Әкемізге, ол маған ең үлкен толқындарға қалай сүңгу керектігін үйретті, және анамызға, ол ғылыми жаңалықтарды есеюдің ажырамас бөлігіне айналдырды. А. Л.
Қою байланыс
Amir Levine; Rachel Heller
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
Отбасыма. Р. Х.
КІРІСПЕ
Ересектердің байланыс стилі туралы жаңа ғылым
1-тарау. Қарым-қатынастағы мінез-құлықтың құпиясын ашу
Осы жігітпен кездесе бастағаныма небәрі екі апта болды, бірақ мен қазірдің өзінде оған тартымды емеспін бе деп уайымдап, оның қоңырау шалуын күтіп, өзімді азапқа салып жүрмін! Мен тағы да өзімді лайықсыз сезіну туралы қорқыныштарымды шындыққа айналдырып, қарым-қатынас орнатудың кезекті мүмкіндігін құртатынымды білемін!
Маған не болған? Мен ақылды, сымбатты, мансабы табысты жігітпін. Берерім көп. Керемет әйелдермен кездестім, бірақ бірнеше аптадан кейін қызығушылығым жоғалып, тұзаққа түскендей сезінемін. Маған сәйкес келетін адамды табу соншалықты қиын болмауы керек еді.
Күйеуіммен үйленгенімізге көп жыл болды, бірақ мен өзімді мүлдем жалғыз сезінемін. Ол ешқашан эмоцияларын немесе қарым-қатынасымызды талқыламайтын, бірақ жағдай барған сайын нашарлап барады. Ол жұмыста кешке дейін қалады, ал демалыс күндері достарымен гольф ойнайды немесе теледидардан спорт арнасын тамашалайды. Бізді бірге ұстап тұратын ештеңе қалмады. Мүмкін маған жалғыз болған жақсы шығар.
Бұл мәселелердің әрқайсысы өте ауыр және адам өмірінің ең терең тұстарына әсер етеді. Дегенмен, бұған бір ғана түсініктеме немесе шешім жоқ. Әр жағдай ерекше және жеке болып көрінеді; әрқайсысы сансыз көп себептерден туындайды. Оларды түсіну үшін барлық қатысушыларды жақыннан тану қажет болады. Өткен тарих, бұрынғы қарым-қатынастар және тұлға түрі — бұл терапевт зерттеуі керек бірнеше бағыттар ғана. Біз де, психикалық денсаулық саласындағы клиникалық мамандар ретінде, осыған сендік және осылай үйрендік, бірақ біз жаңа жаңалық аштық — бұл жоғарыда сипатталған үш мәселеге де, басқа да көптеген жағдайларға қарапайым түсініктеме берді. Бұл кітап сол жаңалықтың тарихы мен одан кейін не болғаны туралы.
МАХАББАТ ЖЕТКІЛІКТІ МЕ?
Бірнеше жыл бұрын біздің жақын досымыз Тамара жаңа біреумен кездесе бастады:
Мен Грегті алғаш рет достарымның үйіндегі коктейль кешінде байқадым. Ол өте сымбатты еді, менің оған ұнағаным мақтаныш сезімін тудырды. Бірнеше күннен кейін біз басқа адамдармен бірге кешкі асқа бардық, оның маған қарағандағы көздеріндегі ұшқынға қарсы тұра алмадым. Бірақ мені ең қатты баурап алғаны оның сөздері мен бірге болу туралы жанама уәдесі болды. Жалғыз қалмау уәдесі. Ол: «Тамара, саған үйде жалғыз отырудың қажеті жоқ, менің үйіме келіп жұмыс істеуіңе болады», «Маған кез келген уақытта қоңырау шала аласың» дейтін. Бұл сөздерде жұбаныш бар еді: біреуге тиесілі болудың, әлемде жалғыз еместігіңді сезінудің жұбанышы. Егер мен мұқият тыңдаған болсам, бұл уәдеге қайшы келетін басқа хабарламаны оңай еститін едім. Ол хабарлама Грегтің тым жақындаудан қорқатынын және міндеттемелерден ыңғайсызданатынын анық көрсетті. Ол бірнеше рет ешқашан тұрақты қарым-қатынасы болмағанын, белгілі бір себептермен қыздарынан жалығып, әрі қарай жылжу қажеттігін сезетінін айтқан болатын. Мен бұл мәселелерді проблемалық деп түсінсем де, ол кезде олардың салдарын дұрыс бағалай алмадым. Мені бағыттаған нәрсе — бәріміз бала кезден естіп өскен ортақ сенім: «Махаббат бәрін жеңеді» деген түсінік болды. Сөйтіп, мені махаббат баурап алды. Мен үшін онымен бірге болудан маңызды ештеңе болмады. Бірақ сонымен бірге оның міндеттеме ала алмайтындығы туралы басқа сигналдары да жалғаса берді. Мен оларды елемей, «менімен бәрі басқаша болады» деп сенімді болдым. Әрине, мен қателестім. Біз жақындаған сайын, оның мінез-құлқы тұрақсыз бола бастады және бәрі қирай бастады; ол маған ана кеште немесе мына кеште кездесуге жұмысы тым көп екенін айта бастады. Кейде ол бүкіл жұмыс аптасы «ақылға сыйымсыз» болып көрінетінін айтып, тек демалыс күндері кездесе алатынымызды сұрайтын. Мен келісетінмін, бірақ ішімде бір нәрсенің дұрыс еместігін сезетінмін, бірақ ненің? Содан бері мен әрдайым мазасыз күйде болдым. Оның қайда екеніне алаңдап, оның айрылысқысы келетінін білдіретін кез келген нәрсеге тым сезімтал болып кеттім. Грегтің мінез-құлқы оның қанағаттанбауының көптеген дәлелдерін көрсеткенімен, ол мені итеріп тастау мен жеткілікті мөлшердегі мейірімділік пен кешірім сұрауды араластырып, менің онымен айрылысуыма жол бермеді. Біраз уақыттан кейін бұл құбылмалы жағдай өз әсерін тигізе бастады және мен эмоцияларымды басқара алмай қалдым. Не істерімді білмедім және жақсырақ түсінсем де, ол қоңырау шалып қала ма деп, достарыммен кездесу жоспарларынан бас тартатынмын. Мен үшін маңызды болған басқа нәрселерге қызығушылығымды мүлдем жоғалттым. Көп ұзамай қарым-қатынас бұл қысымға төтеп бере алмады және бәрі кенеттен тоқтады.
Достары ретінде біз бастапқыда Тамараның өзіне ұнайтын жаңа адамды жолықтырғанына қуанышты болдық, бірақ қарым-қатынас дамыған сайын оның Грегке тым қатты тәуелді болып бара жатқанына алаңдадық. Оның сергектігі мазасыздық пен сенімсіздікке ұласты. Көп жағдайда ол Грегтің қоңырауын күтумен болды немесе бұрынғыдай бізбен уақыт өткізудің орнына қарым-қатынас туралы тым көп уайымдады. Оның жұмысы да зардап шегіп жатқаны байқалды және ол жұмысынан айырылып қалуы мүмкін екендігіне алаңдаушылық білдірді. Біз Тамараны әрқашан жан-жақты, төзімді адам деп санайтынбыз және оның күшіне қатысты қателестік пе деп ойлай бастадық. Тамара Грегтің бұрынғы тұрақсыз қарым-қатынастары мен оның болжап болмайтын мінезін түсініп, тіпті онсыз бақыттырақ болатынын мойындаса да, одан кетуге күш таба алмады. Тәжірибелі психикалық денсаулық мамандары ретінде бізге Тамара сияқты білімді, ақылды әйелдің өз-өзінен осыншалықты алшақтап кеткенін қабылдау қиын болды. Неліктен мұндай табысты әйел осыншалықты дәрменсіз әрекет етті? Өмірдің көптеген қиындықтарына бейімделе білетін адам неге дәл осы жағдайда дәрменсіз болып қалды? Мәселенің екінші жағы да түсініксіз болды. Грег оны шынымен жақсы көретіні бізге де анық болса да, неге оған осындай қарама-қайшы сигналдар жіберді? Бұл сұрақтарға көптеген күрделі психологиялық жауаптар болуы мүмкін еді, бірақ күтпеген жерден жағдайға таңқаларлықтай қарапайым, бірақ ауқымды түсінік келді.
ТЕРАПЕВТТІК БАЛАБАҚШАДАН ЕРЕСЕКТЕР МАХАББАТЫНЫҢ ПРАКТИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМЫНА ДЕЙІН
Тамара Грегпен кездесіп жүрген кезде, Әмір Колумбия университетінің терапевтік балабақшасында толық емес жұмыс күнімен жұмыс істейтін. Мұнда ол аналарға балаларымен қауіпсіз байланыс орнатуға көмектесу үшін байланысқа негізделген терапияны қолданды. Бұл терапияның ана мен бала арасындағы қарым-қатынасқа тигізген күшті әсері Әмірді байланыс теориясы туралы білімін тереңдетуге итермеледі. Соңында бұл оны қызықты жаңалыққа алып келді: Синди Хазан мен Филипп Шейвердің зерттеулері көрсеткендей, ересектер өздерінің романтикалық серіктестеріне балалардың ата-аналарына деген байланыс үлгілеріне ұқсас байланыс үлгілерін көрсетеді. Ересектердің байланысы туралы көбірек оқыған сайын, Әмір айналасындағы ересектерден байланыс мінез-құлқын байқай бастады. Ол бұл жаңалықтың күнделікті өмір үшін таңқаларлық салдары болуы мүмкін екенін түсіндірді. Әмір байланыс теориясының ересектер қарым-қатынасы үшін ауқымды маңыздылығын түсінген бойда, алдымен өзінің ежелгі досы Рашельге қоңырау шалды. Ол байланыс теориясының ересектер қарым-қатынасындағы мінез-құлықты қаншалықты тиімді түсіндіретінін сипаттап, оған өзі оқыған академиялық зерттеулер мен ғылыми деректерді адамдар өз өмірлерін өзгерту үшін қолдана алатын практикалық нұсқаулар мен кеңестерге айналдыруға көмектесуін сұрады. Бұл кітап осылай пайда болды.
ҚАУІПСІЗ, МАЗАСЫЗ ЖӘНЕ ТҰЙЫҚ
Байланыс теориясы «байланыс стильдерінің» үш негізгі түрін немесе адамдардың романтикалық қарым-қатынастағы жақындықты қабылдау және оған жауап беру тәсілдерін анықтайды, олар балаларда кездесетін стильдермен сәйкес келеді: Қауіпсіз (Secure), Мазасыз (Anxious) және Тұйық (Avoidant). Негізінен, қауіпсіз адамдар жақындықта өздерін жайлы сезінеді және әдетте жылы әрі мейірімді болады; мазасыз адамдар жақындықты аңсайды, көбінесе қарым-қатынастарына қатты алаңдайды және серіктесінің оларды дәл солай жақсы көру қабілетіне күмәнданады; tұйық адамдар жақындықты тәуелсіздікті жоғалтумен теңестіреді және жақындықты барынша азайтуға тырысады.
Сонымен қатар, бұл байланыс стильдерінің әрқайсысы мыналармен ерекшеленеді:
жақындық пен бірге болуға деген көзқарастары
қақтығыстарды шешу тәсілдері
жыныстық қатынасқа деген көзқарасы
өз тілектері мен қажеттіліктерін жеткізу қабілеті
серіктесінен және қарым-қатынастан күтетін үміттері
Біздің қоғамдағы барлық адамдар, кездесе бастағанына небәрі бірнеше күн болса да немесе қырық жыл бойы некеде тұрса да, осы санаттардың біріне немесе сирек жағдайда соңғы екеуінің (мазасыз және тұйық) комбинациясына жатады. Адамдардың 50 пайыздан сәл астамы — қауіпсіз, шамамен 20 пайызы — мазасыз, 25 пайызы — тұйық, ал қалған 3-5 пайызы төртінші, сирек кездесетін дезорганизацияланған санатқа жатады.
Соңғы жиырма жыл ішінде ересектердің байланысын зерттеу бойынша жүздеген ғылыми еңбектер мен ондаған кітаптар жарық көрді, олар ересектердің жақын романтикалық қатынастардағы мінез-құлқын мұқият сипаттайды. Бұл зерттеулер көптеген елдер мен мәдениеттерде, соның ішінде АҚШ, Австралия, Канада, Германия, Израиль, Италия, Португалия, Нидерланды және Ұлыбританияда ересектерде осы байланыс стильдерінің бар екенін бірнеше рет растады. Байланыс стильдерін түсіну — кез келген романтикалық жағдайда адамдардың мінез-құлқын түсінудің және болжаудың оңай әрі сенімді жолы. Шын мәнінде, бұл теорияның негізгі хабарламаларының бірі — романтикалық жағдайларда біз алдын ала белгіленген тәсілмен әрекет етуге бағдарланғанбыз.
Байланыс стильдері қайдан пайда болады? Бастапқыда ересектердің байланыс стильдері негізінен тәрбиеге байланысты деп есептелген. Осылайша, қазіргі байланыс стиліңіз сәби кезіңізде сізге қалай күтім жасалғанымен анықталады деген болжам жасалды: егер ата-анаңыз сезімтал және жауапты болса, сізде қауіпсіз байланыс стилі болуы керек; егер олардың жауаптылығы тұрақсыз болса, сізде мазасыз байланыс стилі дамуы керек; ал егер олар суық, қатал және жауапсыз болса, сізде тұйық байланыс стилі дамуы керек. Алайда, бүгінде біз ересек жастағы байланыс стильдеріне әртүрлі факторлар әсер ететінін білеміз, олардың бірі — ата-анамыздың бізге көрсеткен күтімі, бірақ гендеріміз бен өмірлік тәжірибеміз сияқты басқа да факторлар рөл атқарады. Толығырақ 7-тараудан қараңыз.
ТАМАРА МЕН ГРЕГ: ЖАҢА КӨЗҚАРАС
Біз досымыз Тамараның оқиғасына қайта оралып, оны мүлдем жаңа қырынан көрдік. Байланыс зерттеулерінде Грегтің прототипі — тұйық байланыс стилі бар адам — ең ұсақ бөлшектеріне дейін дәл сипатталған. Онда оның қалай ойлайтыны, әрекет ететіні және әлемге қалай қарайтыны қорытындыланған. Ол оның алыстауын, Тамарадан мін іздеуін, қарым-қатынастағы кез келген ілгерілеуді тежейтін ұрыс-керістерді бастауын және «мен сені сүйемін» деп айтудағы үлкен қиындықтарын болжап берді. Қызығы, зерттеу нәтижелері оның Тамараға жақын болғысы келгенімен, оны өзінен итеріп тастауға мәжбүр болғанын түсіндірді — бұл оған «қызықпағандықтан» немесе «ол жеткілікті деңгейде жақсы емес» деп ойлағандықтан емес (Тамара солай қорытынды жасаған еді). Керісінше, ол жақындық пен интимдіктің артып бара жатқанын сезгендіктен оны итеріп тастады.
Сондай-ақ белгілі болғандай, Тамара да жалғыз емес екен. Теория мазасыз байланыс стилі бар адамға тән оның мінез-құлқын, ойлары мен реакцияларын таңқаларлық дәлдікпен түсіндірді. Ол Грегтің алыстауына жауап ретінде Тамараның жабысқақтығының артуын; жұмысқа зейін қоя алмауын, қарым-қатынас туралы үнемі ойлауын және Грегтің әрбір іс-әрекетіне тым сезімталдығын болжады. Ол сондай-ақ Тамара онымен айрылысуға шешім қабылдаса да, бұған ешқашан батылы бармайтынын да болжады. Ол Тамараның өз пайымдаулары мен жақын достарының кеңестеріне қарама-қайшы, оған жақын болу үшін неге бәрін жасауға дайын болғанын көрсетті. Ең бастысы, бұл теория Тамара мен Грегтің бір-бірін шын жақсы көрсе де, неге тіл табысу соншалықты қиын болғанын ашты. Олар екі түрлі тілде сөйлесті және бір-бірінің табиғи бейімділіктерін ушықтырды — Тамараның физикалық және эмоционалдық жақындыққа ұмтылуын және Грегтің тәуелсіздікті қалап, жақындықтан қашуын. Теорияның бұл жұпты сипаттау дәлдігі таңқаларлық болды. Зерттеушілер ерлі-зайыптылардың ең интимдік сәттері мен жеке ойларына куә болғандай әсер қалдырды. Психологиялық тәсілдер біршама бұлыңғыр болып, түсіндіруге көп орын қалдыруы мүмкін, бірақ бұл теория бір көргенде ерекше болып көрінетін қарым-қатынасқа нақты, дәлелді түсінік бере алды. Адамның байланыс стилін өзгертуі мүмкін болмаса да — орта есеппен төрт жыл ішінде төрт адамның бірі осылай істейді — адамдардың көбі бұл мәселеден бейхабар, сондықтан бұл өзгерістер олардың хабарынсыз (немесе неге екенін білмей) орын алады. Егер біз адамдарға осы өмірді өзгертетін ауысымдарды белгілі бір деңгейде бақылауға көмектесе алсақ, бұл керемет болмас па еді? Егер олар өмір ағысымен кез келген бағытқа кетпей, өздерінің байланыс стильдерінде саналы түрде қауіпсіз болуға жұмыс істей алса, бұл қандай үлкен айырмашылық болар еді! Осы үш байланыс стилі туралы білу біз үшін нағыз жаңалық болды; біз ересектердің байланыс мінез-құлқы барлық жерде кездесетінін түсіндік. Біз өзіміздің және айналамыздағы адамдардың романтикалық мінез-құлқына жаңа қырынан қарай алдық. Пациенттерге, әріптестерімізге және достарымызға байланыс стильдерін тағайындау арқылы біз олардың қарым-қатынастарын басқаша түсіндіріп, анығырақ көре алдық. Олардың мінез-құлқы енді түсініксіз және күрделі емес, керісінше, жағдайға байланысты болжамды болып көрінді.
ЭВОЛЮЦИЯЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАР
Байланыс теориясы жақын қарым-қатынаста болу қажеттілігі біздің гендерімізде жазылған деген тұжырымға негізделген. Джон Боулбидің данышпандығы оны эволюция арқылы өміріміздегі бірнеше нақты адамдарды ерекшелеп, оларды біз үшін құнды етуге бағдарланғанымызды түсінуге итермеледі. Біз жақын адамымызға тәуелді болу үшін жаратылғанбыз. Бұл қажеттілік құрсақта басталып, өміріміздің соңына дейін жалғасады. Боулби эволюция барысында генетикалық сұрыптаудың басқаға бауыр басқан адамдарды қолдағанын, өйткені бұл өмір сүруге артықшылық бергенін алға тартты. Тарихқа дейінгі заманда тек өзіне ғана сенетін және өзін қорғайтын ешкімі жоқ адамдардың жыртқыштардың жеміне айналу ықтималдығы жоғары болды. Көбінесе, өздеріне қамқор болатын біреумен бірге болғандар аман қалып, жақын байланыс орнатуға бейімділігін ұрпақтарына қалдырды. Шын мәнінде, ерекше біреуге жақын болу қажеттілігі соншалықты маңызды, мида біздің байланыс тұлғаларымызбен (ата-аналар, балалар және романтикалық серіктестер) байланысымызды жасауға және реттеуге жауапты биологиялық механизм бар. Бұл механизм — байланыс жүйесі деп аталады және ол жақындарымыздың қасында болу арқылы қауіпсіздігіміз бен қорғалуымызды қамтамасыз ететін эмоциялар мен мінез-құлықтардан тұрады. Бұл механизм неліктен анасынан ажыраған баланың мазасызданатынын, оны қатты іздейтінін немесе қайта байланыс орнатқанша тоқтаусыз жылайтынын түсіндіреді. Бұл реакциялар «қарсылық мінез-құлқы» деп аталады және біз ересек болсақ та, бәріміз оны әлі де көрсетеміз. Тарихқа дейінгі заманда серіктеске жақын болу өмір мен өлім мәселесі болғандықтан, біздің байланыс жүйеміз мұндай жақындықты абсолютті қажеттілік ретінде қарастыру үшін дамыды.
Серіктесіңіз Нью-Йорктен Лондонға ұшып бара жатқан кеште Атлант мұхитында ұшақ апаты болғаны туралы жаңалықты естідіңіз деп елестетіңіз. Сол кездегі ішіңіздің мұздап кетуі және оған ілесетін қатты үрейді сезінуіңіз...
Бұл сіздің жұмыс істеп тұрған [бауыр басу жүйеңіз] болар еді. Әуежайға жасаған жанұшырған қоңырауларыңыз — сіздің [протесттік мінез-құлқыңыз]. Эволюцияның өте маңызды қыры — [әртүрлілік] (гетерогенділік). Адамдар — сырт келбеті, көзқарастары мен мінез-құлқы жағынан қатты ерекшеленетін өте әртүрлі түр. Бұл біздің жер бетіндегі кез келген экологиялық қуысқа бейімделу қабілетіміз бен санымыздың көптігін айтарлықтай дәрежеде түсіндіреді. Егер бәріміз бірдей болсақ, онда кез келген қоршаған ортаның қаупі бәрімізді жойып жіберуі мүмкін еді. Біздің өзгергіштігіміз — басқалар шыдай алмаған кезде, қандай да бір жағынан бірегей болып табылатын популяция сегментінің аман қалу мүмкіндігін арттырады. Бауыр басу стилі де кез келген басқа адамдық сипаттамадан ерекшеленбейді. Бәрімізде жақын байланыс орнатуға деген негізгі қажеттілік болғанымен, оны құру тәсіліміз әртүрлі. Өте қауіпті ортада бір адамға ғана уақыт пен қуатты жұмсау тиімсіз болар еді, өйткені ол адам ұзақ уақыт жаныңызда болмауы мүмкін; сондықтан азырақ бауыр басып, әрі қарай жылжып отыру қисындырақ болар еді (осылайша, [тұйық бауыр басу стилі] қалыптасты). Қатал ортадағы тағы бір нұсқа — керісінше әрекет етіп, бауыр басу нысанына жақын болу үшін барынша табандылық пен жоғары қырағылық таныту (осыдан — [мазасыз бауыр басу стилі]). Ал анағұрлым тыныш жағдайда, нақты бір адамға үлкен инвестиция салу арқылы қалыптасқан жақын байланыстар жеке адам үшін де, оның ұрпағы үшін де үлкен пайда әкеледі (осыдан — [қауіпсіз бауыр басу стилі]).
Шынында да, қазіргі қоғамда бізді ата-бабаларымыз сияқты жыртқыштар аңдымайды, бірақ эволюциялық тұрғыдан алғанда біз ескі жүйеден небәрі секундтың бір бөлігіндей ғана қашықтықтамыз. Біздің эмоционалды миымыз мүлдем басқа дәуірде өмір сүрген Homo sapiens-дерден мұраға қалды және біздің сезімдеріміз дәл солардың өмір салты мен олар кездестірген қауіп-қатерлерге жауап беру үшін жасалған. Бүгінгі қарым-қатынастардағы сезімдеріміз бен мінез-құлқымыз ертедегі ата-бабаларымыздікінен аса ерекшеленбейді.
ЦИФРЛЫҚ ДӘУІРДЕГІ ПРОТЕСТТІК МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚ
Күнделікті өмірдегі бауыр басу стильдерінің салдары туралы жаңа түсініктермен қаруланып, біз адамдардың іс-әрекеттерін мүлдем басқаша қабылдай бастадық. Бұрын біз біреудің жеке тұлғалық қасиеттеріне балаған немесе «асыра сілтеу» деп атаған мінез-құлықтарды енді бауыр басу теориясының призмасы арқылы анық әрі дәл түсінуге болады. Біздің тұжырымдарымыз Тамараның өзін бақытсыз еткен Грег сияқты жігіттен арыла алмау қиындығына жаңаша сәуле түсірді. Бұл міндетті түрде әлсіздіктен туындаған жоқ. Керісінше, бұл кез келген жағдайда бауыр басу нысанымен байланысты үзбеуге тырысатын негізгі инстинктен бастау алды және мазасыз бауыр басу стилі арқылы айтарлықтай күшейді.
Тамара үшін Грегтің қасында қалу қажеттілігі кез келген мардымсыз қауіп сезімінен — сүйіктісінің қолжетімсіз болуы, жауап бермеуі немесе қиындыққа тап болуынан — туындап отырды. Мұндай жағдайларда одан бас тарту эволюциялық тұрғыдан ақылсыздық болар еді. Осы тұрғыдан алғанда, бірнеше рет қоңырау шалу немесе оны қызғандыруға тырысу сияқты протесттік мінез-құлықты қолдану әбден қисынды болды.
Бауыр басу теориясының бізге қатты ұнаған жері — оның жалпы халықтың негізінде қалыптасқаны болды. Терапияға келетін жұптарға негізделген көптеген басқа психологиялық тұжырымдамалардан айырмашылығы, бұл теория сабақтарды барлығынан — бақытты қарым-қатынасы барлардан да, жоқтардан да, ешқашан емделмейтіндерден де және көмекке белсенді жүгінетіндерден де алды. Бұл бізге қарым-қатынастарда не нәрсенің «бұрыс» екенін ғана емес, сонымен бірге ненің «дұрыс» екенін де білуге мүмкіндік берді және көптеген қарым-қатынас туралы кітаптарда сирек айтылатын адамдардың тұтас бір тобын тауып, көрсетуге жол ашты. Оның үстіне, теория мінез-құлықты сау немесе сау емес деп таңбаламайды. Бауыр басу стильдерінің ешқайсысы өздігінен «патологиялық» деп есептелмейді. Керісінше, бұрын оғаш немесе қате деп саналған романтикалық мінез-құлықтар енді түсінікті, болжамды, тіпті күтілетін нәрседей көрінді. Ол сізді сүйетініне сенімді болмаса да, сіз онымен бірге қаласыз ба? Түсінікті. Сіз кеткіңіз келетінін айтып, бірнеше минуттан кейін ойыңыздан айнып, қалуды қатты қалайтыныңызды шешесіз бе? Бұл да түсінікті.
Бірақ мұндай мінез-құлық тиімді ме әлде соған тұрарлық па? Бұл басқа әңгіме. Қауіпсіз бауыр басу стилі бар адамдар протесттік мінез-құлыққа жүгінбей-ақ, өз күтулерін қалай жеткізуді және серіктесінің қажеттіліктеріне тиімді жауап беруді біледі. Қалғандарымыз үшін түсіну — бұл тек бастамасы ғана.
ТЕОРИЯДАН ПРАКТИКАҒА — БАУЫР БАСУҒА НЕГІЗДЕЛГЕН АРНАЙЫ ИНТЕРВЕНЦИЯЛАРДЫ ӘЗІРЛЕУ
Адамдардың жақындық пен қанықтыққа деген қажеттіліктерінің әртүрлі болатынын және бұл айырмашылықтар қақтығыстар тудыратынын түсіну арқылы бауыр басу туралы тұжырымдар бізге романтикалық қарым-қатынастарға жаңаша қарауға мүмкіндік берді. Бірақ зерттеу романтикалық байланыстарды жақсырақ түсінуді жеңілдеткенімен, оларды қалай өзгерте аламыз? Теория адамдардың жақын байланыстарын жақсартуға уәде бергенімен, оны зертханадан күнделікті өмірге көшіру әлі жоқ еді. Адамдарды жақсырақ қарым-қатынасқа бағыттайтын кілтті таптық деп сеніп, біз бауыр басудың үш стилі мен олардың күнделікті жағдайлардағы өзара әрекеттесу жолдары туралы мүмкіндігінше көп нәрсе білуге кірістік.
Біз қоғамның барлық саласындағы адамдардан сұхбат ала бастадық. Біз әріптестеріміз бен пациенттерімізден, сондай-ақ әртүрлі ортадан шыққан және әртүрлі жастағы қарапайым адамдардан сұхбат алдық. Біз олар бізбен бөліскен қарым-қатынас тарихы мен романтикалық тәжірибелерінің қысқаша мазмұнын жаздық. Біз жұптардың іс-әрекеттеріне бақылау жүргіздік. Олардың пікірлерін, көзқарастары мен мінез-құлықтарын талдау арқылы бауыр басу стильдерін бағаладық және кейде бауыр басуға негізделген арнайы интервенциялар ұсындық. Біз адамдарға салыстырмалы түрде қысқа уақыт ішінде біреудің бауыр басу стилін анықтауға мүмкіндік беретін әдісті жасап шығардық. Біз адамдарды бауыр басу инстинкттерімен күресудің орнына, бақытсыз қарым-қатынастардан қашып қана қоймай, сонымен бірге дамытуға тұрарлық жасырын «маржандарды» табу үшін оларды қалай пайдалануға болатынын үйреттік — және бұл нәтиже берді!
Біз «Қолданбалы ересектердің бауыр басуы» (Applied Adult Attachment) деп атайтын, әртүрлі қарым-қатынас жағдайларына сәйкес келетін әдістемені жасадық. Көбінесе бойдақтарға немесе қалыптасқан жұптарға ғана бағытталған басқа қарым-қатынас интервенцияларынан айырмашылығы, бауыр басу теориясы — бұл романтикалық байланыстың барлық кезеңіндегі адамдар үшін пайдалы қолданбаларды әзірлеуге мүмкіндік беретін романтикалық тартылыстың ауқымды теориясы екенін түсіндік. Кездесіп жүргендерге, қарым-қатынастың бастапқы кезеңіндегілерге және ұзақ мерзімді қарым-қатынастағыларға, айырылысуды бастан кешіп жатқандарға немесе жақынынан айырылып, қайғырып жүргендерге арналған нақты қолданбалар бар. Ортақ арқау — бауыр басу теориясы осы жағдайлардың барлығында тиімді қолданыла алады және адамдарды өмір бойы жақсырақ қарым-қатынастарға бағыттауға көмектеседі.
ТҮСІНІКТЕРДІ ІС-ӘРЕКЕТКЕ АЙНАЛДЫРУ
Біраз уақыттан кейін бауыр басуға қатысты терминология айналамыздағы адамдар үшін үйреншікті жағдайға айналды. Біз олардың терапия сеансында немесе кешкі аста: «Мен онымен кездесе алмаймын, ол анық тұйық тип», немесе «Мені білесің ғой, мен мазасызбын. Қысқа мерзімді жеңіл қатынас — маған ең соңғы керек нәрсе», — дегендерін еститін болдық. Ал жақын араға дейін олар бауыр басудың үш стилі туралы білмейтін де еді! Тамара, әрине, бауыр басу теориясы мен біз жасаған жаңа ашылулар туралы бәрін біліп алды — ол бұл тақырыпты біз өткізген әрбір дерлік әңгімеде қозғайтын болды. Соңында ол Грегпен арадағы әлсіз байланысты үзуге күш тапты. Көп ұзамай ол қайтадан белсенді түрде таныса бастады. Жаңадан алған бауыр басу білімімен қаруланған Тамара өзіне сәйкес келмейтінін білетін тұйық бауыр басу стилі бар ықтимал үміткерлерден сыпайы түрде қашқақтай алды. Бұрын ол күндер бойы солар туралы уайымдап — олардың не ойлап жүргенін, қоңырау шала ма, әлде оған деген ниеті маңызды ма деп талдайтын адамдар енді еш қиындықсыз шеттетіліп жатты. Оның орнына Тамараның ойы жаңадан танысқан адамдарының ол қалағандай жақын және сүйіспеншілікке толы болуға қабілеті бар-жоғын бағалауға бағытталды. Біраз уақыттан кейін Тамара анық қауіпсіз типтегі Том есімді ер адамды жолықтырды және олардың қарым-қатынасы соншалықты бірқалыпты дамығаны сонша, ол бұл туралы тіпті тіс жармады. Бұл оның бізбен жақын мәліметтермен бөліскісі келмегендігінен емес, оның қауіпсіз негіз тауып, талқылайтын ешқандай дағдарыс немесе драма болмағандығынан еді. Біздің әңгімелеріміздің көбі енді олардың бірге өткізген көңілді уақыттары, болашаққа жоспарлары немесе қайта жандана бастаған мансабы төңірегінде өрбіді.
АЛҒА ҚАРАЙ
Бұл кітап — біздің бауыр басу зерттеулерін іс-әрекетке аударуымыздың жемісі. Көптеген достарымыз, әріптестеріміз бен пациенттеріміз сияқты сіз де оны жеке өміріңізде дұрыс шешімдер қабылдау үшін пайдаланасыз деп үміттенеміз. Келесі тарауларда сіз бауыр басудың үш стилінің әрқайсысы туралы және олардың романтикалық жағдайлардағы мінез-құлқыңыз бен көзқарасыңызды қалай анықтайтыны туралы көбірек білесіз. Өткен сәтсіздіктерге жаңаша көзқараспен қарап, өз себептеріңізді, сондай-ақ басқалардың себептерін анық көретін боласыз. Сіз өзіңіздің қажеттіліктеріңіз қандай екенін және қарым-қатынаста бақытты болу үшін кіммен бірге болу керектігін түсінесіз. Егер сіз қазірдің өзінде бауыр басу стилі сіздікіне қайшы келетін серіктеспен қарым-қатынаста болсаңыз, екеуіңіздің де неге олай ойлайтыныңыз бен әрекет ететініңіз туралы түсінік алып, қанағаттану деңгейіңізді жақсарту стратегияларын үйренесіз. Қалай болғанда да, сіз өзгерістерді — әрине, жақсы жаққа қарай өзгерістерді сезіне бастайсыз.
2. Тәуелділік — жаман сөз емес
Бірнеше жыл бұрын әлемді шарлап, бір-бірімен жарысатын және қиын тапсырмаларды орындайтын жұптар туралы реалити-шоуда Карен мен Тим жобаның арманға айналған жұбы болды: әдемі, сексуалды, ақылды және табысты. Олар кездестірген түрлі қиындықтардың барысында олардың қарым-қатынасы туралы жақын мәліметтер ашылды: Карен үйленгісі келді, бірақ Тим бұған құлықсыз болды. Ол өзінің тәуелсіздігін жоғары бағалады, ал Карен жақынырақ болғысы келді. Жарыс кезіндегі белгілі бір жоғары қысым сәттерінде және жиі ұрыс-керістен кейін Каренге Тимнің қолынан ұстағаны қажет болды. Тим мұны істеуге тартынды; бұл тым жақын сезілді, оның үстіне ол оның әрбір еркелігіне көнгісі келмеді.
Соңғы шығарылымға қарай Тим мен Карен жарыста алда келе жатты. Олар үлкен ақшалай сыйлықты жеңіп алуға аз-ақ қалды, бірақ мәре сызығында олар жеңіліп қалды. Маусымның финалында сұхбат бергенде, олардан өткенге қарап, басқаша істер ме едіңіздер деп сұрады. Карен былай деді: «Менің ойымша, біз менің тым мұқтаж болғанымнан жеңілдік. Өткенге қарасам, мінез-құлқым біршама артық болғанын көремін. Жарыс кезінде Тимнің қолымнан ұстауы маған талай рет керек болды. Неге бұл мен үшін соншалықты маңызды болғанын білмеймін. Бірақ мен бұдан сабақ алдым және енді ондай болмауға шешім қабылдадым. Неге маған оның қолын соншалықты ұстау керек болды? Бұл ақымақтық еді. Мен одан мұндай қимылды талап етпей-ақ, жай ғана сабырлылық сақтауым керек еді». Тим өз кезегінде өте аз сөйледі: «Жарыс шынайы өмірге мүлдем ұқсамады. Бұл менің басымнан өткен ең қарқынды тәжірибе болды. Жарыс кезінде біздің бір-бірімізге ашулануға да уақытымыз болған жоқ. Біз жай ғана бір тапсырмадан екіншісіне ұмтылдық».
Карен де, Тим де бір маңызды жайтты айтуды ұмытты: Тим бірлескен банджи-джампинг (арқанмен секіру) тапсырмасының алдында қорқып қалып, жарыстан шығып кете жаздады. Кареннің жігерлендіруіне және өзінің де онымен бірге секіретініне сендіргеніне қарамастан, ол мұны істегісі келмеді. Тіпті ол барлық жабдықтарын шешіп тастап, кетіп қала бастағанға дейін барды. Соңында ол батылдығын жинап, тапсырманы орындады. Дәл осы тартынудың кесірінен олар көшбасшылықты жоғалтты.
Бауыр басу теориясы бізге Кареннің — өз эмоционалды қажеттіліктерін бақылай алатыны және бақылауы керек, сондай-ақ стресс жағдайында өзін-өзі тыныштандыруы тиіс деген негізгі болжамының мүлдем қате екенін үйретеді. Ол мәселе өзінің тым мұқтаждығында деп есептеді. Бірақ зерттеу нәтижелері керісінше жағдайды қолдайды. Біреуге бауыр басу дегеніміз — біздің миымыздың серіктесіміздің психологиялық және физикалық жақындығын қамтамасыз ету арқылы оның қолдауына ұмтылуға бейімделуін білдіреді. Егер серіктесіміз бізді тыныштандыра алмаса, біз олар орындағанға дейін жақындыққа қол жеткізу әрекеттерін жалғастыруға бағдарланғанбыз. Егер Карен мен Тим мұны түсінсе, ол бүкіл елге көрсетілетін жарыстың стрессі кезінде оның қолын ұстау қажеттілігінен ұялмас еді. Тим өз кезегінде Кареннің қолын ұстау сияқты қарапайым қимыл оларға жеңіске жету үшін қажетті қосымша артықшылық бере алатынын білер еді. Шынында да, егер ол оның қажеттілігіне ертерек жауап беру арқылы, кейінірек оның күшейген күйзелісінен туындаған «өртті сөндіруге» азырақ уақыт жұмсайтынын білсе — ол оның талап еткенін күтпей-ақ, оның мазасыздана бастағанын байқағанда-ақ қолынан ұстауға бейім болар еді.
Оның үстіне, егер Тим Кареннің қолдауын дайындықпен қабылдай алса, ол банджиден тезірек секірер еді.
Бауыр басу принциптері бізге көптеген адамдардың тек өтелмеген қажеттіліктері болғанда ғана «мұқтаж» болатынын үйретеді. Олардың эмоционалды қажеттіліктері қанағаттандырылған кезде (неғұрлым ерте болса, соғұрлым жақсы), олар әдетте назарын сыртқа аударады. Бұл бауыр басу әдебиетінде кейде «тәуелділік парадоксы» деп аталады: адамдар бір-біріне неғұрлым тиімді тәуелді болса, соғұрлым олар тәуелсіз және батыл бола түседі. Карен мен Тим жарыста өздерінің эмоционалдық байланысын өз пайдасына қалай жақсы пайдалану керектігін білмеді.
БІЗ ҰЗАҚ ЖОЛДАН ӨТТІК (БІРАҚ ӘЛІ ЖЕТКІЛІКТІ ЕМЕС)
Кареннің өзін «тым мұқтаж» деп кінәлауы және Тимнің өзінің бауыр басудағы рөлін елемеуі таңқаларлық емес және бұл шын мәнінде олардың кінәсі емес. Өйткені, біз тәуелсіздікті дәріптей отырып, жақындыққа, жылылыққа және әсіресе тәуелділікке деген негізгі қажеттіліктерді менсінбейтін мәдениетте өмір сүріп жатырмыз. Біз бұл көзқарасты ақиқат ретінде қабылдауға бейімбіз — бұл бізге зиян тигізеді.
Барлық адамдар эмоционалды түрде өзін-өзі қамтамасыз етуі керек деген қате түсінік жаңалық емес. Жақын арада ғана батыс қоғамында адамдар балалар өз еркіне қалдырылса және өздерін жұбатуға үйретілсе, бақыттырақ болады деп сенген. Содан кейін бауыр басу теориясы пайда болды және бұл көзқарастарды — кем дегенде балаларға қатысты — өзгертті. 1940-жылдары сарапшылар «еркелету» мұқтаж және өзіне сенімсіз балаларға әкеледі, олар эмоционалды түрде сау емес және бейімделе алмайтын ересектерге айналады деп ескертті. Ата-аналарға сәбилеріне тым көп көңіл бөлмеу, олардың сағаттап жылауына жол беру және оларды қатаң кесте бойынша тамақтануға үйрету керектігі айтылды. Ауруханалардағы балалар ата-аналарынан оқшауланды және оларға тек шыны терезе арқылы келуге рұқсат етілді. Әлеуметтік қызметкерлер кез келген қиындық белгісі байқалғанда балаларды үйлерінен алып кетіп, патронаттық тәрбиеге беретін.
Ата-аналар мен олардың балалары арасында тиісті қашықтық сақталуы керек және физикалық мейірімділік үнемдеп көрсетілуі керек деген ортақ сенім болды. 1920-жылдары танымал болған «Сәби мен баланы психологиялық күту» атты кітапта Джон Бродус Уотсон «ана махаббатының тым көп болуының» қаупі туралы ескертіп, кітапты «бақытты баланы тәрбиелеп шығарған бірінші анаға» арнады. Мұндай бала физикалық тұрғыдан жарақаттанбаса жыламайтын, жұмыс пен ойынға берілген, ешқандай жерге немесе адамға қатты бауыр баспаған, автономды, қорықпайтын, өзіне сенімді, бейімделгіш, мәселені шеше алатын жан болуы тиіс еді.
Бауыр басу теориясының негізін қалаушылар Мэри Эйнсворт пен Джон Боулбидің 50-60-жылдардағы жаңашыл еңбектеріне дейін психологтар ата-ана мен бала арасындағы байланыстың маңыздылығын бағаламады. Баланың анасына бауыр басуы оның тамақ пен азық беретіндігінің қосымша өнімі ретінде қарастырылды; бала анасын тамақтанумен байланыстыруды үйренді және соның нәтижесінде оның қасында болуға тырысты. Алайда Боулби барлық тағамдық қажеттіліктері қамтамасыз етілгенімен, бауыр басу нысаны жоқ сәбилердің (мысалы, мекемелерде өскен немесе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қоныс аударған сәбилер) қалыпты дами алмайтынын байқады. Олардың физикалық, интеллектуалдық, эмоционалдық және әлеуметтік дамуы тежелгенін көрсетті. Эйнсворт пен Боулбидің зерттеулері сәби мен тәрбиеші арасындағы байланыс баланың аман қалуы үшін тамақ пен су сияқты маңызды екенін анық көрсетті.
БАУЫР БАСУ ҚАЖЕТТІЛІКТЕРІ: ОЛАР ТЕК БАЛАЛАРҒА ҒАНА АРНАЛМАҒАН
Боулби бауыр басу адам мінез-құлқының бүкіл өмір бойы ажырамас бөлігі болып табылатынын әрқашан айтып жүретін. Бірақ бұл гипотезаны ересектердің бауыр басуы саласындағы ізашарлар Синди Хазан мен Филип Шейвер Rocky Mountain News басылымында «махаббат викторинасын» жариялаған 1980-жылдардың аяғына дейін расталған жоқ. Викторинада олар еріктілерден қарым-қатынастағы сезімдері мен көзқарастарын жақсы сипаттайтын үш тұжырымның біреуін белгілеуді сұрады. Үш тұжырым бауыр басудың үш стиліне сәйкес келді және келесідей болды:
Маған басқалармен жақындасу салыстырмалы түрде оңай және мен оларға тәуелді болуды, сондай-ақ олардың маған тәуелді болуын жайлы сезінемін. Мені тастап кетеді деп немесе біреудің маған тым жақындап кетуі туралы жиі уайымдамаймын. ([Қауіпсіз бауыр басу стилінің] өлшемі) Маған басқалармен жақын болу біршама ыңғайсыз; мен оларға толық сенуді, оларға тәуелді болуға рұқсат беруді қиын деп санаймын. Кез келген адам тым жақындағанда жүйкем жұқарады және жиі махаббат серіктестерім менің өзімді жайлы сезінетін деңгейімнен гөрі жақынырақ болғанымды қалайды. ([Тұйық бауыр басу стилінің] өлшемі) Мен басқалардың мен қалағандай жақындауға құлықсыз екенін байқаймын. Серіктесім мені шынымен сүймейді немесе менімен бірге қалғысы келмейді деп жиі уайымдаймын. Мен басқа адаммен толықтай қосылып кеткім келеді және бұл тілек кейде адамдарды шошытып жібереді. ([Мазасыз бауыр басу стилінің] өлшемі)
Таңқаларлығы, нәтижелер ересектердегі бауыр басу стильдерінің таралуы сәбилердегідей екенін көрсетті: мұнда да респонденттердің көпшілігі «қауіпсіз» категориясына жатты, ал қалғандары мазасыз және тұйық стильдер арасында бөлінді. Зерттеушілер сонымен қатар әр стильдің өзіне, серіктестеріне, қарым-қатынастарына және жалпы жақындыққа қатысты мүлдем әртүрлі және ерекше сенімдер мен көзқарастарға сәйкес келетінін анықтады.
Хазан мен Шейвердің және басқалардың кейінгі зерттеулері бұл тұжырымдарды растады. Бауыр басу жағдайларында балаларда автоматты түрде пайда болатын эмоциялар, ойлау үлгілері мен мінез-құлықтар ересектерде де солай көрінеді. Айырмашылығы — ересектер абстракцияның жоғары деңгейіне қабілетті, сондықтан біздің басқа адамның тұрақты физикалық қатысуына деген қажеттілігіміз кейде олардың біз үшін психологиялық және эмоционалдық тұрғыдан қолжетімді екенін білумен уақытша алмастырылуы мүмкін. Бірақ түпкі мәні — жақын байланысқа деген қажеттілік пен серіктесіміздің қолжетімділігіне сенімді болу біздің өміріміз бойы маңызды рөл атқаруды жалғастырады.
Өкінішке орай, өткенде ата-ана мен бала арасындағы байланыстың маңыздылығы ескерілмегені сияқты, бүгінде ересектердің бауыр басуының маңызы бағаланбай келеді. Ересектер арасында қарым-қатынастағы тым көп тәуелділік — жаман нәрсе деген түсінік әлі де басым.
КО-ТӘУЕЛДІЛІК ТУРАЛЫ МИФ
Ко-тәуелділік (өзара тәуелділік) қозғалысы және қазіргі танымал басқа да өзіне-өзі көмек көрсету тәсілдері қарым-қатынасты жиырмасыншы ғасырдың бірінші жартысындағы бала мен ата-ана байланысына қатысты көзқарастарға өте ұқсас етіп сипаттайды (қажетсіз бауыр басудан ада «бақытты баланы» еске түсіріңізші). Бүгінгі сарапшылар мынаған ұқсас кеңестер береді: Сіздің бақытыңыз — іштен туындауы керек нәрсе және ол сіздің ғашығыңызға немесе жарыңызға тәуелді болмауы керек. Сіздің амандығыңыз — олардың жауапкершілігі емес, ал олардікі — сіздікі емес. Әрбір адам өзіне-өзі қарауы керек. Сонымен қатар, сіз өзіңіздің ішкі тыныштығыңыздың ең жақын адамыңыз тарапынан бұзылуына жол бермеуді үйренуіңіз керек. Егер серіктесіңіз сіздің қауіпсіздік сезіміңізге нұқсан келтіретіндей әрекет етсе, сіз жағдайдан эмоционалды түрде алшақтап, «назарды өзіңізге аударып», байсалдылықты сақтай алуыңыз керек. Егер сіз мұны істей алмасаңыз, сізде бірдеңе дұрыс емес болуы мүмкін. Сіз басқа адаммен тым араласып кеткен немесе «ко-тәуелді» болуыңыз мүмкін және жақсырақ «шекаралар» қоюды үйренуіңіз керек.
Бұл көзқарастың негізінде жатқан негізгі болжам — идеалды қарым-қатынас нақты шекараларды сақтай отырып, кемелденген, құрметті түрде бірігетін екі өзін-өзі қамтамасыз ететін адам арасында болады. Егер сізде серіктесіңізге деген күшті тәуелділік пайда болса, сіз мына жағынан жетілмегенсіз:
Белгілі бір деңгейде сізге «дифференциацияланған» болу және «өзіндік сезімді» көбірек дамыту үшін өз үстіңізден жұмыс істеу кеңес беріледі. Ең нашар сценарий — сіз серігіңізге мұқтаж болып қаласыз, бұл оған деген «тәуелділікпен» теңестіріледі, ал тәуелділік, бәрімізге белгілі, қауіпті перспектива. Ко-тәуелділік (өзара тәуелділік) қозғалысының ілімі зиянды заттарды тұтынатын отбасы мүшелерімен жұмыс істеуде (бастапқы мақсаты сол болған) өте пайдалы болғанымен, оларды барлық қарым-қатынастарға талғаусыз қолданғанда, олар адастыруы, тіпті зиян тигізуі мүмкін. Біз бұған дейін тележарыста кездестірген Карен осы ой мектептерінің ықпалында болды. Бірақ биология мүлдем басқа хикаяны айтады.
БИОЛОГИЯЛЫҚ ШЫНДЫҚ
Көптеген зерттеулер көрсеткендей, біз біреуге бауыр басқаннан кейін, екеуміз бір физиологиялық бірлікті құраймыз. Серігіміз біздің қан қысымымызды, жүрек соғу жиілігімізді, тыныс алуымызды және қанымыздағы гормондар деңгейін реттейді. Біз енді бөлек субъектілер емеспіз. Бүгінгі таңдағы ересектер қарым-қатынасына арналған танымал психологиялық тәсілдердің көбі алға тартатын дифференциацияға (даралануға) баса назар аудару биологиялық тұрғыдан алғанда сын көтермейді. Тәуелділік — бұл факт; ол таңдау немесе қалау емес.
Джеймс Коан жүргізген зерттеу осы тұрғыда өте маңызды: Доктор Джеймс Коан — Вирджиния университетінің Аффективті нейроғылым зертханасының директоры. Ол жақын әлеуметтік қарым-қатынастар мен кеңірек әлеуметтік желілердің біздің эмоционалдық реакцияларымызды реттеу механизмдерін зерттейді. Ричард Дэвидсон және Хиллари Шефермен бірлесіп жүргізген бұл зерттеуінде ол үйленген әйелдердің миын сканерлеу үшін функционалды МРТ технологиясын қолданды. Сканерлеу кезінде доктор Коан мен оның әріптестері оларға жеңіл электр тогының соққысын алатынын айтып, стресстік жағдайды модельдеді.
Әдетте, стресстік жағдайда гипоталамус белсендіріледі. Тәжірибе барысында әйелдер токты күтіп жалғыз отырғанда, олардың гипоталамусы шынымен де жарқырап іске қосылды. Содан кейін олар күту кезінде бейтаныс адамның қолын ұстап отырған әйелдерді тексерді. Бұл жолы сканерлеу гипоталамустағы белсенділіктің біршама төмендегенін көрсетті. Ал әйелдер күйеуінің қолын ұстағанда ше? Төмендеу әлдеқайда күрт болды — олардың стрессі мүлдем байқалмады десе де болады. Сонымен қатар, жұбайының қолын ұстаудан ең көп пайда көрген әйелдер — некелік қанағаттану деңгейі ең жоғары деп есеп бергендер болды, бірақ бұл нүктеге кейінірек ораламыз.
Зерттеу көрсеткендей, екі адам жақын қарым-қатынас орнатқанда, олар бір-бірінің психологиялық және эмоционалдық амандығын реттейді. Олардың физикалық жақындығы мен қолжетімділігі стресс реакциясына әсер етеді. Егер біздің негізгі биологиямызға серігіміз осындай дәрежеде әсер етсе, бізден өзіміз бен серігіміздің арасында жоғары деңгейдегі дифференциацияны сақтауды қалай күтуге болады? Біздің мысалымыздағы Карен стресстік жағдайда серігінің қолын ұстаудың емдік әсерін инстинктивті түрде түсінген сияқты. Өкінішке орай, кейінірек ол танымал қате түсініктерге беріліп, өзінің инстинктін әлсіздік, ұялатын нәрсе ретінде қабылдады.
«ТӘУЕЛДІЛІК ПАРАДОКСЫ»
Миды бейнелеу технологиясы дамымай тұрып-ақ, Джон Боулби біздің өмірімізді бөлісетін адамға деген мұқтаждығымыз генетикалық құрылымымыздың бір бөлігі екенін және оның өзімізді қаншалықты жақсы көретінімізге немесе жалғыз өзімізді қаншалықты бақытты сезінетінімізге ешқандай қатысы жоқ екенін түсінді. Ол біз ерекше біреуді таңдағаннан кейін, қуатты және көбінесе бақыланбайтын күштер іске қосылатынын анықтады. Біздің қаншалықты тәуелсіз екенімізге және саналы еркімізге қарамастан, мінез-құлықтың жаңа үлгілері пайда болады. Серік таңдағаннан кейін, тәуелділіктің бар-жоғы туралы сұрақ туындамайды. Ол әрдайым болады. Осалдық пен жоғалту қорқынышы сияқты жайсыз сезімдері жоқ «талғампаз қатар өмір сүру» жақсы естілгенімен, бұл біздің биологиямыз емес. Эволюция барысында өмір сүрудің күшті артықшылығы ретінде дәлелденгені — адам жұбының бір физиологиялық бірлікке айналуы. Бұл дегеніміз, егер ол әйел реакция берсе, мен де реакция беремін, немесе егер ол ер адам мазасызданса, бұл мені де мазасыздандырады. Ол — менің бір бөлігім, мен оны құтқару үшін бәрін жасаймын; басқа адамның амандығына осындай мүдделі болу екі тарап үшін де өте маңызды өмір сүру артықшылығына айналады.
Әртүрлі байлану стильдері бар адамдардың бұл қуатты күштермен күресу тәсілдері әртүрлі болғанына қарамастан (сенімді және мазасыз типтер оларды қабылдайды, ал қашқақтаушы типтер оларды басуға бейім), байланудың үш стилі де ерекше адаммен байланысуға бағдарланған. Шын мәнінде, 6-тарауда қашқақтаушы типтердің байлану қажеттіліктері бар екенін, бірақ оларды белсенді түрде басатынын көрсететін бірқатар эксперименттер сипатталған.
Бұл қарым-қатынаста бақытты болу үшін біз серігімізге жабысып жүруіміз керек немесе мансап немесе достар сияқты өміріміздің басқа қырларынан бас тартуымыз керек дегенді білдіре ме? Парадоксальды түрде, керісінше! Әлемге өз бетімізбен қадам басу қабілеті көбінесе қасымызда сүйенетін адамымыз бар екенін білуден туындайды — бұл «тәуелділік парадоксы». Бұл парадокстың логикасын басында түсіну қиын. Басқа біреуге толық тәуелді бола отырып, қалайша тәуелсіз бола аламыз? Егер біз ересектердің байлануының негізгі қағидасын бір сөйлеммен сипаттауымыз керек болса, ол былай болар еді: Егер сіз тәуелсіздік пен бақытқа баратын жолды таңдағыңыз келсе, алдымен сүйенетін дұрыс адамды табыңыз және ол жолмен бірге жүріңіз. Осыны түсінген соң, сіз байлану теориясының мәнін ұғындыңыз. Бұл принципті түсіндіру үшін байлану басталатын балалық шаққа тағы бір көз жүгіртейік. Біз айтып отырған идеяны осы салада «Бөтен жағдай тесті» ретінде белгілі әдістен артық ештеңе көрсете алмайды.
БӨТЕН ЖАҒДАЙ ТЕСТІ
Сара және оның он екі айлық қызы Кимми ойыншықтарға толы бөлмеге кіреді. Бөлмеде мейірімді жас зерттеуші көмекшісі күтіп тұр және олармен бірнеше ауыз сөз алмасады. Кимми осы жаңа ойыншықтар жәннатын зерттей бастайды — ол еңбектеп жүріп, ойыншықтарды алады, жерге лақтырады, олардың сылдырлайтынын, домалайтынын немесе жанатынын тексереді, сонымен бірге мезгіл-мезгіл анасына қарап қояды. Содан кейін Киммидің анасына бөлмеден шығу туралы нұсқау беріледі; ол орнынан тұрып, ақырын шығып кетеді. Кимми не болғанын түсінген сәтте ол қатты мазасызданады. Ол есікке қарай барынша тез еңбектеп, еңіреп жылайды. Ол анасын шақырады және есікті ұрады. Зерттеуші көмекшісі Киммиді түрлі-түсті текшелер толы қораппен қызықтыруға тырысады, бірақ бұл Киммиді одан сайын ашуландырады және ол текшелердің бірін көмекшінің бетіне лақтырады. Анасы біраз уақыттан кейін бөлмеге оралғанда, Кимми оған қарай еңбектеп барып, құшағына алуын сұрап қолдарын созады. Екеуі құшақтасады және Сара қызын сабырмен жұбатады. Кимми анасын қатты құшақтап, жылауын тоқтатады. Ол қайтадан жайлылық сезінгенде, Киммидің ойыншықтарға деген қызығушылығы қайта оянып, ойынын жалғастырады.
Сара мен Кимми қатысқан эксперимент, бәлкім, байлану теориясы саласындағы ең маңызды зерттеу — «бөтен жағдай тесті» деп аталады (мұнда сипатталған нұсқа — тесттің қысқартылған түрі). Мэри Эйнсворт балалардың зерттеу драйвы — олардың ойнау және үйрену қабілеті — анасының болуы немесе кетуі арқылы қалай оянатынына немесе басылатынына таңғалды. Ол бөлмеде байлану фигурасының болуы баланың бұрын белгісіз ортаға шығып, сеніммен зерттеу жүргізуіне жеткілікті екенін анықтады. Бұл қатысу сенімді база ретінде белгілі. Бұл сізді қолдайтын, 100 пайыз сенуге болатын және қажет болған жағдайда жүгіне алатын адамыңыз бар екенін білу. Сенімді база — баланың зерттеу, даму және үйрену қабілетінің алғышарты.
ЕРЕСЕКТЕРГЕ АРНАЛҒАН СЕНІМДІ БАЗА
Ересек ретінде біз енді ойыншықтармен ойнамаймыз, бірақ біз сыртқы әлемге шығып, жаңа жағдайлармен және қиын мәселелермен күресуіміз керек. Біз жұмыста жоғары функционалды болғымыз келеді, хоббиімізде еркін әрі шабытты болғымыз келеді және балаларымыз бен серіктерімізге қамқорлық жасау үшін мейірімді болғымыз келеді. Егер біз өзімізді «бөтен жағдай тестіндегі» анасы қасында болған сәби сияқты сенімді сезінсек, әлем біздің алдымызда ашылады. Біз тәуекелге бел байлай аламыз, шығармашыл бола аламыз және армандарымыздың соңынан ере аламыз. Ал егер бізде сол қауіпсіздік сезімі болмаса ше? Егер біз ең жақын адамымыз, романтикалық серігіміз бізге шынымен сенетініне, қолдайтынына және қиын сәтте қасымызда болатынына сенімді болмасақ, бізге зейінімізді сақтау және өмірге араласу әлдеқайда қиын болады. «Бөтен жағдай тестіндегі» сияқты, егер біздің серіктеріміз толықтай сенімді болса және бізді қауіпсіз сезіндірсе, әсіресе қиын кездерде бізді жұбата білсе, біз назарымызды өмірімізді мағыналы ететін барлық басқа қырларға аудара аламыз.
Карнеги-Меллон университетінің Қарым-қатынас зертханасының директоры Брук Фини ересектер қарым-қатынасында сенімді базаның қалай жұмыс істейтінін көрсетеді. Доктор Фини серіктестердің бір-бірінен қолдау алу және беру тәсілдерін және сол қолдаудың сапасын анықтайтын факторларды зерттеуге ерекше қызығушылық танытады. Өзінің зерттеулерінің бірінде доктор Фини жұптардан зертханада өздерінің жеке мақсаттары мен зерттеу мүмкіндіктерін бір-бірімен талқылауды сұрады. Қатысушылар өз мақсаттарының серігі тарапынан қолдау тапқанын сезгенде, талқылаудан кейін өзін-өзі бағалауының жоғарылағанын және көңіл-күйінің көтерілгенін хабарлады. Олар сондай-ақ талқылаудан кейін мақсаттарына жету ықтималдығын талқылауға дейінгіге қарағанда жоғары бағалады. Екінші жағынан, серігінің тым араласқыш немесе қолдауы аз екенін сезген қатысушылар өз мақсаттарын талқылауға аз ашылды, сол мақсаттарға жету жолдарын сенімсіз зерттеді және талқылау барысында өз мақсаттарының маңыздылығын төмендетуге бейім болды.
Біздің реалити-шоу жұбымыз Карен мен Тимге оралсақ: Көптеген жағынан олардың тәжірибесі — балаларға арналған «бөтен жағдай тестінің» ересектерге арналған жақын баламасы. Каренге жігерлену үшін Тимнің қолы қажет болғаны және Тим Кареннің жұбатуынан күш жинағаны сияқты, Кимми де анасының қатысуын қалады. Карен протесттік мінез-құлық көрсетті (ол Тим қолынан ұстағанша жалғастыруға келіспеді), Кимми де жоқ анасын шақырғанда солай істеген болатын. Екеуіне де басқа тапсырмаларға назар аудармас бұрын байлану фигураларының жұбатуы қажет болды. Тек олардың сенімді базасы қалпына келтірілгеннен кейін ғана олар басқа әрекеттерге қайта орала алды.
СҮЙЕНЕТІН ДҰРЫС АДАМДЫ ТАБУ
Мәселе мынада, біз ең көп сенетін және шын мәнінде эмоционалды әрі физикалық тұрғыдан тәуелді адамымыз өзінің байлану рөлін орындамаса не болады? Өйткені, біздің миымыз серігімізге біздің сенімді базамыз болу, эмоционалды якорь және қауіпсіз айлақ ретінде пайдаланатын, қиын сәтте жүгінетін адам болу тапсырмасын жүктейді. Біз олардың эмоционалдық қолжетімділігін іздеуге бағдарланғанбыз. Бірақ олар тұрақты түрде қолжетімді болмаса ше? Коанның МРТ тәжірибесінде біз жұбайымен физикалық байланыс стресстік жағдайда мазасыздықты азайтуға көмектесетінін көрдік, сондай-ақ қарым-қатынасына жоғары қанағаттанушылық білдіргендер жұбайының қолдауынан ең көп пайда көргенін білдік.
Басқа эксперименттер бұдан да ауқымды нәтижелер берді. Торонто университетінің психиатры әрі зерттеушісі Брайан Бейкер жүрек аурулары мен гипертонияның психиатриялық аспектілерін және, атап айтқанда, некелік жанжал мен жұмыстағы күйзелістің қан қысымына қалай әсер ететінін зерттейді. Зерттеулерінің бірінде доктор Бейкер егер сізде жоғары қан қысымының жеңіл түрі болса, қанағаттанарлық некеде болу сіз үшін пайдалы екенін анықтады; серігіңіздің қасында уақыт өткізу қан қысымыңызды сау деңгейге дейін төмендету арқылы сізге шынымен пайда әкеледі. Екінші жағынан, егер сіз некеңізге қанағаттанбасаңыз, серігіңізбен байланыс іс жүзінде қан қысымыңызды көтереді және ол физикалық жақын болған кезде жоғары күйде қалады!
Бұл зерттеудің салдары терең: Серігіміз біздің негізгі байлану қажеттіліктерімізді өтей алмаса, біз созылмалы мазасыздық пен кернеуді сезінеміз, бұл бізді түрлі ауруларға осал етеді. Бізді сенімді базамен қамтамасыз етпейтін адаммен романтикалық қарым-қатынаста болғанда тек эмоционалдық амандығымыз ғана емес, физикалық денсаулығымыз да құрбан болады. Демек, біздің серіктеріміз әлемде өсіп-өркендеу қабілетімізге қатты әсер етеді. Одан қашып құтылу мүмкін емес. Олар тек өзіміз туралы сезімімізге ғана емес, сонымен бірге өзімізге қаншалықты сенетінімізге және үміттеріміз бен армандарымызға жетуге тырысатын-тырыспайтынымызға да әсер етеді. Ішкі байлану қажеттіліктерімізді қанағаттандыратын және сенімді база әрі қауіпсіз айлақ рөлін атқаруға ыңғайлы серігіміздің болуы біздің эмоционалды және физикалық тұрғыдан сау болуымызға және ұзақ өмір сүруімізге көмектеседі. Тұрақсыз қолжетімді немесе қолдауы аз серігіміздің болуы шын мәнінде рухты түсіретін және қажытатын тәжірибе болуы мүмкін, ол тура мағынасында біздің өсуімізді тежеп, денсаулығымызға кедергі келтіреді. Кітаптың қалған бөлігі сіздің сенімді базаңыз бола алатын серікті табу, өзіңіз сондай серікке айналу және қазіргі серігіңізге осы өмірді өзгертетін рөлді қабылдауға көмектесу туралы.
БҰЛ КІТАПТЫ ҚАЛАЙ ПАЙДАЛАНУ КЕРЕК
Бұл кітап сізге махаббатты дұрыс жерден іздеуге және қазіргі қарым-қатынасыңызды жақсартуға қалай көмектесе алады? Кіріспеден кейін біз сізді «білек сыбанып» іске кірісуге және өз байлану стиліңізді анықтауға шақырамыз. Бұл сізге өзіңіздің ерекше қарым-қатынас «ДНҚ-ңызға» немесе байлану стиліңізге назар аударуға мүмкіндік береді. Әрі қарай сіз айналаңыздағы адамдардың байлану стильдерін қалай анықтауға болатынын үйренесіз. Бұл — қарым-қатынастағы нақты қажеттіліктеріңізді және сол қажеттіліктерді кім өтей алатынын (немесе өтей алмайтынын) түсінудегі алғашқы қадамдар, негізгі тараулар. Біз сізге бұл процесте кезең-кезеңімен жол көрсетеміз, содан кейін жаңа дағдыларыңызды машықтандыруға мүмкіндік береміз.
Келесі бөлімде әрбір байлану стилі егжей-тегжейлі талқыланады. Сіз әр стильдің ішкі жұмыс істеу механизмін жақсырақ түсіне бастайсыз. Бұл тараулар сіз үшін нағыз ашылу болуы мүмкін, өйткені олар сіздің жеке романтикалық тәжірибелеріңізге және айналаңыздағы адамдардың тәжірибелеріне жаңа қырынан қарауға мүмкіндік береді.
Үшінші бөлім үлкен ескерту белгісімен келеді. Сіз жақындыққа деген қажеттіліктері сіздікінен мүлдем өзгеше адаммен байланысудың эмоционалдық құнын білетін боласыз. Біз «мазасыз-қашқақтаушы» тұзағының нақты проблемаларын сипаттаймыз және мұндай қарым-қатынаста қалудың құны туралы кеңес береміз. Егер сіз осындай байланыста болсаңыз және оны сақтап қалғыңыз келсе, бұл бөлім сізге жол көрсетеді. Әрбір байлану стилінің (өзіңіздің және серігіңіздің) нақты қажеттіліктері мен осал тұстарын ашу арқылы және мазасыз-қашқақтаушы байланысына арналған арнайы кеңестер мен араласуларды орындау арқылы сіз қарым-қатынасты сенімдірек арнаға бұра аласыз. Егер сіз кетуге шешім қабылдасаңыз, біз сіздің жолыңызда кездесетін, шешіміңізден айнытуы мүмкін кедергілерді талқылаймыз және ажырасу ауырсынуынан аман қалу туралы бірнеше пайдалы кеңестер ұсынамыз.
Соңында, біз сенімді байлану стилі бар адамдардың ой-өрісіне үңілеміз. Біз өз хабарламаңызды кездесуге шыққан адамыңызға немесе серігіңізге тиімді жеткізу әдісін ашамыз. Бұл дағдыны пайдалану тек қажеттіліктеріңізді анық әрі күшті және лайықты позициядан жеткізіп қана қоймай, сонымен бірге серігіңіз туралы құнды ақпарат береді. Оның жауабының сапасы көп нәрсені аңғартады. Біз сондай-ақ сенімді байлану стилі бар адамдар жанжалдарды шешу үшін қолданатын бес стратегияны қарастырамыз және осы әдістерді машықтандыруға болатын воркшоп ұсынамыз, сонда келесі жолы жанжал туындағанда сіз жақсырақ дайын боласыз. Бұл тараулар мазасыз немесе қашқақтаушы байлану стилі бар адамдар үшін құтқару жолы болып табылады — олар қарым-қатынасты қалай сау және қанағаттанарлық деңгейде ұстау керектігін үйретеді. Егер сіз сенімді тип болсаңыз да, сіз қарым-қатынастағы жалпы қанағаттану деңгейіңізді арттыратын бірнеше жаңа әдістерді үйрене аласыз. Бұл — сенімді адамдарға айналасындағы әлемде еркін шарлауға көмектесетін әмбебап дағдылар.
Қарым-қатынастарыңыздағы байланудың қуатты күші және оны басқару жолдары туралы білу біздің өміріміздегідей, сіздің де өміріңізде айтарлықтай өзгеріс тудырады деп үміттенеміз.
БІРІНШІ БӨЛІМ Сіздің қарым-қатынас құралдарыңыз — Байлану стильдерін ашу
3. Бірінші қадам: Менің байлану стилім қандай?
Байлану теориясын өміріңізге қолданудың бірінші қадамы — өзіңізді және айналаңыздағыларды байлану тұрғысынан тану. Келесі тарауда біз сізге әртүрлі белгілерге сүйене отырып, серігіңіздің немесе болашақ серігіңіздің байлану стилін қалай анықтау керектігін көрсетеміз. Бірақ өзіңіз ең жақсы білетін адамнан — өзіңізден бастайық.
МЕН ҚАЙ БАЙЛАНУ СТИЛІНЕ ЖАТАМЫН?
Төменде сіздің байлану стиліңізді — жақын қарым-қатынас контекстінде басқалармен қарым-қатынас жасау тәсіліңізді өлшеуге арналған сауалнама берілген. Бұл сауалнама «Жақын қарым-қатынастағы тәжірибе» (ECR) сауалнамасына негізделген. ECR алғаш рет 1998 жылы Келли Бреннан, Кэтрин Кларк және Филлип Шейвер тарапынан жарияланған. ECR ересектер байлануының екі негізгі категориясына: қарым-қатынастағы мазасыздық пен қашқақтауға негізделген нақты қысқа сұрақтарды қоюға мүмкіндік берді. Біз күнделікті өмірде ең жақсы жұмыс істейді деп санайтын өзгертілген нұсқаны ұсынамыз. Байлану стильдері тұрақты, бірақ икемді. Өзіңіздің нақты байлану профиліңізді білу өзіңізді жақсырақ түсінуге көмектеседі және басқалармен қарым-қатынасыңызда жол көрсетеді. Идеалды жағдайда бұл сіздің қарым-қатынасыңызда бақыттырақ болуға әкеледі.
Сізге сәйкес келетін әрбір ШЫНДЫҚ мәлімдеменің қасындағы кішкене шаршыны белгілеңіз. (Егер жауап шындыққа жанаспаса, оны белгілемеңіз. )
А бағанындағы белгіленген шаршылар санын қосыңыз: __________ В бағанындағы белгіленген шаршылар санын қосыңыз: __________ С бағанындағы белгіленген шаршылар санын қосыңыз: __________
Нәтижелердің кілті
Категорияда қаншалықты көп мәлімдеме белгілесеңіз, соғұрлым сізде
сәйкес келетін байлану стилінің сипаттамалары басым болады. А категориясы мазасыз байлану стилін білдіреді, В категориясы сенімді байлану стилін білдіреді, ал С категориясы қашқақтаушы байлану стилін білдіреді.
Мазасыз: Сіз романтикалық серіктеріңізге өте жақын болғанды ұнатасыз және үлкен жақындыққа қабілетіңіз бар. Дегенмен, сіз жиі серігіңіз сіз қалағандай жақын болғысы келмейді деп қорқасыз. Қарым-қатынастар сіздің эмоционалдық энергияңыздың үлкен бөлігін жұмсайды. Сіз серігіңіздің көңіл-күйі мен іс-әрекеттеріндегі кішігірім ауытқуларға өте сезімтал боласыз, және түйсігіңіз жиі дәл келгенімен, сіз серігіңіздің мінез-құлқын тым жеке қабылдайсыз. Сіз қарым-қатынаста көптеген жағымсыз эмоцияларды бастан кешіресіз және тез ренжисіз. Соның салдарынан, сіз кейін өкінетін нәрселерді жасап немесе айтып қоюға бейімсіз. Алайда, егер екінші адам сізге қауіпсіздік пен жұбанышты көп берсе, сіз өзіңіздің мазасыздығыңыздан арылып, өзіңізді қанағаттанған сезіне аласыз.
Сенімді: Қарым-қатынаста жылы әрі мейірімді болу сіз үшін табиғи нәрсе. Сіз қарым-қатынасыңыз туралы шамадан тыс уайымдамай-ақ жақындықты ұнатасыз. Романтикаға келгенде бәрін байыппен қабылдайсыз және қарым-қатынас мәселелеріне бола тез ренжи қоймайсыз. Сіз өз қажеттіліктеріңіз бен сезімдеріңізді серігіңізге тиімді жеткізесіз және серігіңіздің эмоционалдық ишараларын оқуда және оларға жауап беруде мықтысыз. Сіз жетістіктеріңіз бен мәселелеріңізді серігіңізбен бөлісесіз және қиын сәтте оның жанында бола аласыз.
Қашқақтаушы: Сіз үшін тәуелсіздік пен өзін-өзі қамтамасыз етуді сақтау өте маңызды және сіз көбінесе жақын қарым-қатынастардан гөрі автономияны (дербестікті) артық көресіз. Басқаларға жақын болғыңыз келсе де, тым жақындықтан өзіңізді ыңғайсыз сезінесіз және серігіңізді арақашықтықта ұстауға тырысасыз. Сіз қарым-қатынасыңыз туралы уайымдауға көп уақыт жұмсамайсыз.
романтикалық қарым-қатынастар немесе қабылдамау туралы. Сіз серіктестеріңізге ашыла бермейсіз және олар жиі сізді эмоционалды түрде суық деп шағымданады. Қарым-қатынаста сіз серіктесіңіз тарапынан бақылаудың немесе сіздің жеке аумағыңызға қол сұғудың кез келген белгілеріне ерекше сақтық танытасыз.
ЕГЕР МЕН ӘЛІ ДЕ СЕНІМДІ БОЛМАСАМ ШЕ?
Адамдар байланыс стильдері туралы естігенде, көбінесе өз стилін еш қиындықсыз таниды. Кейбіреулер бірден: «Мен мазасызбын», «Мен нақты тұйықпын» немесе «Мен сенімдімін деп ойлаймын» дейді. Басқаларына мұны түсіну қиынырақ болады. Егер сіз бірнеше байланыс стилі бойынша жоғары ұпай жинасаңыз, байланыс стилін негізінен екі өлшем анықтайтынын білу пайдалы болуы мүмкін:
Сіздің жақындық пен етенелікке қатысты жайлылық деңгейіңіз (немесе жақындықтан қашу дәрежеңіз).
Серіктесіңіздің махаббаты мен көңіліне қатысты мазасыздығыңыз және қарым-қатынасқа тым берілгендігіңіз.
Бреннан мен оның әріптестерінің байланыс стильдерін графикалық түрде ұсынуы өте пайдалы деп есептейміз. Бұл сіздің байланыс стиліңіздің басқалармен қалай байланысты екенін түсінуге көмектесетін жалпы шолуды ұсынады. Төмендегі сызбада көрсетілгендей, осы екі осьтегі орныңыз сіздің байланыс стиліңізді анықтайды:
БАЙЛАНЫСТЫҢ ЕКІ ӨЛШЕМІ
Егер сіз романтикалық серіктесіңізбен жақындықта өзіңізді жайлы сезінсеңіз (яғни, жақындықтан қашу деңгейі төмен болса) және қарым-қатынас немесе серіктесіңіздің сізді сүйе алу қабілеті туралы көп уайымдамасаңыз (яғни, қарым-қатынасқа қатысты мазасыздық төмен болса), бірақ бәрі өз ағынымен жүріп жатса — сіз, сірә, сенімді (secure) стильдесіз.
Егер сіз жақындық пен етенелікті аңсасаңыз (яғни, жақындықтан қашу деңгейі төмен болса), бірақ қарым-қатынастың болашағына қатысты көптеген күмәніңіз болса және серіктесіңіздің кішкентай істері сізді мазасыздандырса (яғни, қарым-қатынасқа қатысты мазасыздық жоғары болса) — сіз, сірә, мазасыз (anxious) стильдесіз.
Егер қарым-қатынас тым жақындап кетсе, өзіңізді жайсыз сезінсеңіз және тәуелсіздік пен еркіндікті қарым-қатынастан жоғары бағаласаңыз (яғни, жақындықтан қашу деңгейі жоғары болса) және серіктесіңіздің сезімдері немесе сізге деген адалдығы туралы уайымдамасаңыз (яғни, қарым-қатынасқа қатысты мазасыздық төмен болса) — сіз, сірә, тұйық (avoidant) стильдесіз.
Егер сіз жақындықта өзіңізді жайсыз сезінсеңіз әрі серіктесіңіздің қолжетімділігіне қатты алаңдасаңыз, сізде байланыс мазасыздығы мен жақындықтан қашудың сирек үйлесімі бар. Халықтың аз ғана пайызы осы санатқа жатады, егер сіз солардың бірі болсаңыз, мазасыз және тұйық байланыс стильдері туралы ақпараттан пайда ала аласыз.
Сәбилердің аузымен Бұл жіктемелер қайдан шыққан? Бір қызығы, олар сәбилердің мінез-құлқын бақылаудан алынған. Байланыс стильдерін алғаш рет зерттеушілер сәбилердің (әдетте 9-дан 18 айға дейін) «жат жағдай» (strange situation) тесті кезіндегі мінез-құлқын бақылау арқылы анықтаған (стресстік айырылысудан кейін ата-анамен қайта қауышу, 29-бетте сипатталған).
Мұнда балалардағы байланыс стильдерінің қалай анықталатыны туралы қысқаша сипаттама берілген. Олардың кейбір реакцияларын дәл сол байланыс стиліне ие ересектерден де байқауға болады.
Мазасыз (Anxious): Анасы бөлмеден шыққанда, бұл сәби қатты мазасызданады. Анасы оралғанда, ол екіұдай реакция білдіреді — оны көргеніне қуанышты, бірақ сонымен бірге ашулы. Оның сабырға келуіне көбірек уақыт кетеді, тіпті тынышталса да, бұл уақытша ғана. Бірнеше секундтан кейін ол анасын ашумен итеріп, төмен түсуге тырысады және қайтадан жылап жібереді.
Сенімді (Secure): Сенімді сәби анасы бөлмеден шыққанда айтарлықтай мазасызданады. Анасы оралғанда, ол өте қуанышты болады және оны қарсы алуға асығады. Оның жанында қауіпсіздікті сезінген бойда, тез сабырға келіп, тынышталады және ойынды жалғастырады.
Тұйық (Avoidant): Анасы бөлмеден шыққанда, бұл сәби ештеңе болмағандай кейіп танытады. Ол оралғанда, ешқандай сезім білдірмейді, анасына мән бермейді және немқұрайлы ойнауын жалғастырады. Бірақ бұл сыртқы көрініс бәрін ашпайды. Шын мәнінде, сәбидің ішінде тыныштық та, жинақылық та жоқ. Зерттеушілер бұл сәбилердің жүрек соғу жиілігі қатты мазасызданған басқа сәбилермен бірдей жоғары екенін және олардың кортизол деңгейі — стресс гормоны — жоғары екенін анықтады.
4. Екінші қадам: Кодты шешу — Менің серіктесімнің стилі қандай?
Басқа адамдардың байланыс стилін анықтау, әдетте, өзіңіздікін анықтаудан қиынырақ. Біріншіден, сіз өзіңізді жақсы білесіз — тек қалай әрекет ететініңізді ғана емес, сонымен қатар қарым-қатынаста болған кезде не сезінетініңізді және не ойлайтыныңызды білесіз. Екіншіден, процесті жеңілдету үшін өзіңіз үшін тест тапсыра аласыз. Алайда, біреумен жаңадан кездесе бастағанда, сіз біздің тестті алып шығып, серіктесіңізді өткен қарым-қатынастары туралы сұрақтың астына алуыңыз екіталай. Бақытымызға орай, көптеген адамдар өздері де байқамай, күнделікті іс-әрекеттері мен сөздері арқылы өздерінің байланыс стилін анықтауға қажетті барлық ақпаратты береді.
Ең бастысы — не нәрсеге назар аудару керектігін білу, мұқият бақылаушы және зейінді тыңдаушы болу. Байланыс зерттеулерінде зерттеушілер адамдарды зертханаға әкеліп, олардан романтикалық қарым-қатынастары туралы сұрайды. Адамдардың жақындық пен етенелікке деген көзқарасы және олардың қарым-қатынасқа қаншалықты берілгендігі олардың байланыс стилін анықтайды. Бірақ біздің тәжірибеміз бойынша, егер не іздеу керектігін білсеңіз, бұл ақпарат зертханадан тыс жерде де қолжетімді.
Байланыс стилін түсіну сіздің жаңадан кездестірген адамдарыңызды қабылдауыңызды өзгертіп қана қоймайды, сонымен қатар егер сіз қазірдің өзінде қарым-қатынаста болсаңыз, серіктесіңіз туралы таңқаларлық түсінік береді.
Кездесулер кезінде сіздің ойлауыңыз «Оған ұнаймын ба? » дегеннен «Бұл адамға эмоционалды түрде инвестиция салуым керек пе? Ол маған қажет нәрсені бере ала ма? » дегенге ауысады. Қарым-қатынасты жалғастыру сіз жасауыңыз керек таңдауларға айналады. Сіз өзіңізге: «Бұл адам жақындыққа қаншалықты қабілетті? Ол екіұдай хабарламалар жіберіп жатыр ма, әлде шынымен жақын болуға мүдделі ме? » деген сұрақтар қоя бастайсыз. Осы тарауды нұсқаулық ретінде пайдалана отырып, уақыт пен тәжірибе арқылы сіз біреудің байланыс стилін ерте анықтау қабілетіңізді дамытып, жетілдіресіз. Бір адамға ғашық болған кезде объективтілігіңіз төмендейтінін және сіз ол туралы мінсіз бейне жасауға бейім екеніңізді ұмытпаңыз. Бұл бейнеге сәйкес келмейтін кез келген нәрсе артқы жоспарға ысырылады. Алайда, танысудың бастапқы кезеңдерінде барлық хабарламаларға бірдей көңіл бөлу және оларды сенімді түрде қарастыру маңызды. Бұл қарым-қатынастың сізге сәйкес келетінін анықтауға және оның оң бағытта дамуын қамтамасыз етуге көмектеседі.
Егер сіз қазір қарым-қатынаста болсаңыз, осы уақытқа дейін оқығандарыңыздан серіктесіңіздің байланыс стилі туралы түсінігіңіз болуы мүмкін және дағдыларыңызды ұштау үшін келесі беттерде берілген құралдарды пайдалана аласыз. Сіздің ойлауыңыз да өзгереді. Сіз енді: «Неге ол мені үнемі итермелейді? » деп сұрамайсыз. Оның орнына: «Бұл менің кінәм емес — ол жай ғана тым жақындықта өзін жайлы сезінбейді» дейсіз. Серіктесіңіздің байланыс стилін анықтау сізге жұп ретінде кездесетін нақты қиындықтарды жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді — бұл байланысыңызды жақсарту үшін байланыс принциптерін қолданудағы маңызды қадам.
САУАЛНАМА: СЕРІКТЕСІҢІЗДІҢ БАЙЛАНЫС СТИЛІН АНЫҚТАУ
Төменде серіктесіңіздің немесе кездесіп жүрген адамыңыздың байланыс стилін анықтауға көмектесетін сауалнама берілген. Сауалнама үш топқа бөлінген. Әрқайсысы бірнеше мысалдармен суреттелген белгілі бір сипаттамаларды сипаттайды. Егер сипаттама жалпы алғанда серіктесіңізге тән болса, оны «шындық» деп бағалау керек екенін ескеріңіз. Сондай-ақ, оны «шындық» деп белгілеу үшін барлық мысалдар емес, тек біреуі ғана серіктесіңізге тән болса жеткілікті. Әрбір сипаттаманы оқып шыққаннан кейін, серіктесіңізбен немесе кездесіп жүрген адамыңызбен болған барлық өзара әрекеттесулер мен әңгімелер негізінде бұл оған тән бе, жоқ па, соны шешіңіз. Ол неғұрлым шындыққа жақын болса, келесі шкала бойынша соғұрлым жоғары ұпай беруіңіз керек:
БАҒАЛАУ КІЛТІ 1. Оған мүлдем тән емес 2. Оған орташа деңгейде тән 3. Оған өте тән
А ТОБЫ
В ТОБЫ
С ТОБЫ
БАҒАЛАУ КІЛТІ
17: Өте төмен. Сіздің серіктесіңізде бұл байланыс стилі жоқ.
22: Орташа. Сіздің серіктесіңізде осы байланыс стиліне бейімділік байқалады.
33: Жоғары. Сіздің серіктесіңізде бұл байланыс стилі нақты бар.
Әдетте, ұпай неғұрлым жоғары болса, сол стильге бейімділік соғұрлым күшті болады. 23 немесе одан жоғары кез келген ұпай белгілі бір байланыс стилінің жоғары ықтималдығын көрсетеді. Егер сіздің серіктесіңіз екі байланыс стилі бойынша да жоғары ұпай жинаса, олар тұйық және мазасыз стильдер болуы мүмкін. Бұл екі стильдің кейбір мінез-құлықтары сырттай ұқсас (тіпті олар өте әртүрлі романтикалық көзқарастардан туындаса да). Бұл жағдайда жақсырақ бағалау үшін 62-беттегі «Алтын ережелерге» өтіңіз.
А тобы бойынша 23 немесе одан жоғары ұпай: Сіздің серіктесіңіздің/кездесіп жүрген адамыңыздың байланыс стилі тұйық (avoidant) сияқты. Бұл дегеніміз, сіз жақындық пен етенелікті кәдімгі нәрсе ретінде қабылдай алмайсыз. Сенімді немесе мазасыз стильдегі адамдардың жақын болуға деген негізгі қалауы болады; тұйық адамдарда бұл негізгі қалау жоқ. Оларда байланыс пен махаббатқа деген қажеттілік болса да — олардың миында да бауыр басудың негізгі механизмі бар — олар қарым-қатынас тым жақындап кеткенде өздерін «тұншығып» қалғандай сезінеді. Тұйық адамдармен күнделікті өзара әрекеттесулер мен әңгімелер, ол теледидардан қай арнаны көру керек пе немесе балаларды қалай тәрбиелеу керек пе, олар негізінен кеңістік пен тәуелсіздік үшін келіссөздер болып табылады. Сіз жиі олардың қалауымен келісесіз — әйтпесе олар қарым-қатынастан кетеді. Зерттеулер көрсеткендей, тұйық адамдар бір-бірімен сирек кездеседі. Оларда қарым-қатынасты ұстап тұратын «желім» жетіспейді.
В тобы бойынша 23 немесе одан жоғары ұпай: Сіздің серіктесіңіздің/кездесіп жүрген адамыңыздың байланыс стилі сенімді (secure). Мұндай адамдар жақын болғысы келеді; сонымен бірге олар қабылдамауға тым сезімтал емес. Олар сондай-ақ керемет коммуникаторлар және өз хабарламаларын тікелей, бірақ айыптаусыз жеткізуді біледі. Сіз осы байланыс стиліндегі адамға жақындағаннан кейін, енді жақындық туралы келіссөздер жүргізудің қажеті жоқ: ол кәдімгі нәрсеге айналады. Бұл екеуіңізге де өмірден ләззат алуға және өсуге мүмкіндік береді. Олар сіздің көзқарасыңызды тыңдайды және екеуіңізге де қолайлы болатындай етіп жасауға тырысады. Олар романтикалық серіктестіктің не екенін іштей түсінеді — атап айтқанда, серіктесіңіздің амандығы сіздің амандығыңыз екенін және керісінше. Бұл қасиеттер сізге ең шынайы болмысыңызды ашуға мүмкіндік береді, бұл зерттеулер көрсеткендей, сіздің жалпы бақытыңыз бен амандығыңызға ықпал ететін ең маңызды факторлардың бірі болып табылады.
С тобы бойынша 23 немесе одан жоғары ұпай: Сіздің серіктесіңіздің/кездесіп жүрген адамыңыздың байланыс стилі мазасыз (anxious). Егер сіз оның ойлау қалпын түсінуге тырыссаңыз, бұл міндетті түрде жаман нәрсе емес. Мазасыз байланыс стиліндегі адам жақындықты аңсайды, бірақ сонымен бірге бұл жақындыққа төнген кез келген қауіпке өте сезімтал келеді. Кейде олар сіздің санасыз әрекеттеріңізді қарым-қатынасқа төнген қауіп ретінде қабылдайды. Бұл орын алғанда, олар үрейге бой алдырады, бірақ олар өздерінің мұңын сізге тиімді жеткізе алмайды. Оның орнына олар драма мен әртүрлі іс-әрекеттерге жүгінеді. Бұл тұйық шеңберді тудыруы мүмкін, өйткені олар кемсітушілікке одан да сезімтал болып, олардың қиындықтары еселенеді. Бұл қорқынышты көрінуі мүмкін, бірақ қарым-қатынасты үзбес бұрын, егер сіз олардың қорқынышын сейілтуге жеткілікті сезімтал болсаңыз — бұл өте мүмкін нәрсе — сіз өте сүйіспеншілікке толы және адал серіктеске ие боласыз. Сіз олардың жылулық пен қауіпсіздікке деген негізгі қажеттіліктерін қабылдағаннан кейін, олардың сезімталдығы артықшылыққа айналады; олар сіздің қалауларыңызды сезеді және көмекші әрі адал болады. Сонымен қатар, олар бірте-бірте өздерінің қорқыныштары мен эмоцияларын жақсырақ жеткізуді үйренеді және сізге олардың ойын табудың қажеті аз болады.
БАЙЛАНЫС СТИЛЬДЕРІН АНЫҚТАУДЫҢ АЛТЫН ЕРЕЖЕЛЕРІ
Егер сіз әлі де күмәндансаңыз, оның байланыс стилін дәлірек анықтауға көмектесетін бес «Алтын ережені» қолданып көріңіз:
Ол жақындық пен етенелікті іздей ме? Бұл — серіктесіңіз туралы өзіңізге қоятын ең басты сұрақ. Барлық басқа байланыс белгілері мен мінез-құлықтары осы бір негізгі мәселеден туындайды. Егер жауап «жоқ» болса, сіз серіктесіңіздің тұйық байланыс стиліне ие екеніне сенімді бола аласыз. Егер жауап «иә» болса, серіктесіңізде сенімді немесе мазасыз стиль болуы мүмкін (байланыс стильдерін анықтайтын екі өлшем туралы көбірек білу үшін 3-тарауды қараңыз). Бұл сұраққа жауап беруге тырысқанда, алдын ала қалыптасқан түсініктерден арылыңыз. Тұйық адамдардың немесе сенімді не мазасыз адамдардың белгілі бір тұлғалық типі жоқ. Ол өзіне сенімді және өзін-өзі ұстай алатын адам болуы мүмкін, бірақ бәрібір жақындықты аңсайды. Екінші жағынан, ол ұялшақ және ыңғайсыз болуы мүмкін, бірақ бәрібір жақындықтан қашуы мүмкін. Өзіңізден сұраңыз: бұл мінез-құлық оның жақындық пен етенелікке деген көзқарасы туралы не айтады? Олар жақындықты азайту үшін бірдеңе жасап жатыр ма, әлде жасамай жатыр ма?
Мысалы, сіз бұрынғы некесінен балалары бар адаммен кездесіп жүрсіз делік. Ол олардың қамын ойлап, өміріндегі жаңа ер адамды қабылдауға әлі ерте деп санағандықтан, сізді олармен таныстырғысы келмеуі мүмкін, бұл әбден орынды. Екінші жағынан, бұл оның сізді алыста ұстау және бөлек өмір сүру тәсілі болуы мүмкін. Сіз жалпы көрініске қарап, бұл мінез-құлықтың қалай сәйкес келетінін көруіңіз керек. Уақыттың қаншалықты өткеніне және қарым-қатынастың қаншалықты байсалды екеніне байланысты, оның балаларын соншалықты қорғауы әлі де дұрыс болып көріне ме? Қарым-қатынастың бастапқы кезеңдерінде орынды болған нәрсе екі жылдан кейін орынсыз болуы мүмкін. Ол сізді басқа отбасы мүшелерімен және жақын достарымен таныстыра ма? Ол сіздің жағдайыңызды ескеріп, жағдайды түсіндірді ме, сіздің сезімдеріңізді білдіруге мүмкіндік берді ме? Егер осы сұрақтардың кез келгеніне жауап «жоқ» болса, онда бұл тек оның балаларының мүддесі үшін емес; бұл сізді алыста ұстау туралы.
Оның қарым-қатынасқа қаншалықты берілгендігін және қабылдамауға қаншалықты сезімтал екенін бағалаңыз. Ол сіздің айтқан сөздеріңізге тез ренжи ме? Ол сіздің бірге болашағыңыз немесе оған адал болатыныңыз туралы уайымдай ма? Ол қарым-қатынастағы алыстауды білдіретін бөлшектерге өте сезімтал ма, мысалы, сіз оны ескермей шешім қабылдағанда? Егер бұл сұрақтарға жауап «иә» болса, онда оның мазасыз байланыс стиліне ие болуы әбден мүмкін.
Бір ғана «симптомға» сенбеңіз, әртүрлі белгілерді іздеңіз. Бір ғана мінез-құлыққа, көзқарасқа немесе сенімге қарау серіктесіңіздің байланыс стилін анықтау үшін жеткілікті емес. Сондықтан біреудің стилін анықтайтын бір ғана сипаттама жоқ, керісінше, біртұтас үлгіні құрайтын мінез-құлық пен көзқарастардың үйлесімі бар. Шынайы тарихты жалпы көрініс айтады. Серіктесіңіздің балаларымен танысуға рұқсат бермеуі өте көңілсіз болуы мүмкін, бірақ егер ол бұл тақырыпта сөйлесе алса, сіздің көңіл-күйіңізді тыңдаса және сізді өз өміріне жіберудің басқа жолдарын тапса, бұл міндетті түрде жақын болуға қабілетсіздігін білдірмейді.
Оның тиімді коммуникацияға реакциясын бағалаңыз. Бұл серіктесіңіздің байланыс стилін анықтаудың ең маңызды жолдарының бірі: өз қажеттіліктеріңізді, ойларыңыз бен сезімдеріңізді серіктесіңізге білдіруден қорықпаңыз! (Тиімді коммуникация туралы толығырақ 11-тарауды қараңыз.) Кездесіп жүргенде біз әртүрлі себептермен өзімізді тежейміз: тым жабысқақ немесе мұқтаж болып көрінгіміз келмейді немесе белгілі бір тақырыпты қозғау әлі ерте деп санаймыз. Алайда, қажеттіліктеріңіз бен шынайы сезімдеріңізді білдіру екінші адамның сіздің қажеттіліктеріңізді қанағаттандыру қабілетін тексерудің пайдалы әдісі болуы мүмкін. Жауап, әдетте, ол өз еркімен айта алатын кез келген нәрседен әлдеқайда көп нәрсені білдіреді:
Егер ол сенімді (secure) болса — ол түсінеді және сіздің қажеттіліктеріңізді қанағаттандыру үшін барын салады.
Егер ол мазасыз (anxious) болса — сіз оған үлгі боласыз. Ол үлкен жақындық мүмкіндігін құптайды және тікелей әрі ашық бола бастайды.
Егер ол тұйық (avoidant) болса — ол сіздің эмоционалды ашылуыңыз әкелетін жақындықтан өзін өте жайсыз сезінеді және келесі жолдардың бірімен жауап береді:
«Сен тым сезімталсың/талапшылсың/мұқтажсың».
«Мен бұл туралы сөйлескім келмейді».
«Бәрін талдауды тоқтатшы!»
«Менен не қалайсың? Мен ешқандай жаман нәрсе жасаған жоқпын».
Ол сіздің қажеттіліктеріңізді белгілі бір мәселе бойынша ескереді, бірақ көп ұзамай оларды қайтадан елемейді.
«Ой, кешірім сұрадым ғой».
Оның не айтпағанына немесе не істемегеніне назар аударыңыз. Серіктесіңіздің айтпаған немесе істемеген нәрселері оның айтқандары мен істегендері сияқты маңызды болуы мүмкін. Түйсігіңізге сеніңіз. Мына мысалдарды қарастырыңыз:
Жаңа жыл түні түн ортасында Роб қызын сүйіп: «Сенімен бірге болғаныма өте қуаныштымын. Бұл біздің бірге өткізетін көптеген жаңа жылдарымыздың біріншісі болады деп үміттенемін», — деді. Оның қызы оны қайта сүйді, бірақ ештеңе демеді. Екі айдан кейін олар айырылысты.
Жанжал кезінде Пэт өзінің жігіті Джимге олардың ешқашан жоспарды алдын ала жасамайтыны мазалайтынын айтты. Егер ол алдын ала ескертілсе және олардың жоспарларын жақсырақ түсінсе, өзін жайлырақ және қауіпсіз сезінетінін айтты. Джим жауап бермеді; ол жай ғана тақырыпты өзгертті. Ол соңғы сәтте ғана хабарласуын жалғастырды. Ол мұны тағы да айтты, бірақ ол тағы да елемеді. Ақырында Пэт бұл қарым-қатынасты тоқтатты.
Бұл жағдайларда Робтың қызы мен Джимнің айтпағандары кез келген сөзден де қаттырақ естілді.
БАСҚАЛАРДЫҢ БАЙЛАНЫС СТИЛІН АНЫҚТАУҒА АРНАЛҒАН ШПАРГАЛКА
Алтын ережелер:
Ол жақындық пен етенелікті іздей ме?
Оның қарым-қатынасқа қаншалықты берілгендігін және қабылдамауға қаншалықты сезімтал екенін бағалаңыз.
Бір ғана «симптомға» сенбеңіз, әртүрлі белгілерді іздеңіз.
Оның тиімді коммуникацияға реакциясын бағалаңыз.
Оның не айтпағанына немесе не істемегеніне назар аударыңыз.
БАЙЛАНЫС СТИЛЬДЕРІН АНЫҚТАУ БОЙЫНША ШЕБЕРХАНА
Келесі оқиғаларды оқып шығыңыз. Әр жағдайда байланыс стилін анықтай аласыз ба? Егер өзіңізді сынап көргіңіз келсе, жауаптарды қағазбен жауып қойыңыз, біз жаңа ғана сипаттаған негізгі белгілер мен Алтын ережелерді есте сақтаңыз (жоғарыдағы кестені қараңыз).
1. Барри, ажырасқан, 46 жаста. Қарым-қатынас? Мен қазір бұл туралы естігім де келмейді. Мен әлі де ажырасуымнан қалған жараларымды жазып жатырмын. Мен үйленген кездегі жіберіп алған уақытымның орнын толтырғым келеді. Әйелдердің мені қалағанын сезгім келеді. Мен көп секс қалаймын. Мен абай болуым керек екенін білемін, өйткені мен кездесетін әрбір әйел бірден менің балаларына қандай әке болатынымды және біздің тегіміз бірге қалай естілетінін армандай бастайды. Мен қазір бір жылға жуық уақыт бойы біреумен кездесіп жүрмін, оның есімі Кейтлин және ол барлық жағынан керемет. Мен оның біздің қарым-қатынасымыздың байсалды болғанын қалайтынын білемін, бірақ маған басқа әйелге сенуге, міндеттеме алуға және сүюге дайын болу үшін көп уақыт керек. Бірақ сонда да мен не қаламайтынымды және не нәрсеге көнгім келмейтінін нақты білемін. Мысалы? Ол қаржылық жағынан тәуелсіз болуы керек, өйткені менің қазірдің өзінде бір әйелге төлеп жатқан ақшам жеткілікті; менің екеуін асырауға ниетім жоқ! Сонымен қатар мен аттағым келмейтін басқа да шекаралар бар.
Байланыс стилі: ________________ Жауап: Тұйық (Avoidant). Сіз бұл жігіт жаңа ғана ажырасқан, сондықтан абай болуы керек деп ойлауыңыз мүмкін. Бұл солай болуы мүмкін, бірақ біз керісінше дәлелдерді естігенше — ол тұйық. Ол ғашық болғаннан кейін де ешқандай жеңілдік жасамайтынын, тәуелсіздігін жоғары бағалайтынын, сенімсіз екенін айтады. Оның тіпті «балалары» туралы қалай сөйлейтініне назар аударыңызшы? Ол бұрынғы некесінен балалары бар әйел туралы айтуы мүмкін, бірақ тіпті елестеткен кезде де солай болуы мүмкін...
Олардың ортақ балаларын Барри «оның балалары» деп қабылдайды. Ол қолданатын тіл арақашықтықты тудырады. Сондай-ақ, ол өзін некемен байлап тастағысы келетін әйелдердің арбауына түсуден немесе қаржылық жағынан пайдаланылып кетуден қорқады. Бірінші Алтын ережені ескеріңіз: Ол жақындық пен етенелікті қалай ма, соны анықтаңыз. Сіз оның қаламайтынын білесіз; ол өзіне назар аудартуды және көп жыныстық қатынасты қалайтыны туралы айтады, бірақ эмоционалдық қолдау немесе жақындық туралы ештеңе айтпайды.
Белла, бойдақ, 24 жаста. Марк екеуміздің кездесіп жүргенімізге бір жарым жыл болды. Біз бірге өте бақыттымыз. Мені дұрыс түсініңіз, бәрі бірінші күннен бастап мінсіз болған жоқ. Басында Марктың маған ұнамайтын бірнеше қылықтары болды. Мысалы, біз танысқан кезде Марктың жыныстық тәжірибесі аз болатын, шынымды айтсам, мен оған төсекте тікелей бағыт-бағдар беруіме тура келді. Мен өмірімнің соңына дейін жыныстық қанағаттанбаушылықпен өмір сүргім келмеді! Бірақ бұл қазір көне тарихқа айналды. Сондай-ақ, мен оған қарағанда әлдеқайда пысықпын. Марк — салмақты, жерге жақын жігіт; шынында да, басында мен ол тым «ботаник» (geeky), мен онымен кездесе алмаймын деп ойладым. Бірақ мен бұдан артық таңдау жасай алмас едім — Марк жылы және сенімді адам, бұл қасиеттер баға жетпес. Мен оны шексіз жақсы көремін.
Байлану стилі: ____________
Жауабы: Сенімді (Secure). Белланың сенімді екендігінің ең айқын және шешуші дәлелі — оның Маркке төсекте бағыт-бағдар бергені. Бұл қарым-қатынастағы мәселелерді анық және тиімді жеткізудің тамаша мысалы. Ол мәселеге тап болады, оны шешкісі келеді және мұны істеуге өзіне сенімді. Егер Белла мазасыз (anxious) болса, ол Марктың төсектегі кемшіліктері үшін өзін кінәлауы мүмкін еді; ол Марк маған тартылмайды, сондықтан мені риза ету үшін қосымша күш салмайды деген қорытындыға келуі мүмкін еді. Сонымен қатар, ол қарым-қатынасқа нұқсан келтірмеу үшін бұл жағдайға тісін басып шыдауы мүмкін еді. Егер Белла тұйық (avoidant) болса, ол өзін кінәламас еді, бірақ Марктың тәжірибесіздігін оны төмендету үшін, яғни арақашықтықты сақтау стратегиясы ретінде пайдалануы мүмкін еді және оған мұндай істе бағыт-бағдар бермес еді. Сондай-ақ, Белланың жұптық өмірге деген көзқарасы икемді екені көрініп тұр. Марк оның «мінсіз еркек» туралы түсінігіне сәйкес келмесе де, ол көп ойланбастан іштей осыған бейімделді және ең бастысы, кейіннен өз шешіміне өте риза болды. Мұнда да, егер ол тұйық болса, ол дәл сондай ымыраға келуі мүмкін еді, бірақ, сірә, ол мұндай қадамға барғаны үшін өзін алданғандай сезінер еді. Соңында, Белла Маркке деген сезімін ашық және табиғи түрде білдіреді.
Джанет, бойдақ, 23 жаста. Ақыры мен керемет жігітті, шынымен де тамаша жігітті жолықтырдым. Тим екеуміз екі рет кездестік, мен қазірдің өзінде ғашық болып қалғанымды сеземін. Өзіме үйлесімді адам табу өте қиын — мені тек еркектердің белгілі бір түрі ғана қызықтырады, ал оның да мені тартымды деп табу мүмкіндігі қандай? Бұл жолы да жолым болмауы мүмкін еді. Енді Тимді жолықтырған соң, мен бәрін дұрыс істегім келеді. Қателесуге құқығым жоқ. Бір қате қадам жасасам, бүкіл қарым-қатынасқа қауіп төндіруім мүмкін. Мен оның қарым-қатынас қарқынын белгілегенін күтіп жүрмін, өйткені тым асығыс көрінгім келмейді. Мүмкін мәтіндік хабарлама жіберу дұрыс болар? Бұл еркін әрі кездейсоқ көрінуі мүмкін, қалай ойлайсыз? Немесе оған тарату тізімінің бір бөлігі ретінде қандай де бір күлкілі электрондық хат жіберсем бе екен?
Байлану стилі: __________
Жауабы: Мазасыз (Anxious). Джанет — типтік мазасыз адам. Ол жақындықты іздейді, өзін жалғыз кезде толыққанды сезінбейді және қарым-қатынасқа қатты алаңдайды. Әрине, алғашқы бірнеше кездесуде кез келген байлану стиліндегі адамдар екінші адамға қызығып, ол туралы көп ойлайды. Дегенмен, Джанеттің жағдайында бұл бір қадам әрі кетеді — ол қарым-қатынасты сирек және нәзік нәрсе ретінде көреді және оның тарапынан жасалған кез келген кішкентай, орынсыз әрекет оны құртуы мүмкін деп санайды. Сондықтан ол «қателеспеу» үшін жасаған әрбір қадамын санасында сан мың рет айналдырады. Сондай-ақ, ол қарым-қатынастың реңі мен қарқынын Тимнің белгілеуіне мүмкіндік береді. Соңында, ол өзіне сенімсіз болғандықтан, өзін тәуекелге тікпей, Тиммен жанама түрде байланысу жолдарын қарастырып, ойын ойнайды (мысалы, электрондық хат жіберу үшін тарату тізімін сылтау ету).
Пол, бойдақ, 37 жаста. Мен Амандамен қарым-қатынасымды жаңа ғана үздім. Менің көңілім қалды, бірақ мен онымен өмірімді ешқашан өткізе алмайтынымды білдім. Біз бірнеше ай кездестік және басында мен арманымдағы әйелді тапқаныма сенімді болдым. Бірақ оның бойындағы әртүрлі нәрселер маған ұнамай бастады. Бір жағынан, мен оның косметикалық ота жасатқанына сенімдімін, бұл мені шынымен суытып жіберді. Сондай-ақ, ол өзіне онша сенімді емес, бұл маған тартымсыз көрінеді. Мен біреуге деген сезімім суыған соң, бір минут та артық қала алмаймын. Маған іздеуді жалғастыру керек болады. Менің адамым бір жерде мені күтіп жүргенін білемін және қанша уақыт кетсе де, біз кездесіп, бірге боламыз. Бұл — ішкі түйсік; мен оның күлкісін көріп, құшағын сезе аламын. Біз кездескен кезде мен бірден тыныштық пен жайлылықты сезінетінімді білемін. Қанша рет сәтсіздікке ұшырасам да, мен өзіме іздеуді жалғастырамын деп уәде беремін.
Байлану стилі: __________
Жауабы: Тұйық (Avoidant). Бұл жағдай шатастыруы мүмкін. Пол арманындағы әйелді аңсайды, сондықтан ол сенімді немесе мазасыз болуы керек, солай емес пе? Жоқ. Оның «шынайы махаббат» туралы сипаттамасы күмән тудыруы тиіс. Сондай-ақ, әртүрлі байлану стиліндегі адамдар неліктен әлі күнге дейін жалғыз екендіктерін әртүрлі түсіндіреді: мазасыз адамдар көбінесе өздерінде бір нәрсе дұрыс емес деп есептейді; сенімді жандар жағдайға шынайы қарайды, ал тұйық жандар көбінесе Пол сияқты сөйлейді — олар жалғыздығын сыртқы жағдайларға, мысалы, «лайықты адамды» жолықтырмағанына байланыстырады. Бұл — айтылған сөздердің астарында не жатқанын түсінуге жақсы мүмкіндік: егер сіз бұл адамның көптеген әйелдермен кездескеніне қарамастан неліктен әлі күнге дейін «сол адамды» таппағанын анық түсінбесеңіз, оның сөздерінің арасынан оқуға тырысуыңыз керек. Сондай-ақ, Полдың Амандамен қарым-қатынасын сипаттау тәсілінде де ишаралар бар — ол оған қатты қызықты, бірақ олар жақындасқаннан кейін, ол Аманданың бойынан өзін суытатын ұсақ-түйектерді байқай бастады. Қарым-қатынас тым жақындаған кезде серіктесті құнсыздандыру — тұйық байлану стилі[*] бар адамдарға тән қасиет және бұл эмоционалдық арақашықтықты сақтау тәсілі ретінде қолданылады.
Логан, бойдақ, 34 жаста. Мен өмірімде тек үш адаммен ғана кездестім, соның ішінде Мэри де бар. Осыдан бірнеше жыл бұрын танысқанымызда, Мэридің бұл деректен қатты таңғалғаны есімде. Ол менің өткен қарым-қатынастарым туралы сұрақтардың астына алды, ал менің шынымен де бәрін айтып бергенімді және ештеңе жасырмағанымды түсінгенде, ол аң-таң болып, маған бір нәрседен құр қалғандай сезім болмады ма деп сұрады. Мен тым ұзақ уақыт жалғыз жүргенім үшін уайымдамадым ба? Немесе біреуді таба алмаймын деп қорықпадым ба? Шынымды айтсам, менің біреуді таба алмайтыным туралы ой ешқашан басыма келмеген. Әрине, көңілім қалған кездер болды, бірақ уақыты келгенде бәрі болатынын білдім. Солай болды да. Мен Мэриді бірден дерлік жақсы көретінімді түсіндім және оған айттым. Ол қашан жауап берді? Шынымды айтсам, нақты білмеймін, бірақ ол маған айтқанға дейін-ақ оның маған ғашық екенін білдім.
Байлану стилі: ________________
Жауабы: Сенімді (Secure). Логанның сенімді байлану стиліне ие екендігіне мұнда бірнеше дәлел бар. Ол қарым-қатынасқа тым алаңдамайды және жалғыз қалудан қорықпайды, бұл мазасыз байлану стилін[*] жоққа шығарады (бірақ оның сүйіктісі Мэри осы себептерге байланысты мазасыз сияқты көрінеді). Логанның тұйық немесе сенімді екені туралы сұрақ қалады. Бірнеше көрсеткіш тұйық стильді жоққа шығарады: біріншіден, ол Мэриге өзінің өткен қарым-қатынастары туралы өте ашық айтады, бәрін жайып салады және оның тым әуесқойлығына ашуланбайды (және мазасыз адамдар сияқты өзінің романтикалық тарихын әсірелемейді). Екіншіден, ол Мэриге деген сезімін өте ерте білдіруге ыңғайсыздық сезінбейді, бұл — типтік сенімді қасиет. Егер ол тұйық болса, ол екіұшты белгілер беруі ықтимал еді. Сондай-ақ, оның ешқандай ойын ойнамайтынына назар аударыңыз — ол Мэридің қашан жауап бергенін қадағаламайды; ол жай ғана өзіне адал және басқа жайттарға бой алдырмай, шынайы әрекет етеді.
Сюзанна, бойдақ, 33 жаста. Осы Әулие Валентин күні менің болашақ күйеуімді табатын жылдың бастауы болады. Мен жалғыздықтан шаршадым; бос үйге қайтудан, киноға жалғыз барудан, тек өзіммен немесе кездейсоқ біреумен жыныстық қатынасқа түсуден жалықтым. Биыл менікі болатын керемет адамды табамын! Бұрын мен серіктестеріме өзімді толығымен арнадым және қатты жараландым. Жақсы адам табамын деген сенімім жоғалды. Бірақ мен жараланудан қорқу сезімін жеңуім керек. Мен өзімді көрсетуге, тәуекелге бел бууға және сезімге берілуге дайынмын. Мен ауырсынусыз жетістік болмайтынын және жүрегімді ашпайынша, біреудің кіруіне мүмкіндік болмайтынын түсінемін. Мен үмітсіздікке бой алдырмаймын. Мен бақытты болуға лайықтымын!
Байлану стилі: ______________
Жауабы: Мазасыз (Anxious). Бұл — бұрын бірнеше рет жараланған мазасыз адамның айқын сипаттамасы. Ол біреуді табуға қатты зейін қойған. Ол өзінің жан жарын тапқысы келеді, бірақ байлану принциптерін білмегендіктен, кімнен аулақ болу керек екенін және кімге сенуге болатынын білмейді. Сюзанна 4-мысалдағы Полдан мүлдем өзгеше. Ол «мінсіз» серіктес іздеп жүрген жоқ. Біз мәселенің не екенін және оның неліктен әлі күнге дейін біреуді жолықтырмағанын түсінеміз — ол жақындасады, содан кейін жараланады, бірақ бәрібір жақындықты аңсауды жалғастырады. Пол «лайықты әйелді» жолықтырмайынша жақындаспайды. Сюзанна сияқты адамдар — біздің осы кітапты жазуымыздың бір себебі. Ол біреумен танысуды қатты қалайды, бірақ бұрын көңілі қалғандықтан, қабылдамай тастаудан қорқады. Ол қате жігітпен кездесудің ауыр зардаптарын біледі және сол ауырсынудан қорқып, тіпті қол үзуге шақ қалады. Ол етенелікті аңсайтындықтан, өзін жалғыз және толық емес сезінеді, бірақ әлеуетті серіктестерді қалай бағалау керектігін білмейді. Ересектердің байлану теориясын қолдану білімі арқылы біз Сюзанна сияқты адамдардың танысу әлемінде қалай бағдар алуды, тұйық адамдардан аулақ болуды және қамқор, сенімді серіктестің құшағына қалай сенімді түрде жетуді үйренгенін көрдік.
ЕКІНШІ БӨЛІМ
Күнделікті өмірдегі үш байлану стилі
5-тарау. Қауіпті сезетін алтыншы сезіммен өмір сүру: Мазасыз байлану стилі
Он жетінші ғасырдың атақты философы Бенедикт Спиноза: «Барлық бақыт немесе бақытсыздық тек біз сүйіспеншілікпен байланған нысанның сапасына байланысты» деген. Сондықтан біреумен қарым-қатынас орнатқанда ақылмен таңдаңыз, өйткені бәс жоғары: сіздің бақытыңыз соған байланысты! Біз бұл тұжырымның әсіресе мазасыз байлану стилі[*] бар адамдар үшін өте орынды екенін байқадық. Байлану жүйесінен бейхабар болу арқылы олар қарым-қатынаста үлкен зардап шегу қаупіне ие, мұны Әмірдің әріптесі Эмилидің мысалынан көруге болады.
СІЗДІҢ МАЗАСЫЗДЫҒЫҢЫЗ ҚАТЫНАСЫҢЫЗҒА БАЙЛАНЫСТЫ
Эмили психиатриялық ординатурада жүргенде, ол психоаналитик болуды да ұйғарды. Психоаналитикалық институтта сабақ басталмас бұрын, оған кем дегенде бір жыл бойы өз бетінше талдаудан өту талап етілді: аптасына төрт рет терапияға барып, диванда жатып, ойына келгеннің бәрін айту керек болды. Бастапқыда Эмилидің жағдайы өте жақсы еді. Шын мәнінде, оның жағдайы соншалықты тұрақты көрінгені солай, аналитигі оның талдауы ең көп дегенде екі жылда аяқталады деп ойлады — бұл психоанализ әдетте кем дегенде төрт-бес жылға созылатынын ескерсек, бұрын-соңды болмаған жағдай еді.
Содан кейін ол Дэвидпен танысып, оған тез ғашық болды. Болашақ актер Дэвид — оңған адам емес еді. Ол бірге болғысы келетіні туралы екіұшты белгілер берді және бұл Эмилиді қатты мазасыздандырды. Бұл оның мінез-құлқын толығымен тұрақсыздандырғанша өзгертті. Біз Орталық парктегі су қоймасының айналасында бірге жүгіретінбіз, ол өзімен бірге жұмыс пейджерін де, ұялы телефонын да алып жүретін (ол кезде ұялы телефондар салыстырмалы түрде үлкен және ауыр болатын! ). Ол Дэвидтің хабарласқанын білу үшін әрбір бірнеше минут сайын біресе бірін, біресе екіншісін тексеріп отыратын. Жұмыста ол сол кезде жаңадан шыққан Интернетте Дэвидтің әрекеттерін бақылап, жалған интернет-тұлға жасап, ол жиі баратын чат-румдарда онымен сөйлесетін. Қысқасы, ол осыған тәуелді (obsessed) болып қалды.
Оның аналитигі өзінің ең үміт күттіретін кандидатындағы бұл қорқынықты өзгерістің мәнін түсіне алмады. Төзімді, жинақы адамнан Эмили «мазохистік шекаралық тұлғалық қасиеттері» бар адамға айнала бастады. Енді талдау көп жылдарға созылатын сияқты көрінді.
СЕЗІМТАЛ БАЙЛАНУ ЖҮЙЕСІ
Бірақ Эмилидің жағдайы мазохизм немесе шекаралық тұлғаның бұзылуы емес еді. Бұл жай ғана белсендірілген байлану жүйесінің[*] жағдайы болатын. Эмили сияқты мазасыз байлану стилі бар адамдарда өте сезімтал байлану жүйесі болады. Алдыңғы тарауларда айтқанымыздай, байлану жүйесі — бұл біздің миымыздағы байлану нысандарымыздың қауіпсіздігі мен қолжетімділігін қадағалауға және бақылауға жауапты механизм. Егер сізде мазасыз байлану стилі болса, сізде қарым-қатынасыңызға қауіп төнгенін сезудің бірегей қабілеті бар. Бірдеңенің дұрыс емес екендігі туралы кішкентай ишараның өзі сіздің байлану жүйеңізді іске қосады және ол іске қосылғаннан кейін, серіктесіңізден оның сіз үшін шынымен бар екендігі және қарым-қатынастың қауіпсіз екендігі туралы анық белгі алмайынша, сіз тыныштала алмайсыз. Басқа байлану стильдері бар адамдар да белсендіріледі, бірақ олар мазасыз байлану стилі бар адамдар сияқты нәзік бөлшектерді байқамайды.
Мазасыз байлану стилі бар адамдардың байлану жүйесінің қаншалықты сезімтал екенін көрсету үшін, Иллинойс университетіндегі Крис Фрейлидің зертханасы жүргізген зерттеу (ол — ECR-R байлану стильдерінің инвентаризациясын жасаған зерттеуші) мазасыз байлану стилінің әлеуметтік белгілерге деген қырағылығын өлшеудің бірегей әдісін тапты. Олар «морф-фильм» (morph movie) әдісін қолданды — бұл компьютерлік фильмде бет басында белгілі бір эмоционалдық көріністі (мысалы, ашу) көрсетеді және біртіндеп бейтарап көрініске айналады. Қатысушылардан фильмді бастапқы эмоция жоғалды деп есептейтін кадрда тоқтату сұралды. Олар мазасыз байлану стилі бар адамдардың эмоцияның аяқталғанын басқаларға қарағанда ертерек байқайтынын анықтады. Сондай-ақ, тапсырма керісінше орындалғанда — бейтарап беттен басталып, біртіндеп айқын эмоцияға ауысқанда — мазасыз адамдар эмоцияның басталуын ертерек сезді. Бұл тұжырымдар мазасыз байлану стилі бар адамдардың басқалардың эмоционалдық көрінісіндегі өзгерістерге шынымен де қырағы екенін және басқа адамдардың белгілеріне қатысты жоғары дәлдік пен сезімталдыққа ие бола алатынын көрсетеді.
Дегенмен, бұл тұжырымның бір ескертуі бар. Зерттеу мазасыз байлану стилі бар адамдардың қорытынды жасауға тым асығатынын және олай істегенде, адамдардың эмоционалдық күйін қате түсіндіруге бейім екенін көрсетті. Тек эксперимент мазасыз қатысушылар сәл ұзағырақ күтуге мәжбүр болатындай етіп жасалғанда ғана — олар өзгерісті байқаған бойда бірден әрекет ете алмай, үкім шығармас бұрын көбірек ақпарат алу үшін сәл күтуі керек болғанда ғана — олардың басқа қатысушылардан басымдығы болды. Бұл мазасыз байлану стилі бар адам үшін маңызды сабақ: егер сіз әрекет етпес және қорытынды жасамас бұрын сәл ғана күтсеңіз, сізде айналаңыздағы әлемді түсінудің және оны өз пайдаңызға жаратудың керемет қабілеті болады. Бірақ ойланбай іс қылсаңыз, қате пікірлер айтып, өзіңізге зиян келтіресіз.
Жүйе іске қосылғаннан кейін, олар көбінесе бір ғана мақсатты көздейтін ойларға беріледі: серіктесімен жақындықты қалпына келтіру. Бұл ойлар белсендіру стратегиялары (activating strategies) деп аталады. Белсендіру стратегиялары — бұл сізді серіктесіңізге физикалық немесе эмоционалды түрде жақындауға мәжбүр ететін кез келген ойлар немесе сезімдер. Ол сізге қауіпсіздікті қалпына келтіретіндей жауап берген бойда, сіз өзіңіздің сабырлы, қалыпты күйіңізге орала аласыз.
Белсендіру стратегиялары Сізді серіктесіңізбен жақындық іздеуге мәжбүр ететін ойлар мен сезімдер:
Серіктесіңіз туралы ойлау, басқа нәрселерге зейін қоюдың қиындығы. Тек олардың жақсы қасиеттерін есте сақтау. Оларды пір тұту: өз талантыңыз бен қабілеттеріңізді төмендетіп, олардікін асыра бағалау. Тек олармен байланыста болғанда ғана басылатын мазасыздық сезімі. Бұл махаббат үшін сіздің жалғыз мүмкіндігіңіз деп сену, мысалы: «Мен тек санаулы адамдармен ғана үйлесемін — оған/оған ұқсайтын басқа адамды табу мүмкіндігім қандай?» «Жаңа адаммен танысу үшін жылдар керек; мен жалғыз қаламын». Бақытсыз болсаңыз да, жібермеген дұрыс деп сену, мысалы: «Егер ол мені тастап кетсе, ол басқа біреу үшін керемет серіктеске айналады». «Ол өзгере алады». «Барлық жұптарда мәселелер болады — біз бұл жағынан ерекше емеспіз».
Эмилидің жағдайында оның байлану жүйесі дәл нысанаға тиді. Қарым-қатынас барысында ол Дэвидтің жұмыста болғанда (ол тыңдалымдарда жүруі тиіс еді) бірнеше сағат бойы интернеттегі порнографияны көретінін білді. Ол сондай-ақ оның әртүрлі чат-румдарда басқа қыздармен (соның ішінде Эмилидің ойдан шығарған кейіпкерімен) флирт жасап жүргенін анықтады. Бірақ ол бәрібір онымен айырылыса алмады. Оған жоғарыда көрсетілгендей белсендіру стратегиялары шабуыл жасады: ол өзгереді, бәрінде мәселе болады және т. б. деп ойлады. Ол бұл байланысты үзуге батылы жеткенше бір жылдан астам уақыт өтті. Сол уақыт ішінде және айырылысқаннан кейін біраз уақыт бойы Эмили өзінің психоанализінде негізінен ол туралы айтты. Жылдар өткен соң, ол жақсы жігітке тұрмысқа шығып, қайтадан өзінің төзімді қалпына келгенде, ол бүкіл тәжірибеге таңданыспен қарайды. Ол терапияда сол қарым-қатынасқа қатысты өзінің «фанатикалық» мінез-құлқының терең тамырларын зерттеп, уақытын босқа өткізгеніне сене алмайды. Егер ол ертерек жақсы жігітті — оның байлану жүйесін үнемі іске қоспайтын адамды жолықтырғанда, ол өзін «мазохистік шекаралық тұлғалық қасиеттерін» қажетсіз тексеруден құтқарар еді.
БАЙЛАНУ ЖҮЙЕСІНІҢ ЖҰМЫСЫ
Тез байланатын және өте сезімтал байлану жүйесі бар адам үшін жүйенің қалай жұмыс істейтінін білу баға жетпес құндылық. Мазасыз байлану стилі бар көптеген адамдар, Эмили сияқты, өздері байқамай, созылмалы белсендірілген байлану жүйесімен өмір сүреді. Келесі бетте біз байлану жүйесінің қалай жұмыс істейтінін көрсетеміз.
БАЙЛАНУ ЖҮЙЕСІ: ЖАЙЛЫЛЫҚ АЙМАҒЫНА ЖОЛ ТАБУ
Эмили Дэвидпен бірге болған кезде, қарым-қатынас тұрғысынан ол қауіпті аймақта өмір сүрді. Ол өзін қауіпсіздік торы жоқ арқанмен жүруші сияқты сезінді, үнемі белсендіру циклдерінен өтіп, эмоционалдық тепе-теңдікті сақтауға тырысып, цикл қайта басталғанға дейін сирек, қысқа уақыт қана қауіпсіздікті сезінетін. Оның ойлары, сезімдері мен іс-әрекеттері Дэвидтің оған шынымен қолжетімді еместігіне байланысты болды. Ол қарым-қатынасқа деген тұрақты қауіп сезімін сезінді. Ол үнемі оған жақын болу арқылы — жұмыста интернетте басқа біреу болып көрінуге немесе талдау кезінде немесе достарына ол туралы үнемі айту арқылы қауіпті азайтумен айналысты. Осылайша, ол оны әрқашан жадында ұстады. Барлық осы бір қарағанда жүйесіз ойлар мен мінез-құлықтардың — белсендіру стратегияларының[*] — бір мақсаты болды: Дэвидпен жақындық орнату. Егер Дэвид Эмили үшін тұрақты түрде қолжетімді болса, бұл белсендіру стратегиялары бақылаудан шығып кетпей, бастапқы кезеңде-ақ басылар еді және ол ешқашан қарым-қатынастың жайлылық аймағынан шықпас еді.
Енді Эмили бұдан былай қауіпті аймақта қалмайды. Оның күйеуі сүйіспеншілікке толы, қамқор және ең бастысы, қолжетімді. Дегенмен, ол әлі де белсендірілген байлану жүйесінің қуатты күшін жақсы біледі. Егер ол қайтадан тұрақты қолжетімді емес біреумен басқа қарым-қатынасқа түссе, ол бұрынғы «тәуелді» қалпына келуі әбден мүмкін. Мұндай жағдайдың қайталануы мүмкін деген ой оның зәресін ұшырады.
ЖАЙЛЫЛЫҚ АЙМАҒЫНДА ӨМІР СҮРУ: РАЙАН МЕН ШОНА
Райан мен Шона бір-біріне ғашық болған әріптестер еді. Олар бірнеше ай бойы бірге болғаннан кейін, Райан беделді фирмаға жоғары жалақысы бар жұмысқа ауысты. Осылайша, ерлі-зайыптылар алғаш рет жұмыс күндерін бірге өткізуді тоқтатты. Райан жаңа әріптестерімен алғашқы іссапарына кеткенде, Шонаны сағынып, оған қоңырау шалуға тырысты. Екі рет гудоктан кейін қоңырау дауыстық поштаға кетті. Ол мұның дұрыс емес екенін сезіп, қатты ренжіді де, қайта қоңырау шалды. Бұл жолы қоңырау бірден дауыстық поштаға бағытталды. Ол хабарлама қалдырмады. Шона бірінші рет «қабылдамау» түймесін басып, екінші рет телефонын мүлдем өшіріп тастағанына өкпеледі. Іскерлік кездесу кезінде оған зейін қою қиын болды, бірақ ол сапарының қалған бөлігінде оған қоңырау шалмаймын деп өзіне уәде берді. Бақытқа орай, бір сағаттан кейін Шона телефонды көтермегені үшін кешірім сұрап хабарлама жазды — ол Райан қоңырау шалғанда бастығы жанында тұрғандықтан жауап бере алмаған екен. Ол жеңілдеп қалып, оған бірден қайта қоңырау шалды.
Мазасыз байлану стилі бар Райанның байлануға қатысты ишараларға сезімтал «алтыншы сезімі» бар; ол сүйіктісінің қолжетімділігіне қатысты ұсақ-түйектерге өте мұқият: ол телефонның дауыстық поштаға ауысқанға дейін неше рет шырылдағанына назар аударды. Ол Шонаның «қабылдамау» түймесін басып, кейін телефонын өшіріп тастағанын дұрыс аңғарды, бұл ишараларды басқа байлану стилі бар адам байқамай қалуы да мүмкін еді. Ол өте сезімтал болды, өйткені ол Шонаның өзінен үш бөлме әріде отыруына үйреніп қалған еді, әрі бұл оның жаңа фирмадағы алғашқы іссапары болатын.
Райанның бағына орай, Шонаның байлану стилі сенімді болды және ол көп күш жұмсамай-ақ оған тиімді жауап беріп, байланысты қалпына келтіріп, оның байлану жүйесін тыныштандыра алды. Эмилиден айырмашылығы, Райан қарым-қатынастың «қауіпті аймағына» түскен жоқ, өйткені оның мазасыздығына сенімділікпен жауап берілді.
Егер сіз қарым-қатынаста өзіңізді жайсыз сезінсеңіз, бәрін өз арнасына түсіру үшін серіктесіңіз тарапынан болатын кішігірім сенімділік — Шонаның жағдайындағы бір ғана мәтіндік хабарлама — жеткілікті екенін ескеріңіз. Бірақ егер сіз ол сенімділікті алмасаңыз, қарым-қатынас туралы уайымдарыңыз төрт есе артады және байлану жүйеңізді тыныштандыру үшін жай ғана хабарламадан әлдеқайда көп нәрсе қажет болады. Бұл кез келген қарым-қатынастағы адам үшін өте маңызды тұжырым. Бастапқы кезеңдерде серіктесіңіздің қажеттіліктеріне (және ол сіздікіне) неғұрлым бейім болсаңыз, кейінірек оған соғұрлым аз күш жұмсайтын боласыз.
Шындығында, егер Шона бұлай әрекет етпегенде, Райан жұмысына зейін қоя алмай (белсендіру стратегиялары), ақыры ол қоңырау шалғанда не суық сөйлесер еді, не телефонмен айқайлап тастар еді (қарсылық мінез-құлқы). Мұның бәрі қарым-қатынас үшін өте жойқын болар еді.
Қарсылық мінез-құлқы — Байлану жүйеңіздің сізді билеп алуына жол беру
Байланысты қалпына келтіруге шамадан тыс талпыныс: Көп рет қоңырау шалу, хабарлама немесе электрондық хат жазу, қоңырау күту, кездейсоқ жолығып қалу үмітімен серіктесіңіздің жұмыс орнының маңында жүру.
Оқшаулану: Үнсіз газетке «үңіліп» отыру, серіктесіңізге сөзбе-сөз теріс қарап алу, сөйлеспеу, телефонмен басқа адамдармен сөйлесіп, оны елемеу.
Есеп жүргізу: Олардың сіздің қоңырауыңызға қанша уақытта жауап бергеніне назар аудару және сіз де оларға жауап беру үшін дәл сондай уақыт күту; олардың бірінші болып «татуласу» қадамын жасауын күту және сол уақытқа дейін суық қарым-қатынаста болу. Райан Шона оның қоңырауын елемегеннен кейін хабарлама қалдырмауды шешкенде, ол есеп жүргізіп тұрды («Егер ол менің қоңырауларыма жауап бермесе, мен де оған хабарлама қалдырмаймын»).
Қастық таныту: Олар сөйлегенде көзіңізді айналдыру, басқа жаққа қарау, олар сөйлеп жатқанда тұрып бөлмеден шығып кету (қастық таныту кейде ашық зорлық-зомбылыққа ұласуы мүмкін).
Кетумен қорқыту: Қорқытулар жасау — «Біз тіл табыса алмаймыз, бұдан былай бұлай жалғастыра алмаймын деп ойлаймын», «Біздің бір-бірімізге сәйкес келмейтінімізді білгем», «Сенсіз маған жақсы болады» — осының бәрін айта отырып, іштей оның сізді тоқтатуын үміт ету.
Манипуляциялар: Бос емес немесе қолжетімсіз болып көріну. Қоңырауларды елемеу, жоспарларыңыз болмаса да, бар деп айту.
Оны қызғанышқа итермелеу: Бұрынғы сүйіктіңізбен түскі асқа баруды жоспарлау, достарыңызбен сингл-барға бару, серіктесіңізге бүгін біреудің сізге сөз салғаны туралы айту.
Қарсылық мінез-құлқы — бұл серіктеспен байланысты қалпына келтіруге және оның назарын аударуға бағытталған кез келген әрекет. Қарсылық мінез-құлқының көптеген көріністері болуы мүмкін, бұл басқа адамды сізді байқап, жауап беруге мәжбүрлейтін кез келген нәрсе.
Қарсылық мінез-құлқы мен белсендіру стратегиялары сізді қарым-қатынасқа зиян келтіретін әрекеттерге итермелеуі мүмкін. Олар орын алған кезде оларды тануды үйрену өте маңызды. (8-тарауда сіз өз қарсылық мінез-құлқыңызды анықтауға және қиын жағдайларды шешудің конструктивті жолдарын табуға көмектесетін қарым-қатынас инвентаризациясын таба аласыз). Бұл мінез-құлық пен стратегиялар серіктесіңіз кеткеннен кейін де ұзақ уақыт жалғасуы мүмкін. Жүрек ауруының мәні де осында — биологиялық және эмоционалдық құрылымымыз оларды қайтаруға бағдарланған кезде, бізге қолжетімсіз адамды аңсау. Тіпті санаңыз бұл адаммен бірге болмау керектігін білсе де, байлану жүйеңіз әрқашан оған бағына бермейді. Байлану процесі өз бағытымен және өз кестесімен жүреді. Бұл сіз ол адам туралы ойлай бересіз және оны ұзақ уақыт бойы ойыңыздан шығара алмайсыз дегенді білдіреді.
Мазасыз байлану стилі бар адамдардың байлану жүйесінің созылмалы белсенді күйіне түсуге өте бейім екені анықталды. Омри Гиллат, Сильвия Бунге және Картер Венделкен, сондай-ақ көрнекті байлану зерттеушілері Филипп Шейвер мен Марио Микулинцер жүргізген зерттеу бұған таңғаларлық дәлел тапты. ФМРТ технологиясын қолдана отырып, олар жиырма әйелден әртүрлі қарым-қатынас сценарийлері туралы ойлануды, содан кейін ойламауды сұрады.
Бір қызығы, мазасыз байлану стилі бар әйелдер жағымсыз сценарийлер (жанжал, айырылысу, серіктестің өлімі) туралы ойлағанда, мидың эмоцияға жауапты аймақтары басқа байлану стилі бар әйелдерге қарағанда көбірек «жарқырап» көрінген. Оның үстіне, мидың эмоционалдық реттеумен байланысты аймақтары, мысалы, орбитофронталды қыртыс, басқа байлану стилі бар әйелдерге қарағанда аз белсенді болған. Басқаша айтқанда, мазасыз байлану стилі бар адамдардың миы жоғалту туралы ойларға қаттырақ әсер етеді және сонымен бірге жағымсыз эмоцияларды реттеу үшін қолданылатын аймақтарды аз пайдаланады. Бұл дегеніміз, егер сізде мазасыз байлану стилі болса, байлану жүйеңіз бір рет іске қосылғаннан кейін оны «өшіру» әлдеқайда қиын болады.
Байлану жүйесін түсіну мазасыз байлану стилі бар адамдар үшін өте маңызды. Бақытты, толыққанды қарым-қатынасқа деген мүмкіндік осында жатыр.
Біз мазасыз байлану стилі бар адамдарға арналған нұсқауларымызды екі бөлек бағытқа бөлдік: біріншісі — қазіргі уақытта серіктесі жоқ адамдарға арналған. Егер сіз жалғыз болсаңыз, алдымен сенімді серіктес табу — сіз үшін ең жақсы нұсқа. Бұл қиындықтарды басталмай жатып тоқтату үшін сиқыр сияқты жұмыс істей алады, бірақ сенімді серіктесті таңдау сіз ойлағаннан да қиын болуы мүмкін. Осы тараудың қалған бөлігі мазасыз байлану стилі бар жалғызбасты жандарды жол бойындағы тұзақтардан аулақ бола отырып, сенімді серіктеске бағыттауға арналған. Екінші бағыт — мазасыз байлану стилі бар кез келген адамға (қазір қарым-қатынаста жүргендерге де, әлі де қолайлы серіктес іздеп жүргендерге де) арналған. Бұл сіздің байланудың жұмыс модельдерін қайта құруды, яғни қарым-қатынасқа деген көзқарастарыңыз бен сенімдеріңізді байлану тұрғысынан қайта қарастыруды және өзіңізді сенімді қарым-қатынас дағдыларымен қайта жарақтандыруды көздейді. Үшінші және Төртінші бөлімдер осы екінші топқа арналған.
МАЗАСЫЗ БОЛСАҢЫЗ, ЖАҚСЫ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ТАБУДЫҢ ҚҰПИЯСЫ
Тараудың басында танысқан Эмили байлану ғылымынан хабарсыз еді. Ол өзінде мазасыз байлану стилі бар екенін білмеді. Сондай-ақ, ол өзі ғашық болған ер адам Дэвидтің жалтақ байлану стиліне ие екенін де түсінбеді. Егер ол мұны білгенде, мазасыз болу дегеніміз — оның тұрақты және ұзаққа созылатын жақын, қолдаушы қарым-қатынаста жақсы дамитынын, ал белгісіздік пен эмоционалдық қолжетімсіздік оны мазасыздандырып, сарыуайымға салатынын, қысқасы, бақытсыз ететінін түсінер еді. Ол сондай-ақ белгілі бір адамдардың — атап айтқанда, жалтақтардың — оның уайымдары мен жеткіліксіздік сезімін күшейтетінін, ал басқалардың — сенімділердің — оларды тыныштандыратынын білер еді. Эмили, көптеген мазасыз адамдар сияқты, парадоксалды түрде жалтақ байлану стилі бар адамдармен кездеседі, дегенмен ересектердің байлануы туралы зерттеулер мазасыз стилі бар адамдардың сенімділермен жақсы үйлесетінін анық көрсетеді. Неліктен бұлай? Және ең бастысы, қалай бақыт табуға және қажетсіз жүрек ауруынан аулақ болуға болады?
ГРАВИТАЦИЯЛЫҚ ТАРТЫЛЫС ПА?
Бірқатар зерттеулер біздің адамдарға өз байлану стилімізге немесе олардың стиліне қарай тартылатынымызды зерттеді. Ересектердің байлануы саласындағы екі зерттеуші, Массачусетс университетінен Паула Пьетромонако мен Ұлыбританиядағы Саутгемптон университетінен Кэтрин Карнелли жалтақ адамдардың іс жүзінде мазасыз байлануы бар адамдарды ұнататынын анықтады. Миннесота университетінен Джеффри Симпсон жүргізген тағы бір зерттеу мазасыз әйелдердің жалтақ еркектермен кездесу ықтималдығы жоғары екенін көрсетті. Сонда өз тәуелсіздігін жан сала қорғайтын адамдардың өз автономиясына қол сұғу ықтималдығы ең жоғары серіктестерді іздеуі мүмкін бе? Немесе жақындықты іздейтін адамдар оларды итермелейтін адамдарға тартыла ма? Егер солай болса, неге?
Пьетромонако мен Карнелли бұл байлану стильдері шын мәнінде бір-бірін толықтырады деп санайды. Әрқайсысы екіншісінің өзі туралы және қарым-қатынас туралы сенімдерін қуаттайды. Жалтақтардың өздерін күшті және тәуелсіз деп санайтын қорғаныс қабылдауы, сондай-ақ басқалар оларды өздеріне ыңғайсыз жақындыққа тартқысы келетіндігі туралы сенімі расталады. Мазасыз типтер серіктесі бере алатыннан да көп жақындықты қалайтыны туралы түсініктерінің, сондай-ақ ақыр соңында маңызды адамдардың көңілін қалдыратыны туралы болжамдарының расталғанын көреді. Сонымен, белгілі бір мағынада, әр стиль таныс сценарийді қайта-қайта ойнауға итермелейді.
ЭМОЦИОНАЛДЫ «ӘТКЕНШЕК»
Бірақ сіз мазасыз болсаңыз, жалтақ серіктеске тартылуыңыздың тағы бір себебі бар. Эмилидің жағдайында Дэвидтің белгісіздік пен қолжетімсіздіктің нәзік белгілері оны сенімсіз сезіндірді. Мазасыз болсаңыз және жалтақ адаммен кездессеңіз, қарым-қатынастың ең басында да осылай болады. Қарым-қатынас басталғаннан кейін көп ұзамай сіз екіұшты белгілер ала бастайсыз. Ол қоңырау шалады, бірақ бұған асықпайды; ол сізге қызығушылық танытады, бірақ әлі де басқа нұсқаларды қарастырып жүргенін аңғартады. Сіз жұмбақты шеше алмай қаласыз. Әр жолы екіұшты хабарламалар алғанда, байлану жүйеңіз іске қосылады және сіз қарым-қатынас туралы сарыуайымға салынасыз. Бірақ кейін ол сізге комплимент айтады немесе жүрегіңізді тебірентетін романтикалық ишара жасайды, сонда сіз ол бәрібір қызығушылық танытып тұр деп өзіңізді жұбатасыз; сіз мәз-мейрам боласыз. Өкінішке орай, бақыт өте қысқа болады. Көп ұзамай жағымды хабарламалар тағы да екіұшты хабарламалармен араласады және сіз тағы да сол эмоционалды «әткеншекке» түсесіз. Енді сіз мазасыздықпен өмір сүріп, сізді жұбататын келесі кішкентай ескертуді немесе ишараны күтесіз. Осылай біраз уақыт өмір сүргеннен кейін, сіз бір қызық нәрсе істей бастайсыз. Сіз мазасыздықты, сарыуайымды, обсессияны және сол бір қысқа қуаныш сәттерін махаббатпен теңестіре бастайсыз. Шын мәнінде, сіз белсендірілген байлану жүйесін құштарлықпен теңестіріп жатырсыз.
Егер сіз осы күйде біраз уақыт болсаңыз, сізді бақытты ету ықтималдығы ең аз адамдарға тартылуға бағдарланасыз. Үнемі белсендірілген байлану жүйесіне ие болу — табиғаттың бізге ризашылық махаббат тұрғысынан ұсынғанына қарама-қайшы нәрсе. Көргеніміздей, Боулби мен Эйнсворттың ең маңызды тұжырымдарының бірі — адам ретінде даму және өсу үшін бізге күш пен жұбаныш алатын сенімді база қажет. Ол үшін біздің байлану жүйеміз тыныш және қауіпсіз болуы керек.
Есіңізде болсын, белсендірілген байлану жүйесі — бұл құштарлық махаббат емес. Келесі жолы біреумен кездескенде өзіңізді мазасыз, сенімсіз және обсессивті сезінсеңіз — тек анда-санда ғана қуаныш сезімі билесе — өзіңізге бұл махаббат емес, белсендірілген байлану жүйесі екенін айтыңыз! Шынайы махаббат, эволюциялық мағынада, жан тыныштығы дегенді білдіреді. «Терең сулар баяу ағады» — бұл оны сипаттаудың жақсы жолы.
Егер сіз мазасыз болсаңыз, жалтақ адаммен кездеспеуіңіз керек, себебі:
ҮЛКЕН САНДАР ЗАҢЫ — НЕНІҢ СЕБЕБІНЕН КЕЗДЕСУЛЕРДЕ ЖАЛТАҚТАРМЕН ЖИІ КЕЗДЕСЕСІЗ
Сіздің жалтақ адамдармен кездесуіңіздің соңғы бір себебі бар. Келесі үш фактіні ескеріңіз: • Жалтақ байлану стилі бар адамдар қарым-қатынасты жиі үзуге бейім. Ажырасқаннан кейін жаңа некеге тұрған адамдарды зерттеген бір зерттеу жалтақ адамдардың қайтадан ажырасу ықтималдығы жоғары екенін анықтады. Олар сондай-ақ сүйіспеншілік эмоцияларын басады, сондықтан серіктестерін тез ұмытып, дереу дерлік жаңа кездесулерді бастай алады.
Қорытынды: Жалтақтар кездесулер нарығында жиі және ұзақ уақыт болады.
- Сенімді байлану стилі бар адамдар, әдетте, бақытты отбасын құратын серіктесті тапқанға дейін көп серіктес ауыстырмайды. Бір рет сәйкестік тапса, олар ұзақ мерзімді, адал қарым-қатынас құрады. Қорытынды: Сенімді байлану стилі бар адамдар кездесулер нарығында қайта көрінуі үшін өте ұзақ уақыт қажет, егер мүлдем көрінсе.
- Зерттеулер көрсеткендей, жалтақтардың басқа жалтақтармен қарым-қатынаста болу ықтималдығы төмен, өйткені оларда бірге болу үшін эмоционалдық «желім» жетіспейді. Іс жүзінде, кездесіп жүрген жұптарды зерттеген бір зерттеу жалтақ-жалтақ жұбын тіпті бірде-бір рет кездестірмеген. Қорытынды: Жалтақтар бір-бірімен кездеспейді; олар көбінесе басқа байлану стильдері бар адамдармен кездеседі.
Енді осы басқатырғыштың бөлшектерін біріктірейік. Жаңа адаммен кездескенде, оның жалтақ байлану стиліне ие болу ықтималдығы жоғары — бұл олардың халықтағы үлесінен (25 пайыз) әлдеқайда жоғары. Олар кездесулер нарығына тезірек оралып қана қоймайды, сонымен қатар олар бір-бірімен кездеспейді (кем дегенде ұзақ емес), сондай-ақ сенімді адамдармен де жиі кездеспейді, өйткені сенімділердің көбі бос емес. Олар кіммен кездеседі? Дұрыс: Сізбен және мазасыз байлану стилі бар басқа әлеуетті серіктестермен.
СЕНІМДІ АДАММЕН КЕЗДЕСКЕНДЕ НЕ БОЛАДЫ?
Айталық, сіз статистикалық кедергілерден өтіп, сенімді адаммен кездестіңіз. Сіз алтын кенішіне тап болғаныңызды түсінесіз бе, әлде оны жіберіп аласыз ба? Бірнеше жыл бұрын Рейчел өзінің көршісі Хлояны танысы Тревормен — нағыз (сенімді) олжамен таныстыруға тырысты. Ол кезде медициналық факультетте оқитын Тревор он жыл бірге болған сүйіктісі кетіп қалғаннан кейін жаңа адаммен танысқысы келіп жүрген. Ол онымен 18-ден 28 жасқа дейін бірге болған. Ол сүйіктісі әрқашан наразы болса да, айырылысқысы келмеген; ақыры қыз оны тастап кеткен. Ол ұзақ уақыт бойы қатты қайғырды, бірақ қайтадан кездесуге дайын болды. Тревор өте сымбатты, жақсы әзіл сезімі бар және керемет спортшы еді. Ол ерік-жігері мықты, тұрақты және ауқатты, білімді отбасынан шыққан. Серіктестен қалайтын барлық қасиеттер, солай емес пе?
Олай емес екен. Хлоя онымен бір рет кездесті және оған мүлдем қызықпады. Ол оның өте сымбатты, тіпті тартымды екенін мойындады, бірақ «ұшқын жетіспеді». Ол кезде Рейчел аң-таң болды. Ол Хлояның неге одан бас тартқанын түсінбеді.
Енді біз мұны түсінеміз: егер сіз мазасыз болсаңыз, жалтақ адаммен кездескенде болатын жағдайдың керісі сенімді адаммен кездескенде болады. Сенімді адамнан келетін хабарламалар өте шынайы, ашық және тұрақты. Сенімділер жақындықтан қорықпайды және махаббатқа лайық екенін біледі. Оларға айнала соғудың немесе «қолжетімсіз болып көрінудің» қажеті жоқ. Екіұшты хабарламалар жоқ, шиеленіс пен күдік те жоқ. Соның салдарынан байлану жүйеңіз салыстырмалы түрде тыныш қалады. Белсендірілген байлану жүйесін махаббатпен теңестіруге үйреніп қалғандықтан, сіз бұл «сол адам» емес деген қорытындыға келесіз, өйткені ешқандай қоңыраулар соғылмайды. Сіз тыныш байлану жүйесін зерігумен және енжарлықпен байланыстырасыз. Осы қате түсініктің кесірінен сіз мінсіз серіктесті жіберіп алуыңыз мүмкін.
Хлоя белсендірілген байлану жүйесін махаббаттың алғышарты деп есептегендіктен, үлкен қиындықтарды бастан өткерді. Соңында оның күйеуі болған Тони басында сенімді және қызықты болып көрінген, бірақ ол Хлояны төмендету мүмкіндігін ешқашан жібермейтін. Бақытқа орай, Тревор мен Хлояның оқиғалары бақытты аяқталды. Тревор ұзақ уақыт жалғыз қалмады. Ол тез арада тамаша серіктес тапты және олар содан бері бірге. Олар әлемді шарлады, үйленді және екі балалы болды. Ол керемет әке және күйеу. Хлояның жолы ауыр болды, бірақ Тонимен өткен бірнеше жылдық азаптан кейін ол есін жиып, сенімді серіктестің тұрақтылығы мен махаббатын бағалауды үйренді. Ол Тонимен ажырасып, кейінірек Тревор сияқты сүйіспеншілікке толы және қамқор Брюспен танысты.
Кез келген адамның осындай бақытты соңы болуы мүмкін. Бұл тек сәттілікке ғана байланысты емес. Ең бастысы — эмоционалды көтерілулер мен құлдырауларға тәуелді болмау және белсендірілген байлану жүйесін құштарлық немесе махаббат деп қателеспеу. Эмоционалдық қолжетімсіздіктің сізді баурап алуына жол бермеңіз.
Егер сіз мазасыз болсаңыз, сенімді адаммен кездесуіңіз керек, себебі:
ЖАЛПЫҒА ОРТАҚ КЕЗДЕСУ КЕҢЕСТЕРІНЕ ЕРГЕНДЕ НЕ БОЛАДЫ?
Айталық, сіз көптеген танымал қарым-қатынас кітаптарының кеңесіне ермек болдыңыз.
Олар серіктес «табуға» көмектесетін нұсқаулар ұсынады, мысалы: Өзіңізді тым қолжетімді етпеңіз, бос болмасаңыз да бос емеспін деп айтыңыз, оған қоңырау шалмаңыз — оның қоңырау шалуын күтіңіз, тым қатты мән беріп тұрғандай көрінбеңіз, жұмбақ болып көрініңіз. Шамасы, осылайша сіз өз абыройыңыз бен тәуелсіздігіңізді сақтап, серіктесіңіздің құрметіне ие боласыз. Бірақ шын мәнінде, сіз өзіңіздің шынайы қажеттіліктеріңіз бен сезімдеріңізге сәйкес келмейтіндей әрекет етіп жатырсыз. Сіз күшті және өзіне-өзі жететін болып көріну үшін оларды шетке ысырып қоясыз. Және шынында да, бұл кітаптар мен олар беретін кеңестер дұрыс; бұл мінез-құлық сізді тартымдырақ етіп көрсетуі мүмкін. Олардың айтпайтыны — олар байлану ғылымынан хабарсыз болғандықтан — бұл сізді серіктестің өте ерекше түрі — жалтақ адам үшін тартымдырақ етеді. Неліктен? Себебі, мәнінде, олар сіздің қажеттіліктеріңізді елемеуді және қарым-қатынастағы жақындық/қашықтық мөлшерін екінші адамның анықтауына жол беруді ұсынады. Жалтақ адам екі жақтан да ұтады — ол сіз бірге болғанда табиғи түрде беретін толқыныс пен жақындықтан ләззат ала алады, сонымен бірге қалған уақытта сіздің жақындық пен бірге болу қажеттіліктеріңізді ескерудің қажеті болмайды. Өзіңіз болмау арқылы сіз басқа адамға өз шарттарымен сізбен бірге болуға және өз қалауынша келіп-кетуге мүмкіндік бересіз.
Тағы бір мәселе — егер мұндай ойын сіз үшін тек көрініс болса, ол ұзақ мерзімді перспективада кері әсерін тигізеді. Біріншіден, сіздің жалтақ серіктесіңіз мұны тез аңғарады — олар өз автономиясына қол сұғуды қалайтын адамдарды анықтауға шебер. Екіншіден, ерте ме, кеш пе сіз өз шынайы болмысыңызды көрсету уақыты келді деп ойлайсыз. Ақыр соңында, сіздің қалайтыныңыз — жоғары деңгейдегі жақындыққа қол жеткізу, көп сапалы уақытты бірге өткізу, сақтықты жою. Бірақ сіз мұны істегенде, жалтақ серіктесіңіздің кенеттен суып кеткенін және алыстай бастағанын байқайсыз. Қалай болғанда да, сіз ұтыласыз, өйткені сіз өзіңізге сәйкес келмейтін серіктесті тарттыңыз.
КЕЗДЕСУГЕ ШЫҚҚАН МАЗАСЫЗ БАЙЛАНУ СТИЛІ ҮШІН КОУЧИНГ СЕССИЯСЫ
Қарым-қатынастағы шынайы қажеттіліктеріңізді мойындаңыз және қабылдаңыз. Біз сізге үнемі соңынан жүгіруді, серіктесіңіздің әрбір қалауын орындауды және тоқтаусыз қоңырау шалуды ұсынамыз ба? Әрине, жоқ. Біз мынаны ұсынамыз:
Бұл мүлдем басқаша тәсіл. Ол сіздің — мазасыз байланыс стиліңізді ескере отырып — қарым-қатынаста белгілі бір айқын қажеттіліктеріңіз бар екенін түсінуден туындайды. Егер бұл қажеттіліктер қанағаттандырылмаса, сіз шын мәнінде бақытты бола алмайсыз. Осы қажеттіліктерді орындай алатын жар табудың кілті — ең алдымен, қарым-қатынастағы жақындыққа, қолжетімділікке және қауіпсіздікке деген мұқтаждығыңызды толық мойындау және олардың заңды екеніне сену. Олар жақсы немесе жаман емес, олар жай ғана сіздің қажеттіліктеріңіз. «Мұқтаж» немесе «тәуелді» болып көрінгеніңіз үшін адамдардың сізді кінәлі сезіндіруіне жол бермеңіз. Қарым-қатынаста болмаған кезде өзіңізді толық емес сезінгеніңіз үшін немесе серігіңізге жақын болғыңыз келіп, оған сенім артқыңыз келгені үшін ұялмаңыз.
Келесі кезекте осы білімді пайдаланыңыз. Кездесіп жүрген адамдарыңызды осы қажеттіліктерді өтеу қабілетіне қарай бағалай бастаңыз. Көптеген қарым-қатынас туралы кітаптар кеңес беретіндей, серігіңізге жағу үшін өзіңізді қалай өзгерту керектігін ойлаудың орнына: «Бұл адам менің бақытты болуым үшін қажет нәрсені бере ала ма? » — деп ойлаңыз.
2. Қашқақтаушы үміткерлерді ерте анықтаңыз және олардан бас тартыңыз.
Екінші қадам — бойында қашқақтаушы байланыс стилі бар адамдарды ерте танып, оларды тізімнен шығару. Бұл жерде біздің өзгелердің стилін анықтауға арналған сауалнамамыз көмекке келеді. Бірақ қашқақтаушы адамды жолықтырғаныңызды білудің басқа да жолдары бар. Артур Конан Дойл өзінің Шерлок Холмс туралы детективті романдарының бірінде «түтіні шыққан қару» (smoking gun) терминін енгізген. Содан бері бұл термин тек қылмыстың ғана емес, кез келген түбегейлі, бұлтартпас дәлелді білдіретін сөзге айналды. Біз қашқақтаушы стильдің айқын белгісі болып табылатын кез келген сигналды немесе хабарламаны «түтіні шыққан қару» деп атағымыз келеді:
СІЗДІҢ ҚАШҚАҚТАУШЫ АДАММЕН КЕЗДЕСІП ЖҮРГЕНІҢІЗДІ БІЛДІРЕТІН «ТҮТІНІ ШЫҚҚАН ҚАРУЛАР» (Smoking Guns)
Сізге деген сезімдері немесе міндеттемелері туралы екіұшты хабарламалар жібереді. Идеалды қарым-қатынасты аңсайды, бірақ ол сізбен болмайтынына үнемі нәзік ишаралар жасайды. «Жалғыз адамды» табуды қатты қалайды, бірақ басқа адамнан немесе жағдайлардан әйтеуір бір кемшілік тауып, міндеттеме алуды мүмкін емес етеді. Сіздің эмоционалдық жағдайыңызды елемейді, ал бетпе-бет сөйлескенде де елемеуді жалғастырады. Сізді «өте мұқтажсыз», «сезімталсыз» немесе «артық реакция жасайсыз» деп айтады — осылайша сіздің сезімдеріңізді жоққа шығарып, өзіңізге деген күмән ұялатады. Оған ыңғайсыз болған сөздеріңізді елемейді — жауап бермейді немесе тақырыпты өзгертіп жібереді. Сіздің алаңдаушылығыңызды «сот залындағыдай» шешеді — сіздің сезімдеріңізді ескермей, тек фактілерге ғана жауап береді. Сіздің хабарламаларыңыз жетпейді — қажеттіліктеріңізді жеткізуге бар күшіңізді салсаңыз да, ол хабарламаны түсінбейтіндей немесе елемейтіндей көрінеді.
Айта кетерлік жайт, бұл жерде нақты іс-әрекеттер емес, эмоционалды позиция — қарым-қатынастағы екіұштылық маңызды. Ол сіздің эмоционалды қажеттіліктеріңіз онша маңызды емес деген күшті хабарламаны береді. Кейде ол дұрыс сөздер айтуы мүмкін, бірақ оның іс-әрекеті басқа нәрсені білдіреді. Келесі бөлімде көретініңіздей, тиімді қарым-қатынас — бұл «түтіні шыққан қаруларды» залалсыздандырудың тамаша құралы.
3. Танысудың жаңа тәсілі: Шынайы болмысыңызды көрсетіңіз және тиімді қарым-қатынасты қолданыңыз.
Келесі қадам — қажеттіліктеріңізді білдіре бастау. Мазасыз адамдардың көбі қарым-қатынас туралы кітаптар мен қоғам орнатқан тұзаққа оңай түсіп қалады. Олар өздерін тым талапшыл және мұқтаж сезінеді, сондықтан серігінің (егер ол қашқақтаушы болса) қашықтық пен шекараға деген қажеттілігіне бейімделуге тырысады. Салқынқанды, өзіне жеткілікті кейіп таныту әлеуметтік тұрғыдан қолайлырақ. Сондықтан олар өз тілектерін жасырып, наразылықтарын бүркемелейді. Шындығында, бұлай істеу арқылы сіз көп нәрсені жоғалтасыз, өйткені қажеттіліктеріңізді білдіру арқылы екі мақсатқа жетесіз. Біріншіден, сіз өз болмысыңызды сақтайсыз, бұл бақыт пен қанағаттану сезіміне ықпал етеді. Шынайы әрі бақытты болу — серігіңізге ұсына алатын ең тартымды қасиеттердің бірі. Екіншіден, егер сіз шынайы болсаңыз және серігіңіз сіздің шынайы қажеттіліктеріңізді өтей алмаса, мұны ертерек анықтай аласыз. Кез келген адамның қарым-қатынастағы қажеттіліктері сіздікімен үйлесе бермейді, бұл қалыпты жағдай. Олар өздеріне қашықтықты қалайтын басқа біреуді тапсын, ал сіз өзіңізді бақытты ететін адамды табуға кірісе аласыз.
«Өз болмысыңды сақтау» және «қажеттіліктеріңді білдіру» дегенді қалай түсінуге болады? Әмірдің пациенті Джанеттің оқиғасы мұны жақсы түсіндіреді. 28 жастағы Джанет Брайанмен бір жылдан астам уақыт кездесіп жүргенде, Брайан қарым-қатынасты тоқтатуды шешті. Ол маңызды қадамдарға дайын емес еді және өзіне еркіндік қажет болды. Джанет қатты күйзеліп, оны көп айлар бойы ұмыта алмады. Ол тіпті басқа ешкіммен кездесуді ойлаған да жоқ, өйткені өзін әлі де оған байланғандай сезінетін. Алты айдан кейін, оның дұғаларына жауап берілгендей, Брайан қоңырау шалып, қайтадан бірге болғысы келетінін айтты. Әрине, Джанет қатты қуанды. Қайта басталған қарым-қатынастың бірнеше аптасы өткенде, Әмір одан жағдайдың қалай екенін сұрады. Ол бәрін асықпай істеп жатқанын және бұрынғыдай қарқынды Брайанның белгілеуіне мүмкіндік беріп отырғанын айтты. Ол Брайанның міндеттемелерден қорқатынын білетін және оны тағы да үркітіп алғысы келмеді.
Әмір Джанетке Брайанның бұрынғы ережелеріне бағынудың орнына, бұл жолы өз тілектерін анық білдіруді ұсынды. Өйткені Брайанның өзі оралуды қалаған болатын және ол өзінің өзгергенін, оның махаббатына лайық екенін дәлелдеуі керек еді. Әмір оған барлығын ашып айтуды ұсынды: «Мен сені қатты жақсы көремін; мен сенің қасымда екеніңді үнемі сезінуім керек. Мен сенімен тек саған ыңғайлы кезде ғана емес, күн сайын сөйлесе алатынымды білгім келеді. Мен сені үркітіп алмайын деп, сенімен уақыт өткізгім келетінін жасырғым келмейді».
Бірақ Джанет егер шыдамдылық танытып, оған еркіндік пен көп уақыт берсе, ол оны бағалап үйренеді деп сенді. Егер ол өзін еркін әрі сенімді ұстаса, ол Брайанды көбірек қызықтырады деп ойлады. Көп ұзамай, Джанет пен Брайанның қарым-қатынасы баяу нашарлап, соңында мүлдем тоқтады. Брайан сирек қоңырау шалып, оның жағдайын ескермей, өз білгенін істеуді жалғастырды және ақырында қоштаспастан ғайып болды. Егер Джанет өз болмысын көрсетіп, сезімдері мен қажеттіліктерін білдіру үшін тиімді қарым-қатынасты қолданғанда, ол бұл мұңды жағдайды ертерек аяқтар еді. Ол барын салғанын, бірақ Брайанның оған қажет нәрсені бере алмайтынын білетін еді. Немесе Брайан егер қайта қосылғысы келсе, Джанеттің қажеттіліктерін ескеруі керек екенін бірінші күннен түсінер еді. Ол өзінен не күтілетінін нақты білетін болар еді.
(Шынайы болмысыңызды тиімді қарым-қатынас арқылы қалай білдіруге болатыны туралы толығырақ 11-тараудан қараңыз. )
4. Молшылық философиясы.
Осы тараудың басында талқылағанымыздай, танысу ортасында қашқақтаушылардың саны тым көп. Танысу әлемінде сәтті әрекет етудің тағы бір маңызды қадамы — біз «молшылық философиясы» (немесе «теңізде балық көп») деп атайтын ұстаным. Бұл — әлемде сіз үшін керемет серік бола алатын көптеген ерекше және тамаша адамдар бар екенін түсіну. Бірден бір адамға тоқталмай, бірнеше адамға мүмкіндік беріп көріңіз және «түтіні шыққан қарулары» бар адамдардан аулақ болыңыз.
Бұл сіздің мазасыз ойлау жүйеңізді түбегейлі өзгертуді талап етеді. Сіз лайықты адамды жолықтыру мүмкін емес деп ойлауға бейімсіз, бірақ бұл олай болмауы керек. Әлемде сізді бақытты ете алатын көптеген тартымды, зиялы адамдар бар, сонымен қатар сізге сәйкес келмейтіндер де көп. Потенциалды жан жарыңызды жолықтырудың жалғыз жолы — көптеген адамдармен кездесу. Бұл қарапайым ықтималдық заңы — неғұрлым көп адаммен таныссаңыз, өзіңізге сай келетінін табу мүмкіндігі соғұрлым жоғары болады.
Бірақ бұл тек ықтималдық мәселесі емес. Егер сізде мазасыз байланыс стилі болса, сіз тіпті тек физикалық тартымдылық негізінде де тез баурап аласыз. Бір түн немесе тіпті жай ғана құмарлықпен сүйісу — және болды, сіз ол адамды ойыңыздан шығара алмайсыз. Байланыс жүйеңіз іске қосылғаннан кейін, сіз сол адамның жақындығын аңсай бастайсыз және оны шынымен ұнататыныңызды немесе ұнатпайтыныңызды түсінбей жатып, қарым-қатынасты сақтау үшін бәрін жасайсыз! Егер сіз тек сонымен ғана кездесіп жүрсеңіз, оның сізге шынымен сәйкес келетіндігін объективті бағалау қабілетіңізді жоғалтасыз.
Молшылық философиясын қолдана отырып, сіз потенциалды серіктестерді объективті бағалау қабілетіңізді сақтайсыз. Шын мәнінде, сіз өзіңіздің байланыс жүйеңізді сезімталдықтан арылтып, оны алдайсыз. Жүйеңіз бір адамға ғана байланбайды, өйткені ол көптеген адамдарды бағалаумен айналысады және сіз нақты бір адамға соншалықты тәуелді болмайсыз. Егер олар сізді қауіпсіз емес немесе лайықсыз сезіндірсе, сіз оларды тез арада тізімнен шығара аласыз, өйткені сіз барлық үмітіңізді тек оларға ғана артқан жоқсыз. Сізге патшадай қарайтын бірнеше басқа үміткерлер тұрғанда, сізге жаман қарайтын адамға неге уақыт жұмсайсыз?
Бірнеше адаммен кездесу — Интернет пен Facebook заманында бұл өте қолжетімді болды. Бұл сіздің қажеттіліктеріңіз бен тілектеріңізді анық білдіруді де жеңілдетеді; сіз сирек кездесетін үміткерді үркітіп аламын деп қорықпайсыз, шынайы сезімдеріңізді жасырудың қажеті болмайды. Бұл кері қайту мүмкін болмайтын нүктеге жеткенге дейін біреудің сіздің қажеттіліктеріңізді өтей алатын-алмайтынын көруге мүмкіндік береді.
31 жастағы Ники үшін бұл тәсіл сиқыр сияқты әсер етті. Ники тартымды, ашық және тапқыр еді, бірақ оның қарым-қатынастары бірнеше күннен немесе аптадан аспайтын. Оның мазасыз байланыс стилі өте жоғары еді; ол жақындықты аңсайтын, бірақ ешқашан ешкімді жолықтырмайтынына сенімді болғаны соншалық, жалғыздық оның өзін-өзі жүзеге асыратын болжамына айналды.
Романтикалық жағдайларда ол өте сезімтал болатын, тез ренжіп, қорғаныс позициясын ұстанатын: қоңырауларға жауап бермей, қарым-қатынас тығырыққа тірелгенше үндемей қалатын (наразылық мінез-құлқы). Кейін ол болған жағдайды ойында қайта-қайта айналдырып (белсендіру стратегиясы), өзін азаптайтын. Оған бәрін ұмытып, алға жылжу өте қиын еді. Сондай-ақ, үндемей қалу арқылы Ники қарым-қатынастың жоқтығына ыңғайлы қарайтын қашқақтаушы еркектерді тартып алатын. Бірақ Ники бақытты емес еді.
Ақырында, біздің ұсынысымызбен ол барлық достарына лайықты үміткерлерді қарастыруды өтінді және бірнеше танысу сайттарына тіркелді. Ол көптеген жаңа адамдармен кездесе бастады, осылайша дұрыс адамды — қауіпсіз адамды жолықтыру мүмкіндігін арттырды. Көптеген адамдармен кездесу және нақты бір адам үшін қатты уайымдауға уақыттың болмауы оның көзқарасын өзгертті. Бұрын ол өзіне ұнаған әрбір ер адамды бақытты болудың соңғы мүмкіндігі деп көрсе, енді үміткерлер өте көп болды. Бұл оның көңілі қалмады деген сөз емес; кейбір ер адамдармен тіпті бірінші кездесуден ары аспады. Бірақ оның мазасыз ойлау үлгілері өзгерді:
Ол көптеген адамдардың оны тартымды деп санайтынына нақты дәлелдер көрді. Сондықтан ол сәтсіз кездесулерді өзінің бір кемшілігі ретінде қабылдамайтын болды. Оның өзіне деген сенімділігі артты. Ол қызыққан адам қарым-қатынастан алшақтай бастаса немесе қашқақтай бастаса, ол уақыт жоғалтпай, алға жылжуды жеңілдетті. Ол өзіне: «Бұл адам маған сәйкес келмейді, бірақ келесі адам сәйкес келуі мүмкін», — деп айта алатын болды. Шынымен ұнататын адамды жолықтырғанда, ол оған соншалықты бас қатырмайтын және наразылық мінез-құлқына көп жүгінбейтін болды. Оның өзін-өзі жеңуіне себеп болатын артық сезімталдық пен қорғаныс реакциясы азайды.
Танысу эксперименті басталғаннан кейін бір жыл өткен соң ол Джорджды жолықтырды. Ол жылы, мейірімді және оны қатты жақсы көретін. Ники оған ішкі жан дүниесін ашуға мүмкіндік берді. Қазіргі уақытта ол тағдырдың қызық тәлкегімен (бірақ ол мұған өзі белсенді атсалысқанын біледі), достарының ішінде ең бақытты әрі қауіпсіз қарым-қатынаста екенін айтып әзілдейді!
5. Қауіпсіз адамдарға мүмкіндік беріңіз.
Бірақ егер сіз лайықты адамды тани алмасаңыз, молшылық философиясы тиімділігін жоғалтады. Егер сіз кездестірген адамның қауіпсіз екенін байқасаңыз, оның сізге сәйкес келетін-келмейтіні туралы асығыс шешім қабылдамауды ұмытпаңыз. Басында іш пыстырарлықтай көрінуі мүмкін екенін ескеріңіз — өйткені байланыс жүйеңіз іске қосылмаған кезде драма да аз болады. Оған уақыт беріңіз. Егер сіз мазасыз болсаңыз, қарым-қатынастағы тыныштықты тартымдылықтың жоқтығы деп автоматты түрде қабылдауыңыз мүмкін. Көпжылдық әдеттен арылу оңай емес. Бірақ сәл шыдасаңыз, тыныш байланыс жүйесін және оның барлық артықшылықтарын бағалай бастайсыз.
Абайлаңыз: Байланыс Стереотиптері
Байланыс мінез-құлқын гендерлік белгілерге бөлу арқылы біз қашқақтаушылықты еркектік қасиетпен теңестіру қателігіне бой алдыруымыз мүмкін. Зерттеулер қашқақтаушылықтан мүлдем алшақ ерлердің көп екенін дәлелдейді — олар еркін сөйлеседі, мейірімді, жанжал кезінде қашпайды және серігіне үнемі қолдау көрсетеді (яғни, қауіпсіз). Тағы бір қате түсінік — мазасыз байланыс стилін әйелдерге тән деп санау, іс жүзінде әйелдердің көпшілігі қауіпсіз стильге ие және мазасыз байланыс стилі бар ерлер де аз емес. Дегенмен, қашқақтаушы сипаттамаға сәйкес келетін әйелдердің де бар екенін есте ұстаған жөн. Байланыс пен гендер мәселесінде ең маңызды факт — халықтың көпшілігі (ерлер де, әйелдер де) қауіпсіз стильге ие.
СОҢҒЫ СӨЗ Мазасыз оқырман, сізге арналған соңғы сөз. Байланыс теориясы мазасыз байланыс стилі бар адамдар үшін берері өте көп. Сіз сәтсіз таңдау мен іске қосылған байланыс жүйесінің зардаптарын тереңірек сезінгеніңізбен, байланыс жүйесінің қалай жұмыс істейтінін, қандай қарым-қатынастар сізді бақытты ете алатынын және қандай жағдайлар сізді мазасыз күйге түсіретінін түсінуден ең көп пайда көретін де сізсіз. Біз осы тарауда көрсетілген принциптерді қолдана отырып, жалғыздықтан арылып, өздері аңсаған серікті тапқан адамдарды көрдік. Біз сондай-ақ ұзақ мерзімді қарым-қатынаста болып, өздерінің ең нашар қасиеттерін көрсеткен, бірақ байланыс принциптерін түсініп, қолдану арқылы қарым-қатынасының жаңа, қауіпсіз кезеңін бастаған адамдардың куәсі болдық.
6. Махаббатты қашықтықта ұстау: Қашқақтаушы байланыс стилі
ЖАЛҒЫЗ ЖОЛАУШЫ
Көбіміз ешқандай кедергісіз немесе міндеттемесіз, өзгенің қажеттіліктерін ескеру қажеттілігін сезінбей, әлемді жалғыз кезіп жүрген адамдарға таңырқай қараймыз. Форрест Гамп сияқты ойдан шығарылған кейіпкерлерден бастап, Дайан Фосси сияқты нақты өмірдегі пионерлерге дейін, мұндай жалғыз жолаушылардың көбінесе күшті принциптері мен идеологиялық мотивтері болады.
Джон Кракауэрдің «Жабайы табиғатқа» (Into the Wild) атты бестселлерінде жиырма жастан асқан үздік студент әрі спортшы Крис МакКэндлесс қарапайым өмірін артқа тастап, Алясканың жабайы табиғатына бет алады. Жалғыз саяхаттап, минималды жабдықтармен Крис басқа адамдардың көмегінсіз өмір сүру мақсатымен Аляскаға қарай жол тартады. Саяхат барысында Крис оны өз өмірінің бір бөлігі еткісі келетін адамдарды кездестіреді: оны асырап алғысы келген қарт адам, оған ғашық болған жас қыз және онымен бірге тұруға шақырған ерлі-зайыптылар. Алайда Крис бәрін өз бетінше жасауға бел буады.
Крис соңғы межесіне жетпес бұрын, оны көлігімен алып кеткен Галлиен есімді адаммен соңғы рет сөйлеседі: Тауларға қарай келе жатқанда, Галлиен Алексті (Кристің бүркеншік есімі) өз жоспарынан бас тартуға бірнеше рет көндірмек болды, бірақ нәтиже шықпады. Ол тіпті Алексті Анкориджге дейін апарып, балаға тиісті жабдықтар сатып алуды ұсынды. — Жоқ, бәрібір рақмет, — деп жауап берді Алекс. — Қолымдағы барымен-ақ жақсы боламын. Галлиен оның ата-анасы немесе достары оның қайда екенін біле ме — егер бір жағдай болып қалса, дабыл қаға алатын біреу бар ма деп сұрағанда, Алекс сабырмен ешкімнің оның жоспарынан хабары жоқ екенін, тіпті отбасымен сөйлеспегеніне үш жыл болғанын айтты. — Мен толық сенімдімін, — деді ол Галлиенге, — мен өзім шеше алмайтын ешқандай қиындыққа тап болмаймын.
Галлиенмен қоштасқаннан кейін Крис қатып қалған өзеннен өтіп, сыртқы әлемнен мүлдем оқшауланған ну орманға кіреді. Бірнеше ай бойы Крис аң аулап, өсімдіктерді қорек етіп, өз бетінше өмір сүреді. Алайда келесі көктемде ол үйіне қайтпақ болғанда, өзеннің жаңбыр мен еріген қардан тасып кеткенін көреді. Ағыс қатты болғаны соншалық, ол өркениетке қайта өте алмайды. Басқа амалы қалмаған Крис лагеріне оралып, соңында сол жерде қайтыс болады. Өмірінің соңғы күндерінде ол күнделігіне мынадай жазба қалдырады: «Бақыт тек басқалармен бөліскенде ғана шынайы».
Метафоралық тұрғыдан алғанда, біз қашқақтаушы байланыс стилі бар адамдарды өмір мен қарым-қатынас жолындағы жалғыз жолаушылар ретінде көреміз. Крис сияқты, олар өз-өзіне жеткілікті өмірді идеалдандырады және тәуелділікке менсінбей қарайды. Егер сізде қашқақтаушы байланыс стилі болса, Кристің соңында түсінген сабағы — тәжірибенің тек басқалармен бөліскенде ғана мәнді болатыны — сіздің бақытыңыздың да кілті болып табылады.
Бұл тарауда біз сіздің, яғни «жалғыз жолаушының», тіпті жақсы көретін адамыңызбен бірге болсаңыз да, қалайша қашықтықты сақтайтыныңызды қарастырамыз. Біз сізге қарым-қатынаста неге бұлай әрекет ететініңізді және бұл мінез-құлық сіздің романтикалық байланыстарда шынайы бақыт табуыңызға қалай кедергі болып жатқанын түсінуге көмектесеміз. Егер сіз халықтың қалған төрттен үш бөлігіне жатсаңыз, қашқақтаушы адамды танитын боларсыз немесе бір күні сондай адаммен кездесуіңіз мүмкін. Бұл тарау олардың неге бұлай әрекет ететінін түсінуге көмектеседі.
Тірі қалу артықшылығы сізге махаббат сатып әпере алмайды
Әрбір байланыс стилі адамдардың белгілі бір ортада тірі қалу мүмкіндігін арттыру үшін дамыған деп есептеледі. Қауіпсіз байланыс стилі ең жақсы жұмыс істеді, өйткені тарих бойы біздің ата-бабаларымыз негізінен тығыз топтарда өмір сүрді, мұнда бірлесіп жұмыс істеу олардың және ұрпақтарының болашағын қамтамасыз етудің ең жақсы жолы болды. Дегенмен, кез келген жағдайда түрдің тірі қалуын қамтамасыз ету үшін бірден көп стратегия қажет болды. Аштықтан, аурудан немесе табиғи апаттардан көптеген адамдар қырылған қатал жағдайларда туғандар үшін ынтымақтастықтан басқа дағдылар маңыздырақ болды. Оқшауланып, өз-өзіне жеткілікті бола алған адамдар осындай төтенше жағдайларда шектеулі ресурстар үшін бәсекелесуде табысты болды, сондықтан халықтың бір бөлігі қашқақтаушы байланыс стиліне бейімделді.
Өкінішке орай, адамзат үшін тірі қалу артықшылығы міндетті түрде қашқақтаушы жеке тұлға үшін артықшылыққа айнала бермейді. Крис МакКэндлесс егер басқалармен ынтымақтасуға дайын болғанда, әлі де тірі болар еді. Шын мәнінде, зерттеулер көрсеткендей, егер сізде қашқақтаушы байланыс стилі болса, сіз қарым-қатынаста азырақ бақытты және қанағаттанған боласыз.
Жақсы жаңалық — бұл солай болуы тиіс деген сөз емес; сіз эволюциялық күштердің құлы болуға міндетті емессіз. Сіз өзіңізге табиғи түрде келмейтін нәрселерді үйрене аласыз және пайдалы қарым-қатынас орнату мүмкіндігін арттыра аласыз.
ЖАЛҒЫЗ ҰШУ МА?
Қашқақтаушы байланыс стилі әрқашан...
Бұл стиль өзін әртүрлі жолдармен көрсетеді. Ол сіздің қарым-қатынастан не күтетініңізді, романтикалық жағдайларды қалай түсінетініңізді және кездесуде немесе серігіңізбен өзіңізді қалай ұстайтыныңызды айтарлықтай дәрежеде анықтайды. Сіз бойдақ болсаңыз да, тіпті байсалды қарым-қатынаста болсаңыз да, адамдарды үнемі қашықтықта ұстауға тырысасыз.
Қашқақтайтын қосылу стилі бар Сьюзан өзін еркін рухты адам ретінде сипаттайды. Ол еркектермен қарым-қатынас орнатады — кейде бір жылдан астам уақытқа — бірақ соңында олардан жалығып, келесі «олжаға» көшеді және артында қалған «сынған жүректер ізін» әзілмен еске алады. Ол мұқтаждықты әлсіздік деп санайды және серігіне тәуелді болатын адамдарға менсінбей қарайды, мұндай жағдайларды мысқылмен «түрмеде отыру» деп атайды.
Қашқақтайтын ойлау жүйесінің құпиясы
Сьюзан және қашқақтайтын қосылу стилі бар басқа адамдар жақын адамымен мағыналы байланыс орнату қажеттілігінен шынымен ада ма? Егер солай болса, бұл қосылу теориясының негізгі қағидасына — жарыңа немесе сүйіктіңе физикалық және эмоционалдық жақындық қажеттілігі әмбебап деген тұжырымға қайшы келмей ме?
Бұл сұрақтарға жауап беру оңай емес. Қашқақтайтын адамдар ашық емес және өз эмоцияларын білдіргеннен көрі, оларды тұншықтыруға бейім. Міне, осы жерде қосылуды зерттеу жұмыстары көмекке келеді. Күрделі зерттеу әдістері адамдардың саналы ниеттерінен арыға үңіліп, тікелей қарым-қатынас дәрменсіз болған жерде қашқақтайтын ойлау жүйесін ашуға мүмкіндік береді. Келесі эксперименттер жиынтығы бұл мәселені жақсы ашады.
Алты тәуелсіз зерттеу қашқақтайтын адамдар үшін қосылу мәселелерінің қаншалықты қолжетімді екенін тексерді. Олар мониторда тез жылт еткен сөздер туралы субъектілердің қаншалықты жылдам хабарлайтынын өлшеді. Бұл тесттер белгілі бір сөзді қаншалықты тез айтсаңыз, сол тақырып сіздің санаңызда соншалықты маңызды екенін көрсететін дәлелденген тұжырымға негізделген. Зерттеушілер қашқақтайтын адамдардың серігінің мінез-құлқындағы жағымсыз сипаттар деп санайтын «мұқтаждық» және «тығыз байланыс» сияқты сөздерді басқаларға қарағанда тезірек қабылдайтынын анықтады. Бірақ олар өздерінің қосылуға қатысты уайымдарымен байланысты «айырылысу», «ұрыс» және «жоғалту» сияқты сөздерді баяу таниды. Қашқақтайтын адамдар өз серіктері туралы тез жағымсыз ойлайды, оларды мұқтаж және тым тәуелді деп санайды — бұл олардың қарым-қатынасқа деген көзқарасының негізгі элементі. Бірақ олар қарым-қатынасқа қатысты өз қажеттіліктері мен қорқыныштарын ескермейді. Олар басқаларды мұқтаждығы үшін жек көретін сияқты көрінеді және өздері бұл қажеттіліктерден адамыз деп санайды. Бірақ бұл шынымен солай ма?
Бұл зерттеулердің екінші бөлімінде зерттеушілер сөздерді тану тапсырмасы жүріп жатқанда, қашқақтайтын адамдардың зейінін басқа тапсырмамен (мысалы, жұмбақ шешу) аударды. Мұндай жағдайда қашқақтайтын адамдар өздерінің қосылу уайымдарына қатысты сөздерге («айырылысу», «жоғалту», «өлім») басқа адамдар сияқты тез реакция берді. Басқа жұмысқа зейін аударғанда, олардың тұншықтыру қабілеті әлсіреп, нағыз қосылу сезімдері мен уайымдары бетке шықты.
Эксперименттер көрсеткендей, сіз қашқақтайтын болсаңыз да, сіздің қосылу «механизміңіз» әлі де жұмыс істеп тұр — бұл сізді айырылысу қаупі алдында басқалар сияқты әлсіз етеді. Тек сіздің психикалық энергияңыз басқа жаққа жұмсалып, сақтығыңызды жоғалтқанда ғана бұл эмоциялар мен сезімдер пайда болады.
БІРГЕ, БІРАҚ БӨЛЕК: ЕШКІМДІ ҚАНАҒАТТАНДЫРМАЙТЫН ЫМЫРА
Қашқақтайтын қосылу стилі бар адамдар өздерінің қосылу қажеттіліктерін қалай басады және қарым-қатынаста қашықтықты қалай сақтайды? Олардың ең жақын адамынан алшақтау үшін қолданатын әртүрлі әдістеріне — күнделікті деактивациялау стратегияларынан бастап, жалпы қабылдаулар мен сенімдерге дейін тереңірек үңілейік.
Майк (27 жаста) соңғы бес жылын өзінің зияткерлік деңгейіне сай емес деп санайтын адаммен өткізді. Олар бір-бірін қатты жақсы көреді, бірақ Майктың санасында қарым-қатынасқа деген іштей қанағаттанбаушылық әрқашан бар. Оның ойында бірдеңе жетіспейтіндей және жақсырақ біреу дәл осы жерде, жақын жерде жүргендей сезім үнемі болады. Кайя (31 жаста) екі жыл бойы бірге тұрып жатқан жігіті болса да, бойдақ кезіндегі еркіндігін әлі де аңсайды. Ол іс жүзінде жалғыз болғанда өзін өте жалғыз және күйзелісте сезінгенін ұмытып кеткен сияқты. Ставрос (40 жаста), сымбатты әрі сыпайы кәсіпкер, үйленіп, балалы болуды қатты қалайды. Ол болашақ жарынан не күтетінін нақты біледі. Ол жас болуы керек (28 жастан аспаған), көрікті, мансапқа бағытталған және ең бастысы, онымен бірге Грекиядағы туған қаласына көшуге дайын болуы керек. Он жылдан астам кездесулерден кейін ол әлі де ондай жанды таппаған. Том (49 жаста), бір кездері табынған әйелімен ондаған жылдар бойы некеде тұрса да, қазір өзін тұзаққа түскендей сезінеді. Ол жалғыз саяхатқа шығу немесе достарымен іс-шараларға бару арқылы кез келген мүмкіндікті пайдаланып, істерін өз бетінше жасауға тырысады.
Бұл адамдардың барлығының бір ортақ қасиеті бар: қашқақтайтын қосылу стилі. Олар тіпті қарым-қатынаста болса да, терең тамыр жайған жалғыздықты сезінеді. Сенімді қосылу стилі бар адамдар өз серіктерін барлық кемшіліктерімен қабылдауды, оларға сенуді және оларды ерекше әрі қайталанбас деп санауды оңай көрсе, қашқақтайтын адамдар үшін мұндай ұстаным — үлкен өмірлік сынақ. Егер сіз қашқақтайтын болсаңыз, сіз романтикалық серіктермен байланысасыз, бірақ әрқашан белгілі бір психикалық қашықтық пен қашу жолын сақтайсыз. Басқа біреумен жақындықты және толықтықты сезіну — эмоционалды тұрғыдан үй табумен тең — бұл сіз үшін қабылдау қиын жағдай.
ДЕАКТИВАЦИЯЛАУ СТРАТЕГИЯЛАРЫ — СЕРІГІҢІЗДІ АЛЫС ҰСТАУҒА АРНАЛҒАН КҮНДЕЛІКТІ ҚҰРАЛДАРЫҢЫЗ
Майк, Кайя, Ставрос және Том серіктерінен алшақтау үшін әртүрлі әдістерді қолданғанымен, олардың барлығы деактивациялау стратегиялары деп аталатын әдістерді пайдаланады. Деактивациялау стратегиясы — бұл жақындықты тұншықтыру үшін қолданылатын кез келген мінез-құлық немесе ой. Бұл стратегиялар біздің қосылу жүйемізді — миымыздағы таңдаулы серікпен жақындыққа ұмтылуымызға жауапты биологиялық механизмді басады.
Келесі деактивациялау стратегияларының тізімін мұқият қарап шығыңыз. Бұл құралдарды неғұрлым көп қолдансаңыз, соғұрлым өзіңізді жалғыз сезінесіз және қарым-қатынасыңызда бақытсыз боласыз.
«Мен әлі байсалды қарым-қатынасқа дайын емеспін» деп айту (немесе ойлау) — бірақ соған қарамастан бірге қалу, кейде жылдар бойы. Серігіңіздің ұсақ-түйек кемшіліктеріне назар аудару: оның сөйлеу мәнері, киінуі, тамақтануы және т.б. және оның романтикалық сезімдеріңізге кедергі болуына жол беру. Бұрынғы сүйіктісін аңсау («елес бұрынғы» — бұл туралы толығырақ төменде). Басқалармен фларт жасау — қарым-қатынасқа сенімсіздік ұялатудың зиянды жолы. Сезіміңіз бар екенін аңғартсаңыз да, «Мен сені сүйемін» деп айтпау. Бәрі жақсы болып жатқанда алшақтау (мысалы, жақын өткен кездесуден кейін бірнеше күн бойы қоңырау шалмау). Болашағы жоқ қарым-қатынастар орнату, мысалы, некеде тұрған адаммен. Серігіңіз сізбен сөйлесіп жатқанда «ойша өшіп қалу». Құпияларды сақтау және жағдайды бұлыңғыр қалдыру — тәуелсіздік сезімін сақтау үшін. Физикалық жақындықтан қашу — мысалы, бір төсекте жатқысы келмеу, жыныстық қатынасқа түскісі келмеу, серігінен бірнеше адым алда жүру.
Егер сіз қашқақтайтын болсаңыз, бұл кішкентай күнделікті деактивациялау стратегиялары — сіз жақсы көретін (немесе жақсы көретін болатын) адамның сіздің автономияңызға кедергі келтірмеуі үшін санасыз түрде қолданатын құралдарыңыз. Бірақ түптеп келгенде, бұл құралдар сіздің қарым-қатынаста бақытты болуыңызға кедергі жасайды.
СІЗДІ ЖАЛҒЫЗДЫҚҚА ҚАЛДЫРАТЫН ОЙЛАУ ҮЛГІЛЕРІ
Қашқақтайтын адам ретінде сізде серігіңіздің айтқандары мен істегендеріне қатысты бұрмаланған көзқарас болады. Ең қорқыныштысы — сіз бұл сыңаржақ ойлау үлгілерін мүлдем сезбейсіз.
Өз-өзіне сенуді тәуелсіздікпен шатастыру
Джо (29 жаста): «Мен өсіп келе жатқанда, әкем маған үнемі ешкімге сенбеу керектігін айтатын. Ол мұны соншалықты көп айтты, бұл менің басымда мантраға айналды: “Тек өзіңе ғана сене аласың! ” Мен алғаш рет терапияға барғанға дейін бұл шындыққа ешқашан күмәнданған емеспін. “Қарым-қатынас? Олар кімге керек? ” — дедім мен психологыма. “Тек өзіме ғана сене алатын болсам, неге біреумен уақытымды босқа өткізуім керек? ” Терапевт менің көзімді ашты. “Бұл сандырақ! ” — деді ол, — “Әрине, сіз басқа адамдарға сене аласыз және сенуіңіз керек, сіз мұны бәрібір үнемі жасайсыз. Бәріміз де солай етеміз”. Бұл мен үшін нағыз ақиқат ашылған сәт болды. Оның сөзінің жаны бар екенін түсіндім. Мені бүкіл әлемнен оқшаулаған мұндай мазасыз ойдан арылу қандай үлкен жеңілдік болды».
Джоның өз-өзіне сенуге деген ұстанымы және осыған байланысты жалғыздық сезімі тек оған ғана тән емес. Зерттеулер көрсеткендей, тек өзіне сенуге деген сенім жақындық пен жылылықтан жайсыздық сезінумен тығыз байланысты. Қашқақтайтын адамдар ешкімге мұқтаж емес екендігіне өте сенімді болғанымен, бұл сенімнің өз құны бар: олар жеке қарым-қатынастардағы жақындықтың барлық көрсеткіштері бойынша ең төмен ұпай жинады. Олар ішкі дүниесін ашуға аз бейім, жақындыққа келгенде жайсыз сезінеді және басқалардан көмек сұрау ықтималдығы да төмен.
Өз-өзіне шамадан тыс сену — тәуелсіздік емес. Әрқайсымыз үшін өз аяғымызда нық тұру маңызды болғанымен, егер біз өз-өзімізге сенуді асыра бағаласақ, басқа адамдардан қолдау алудың маңыздылығын төмендетеміз, осылайша өзімізді маңызды өмірлік тіректен ажыратамыз.
Алманың орнына ішіндегі құртты көру
Тағы бір кедергі келтіретін ойлау үлгісі — «алманың орнына оның ішіндегі құртты көру». Кэрол Бобпен тоғыз ай бойы бірге болды және өзін бақытсыз сезіне бастады. Ол Бобтың өзіне сай емес екенін айтып, көптеген себептер келтірді: ол зияткерлік жағынан тең емес, талғамы төмен, тым мұқтаж, оның киінуі немесе адамдармен қарым-қатынасы ұнамайды. Дегенмен, сонымен бірге, Боб оған басқа ешбір ер адамнан көрмеген нәзіктік танытатын. Ол Кэролға өзін қауіпсіз және қабылданғандай сезіндіретін, оған сыйлықтар жаудыратын және оның үнсіздігіне, көңіл-күйінің құбылмалылығына және менсінбеуіне шыдауға шексіз төзімі жететін. Соған қарамастан, Кэрол Бобты тастап кету керек деген ойынан қайтпады. «Одан ештеңе шықпайды», — деді ол қайта-қайта. Ақыры, ол Бобпен айырылысты. Бірнеше айдан кейін ол Бобсыз өмір сүрудің қаншалықты қиын екеніне таң қалды. Жалғыздықтан қажыған және жүрегі ауырған ол жоғалған қарым-қатынасын өміріндегі ең жақсы байланыс ретінде аңсап, қайғырды.
Кэролдың басынан өткергені қашқақтайтын қосылу стилі бар адамдарға тән. Олар серігіне келгенде стақанның толы жағын емес, бос жағын көруге бейім. Шын мәнінде, Израильдегі Психология мектебінің деканы Марио Микулинсер мен оның әріптестері жүргізген зерттеуде жұптардан күнделікті оқиғаларын күнделікке жазуды сұрады. Олар қашқақтайтын стилі бар адамдар өз серіктерін басқаларға қарағанда төменірек бағалайтынын анықтады. Тіпті серіктерінің мінез-құлқы қолдау, жылылық пен қамқорлық көрсеткен күндердің өзінде оларды төмен бағалаған. Доктор Микулинсер бұл мінез-құлық үлгісі қашқақтайтын адамдардың байланысқа деген жалпы менсінбейтін көзқарасынан туындайтынын түсіндіреді.
АБАЙЛАҢЫЗ: БЕЛГІЛЕРДІ ОҚИ БІЛІҢІЗ
Елестетіп көріңізші, егер сіз ата-ана ретінде сәбиіңіздің ишараларын мүлдем түсіне алмасаңыз. Балаңыздың қарны аш па, әлде шаршады ма, құшақтағанды қалай ма, әлде жалғыз қалғысы келе ме, асты су ма, әлде ауырып тұр ма — мұны ажырата алмас едіңіз. Бұл екеуіңіз үшін де өте қиын болар еді. Балаңыз түсінікті болу үшін көбірек күш жұмсап, ұзағырақ жылауға мәжбүр болар еді.
Қашқақтайтын қосылу стилі бар болу сізді жиі сол ата-ана сияқты сезіндіруі мүмкін. Сіз күнделікті қарым-қатынас кезінде алатын көптеген вербалды және бейвербалды сигналдарды сүйіктіңіздің психикалық күйін түсінуге бағытталған біртұтас мағынаға айналдыруға шебер емессіз. Мәселе мынада, өз-өзіңізге сенімділік ұстанымымен бірге, сіз өзіңізді ең жақын адамыңыздың не сезінетініне мән бермеуге де үйретесіз.
Зерттеулер көрсеткендей, қашқақтайтын адамдар эксперимент кезінде өз серіктерінің ойлары мен сезімдерін түсінуде мазасыз (anxious) адамдарға қарағанда дәлдігі төмен болған. Қашқақтайтын адамдар серігінің реакциясын немқұрайлылық деп түсінуі жиі кездеседі, ал іс жүзінде олардың серігі қатты ренжіп тұрған болуы мүмкін.
Джон Грэй өзінің атақты «Еркектер Марстан, әйелдер Венерадан» кітабында оны осы кітапты жазуға итермелеген сәтті сипаттайды. Әйелі Бонни қызын өте ауыр босанғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, Джон жұмысқа қайта оралады (бәрі жақсы сияқты көрінген). Ол күннің соңында үйге келгенде, әйелінің ауырсынуды басатын дәрілері таусылып қалғанын және соның салдарынан «күні бойы ауырсынумен жаңа туған нәрестеге қарағанын» біледі. Оның қаншалықты ренжігенін көргенде, Джон оның күйзелісін ашу ретінде қате түсініп, бірден қорғанысқа көшеді. Ол дәрінің таусылғанын білмегенін айтып, өзін ақтауға тырысады.
Бонни: «Тоқта, өтінемін, кетпеші. Дәл қазір сен маған бәрінен де қатты керексің. Менің жаным ауырып тұр. Бірнеше күннен бері ұйықтаған жоқпын. Өтінемін, мені тыңдашы».
Джон сол сәтте оған жақындап, үнсіз құшақтайды. Кейінірек ол былай дейді: «Сол күні мен оны алғаш рет қалдырып кетпедім... Ол маған шынымен мұқтаж болған кезде, мен оған қолдау көрсете алдым». Бұл оқиға Джонға әйелінің амандығы оның жауапкершілігі мен қасиетті міндеті екенін түсінуге көмектесті. Бұл ол үшін нағыз жаңалық болды. Тек өз қажеттіліктерін ойлайтын және серігінің өтініштеріне қорғаныспен жауап беретін адамнан ол сенімдірек ойлау жүйесіне ауыса алды.
ЕЛЕС БҰРЫНҒЫНЫ АҢСАУ, «СОЛ ЖАЛҒЫЗДЫ» ІЗДЕУ
Бұл — махаббатта өзіңізді алдау үшін қолданатын ең айлакер екі құрал. Сіз өзіңізді өткендегі біреуді шынымен аңсайтыныңызға немесе «нағыз» адам дәл осы бұрышта тұрғанына сендіресіз. «Кемелді» серік туралы ұғымды қабылдау — бұл қашқақтайтын адамның басқаны алыс ұстау үшін қолданатын ең күшті құралдарының бірі. Бұл сізге бәрі жақсы екеніне және қазір бірге жүрген адамыңыз мәселе екеніне — ол жай ғана жеткілікті емес екеніне сенуге мүмкіндік береді.
Елес бұрынғы
Романтикалық қарым-қатынасты төмен бағалаудың бір салдары — қарым-қатынас ескіргеннен кейін ұзақ уақыт өткен соң оянуыңыз, серігіңіз туралы сізді ашуландырған барлық жағымсыз нәрселерді ұмытып, не дұрыс болмағанына таң қалуыңыз және бұрынғы махаббатыңызды аңсап, еске алуыңыз. Біз мұны «елес бұрынғы» феномені деп атаймыз.
Қашқақтайтын адам өзі жоғалтқан серігінен уақыт пен қашықтық қойғаннан кейін біртүрлі нәрсе болады: махаббат пен сүйіспеншілік сезімдері оралады! Қауіпсіз қашықтықта болғаннан кейін жақындық қаупі жоғалып, нағыз сезімдеріңізді басу қажеттілігі жойылады. Содан кейін сіз бұрынғы серігіңіздің барлық жақсы қасиеттерін еске түсіре аласыз, өзіңізді ол өміріңіздегі ең жақсы адам болғанына сендіресіз.
Әрине, сіз неге бұл адам сізге сәйкес келмегенін немесе неге айырылысқаныңызды анық түсіндіре алмайсыз. Негізінде, сіз бұрынғы серігіңізді тұғырға қойып, «өміріңіздің махаббатына» тағзым етесіз. Кейде сіз қарым-қатынасты қалпына келтіруге тырысасыз, бірақ жақындау мен алшақтаудың тұйық шеңберіне түсесіз. Бұл бұрынғы серікпен байланысты ойлар жаңа қарым-қатынастарға кедергі келтіреді, өйткені бұл деактивациялау стратегиясы ретінде әрекет етіп, жақындыққа жол бермейді.
басқа біреуге жақындау. Сіз өзіңіздің елес-бұрынғыңызбен ешқашан қайта қосылмасаңыз да, олардың бір жерде бар екенін білудің өзі кез келген жаңа серіктесті онымен салыстырғанда маңызды емес етіп көрсетуге жеткілікті.
«БІРЕГЕЙ ЖАН» ҚҰДІРЕТІ
Сізде керемет деп ойлаған адаммен кездесіп жүріп, оған жақындай бастағанда, оның оншалықты тамаша емес екені туралы сезім билеп алған кез болды ма? Бұл тіпті біраз уақыт бойы немесе өте қарқынды кездесіп, оны «сол жан» деп сеніп жүргенде, кенеттен суып кеткендей әсер қалдыруы мүмкін. Сіз оның тамақ ішу мәнері оғаш екенін немесе оның мұрнын тартқаны сізді ашуландыратынын байқай бастайсыз. Алғашқы қуаныштан кейін өзіңізді тұншыққандай сезініп, кейін шегіну керек деп шешесіз. Сіз түсінбейтін нәрсе — бұл негатив толқыны іс жүзінде сіздің бауыр басу қажеттіліктеріңізді өшіру үшін санадан тыс іске қосылған деактивациялау стратегиясы болуы мүмкін.
Ішке үңілгісі келмей — және бәріміздің жақындыққа деген қабілетіміз бірдей деп сеніп — сіз жай ғана жеткілікті дәрежеде ғашық емеспін деген қорытындыға келіп, алшақтайсыз. Серіктесіңіз бұған күйзеліп, қарсылық білдіреді, бірақ бұл сіздің оның «сол жан» емес екеніне деген сеніміңізді нығайта түседі. Бір кездесуден екіншісіне ауыса отырып, сіз бұл тұйық шеңберді қайта-қайта қайталайсыз, «сол жанды» тапқан кезде мүлдем басқа деңгейде еш қиындықсыз тіл табысамыз деп сенумен боласыз.
ҚАШҚАҚТАУШЫЛАР ӨЗГЕРЕ АЛА МА?
Бұл тарауды оқыған сайын, қашқақтаушы болу — бұл өзіне-өзі жеткілікті өмір сүру емес; бұл біз сипаттаған (сондай-ақ қуатты) деактивациялау стратегияларын қолдана отырып, қуатты бауыр басу жүйесін үнемі басып тастаумен байланысты күреске толы өмір екені айқын болады. Олардың күші соншалық, бұл мінез-құлықты, ойлар мен нанымдарды өзгерту мүмкін емес деп қорытынды жасау оңай. Бірақ, нақты айтқанда, бұл олай емес. Шындығында, қашқақтаушы байланыс стилі бар адамдар қарым-қатынаста бақыт таба алмау себебін өздерінен емес, сыртқы жағдайлардан — дұрыс емес адамдарды жолықтыру, «сол жанды» таппау немесе тек оларды шектеп ұстағысы келетіндермен кездесу деп есептейді. Олар өздерінің қанағаттанбау себебін сирек өз ішінен іздейді, ал серіктесі көмек алуды ұсынғанда, оған сирек келіседі. Өкінішке орай, олар ішке үңілмейінше немесе кеңес алмайынша, өзгеріс болуы екіталай.
Қашқақтаушылар өміріндегі қиын кезеңдерде — қатты жалғыздық, өмірді өзгерткен тәжірибе немесе ауыр жағдайлардан кейін — өз ойлау жүйесін өзгерте алады. Осы деңгейге жеткендер үшін нағыз жақындыққа бір қадам жақындататын келесі сегіз әрекетке назар аударыңыз. Бұл қадамдардың көпшілігі, ең алдымен, өзін-өзі тануды арттыруды талап етеді. Бірақ біреумен шынайы жақын болу қабілетіңізден айыратын ойлау үлгілерін білу — бұл тек бірінші қадам. Келесі және қиынырақ қадам — осы көзқарастар мен мінез-құлықты қолданатын сәттерді анықтап, өзгеріс сапарына шығу.
КОУЧИНГ-СЕССИЯ: МАХАББАТТЫ ИТЕРМЕУ ҮШІН БҮГІННЕН БАСТАП ЖАСАУҒА БОЛАТЫН СЕГІЗ НӘРСЕ
Деактивациялау стратегияларын анықтауды үйреніңіз. Импульсіңізге ермеңіз. Біреуге қызығып жүріп, кенеттен оның сізге сәйкес келмейтіні туралы ішкі түйсік пайда болғанда, тоқтап, ойланыңыз. Бұл шынымен де деактивациялау стратегиясы ма? Сіз байқай бастаған барлық ұсақ-түйек кемшіліктер іс жүзінде сіздің бауыр басу жүйеңіздің кейін шегінуге итермелеу тәсілі емес пе? Бұл суреттің бұрмаланғанын және сізге ыңғайсыз болса да, жақындық қажет екенін өзіңізге ескертіңіз. Егер сіз басында оны керемет деп ойласаңыз, оны итермелеу арқылы көп нәрсені жоғалтасыз. Өзіне-өзі сенімділікке баса назар аударуды азайтып, өзара қолдауға көңіл бөліңіз. Серіктесіңіз сүйенетін қауіпсіз негізі бар екенін сезінгенде (және жақын болу үшін көп күш жұмсау қажеттілігін сезбегенде), ал сіз алшақтау қажеттілігін сезбегенде, екеуіңіз де сыртқа көз салып, өз істеріңізбен айналыса аласыздар. Сіз тәуелсіз боласыз, ал серіктесіңіздің мұқтаждығы азаяды. (2-тараудағы «тәуелділік парадоксы» туралы толығырақ қараңыз). Сенімді серіктес табыңыз. 7-тарауда көретініңіздей, сенімді байланыс стилі бар адамдар өздерінің мазасыз және қашқақтаушы серіктестерін де сенімдірек етуге бейім. Алайда, мазасыз байланыс стилі бар адам сіздің қашқақтауыңызды күшейтеді — бұл көбінесе шексіз тұйық шеңберге айналады. Мүмкіндік болса, біз сенімді жолды таңдауды ұсынамыз. Сіз аз қорғаныс, аз ұрыс-керіс және аз азап шегесіз. Мінез-құлықты қате түсіндіруге бейімділігіңізді ескеріңіз. Серіктесіңіздің іс-әрекеттері мен ниеттеріне теріс көзқараспен қарау қарым-қатынасқа жаман энергия әкеледі. Бұл үлгіні өзгертіңіз! Бұл бейімділікті танып, оның қашан болатынын байқаңыз және қисындырақ көзқарас іздеңіз. Бұл сіздің серіктесіңіз екенін, бірге болуды таңдағаныңызды және олардың сізге жақсылық қалайтынына сенгеніңіз дұрыс екенін өзіңізге ескертіңіз. Қарым-қатынасқа арналған алғыс тізімін жасаңыз. Өзіңізге күн сайын серіктесіңіз немесе кездесіп жүрген адамыңыз туралы жағымсыз ойлауға бейім екеніңізді ескертіңіз. Егер сізде қашқақтаушы байланыс стилі болса, бұл сіздің табиғатыңыздың бір бөлігі. Сіздің мақсатыңыз — серіктесіңіздің іс-әрекеттеріндегі жағымды жақтарды байқау болуы керек. Бұл оңай шаруа емес болуы мүмкін, бірақ жаттығу мен табандылықтың арқасында сіз біртіндеп үйренесіз. Әр кеш сайын өткен күннің оқиғаларын ой елегінен өткізуге уақыт бөліңіз. Серіктесіңіздің сіздің амандығыңызға, тіпті болмашы болса да, үлес қосқан кем дегенде бір жолын және оның сіздің өміріңізде болғанына неге риза екеніңізді жазыңыз. Елес-бұрынғыны жойыңыз. Сол бір ерекше бұрынғы серіктесіңізді идеалдандырып жатқаныңызды байқасаңыз, тоқтап, оның ешқашан лайықты нұсқа болмағанын (және болмайтынын) мойындаңыз. Сол қарым-қатынасқа қаншалықты сын көзбен қарағаныңызды және жауапкершіліктен қалай қашқаныңызды еске түсіру арқылы оны деактивациялау стратегиясы ретінде пайдалануды тоқтатып, жаңа адамға назар аудара аласыз. «Бірегей жан» туралы ұмытыңыз. Біз бұл дүниеде жан серіктестерінің (soul mates) бар екенін жоққа шығармаймыз. Керісінше, біз жан серіктесі тәжірибесіне шын жүректен сенеміз. Бірақ біздің сенімімізше, сіз бұл процестің белсенді қатысушысы болуыңыз керек. Сіздің тізіміңізге сәйкес келетін «сол жан» пайда болғанша күтпеңіз және содан кейін бәрі өз орнына келеді деп үміттенбеңіз. Оны көпшіліктің арасынан таңдап, жақындауға мүмкіндік беріп (осы тарауда ұсынылған стратегияларды қолдана отырып) және оны өзіңіздің ерекше бөлшегіңізге айналдыру арқылы оны өз жан серіктесіңіз етіңіз. Назарды басқа жаққа аудару стратегиясын қолданыңыз. Қашқақтаушы ретінде, егер назарды басқа жаққа аударатын нәрсе болса, серіктесіңізге жақындау оңайырақ (назарды аударатын тапсырмамен жүргізілген экспериментті еске түсіріңіз). Басқа нәрселерге көңіл бөлу — серуендеуге шығу, қайықпен жүзу немесе бірге тамақ дайындау — сізге сақтықты бәсеңдетуге және сүйіспеншілік сезімдеріне қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бірге өткізген уақытта жақындықты нығайту үшін осы кішкентай айланы қолданыңыз.
Қашқақтауды жеңудің қосымша кеңестері үшін 8-тарауды қараңыз.
7. Жайлы жақындық: Сенімді байланыс стилі
Сенімді байланыс стилі бар адамдар туралы жазу жалықтыратын шаруа сияқты көрінеді. Не айтуға болады? Егер сіз сенімді болсаңыз, сіз өте сенімді, тұрақты және адалсыз. Сіз жақындықтан қашпайсыз немесе қарым-қатынасыңыз үшін есіңізден кетпейсіз. Сіздің романтикалық байланыстарыңызда драма өте аз — күрт көтерілу мен құлдыраулар, «йо-йо» немесе «американдық таулар» жоқ. Сонымен, не айтуға болады?
Іс жүзінде айтатын нәрсе өте көп! Бауыр басуды және сенімді байланыс адам өмірін қалай өзгерте алатынын түсіну барысында біз әлемдегі сенімді адамдарға тәнті болып, оларды бағалай бастадық. Олар серіктестерінің эмоционалдық және физикалық белгілеріне мұқият және оларға қалай жауап беру керектігін біледі. Олардың эмоционалдық жүйесі қауіп төнгенде қатты қобалжымайды (мазасыздар сияқты), бірақ өшіп те қалмайды (қашқақтаушылар сияқты). Бұл тарауда сіз сенімді тұлғалардың қасиеттері және оларды не ерекше ететіні туралы көбірек білесіз. Ал егер сіз сенімді болсаңыз және әдетте қарым-қатынас саласында көмек іздемесеңіз, сізге де ескерту бар, өйткені сіз де бір күні сізге зиян тигізетін тиімсіз қарым-қатынасқа тап болуыңыз мүмкін.
СЕНІМДІ БУФЕРЛЕУ ӘСЕРІ
Зерттеулер қарым-қатынастағы бақыттың ең жақсы болжаушысы — сенімді байланыс стилі екенін қайта-қайта дәлелдеп келеді. Зерттеулер көрсеткендей, сенімді байланыс стилі бар адамдар басқа байланыс стилі бар адамдарға қарағанда өз қарым-қатынастарына қанағаттану деңгейі жоғары екенін айтады. Патрик Килан Торонто университетіндегі докторлық диссертациясының бөлігі ретінде осы мәселені тексеру үшін зерттеу жүргізді. Ол марқұм психология профессоры Кеннет Дион және оның көпжылдық зерттеу серіктесі әрі әйелі, Торонто университетінің психология профессоры Карен Дионмен бірге төрт ай бойы кездесіп жүрген жүзден астам университет студентін бақылады. Олар сенімді адамдардың қарым-қатынасқа қанағаттануы, адалдығы және сенімі жоғары деңгейде сақталғанын анықтады. Керісінше, сенімсіз адамдар осы төрт ай ішінде осы үш көрсеткіштің де төмендегенін хабарлады.
Бірақ сенімді және сенімсіз адамдар өзара әрекеттескенде не болады? Бөлек экспериментте зерттеушілер бақылаушыларға жұптардың бірлескен әрекеті кезіндегі жұмысын бағалатты. Екі серіктес те сенімді болатын «сенімді жұптардың» екі серіктесі де мазасыз немесе қашқақтаушы болатын «сенімсіз жұптарға» қарағанда жақсырақ әрекет еткені таңқаларлық емес. Бірақ қызығы сол, сенімді жұптар мен тек бір серіктесі ғана сенімді болатын «аралас» жұптардың арасында айтарлықтай айырмашылық байқалмады. Екеуі де аз конфликт көрсетті және «сенімсіз» жұптарға қарағанда жақсырақ жұмыс істейтіні анықталды.
Демек, сенімді байланыс стилі бар адамдар қарым-қатынаста өздерін жақсы сезініп қана қоймай, сонымен қатар «буферлеу әсерін» жасап, өздерінің сенімсіз серіктестерінің қанағаттануы мен қарым-қатынас сапасын өздерінің жоғары деңгейіне дейін көтере алады. Бұл өте маңызды тұжырым. Бұл дегеніміз, егер сіз сенімді адаммен бірге болсаңыз, ол сізді сенімдірек қалыпқа келтіреді.
АЙТЫҢЫЗШЫ, БҰЛ СИҚЫР МА?
Сенімді байланыс стилі бар адамдардың қарым-қатынаста осындай «сиқырлы» әсер қалдыруының сыры неде? Сенімділер әрқашан ең мейірімді, тартымды немесе көпшіл адамдар ма? Оларды сүйкімділігіне, сабырлылығына немесе өзіне деген сенімділігіне қарап тануға бола ма? Бұл сұрақтардың бәріне жауап — жоқ. Басқа байланыс стильдері сияқты, тұлғалық немесе физикалық қасиеттер сенімділерді бірден танытпайды. Сенімді адамдар тұлғалық спектрдің кез келген сипаттамасына сәйкес келе береді:
Аарон, 30 жаста, инженер-химик, интроверт, әлеуметтік шараларды ұнатпайды. Бос уақытының көп бөлігін жұмыс істеумен, кітап оқумен немесе ағаларымен және ата-анасымен өткізеді, жаңа таныстықтар жасау оған қиын. Алғашқы жыныстық тәжірибесі екі жыл бұрын болған. Бренда, 27 жаста, кинопродюсер, әлеуметтік ортаның ортасында жүреді, бәрін таниды және әрқашан оқиғалардың бел ортасында. 18 жастан 24 жасқа дейін бір тұрақты жігіті болды және содан бері басқа адамдармен кездесіп жүр. Грегори, 50 жаста, инженер-электрик, ажырасқан, екі баланың әкесі, өте ашық және тіл табысуға оңай адам. Ол әлі де сәтсіз некесінің жарасын жазып жүр және екінші әйел іздеу үстінде.
Сенімділер кез келген пішінде, өлшемде және формада кездеседі. Оларды басқалардан ерекшелендіретін, кем дегенде басында тану қиын болатын басқа нәрсе бар. 41 жастағы Джанет бұл «нәрсені» өз көзімен көрді:
Дүйсенбі күні таңертең Джанет демалысқа дейін бітірмей кеткен жұмыс көлеміне қарап, үреймен оянды. Ол үстеліндегі үйіліп жатқан қағаздарды ешқашан бітіре алмайтынына сенімді болды және бұл жағдай оны өзін қабілетсіз сезіндірді. Ол қасында жатқан күйеуі Станға бұрылып, кенеттен оның бизнесінің барысына қаншалықты көңілі толмайтынын және оның жетістікке жете алмайтынына алаңдайтынын айтты. Стан аң-таң болды, бірақ Джанеттің шабуылына ешқандай ашуланбастан жауап берді. «Мен сенің қорыққаныңды түсінемін және мен де қорықсам, бұл саған жұбаныш болуы мүмкін екенін түсінемін, бірақ егер сен мені жұмыста тиімдірек болуға ынталандырғың келсе — сен мұны жиі істейсің — бұл ең жақсы тәсіл емес».
Джанет тілін тістеп қалды. Ол оның сөзінің жаны бар екенін — тек өз уайымдарын айтып жатқанын түсінді. Оның жылап тұрғанын көрген Стан оны жұмысқа дейін апарып тастауды ұсынды. Көлікте ол кешірім сұрады. Ол айтқан сөздерін шын ниетпен айтқан жоқ, бірақ эмоционалдық күйзелісте болғандықтан, бәрі оған көңілсіз болып көрінген еді.
Сол кезде ол Станның қаншалықты қолдау көрсететін күйеу екенін түсінді. Егер ол да оған қарсы шабуыл жасаса, үшінші дүниежүзілік соғыс басталар еді. Ол нақты не болып жатқанын түсінуге, бұл оған емес, күйеуіне қатысты екенін түсінуге жеткілікті сабыр сақтай алмас еді. Станның жағдайды осылай шеше алуы нағыз эмоционалдық сыйды талап етті. «Мұндай қарым-қатынастың қаншалықты жақсы екенін есте сақтауым керек және бір күні оған да осылай жауап беруім керек», — деп ойлады ол.
ҚАУІП БАЙҚАЛМАҒАНДА
Сенімді байланыс стилі бар адамдарға, Стан сияқты, өте шынайы, бірақ сырттай көрінбейтін нәрсе тән — олар өз серіктестерінің сүйіспеншілік пен жауапкершілік көрсететінін күтуге бағдарланған және серіктестерінің махаббатынан айырылып қаламын деп көп уайымдамайды. Олар жақындық пен тығыз байланыста өздерін өте жайлы сезінеді және өз қажеттіліктерін жеткізу мен серіктестерінің қажеттіліктеріне жауап берудің ерекше қабілетіне ие.
Іс жүзінде, субъектілердің санадан тыс ойларын анықтауға бағытталған бірқатар зерттеулер (мониторда жылдам жыпылықтайтын сөздерді хабарлауға кететін уақытты өлшеу арқылы, 6-тарауда сипатталғандай) мазасыз, қашқақтаушы және сенімді байланыс стилі бар адамдардың реакцияларын салыстырды. Зерттеулер көрсеткендей, сенімділердің санасында махаббат, құшақтау және жақындық сияқты тақырыптарға қолжетімділік жоғары, ал қауіп, жоғалту және ажырау тақырыптарына қолжетімділік төмен. Жағымсыз қауіпті тақырыптар оларға оңайлықпен жетпейді. Алайда, бұл сөздерге басында реакция бермей, бірақ басқа тапсырмамен айналысқанда реакция берген қашқақтаушылардан айырмашылығы, сенімділер тіпті назар аудармау жағдайында да оларды елемеуді жалғастырды. Қашқақтаушы байланыс стилі бар адамдардан айырмашылығы, сенімділер кенеттен тап болса да, қауіпті қарым-қатынас ойларына алаңдамайды. Басқаша айтқанда, оларға бұл идеяларды басып тастау үшін күш салудың қажеті жоқ; олар саналы немесе санадан тыс деңгейде бұл мәселелерге алаңдамайды! Сонымен қатар, сенімділерден ажырасу, тастап кету және жоғалту туралы ойлауды арнайы — және бұл экспериментте саналы түрде — сұрағанда, олар мұны істей алды және тері өткізгіштік сынақтарымен (терідегі тер мөлшерін өлшейтін) өлшенгендей, соның салдарынан көбірек қобалжыды. Бірақ, таңқаларлығы, оларға бұл тақырыптар туралы ойлауды тоқтату бұйырылғанда, олардың тері өткізгіштігі бірден қалыпты жағдайға оралды. Демек, кейбіреулер үшін қауіп алдында эмоционалдық тепе-теңдікті сақтау қиын жұмыс болса, сенімді адам үшін бұл еш қиындықсыз жүзеге асады. Олар әлемнің теріс белгілеріне онша сезімтал емес.
Бұл ұстаным олардың романтикалық қарым-қатынастарының барлық аспектілеріне әсер етеді. Олар:
Конфликтілерді тамаша реттеушілер — Ұрыс кезінде олар қорғаныс позициясын ұстану немесе серіктесін ренжіту не жазалау қажеттілігін сезбейді, осылайша жағдайдың ушығуына жол бермейді. Психологиялық икемділік — Сыннан қорықпайды. Олар өз әрекеттерін қайта қарауға және қажет болса, нанымдары мен стратегияларын өзгертуге дайын. Тиімді коммуникаторлар — Олар басқалардың түсіністік пен жауапкершілік танытатынын күтеді, сондықтан өз сезімдерін серіктестеріне еркін және дәл жеткізу олар үшін табиғи нәрсе. Ойындар ойнамайды — Олар жақындықты қалайды және басқалар да соны қалайды деп сенеді, ендеше неге ойын ойнау керек? Жақындықта жайлы сезінеді, шекараларға алаңдамайды — Олар жақындықты іздейді және «жұтылып кетуден» қорықпайды. Олар елеусіз қалу қорқынышымен (мазасыздар сияқты) немесе деактивациялау қажеттілігімен (қашқақтаушылар сияқты) ауырламайтындықтан, физикалық немесе эмоционалдық жақындықтан ләззат алуды оңай табады. Тез кешіреді — Олар серіктестерінің ниеті жақсы деп есептейді, сондықтан олар ренжітетін нәрсе жасағанда кешіруге бейім келеді. Жыныстық қатынас пен эмоционалдық жақындықты бір нәрсе деп санауға бейім — Екеуін бөлу арқылы (тек эмоционалдық немесе тек жыныстық жақындық орнату арқылы) қашықтық құрудың қажеті жоқ. Серіктестеріне патша сияқты қарайды — Сіз олардың ішкі ортасына енген кезде, олар сізге сүйіспеншілікпен және құрметпен қарайды. Қарым-қатынасты жақсартуға өз күші жететініне сенімді — Олар өздері мен басқалар туралы жағымды нанымдарына сенімді, бұл болжамды қисынды етеді. Серіктесінің амандығына жауапты — Олар басқалардың өздеріне жауапты және сүйіспеншілікпен қарайтынын күтеді, сондықтан басқалардың қажеттіліктеріне де жауап береді.
Сенімсіз серіктестермен бірге тұратын көптеген адамдар сенімді адаммен өмірдің қаншалықты түбегейлі басқаша болатынын елестете де алмайды. Біріншіден, олар терапевттер жиі айтатын «қарым-қатынас биіне» қатыспайды — мұнда бір серіктес жақындағанда, екіншісі белгілі бір қашықтықты сақтау үшін кейін шегінеді. Оның орнына өсіп келе жатқан жақындық пен интимдік сезімі болады. Екіншіден, олар өз эмоцияларын сізбен сезімталдықпен, эмпатиямен және ең бастысы — дәйекті түрде талқылай алады. Соңында, сенімді тарап өз серіктесін эмоционалды қорғаныс қалқанымен қоршайды, бұл сыртқы әлеммен бетпе-бет келуді оңайырақ тапсырма етеді. Біз бұл қасиеттердің қаншалықты үлкен бонус екенін олар жоқ болғанда ғана түсінеміз. Сенімді қарым-қатынасты ең көп бағалайтын адамдар — сенімді және сенімсіз серіктестердің екеуімен де қарым-қатынаста болғандар екені кездейсоқ емес. Бұл адамдар сізге сенімді және сенімсіз қарым-қатынастардың жер мен көктей екенін айтса да, бауыр басу теориясын білместен, олар да бұл айырмашылықтың нақты неде екенін түсіндіре алмайды.
БҰЛ «ТАЛАНТ» ҚАЙДАН ПАЙДА БОЛАДЫ?
Егер сіз сенімді болсаңыз, сіз осы ерекше қабілетпен туылдыңыз ба әлде оны өмір барысында үйрендіңіз бе? Джон Боулби байланыс стильдері өмірлік тәжірибенің, әсіресе сәби кезімізде ата-анамызбен қарым-қатынасымыздың нәтижесі деп сенді. Егер ата-анасы баланың қажеттіліктеріне сезімтал және жауапты болса, ол адамда сенімді байланыс стилі дамиды. Мұндай бала ата-анасына сене алатынын, олар қажет болған кезде әрқашан жанында болатынын біліп өседі. Бірақ Боулби мұнымен тоқтап қалмады; ол сенімді бала бұл сенімді ересек өмірге және болашақ романтикалық серіктестерімен қарым-қатынасқа алып барады деп есептеді.
Дәйектер бұл болжамдарды қолдай ма? 2000 жылы Торонтодағы Райерсон университетінде баланың дамуын зерттейтін Лесли Аткинсон бірнеше әріптестерімен бірге бұрынғы қырық бір зерттеуге негізделген мета-талдау жүргізді. Жалпы алғанда, зерттеу ата-ананың сезімталдығы мен баланың байланыс стилі арасындағы байланысты бағалау үшін екі мыңнан астам ата-ана мен бала жұбын талдады. Нәтижелер екеуінің арасында әлсіз, бірақ маңызды байланыс бар екенін көрсетті — өз қажеттіліктеріне сезімтал аналардың балаларында сенімді байланыс стилінің болу ықтималдығы жоғары болды, бірақ әлсіз байланыс әдіснамалық мәселелерден бөлек, баланың байланыс стилін анықтауда басқа да көптеген айнымалылардың болуы мүмкін екенін білдіреді. Баланың сенімді болу мүмкіндігін арттыратын факторлардың қатарында жайлы мінез-құлық (бұл ата-анаға жауап беруді жеңілдетеді), ананың жағымды жағдайы — некеге қанағаттану, төмен стресс пен депрессия және әлеуметтік қолдау — және ата-анадан басқа тәрбиешімен аз уақыт өткізу табылды.
Жағдайды одан әрі күрделендіре түсетін нәрсе, соңғы жылдары ғылыми серпін алған идея — біз белгілі бір байланыс стиліне генетикалық тұрғыдан бейімбіз. Мысалы, гендері 100 пайыз бірдей ересек бір жұмыртқалы егіздердің байланыс стилі бірдей болу ықтималдығы басқаларға қарағанда әлдеқайда жоғары екені анықталды...
Гендері 50 пайыз ғана сәйкес келетін бір жұмыртқалы емес егіздер де зерттелді. Бір жұмыртқалы және бауырлас егіздер де негізінен бірдей ортада өседі деп есептеледі. Басқаша айтқанда, гендер де біздің байлану стилімізді анықтауда маңызды рөл атқарады.
Бірақ сәби кезіміздегі қауіпсіздік сезімі ересек өмірге дейін сақтала ма? Осы сұрақты тексеру үшін байлану зерттеушілері 1970-ші және 1980-ші жылдары сәби болған, қазір шамамен 20 жасқа толған адамдарды қайта зерттеді. Ерте балалық шағында қауіпсіз деп танылған ерлер мен әйелдер ересек жаста да қауіпсіз болып қала ма? Жауап әлі де анық емес: үш зерттеу сәбилік шақ пен ересек жастағы байлану қауіпсіздігі арасында ешқандай байланыс таппаса, басқа екі зерттеу бұл екеуінің арасында статистикалық маңызды байланыс барын анықтады. Анық нәрсе — балалық шақ пен ересек жастағы байлану стилі арасында байланыс болған күннің өзінде, ол өте әлсіз.
Сонымен, қауіпсіз байлану стилі қайдан пайда болады? Зерттеулер көбейген сайын, қауіпсіз байлану стилінің бір ғана дереккөзден туындамайтыны туралы дәлелдер артуда. Қамқор әрі сезімтал ата-ана «өмір бойы қауіпсіз» баланы тәрбиелейді деген теңдеу тым қарабайыр; оның орнына бұл байлану үлгісін жасау үшін факторлардың тұтас мозаикасы жиналатын сияқты: ата-анамызбен ерте кездегі байланысымыз, гендеріміз, сондай-ақ тағы бір нәрсе — ересек кезіміздегі романтикалық тәжірибеміз. Орта есеппен ересектердің 70-75 пайызы өмірінің әртүрлі кезеңдерінде бірдей байлану санатында тұрақты болып қалады, ал халықтың қалған 25-30 пайызы байлану стилінің өзгергенін хабарлайды.
Зерттеушілер бұл өзгерісті ересек өмірдегі романтикалық қарым-қатынастардың соншалықты күшті болғанымен байланыстырады, олар тіпті біздің жақындыққа қатысты ең негізгі сенімдеріміз бен көзқарастарымызды қайта қарайды. Иә, бұл өзгеріс екі бағытта да болуы мүмкін — қауіпсіз адамдар қауіпсіздігін жоғалтуы мүмкін, ал бастапқыда мазасыз болған адамдар барған сайын қауіпсіз бола алады. Егер сіз мазасыз болсаңыз, бұл ақпарат өте маңызды және қарым-қатынастағы бақытыңызға жолдама болуы мүмкін. Егер сіз қауіпсіз болсаңыз, бұл жаңалықты білуіңіз керек, себебі қауіпсіздік сезімін жоғалту арқылы көп нәрсені жоғалтуыңыз мүмкін.
Қауіпсіз ойлау жүйесін іске қосу — Серіктесіңіз үшін қауіпсіз негіз жасау
Естеріңізде болса, серіктесіміздің өміріндегі ең маңызды рөлдердің бірі — қауіпсіз негіз болу: серіктесіміздің өз қызығушылықтарын жүзеге асыруына және әлемді нық сеніммен зерттеуіне мүмкіндік беретін жағдайлар жасау. Карнеги-Меллон университетінің зерттеушілері Брук Фини мен Роксана Траш 2010 жылы жарияланған зерттеуінде осы кең ұғымның негізінде үш нақты мінез-құлық жатқанын анықтады. Сіз де келесі қауіпсіз мінез-құлықтарды қабылдау арқылы қауіпсіз негіз бола аласыз:
Қолжетімді болыңыз: Олардың қиналғанына сезімталдықпен жауап беріңіз, қажет болған кезде оларға сізге арқа сүйеуге мүмкіндік беріңіз, олардың жағдайын мезгіл-мезгіл сұрап тұрыңыз және іс насырға шапқанда жұбаныш болыңыз. Кедергі жасамаңыз: Олардың талпыныстарына "сахна сыртында" қолдау көрсетіңіз. Олардың бастамашылдығы мен күш-қуатын сезінуіне мүмкіндік беретіндей көмектесіңіз. Жағдайды өз бақылауыңызға алуға, ұсақ-түйекке дейін басқаруға немесе олардың сенімі мен қабілеттеріне нұқсан келтіруге тырыспай, өз ісімен айналысуына мүмкіндік беріңіз. Ынталандырыңыз: Ынталандыру беріңіз және олардың оқуы мен тұлғалық өсу мақсаттарын қабылдаңыз. Олардың өзін-өзі бағалауын арттырыңыз.
МӘСЕЛЕ МЕНДЕ ЕМЕС, СЕНДЕ — СЕРІКТЕС ТАҢДАУ
Егер сізде қауіпсіз байлану стилі болса, сіз басқа стильдегі адамдар қиналатын көптеген кедергілерден қалай айналып өтуді білесіз. Сіз табиғи түрде сізді бақытты ете алатын адамдарға тартыласыз. Мазасыз адамдардан айырмашылығы, сіз белсендірілген байлану жүйесінің көңіліңізді бөлуіне жол бермейсіз — сізді үнемі күдікте ұстайтын адаммен бірге болудың құбылмалы сезімдеріне тәуелді емессіз. Қашқақ адамдардан айырмашылығы, сізді күтіп тұрған мінсіз адам туралы жалған қиялдар немесе қолдан шығып кеткен «жалғыз» адам туралы ойлар мазаламайды және біреу жақындай бастағанда бойыңызды суытатын деактивациялау стратегияларын санасыз түрде қолданбайсыз.
Қауіпсіз адам ретінде сізге керісінше қасиет тән — сіз жақындыққа ашық және сіздің қажеттіліктеріңізге жауап беретін көптеген әлеуетті серіктестер бар деп сенесіз. Сіз әрқашан сүйікті болуға және бағалануға лайықты екеніңізді білесіз. Сіз соны күтуге бағдарланғансыз. Егер біреу осы үміттерге сәйкес келмейтін белгілер берсе — егер олар тұрақсыз немесе жалтақ болса — сіз автоматты түрде қызығушылығыңызды жоғалтасыз. Біз сұхбат алған 28 жастағы қауіпсіз әйел Таня мұны өте қарапайым жеткізді:
«Өмірімде он бір жігітпен болдым және олардың бәрі менімен байсалды қарым-қатынаста болғысы келді. Меніңше, мен сондай белгі беремін. Мен тек төсекте ғана емес, танысуға тұрарлық адам екенімді, егер олар жанымда қалса, ашылатын қазына барын жеткізе алатынымды білемін.
Мен қызығушылық танытатын жігіттер ойын ойнамайды — бұл мен үшін өте маңызды. Олар келесі күні дереу немесе ең кеш дегенде келесі күні кешке хабарласады. Өз кезегімде, мен де басынан бастап оларға қызығушылық танытып жатқанымды көрсетемін. Өмірімде хабарласу үшін екі күн күткен екі-ақ ер адам болды, мен олардың екеуін де бірден тізімнен шығарып тастадым».
Байқап қарасаңыз, Таня өз қажеттіліктеріне жеткілікті түрде жауап бермейтін ер адамдарға мүлдем уақыт жоғалтпайды. Кейбіреулерге оның шешімдері тым асығыс көрінуі мүмкін, бірақ қауіпсіз адамдар үшін мұндай мінез-құлық табиғи нәрсе. Байлану саласындағы зерттеулер қауіпсіз байлану стилі бар сыналушылардың ойын ойнауға бейімділігі шынымен төмен екенін растады. Таня қай серіктестің оған сәйкес келмейтінін интуитивті түрде біледі. Ойын ойнау ол үшін қарым-қатынасты тоқтатуға үзілді-кесілді себеп болып табылады. Оның көзқарасының маңыздылығы сол, Таня егер серіктесі оған құрметсіздік танытса, бұл оның өз құндылығының төмендігі емес, ер адамның қарым-қатынаста жауапты бола алмауының көрсеткіші деп санайды. Сондай-ақ оның ол екі ер адамға қатысты ешқандай жағымсыз сезімдері жоқ. Бұл ол үшін жай ғана маңызды емес мәселе және ол инстинктивті түрде алға жылжиды. Бұл кездесудегі жігіттің әрекеттері үшін өзін кінәлайтын мазасыз адамнан мүлдем өзгеше. Мазасыз адам өз мінез-құлқын күдікпен талдай бастауы мүмкін — «Мен тым белсенді болған шығармын», «Мен оны үйге шақыруым керек еді» немесе «Оның бұрынғы әйелі туралы сұрағаным қандай ақымақтық болды» — осылайша лайықсыз адамдарға екінші, үшінші немесе төртінші мүмкіндік береді.
Таняның жағдайында ол бәрін көрді және оның эмоционалдық қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайтын ер адамдармен әрі қарай жылжудың мағынасы жоқ деп тапты. Бірақ күмәнданған жағдайда, қауіпсіз байлану стилі бар адамдар ең жиі қолданатын құралдардың бірі — тиімді коммуникация: олар жай ғана өз сезімдерін ашық айтады және серіктесінің қалай әрекет ететінін бақылайды. Егер серіктесі олардың амандығына шынайы алаңдаушылық танытып, ортақ тіл табуға дайын болса, олар қарым-қатынасқа мүмкіндік береді. Егер жоқ болса, олар жеңіліспен аяқталатын шайқас үшін қалып қоймайды (11-тарауды қараңыз).
Дұрыс серіктесті табу — Қауіпсіз жол
Бұл кітапта дұрыс серіктесті табу үшін біз ұсынатын принциптерді қауіпсіз байлану стилі бар адамдар интуитивті түрде қолданады. Оларға мыналар жатады:
«Айқын белгілерді» өте ерте байқап, оларды қарым-қатынасты үзуге негіз ретінде қарастыру. Алғашқы күннен бастап өз қажеттіліктеріңізді тиімді жеткізу. Сізді бақытты ете алатын көптеген (иә, өте көп!) әлеуетті серіктестер бар деген сенімге сүйену. Кездескен адамның балағат немесе орынсыз мінез-құлқы үшін ешқашан өзіңізді кінәламау. Серіктесі ойланбай немесе ренжітіп әрекет еткенде, қауіпсіз адамдар бұл өздері туралы емес, сол адамның өзі туралы көп нәрсені білдіретінін түсінеді. Өзіңізге құрметпен, абыроймен және сүйіспеншілікпен қарауды күту.
БҰЛ ҚАУІПСІЗ АДАМДАР ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТАҒЫ МӘСЕЛЕЛЕРДЕН ҚОРҒАЛҒАН ДЕГЕНДІ БІЛДІРЕ МЕ?
Қауіпсіз адамдар әрқашан тек бір-бірімен қосыла бермейді — олар байланудың үш стиліндегі адамдармен де кездеседі және некеге тұрады. Жақсы жаңалық: егер сіз қауіпсіз болсаңыз, сізде мазасыз немесе қашқақ стилі бар адамдармен тіл табысу мүмкіндігі бар — бірақ бұл тек сіз өзіңіздің қауіпсіз ой-өрісіңізді сақтай алған жағдайда ғана мүмкін. Егер сіздің қауіпсіздік сезіміңіз азая бастаса, сіз баға жетпес сыйыңыздан айырылып қана қоймай, қарым-қатынасыңыздағы бақыт пен қанағаттану сезімі де төмендейді.
Егер сіз қауіпсіз болсаңыз, мазасыз байлану стилі бар адаммен қанағаттанарлық қарым-қатынасты сақтай алуыңыздың бір себебі — ол сізбен бірге болу нәтижесінде біртіндеп қауіпсіз бола бастайды. Мазасыз адаммен кездескенде, көбінесе осылай болады. Мэри Эйнсворт ана мен сәби қарым-қатынасында байқаған нәрселердің бірі — қауіпсіз аналар ерекше жаратылған болатын. Бұл олардың балаларына көбірек қарағанынан немесе мазасыз немесе қашқақ балалардың аналарына қарағанда оларды көбірек құшақтағанынан емес, оларда «алтыншы сезім» сияқты қасиеттің болуында еді: олар баланың қашан құшақтағысы келетінін интуитивті түрде білетін. Олар баланың бойындағы мазасыздықты ол толық айқай-шуға айналмай тұрып сезіп, әрекет ететін. Егер бала мазасызданса, олар оны қалай тыныштандыру керектігін жақсы білетін.
Біз бұл құбылысты ересек жұптардан да көреміз. Қауіпсіз ересектер серіктестерін қалай жұбатуды және оларға қалай қамқорлық жасауды табиғи түрде біледі — бұл туа біткен талант. Мұны жұптардың ата-ана болу кезеңіне өткенінде байқауға болады. Миннесота университетінен Джеффри Симпсон және Техас A&M университетінен Стивен Роулс — Лорн Кэмпбелл және Кэрол Уилсонмен бірге Attachment Theory and Close Relationships кітабының редакторлары — ата-ана болу кезеңіне өткенде, мазасыз байлану стилі бар әйелдер, егер жүктілік кезінде жұбайларын қолжетімді, қолдаушы және қабылдаушы (барлығы қауіпсіз белгілер) деп қабылдаса, олармен өзара әрекеттесуде қауіпсіздікке көбірек бейім болатынын анықтады. Басқаша айтқанда, қауіпсіз ересектердің сезімталдығы мен ынталандыруы серіктестеріне қауіпсіз ананың сәбиіне тигізетін әсеріндей әсер етеді, бұл олардың байлану стилін өзгертуге жеткілікті.
Дегенмен, ескерту. Кейде қауіпсіз адамдар, сәйкес келмейтін серіктестерден қорғану және серіктестерін қауіпсіз ету қабілетіне қарамастан, нашар қарым-қатынасқа түсіп қалуы мүмкін. Бұл олардың тәжірибесіздігінен ғана емес, сонымен қатар ұзақ мерзімді серіктесінің қабылданбайтын мінез-құлқына жауап ретінде, оларға күмәнмен қараудың орнына мүмкіндік бере беруінен және олардың әрекеттеріне төзуінен болуы мүмкін.
35 жастағы Натан әбден таусылған еді. Шеллиге үйленген сегіз жыл ішінде жағдай нашарлай берді. Шеллидің ашулануы басында сирек болса, енді күн сайын дерлік болатын. Оның ашуының ауырлығы да артты; ол үй заттарын сындырып, тіпті бірде Натанды шапалақпен тартып жіберді. Бірақ қарым-қатынастағы мәселелер мұнымен бітпеді. Натан оның желіде басқалармен көңіл қосқанын біліп қана қоймай, шынайы өмірде де опасыздық жасап жүргеніне қатты күмәнданды. Шелли көп рет кетумен қорқытқанымен — Натанның шыдамы мен төзімділігін тексергендей — ол заттарын жинап кетіп қалмады. Натан бұл «кезең» өткен соң, бәрі қалпына келеді деп сенді. Ол сондай-ақ Шеллидің амандығына өзін жауапты сезінді және ол мұндай «қиын кезеңнен» өтіп жатқанда оны тастап кеткісі келмеді. Осылайша ол қорлық пен опасыздыққа төзіп келді. Соңында Шелли оны енді сүймейтінін, басқа біреуді жолықтырғанын және некені тоқтататынын мәлімдеді. Шелли кетуге шешім қабылдаған соң, Натан оның шешімін қабылдады және оны қайтаруға тырыспады.
Ажырасқаннан кейін Натан Шеллидің бұл істі өз қолына алып, оны қиын өмірден босатқанына жеңілдеп қалды. Ол тіпті жаңа адаммен танысуға және оны өмірінің бір бөлігі етуге дайын. Бірақ ол әлі де оны мұнда сонша уақыт не ұстап тұрғанын түсіндіруге қиналады.
Байлану теориясы бұған түсініктеме береді. Біріншіден, көргеніміздей, қауіпсіз байлану стилі бар адамдар серіктесінің амандығын өз жауапкершілігі ретінде көреді. Олар серіктесінің қандай да бір қиындыққа тап болғанына сенетін болса, оны қолдауды жалғастыра береді. Марио Микулинсер мен Филипп Шейвер өздерінің Attachment in Adulthood кітабында қауіпсіз байлану стилі бар адамдардың басқаларға қарағанда серіктесінің қателігін кешіруге бейім екенін көрсетеді. Олар мұны когнитивтік және эмоционалдық қабілеттердің күрделі комбинациясы ретінде түсіндіреді: «Кешірімділік күрделі реттеуші маневрлерді талап етеді... кінәлі адамның қажеттіліктері мен уәждерін түсіну, сондай-ақ оның қасиеттері мен ренжітетін әрекеттеріне кеңпейілділікпен баға беру. ... Қауіпсіз адамдар серіктестерінің ренжітетін әрекеттеріне салыстырмалы түрде жағымды түсініктемелер беріп, оны кешіруге бейім болады». Сондай-ақ, осы тарауда бұрын көргеніміздей, қауіпсіз адамдар табиғи түрде жағымсыз жайттарға аз тоқталады және қорғаныс мақсатында қашықтамай-ақ, мазасыз сезімдерді өшіре алады.
Жақсы жаңалық — қауіпсіз байлану стилі бар адамдардың сау инстинкттері болады және әдетте біреудің оларға серіктес болуға лайық емес екенін ерте түсінеді. Жаман жаңалық — қауіпсіз адамдар кейде жағымсыз қарым-қатынасқа түсіп қалса, оны қашан тоқтату керектігін білмеуі мүмкін — әсіресе бұл серіктесінің бақыты үшін өздерін жауапты сезінетін ұзақ мерзімді, міндетті қарым-қатынас болса.
ІСТІҢ ТЫМ АРТЫҚ КЕТКЕНІН ҚАЛАЙ БІЛУГЕ БОЛАДЫ?
Егер сіз қауіпсіз болсаңыз да, бойыңызда мазасыздық, уайым немесе қызғаныш (мазасыздық белгілері) пайда бола бастаса, немесе өз сезімдеріңізді білдіруден бұрын екі рет ойланатын болсаңыз, немесе серіктесіңізге деген сеніміңіз азайып, ойын ойнай бастасаңыз (қашқақ белгілері), бұл үлкен ескерту белгісі. Бұл сіздің қате адаммен бірге екеніңізді немесе қауіпсіз негізіңізді шайқалтқан қиын тәжірибені бастан өткергеніңізді білдіреді. Жақын адамынан айырылу, ауру немесе ажырасу сияқты өмірлік оқиғалар мұндай өзгеріске себеп болуы мүмкін.
Егер сіз әлі де қарым-қатынаста болсаңыз, кез келген адаммен тіл табыса алуыңыз сіздің міндетті түрде солай істеуіңіз керек дегенді білдірмейтінін есте сақтаңыз. Егер сіз бәрін түзетуге тырыссаңыз да, өзіңізді бақытсыз сезінсеңіз, алға жылжуыңыз керек. Қауіпсіз болғаныңыз үшін ғана қате адаммен мәңгілікке байланып қалғанша, деструктивті қарым-қатынасты аяқтау сіздің мүддеңізге сай келеді.
Егер сіз қандай да бір себеппен жақын адамыңыздан айырылсаңыз, бұған сіздің сенімдеріңіз кінәлі емес екенін және оларды сақтап қалуға тұрарлық екенін ұмытпаңыз. Жарақаттарды емдеудің жолын тауып, жақындық пен жылулыққа деген мұқтаждығыңызды бөлісетін басқа адамдардың бар екеніне сеніміңізді жоғалтпағаныңыз жөн. Сіз қайтадан бақытты бола аласыз.
ОСЫ ӘЛЕМДЕГІ ҚАУІПСІЗ АДАМДАРДЫ ҚҰРМЕТТЕУГЕ АРНАЛҒАН СОҢҒЫ СӨЗ
Байлану теориясын білмей тұрып, біз осы әлемдегі қауіпсіз адамдарды кәдімгідей қабылдайтынбыз, тіпті оларды іш пыстырарлық деп есептейтінбіз. Бірақ байлану призмасы арқылы қарап, біз қауіпсіз адамдардың таланты мен қабілеттерін бағалай бастадық. Біз әрең байқайтын Гомер Симпсон сияқты аңғал әріптесіміз кенеттен әйеліне керемет қарайтын, қарым-қатынаста ерекше таланты бар адамға айналды, ал біз мән бермейтін көршіміз кенеттен бүкіл отбасының эмоционалдық тепе-теңдігін сақтайтын сезімтал, қамқор адам болып шықты. Бірақ барлық қауіпсіз адамдар тек үйкүшік немесе аңғал емес. Қауіпсіз адамды таңдау арқылы сіз төмен стандартқа келісіп отырған жоқсыз! Қауіпсіз адамдардың түрі де, сипаты да әртүрлі болады. Көбі сымбатты әрі тартымды. Қарапайым болсын, көрікті болсын, біз олардың барлығын шынайы болмысы — эволюцияның «супер-серіктестері» ретінде бағалауды үйрендік және сіз де солай етесіз деп үміттенеміз.
ҮШІНШІ БӨЛІМ Байлану стильдері қақтығысқанда
8. Мазасыз-Қашқақ Тұзағы
Егер жұптағы екі адамның жақындыққа деген қажеттіліктері қарама-қайшы болса, олардың қарым-қатынасы қауіпсіз айлақ емес, дауылды саяхатқа айналуы мүмкін. Міне, біз айтқан нәрсенің үш мысалы.
КІР ЖУАТЫН МАШИНА
37 жастағы Джанет пен 40 жастағы Марк сегіз жылға жуық бірге тұрып келеді. Соңғы екі жыл бойы олар кір жуғыш машина сатып алу-алмау туралы дауласып келеді. Марк оны қолдайды — бұл олардың көп уақыты мен әуре-сарсаңын үнемдейді. Джанет үзілді-кесілді қарсы — олардың Манхэттендегі пәтері кіп-кішкентай, тағы бір тұрмыстық техниканы қосу орынды тарылтады деп есептейді. Оның үстіне, оның ойынша, кір жууға ол жауапты, сондықтан Марк неге бұған соншалықты мән береді? Олар бұл тақырыпты талқылағанда, екеуі де қатты эмоционалды болып кетеді және бұл әдетте Джанеттің үндемей қалуымен немесе Марктың ашулануымен аяқталады.
Олар не үшін таласып жатыр? Шын мәнінде мәселенің неде екенін түсіну үшін теңдеуге мынадай ақпарат қосайық: Джанет кірді демалыс күндері жуады және ол бір квартал жердегі әпкесінің үйіне барады. Бұл қисынды — әпкесінде кір жуғыш машина бар, ол тегін және әуресі аз. Содан кейін ол күні бойы сол жерде болады. Джанеттің қашқақ байлану стилі бар және ол әрқашан Марксіз бір нәрсе істеуге мүмкіндік іздейді. Ал мазасыз байлану стилі бар Марк үшін кір жуғыш машинаға деген ниет — шын мәнінде мүлдем басқа нәрсеге, яғни Джанетке жақын болуға деген тілек.
Осы тұрғыдан қарағанда, кір жуғыш машина туралы дау тек шынайы мәселенің симптомы екенін көреміз — Марк пен Джанеттің жақындық пен бірге уақыт өткізуге келгенде мүлдем басқа қажеттіліктері бар.
ВЕРМОНТТАҒЫ РОМАНТИКАЛЫҚ ҚОНАҚҮЙ
24 жастағы Сьюзан мен 28 жастағы Пол Вермонтқа демалыс күндеріне баруды шешеді. Онда барған соң, олар екі қонақүйді (B&B) қарайды. Екі жер де жайлы әрі тартымды. Біреуінде екі бөлек төсегі бар бөлме, екіншісінде бір үлкен төсегі бар бөлме бар. Пол екі бөлек төсегі бар бөлмені қалайды, себебі оның көрінісі керемет. Сьюзан үлкен төсегі бар бөлмені қалайды — ол романтикалық саяхатқа шығып, бөлек төсекте ұйықтауды елестете алмайды. Пол Сьюзанның бұл әрекетін менсінбейді. «Біз әр түнде бір төсекте ұйықтаймыз, бұның несі соншалықты маңызды? Кем дегенде мұнда көріністі тамашалай аламыз». Сьюзан түнде Полға жақын болуға деген күшті мұқтаждығы үшін өзін ыңғайсыз сезінеді, бірақ бәрібір демалыста бөлек ұйықтайтындарын елестете алмайды. Ешқайсысы жол бергісі келмейді және бұл дау демалыстың шырқын бұзуы мүмкін.
Бұл келіспеушілік не туралы? Сыртынан қарағанда, қонақүй бөлмесіне келгендегі талғамның айырмашылығы. Сьюзанның табандылығы сәл артық көрінуі мүмкін. Бірақ егер сіз Полдың ұйықтар алдында оны құшақтағанды жек көретінін білсеңіз ше? Бұл Сьюзанды қатты мазалайтынын және оның бұл әрекетінен өзін керексіз сезінетінін білсеңіз ше? Егер ол екі бөлек төсек болса, Пол жыныстық қатынас аяқталған бойда өз төсегіне асығатынына сенімді болса ше? Осы толық мәліметтерді ескерсек, оның алаңдаушылығы бұдан былай негізсіз болып көрінбейді. Біз оның алаңдаушылығын қанағаттандырылмаған жақындыққа деген іргелі қажеттілік ретінде түсіндіре аламыз.
FACEBOOK ПЕН «ТАСТАП КЕТУ» МӘСЕЛЕЛЕРІ КЕЗДЕСКЕНДЕ
33 жастағы Наоми мен 30 жастағы Кевин алты ай бойы тек бір-бірімен кездесіп келеді және олардың шешілмейтін бірнеше келіспеушіліктері бар. Наоми Кевиннің Facebook-тегі достар тізімінен бірнеше бұрынғы қыздарын шығармағанына ренжиді. Ол Кевиннің басқа әйелдермен сөз байласып жүргеніне сенімді. Кевин болса, Наомидің ол достарымен ішімдік ішуге шыққанда үнемі қоңырау шалатынын ұнатпайды, сондықтан оның қоңырауларына жауап бермейді. Кевин Наомиде тастап кетуге қатысты үлкен қорқыныш бар және ол тым қызғаншақ деп есептейді — және мұны оған жиі айтады. Наоми өзін жегідей жеген күдіктері мен уайымдарын басуға тырысады, бірақ олар бәрібір жоғалмайды.
Facebook-те бұрынғы қыздарды сақтау немесе олармен байланыста болу туралы нақты қарым-қатынас ережесі жоқ. Сондай-ақ, жігітіңіз достарымен жүргенде оған қоңырау шалудың да дұрыс-бұрыстығы жоқ. Кейбір жағдайларда бұл әрекеттердің мағынасы болуы мүмкін. Бірақ Наоми мен Кевиннің келіспеушіліктері бұл сұрақтар туралы емес, сондықтан да олар шешімге келе алмайды. Олардың қақтығысы — олардың бір-біріне қаншалықты жақын және берілген болғысы келетіндігі туралы. Қашқақ байлану стилі бар Кевин өзі мен Наоми арасында белгілі бір қашықтықты сақтағысы келеді және ол мұны әртүрлі стратегияларды қолдана отырып жасайды — ол қайда барып, қайда келгені туралы құпия сақтайды және Наомидің ыңғайсыздығына қарамастан, бұрынғы ғашықтарымен байланыста болады. Наоми болса, Кевин орнатқан кедергілер мен алаңдатушылықтарды жою арқылы оған жақындауға тырысады. Бірақ оның жақындауға деген шынайы ниеті болмаса, Наомидің күш-жігері нәтижесіз; өйткені бұл үшін екі жақтың да қалауы керек.
Мәтінді аудару және тегтеу жұмыстарын аяқтадым. Мағыналық блоктарға бөлу, тиісті тегтерді қою және қазақ тіліндегі мағыналық дәлдікті сақтау басты назарда болды.
Біз сипаттаған үш жағдайдың да бір ортақ тұсы бар: бір серіктес жақындықты шын қаласа, екіншісі қарым-қатынас тым жақындап кеткенде өзін өте ыңғайсыз сезінеді. Бұл көбінесе одақтағы серіктестердің бірі қашқақтаушы, ал екіншісі мазасыз немесе сенімді болған кезде орын алады — бірақ бұл бір серіктес қашқақтаушы, ал екіншісі мазасыз болғанда ең айқын байқалады.
Байланыс бойынша зерттеулер үнемі мынаны көрсетеді: егер сіздің жақындыққа деген қажеттілігіңіз қанағаттандырылып, серіктесіңіз тарапынан өзара жауап болса, сіздің қанағаттану деңгейіңіз артады. Керісінше, сәйкес келмейтін жақындық қажеттіліктері әдетте қанағаттану деңгейінің айтарлықтай төмендеуіне әкеледі. Ерлі-зайыптылар қарым-қатынастағы қажетті жақындық пен сырластық дәрежесі туралы келісе алмағанда, бұл мәселе уақыт өте келе олардың барлық диалогында басымдыққа ие бола бастайды. Біз бұл жағдайды «мазасыз-қашқақтаушы тұзағы» деп атаймыз, өйткені бұл тұзаққа байқаусызда түсесің, ал бір түскеннен кейін одан шығу өте қиын.
Мазасыз-қашқақтаушы қарым-қатынасындағы адамдардың көбінесе сенімділікке қарай жылжуы өте қиын болуының себебі — олардың бір-бірінің сенімсіздігін арттыратын циклге қамалуында. 158-беттегі диаграммаға қараңыз. Мазасыз байланыс стилі бар адамдар (оң жақтағы төменгі шеңбер) қарым-қатынасқа төнген қауіптерге өздерінің байланыс жүйесін белсендіру арқылы — яғни серіктесіне жақындауға тырысу арқылы жауап береді. Ал қашқақтаушы адамдардың (сол жақтағы төменгі шеңбер) реакциясы керісінше болады. Олар қауіпке деактивация арқылы — серіктестерінен алыстау және байланыс жүйесін «өшіру» шараларын қолдану арқылы төтеп береді. Осылайша, мазасыз адам жақындауға тырысқан сайын, қашқақтаушы адам соғұрлым алшақтай түседі. Жағдайды ушықтыратыны — бір серіктестің белсенділігі екіншісінің деактивациясын қатыгез циклде одан әрі күшейтеді және олардың екеуі де қарым-қатынастың «қауіпті аймағында» қала береді. Сенімдірек болу үшін — диаграммадағы қауіпсіз аймақ — ерлі-зайыптылардың екеуі де өздерін аз қауіпті сезінудің, аз белсендірілудің/деактивацияланудың және қауіпті аймақтан шығудың жолын табуы керек.
МАЗАСЫЗ-ҚАШҚАҚТАУШЫ ТҰЗАҒЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ
МАЗАСЫЗ-ҚАШҚАҚТАУШЫ ТҰЗАҒЫНЫҢ АЙҚЫН БЕЛГІЛЕРІ
«Американдық төбешіктер» әсері. Қарым-қатынаста сіз ешқашан бірқалыпты бағытта жүрмейсіз. Керісінше, ара-тұра қашқақтаушы серіктес мазасыз серіктеске қолжетімді болғанда, соңғысының байланыс жүйесі уақытша тынышталады және сіз төтенше жақындыққа қол жеткізесіз — бұл «жоғары деңгейлі» сезімге бөлейді. Алайда, бұл жақындықты қашқақтаушы серіктес қауіп ретінде қабылдайды және одан кейін тез арада оның оқшаулануы орын алады — бұл мазасыз серіктес үшін қайтадан қанағаттанбаушылық тудырады. Эмоционалды теңгерімді сақтау әрекеті. Егер сіз қашқақтаушы болсаңыз, сіз өзіңіздің өзін-өзі бағалауыңызды және тәуелсіздік сезіміңізді басқа біреумен салыстырғанда жиі асыра бағалайсыз. Егер сіз мазасыз болсаңыз, байланыс жүйеңіз белсендірілгенде өзіңізді «төмен» сезінуге бағдарланғансыз. Жиі қашқақтаушылар серіктесі өздеріне мұқтаж және қабілетсіз сезінгенде ғана өздерін тәуелсіз әрі күшті сезінеді. Бұл — қашқақтаушылардың бір-бірімен сирек кездесетін басты себептерінің бірі. Олар өздері сияқты сезімдегі адаммен қарым-қатынаста өздерін күшті және тәуелсіз сезіне алмайды. Тұрақты тұрақсыздық. Қарым-қатынас ұзақ уақытқа созылуы мүмкін, бірақ белгісіздік элементі сақталады. 158-бетте көрсетілгендей, сіз бірге қалуыңыз мүмкін, бірақ екеуіңізге де ыңғайлы жақындық дәрежесін ешқашан таппай, созылмалы қанағаттанбаушылық сезімімен өмір сүресіз. Біз шынымен осы үшін ұрсысып жатырмыз ба? Сізге мүлдем ұрсысуға тұрмайтын нәрселер үшін үнемі ұрсысып жатқандай көрінуі мүмкін. Шын мәнінде, сіздің ұрыстарыңыз осы ұсақ-түйек мәселелер туралы емес, мүлдем басқа нәрсе — араларыңыздағы жақындық мөлшері туралы. Ішкі шеңберде жау ретінде өмір сүру. Егер сіз мазасыз болсаңыз, қашқақтаушы серіктеске ең жақын адам болғаннан кейін сізге деген көзқарас жақсарудың орнына, нашарлап кеткенін байқайсыз. Біз мұны келесі тарауда толығырақ қарастырамыз. Тұзақты сезіну. Сізде қарым-қатынастың сізге сәйкес келмейтіні туралы қорқынышты сезім пайда болады, бірақ екінші адаммен эмоционалды байланысыңыз тым күшті болғандықтан, кете алмайсыз.
НЕГЕ ЖАҚЫНДЫҚТАҒЫ АЙЫРМАШЫЛЫҚТАРДЫ РЕТТЕУ СОНШАЛЫҚТЫ ҚИЫН?
Егер екі адам бір-бірін сүйсе, олар бірге болудың және айырмашылықтарын шешудің жолын таба алмай ма? Біз жауаптың қарапайым «иә» болғанын қалар едік, бірақ біз мазасыз серіктес пен қашқақтаушы серіктестің бір-біріне деген махаббаты қаншалықты күшті болса да, екеуіне де қолайлы шешім табудың мүмкін емес екенін жиі көрдік. Әдетте, егер қарым-қатынас өзінің үйреншікті арнасымен жүрсе (біз бұл міндетті емес екенін кейінірек көрсетеміз), жақындық қажеттіліктерінің әртүрлілігіне қарамастан, мазасыз серіктес әдетте жол беруге және қашқақтаушы серіктес бекіткен ережелерді қабылдауға мәжбүр болады.
Сондықтан, егер қарым-қатынас өз бетіне қалдырылса және ұзақ уақытқа созылса да (тұрақты тұрақсыз түрде), оны сенімді арнаға бағыттау әрекеті жасалмаса, жағдай әдетте жақсармайды — тіпті нашарлауы мүмкін. Міне, себебі:
Жақындықтағы айырмашылықтар өмірдің барған сайын көбірек салаларына әсер етуі мүмкін — түбегейлі әртүрлі жақындық қажеттіліктері тек бір адамның екіншісіне қарағанда қол ұстасқысы келетіні сияқты ұсақ-түйек мәселелермен шектелмейді. Бұл айырмашылықтар қарама-қайшы тілектерді, болжамдарды және көзқарастарды көрсетеді. Іс жүзінде олар бірлескен өмірдің кез келген саласына әсер етеді; бірге ұйықтау тәсілінен бастап балаларды тәрбиелеуге дейін. Қарым-қатынастағы әрбір жаңа даму кезеңінде (үйлену, балалы болу, жаңа үйге көшу, ақша табу немесе ауырып қалу) бұл негізгі айырмашылықтар көрініс табады және қиындықтар артқан сайын серіктестер арасындағы алшақтық кеңеюі мүмкін. Конфликт жиі шешілмей қалады, өйткені шешімнің өзі тым көп жақындық тудырады. Егер сіз мазасыз немесе сенімді болсаңыз, сіз қарым-қатынас мәселесін шын жүректен шешкіңіз келеді. Алайда, шешімнің өзі көбінесе жұпты бір-біріне жақындата түседі — бұл қашқақтаушы серіктес санадан тыс қашқысы келетін сценарий. Мазасыз немесе сенімді байланыс стилі бар адамдар үлкен эмоционалды жақындыққа қол жеткізу үшін келіспеушілікті шешуге тырысса, бұл нәтиже алшақтықты сақтағысы келетін қашқақтаушы үшін ыңғайсыз. Жақындау мүмкіндігінен жалтару үшін, қашқақтаушылар дау-дамай өршіген сайын қастық пен алшақтықты арттыра түседі. Егер мазасыз-қашқақтаушы қақтығысының барысы мойындалмаса, қақтығыс кезіндегі алшақтау қайталана береді және көптеген бақытсыздыққа әкеледі. Мәселені шешпестен жағдай нашарлай түсуі мүмкін. Әрбір қақтығыс сайын мазасыз адам көбірек ұтылады: Мазасыз және қашқақтаушы серіктестер арасындағы қатал ұрыстар кезінде, сенімді тежеу мен тепе-теңдік болмаған жағдайда, мазасыз байланыс стилі бар адамдар жағымсыз эмоциялардың астында қалады. Олардың көңілі қалғанда, олар шектен тыс сөйлейді, ойлайды және әрекет етеді, тіпті кетіп қаламын деп қорқытады (наразылық мінез-құлқы). Алайда, олар тынышталғаннан кейін, олардың санасын жақсы естеліктер билеп алады және оларды өкініш сезімі басады. Олар татуласу мақсатында серіктесіне қол созады. Бірақ олар жиі қатал жауапқа тап болады, өйткені қашқақтаушылар ұрысқа басқаша қарайды. Олар байланысқа қатысты барлық естеліктерді өшіріп тастайды және серіктесінің тек ең жаман қасиеттерін есіне алады.
Осы сәтте жиі орын алатын жағдай (егер сіз мазасыз болсаңыз) — сіз бастапқы қақтығысты шеше алмай қана қоймай, енді өзіңізді бастапқы жағдайыңыздан да нашар күйде табасыз. Енді сізге бастапқы, көңіліңіз толмаған статус-квоға оралу үшін жалынуға тура келеді (және көбінесе одан да азға келісуге мәжбүр боласыз). Бірге жақсы өмір сүруге деген кез келген үміт суға кетеді.
9. Мазасыз-қашқақтаушы тұзағынан құтылу: Мазасыз-қашқақтаушы жұбы қалай үлкенірек сенімділік таба алады
Егер сіздің барлық қиындықтарыңыздың негізінде жақындық қажеттіліктерінің қайшылығы жатқанын анықтасаңыз, бұл туралы не істей аласыз?
Ересектердің байланысы туралы зерттеулердегі ең қызықты тұжырымдардың бірі — байланыс стильдері тұрақты, бірақ пластикалық (өзгермелі). Бұл олардың уақыт өте келе тұрақты болып қалу үрдісін білдіреді, бірақ олар өзгеруі де мүмкін. Осы уақытқа дейін біз мазасыз-қашқақтаушы қарым-қатынастары өз бетіне қалдырылғанда не болатынын егжей-тегжейлі сипаттадық. Мұнда біз бұл жұптарға сенімдірек болу үшін бірге жұмыс істеу мүмкіндігін ұсынғымыз келеді.
Байланыс зерттеулері көрсеткендей, адамдар сенімді адаммен қарым-қатынаста болғанда сенімдірек бола бастайды. Бірақ екі серіктес те сенімді болмаса да, жұптың болашағына үміт бар. Зерттеулер «сенімділікті праймингтеу» — адамдарға бұрын болған сенімділікті арттыратын тәжірибелерін еске түсіру — оларға үлкенірек сенімділік сезімін қалыптастыруға көмектесетінін анықтады. Адамдар сенімді адаммен бұрын болған қарым-қатынасты еске түсіргенде немесе өмірлеріндегі сенімді үлгілі адамнан шабыт алғанда, олар сенімді әрекет ету тәсілдерін сәтті қолдана алады. Адамның байланыс стилі біртіндеп сенімділікке қарай өзгерген сайын, ол қарым-қатынаста сындарлы әрекет етеді, тіпті психикалық және физикалық денсаулығы жақсарады. Ал егер екі серіктес те осылай істей алса — нәтижелері керемет болуы мүмкін.
ӨЗІҢІЗДІҢ ИНТЕГРАЦИЯЛАНҒАН СЕНІМДІ ҮЛГІЛІ ТҰЛҒАҢЫЗДЫ АНЫҚТАУ
Сенімділікті праймингтеу айналаңыздағы сенімді адамдар және олардың қарым-қатынастарында қалай әрекет ететіні туралы ойлау сияқты қарапайым болуы мүмкін. Мұндай үлгілі тұлғаны табу үшін өміріңіздегі өткен және қазіргі түрлі адамдарды ойша шолып шығыңыз. Сенімді тұлға ата-ана немесе бауыр сияқты жақын адам болуы мүмкін, немесе жұмыстағы немесе достар арқылы танитын адам болуы мүмкін. Маңыздысы — бұл адамның сенімді байланыс стилі және адамдармен қарым-қатынас жасаудың сенімді тәсілі болуы керек.
Осындай бір немесе бірнеше адамды тапқаннан кейін, олардың әлеммен қарым-қатынас жасау тәсілі туралы нақты бейнелер мен естеліктерді жаңғыртуға тырысыңыз: олар не айтады, әртүрлі жағдайларда өздерін қалай ұстайды, нені елемейді және неге жауап береді, серіктесі көңілсіз болғанда өздерін қалай ұстайды және олардың өмір мен қарым-қатынасқа деген жалпы көзқарасы қандай. Мысалы:
«Бірде мен менеджеріммен келіспей қалғанда, оған өте қатты қарсы шықтым. Ол менің айтқаныма шынайы қызығушылық танытып, жекпе-жек орнына менімен диалог құрды». «Менің ең жақын досым Джон мен оның әйелі Лаура үнемі бір-бірін қызығатын істерімен айналысуға ынталандырады. Лаура заң фирмасынан кетіп, әлеуметтік жұмысқа баруды шешкенде, бұл айтарлықтай қаржылық шығынды білдірсе де, Джон оған бірінші болып батасын берді».
Сіздің үй жануарыңызбен қарым-қатынасыңыз сенімді үлгі бола ала ма? «Бірге емделу» (Healing Together) кітабының тең авторы Сюзанна Филлипс үй жануарларымызбен байланысымызды романтикалық қарым-қатынастарымыз үшін шабыт көзі ретінде сипаттайды. Өз жазбаларында ол үй жануарларымыздың көптеген бұзақылықтарына қарамастан — олар бізді түнде оятады, құнды заттарымызды бүлдіреді және бар назарымызды талап етеді — біз оларды жанқияр және сүйіспеншілікке толы деп қабылдауға бейім екенімізді атап өтеді. Шын мәнінде, үй жануарларымызбен байланысымыз біздің өміріміздегі сенімділіктің тамаша үлгісі болып табылады.
Біз үй жануарларына деген көзқарасымызды ішкі сенімді ресурс ретінде пайдалана аламыз — біз үй жануарларымыз бізге әдейі зиян келтіру үшін бірдеңе жасап жатыр деп ойламаймыз, олар жеуге болмайтын нәрсені жеп қойса немесе ластап кетсе де кек сақтамаймыз, үйге келгенде (тіпті жұмыстағы ауыр күннен кейін де) оларды жылы қарсы аламыз және не болса да олардың қасында боламыз.
Сіз тапқан барлық сенімді мысалдарды қарап шығыңыз және өзіңіз қабылдағыңыз келетін сипаттамаларды қорытындылаңыз. Бұл сіздің интеграцияланған сенімді үлгілі тұлғаңыз болады. Бұл сіз ұмтылуыңыз керек нәрсе.
ЖҰМЫС МОДЕЛЬДЕРІҢІЗДІ ҚАЙТА ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Байланыс зерттеулерінде «жұмыс моделі» — бұл романтикалық қарым-қатынастарға қатысты біздің негізгі сенімдер жүйемізді сипаттайтын тіркес: сізді не шабыттандырады, не тоқтатады, сіздің көзқарастарыңыз бен күтулеріңіз. Қысқасы, қарым-қатынаста сізді не қозғалтады. Сенімдірек болуыңызға кедергі келтіретін ойлар, сезімдер мен іс-әрекеттердің заңдылықтарын анықтаудың алғашқы қадамы ретінде жұмыс моделіңіздің қыр-сырын түсіну пайдалы.
Қарым-қатынас инвентаризациясын жасау
Бірінші кезектегі міндет — сіздің қарым-қатынастағы мінез-құлқыңызды басқаратын жұмыс моделін білу. Осы уақытқа дейін оқығандарыңыздан байланыс стиліңіз туралы жақсы түсінігіңіз болса да, қарым-қатынас инвентаризациясы сіздің байланыс стиліңіз күнделікті ойларыңызға, сезімдеріңізге және романтикалық жағдайлардағы мінез-құлқыңызға қалай әсер ететінін анық көруге көмектеседі.
Инвентаризация сізді өткен және қазіргі қарым-қатынастарыңыз арқылы байланыс тұрғысынан жетелейді. Есте сақтау және үйренудің молекулалық механизмін зерттеу мынаны көрсетеді: біз қандай да бір көріністі еске түсіргенде немесе санамызға белгілі бір естелікті қайтарғанда, біз оны бұзамыз және солай істеу арқылы оны мәңгілікке өзгертеміз. Біздің естеліктеріміз кітапханадағы шаң басып, өзгеріссіз жатқан ескі кітаптар сияқты емес; олар тірі, тыныс алатын ағза сияқты. Бүгінгі таңда өткеніміз туралы есімізде қалған нәрсе — шын мәнінде, сол естелікті әр жолы еске түсіргенде орын алатын өңдеу мен қайта қалыптастырудың жемісі. Басқаша айтқанда, біздің қазіргі тәжірибеміз өткен тәжірибемізге деген көзқарасымызды қалыптастырады.
Өз байланыс инвентаризацияңызды жасау арқылы сіз өткен қарым-қатынас тәжірибелеріңіз туралы естеліктеріңізді жаңа көзқараспен қайта қарайсыз. Оларды байланыс объективі арқылы қарау сізге сол нақты естеліктерге негізделген кейбір пайдасыз сенімдерді өзгертуге және солай істеу арқылы жұмыс моделіңізді сенімдірек модельге айналдыруға мүмкіндік береді.
НҰСҚАУЛЫҚ
168-169 беттерде байланыс инвентаризациясы берілген. Инвентаризация жүргізу — жалғыз орындалуы керек тапсырма. Байланыс тұрғысынан өзіңіз туралы толық және дәл сурет алу үшін оны мұқият орындауға жеткілікті уақыт бөліңіз. 1. Сол жақ бағанда (1) өткен және қазіргі барлық романтикалық серіктестеріңіздің есімдерін тізіңіз. Бұған сіз қысқа уақыт кездескен адамдар да кіруі мүмкін. Біз тігінен, бір уақытта бір бағанмен жұмыс істеуді ұсынамыз. 2. 2-бағанда қарым-қатынас туралы есіңізде қалғандарын жазыңыз: ол қандай болды және бірге өткізген уақытты еске түсіруге тырысқанда не нәрсе көбірек ерекшеленеді. 3. 3-баған сізге мұқият қарауға және байланыс жүйеңіздің белсендірілуіне/деактивациялануына ықпал ететін нақты сценарийлерді анықтауға мүмкіндік береді. 4. 4-бағанда сіз осы жағдайларға қалай жауап бергеніңіз сұралады: Не істедіңіз? Не ойладыңыз? Өзіңізді қалай сезіндіңіз? Инвентаризацияның астындағы тізімдер осы реакцияларды еске түсіруге көмектесу үшін берілген. 5. 5-баған — маңызды келесі қадам. Сізге қарым-қатынастарыңызға әсер еткен мәселелер туралы түсінік алу үшін бұл тәжірибелерді байланыс тұрғысынан қайта бағалау қажет болады. Сіздің реакцияларыңыздың негізінде қандай байланыс мәселелері жатыр: Наразылық мінез-құлқы ма? Деактивация ма? Тізімдерді нұсқаулық ретінде пайдаланыңыз. 6. 6-бағанда сіздің реакцияңыздың — енді байланыс принциптеріне аударылған — сізге қалай зиян тигізетінін және бақытыңызға қалай кедергі болатынын қарастыру сұралады. 7. Соңында, 7-баған өміріңіздегі сенімділікті арттыратын үлгіні және осы кітапта (және 174-беттегі жақтауда) сипатталған сенімді принциптерді қолдана отырып, осы жағдайларды шешудің жаңа, сенімді жолдарын қарастыруға итермелейді.
ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС ИНВЕНТАРИЗАЦИЯСЫ
Жалпы мазасыз ойлар, эмоциялар және реакциялар
Ойлар Ойды оқу: Болды, мен оның мені тастап кете жатқанын білемін. Мен ешқашан басқа ешкімді таппаймын.
- Мұның ұзаққа созылуы үшін тым жақсы екенін білгенмін. «Бәрі немесе ештеңе» стиліндегі ойлау: Мен бәрін бүлдірдім, жағдайды түзету үшін ештеңе істей алмаймын. Ол маған бұлай қарай алмайды! Мен оған көрсетемін! Бірдеңе дұрыс болмайтынын білгенмін; менде ештеңе ешқашан дұрыс болмайды. Мен онымен дәл қазір сөйлесуім немесе көруім керек. Ол кешірім сұрап, тізерлеп келгені дұрыс, әйтпесе мені мәңгілікке ұмыта алады. Мүмкін, егер мен керемет көрінсем немесе еліктіргіш әрекет етсем, бәрі реттелер. Ол сондай ғажайып, ол неге менімен бірге болғысы келеді? Ұрыстан кейін тынышталған соң серіктесіңіздің жасаған және айтқан барлық жақсы нәрселерін еске түсіру. * Ұрысып жатқанда серіктесіңіздің тек жаман қылықтарын еске түсіру.
Эмоциялар Мұңды Ашулы Қорқынышты Ренжулі Түңілген Депрессиялы Үмітсіз Түңілушілік Қызғаншақ Қастық сезімі Кекшіл Кінәлі Өзін-өзі жек көру Мазасыз Жайсыз Қорланған Жек көруге толы Сенімсіз Қобалжыған Шеттетілген Сүйілмеген Жалғыз Түсініспеушілік Бағаланбаған
Әрекеттер Ашуын шығару. Кез келген жағдайда байланысты қалпына келтіруге тырысу. Ұрыс шығару. Олардың бірінші татуласу қадамын жасауын күту. Кетіп қаламын деп қорқыту. Қастық таныту — көзді айналдыру, менсінбей қарау. Оны қызғандыруға тырысу. Бос емес немесе қолжетімсіз болып көріну. Тұйықталу — серіктесіңізбен сөйлесуді тоқтату немесе физикалық түрде одан теріс айналу. Манипуляция жасау.
Жалпы қашқақтаушы ойлар, эмоциялар және реакциялар
Ойлар «Бәрі немесе ештеңе» стиліндегі ойлау: Оның маған сәйкес келмейтінін білгенмін, бұл соның дәлелі! Жалпылау: Мен жақын қарым-қатынас үшін жаратылмағанымды білгенмін. Ол менің өмірімді иеленіп жатыр, мен бұған шыдай алмаймын! Енді мен бәрін оның қалауымен істеуім керек; бағасы тым жоғары. Маған мына жерден кету керек, мен тұншығып барамын. Егер ол «сол жалғыз» (мінсіз серік) болса, мұндай нәрсе болмас еді. Мен (елес-ғашық Х) бірге болғанда, мұндай болмайтын еді. Қаскөйлік ниет: Ол мені әдейі ашуландырғысы келеді, бұл анық.... Ол мені тұсап қойғысы келеді, бұл шынайы махаббат емес. Басқа адамдармен жыныстық қатынасқа түсу туралы қиялдау. Маған жалғыз жақсырақ болады. Уф, ол сондай мұқтаж! Аянышты.
Эмоциялар Тұйықталған Түңілген Ашулы Қысым сезіну Бағаланбаған Түсініспеушілік Ренжулі Қастық сезімі Салқындық Бостық Алданған Шиеленіскен Жек көруге толы Өзін-өзі ақтаушы Менсінбеушілік Үмітсіз Келеке етуші Мазасыз * Сенімсіз
Әрекеттер Ашуын шығару. Тұрып кетіп қалу. Серіктесіңізді кемсіту. Қастық таныту, менсінбей қарау. Сыни ескертулер жасау. Психикалық немесе физикалық түрде алшақтау. Физикалық байланысты азайту. Эмоционалды бөлісуді азайту. * Серіктесіңізді тыңдауды тоқтату. Оны елемеу.
Мүмкін болатын байланыс принциптері
Мазасыз Наразылық мінез-құлқы Белсендіру стратегиялары — қайта қосылуға деген ұмтылыстың артуына әкелетін кез келген ой, сезім немесе мінез-құлық Серіктесіңізді идеалдандыру (тұғырға қою) Серіктесіңізбен салыстырғанда өзіңізді кішкентай және төмен сезіну Ұрыстан кейін серіктесіңіздің тек жақсы жақтарын көру/есте сақтау (оның жағымсыз жақтарын ұмытып кету) Белсендірілген байланыс жүйесін махаббатпен шатастыру Қауіпті аймақта өмір сүру (83-беттегі кестені қараңыз) Эмоционалды «американдық төбешіктерде» өмір сүру — көтерілулер мен құлдырауларға тәуелді болу
Қашқақтаушы Деактивация стратегиялары Өзіне-өзі сенімділікті тәуелсіздікпен шатастыру Серіктесіңізді төмендете отырып, өзіңіздің маңыздылығыңыз бен өзін-өзі бағалауыңызды асыра бағалау Серіктесіңіздің тек жағымсыз жақтарын көру және жақсы жақтарын елемеу Серіктесіңіздің іс-әрекеттерінен қаскөйлік ниет іздеу Серіктесіңіздің эмоционалды сигналдарын елемеу «Елес-ғашықты» аңсау «Мінсіз серік» туралы қиялдау * Сүйіспеншілік сезімдері мен эмоцияларын тежеу
Сенімді принциптердің мысалдары
Қолжетімді болыңыз. Кедергі жасамаңыз. Ынталандырушы әрекет етіңіз. Тиімді қарым-қатынас жасаңыз. Ойын ойнамаңыз. Өзіңізді серіктесіңіздің амандығы үшін жауапты ретінде қарастырыңыз. Ашық болыңыз — өзара әрекеттесуде батыл және шынайы болыңыз. Назарды шешілуі керек мәселеге аударыңыз. Қақтығыс кезінде жалпылама сөздер айтпаңыз. Өрт орман өртіне айналмай тұрып сөндіріңіз — серіктесіңіздің реніші асқынып кетпей тұрып, оған назар аударыңыз.
Осы принциптерді қолдану және өз жұмыс моделіңізді түсіну арқылы сіз мазасыз-қашқақтаушы тұзағынан шығып, сенімді әрі бақытты қарым-қатынасқа қадам баса аласыз. [MӘТІН АЯҚТАЛДЫ]
Кейде инвентаризацияны отбасы мүшесі, жақын дос немесе терапевт сияқты байлану бойынша сенімді тұлғамен (БСТ) бірге қарап шығу пайдалы болуы мүмкін. Жүйеңіз шамадан тыс жүктеліп, пайымдауыңыз активация/деактивациямен тұмандаған кезде, сіздің үлгілеріңізді жақсы білетін адамға жүгіну сізге жаңа әрі өзгеше көзқарас бере алады. Сіздің БСТ-ңыз сізге өзіңіздің деструктивті байлану бейімділіктеріңізді еске салып, қарым-қатынасқа нұқсан келтіретін әрекеттер жасамас бұрын, қауіпсіз эмоционалдық күйге көшуге көмектесе алады.
Егер сіз қарым-қатынас инвентаризациясын аяқтаған болсаңыз, сіз өзіңіздің жұмыс моделіңізді және оның сіздің бақытыңыз бен өнімділігіңізге кедергі келтіру жолдарын анықтадыңыз. Сіз, сірә, қарым-қатынастарыңыздағы қайталанатын заңдылықтарды және өзіңіз бен серіктестеріңіздің (өткен немесе қазіргі) бір-біріңіздің шамына қалай тиетіндеріңізді байқаған боларсыз. Сіз тіпті осыларды өзіңіз үшін қорытындылай аласыз.
Менің жұмыс моделім — Инвентаризацияны қорытындылау
Қарым-қатынастарыңызда байлану жүйеңізді іске қосуға (егер мазасыз болсаңыз) немесе өшіруге (егер қашқақтайтын болсаңыз) бейім ерекше жағдайларды анықтай аласыз ба?
Тиімсіз жұмыс моделінің сізге көбірек қауіпсіздікке қол жеткізуге қалай кедергі болғанын байқай аласыз ба?
Сіздің қарым-қатынастарыңызда қандай негізгі байлану принциптері әрекет етеді?
Инвентаризацияңызға қайта оралып, өзіңізден қауіпсіз үлгілер (немесе жинақталған қауіпсіз үлгі) сіз айналысып жүрген қарым-қатынас мәселелеріне қалай жаңаша көзқараспен қарай алатынын сұраңыз.
Олар мұндай жағдайда не істер еді?
Олар қандай көзқарас ұсынар еді?
Егер сіздің осы мәселемен айналысып жатқаныңызды білсе, олар сізге не айтар еді?
Олармен болған тәжірибеңіз бұл жағдайға қаншалықты қатысты?
Бұл сұрақтардың жауабы инвентаризацияның соңғы және шешуші бағанын толтыруға көмектеседі. Төмендегі екі мысал бұл тәсілдің қалай жұмыс істейтінін және инвентаризацияны қалай пайдалану керектігін жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді.
КҮНДІ ҚҰТҚАРЫП ҚАЛҒАН ХАБАРЛАМА
Біз бұл кітап үшін Джорджия мен Генриден сұхбат алған кезде, олар үнемі ұрысып жүретін. Генридің айтуынша, оның істегенінің ешқайсысы Джорджия үшін жеткілікті емес еді және ол үнемі сыни көзқарас пен айыптауға ұшырайтын. Джорджия болса, некенің ауыртпалығы тек өзіне түседі деп сенетін. Ол қарапайым жоспарлар жасау үшін де Генридің соңынан жүгіруге мәжбүр болатын және анасына туған күн сыйлығын сатып алудан бастап, қандай пәтерді жалдауды шешуге дейін барлық нәрсеге бастамашы болатын. Ол бұл серіктестікте өзін өте жалғыз сезінді. Біз Джорджияны анық мазасыз сипаттағы өз жұмыс моделін бақылауды бастауға итермелегенімізде, ол жиі қайталанатын және оның көңілін үнемі қалдыратын бір ерекше жағдайды атап өтті. Генридің жұмыс күні ішінде онымен сөйлесуге ешқашан уақыты болмайтын. Ол қоңырау шалып, хабарлама қалдыратын, бірақ ол сирек жауап беретін. Джорджияның инвентаризациясында келесі жазба болды:
Байлану стилі қашқақтайтын Генри жұмыста пациенттермен бос емес болатын және Джорджиядан келетін қоңыраулар мен мәтіндік хабарламалардан тітіркенетін. Ол ақыры оның қоңырауларына жауап бергенде, диалог бүкіл әңгіменің барысына әсер ететін жағымсыз нотада басталатын. Оның инвентаризациясының бір бөлігі мынадай болды:
Джорджия мен Генри өздерінің жұмыс модельдерін талдағаннан кейін, олар жағдайға басқаша қарай бастады. Генри әйелінің қажеттіліктерін елемеу және оның тәуелділігін келемеждеу арқылы жағдайды тек ушықтырып, қарым-қатынаста бақытсыздық тудырып жатқанын түсінді. Джорджия наразылық мінез-құлқын қолдану арқылы Генриді өзіне жақындатудың орнына, керісінше оны өзінен алшақтатып жатқанын ұқты. Олар осы қайталанатын мәселе туралы сөйлескенде, екеуі де жақсырақ дайындалған еді. Генри күндіз ол туралы ойласа да, қоңырау шалуға уақыты мүлдем болмайтындай бос емес екенін айтты. Генридің олар бөлек болғанда ол туралы жиі ойлайтынын есту Джорджияны тыныштандырды. Ол сондай-ақ оның тығыз жұмыс кестесін түсінді.
Ол тек күн бойы өзін онымен байланыста сезінуі керек екенін білді. Содан кейін олар тамаша шешім тапты: Генри ол туралы ойлаған сайын алдын ала дайындалған мәтіндік хабарлама жіберіп тұруға бола ма деп сұрады. Бұл оның уақытының бір сәтін ғана алар еді, бірақ Джорджияның мазасыздығын айтарлықтай азайтар еді. Бұл шешім олардың қарым-қатынасына керемет әсер етті. Джорджия үшін «сені ойлап жүрмін» деген хабарлама алу оған тынышталуға және жұмысына жақсырақ шоғырлануға мүмкіндік берді, ал Генри Джорджияның шексіз мазалау арқылы оның мансабын құртқысы келмейтінін түсінген соң, реніші азайды. Іс жүзінде, бастығының әйелімен ерекше қарым-қатынасын мысалға ала отырып, ол қауіпсіз базаның оның мансабын ілгерілетуге қалай көмектесетінін көрді. Түнде олар кездескенде, шиеленіс сейіліп, мұқтаждық пен дұшпандық жоқ болды.
ТІС ПАСТАСЫ ОҚИҒАСЫ
Сэм Грейстің Нью-Йоркке көшкен кезінде өзімен бірге тұрғанын қатты қалады. Олардың бірге болғанына екі жылдан асқан еді және ол қарым-қатынасты жоғары деңгейге көтеру жақсы болар еді деп ойлады. Сонымен қатар, олар үнемі бір-бірінің үйінде қонып жүретін, ал бірге тұру жалдау ақысын үнемдеуге мүмкіндік берер еді! Грейс Сэмнің пәтеріне көшпеуді жөн көрді. Оның орнына ол екеуі де тең жағдайда бастай алатын үлкенірек жерді жалға алуды қалады. Бірақ Сэм бас тартты; ол өзінің кішкентай пәтерін жақсы көретін және өзінің меншікті үйі бола тұра ақша жұмсауға ешқандай себеп көрмеді. Ол мұны жүзеге асыра алатындарына сенімді болды. Дегенмен, оның кейбір күмәндері де болды. Ол бұрын ешкіммен бірге тұрмаған еді және өз әдеттеріне өте берік болатын. Бірақ жылдар өте келе ол өзін-өзі қамтамасыз етуден туындайтын жалғыздықты да сезініп, көбірек нәрсені қалады. Грейс көшіп келгенде, Сэм қысымның артып жатқанын сезе бастады. Кейде ол тұншығып бара жатқандай сезінетін. Оның заттары барлық жерде шашылып жатты. Ол өзінің тыныш баспанасын жоғалтып алғандай, тіпті үйіне басып кіргендей сезімде болды. Ақыры бір күні ол шыдамы таусылды — бұл тіс пастасына қатысты еді. Грейс тіс пастасын үнемі ортасынан сығатын, ал ол оны төменнен жоғары қарай мұқият сығуды қадағалайтын. Ол пішіні бұзылған тіс пастасы түтігін көргенде, қатты ашуланып, Грейске оның ұқыпсыз және бейберекет екенін айтты. Грейс бұған дайын емес еді; ол пәтерде өзінің барын білдірмеуге тырысып жүрген еді және шабуыл ол күткен ең соңғы нәрсе болды. Біраз уақыттан кейін, бәрін ой елегінен өткізген Сэм мынадай тұжырымдар жасады:
Ал Грейстің жазбасы мынадай болды:
Инвентаризация жасағаннан кейін Сэм көптеген жылдар бойы жалғыз тұруы және өзіне-өзі сенімділігі енді үлкен сынаққа тап болғанын түсінді. Ол есеңгіреп қалды және Грейспен өзінің жаңа түсінігін талқылады. Грейс Сэмнің оның қатысуына бейімделуде қиындық көріп жатқанынан өзіне қауіп сезінгенін ұқты. Ол сондай-ақ жағдайды қалай түсіндіріп жатқанын және оған қарым-қатынасқа зиян тигізетіндей жауап беріп жатқанын көрді. Оған әпкесінің «буферлік аймақ» табу туралы идеясы ұнады. Грейстің жақын досы алты айға қаладан тыс жерге кетіп бара жатқандықтан, Грейс Сэмнің реакциясынан қорықпай, өзінің өнер туындыларымен және басқа хоббилерімен айналысатын жеке орны болуы үшін досының студия-пәтерін біраз уақытқа қосалқы жалға алу идеясын көтерді. Сэм оның бұл ұсынысына таң қалды. Грейстің балама нұсқасы бар екенін білу Сэмге үлкен жеңілдік әкелді. Кенеттен ол тұншығу сезімінен арылды және оның жасаған өзгерістеріне азырақ мазасызданатын болды. Грейс өзінің қосалқы жалдаған пәтерінде іс жүзінде сирек болған алты айдан кейін, ол басқа пәтер іздеп әуре болмады — Сэм екеуі бірге тұруға бейімделіп кеткен еді.
ҚАУІПСІЗ БОЛУДЫ ҮЗДІКСІЗ ДАМУ ПРОЦЕСІНЕ АЙНАЛДЫРЫҢЫЗ
Байлану стильдері тұрақты әрі икемді екенін есте сақтаңыз — қауіпсіз болу — бұл үздіксіз процесс. Жаңа мазасыздық, қанағаттанбаушылық немесе қақтығыс туындаған сайын жаңа ақпаратты енгізіп отырыңыз. Бұл сіздің сенімсіз үлгілеріңізді бұзуға көмектеседі. Бірақ қауіпсіздікке қарай жылжу тек қарым-қатынастағы мәселелерді шешу ғана емес; бұл сонымен қатар бірге көңіл көтеру туралы. Бірге уақыт өткізуден ләззат алу жолдарын табыңыз — паркте серуендеу, кино мен кешкі ас, екеуіңізге де ұнайтын телешоуды көру — және физикалық жақындыққа уақыт бөліңіз. Сенімсіз жұмыс моделінен арылу сіздің жалпы әлемде жұмыс істеу қабілетіңізге керемет әсер етеді. Эмоционалды бағдарланған ерлі-зайыптылар терапиясының (EFT) негізін қалаушы доктор Сью Джонсон өзінің клиникалық жұмыстары мен жазбалары арқылы қарым-қатынаста шынайы қауіпсіздік орнату және серіктесіңізге барлық деңгейде эмоционалды тәуелді екеніңізді мойындау романтикалық байланысты жақсартудың ең жақсы жолы екенін көрсетті.
Қауіпсіз қарым-қатынас орнатқан кезде екі жақ та ұтады: егер сіз мазасыз серіктес болсаңыз, сіз өзіңіз аңсаған жақындыққа қол жеткізесіз, ал егер сіз қашқақтайтын серіктес болсаңыз, сізге қажетті тәуелсіздіктен көбірек ләззат аласыз.
ЕГЕР ҚАУІПСІЗДІК МАҚСАТЫНА ҚОЛ ЖЕТКІЗІЛМЕСЕ ШЕ?
Қарым-қатынасыңызды «тұзақтан» және қатыгез сенімсіздік циклінен шығаруға тырысқаныңызға қарамастан, оны істей алмасаңыз не болады? Бұл не серіктестердің бірінің немесе екеуінің де өзгеруге деген шынайы ниетінің болмауынан, не сіздің әрекеттеріңіздің сәтсіз аяқталуынан болуы мүмкін. Біздің ойымызша, адамдар мазасыз-қашқақтайтын қарым-қатынаста болғанда, әсіресе олар үлкен қауіпсіздікке ауыса алмаса, бұл қайшылықтар әрқашан олардың өмірінің бір бөлігі болады және ешқашан толық жойылмайды. Бірақ біз білім — бұл күш екеніне нық сенеміз. Және сіздің ерлі-зайыпты ретіндегі үздіксіз күрестеріңіз екеуіңіздің біріңіздің ақылдан адасқаныңыздан емес, керісінше қарым-қатынасыңыздың жойылмайтын ішкі қайшылығынан екенін білу өте құнды болуы мүмкін.
Бұл түсініктің ең маңызды артықшылықтарының бірі өзіңізді қабылдауыңызға қатысты. Жақындық қақтығыстары қашқақтайтын серіктес тарапынан үнемі итерілетін қашқақтайтын емес серіктес үшін өте деструктивті болады. Біз мұны кітап бойы келтірілген мысалдардан көре аламыз: жоғары деңгейдегі құпиялықты сақтау және содан кейін екінші адамды қызғаншақ әрі мұқтаж деп айыптау, бөлек төсектерді қалау және бірге аз уақыт өткізу жолдарын табу сияқты мінез-құлықтардан байқалады. Егер сіз қашқақтайтын серіктеспен бірге болсаңыз, сіз үнемі қабылданбайсыз және кері итерілесіз. Бұл алшақтату стратегияларын біраз уақыт бастан өткергеннен кейін, сіз өзіңізді кінәлай бастайсыз. Сіз егер серіктесіңіз басқа біреумен болса, ол басқаша әрекет етер еді; басқа біреумен ол міндетті түрде сізбен болғаннан гөрі жақынырақ болғысы келер еді деп сенуіңіз мүмкін. Сіз өзіңізді тартымсыз және жеткіліксіз сезіне бастайсыз.
Сіздің үздіксіз дауларыңыздың астарында жасырын мәтін бар екенін — олардың шынымен шешілмейтінін — түсіну сіздің өз рөліңіз туралы түсінігіңізді түбегейлі өзгертеді. Сіздің серіктесіңіз кіммен болса да, арақашықтықты сақтау үшін әрқашан тартыс аймақтарын табатынын және оған әрқашан алшақтау қажет екенін түсінгеннен кейін — сіз бұдан былай қарым-қатынас мәселелері үшін өзіңізді кінәламайтын боласыз.
Сырттай қарағанда, қашқақтайтын серіктес азырақ зардап шегеді, өйткені алшақтау — бұл серіктестің ынтымақтастығын қажет етпейтін біржақты қадам. Дегенмен, көріністе бейжай болып көрінгенімен, үйренетін маңызды сабақ — салқынқандылық қауіпсіздікті білдірмейді. Қашқақтайтын адамдар өздерінің байлану қажеттіліктерін белсенді түрде басып тастауы керек, бірақ олар қарым-қатынаста бақытсыз екенін жиі айтады. Көбінесе олар өздерінің бақытсыздығына серіктестерін кінәлайды.
Бірақ адамдар бұл түсінікпен қалай өмір сүреді?
Біз Аланадан сұхбат алғанда, ол бізге өзінің бұрынғы күйеуі Стэнмен болған қарым-қатынасы туралы айтып берді. Ол Стэн уақытының көп бөлігінде жұмыс істегенше және демалыс күндері олар әртүрлі жеке шаруалармен айналысып, бірге өте аз уақыт өткізгенше, қарым-қатынаста қандай да бір тұрақтылық таба алғандарын еске алды. Бірақ Алана одан жақындасуға үміттеніп, романтикалық саяхатқа баруды сұраған сайын жағдай қиындай түсетін. Мұндай жағдайларда Стэн әрқашан бармауға сылтау табатын. Оларда Алана достары мен әріптестеріне Стэн екеуі демалыс күндері бір жаққа бара жатқанын айтатын ритуал болатын; ол толқып, жоспарлар құрып, заттарын жинай бастайтын. Бірнеше күннен кейін ол оларға жеңілген және шаршаған дауыспен қоңырау шалып, соңғы сәтте бірдеңе шығып қалғанын және ешқайда бармайтындарын айтатын. Бірде оның жұмысы, басқа жолы оның денсаулығы, тағы бір жолы көлікті жөндеу керек болды. Олар қатты ұрысып, кейін келесі жолға дейін бәрі қайтадан тынышталатын. Алана үшін үміттеніп, содан кейін қайта-қайта көңілі қалуы өте ауыр тәжірибе болды.
Ақыры Алананың Стэнмен қарым-қатынасы аяқталды. Ол онымен болған ұрыстары демалысқа бару-бармаудан (немесе тіпті романтикадан) гөрі әлдеқайда іргелі нәрсе туралы екенін ешқашан толық түсінген емес. Керісінше, бұл оның араларына қойған үлкен кедергісі туралы еді. Тіпті ол іштей түсінсе де, бұл шындықты шынайы қабылдай алмады немесе онымен өмір сүре алмады.
Басқа адамдар жақындық қажеттіліктерінің соқтығысуымен салыстырмалы тыныштықта өмір сүрудің жолын табады. Олар мұны қалай басқарады? Олар қарым-қатынастың белгілі бір аспектілеріне келгенде, ештеңе ешқашан өзгермейтінімен келіседі. Олар үнемі жеңіліспен аяқталатын шайқас жүргізетін, үздіксіз көңіл қалу мен реніштен тұратын Сизифтік өмірді сүруді таңдай алатындарын түсінеді. Немесе олар өз күтулерін өзгерте алады. Олар белгілі бір шектеулерді қабылдауды үйренеді және бірқатар прагматикалық өмірлік стратегияларды қабылдайды:
Олар белгілі бір салаларда өз серіктесінің ешқашан белсенді болмайтынын өздеріне мойындайды және оны өзгертуге мәжбүрлеуді тоқтатады.
Серіктесі оларды итеріп жібергенде, оны жеке басына қабылдауды тоқтатады және бұл жай ғана оның табиғаты екенін қабылдайды.
Бұрын серіктесімен бірге жасаймын деп күткен істерді өз бетінше жасауды үйренеді.
Серіктесі қатысқысы келмейтін іс-шараларға пікірлес достарын тартады.
Серіктесінің істеген істері үшін алғыс айтуды және істемеген істеріне көз жұмуды үйренеді.
Біз жақындық қақтығыстарымен күрескеннен кейін, ақыры өз ойлау жүйесін өзгертіп, өздері өмір сүре алатын ымыраға келген сансыз адамдарды білеміз:
53 жастағы Даг әйелі үйге күтілгеннен бірнеше сағат кеш келгенде күн сайын ашуланатын. Ол ақыры әйелі кірген кезде ашулануды тоқтатып, оны жылы шыраймен қарсы алуды шешті. Ол үйді ұрыс алаңы емес, ол қайтып келгісі келетін орынға айналдыру туралы саналы шешім қабылдады.
38 жастағы Натали әрқашан бос уақытын күйеуімен бөлісуді армандайтын. Күйеуінің демалыс күндерін бірге өткізуден бас тартуына байланысты жылдар бойғы өкпе-реніш пен ащы ұрыстардан кейін ол өзгеруді шешті. Бүгінде ол жоспарларды өзі үшін жасайды. Егер ол қосылғысы келсе (бұл сирек болады), оған есік ашық. Бірақ олай болмаса, «сау бол, кейін көріскенше».
43 жастағы Дженис Ларримен некеде. Бұрын үйленген Ларри олардың ортақ балаларын тәрбиелеуге белсенді қатыспайды. Дженис балаларға (және олардың бірлеген өмірінің басқа да бірнеше салаларына) келгенде, ол шын мәнінде жалғыз екенін қабылдады. Ол енді оның қатысуын күтпейді және ол бас тартқанда ашуланбайды.
Бұл адамдардың барлығы серіктестерімен созылмалы, үздіксіз жақындық соқтығыстарын бастан кешеді. Олар серіктестерімен шынайы жақын болу арманынан бас тартуды таңдады және шектеулі бірлестікпен өмір сүрудің жолын тапты. Олар ымыраға келеді. Бірақ қателеспеңіз: бұл ымыра ешқандай жағдайда өзара емес; бұл іс жүзінде толығымен біржақты. Фрустрация мен көңіл қалудан басқа ештеңе әкелмейтін шексіз қақтығыстарға түсудің орнына, олар өз күтулерін өзгертуді және қақтығысты төзімді деңгейге дейін азайтуды ұйғарды.
АРМАННАН БАС ТАРТУ ТУРАЛЫ ШЕШЕМ
Біз бұл жолды таңдауды ұсынамыз ба? Біздің жауабымыз — «бұл жағдайға байланысты». Егер сіз шеше алмаған жақындық қайшылықтарына толы тұрақты қарым-қатынаста болсаңыз және қандай да бір себептермен бұл байланысты сақтағыңыз келсе, иә, бұл салыстырмалы тыныштықта өмір сүрудің жалғыз жолы. Сіздің қарым-қатынасқа қанағаттану деңгейіңіз мұндай шайқастарды бастан өткермейтін адамдарға қарағанда төмен болады. Бірақ бұл сондай-ақ бұл қақтығыстардың жойылмайтын іргелі айырмашылықтар туралы екенін ешқашан қабылдамай, күн сайын осы ұрыстарды қайта бастан кешіруді таңдайтын адамдарға қарағанда жоғары болады.
Егер сіз салыстырмалы түрде жаңа немесе міндеттемесіз қарым-қатынаста болсаңыз және қазірдің өзінде көптеген жақындық соқтығыстарын бастан кешіріп жатсаңыз, біз сізге осы адаммен бірге болу үшін осыншама көп жеңілдіктер жасағыңыз келетіні туралы ұзақ әрі терең ойлануға кеңес береміз. Байлануға қатысы жоқ мәселелермен айналысатын жұптар мен жақындық үшін күресетін жұптардың арасында үлкен айырмашылық бар. Бірінші жұптар ортақ тіл тауып, оларды жақындата түсетін шешімге келгісі келсе, соңғылары не үздіксіз, шешілмейтін ұрыстарға түседі, не екеуінің бірі өзі үшін өте маңызды салаларда біржақты ымыраға келуге мәжбүр болады.
Бірақ бұл ғана емес. Бұл байлану соқтығысы жаманнан да сорақыға айналуы мүмкін. Келесі тарау жақындық қайшылықтарының қалай бақылаудан шығып кетуі мүмкін екенін, жағдайды тану үшін не қажет екенін және ең бастысы, оны қалай артқа тастау керектігін сипаттайды.
10. Қалыпсыз жағдай қалыптыға айналғанда: Ажырасуға арналған байлану нұсқаулығы
Клэй мен Том өздерінің мерейтойында романтикалық кешкі ас ішіп отырған. Клэй Томға сүйіспеншілікпен қарап тұрғанда, кенеттен Том: «Неменеге қадалып қалдың? Қарамашы, бұл шынымен жүйкеге тиеді», — деп дүрсе қоя берді. Клэй орнынан тұрып кеткісі келді, бірақ өзін ұстады. Ол ештеңе айтпады және олар кешкі асты үнсіз аяқтады.
Гватемаладағы жаяу саяхат кезінде қатар жүріп, шытырман оқиғамен бөлісудің орнына, Гэри Сьюдің алдына шығып кетіп, оның өте баяу жүретінін, жалқау әрі икемсіз екенін айтып, анда-санда келемеж сөздер тастап отырды.
Пэт күйеуі сұраған «өзара жауапсыз» сексуалдық сыйды аяқтағаннан кейін, ол: «Бұл керемет болды — ең бастысы, бұл кез келген адам, мүлдем бейтаныс біреу болуы мүмкін еді. Бұл өте қоздырғыш», — деді. Пэт өзін ішінен біреу жұдырықпен ұрғандай сезінді.
Алдыңғы тарауда біз мазасыз-қашқақтайтын қайшылықтан туындайтын мәселелерді және оларды шешудің ықтимал жолдарын талқыладық. Алайда, кейбір жағдайларда жағдайды жақсартуға бағытталған қайталанған әрекеттер де сәтсіз аяқталады және осы екі байлану стилінің өзара әрекеті шынымен зиянды болуы мүмкін. Өкінішке орай, мұндай жағдайларда мазасыз және қашқақтайтын адамдар бір-бірінің ең жаман қасиеттерін оята алады. «Қалыпсыз» жағдай қалыптыға айналады.
Кең таралған пікір бойынша, мұндай жаман қарым-қатынасқа тек мазохистік, «бейшара» адамдар ғана төзеді және егер олар кетудің орнына шыдауға дайын болса, онда олар соған лайықты! Басқалары бұл адамдар ересек өмірінде балалық шағындағы қиын тәжірибелерін қайта бастан кешіріп жатыр деп есептейді. Марша мен Крейгтің оқиғасы бұл типтік болжамдарға қайшы келеді. Біз 31 жастағы Маршаны осы кітап үшін сұхбат жүргізу барысында жолықтырдық. Ол өз оқиғасын айтып беруде өте ашық болды және өз өміріндегі өте интимді, көбінесе ауыр сәттерді ашудан еш қорықпады. Ол өз оқиғасы ұқсас жағдайларға тап болуы мүмкін басқа әйелдерге көмектесу үшін айтылғанын қалайтынын жеткізді. Ол оларға деструктивті қарым-қатынастан шығып, басқа жерден бақыт табу мүмкін екенін білгендерін қалады. Марша сүйіспеншілікке толы, қамқор отбасынан шыққан және өзінің...
Крейгпен қарым-қатынасынан кейін Марша өзін өте жақсы көретін және оған сыйластықпен қарайтын адамды жолықтырды. Маршадан таба алған жалғыз «кемшілігіміз» — ол мазасыз (anxious) болды, ал Крейг қашқақтайтын (avoidant) тип еді. 5-тарауда талқылағанымыздай, мазасыз және қашқақтайтын адамдардың арасында бір-біріне тартылатын «гравитациялық күш» бар сияқты және олар бір-біріне бауыр басып қалса, айырылысу өте қиынға соғады. Маршаның оқиғасы шектен шыққан мазасыз-қашқақтайтын жұптың арасында не болатынын және оны аяқтаудағы психикалық күресті көрсетеді.
Ауыр болса да, Маршаның оқиғасы үміт сыйлайтын нотада аяқталады. Біз бұл оқиғаны үш себеппен енгіздік: бауыр басу процесінің күшін көрсету үшін; тіпті эмоционалды сау адамдардың да жойқын жағдайға тап болуы мүмкін екенін дәлелдеу үшін; және осындай қарым-қатынаста жүрген адамдарға, егер кетуге күш тапса, жақсы өмір сүре алатынын білдіру үшін.
МАРШАНЫҢ ОҚИҒАСЫ
Мен Крейгті колледжде оқып жүргенде жолықтырдым. Ол сүйкімді, спорттық дене бітімді болатын, маған оның сырт келбеті ұнайтын. Оның үстіне, ол менің мамандығым физика бойынша репетитор болды, менікінен әлдеқайда күрделірек жұмыстармен айналысатын, сондықтан мен оны данышпан деп ойладым. Алайда, ең басынан-ақ оның мінез-құлқында мені шатастыратын және ренжітетін нәрселер болды.
Алғаш рет ол мені кездесуге шақырғанда, мен мұны кәдімгі кездесу деп ойлап барсам, бұл оның бір топ достарымен бірге бас қосуы болып шықты. Кез келген әйел оның шақыруын мен сияқты түсінетінін білсем де, мен оған «мүмкін мен қате түсінген болармын» деп жеңілдік бердім. Осыдан кейін көп ұзамай ол менімен оңаша кездесуді өтінді, сондықтан мен алғашқы «кездесуді» түсініспеушілікке баладым.
Бір айдан кейін мен Крейгтің жеңіл атлетика командасының жаттығуына барып, оған қолдау көрсетіп, тосынсый жасағым келді. Ол менің қолдауыма алғыс айтпақ түгілі, мені мүлдем елемеді. Ол достарымен бірге болды және маған тіпті сәлем де бермеді. Бұдан кейін оның менен ұялатыны туралы қорытынды жасаудан басқа амалым қалды ма?
Кейінірек мен Крейгпен оның бұл әрекеті туралы сөйлестім. Ол: «Марша, басқа адамдардың ортасында жүргенде, олардың біздің жұп екенімізді білуі міндетті емес деп ойлаймын», — деді. Оның бұл сөзі мені қатты ашуландырып, жылатып жіберді. Бірақ содан кейін ол мені құшақтап, сүйді, мен онымен татуластым. Көп ұзамай, Крейг біздің қарым-қатынасымызды жұрт алдында мойындамаса да, біздің шынымен де жұп екеніміз белгілі болды.
Өкінішке орай, бұл біздің көзқарастарымыздың сәйкес келмейтінін бірінші рет байқауым емес еді. Біз бірнеше ай бойы кездесіп жүрдік және менің ойымша, қарым-қатынасымыз жақсы дамып келе жатқандай көрінді. Жағдайды айқындау үшін мен бұрынғы жігітіме — онымен әлі де кейде кездесіп тұратынмын — енді кездесе алмайтынымызды айттым. Бұл туралы Крейгке айтқанымда, оның жауабы мені таңғалдырды: «Бұрынғы жігітіңе оны не үшін айттың? Әлі өте ерте ғой, бұдан ештеңе шықпауы да мүмкін! »
Тағы бірнеше ай кездескеннен кейін, Крейг екеуміз ақыры ортақ тіл тапқандай болдық. Ол бір бөлмелі пәтерге көшіп жатқан еді және маған бірге тұруды ұсынды. Маған оның жауапкершілік алып жатқаны ұнады және мен келістім. Бұл бәріне өте табиғи көрінді; Крейг тамаша жігіт болатын және жақсы әсер қалдыратын. Оны сырттай танитын адамдар оны өте мейірімді деп ойлайтын. Алайда, шындық мынада: Крейгпен бірге өткізген өмірім «эмоционалды роллер-костерге» (сезім толқынына) айналып, мен күн сайын дерлік жылайтын болдым.
Бір жағынан, Крейг мені үнемі бұрынғы қызы Гингермен салыстыратын. Крейгтің айтуынша, ол мінсіз — ақылды, сұлу, қызықты және талғампаз болған. Олардың әлі де байланыста болуы мен үшін өте ауыр тиді және менің өзіме деген сенімділігімді төмендетті. Ол Гингерді асыра мақтап, мені, әсіресе менің зияткерлік қабілеттерімді төмендетуге дайын тұратын. Оның мені «баяу ойлайды» деп есептегені жаныма қатты батты. Бірақ мен өзімнің зерек екенімді білетінмін — өйткені мен Айви Лигасы университетінің студенті едім, сондықтан бұған мән бермеуге тырыстым.
Сырт келбетіме деген сенімділігім басқа мәселе еді. Мен өз түрімнен ыңғайсызданатынмын және Крейгтің денемдегі кейбір кемшіліктерге — мысалы, аздаған целлюлитке — назар аударып, ол туралы апталап айтатыны жағдайды қиындата түсетін. Ол мені душта алғаш рет жалаңаш көргенде: «Үлкен омырауы бар ергежейліге ұқсайсың», — деп пікір білдірді. Мен оның кемсіту сөздерін жүрегіме жақын қабылдап, кейде тіпті өзімді-өзім төмендететінмін. Бірде тым көп тамақ ішіп қойып, өзімді семіз сезінгенде, одан мұндай жиіркенішті адаммен неге жыныстық қатынасқа түскісі келетінін сұрадым. Әдетте көптеген жігіттер — тіпті көптеген адамдар — мұндай сәтте: «Марша, бұлай қалай айта аласың? Сен өте сұлусың! » — деп қолдау білдірер еді.
Бірақ Крейг жай ғана: «Қазір қолда бар нәрсе осы», — деп жауап берді. Оның бұл сөзі маған ауыр тиеді деген ой оның қаперіне де кірмеді — оның ойынша, ол жай ғана өз байқағанын айтты.
Мен оған бұл сөздерінің қаншалықты ауыр тиетіні туралы бірнеше рет айтуға тырыстым, тіпті оның эмоционалды жарымжан сияқты екенін де айтқан кездерім болды. Бірақ менің сөздерім оның бір құлағынан кіріп, екіншісінен шығып кететін. Кейде оның бұл мінезіне бұдан былай төзе алмаймын деп өзіме ант беріп, онымен айырылысатынымды айтуға оқталушы едім. Бірақ ешқашан соңына дейін бара алмайтынмын. Ол мені жақсы көретінін айтатын, мен болсам оның «бірге болуымыз керек» деген сөзіне иланып қалатынмын.
Ол мені шынымен жақсы көрді ме? Мүмкін. Ол мұны маған күн сайын дерлік айтатын. Мен оның іс-әрекетін ақтап, оның кінәсі жоқ, ол салауатты қарым-қатынас үлгісін көрмей өскен деп өзімді сендіретінмін. Оның әкесі өте өктем болып, анасына нашар қараған. Мен оны «бұдан жақсысын білмейді» деп ақтауға машықтанып алдым. Егер оның мінез-құлқы көрген-түйгенінен болса, ол бұдан арылып, өзгере алады деп үміттендім, ойладым, тіпті солай болады деп күттім.
Менің бұл шындықты жоққа шығаруым көп нәрсеге төзуімді талап етті. Әкесі сияқты, Крейг те өте өктем болатын. Бәрі тек соның айтқанымен болатын. Біз әрқашан ол қалаған нәрсені істейтінбіз; барлық нәрседе тек оның пікірі маңызды еді. Ол қандай фильм көретінімізді таңдайтын және мен не пісіруім керектігін жоспарлайтын. Тіпті үйдің ішкі көрінісі мен үшін өте маңызды екенін біле тұра, ол қонақ бөлмеге Шакил О'Нилдің постерін ілу керек деп шешті. Қонақ бөлмеге!
Крейгтің маған деген қарым-қатынасынан — және менің оған бұлай істеуге рұқсат бергенімнен — қатты ұялғандықтан, достарыммен оның көзінше ешқашан кездеспейтінмін. Оның достарымен өткізген уақыттың өзі жеткілікті еді. Мен өте ұялшақ бола аламын және бірде оның таныстарымен бірге болғанымызда, мен өз пікірімді айтып, әңгімеге араласқым келді. Ол сөйлеп жатқан адамның сөзін бөліп: «Әй, тыңдаңдаршы, менің «данышпан» қызым бірдеңе айтқысы келіп тұр», — деді. Тағы бірде, жағажайда, мен одан сүлгі сұрағанда, ол жұрттың көзінше: «Күнге кептір! » — деп айқайлады. Бұл тек екі мысал ғана. Ондай жағдайлар өте көп болды. Мен одан маған бұлай сөйлемеуін өтінумен болдым, бірақ соңында бәрінен бас тарттым.
Біздің қарым-қатынасымызды көтеруге болатындай ететін — және маған онымен ұзақ уақыт бірге болуға мүмкіндік берген — бір жайт, Крейг сөзіне қарамастан, өте мейірбан болатын. Біз көп құшақтасатынбыз және құшақтасып ұйықтайтынбыз. Осы мейірімділік маған жыныстық өмірімізге көңілім толатындай кейіп танытуға мүмкіндік берді. Крейг мен кездескен жігіттердің ішіндегі ең аз сексуалды адам еді, ал құшақтасудан тапқан жұбанышым шеттетілгендей сезінуден туған ауырсынуды азайтатын.
Өз ойымда мен мұның орнын толтыруға тырыстым, бірақ уақыт өткен сайын менің ойлау жүйем бұрмалана берді. Мен өзіме: «Ешкімнің қарым-қатынасы мінсіз емес, бір нәрсеге көну керек — егер солай болса, Крейгпен бірге бола бергенім дұрыс шығар», — дейтінмін. Біз бірнеше жыл бірге болғандықтан, мен «уақытты босқа өткізбей, үйленуім керек» деп ой түйдім. Тіпті мен үйлену туралы ұсыныс жасағанда, оның: «Бірақ бұл менің енді ешқашан жиырма жастағы әйелмен бірге болмайтынымды білдіреді ғой! » — деген сияқты орынсыз сөздерінен кейін де, мен бәрібір оған тұрмысқа шыққым келді.
Неке — бұл мен Крейгті мәжбүрлеген жалғыз шешім болды. Ол келіскен сәтте-ақ, мен мұның қателік екенін түсіндім. Бұл басынан-ақ белгілі еді. Ол сатып алған неке жүзігі мүлдем тартымсыз болды және оның тастары үнемі түсіп қала беретін. Бұдан артық қандай жаман ырым керек?
Париждегі бал айымыз сұмдық болды. Біз үнемі бірге болдық және мен өзімі Крейгке бұғауланғандай сезіндім. Бізде көңіл көтеруге көп уақыт болса да, Крейг бәрін мәселеге айналдырды. Ол қонақүйдегі қызмет көрсетуге шағымданды, ал мен байқаусызда бізді қате метро желісіне мінгізгенімде, ол ашудан жарыла жаздады. Бұл мен үшін ақиқатқа көзім жеткен сәт болды. Крейг маған балағат сөздер айта бастағанда, мен оны өзгертуге дәрменсіз екенімді түсіндім. Үйге оралғанымызда отбасым бал айы туралы сұрағанда, оның сәтсіз болғанын айтуға батылым бармады. Мен әлсіз дауыспен: «Жақсы болды», — дедім. Бал айын сипаттаудың қандай аянышты жолы десеңші.
Өзімді тұзаққа түскендей сезінсем де, бұл қорқынышты түстен арыла алмадым. Кетуге батылымды жинаған сайын, Крейг мені қалуға көндіретін. Мен оның басқа біреуді жақсы көріп қалып, мені тастап кеткенін армандай бастадым, өйткені оны бірінші болып тастап кетуге күшім жетпейді деп қорықтым. Бақытымызға орай, Крейг күш тапты. Мен оған неше үшінші рет ажырасқым келетінін айтқанымда, ол тағы да қалуымды өтінді, бірақ бұл жолы егер мен тағы да сұрайтын болсам, мені райымнан қайтармауға уәде берді. Оның уәдесінде тұрғанына алғысым шексіз. Келесі жолы жағдай төзгісіз болғанда, мен оған бәрін тоқтатқым келетінін айттым, ол: «Жақсы! » — деді. Біз бірге пәтер сатып алуға келісімшартқа қол қойып қойған едік және одан бас тартқанымыз үшін 10 000 доллар жоғалттық, бірақ қазір артқа қарасам, бұл менің жұмсаған ең жақсы ақшам екен.
Ажырасу салыстырмалы түрде тез әрі оңай болды. Біз кейін де байланыста болдық. Мен оған бұдан былай байланбағандықтан, онымен аз уақыт өткізу тіпті қызықты болды. Ол қызықты, мейірімді және сүйкімді еді. Ол ренжітетін сөздер айта бастағанда, мен жай ғана орнымнан тұрып, кетіп қалатынмын.
Бақытымызға орай, Марша кейін өзі бақытты өмір сүретін адамын жолықтырды. Жаңа серігімен бірге ол жұмысын жақсырақ жұмысқа ауыстырып, жаңа хобби тапты. Ол бұдан былай Крейгпен болғандағыдай эмоционалды күйзелісті ешқашан бастан өткерген емес.
ҚАРАМА-ҚАРСЫ КҮШТЕР
Марша мен Крейгтің оқиғасы мазасыз-қашқақтайтын тұзақ қаншалықты нашар болатынын көрсетеді. Крейг тым жақындықтан өзін жайсыз сезінді, сондықтан ол өзі мен Маршаның арасына эмоционалды кедергілер қоюдың ешбір мүмкіндігін жібермеді — қарым-қатынастың басында белгісіздік тудыру, мәртебелерін айқындамау, некеге «мәжбүрлеу» арқылы келу, оны төмендету, жыныстық қатынастан қашу және басқа да көптеген деактивациялау стратегияларын қолдану. Оның қашқақтайтын бауыр басу стиліне ие екені анық. Маршаның мазасыз бауыр басу стилі бар. Ол Крейгке жақын болғысы келді, некеге тұрудың басты қозғаушы күші болды және қарым-қатынасқа тым қатты берілді — басында оның әрекетінен күн сайын жылайтын (бұл мазасыздықтың бір түрі), кейінірек үнемі ажырасу туралы ойлады (бұл да қарым-қатынасқа назар аударудың тағы бір жолы). Мазасыз адамдарға тән қасиетпен ол Крейгтен келетін сигналдарға байланысты көңіл-күйінің көтерілуі мен түсуін бастан кешірді және протесттік мінез-құлыққа (кетіп қаламын деп қорқыту, бірақ ешқашан соңына дейін бармау) жүгінді. Оның бауыр басу жүйесі — кем дегенде алғашқы бірнеше жылда, ол Крейгке бейжай қарай бастағанға дейін — созылмалы түрде белсенді күйде болды.
Қарым-қатынаста әр тараптың қажеттіліктері әртүрлі болғаны және соның салдарынан үнемі қақтығыстар туындағаны анық. Крейгтің қажеттілігі — арақашықтықты сақтау, ал Маршанікі — жақындай түсу болды. Крейгтің асыра бағаланған өзін-өзі бағалауы (қашқақтайтын типке тән қасиет) Маршаның артып келе жатқан өзіне деген күмәнінен (мазасыз типке тән қасиет) нәр алды. Бірақ олардың арасында Маршаның кетуін қиындатқан жылы сәттер де болды. Мысалы, Крейг кейде Маршаға қалай мейірімділік пен сүйіспеншілік көрсетуді және бәрі тым қиындап кеткенде оны қалай жұбатуды білетін (бірақ әдетте жағдайдың қиындауына оның өзі себепші болатын! ). Дегенмен, олардың әрбір жақындасуынан кейін оның алыстауы орын алатын, бұл мазасыз-қашқақтайтын қарым-қатынастарға тән құбылыс.
ЖЫНЫСТЫҚ ҚАТЫНАС ТУРАЛЫ БІР АУЫЗ СӨЗ
Маршаның «Крейг мен кездескен адамдардың ішіндегі ең аз сексуалды адам болды» деген сөзіне назар аударыңыз. Қашқақтайтын адамдар серігінен алшақтау үшін жыныстық қатынасты жиі пайдаланады. Бұл олардың міндетті түрде опасыздық жасайтынын білдірмейді, дегенмен зерттеулер олардың басқа бауыр басу типтеріне қарағанда опасыздыққа бейім екенін көрсетті. Филипп Шейвер Калифорния университетінің (Дэвис) сол кездегі аспиранты Дори Шахнермен бірге жүргізген зерттеуінде үш стильдің ішінде қашқақтайтын адамдардың басқа біреудің серігіне қырындауға немесе мұндай ұсынысқа жауап беруге дайын болатынын анықтады.
Бірақ қашқақтайтын адамдар адал болған күннің өзінде олар серіктерін итермелеу үшін жыныстық қатынасты басқаша пайдаланады. Мазасыз бауыр басу стилі бар адамдар жыныстық қатынас кезінде күшті эмоционалды байланысты қаласа және сүю, аймалау сияқты интимдік сәттерден ләззат алса, қашқақтайтын адамдардың талғамы мүлдем басқа. Олар жыныстық қатынасты интимдік сезімнен жұрдай ету үшін тек жыныстық актіге ғана назар аударып, құшақтасудан бас тартуы немесе «сүйісуге болмайды» деген сияқты ережелер орнатуы мүмкін. Басқалары серігімен өте сирек немесе мүлдем жыныстық қатынасқа түспеуі мүмкін немесе сол кезде басқа адамдар туралы қиялдауы мүмкін. (Ұзақ уақыт бірге болған жұптар қиялды жыныстық өмірін жандандыру үшін пайдалануы мүмкін, бірақ олар мұны жақындасу тәсілі ретінде жасайды. Қашқақтайтын адамдар үшін қиял — бұл ортақ оқиғаның бөлігі емес, керісінше, оларды оқшаулауға арналған деактивациялау стратегиясы. ) Іс жүзінде, үйленген және бірге тұратын жұптарды зерттеу барысында канадалық ғалымдар Одри Брассар мен Иван Луссье Филипп Шейвермен бірге қашқақтайтын ерлер мен әйелдердің басқа бауыр басу стиліндегі адамдарға қарағанда серіктерімен аз жыныстық қатынасқа түсетінін анықтады.
Бір қызығы, олар қашқақтайтын ерлер мен әйелдердің, егер олардың серігінің бауыр басу стилі мазасыз болса, жыныстық қатынасқа тіпті аз түсетінін байқаған! Зерттеушілер Марша мен Крейгтің қарым-қатынасындағыдай жағдайларда жыныстық қатