұра ондағы
хикаяларын да жыр қылып айтады.

Рауанның күндік табысы бір мың теңге. Соңында
аламын деп автожуғыш иесі Алмат ағасының сейфіне
сақтатып қойды. Бір жақсысы қонатын жер іздемейді.
Түнгі сағат он бірде автожуғыш жабылады. Үлкен ұлдар

үйлеріне қайтады. Күні бойғы жұмыстан шаршаған
Рауан төсегін салып жатып қалады. Жастыққа басы
тиісімен қор ете түседі.

Қатты ұйықтап кеткен екен, безілдеген есік қоңы­
рау­ынан оянса, түн ортасы. Соның арасынша Рауан
жатқан бөлменің терезесі қағылды.

ныс кісі. Баланың есіне түн ішінде есік ашпа деген
қожайынның сөзі түсті. Әйтпесе, маған хабарлас деп
қалта телефонының нөмірін берген.

Рауан Алмат ағасына хабарласпақ еді, сырттағы да-
уыс тағы естілді.

тер машинаны жақындатыңдар!
Үш жігіт Алмат қожайынның сақтауға қойған «Ланд
Крузер» джипінің су жаңа дөңгелектерін тиеп, кетіп
қалды. Рауанның ойына күдік енді. Бекен неге сон-

ша асығыс? Түн ішінде жүргені қалай? Неде болса
таңертең айқындалады...
Ертеңінде төрт дөңгелек ұрланғаны белгілі бол-
ды. Қожайын Бекенге еш өтініш айтпаған. Рауанның

басып, қапыда қалғанымды қарашы! Қайда барады
дейсің, қазір милицияға хабарлаймын. Ал сен, мұрның
бұзылмай тұрғанда табаныңды жалтырат!.. Бекен
екеуің келісіп алған шығарсыңдар! Кім біледі сендерді!..

кілеймін!...
* * *
Кешеден ас ішпегендіктен қарны аш. Таңертеңгі екі
бәліш жұмырына жұқ болмады. Асқазанын алдап, ко-

лонкадан ағызып су ішті. Қарны сыздағанша сімірді.
Құр су нәр емес екен. Көзі қарауытып, басы айналған
ол екі самса алып жеді. Ет қосылған ас бойына бол-
машы болса да қуат берді. Манағыдай емес, маңайға

сергек қарап қояды. Әкесі Ақтауға аман-есен жетті
ме екен? Тәтесі іздемей жатыр ғой. Бірақ іздегенде не
істейді? Үйден кетіп қалғаным дұрыс болмады. Әлде
қайтып барсам ба?! Ойы осы тұсқа байырқалаған сәтте

тәтесінің өткендегі өрескел қылығы елестеп, қарасұр
әйелді жек көрді. Неге олай жасады? Әлде... туған
күнін тойлаған түрі ме? Ойлап отырса, тәтесі жайлы

жарытымды ештеңе білмейді екен. Қарасұр әйел балаға
әу бастан дұрыс қараған жоқ. Жұлдызы жараспады.
Оң қабағын бермеді. Бастапқыда тамақты қалай болса
солай жейсің деп тиісті. Одан түнде неге қорылдайсың,

Жанарды шошытасың деп кінә тақты. Күл шығарып,
пеш жағу, кішкентай қызды бағу үйреншікті жағдайға
айналса да, жақтырмады. Бірнеше рет аямай ұрды.
Отырғаны опақ, тұрғаны сопақ болды ғой...

Былтырғы оқу жылының екінші тоқсаны аяқталар
тұста қатты таяқ жеп, үйден қашып кеткен бола-
тын. Онда екі күннен соң сынып жетекшісі Жанаргүл
апайының араласуымен вокзалдан табылған.

Мектеп әкімшілігі сол күннен бастап балаға назар ау-
дара бастады. Жанаргүл апайы үйге кеп тәтесімен ұзақ
сөйлесті. Орталау ғана білімі бар тоғышар, тоңмойын
әйелдің баланы жек көретінін сезгенімен, нақты дәлелі

жоқ еді.
Кейде баланың жағасы кірлеп, костюмінің түймелері
үзілген күйде сабаққа келетінін айтқанда, қарасұр әйел
бет бақтырмады:

киіндіріп жіберем. Алысып-жұлысып түймелерін үзе­
тін, жейдесінің жағасын кірлететін өзі ғой.
Жас келіншектің үстіндегі олпы-солпы, кір-қожалақ
халатына көзі түскен Жанаргүл мұғалім, «е-е, өзі де

саппас екен-ау, мына қызыл көзге дауа жоқ-ау, сірә»
деп ойлады.
* * *
Кенет қара баланың көңілі босай түсті де, бойын тез

жиып алды.
Қайда барарын білмей келе жатқанда, ұзын бойлы
ақсары ұл кездесе кетті.

қабағын түйді. Түрі қорқынышты өзінің. – Шынын
айтсам маған да ұнамайды. Метркемде Ақтамберді
деп жазылған. Балалар үйінен асырап алған ата-анам
осылай атап жүр. Әуелде үйрене алмадым. Кейіннен

құлағыма сіңісті болып кетті. Еһ-һ, Рауан! Білсең ғой
сен, өгей баланың күнін...
Ақалақтың терең күрсінгеніне Рауанның көңілі
бұзылды. «Қайдан білейін!.. Бекер күлдім-ау», – деп

көрмейтін, құлақ естімейтін алысқа кетемін... Жаңа өмір
бастаймын. Жә, ол бөлек әңгіме. Шынымды айтсам,
сенімен жолыққаныма қуанып тұрмын... Себебін сезген
шығарсың.

сүйемін. Өлең жазатын да әдетім бар... «Дүниеде
жалғыз қалған адам – адамның өлгені» деген даныш-
пан Абай.
Рауан білімді ұстаздан дәріс тыңдағандай әсерде.

бақыладым. Мешіт алдында қайыр тілегеніңді көр­
генмін... Тәжік балалардың іштарлық жасап, қуып
жібергенін де білемін...
Рауанның жүрегі елжіреді. Туған ағасымен жолық­

Рауан не десін. Өгей шешенің қаһарынан қаймы­ғып,
үйден кетіп қалдым десе илана ма? Бір көрген кісіге,
бар сырын ақтара салу да ұят.

қайтейін. Бүгін маған серік бол. Қайыр тілеу жақсы
емес! Мүгедек, қорғансыз болсаң бір сәрі! Асымызды
адалдан табайық!.. «Сақалын сатқан кәріден, еңбегін
сатқан бала артық» деген тағы Абай хакім...

автожуғыш орнында жұмыс істеп едім, алашақ ақшамды
бермей қойды...

етсең далада қалмайсың! Мынаны қара! – Ақалақ жан
қалтасынан алақандай блокнот шығарды. – Алюминнің
1 келісі 90 теңге. Мыстың 1 келісі 700 теңге. Көрдің
бе, қымбат! Мен өткенде 10 килограм мыс өткізіп, жеті

мың теңге алғанмын. Жез – 300 теңге, қола – 250
теңге, ал тот баспайтынының құны 150 теңге.
Екі бала сол күні кешке шейін қаланың солтүстік-
батыс

жағындағы,
кезінде
темір-бетон
зауыты

болған жерден недәуір темір жинады. Сол маңайдағы
қабылдайтын орынға апарып, бес мың теңгеге өткізіп,
арзанқол асханадан тойғандарынша тамақ ішті.
Балалар қоштасты. Ақалақ үйіне, Рауан Шанхай ба-

зары жақтағы тұрағына кетті.
Қара баланың көңілі астаң-кестең. Ақсары ұлға ба­
уыр басып қалыпты.
* * *

Ұйқысынан оянса, түс көріп жатыр екен. Бір топ бала
асыр сала ойнап жүр. О, тоба! Бір кезде қасындағы
ұлдар аң-құсқа айналыпты. Қасқыр, аю, түлкі, бұлан,
көздері дөңгеленген жапалақтар, мүйіздері серей-

ген бұғылар, домалаңдаған суырлар, кіп-кішкентай
тышқандар... Әлгі аң-құстардың бәрі адамша сөйлейді.
Баланы бастық етіп сайлап, тағдыр-талайларын тап-
сырып жатыр... «Түс түлкінің боғы, дейтін атасы...

Қызық-қ...»
Дала самаладай жап-жарық. Иттердің де үндері сем-
ген. Тым-тырыс. Қандай тымық түн.
Бар даусымен айқайлағысы келді баланың. Бірақ

даусы шықпайды. Тамағына әлдебірдеңе кептеліп қал­
ғандай. Жүрегі алқымына тығылып дүрсілдей соқты.

Өзімен-өзі сөйлескен ол аспанға көз тікті. Дөңгелек
ай күлімсірегендей, тілдескендей көрінді.

иелеріне, сонау көктен, дәл төбеден қарап тұрсың ғой!
Айтшы, білсең? Ата-анам бола тұра, неге мені сыртқа
тебеді? Тәтем, неге жек көреді? Бар жазығым, одан
тумағандығым ба? Әлім келгенше, айтқанын істеп

Жылу трассасы өтетін жуан құбыр үстінен жерге
түсті. Өзі лашық атаған «күркесіне» жетіп, қалыңдап
жайған картон-қағаздарға қисая кетті, күпәйкесін жа-
мылып. Көзі ілінер емес, кірпігі айқасар емес.

Қара баланың көз алдына ата-әжесінің бауырындағы
бақытты шақтары елестеп, тізбектеліп өтіп жатты...
* * *

Қара шал қолындағы божысын қағып қалып еді,
тортөбел ат желе жөнелді.
Жайымен тербелген арбада шалқасынан жатып,
қиялға берілген баланың көңілі көк аспанда қалықтаған

қыран құстан бір кем емес. Күннің өткір нұрына
қарыққан жанарын еріксіз жұмған. Қандай рақат! Өстіп
жүре берсе, жүре берсе тоқтамай, жердің шетіне жетуге
бола ма екен?!

Атасының даусын естісе де, естімегендей боп жата
берген.
Кішкентай Рауанды қара шал қасынан әсте
қалдырған емес. Оған бала да әбден үйренген. Ал

әжесінің немересі десе шығарда жаны бөлек.
Күндегіден ерте тұрған қара шал, таңғы ұйқы құша­
ғында қамсыз жатқан немересін оятпай-ақ аттанбақ еді,

Рауан оянып кетті. Бұны көрген әжесі баланың шәйін
бергенше недәуір уақыт өтті.
Дауыс көтеру дағдысында жоқ әжесі зілсіз сөйлеп
қояды:

шал-ау!
Әжесі сүйікті немересін айналып-толғанып жүр:

соң арбаның көлеңкесінде дем ал. Шілденің күні ащы
болады. Әй, отағасы-ау! Жұмысқа жегіп қойма баланы.
Қарны ашып қалмасын,– дейді қайта-қайта табыстап.
* * *

Өткенде бала достарымен ойнап жүрген. Бұзатер
Біләл Рауанмен айқаса кетті. Қара бала тентек немені
жамбасқа салып алып ұрған. Сотқар Біләл жеңілгеніне
тас-талқан ашуланып, намысына тие сөйледі:

еді?!.
Біләл айтқан әңгіме содан бері миынан шығар емес.
Қалғып бара жатқан Рауан қара шалдың әуезді әніне
елітті. «Атамның даусы қандай әдемі! Қандай сұлу!

Атақты әншілерден қай жері кем, а?»
Таулардың қия-қия қиясы едім,
Сайлардың мал жемейтін миясы едім.
Отырардың жайлауы-ай,

Сағынышқа толы әсем әндерді қара шал әуелете ұзақ
айтты. Бір кезде атасының әні кілт үзілді де, артына
бұрылған:

құлыным! Ұйықта!
Бала сәл өтпей ұйықтап кетті.
* * *
Шал мен бала жыпырлап жұлдыздар көріне

бастаған шақта ауылға қайтты. Арба дөңгелектерінің
сықырынан өзге, көл маңынан құрбақалардың құрылы,
шегірткелердің шырылы ғана естіледі. Маң дала бей-
не тыныс алғандай тым-тырыс. Иісі бұрқыраған жас

шөптің үстінде, шалқасынан жатқан бала ойда жоқта
есіне әлдене түскендей қара шалға төтесінен сұрақ
қойды:

маған...
«Естіпті... естіпті-ау, ақыры!.. Апырым-ай, осы
жұрттың баласы да өсекші... Тыныш жүрмей ме?
Әңгіме туғызуға құмар.»

бола ма? Анығында, сен менің туған немеремсің!..
Шешең бес-алты жыл бұрын басқа кісіге тұрмысқа

шыққан... Ал өз әкең... қазір Астанада тұрады... Біз
оны сенің ағаң деп сендірдік... Жазғырма бізді ботам!..
Атасының даусы дірілдеп шыққандай.
«Апырым-ай! Неге ғана сұрадым?! Неге-е?»

Баланың ет жүрегі езілді. Бір қарағанда, қайыспас
қара шалдың... сүйікті атасының... қамқор атасының...
көздері жасаурап, иегі кемсеңдеп келеді екен...
* * *

Тағдыр жазуына кім араша тұрар? Атасы мен әжесі,
араларына небәрі бір апта салып, бірінен соң бірі қайтыс
болды. Бәрінен де балаға ауыр тиді. Әуелгіде қара-
құрым көп кісілермен жүріп, ештеңенің байыбына бара

қойған жоқ.
Қос қарияның жетісі өткен күні, жұрт аяғы басылғанда
көрші ауылда тұратын әкесінің ағасы, Астанадан келген
өз әкесі, жақын көршілер мен ауыл имамы оңаша қалды.

Үлкендер жағы тым-тырыс. Бір кезде тыныштықты
әкесінің ағасы бұзды:

бірінен соң бірінің кетуін қарашы, жалғаннан. Жандары
жәннатта шалқысын!..

да аттанды... Бұл тегіндік бақытты қаза. – Ауыл има-
мы Ерғали аға сөз бастады. – Енді қар түскенше басын
көтерсеңдер болғаны. Өлім, марқұмдардың соңында
қалғандарға үлкен сын әрі жауапкершілік. Перзенттік

парыздарыңды адал атқардыңдар, қарақтарым! О
дүниедегі адамның тірілерден тілейтіні – дұға ғой.
Дұғаға тоймайды олар. Құран оқиын...

Ерғали имам құран оқыды: «Ағүзу билляһи минаш
шайтон ир-ражим! Бисмилляһир-Рахманир-Рахим!
Құл хуалла һу аһәді. Алла һу іссәмәді, ләм ялиді, уә-
ләм юлә-әді, уәләм якүллаһу, куфуан аһаді...»

Қайыра шәй ішілді. Жасы үлкен Мүбәрәк атаның
батасынан кейін қонақтар жылдам тарасты.
Үйде үлкен ағасының әйелі – Әлима жеңгесі, үлкен
ағасы мен өз әкесі қалған.

Атаң мен әжеңнің қайтпас сапарға кеткенін білесің.
Әкең – Астанада... Екінші рет үйленген... Кішкентай
қарындасың бар сенің... Жатырқама оларды... Бауыр
басасың әлі...

«Мына кісі не дейді? Жұмбақтамай турасын айтпай
ма?!»

Рауан ертеңінде, әкесіне еріп Елордаға аттанды...
* * *
Әлденеден шошып оянды. Тоңып жатыр екен. Үстіне
жамылған ескі пальтосы ары-бері аунағаннан ысыры-

лып, түсіп қалыпты. Еңбектеп барып алды. Аздан соң
бойы жылына бастады. Қараңғы түн. Ай көрінбейді.
Жұлдыздар сиреген. Әр жер – әр жерден саққұлақ
иттердің арагідік үрген үндері құмығып естіледі.

Ұйқысы шайдай ашылды. Бірер сағаттан соң таң
атады. Шанхай базарына үлкен-үлкен мәшинелер
жүк жеткізе бастайды. Арба итерген жұмысшылар
қаптайды. Олардың айқайлай сөйлеген дауыстарынан

тыныш жатып ұйықтау мүмкін емес. Күнде солай.
Жаз бойы мекендеген бұл жерден мағына кете
бастағанын ойлады. Қонатын жер іздеуі керек. Тамыз

айының соңына қарай түн суыта бастайды. Жинаған
ақшасы он мың теңгеге жетпейді. Оған қыстық етік пен
малақай сатып алса болар еді.
Бала базар маңындағы дәмханадан оразасын ашып,

темір-терсек жинауға кетті. Қала шетіндегі қоқыстардың
арасынан тапқандарын әкеп өткізгенде жеті жүз теңгеге
бағаланды.

басқа кәсіп тапқансың ба? – Қазақшаға судай ұлты
әзірбайжан Байрам аға аңтарыла қарады.

Балажан Байрам ағаның Нұрболды іштарта сөй­
лейтіні бар. Ондайда баланың жүрегі елжіреп, көңілі
босайды.

қайтам. Балаларымның тапсырған оны-мұны қағаз-
қаламдары мен киім-кешектерін жеткізем.

ауқаттануыңа жетеді.
Байрам аға баланың қарсыласқанына қарамай,
қалтасына салып берді.

* * *
Түн. Қала көшелеріндегі жүріс-тұрыс азайған. Енді
көп ұзамай жұрт жата бастайды. Рауан көптен байқап
жүр. Мешітке жақын жердегі компьютер клубы тәулік

бойына жұмыс істейтін сияқты. Есік сыртында «24»
деген жазу ілінген.
Рауан түнгі 11 кезінде компьютер клубына келген-
де ешкім жоқ екен. Кісіге тік қарайтын, шегір көзді екі

Рауан ақша төлеп залға өтті. Шет жақтағы
компьютердің алдына жайғасып, іске қосты. Осылай-
ша біраз отырды. Бойы жылынды. Қайта-қайта есінеп,
ұйқысы келе бастаған соң, үш-төрт орындықты қатар

қойып, жата кетті.
* * *
Бес-алты күн қатарынан темір-терсекті мол тап-
сырды. Әжептәуір ақша жинады. Киім-кешек алуға,

бұрынғы орталық базар маңындағы сауда үйіне келген.
Мезгіл түске таяу. Мешіт ауласы абыр-сабыр, қарбалас.
Адам қарасы мол. Ә-ә, күн жұма екен ғой! Рауан кейде
жұма намазы алдында далада тұрып уағыз тыңдайтын.

Қос мұнарасы алыстан мен мұндалайтын Алланың үйіне
барғысы келіп бұрылған. Осы кезде күшейткіш репро-
дуктордан имамның даусы саңқылдап естілді.

имам. – Қасиетті жұма намазына келген әр қадам­
дарыңыз сауаптан болсын! Бүгінгі уағыз-әңгімеміздің
тақырыбы – Ата-ананың перзенті алдындағы жауап­
кершілігі туралы.

Айша анамыз айтады: Бірде Расулалланың құзы­
рына бейтаныс адам келіп: «Сіздерде жас сәби бала-
ларды сүю әдеті бар екен, бізде ондай әдет жоқ», дейді.
Пайғамбарымыз салаллаһу ғалейһи салам: «Алла тағала

сенің көкірегіңдегі мейірімді тартып алған болса, оны
мен қалай сенің көкірегіңе саламын», деп айтыпты.
Демек, кейбір ата-аналардың өз перзенттеріне
мейірімсіз болуының себебі, Жаратқан Алла олардың

көкірегінен мейір шапағатты тартып алғандықтан екен.
Ал, мейір шапағаты жоқ көкіректе иман болмайды, сенім
болмайды. Иманы жоқ ата-ана ғана өз перзентін қолына
алмайды, перзенттен бас тартады. Күннен күнге қатары

көбейіп келе жатқан жетімханаларда тірі жетімдер бар.
Яғни, ата-анасы тірі, бірақ перзенттерінен бас тартқан.
Ондай ата-аналарды «әке» немесе «ана» деген атпен
атауға тілің бармайды.

Хазреті Омар ради аллаһу бір танымал адамды қала
әкімі етіп тағайындамақ болыпты. Бұйрық жазылып,
тек қол қою ғана қалған екен. Сол арада Омар әлгі
әкім болайын деп тұрған кісімен әңгімелесіп отырғанда,

бір сәби бала еркелеп келіп, Омардың тізесіне отырып
алады. Халифа Омар әлгі баланы еркелетіп, бетінен
сүйеді. Әкімдікке тағайындалып жатқан кісі бұны көріп:
«Бұл бала өз ұлыңыз ба?» деп сұрайды. Омар: «Жоқ,

бір кембағалдың баласы еді. Әке-шешесі дүниеден
қайтқан соң, баланы өз тәрбиеме алғанмын» – деп жау-
ап берді. Болашақ әкім Халифаның мейіріміне, жүрегінің
кеңдігіне таңданып: «Менің де перзентім көп. Бірақ олар-

ды еркелетіп, сүймеймін. Ұлдарым мені көргенде қорқып
тұрады. Әке осындай болу керек емес пе?» – дейді.

Бұл сөздерді естіген халифа Омар терең ойға батты.
Кейіндеу: «Бұл кісі әкім болуға лайық емес екен. Өз
перзенттеріне мейірімсіз адам, халыққа қанша пайдалы
болуы мүмкін» деп бұйрыққа қол қоймапты.

Әсілі, ата-ананың перзенті алдындағы борышы
үлкен. Мұны әрбір ата-ана білгені жөн. Баланы дүниеге
әкелумен іс бітпейді. Ата-ана перзенттеріне білім үйретуі
және көркем мінез құлық тәрбиесін беруі, әсіресе

баланың дене тәрбиесіне көп көңіл аударып, денесін
шынықтыруды, суда жүзуді, атта шабуды үйретуі ке-
рек. Ата-ана баланы әдепті, көркем мінезді етіп өсіргені
үшін ғана мақтауға лайық. Ислам дінінің негізгі мақсаты,

адамзатты көркем мінезділікке тәрбиелеу екені белгілі.
Перзенті алдындағы борышын дұрыс атқарған ата-
аналарды Алла тағала түрлі бәлелерден, уайымдардан
сақтап, ар намыстарының тапталуынан қорғайды.

* * *
Оқу жылы басынан Рауан сабаққа келген жоқ. Бір
мұғалім оны Шанхай базарынан көргенін, енді біреуі
«Рамстор» сауда үйі маңайында жүргенін айтты. Сы-

нып жетекшісі Жанаргүлден маза кетті. Апырым-ай,
қалай болғаны? Жаздың басында, каникулға шыққанда
өгей шешесі баланы жақсы қараймын деп өз қолымен
хат жазған. Маусым айының соңында Рауанның әкесі

іссапарға, ал баланың Қаскелеңдегі үлкен ағасының
үйіне кеткенін естіген. Алдағаны ма қарасұр әйелдің?
Одан кейін де барып, тексеруі керек еді. Сенді ғой,
баланың шешесіне.

Жанаргүл мұғалім түске таман саяжайдағы таныс
құжыраға келді. Қарасұр әйел шашы дудырап жаңа
тұрып жатыр. Көзіне кішкентай қыздан өзге ешкім
түспеді.

сыз ба? – деді мұғалім қоштасып.
Баланың әкесі ертеңінде мектепке келді. Ұлының
қайда жүргенін білмейді екен. Өзі жайбарақат. Бала-
сын ойлап, қайғырған адамға ұқсамайды.

Жұбайыңыз бармақтай баламен тіл табыса алмаса, мек-
теп басшысына неге айтпаған? Неге жар салмаған?!

* * *
Сол күні мектеп директоры Сәуле Зейноллақызының
пәрменімен төмендегідей бұйрық шығарылды:
Бұйрық № 0-43

«Құқық бұзушылықтың алдын алу» мақсатында
және 6«б» сынып оқушысы Нариман Рауанның жоға­
луына байланысты оқушыны іздестіру мақсатында
жүр­гізілетін іс-шара.

Мерзімі: 17.09.2011 жыл
Уақыты: 16.00 – 20.00
Құқық бұзушылықтың алдын алу мақсатында және
6«б» сынып оқушысы Нариман Рауанды іздестіру үшін

мұғалімдер мен ата-аналар комитеті топ құрып, рейдтік
жұмыс жүргізілуін бұйырамын.
Атқарылған жұмыс бойынша әр топ анықтама жа-
зып тапсыруға міндетті.

Бұйрық соңына мектеп басшысының қолы қойылып,
дөңгелек мөр басылды. Мұны естіген Рауанның сы-
ныптастары да өз еріктерімен топ құрамына жазылып
жатты.

Сонымен, Ләзім Талғат мұғалім жетекшілік жасай-
тын бірінші топ орталық базар, мешіт, компьютер клу-
бына, Байған Омаров мұғалім жетекшілік жасайтын
екінші топ Рамстор сауда үйі мен «Самал» шағын ауда-

нына, Меруерт Мәжит мұғалім жетекшілік жасайтын
үшінші топ Астана қаласының сол жағалауына жауапты
болды. Нұрболдың суреті қала көшелеріндегі арнайы
орындарға ілінді.

Рейд мүшелері екі күн мұғдарында еш дерек таппа-
ды. Рауанды іздеп қарамаған жерлері қалмады. Бала
ұшты-күйді жоқ.
* * *

«Артем» сауда үйінің қасындағы дәмханадан түстеніп
шыққанда Ақтамберді жолығып, қапсыра құшақтай
алды:

Екеуі сол маңдағы саябаққа барып сәкіге жайғасты.
Қара бала жаз бойы басынан өткерген жағдайдың
бірде-бірін қалдырмай ұзақ әңгімеледі. Ақалақ үндемей
тыңдады.

мені іздеп шыққандарын біліп, ол маңнан безіп кеттім.
Қаштым бой тасалап... Көргім келмеді, оларды. Өзім
де білмеймін, неге олай еткенімді... Ұялғаннан ба, на-
мыстан ба, анық ажырата алар емеспін.

лама. Ақиқаты сол, қай кезде болмасын, ынжық, бос-
белбеу, жалқау, масыл жандар далада қалады. Әкең де,
әне-міне Ақтаудан оралуы керек. Қыркүйектің басында
келеді емес пе?

Есіңде ме, сенімен алғаш танысқанда, жетімдігіме,
асырап алған ата-анамның кейбір қылықтарына
өкпелегендей сыңай танытып ем ғой. Оным бе-
кер екен. Ойлашы, балалар үйінде жүре берсем де

қатардан қалмайтыным рас. Бірақ үйдің аты үй емес пе?
Өздерінде бала болмаған соң, қазіргі әке-шешем менің
жақсы болып өскенімді армандамайды дейсің бе? Сол
үшін тоғызыншы сыныптан соң педколледжге түстім.

Одан әрі қарай да оқымақ ойдамын.
Қала
көшелеріндегі
хабарландырулар

ілінген
тақтайшадан: «Оларды полиция іздейді» деген жазу­
дың жоғарғы жағынан сенің суретіңді көріп зәрем
ұшты. Жүрегім тоқтап қала жаздады. Екеуміз жазда

танысып, бірер күн бірге жүргенде айтсаң, сол кезде-
ақ ақыл қосар едім. Болмаса, тәтеңе өз қолыммен же-
тектеп жеткізер едім. Сабыр сақта! Ешкімді сөкпе!
Кезбелікпен ұзақ жүрмейсің. Үйіңе барудан қорықсаң,

мектепке бар.
Менің өмірге деген пікірімнің шұғыл өзгеруіне, мешіт
қасындағы діни сауат ашу сабағына қатысқаным себеп­
ші болды. Асыл дініміз – ислам жайлы ұстазымыздың

әңгімесі көп нәрсеге көзімді ашты!.. Еһ-һ, Рауан, Рауан!
Біздің білмейтініміз көп қой!..
Ақалақ ұзақ сөйледі. Бәрі дұрыс! Бәрі шын! Оның
сөздері қара балаға қайрат берді. Ойланды. Толғанды.

Ақсары ұлмен қоштасып, мектепке бармақ ниетпен
автобус аялдамасына бұрылған. Сол жерде полиция
формасындағы жігіт тоқтатты. Сөйтіп, кәмелетке жа-
стары толмаған балаларды оңашалау орталығынан бірақ

* * *
Шашы өсіп, үсті-басы кірлеген баланың көзінде мұң
бар. Тұнжырап, өзімен-өзі отыра бергенді қалайды.
Күнделікті тойып тамақ ішпеген ол, бірішек боп, тәбеті

қайтып қалыпты. Аспазшы әйел әкелеп-көкелеп әзер
ішкізді. Сұрақ берсең ғана жауап қайтарады. Он екі
жастағы жеткіншек сияқты емес. Балалығын біреу
ұрлап алғандай. Кейде терезе алдына кеп далаға тесіле

ұза-а-ақ қарайды. Не ойлайды екен?
Ертеңінде, полиция аға лейтенанты, психолог қыз
Рауанды бірінші қабаттағы кабинетіне алып келіп, бояу
қарындаш пен қағаз берді.

шығып кетті.
Аға лейтенант бір сағаттан соң оралса, Рауан сурет
салып жатыр екен.

Апайының жылы сөйлеп, бауырына тартқаны
баланың жүрегін ұйытты. Осында келгелі алғаш рет
қуана тіл қатты:

шімін... Менің салған суреттерімді мұғалім ағайымыз
талай рет мақтаған...Апай, асықтырмаңызшы. Әлі са-
лып болған жоқпын.

лейтенант есікті ақырын жауып шығып кетті.
Психолог Рауанның суретін қарап отыр. Үй қисық
салынған. Іргетасы жоқ. Терезелерін қоңыр бояумен
бояпты. Ауладағы ағаштардың жапырақтары сұрғылт.

Аға лейтенант баланы аяп отыр. Әке-шешесінен
мейірім көрмеген балалар қоңыр, қара түстерге әуес.
Өгей шешесінен ұрыс естіп, таяқ жегенге ұқсайды.
Бірге болғанмен әкесінің мейірімі кем. Рауанның айты-

сына қарағанда, ол әкесін сирек көреді. Яғни, әке мен
баланың арасында байланыс үзілген, суықтық орнаған.
Он екі жастағы баланың көкірегі шерге толы. Көзінде
«неге бұлай?» деген сауал бар. Кішкентайынан бау-

ыр басқан атасы мен әжесін сағынады... Өгей шешенің
ұрып-соғуынан зәтте болған бала үйге қайтқысы жоқ.
* * *
Алматы аудандық соты орналасқан мекен-жайдың

іші біртүрлі сұсты. Сот мәжілісіне жиналғандар да үнсіз.
Сынып жетекшісі – Жанаргүлдің қасындағы Рауанның
да түрі сынық. Әлгінде ғана бір баланың ісі қаралып,
әке-шешесін ата-аналық құқығынан айырған болатын.

Сол ұл қолды-аяққа тұрмай, шырылдап жылағанда,
төбе құйқаң шымырлайды. Жанаргүл апайы:

ағаларға айтыңызшы! Үйден енді қашпаймын! Әке-
шешемді тыңдаймын...
Терезеден ақшыл түсті «Ланд-крузер» джип маши-
насы көрініп еді, Рауан қуанып, далаға жүгірді.

мәшинесі, – деді бала жүгіріп бара жатып.
Рауанның әкесі Радолла құрылыс фирмасының
бастығын тасиды екен.

емес пе? Ендеше, біз қойған сұраққа сіз жауап беріңіз.
Қабағы түксиген, ұзын бойлы жігіт ағасы «маған не
қыласыңдар» дегендей менсінбей, тәкаппар қалыпта
тұр.

Рауанның дені сау, психикалық ауытқу жоқ. Мектеп
әкімшілігі берген мінездемеде сабақ үлгерімі де, тәртібі
де жақсы. Ендігі мәселе сізге байланысты болып тұр.

Шешесімен тіл табыса алмайды. Қит етсе, үйден қашып
кетеді, – деді Радолла сөзін қайталап.
Осы тұста сынып жетекшісі Жанаргүл сөз сұрады:

Өзі ерекше құрметтейтін мейірімді апайының жылы
сөзін естіген бала жылауын қойды.

сорайған еркек беті бүлк етпей.
Сот ісіне қатысып отырған қала әкімінің орынбасары,
кәмелетке толмағандар ісі және олардың құқықтарын
қорғау жөніндегі комиссияның төрағасы Рахметов:

дым дегенге кім сенер? Әкелік парыз, әкелік міндет,
адамгершілік қайда? Алланың қаһарына ұшыраймын деп
қорықпайсыз ба? Туған балаңыздан бас тартып, қайтіп
жер басып жүресіз? Білесіз бе, сіз рухани кембағал жан-

сыз!.. Әке деген аттан садаға кетіңіз!.. Сіздей қатыгез,
сіздей рухани мүгедек кісілердің кесірінен қаншама бала
тірі жетім жүр!..
Бала – болашағымыз! Бала – ұрпағымыз! Бүгінгі

бала – ертеңгі ел тізгінін ұстар азамат! Өркениетке
жетелер көшбасшы, ізгі қоғам қалыптастырушы, еге­
менді еліміздің болашағы дейміз, оларды! Ал, аяқ-қолы
балғадай, тепсе темір үзетін ер азаматтың – сіздің

тұрысыңыз мынау!..
Радоллада үн жоқ. Тасбеттеніп тұрып алды.
Кеңесуге үзіліс жариялаған сот мүшелері, бала­
ның әке-шешесі жазған қолхат нотариус арқылы

* * *
Жанаргүл мұғалімнен телефон арқылы бар жағдайды
естіп білген Радолланың ағасы Жақсыбай екі күннен
соң Астанаға келді. Күн жексенбі, інісі үйінде болатын.

бір әйелге сөзің өтпесе, жер басып қалай жүрсің?
Әке-шешеңнің аруағын күңірентіп не қылғаның бұл?
Жағдайың келмесе маған айтпайсың ба? Ата-аналық
құқықтан бас тарту деген не сұмдық! Сүйекке таңба,

бұл. Керек десең, сен қылмыскерсің! Рухани мүгедексің!
Бұдан былай Рауанды балам деуші болма, ұқтың ба?
Өзім ер жеткізем, өзім өсірем...
Радолла жасы үлкен ағасының уәжіне жауап

қайтармады. Несін айтады? Қалай ақталады? Ағаның
айтқаны рас! Ынжық, босбелбеу екені де өтірік емес...
Ертеңінде Радолланың ағасы Жақсыбай Баянұлы
мектеп директорына қолхат жазып беріп, Рауанды

өзімен бірге алып кетті.
* * *
Астана-Алматы жолаушылар пойызында келе жат­
қан баланың көңілі көтеріңкі. Ағасы газет оқып жатыр.

Вагон дөңгелектерің бірқалыпты тарсылынан бөг­де ды-
быс естілмейді. Рауан терезе алдында отыр. Қою түнге
көз алмай ұзақ қарайды. Қараңғылық тұңғиық ойға
шақырғандай...

Күрең күз. Күн желкем. Ымырт қоюла­
нып, қараңғылық түскен. Секпіл бет сары ұл
селк етті. Алда қараңдап әлдекім көрінді. Бұл
көшенің балалары басқа жақтың ұлдарын

жолықтырса, әлімжеттік жасап себепсіз
ұрып кетеді дегенді еститін. Сол керек өзіне!
Жарық көшемен жүрмей, төтелетіп несі бар?
«Ал қамдал, батырым!..»

десем жоқ... Үй ішін олай ақтардым, былай ақтардым.
Әкем қатал адам... Жерден шұқысаң да тап, құр қол
оралсаң таяқ жейсің деген соң іздеп шықтым...

Бейтаныс аға мен Жанәлі мектеп жаққа бет алды.
Бағана басындағы электр шамдары стадион алаңын
жап-жарық етіп тұр. Екеуі әрі қарады, бері қарады.
Көздеріне ештеңе түспеді. Біраздан соң бейтаныс аға:

деді.
Жанәлі стадионды қайыра қарап шықты. Айтақыр
алаңның шетіндегі шөптің арасын да қалдырмады.
Сөмке түгіл, ныспы жоқ.

етпеңіз... Жолыңыздан қалдырдым... Сөмкем табылар
емес...

Былай шыға бойын үрей биледі.
Шынымен, сөмкесі жоқ па? Кімге керек болды екен?
Сөмкені қойшы, сатып әпереді ғой. Бәрінен бұрын
күнделігі мен дәптерлері, мектеп кітапханасынан алған

оқулық кітаптары да жоғалды-ау!
Зытып келе жатқан ұл қараң-құраң еткен затты
көріп, тұра қалды. О, тоба! Әлгі біраз жүріп тоқтайды,
аздан соң тағы жылжиды. Көзі бақырайып, жүрегі

дүрсілдеп кетті. «Не болса да, жақындап көрейін...»
Қараса, көк күшігі өзінің.
Жазғытұрым жапсарлас ауылдағы Ермек құрдасынан
алты айлық күшікті сұрап әкелген көкесі:

лап қоямыз. Әзірше бос жүре берсін, – деді.
Жанәлі күшікпен достасып кетті. Көк күшік қайдан
келсе де жүгіріп баланың алдынан шығады. Бала күшікті
мойнынан құшақтайды. Сөйтіп екеуі біраз тұрады. Келе

сала итаяғына ас құяды. Содан асыр-салып ұзақ ойнайды,
екеуі. Қолындағы добын, басындағы қалпағын, болмаса
ағаш-таяқты әдейі лақтырып, алып кел деп жұмсайды.
Көк күшік баланың жұмсауына әбден үйренді. Елге-

зек. Тағы тапсырмаң бар ма дегендей көздері жәудіреп
қарайтыны бар. Бәрін түсінеді, бәрін біледі.

сөзін мойындағысы келмейді, бала. Оған көк ит әлі
кішкентай сияқты.

Мына қызықты қараңыз. Көк ит сүйрелеп жүрген
баланың сөмкесі! Мұндай қуанбас. Есіне түсті. Бағана
доп ойнап жүргенде итін көрген. Ойыннан соң доста-
рымен сөйлесіп, сөмкесін алуды, Алыпсоқты ертуді

ұмытып үйге кетіп отырған. Көк ит сөмкені қорып
қалған ғой. Қараңғы түскенше баланы тосып, үйге
қайтқан беті осы болды.

Жанәлі итін құшақтады. Ал иті құйрығын бұлғаң­
датып, еркелей бастады.

Кешқұрым Алданның жөтелі жиілеп, ыстығы
көтерілді. Мазасы кетті.

Ыстық сүтке сары май қосып беріңдер, терлесін. Ертең-
ақ сауығады, – деді көкесі.

әжесі.
Айтылған ем-домның барлығы жасалды. Бірақ
баланың ыстығы қайтар емес. Дөңбекшіп, ұйқысы қашты.
Жөтелі одан сайын жиіледі. Тіпті болмаған соң жедел

жәрдем шақыртқан. Дәрігер ыстығын өлшеп, кеудесін
тыңдады да, «суық тиген» деп ауруханаға алып кетті.
Міне, жеті күн. Қазір тәуір. Жөтелі басылған.
Бастапқы екі-үш күн төсекте қозғалмастан жатты да,

ыстығы қайтқан соң тұрған. Өзі құралпы ұлдар да
бар. Нұртай деген сүйкімді ақ сары баламен кереуеті
қатар. Әрі екеуі де бір жылғы төл. Ол да үшінші
сыныпқа көшіпті. Нұртай кітапты көп оқиды. Зерек.

«Қым-қиғаш оқиғалы, ұзақ ертегілерді қалай жадына
сақтайды» деп таңғалады балалар.
Алданның мамасы мен әжесі күн құрғатпай келеді.
Түнеугүні бірге оқитын сыныптас Серік пен Назгүлді

көргенде керемет қуанды. Өздері пәле. Екі сауыт «Жуси»
шырыны мен бір пәшкі печеньелері бар. Сыныптағы,
мектептегі жаңалықты айтып, қам көңілін көтеріп тастады.
Алданның есіне Сәруар түсті. Кішкентай күндерінен

екеуі бірге өсті. Ауыл шетіндегі жаңа үйлеріне қоныс
аударғанша, былтырға дейін бұлармен көрші тұрды. Екі
үй арасы қашықтау болса да, мектепке бірге барады.
Бірге ойнайды. Ылғи бірге...

Сол досы Алданға әлі келген жоқ. Әлде, ренжіткен
кезі болды ма? Ойлап отырса, ондай себептің жөні
келмейді. «Жолдастығың әншейінде екен... Сырың
белгілі...» деп өкпеледі Сәруарға.

Көп ұзамай Алдан ауруханадан шықты. Көрші
балалармен кездесіп әңгімелесті. Сәруарды сұрады.
Сөйтсе, ол аттан құлап, мертігіп ауруханаға түсіпті. –
«Бәсе, – деп ойлады ол. – Дос екені шын болса, бір

көкөніс әкелейін! – деді Алдан үйге кірген заматта. Өзі
асығыс. Қимылы шалт.

ның әбден ашқан-ау, тегі! – дейді айналып-толғанған
әжесі.

дырып, ауруханада жатқан көрінеді. Бүгін сіз екеуміз
барып қайтсақ қайтеді. Көзі жәудіреп көшеге қарап, то-
сып жатқан шығар достарын...

ның достығы, бауырмалдығы осындайда... сынға
түседі... Мамаң қазір-ақ кіріседі тамақ істеуге.
Алданның Сәруарға деген өкпесі тарқап жүре берді.
Досын тезірек көргісі келіп асыға түсті.

Таңат – менің ағам
Күнде бұл мезгілде сабақтан қайтатын Таңат бүгін
кешікті. Түс ауды. Қарындасы Әйгерім елегізіп, есік
алдына екі рет шығып келді. Ал Таңаттың бір аптаға

нағашы атасының үйіне кеткенін ол білмейтін.
Әжесі болса құрақ құрап, өзімен өзі әуре. Кейінгі
кезде осындай машық тауып алған. Әлдебір халық
әуенін ыңылдап, күн ұзаққа іс тігумен шұғылданып

отырғаны. Бастапқыда таңсық көріп, ананы-мынаны
сұрап қасынан шықпайтын. Жалықты білем, көңіл ау-
дармайды қазір.
Кешкілік жұмыстан оралған әкесіне, Таңаттың ха-

барын жеткізді Әйгерім. Қос танауы делдиіп кеткен.
Көзінде үрей мен сауал.
«Ағасын жақсы көре ме екен, сынайын...» деп ойла-
ды әкесі.

ұстатпайсың. Сабаққа әзірленіп отырғанда мазасын
ала бересің. Көңілін бөлесің. Кейде ойнаған болып
кітаптарын тығып тастайсың. Сол себепті Таңат айтқан
тілін алатын, өзінен жасы үлкен ағасын сыйлайтын

қарындас тауып алды.
Әйгерім қапелімде не деп жауап қайырарын білмей
дағдарды. Әкесі айтқан әңгіменің жаны бар. Бірінші
сыныпқа барғанша Таңат екеуі бірге ойнайтын. Ағасы

есік алдындағы ойын алаңына шыққанда да, көзінен
таса қылмай, қарайлап жүретін. Былтырғы күзден мек-

тепке барғалы күрт өзгерді. Тәрбиелі, тәртіпті бала бо-
лып шыға келді. Көп уақытын сабақ оқуға жұмсайды.
Балабақшаға бармайтын Әйгерімнің күні бойы іші пы-
сады. Содан соң Таңатты айналдыратыны рас. Ал

ол болса... кішкентай Әйгерімнің еркелігін түсінбей,
өкпелеп, өзге қарындас тауып алған.
Әйгерімнің иегі кемсеңдеп, көзінен жас домалап-
домалап түсті. Өз бөлмесінде кереуетте бүк түсіп жы-

үдетіп бақырып қоя берді.
Әкесі қызын құшақтап бетінен сүйді. Көзінің жасын
сүртті.

Әйгерім жылауын қойды. Жүзі бал-бұл жанып
қуанды.

Таңат сабаққа әзірленіп отырғанда мазасын алмаймын.
Кітаптарын жинастырып, реттеп қоямын. Қолы бос
кезде, одан әріптер үйренем.

Ертеңінде әкесі қызына екі дана «Сникерс» шокола-
дын әкелді. Әйгерім біреуін дереу жеп алды да, екіншісін
сақтап қойды. Жатарда жастығының астына тығады.
Күндіз қолынан тастамай алып жүреді. Әкесі мен ма-

масы «қызығып жеп қоятын шығар» деп ойлаған-ды.
Әйгерім олай етпеді. Таңат қашан үйге келгенше, «Сни-
керс» шоколадының мұртын да бұзбады.

Айбектің көкесі жақсы жаңалық әкелді. Жаңа пәтер
алатын бопты. «Алатау» шағын ауданынан. Үшінші
подьезд. Тоғызыншы қабат.
Сонымен Айбектер жаңа пәтерге қоныс аударды.

Жоғарғы қабат қорқынышты сияқты. Шешесі «жа-
затайым құлап кетіп жүрерсің» деп балконға бір өзін
шығара бермейді. Ал Айбекке салса биікті мекендеу
қызық сияқты. Бәрінен бұрын арлы-берлі қайшыласып,

көшеде ағылып жатқан мәшинелер, жаяу жүрген кісілер
алақандағыдай көрінеді.
Тұрғындар көшіп кірген соң лифт қосты. Оған ең
алдымен атасы қуанды. Себебі, жиырма күндей тысқа

шыға алмай ылажсыз қамалған болатын. Таза ауаны
балконнан, желкөзден жұтқан. Енді рақат. Томашадай
ұя-лифтіге енеді де, іп-ілезде төменге түседі. Далаға
шығады. Таяғына сүйеніп, аулада әрі-бері асықпай

жүреді.
Қиюы қашатын іс аяқ астынан екен. Бір подьез-
де тұратын бес-алты бала, түстен кейін сабақтан
қайтқанда лифтінің қызығын әбден көрді. Көзді

ашып-жұмғанша жоғары көтеріледі. Сосын төмен
құлдилайды. Үлкендердің көбі жұмыста. Әй дер ажа,
қой дер қожа жоқ. Лифтегі кезекшілік жасайтын орыс
әйелі де көрінбейді.

Балалар жарты сағаттай қызыққа батты. Тегін
ойын тапқандарына мәз. Бір кезде жүріп келе жатқан
лифт сыр етті де, бесінші қабатта тоқтап есік ашылды.
Балалардың ересегі Мырзаш жалма-жан түймені ба-

сты. Лифт қозғалмайды. Көздері алақтап тұрды-тұрды
да, тым-тырақай безіп жөнелді.
Кешқұрым далаға беттеген Айбектің атасы жылдам
қайтты. Қабағы қатулы. Өңі сынық. Құдды өкпелеген

баладай. Жақ ашпайды. Сөйтсе, лифт тоқтапты. Істен
шыққан. Жаяу түсейін десе қиын. Түсуін түседі-ау.
Қайыра жоғары көтерілу қиямет.
Лифт үш күн жүрмеді. Атасы дағды бойынша дәлізге

шығада да, іле оралады.
Айбек өкінді. Ағаттық жасағанын аңдады. Олай
етпейді, ендігәрі. Достарына түсіндіріп айтуы керек.
Жүгіріп үйден шыққан. Шахтадағы қызыл түйме

жанып тұр. Басып еді, зыр еткен дыбыс естіліп, лифт
көтеріліп келе жатты.

Екінші сыныпты кілең бестікке бітірген Ауданбектің
білмейтіні көп екен. Дөңгеленген дүние. Аспан әлемі.
Жарқыраған жұлдыздар. Жан-жануарлар. Алмасып
келіп жатқан күн мен түн...

ғылым мен техника қарыштап дамыған сайын Аллаһтың
барлығын, ақиқат екендігін біле түсеміз.

мәселен сіздің арнайы оқыған мамандығыңыз болмаса
да, қолдары мен аяқтары сынған, шыққан сырқат адам-
дарды емдейсіз. Бұл да Алланың берген қасиеті ме?

ғанамын. Ауру-сырқауды жазатын, шипасын жіберетін
бір Аллаһ!

байқамаған екенмін. Енді зерделеп, көңіл қояйыншы...
Арада екі-үш күн өткен.
Таңертеңгі шайын ішкеннен атасының мазасы кете
бастады. Қолын уқалап отыр.

деймін... Сезіп отырмын...
Арада көп уақыт өткен жоқ. Қызыл қақпалы үйдің
алдына «Мерседес» машинасы тоқтады. Кабинадан
жастау жігіт шығып, артқы есіктен елулер шамасындағы

әйелді қолтығынан демеп үйге беттеді.
Сонау Өскемен қаласының арғы жағындағы Лени-
ногордан келіпті. Әйел адамның оң қолы көтертпейді.
Дәкемен орап, мойнына таңып алыпты. Үлкен-үлкен

қалалардағы дәрігерлердің бәріне көрсетсе де, ем-
домдары қонбапты. Рентгенге де түсірген. Сынық
ештеңе жоқ. Сырқат сырын аша алмаған.
Ауданбектің атасы әйелдің білегін жалаңаштады да:

рентгенге көрінбейді. Жарайды, оқасы жоқ. Аллаһ
сәтін салса сауығасыз.
Қабдырахман қария жаншылған сіңірді ақырын-
ақырын уқалап отырды да, не заматта:

қана көтеріңіз. Қорықпаңыз!
Әйел сынықшының айтқанын жасады.

сыз... Енді, кәдімгі түйенің шудасына қара тұз қосып,
қолыңызды таңып тастаңыз. Ешқандай дәрі-дәрмек
жағып, әуре болмаңыз... Мен бар болғаны жаншылған
сіңіріңізді қалпына келтірдім.

Олжастың қалаға сапарлап кеткенін пайдаланған
Жандос, ағасының үш кішкентай қобдиша асығы мен
екі құлжа сақасын ұтқызып, ойыннан шаршап келіп
отырған. Қалай болды өзі? Түсінбей дал... Асықты

тәп-тәуір ойнайтын. Әлде, рұқсатсыз алған соң солай
болды ма? «Рұқсатсыз алу?..» Ол ұрлық қой? «Жоқ,
ұрлық емес, – деді қалқан құлақ қара бала. – Олжас
маған бөтен емес... Туған ағам... Әрі, ол асықтарды ой-

нау үшін жинадық қой!..»
Жандос ойланды. Қандай амал бар? Әуелгі ниеті
Олжасты қуантып, көп-көп асық ұтпақшы еді, ол жос­
пары іске аспады. Кешелі бері екі жүздей асықтан ай-

рылып отыр. Екі жүз асық... Аз емес...
Жандосқа бұл ісі ұнамады. Өзіне-өзі ренжіп,
ұнжырғасы түсті. Қалайша ұтылды? Әлде, асық ойнаған
балалар, өзінен үлкен болған соң жеңілді ме? Жылағы­

сы келді. Көңілсіз, мең-зең отырып қалғанымен, жы-
лай алмады. Көздің жасы да оңайшылықпен шықпайды
екен-ау... «Қалай болғанда да менікі дұрыс емес, – деп
уайымдап жүрді ол кешке шейін. – Қателік жібердім...»

Жандос ертеңінде достарымен жидек теруге ауыл­дан
ұзап, Талдыбұлақ сайына кетті де, асық жайлы ұмытып
үлгерді...

Бір аптадан соң оралған Олжас, ауладағы балалар­
дың қолынан өзінің екі сақасын көріп, жағдай­ды
біліп, үйге келе сала Жандосты іздеді. Інісі атасының
қасында әңгіме тыңдап отыр. Моп-момын, тәртіпті

бола қалыпты. «Бәрін бүлдіріп, түк білмегендей, тым-
пиып отыруын қарашы...»

жіберіпсің ғой,– Жандос әй-шайға қарамастан, Жан-
досты құлақ шекеден қонжитты.
Аңдаусызда таяқ жеген қара бала, алашаның үстіне
құлай кетіп, айқайға басып жылады. Кереует үстінде

көзі жұмулы домаланып ұйқыда жатқан ақ мысық,
Жандостың дауысын естіп, елең етіп басын көтеріп
алды. Өксіп жылап жатқан Жандостың қасына жетіп,
Олжасқа бір, балалардың атасына бір, кезек-кезек

қарай берді. Көзінен баланы аяғаны көрініп тұр. Неге
ұрды дейтіндей...

да ақыл жоқ екен! Қарашы, мысық екеш мысық та,
Жандосқа жаны ашып, араша түсіп жатыр. Асыққа
бола, өзіңнен жеті жас кіші ініңе қол көтеруің дұрыс па?

Олжас атасынан мұндай уәжді күтпесе керек. Ақ
мысықтың жанашырлығына қайран қалды. Өзінің ашу
үстінде әбестік жасағанын білді.

Үлкен қала. Зәулім, сәнді үйлер. Аула толы
мәшинелер. Көпшілігі шетелдік – «Ланд Крузер»,
«Тойота», «Лексус», «Мерседес»...
Ортаңғы подьезден шыққан арық қара бала мен

жатып, тоқтай қалып бірөңкей жап-жаңа мәшинелерді
тамашалап, қарай бастады.

деді тойған қозыдай томпиған Әлихан есімді бала. Дәу
«Жипке» жақындап, сыйпап қойды.

дамдықпен зулайды... Сендердің «Лексустерің» қоқайып
алып, қалып қояды біздің мәшинеден...

жатып алады... Сондықтан анау-мынау бұрылыстарда
жылдамдығын көп азайта қоймайды. «Лексус» түйе
құс сияқты... Ызғытып келе жатып бұрылса, аудары-
лып қалуы мүмкін...

латын. Нұртайдың мақтанғанына шыдай алмай ішінен
ыңқ еткізді. Бір үйдің еркесі Нұртай қарап тұрсын ба?
Ол да томпиған ұлды кеудесінен итеріп қалды. Екі бала
айқаса кетіп, жерге құлап түсті. Тап-таза жейделері

мен шалбарлары былғанып, шаң болды. Бірін-бірі ая-
май жұдырықтап, аздан соң ырсылдап шаршады.
Әлиханның мұрнынан қан ақты. Нұртайдың жұдырығы
батып кеткен сияқты.

Екі баланың ерсі қылықтарын көріп отырған
Ізбасқан қария орнынан ұшып тұрды.

Тас тигеннен көздері жарқ етіп, басын ұстай алған
Нұрбол мен абдырап тұрған Әлихан жалт қарасты.
Анадай жерде таяғын көтеріп бір қария тақап келеді.
Қабағы қатулы.

Біреуінің мұрны қанап, екіншісінің басы ауырған ұлдар
жуасып қалыпты.

татуласыңдар! Бүлінген ештеңе жоқ. Атам қазақ «бас
жарылса, бөрік ішінде» деген..
Біріне-бірінің атарға оқтары болмай тұрған ұлдар,
қарияның уәжді сөзіне тоқтап, қол алысты.

төбелесіп, жұдырықты ала жүгіргенді қойыңдар! Заман
талабына сай жақсы үйде тұрған, жақсы киінген, жақсы
мәшине мінген жақсы. Біле білсеңдер, сендер тәуелсіз
еліміздің елордасы – Астанада тұрасыңдар. Соған

лайық білімді, білікті, ұлтжанды, мәдениеті, иманды
азамат болуларың керек. Жөн бе, менің айтқаным?

балалар бақытты. Компьютердің құлағында ойнайды.
Ғаламтор арқылы білмейтіндері жоқ. Бірақ кітап бетін
ашпайтындары жарамайды. Өздерің көркем әдебиетті
оқисыңдар ма?

дерші, – деді қария екеуіне кезек қарап.
Екеуінде үн жоқ.

дың атын жаттап алғанша, Абайдың бір өлеңін жаттап
алсаңдаршы...
Балаларға басқа не айтарын білмеген қария, басын
шайқап, бұрылып кете барды. Ренжіп кетті. Ал ана

Қыстың аты қыс... Қаңтар айы қақап тұр. Қайта түс
ауа бет шымшыған аяздың кәрі сынғандай...
Тапжылмастан екі-үш сағат отырып, үйге берілген
сабақтарын тап-тұйнақтай орындаған Нұрболдың

шешесі «үйде отыр, ойынға барамын деп беті-қолыңды
үсітесің» деп құлағына құйған. Сексендегі әжесіне де
қайта-қайта тапсырған.
Нұрболдың іші пысты. Сыртта аяз болса да, шығып

ойнағысы келді. Тоңып жаураған қызық емес пе.
Үлкендерді тыңдасаң, ылғи бір шектеулер... Ананы істе­
ме, мынаны істеме. Жаурайсың, жығыласың, ұят бола-
ды деп келетін ақыл-кеңестері кейде жалықтырады...

«Әжемді қалай көндірсем екен?» деп уайымдады ұл.
Қандай амал бар? Ә-ә, тапты...

Әжесінің құлағы мүкіс. Қатты айқайламасаң есті­
мейді.

Нұрбол жылы киініп, шанасын сүйретіп үйлеріне
тақау тұстағы төбеге жетті. Өзімен тетелес үш-төрт
бала жарыса сырғанақ теуіп жүр.

Төрт шана бірдей төмен зулағанда бет қаритын аяз
одан әрі еселене түсетіндей. Бастапқыда Нұрболдың
беті-қолдары тоңып еді, ойын қызығына берілген соң
ұмытып кетті.

шетіндегі Мықтының тауына барайық. Сырғанақтың
көкесі сонда, – деді сотқар Қыдырбайдың мұрны
желпілдеп.

лар, бірін-бірі қостап Мықтының тауына тартты.
... Күн ұясына қонақтауға жақын. Аяз күшейді.
Ойынға қызыққан ұлдар ештеңені елейтін емес. Бір
кезде Нұрболдың беті тыз ете түсті. Қолғабымен

ысқылап еді, жылынғандай болды.
Қас қарая ұшып-жығылып үйге жеткен Нұрболды
есік аузында анасы қарсы алды.

етті.– Пеш жағамын деп әжеңді алдап... Шыныңды
айтпайсың ба?
Нұрболда үн жоқ. Кінәлі екені рас...

Жалма-жан ұстап көріп еді, терісі үлбіреп тұр. Удай
ашып қоя берді. Көзінен жас шықса да шыдады. Шешесі
суық сумен жуып, қаздың майын шылқыта жақты.
Ертеңінде тұрса, екі беті шиедей қызарып тұр...

«Мына түріммен мектепке қайтіп барамын?» деп уай-
ымдады ол...

Қора артындағы «қоқыс төбеде» біресе еңкейіп,
біресе тұрып жүрген тәмпіш танау қара бала әлденеге
өкпелі. Қолындағы кішкентай шелекке, кәкір-шүкірдің
арасынан тапқан шегелерді, тырс-тырс еткізіп салып

мысты тауып беріп...
Әрі-беріден соң шаршады ма, әлде шекесінен өткен
ыстықтан пана іздеді ме, қораның көлеңкесіне келіп
тізе бүкті. «Балалар ғой, біраздан соң өзенге беттейді...

Тәмпіш танау, қара баланың бұлайша әбігерге түсуіне
не себеп?!.

Атасының даусы қатқылдау шықты. Енді тәжікеле­
судің жөні жоқ. Одан да ығына қарай жығылғаны жөн.
Айбол өзі апарып тастаған жерге келіп, қисық
шегелерді бір-бірлеп жинай бастады. Шекесінен күн

өтіп, терлесе де атасының тапсырмасын тап-тұйнақтай
орындап шықты.

Атасы дән риза. Өзі аласа орындыққа жайғасты. Ал-
дында темір төс. Қолында балға. Бісіміллә деп кірісіп те
кеткен. Қисық шегелерді темір төске қойып түзете ба-
стады. Ерінбестен бәрін қалпына келтірді.

шегелер түп-түзу. Асылы, ескінің қадірін білмеген,
жаңаның парқын түсінбейді! Алла қаласа, ертең қой
қораны кеңейтеміз. Жаңасын сатып алғанды мен де
білемін. Азғана еңбек етіп едік, қисық шегелер кәдеге

жарайтын болды.
Атасы көңілді. Белін жазып, орнынан тұрды. Кінәсін
сезген Айбол үнсіз. Құрал-саймандарды жинастырып,
атасына қолқабыс жасауда.

Әбуталап қарияның қалаға қоныс аударғанына көп
бола қойған жоқ. Ауылдағыдай емес, мұндағы тірлік
арсы-гүрсі, қым-қуыт па дейсің. Көп қабатты үйдің
тұрғындары таңертемен жұмыстарына кетеді. Кешке

қарай оралысымен үйді-үйлеріне кіріп, есіктерін тарс
бекітіп, қайтып көріне қоймайды. Көлеңке ұзарып,
іңір қараңғылығы қоюланғанша, есік алдындағы ағаш
орындықтардың біріне жайғасып, жан-жағына қарап

отырады. Бұл жерде де немерелерін ойнатқан бірді-
екілі кемпір-шалдан өзге ешкім көзге шалынбайды.
Біраздан байқап жүр: бұлар тұратын екінші қабаттағы
қарама-қарсы есіктегі кішкентай бала, ақсақалдың

қасынан үндемей өте шығады. Өзі пысық бала сияқты.
Күнде тап-тұйнақтай киініп, қоңыр сөмкесін арқалап
тымпың-тымпың кетіп бара жатқанымен, үлкен адам-
мен сәлемдесуді білмейді. Кіп-кішкентай болып, ол да

асығыс...
Күн бесінге тақаған шақ. Асыға адымдап қасынан
өте берген ұлды қария тоқтатты.

Асхат жауап қайтармады. Басын төмен тұқыртып
тұрып қалды.

де тұр, мен үйден шығып келе жатайын... Мені көрген
бетте Ассалоумағалейкум деп даусыңды шығарыңқы­
рап амандас, жарай ма?

Қария подьезге еніп, ұзамай қайыра шықты. Оны
көрген Асхат:

деді қария.
Әбуталап ата бұл жаттығуын ерінбей төрт рет
қайталады...
Арада үш күн өтті. Әбуталап қария есік алдын-

да отырған. Әкесіне еріп есік алдына шыққан Асхат
қарияны көре сала:

Сыртыңыздан жақсы білеміз.Өзім де танысайын деп
жүр едім...

кіші адамдардың, оның ішінде балалардың үлкен кісіге
сәлем беруі – зор адамгершілік! Ізет – ілтипат! Осыны
естеріңде ұстаңдар!.. Ал, Асхат құлыншақ, қолыңды
жай, бата берейін.

Өмір жасың ұзақ болсын!
Қатарыңнан озған өрен бол,
Теңіздейін терең бол!
Ақылың ассын,

Ықыласың тасысын!
Сағың сынбасын,
Бағың нұрлансын!..
Аллоһуәкбар!

Әумин!..
Содан бастап Асхат үлкен кісілерді көрсе сәлемдесіп
жүретін болды.

ЕКІ ЖҮЗ тЕҢГЕ
Биылғы ақпан айы солтүстік өңірінің қысына
ұқсамайды. Қариялардың әңгімесіне карағанда, осыдан
жиырма-отыз жыл бұрынғы қыс «қыс-ақ еді, шіркін!».

Қазір түсініп болмайсыз...
Жақында жаңбыр жауды. О, тоба! Көше, жол,
дала, бәрі-бәрі көк тайғақ. Бейне әйнек төсегендей,
жып-жылтыр. Ой, рақатын-ай! Бәрінен де балаларға

жақсы. Айнала түгелімен мұз айдыны болды да шықты.
Конькиің болса, аяғыңа байла да, зырғыта бер. Ал үлкен
кісілердің жығылып, тайғанап құлап жатқанын көру
тегін концерт. Әлішер мен Айдос аулада ойнап жүрген.

Орталық көшемен тіркемесі бар дәу КАМАЗ мәшинесі
ақырын жүріп келе жатты да, артқы жағы бұлғалаңдап
жолдан шығып кетті.

Жоқ, аударылмады. Жүргізуші тәжірибесі мол
кісі болуы керек. Тежегішті басып тоқтай қалды.
Сәлден кейін алға жүрмекке ниет етіп, қозғалып еді,
доңғалақтар бір орнында зыр қақты. Артқа шегінді.

Онда да доңғалақтар зыр айналды. Ілгері-кейін, ілгері-
кейін. Көп әуреленді ағай. Болар емес. Сосын моторын
сөндіріп жерге түсті. Жан-жағына қарады. Көшеде
бірде-бір көлік көрінбейді.

Қазіргі кезде жұмыстары болмаса машина, трактор
текке жүрмейді. Себебі белгілі. Жанар – жағармайды
үнемдеу керек. Қат. Тапшы. Сол үшін ауыл ішіндегі
жеңіл – желпі жұмыстар, ат шанамен-ақ атқарылады.

Нарық экономикасының талабы қатал. Олай етпесе
болмайды. Бұрынғы заман емес.
Әлішер мен Айдос жүгіріп трактор іздеді. Ешқайсысы
маңайлатар емес. Бұларды баласынып сөздерін жүре

Ауыл шетіндегі көк шатырлы үйдің қасында «ДТ—
75» шынжыр табанды трактор анадайдан көрінді.
Әлішер мен Айдос «жолымыз болды» дегендей
біріне-бірі қарап жымыңдасып қалды. Тоқтарбек аға

балалардың бұйымтайьш естіген соң, киіне бастады.
«ДТ-75» дәу КАМАЗ-ды жолға сүйреп шығарды.
Жүргізуші қатты қуанды. Тоқтарбек ағаның қолын

қайта-қайта қысып ризашылығын білдіріп еді, ол кісі
Әлішер мен Айдосты нұсқады....
КАМАЗ-дың жүргізушісі екі балаға алғыс айтып,
әрқайсысына екі жүз теңгеден ақша ұстатты.

Бір үзім нан
Бес қабатты тұрғын үйдің подьезінен шыққан
кішкентай қыз, оң қолындағы қаудырлақ жұқа дорбаны
әрең көтеріп, қоқыс жәшігіне әкелді де аудара салды.

Жапырақтай-жапырақтай кесілген, жартылай желінген
аппақ нандар! Құйтақандай қыз артына да қарамастан,
қайыра үйіне жүгіре жөнелді.
Бұны көзі шалып қалған Ғаббас қария:

қыз подьезд есігіне зып бере кіріп кетті.
Нұржан мектептен қайтып келе жатқан. Көрші
қарияның ашуланып, басын шайқап отырғанын көріп
кідірді.

соң. – Е-ей, балам-ай! Біреу тойып секіреді, біреу
тоңып секіреді... Сонау сұрапыл Ұлы Отан соғысы
жылдары біз он – он бір жастағы қарасирақ бала едік.
Ер-азамат жаппай майданға алынды да, елде кемпір-

шал, әйелдер мен балалар қалды. Беліміз қайысып
жұмысқа жегілдік. Күні бойы шөп шауып, кешқұрым
ұшып-жығылып қосқа әрең жетеміз де, сулы-сылпың
қара көжені іше салысымен төсекке құлаймыз. Таңғы

ұйқы қандай тәтті! Оң қолы шолақ бригадир Қисметтің
айқайынан атып тұрамыз... Кішкене жата тұрайын
десең бітті, Қисекеңнің алты өрім қамшысы жоныңнан
таспа тіледі. Бір рет қасымдағы Жанасыл оянбай

сондағы Жанасылдың шырқырап жылағаны есімнен
шығар емес. Әлі көз алдымда. Бала деп аяу, мүсіркеу
болмайтын бригадирде... Сұм соғыс тезірек бітсе
екен, ағаларымыз бен әкелеріміз елге тезірек орал-

са деп тілейміз, дәйім. Сонда қарнымыз тойып тамақ
та ішпейміз. Нанды мөлшерлеп береді! Жегіміз кеп,
тәбетіміз тартып тұрса да сұрамаймыз...
Қазір ше? Нанды қадірлемейміз. Қатып қалса қоқыс

жәшігіне әкеп тастаймыз. Ысырапқа жол беріп, аяқасты
етеміз. Олай жасауға болмайды. Бір үзім нанның қадір-
қасиетін білген жөн. Обал-сауап деген қайда?
Нұржан қарияның әңгімесін үн-түнсіз тыңдады.

Бастауыш сыныптарда оқитын Әсел мен Асқар
бестік бағаға оқыса, ынталандыру мақсатымен ата-
анасы қалаған заттарын әперетін. Оған ағайынды екі
бала дағдыланған еді.

... Әсел мен Асқар мектептен келе жатыр. Жай­
шылықта ауыз жаппайтын әңгімешіл Асқардың көңіл
күйі пәс. Осыны аңғарған әпкесі:

күнделік тексеретін күні... Сен болсаң, сыйлық аласың,
ал мен ұрыс естимін...

сыбырға көшті. – Екі қойылған күнделік бетін жыртып
таста!

өзің біл.
Кешқұрым. Асқар аулада ойнап жүрген. Оның
көңілсіз жүргенін аңғарған көрші келіншек Кәтеп тәте
ұлды қасына шақырды.

Ағайынды екеу ертеңінде әке-шешелерінің тексеруі­
нен мүдірмей өтті. Көңілдері қалаған заттарына ие
болды.
Ата-анасын алдап сыйлық алғанымен Асқар қуыс­

танып жүр. Өтірігі шығып ұсталып қалатын сияқты.
Алайда уақыт ұзаған сайын ұмыт бола бастағандай еді,
Әсел мен Асқар бір нәрсеге келіспей керісті де қалды.
Ашуланған Әсел:

жүгіріп ас үйдегі шешесіне келді де, інісінің күнделік ту-
ралы хикаясын бастан аяқ баяндап берді.
Аяқ астынан Асқардың қулығы әшкере болды.
Өтірік өрге баса ма, айтыңдаршы, балалар?

Пештен шыққан Пернебай
Екі жастағы Пернебайды ешкімнің ойнатқысы
келмейді. Тынышсыз. Бір жерде байыздап бір ми-
нут тұрмайды. Тымпың қағып жорғалап жөнелгенде

ерен жүйрік. Қолына түскен затты қиратпай тынған
емес. Алдар­қатып алмақшы болсаң, қып-қызыл пәлеге
қалғаның. Бақырып, ойбайға басады. Кірмейтін тесік,
баспайтын жері болсашы.

әке-шешеміз Арманға.
Қиракезік бауырын бағудан жалығады білем, бір амал
ойлап тапты, Арман. Пернебайды ойнатуға кезекшілік
кестесін жасады. Өзі, Назгүл әпкем және мен кезек-

кезек бір күннен қарайтын болдық.
Менің кезегім бүгін еді.
Түске қарай қыңқылдап болмаған соң, шөлдеген
шығар деп кесеге айран құйып бердім. Пернебай ішіп

отырды да, бір кезде көзімді ала беріп басына төңкере
салғаны. Үсті-басы айран. Жылдам киімін ауыстырдым.
Беті-қолын жудым. Қасынан қалмай біраз ойнаттым.
Не заматта зып беріп, тағы жоғалып кетті. Қарасам,

кір-қожалақ қолын шелектегі сүтке малып, шалпылда-
тып тұр…

тазалап жатқан анамыз, темір көсеу ұстаған оң қолын
шапшаң тартып алды. Шалқалап құлай жаздап бойын
әрең тіктеді.

Біз шешеміздің ащы даусын ести сала жүгіріп
жеткенбіз.

Анамыз Арманға, Арман маған қарады. Мен
иығымды көтердім.

қайын…
Шешеміз еңкейіп үңілді. Бір нәрсе жыбырлай ма?!.
Көсеуді пештің көмейіне қарай бойлатып, қарайған
заттың ұшына іліктірді.

Жайлап тарта бастады. Жақындағанда қолын
жүгіртіп алып шықты. Мәссаған! Пернебай! Бет-аузы
күл! Қап-қара!
Аузы ашық тұрған пешке еңбектеп кіріп, көмейіне

жетіп, кептеліп қалғанға ұқсайды. Артқа шегініп, қайта
шығуды білмеген.

дүрілдетіп от жағып жіберсем… Астафиралла!.. Құдай
сақтады.
Үсті-басы мен бет-аузы күл-күл, түрі аянышты
Пернебайға қарап, не күлерімізді, не жыларымызды

Батырдың үйі аудан орталығында. Қала тәрізді
мекеннің шет жағында пәтерде тұрады.
Бірде көкесі ауылдағы ата-анасына барған сапа-
рында, мотоциклдың қорабына салып үйректің сегіз

кішкентай балапанын алып келді. Есік алдындағы
гараждың қасынан шағындау шұңқыр қазды. Су
құйды. Балапандар жем жеп тойған соң, суға түседі.
Шиқылдап, үй маңында жүреді. Күнге шуақтайды.

Кейде бір-біріне тығылып, ұйлығысып жатады.
Осының бәрін қызықтаудан жалықпайды, Батыр.

сатып әперем, – деді көкесі.
Төрт жастағы Батырды бұл сөз керемет нандыр­
ғандай. Ертеден кешке дейін балапандарға қарап,
үйден ұзамайтын болды. Бірақ ойын баласы емес пе. Бір

күні ұмытып, достарына қосылып кетті. Екі-үш сағат
алаңсыз ойнады. Кенет балапандары есіне түсіп, үйге
қарай жүгірді. Анадайдан байқады, көршінің көк күшігі
балапандарды қуып жүр. Аяқтары қысқа кішкентай ба-

Көк күшік сол мезет бір балапанды бас салып, ауыз-
ды салып жіберді.
Әп-сәтте жәукемдеп, жеп қойды.
Ебіл-дебіл жылады-ай, Батыр. «Бәлем... сені мен...

кө-ке-ме айтып-п... ұрғызбасам-м...» – дейді өксігін
баса алмай.

ашыған жүрегіңнен айналдым. Қой, енді, қоя ғой. Ол
күшікті ме! Қазір байлатып тастаймын.
Қорқып қалған жеті кішкентай балапан Батыр мен
мамасының қасына келіп, топталып қалыпты.

Көктем. Мамыр айы маужырап, қыраттар мен
төбелерді, сай-саланы қыс бойы мекендеген қасат қар
еріп, жылға-жылғамен ақты сылдырап. Төңірек тегіс
түрленіп, көк шөп қаулап өсуде. Ақ, сары, қызыл

гүлдері көздің жауын алған тау бөктері, түкті кілемдей
құлпыра түскен.
Отияр тауының бауырындағы айналасын қамыс
көмкерген терең көлдің маңайы, жыл құстарының шуы-

лына толы.
Осындай бір күні жалғыз үй шопан қыстауының
қорасына ана үйрек ұшып кірді. Мұны Жасұлан байқап
қалды да, дереу әжесіне келіп хабарлады. Содан әжесі

екеуі күні бойы аңдыды. Ана үйрек қораға ұя салыпты.
Демек, балапан басып шығармақшы.
Міне, жайлауға көшетін мезгіл де жетті. Ана үйрек
қозғалмастан ұясында жатыр.

Көп ұзамай қауырсын қанат балапандарын ертіп, ана
үйрек дүр етіп, қорадан ұшып шықты. Қария мен алты
жастағы Жасұлан бірте-бірте әуелеп ұшып бара жатқан
құстарға қарап қош айтты.

Қайыңның көз жасы
Шілде айы. Тал түс. Күн шыжғырып барады. Алты
жасар Өрен есік алдына шығып, аз-кем ойланып тұрды.
Сонау ауыл шетіндегі Бұқпа көлінің маңы үпір-шүпір

балаларға толы. Салқын суға шомылып, рақаттанып
жүр. Бала біткеннің жаз басталғалы күндегі әдеттері.
Күн арқан бойы көтерілісімен көлге жөнейді. Кейде
тіпті түскі ас ішу керектігін естерінен шығарып, ата-

өзімен-өзі сөйлескендей күбірлеп. – Тұра тұр... Мен
де қазір жетемін...
Өрекең шолақ шалбарының ышқырын бір көтеріп,
үй айналды. Көлге жаяу барғысы келмей, жасыл

жапырақтары жайқала өсіп тұрған бала қайыңның бір
талын сындырып алды. Дереу «атына» қарғып мініп,
ауыл шетіне қарай шаба жөнелді.
Бұл оқиғаны көрші қарт Әбуталап көріп отырған.

Өрен кешке бұтағы сындырылған бала қайыңнан
мөп-мөлдір су ағып тұрғанын байқады. Қайта-қайта
қарап таң-тамаша!
Әбуталап қария таяп келді. Өрен:

бұтағын сындырған. Жаны жараланып, ауырып жылап
тұр, соған. Қайтсін, байқұс. Тілі жоқ айтатын. Табиғат
перзенті – тал-терек, өсімдік-шөп атаулының, ағаштың,
бәрі-бәрінің жаны мен жүрегі бар. Адамдардан аялы

алақан, мейірім тілейді. Ал олардың жасайтындары
осы. Отайды, шабады, сындырады... Бүйте берсек не
болады?
Өреннің беті ду ете түсті. Қарттың уәжді сөздері

зердесіне жеткендей. Басы салбырып, тапжылмастан
тұрып қалды. «Енді сындырмаймын, ата»,– деген
сөздерді іштей қайталап айта берді, айта берді.
Ақ жауын

Әсет әсершіл бала. Сәл нәрсеге ренжіп, сәл нәрсеге
шаттана қуанып қалады. Кейде теледидардан кино
көріп отырып, аянышты тұсына келгенде көздері бота-
лап, жылап алатыны бар.

жылауық болдың? – деп айналып үйіріле қалады, он-
дайда әжесі.
«Енді ме, енді көзіме жас алмаймын», деп тас-түйін
бекінеді де, жеме-жемге келгенде ұмытып кетеді.

Әсет
үйде
жалғыз.
Әжесі

көрші
ауылдағы
нағашыларына кеткен. Кешке қарай оралады. Манадан
кітапқа қадалып отырғандықтан ба, басы зеңіп, көздері

талды. Әрі бір орыннан тапжылмаған соң аздап тоңа
бастады. Үй салқындап бара ма? Бөлме іші алакөлеңке.
Күн бұлт. Қара дауыл соғып тұр. Тұрып жылы күртесін
киді.

Кенет аспан әлемі шатыр-шұтыр етті де, қатты
соққан жел пышақ кесті тына қалып, шелектеп жаңбыр
құйып берсін.
Жаңбыр тамшылары айғыздаған терезе алды-

на келіп, сүт пісірімдей уақыт тұрды. Көктем ғой,
көктем! Біртүрлі толқып, арқаланып, шабыттанып
кетті. Шалғай қыстақтағы қойшы әке-шешесін ойлады.
«Дәл қазір отар өрісте жүрсе, жаңбыр астында қалған

ырыс,– деп отыратын әжесі.
О-ой, ғажап! Әлгіндей емес, жауған жаңбыр екпіні
бәсеңдей түскендей. Есік алдына шығып біраз тұрды,
жалаң бас. Үсті басы малмандай су болғанымен, тоңған

жоқ. Жаңбыр жылы ма, күн жылы ма?!
Бұл кәдімгі жылымық, ұзаққа сілтейтін ақ жауын еді.

Жазғы каникулда Қуаныш нағашымның үйіне
қонаққа барғалы әңгімеге әбден мелдектедім. Ол
кісінің білмейтіні аз-ау деймін. Әсіресе, ескі әңгімелерді
айтқанда алдына жан салмайды.

төрдегі текеметке малдасын құрып жайғасып алған соң.
Әңгіме естуге жиналған балалардың қарасы бүгін
мол. Бәрі иық тірестіре сығылысып, алқа-қотан
отыр. Көпшілігі менімен шамалас, тоғыз-он жаста.

Арамыздағы ересектеуі Болатбек-ау, шамасы. Оның
өзі біздерден екі-үш жас қана ересек.

Шіліңгір шілденің ыстығына тотыққан бірөңкей
қараторы, қалқан құлақ, тақырбас ұлдар тынышталсын
деді ме, Қуаныш нағашым біздерге барлай қарады да,
әңгімесін бастап кетті.

ат мінген шал болды. Есімін ешкім білмейді, Әкеммолла
атайтын.
Жарықтық ескіше көп оқыған кісі еді. Ел
ішінде топырақты өлім болмай тұрмайды. Сондағы

Әкеммолланың құран оқығанын көрсеңіз. Мына мен
құсап малдас құрып, шарт жүгініп, көздерін тарс жұмып
алады да, ал кеп заулатады дерсіз. Мақамы қандай әуезді!
Жүректерді шымырлатып, сай сүйекті сырқыратады.

Бейне ертегі әлеміне енгендей елітіп, фәни жалғанның
қас-қағым сәттік шолақтығын бағамдайсыз...
Әкеммолланың ауру-сырқауды емдейтін емшілігі
де болатын. Апталап-айлап қона жатып, ел аралап

кісілерді емдейді. Сырқаттарынан айыққан адамдар
ақысын жемей біреуі қой, енді бірі ешкі, не болмаса тай-
ынша жетектеткізеді.

қал. Әлгі берген малдары қара аттың соңынан еріп кете
береді.

лысты.
Нағашым әңгімесін сабақтай берді.

тоқтаған үйден ұзамай жайылып жүреді. Ал көп балалы
кедей үйге қонса, өз малынан біреуін сойғызып, әңгіме-
дүкен құрып, шала байытып кетеді екен.

Көрші ауылда Келдібек деген бала-шағалы адам
тұрды. Сол үйге бір күн еру болған соң Әкеммолла:

Сарман байдың егіні пісіп тұр. Он бес күнде орамын
деп бағасына келіс, – дейді.

Келдібек шал Сарман баймен келісімге тұрады.
Әкеммолла Келдібекке:

үй қаз. Таңертең күн шықпай шайыңды ішіп, далаға
шығып ал. Содан күн ұясына батып, қараңғы түскенше
қозғалмай жатасың. Жан баласына көрінбейсің.
Келдібек солай істейді. Бір күн өтеді, екі күн өтеді.

Үшінші күні бойын әуестік билеген Келдібек жер кепе-
ден басын қылтитып бидай алқабына қараса, жыпыр-
жыпыр етіп жүрген ергежейлі адамдарды көріп таң
қалады. Біреуі орып жатыр, біреуі байлап жатыр, енді

біреулері тасып жатыр. Қалың адам... Әкеммолланың сөзі
есіне түсіп, дереу бұға қалады. Ат шаптырым алқаптағы
егін орылып бітуге тақағанға ұқсайды. Шын ба, өтірік пе
деп елегізіп, ертеңіне тағы да қарамай ма! Кешегіден де

түрегеліңкіреп, ұмсынып көтерілгенде ергежейлі кісілер
шу ете түседі де, сол заматта зым-зия жоқ болады.
Әкеммолла алқаптың ана шетінен айқайлап келеді:

өзің орасың, – дейді ренжіп.
Егін алқабының кішкентай ғана жерін Келдібек
ақсақал тоғыз баласымен жабылып жүріп он күнде азар
аяқтаған екен.

деді нағашым. – Ол, Алла тағаланың құдыреті және
оқудың күштілігі! Ең бастысы, Келдібек шал егінді
уәделі мерзімде орып, Сарман байдан келіскен ақысын
алып, тұрмысын біршама түзетіп алған көрінеді.

Қызыл шырайлы, қапсағай денелі Есбол қарияның
қашан да айтар әңгімесі қызықты. Әдеттегідей төргі
үйдегі түкті кілемге малдас құрып, алқа-қотан отырған
қара домалақтар сауалдың астына алып жатыр:

Әнеугүнгі үрейлі ертегіден соң, түні бойы қорқып
шықтым.

мәнді-мағыналы әңгіме тыңдайықшы, ата?
Бірі-бірімен шамалас, он – он бір жастардағы ұлдар­
дың өзара айтысын тыңдап, аппақ күмістей сақалын
салалап, мейірлене көз тастаған Есекең, шуылдақтарға

сын, әңгіме болсын ғибрат аларлық оқиғаны тыңда­
ғандарың абзал. Тыңдап қою аз, миларыңа тоқыңдар.
Алдағы өмірлеріңе керек болады.
Қара домалақтар қатал мұғалімнен жаңа сабақ

тыңдайтындай құлақтарын тігіп, қыбырсыз қалды.
Қария жылы жымиып, қоңыр даусымен әңгімесін бас­
тап кетті.

Үлкен шаһардың шетінде, өз қолымен тұрғызған сән-
салтанатты үйлері, ат шаптырым ауласында түрлі-түрлі
жеміс ағаштары сыңсып, бұлбұл құстары жүз құбылта
құйқылжыта ән салады екен.

Сонау-сонау қиянда тұратын бір адам, әлгі дана
кісінің әңгімесін тыңдауға құмартып, жолға шығыпты.
Апталап сапар шегіп, арып-шаршап бір күні келіп
жетеді. Паңдықтан ада, қарапайым бай жолаушыны

елімнен келгендегі мақсатым, сіздің даналық сөздеріңізді
тыңдасам деп едім, – дейді ілтипатпен.

тұрғаны, – дейді бай. – Ас ішіп, әл жинасаң былай істе.
Қолыңдағы қасыққа екі тамшы май тамызайын. Бірер
сағат осы маңда бол, қасықтағы майға да көз қырыңды
сала жүр, келістік пе?

Уақыт жылдам өте шығады. Жолаушы дана қарияның
алдына келеді.

үйлер, анау жеміс-жидектері сыңсыған ағаштар, онда
сайраған бұлбұлдардың әуезді үндеріне құлақ түрмейсің
бе? Алла тағаланың жаратқандарына таң қалмайсың ба?
Бірақ, қасықтағы майға да көз қырыңды салғайсың...

Межелі уақыттан соң мейман тағы да байдың алды-
на келеді.

ойларға кеттім. Алланың құдыретіне ықырар бол-
дым. Таң-тамашамын... Сіздің еңбегіңізге, сонша-
ма құштарлықпен, махаббатпен өсірген өскіндеріңізге
Жаратқан иіп, мейірімін төгіп осыншама көркемдік пен

келісімді сыйлаған екен. – Жолаушы алған әсерінен
айыға алмай, аузы ашылып таңырқауын айта берді, айта
берді.

көре білген көкірек көзің ояу екен. Рахмет, жолаушым!
Ал қасықтағы май қайда?

жәннатқа пара-пар бау-бақшаны тамашалаймын деп
қасықтағы майды төгіп алыппын.

менді мейманым! Әлбетте, он сегіз мың ғаламның иесі
Рахман-Рахымның жаратқандарына таңырқағаның
жөн. Сол арқылы Алланың ұлылығы мен құдыретіне
көзің жетеді. Және Раббымыздың пенделеріне фарыз

намазға жығылу екендігін есіңнен шығарма! Қасықтағы
майға келер болсам, ол фәни жалғандағы – тіршілігің,
нәсібің. Оны да ұмытуға болмас. Бірақ, дінде де,
дүниеәуи тіршілікте де орташа болғын. Отаныңды сүю,

жақсы сөз сөйлеу, жақсылық істеу, иманды, инабатты
ұрпақ тәрбиелеу де адами міндетің. Осы айтқандарым­
ды тепе-тең ұстасаң, екі өмірде де бақытқа кенелесің.
Жортқанда жолың оңғарылып, Жалғыз жаратушы жар

болсын! – дейді дана қария батасын беріп.
Есбол ақсақалдың ғибратты әңгімесін тыңдаған ұлдар
да үн-түнсіз. Дана қарттың уәжін алдағы өмірлеріне ру-
хани азық етсек деген ойда болатын.

Қыркүйек айы болғанымен күн жылы. Мектеп
жасындағы оқушылардың бәрі сабақта. Үлкендер жағы
бірлестікте жұмыста. Үйде қариялар мен балабақша
жасындағы ұсақ балалар ғана.

Төрт-бес жастағы бес-алты қыз, таңертеңнен шәй
қораның артындағы көлеңкеде, күйбің-күйбің қызу іске
кіріскен. Аула ішінде жайқала өсіп тұрған жеміс-жидек
ағаштарын суғарды. Картоп отырғызылған ұзыннан-

ұзақ арық бойларын түптеді. Түс алдында ғана тер­шіген
маңдайларын сүртіп, белдерін жазды.

рып жатып.
Бір кезде Райкүл:

құрбыларын шақырып.
Ойыншық ыдыстарын қолдарына ұстаған қыздар,
«кеселерін» қолдарына алып іше бастағанда, Тұрсынгүл:

аға келіпті. Сол кісіні де «үйімізге», шәйға шақырсақ
қайтеді,– деді.

қостап.
Тәттігүл қонақ ағаны ертіп келді.
Мейман ағаның есімі Ерден екен. Кішкентай қыз­
дардың пейіліне риза болып, асықпай «шай ішіп» отыр.

«шай құйып» отырған Райкүл.
Қонақ аға да, балалар да шайға әбден қанды.

болды, – деп мейман ағалары бата жасап, орнынан
тұрды.
Арада бір сағат өткен. Көрші үйдегі қонақ аға
қызық көріп, тағы да шай «ішкісі» келді. Өзге қыздар

сыбыр-күбір әңгімелесіп, оңашалау ойнап отыр. Райкүл
кішкентай қолдарымен умаждап бірдеңе істеп жатыр.
Жұмысына берілгендігі сондай, қасына келген қонақты
да байқамады.

Айбол түн ортасы ауғанда әлдебір дыбыстан оян-
ды. Басын әнтек көтеріп құлақ түрген. Терезені шертіп,
жайымен себелеп тұрған ақ жауын екен.

Әйіп пайғамбар әрі бай, әрі патша, әрі қайырымды
әрі жомарт жан болған екен.
Періштелер жер жүзін шарлап, таң мезгілінде Алла
тағаланың алдына барғанда, Рахман-Рахым:

әрі құлшылығын ыждаһатты орындайтын, берген
нәсібіңе риза болатын Әйіптей адам жоқ. Мұнымен
қоса елге де қарасады, – дейді періштелер бір ауыздан.
Сонда Әзәзіл естіп тұрып: «Бұл екі аяқты жауыз­

дардың ішіндегі Аллаға соншама берілген адамды
қайтсем де, аздырам» деген ойға келіп, Жаратқанға
арыз етті дейді:

білдіретіні, әрбір бергеніңнен кісілерге қайырым жасай-
тыны, ол – бай, ол – патша, ол–пайғамбар. Әлбетте,
қолында болғасын жасайды. Кедей болсыншы, не істер
екен?

Сол мәуріттен Әзәзіл Әйіптің тіршілігіне араласты
да, пайғамбардың өмірінен береке кетті. Бірнеше жыл-
да тақыр кедей болып қалды. Әйіп соған қарамастан қо­
лындағы аз дүниесінен жоқ-жітіктерге беріп, Алланың

бұл ырыздығына да шүкір айтып жүріп жатты.
Әзәзілдің іші күйіп, пайғамбарды тәубеден тайдыра
алмадым деп Алла тағалаға тағы да арыз айтты.

тыны, ертең балаларым ер жетсе, бір балам болмаса
бір балам бұл дәулетті қайтарады деп дандайсып отыр.

Оны мен балаларынан айырайын, сонда қалай тәубе
жасар екен?

тағала.
Әзәзіл барлық сайтандарды жинап, Әйіптің балала-
ры ұйықтап жатқан сарайды құлатты. Сарай балаларды
басып қалады. Әйіп алғашында қатты жылап, артынша

Әзәзіл тағы қапаланып, апыр-ай, мынаны тәубесінен
тайдыра алмадым-ау дейді де, Аллаға арыз айтып,
Әйіптің балаларының қайтыс болғанын елемегенін,
өйткені күш-қайраты мығым, ертең үйленсем тағы бала

сүйемін деп сеніп отыр. Оны мен енді ауру қылып, ден–
саулығынан айырайын, сонда ол не істер екен, көрейін
дейді.

жүрегіне зиян келмейтін болсын, – деген екен Алла
тағала.
Әзәзіл сөйтіп Әйіпті ауыртты. Пайғамбар қатты
сырқаттанып, өне бойы тесіліп, денесіне жара шығып,

деп Әйіптің әйеліне маза бермей қойды.
Әйелі оны елден жырақтау жерге арқалап алып кетіп,
лашық құрып, сол жерде күтті. Пайғамбардың сырқаты
күннен-күнге асқынып, жаралары құрттай бастады.

Құрттар тойып алып, домалап жерге түсіп қалса Әйіп
пайғамбар:

ғой, менен айрылып қалсаң өлесің ғой, – деп құртты
жерден көтеріп, жарасына қайта салып қояды екен.
Әзәзіл таңырқады. Әйіпті әйелі күтіп жатыр.
Пайғамбар болса әлі тәубесінен тайған жоқ. Екі рекағат

намазын оқып, Аллаға шүкіршілік білдірді. Сонда өзге
сайтандар Әзәзілге:

жіберіп едің, мынаған қалайша шамаң жетпей жатыр, –
деді қолтығына су бүркіп.

Алла тағала жеме деген бидайды жеп пейіштен қуылып
еді, – дегенде сайтандар:

Әйіптің ескі бір таныстары болып, пайғамбардың
айдаладағы лашығына келеді. Қалима анамыз отаға­
сы­ның кір киімдерін жуып, арасында ас әзірлеп жүрсе
керек. Адам бейнесіндегі Әзәзіл Әйіптің әйеліне келіп,

едіңдер. Бай болдыңдар, бағлан болдыңдар. Неге
пайғамбар Алладан көмек сұрамайды? – дейді ақыл
айтқансып, әрі мүсіркеп. Сөйтеді де кетіп қалады.
Қалима анамыз адам бейнесіндегі Әзәзілдің сөзіне

менің ауырып жатқаныма сегіз жыл. Олай болса, менің
рахатты өмірім әлі бір жыл артық екен. Сол үшін де
Раббымнан, қиналдым, ауруыма шипа бере гөр деуге
тілім бармайды, ұялам... Сен Әзәзілдің тіліне ілесіп,

осы сөзді айтып тұрсың. Ендеше, маған қарама, мені
күтпе. Тамақ берме, кет менің жанымнан, – дейді.
Қалима анамыз кететін болды.

кетсем, осы айтқан сөзің үшін жүз дүре соғамын, – дейді.
Әйіп жалғыз қалды. Қарайтын ешкім жоқ. Бір өзі.

Құрттап, шіріп жатыр. Ауруы асқынып, сөйлеуден қала
бастады. Сонда пайғамбар: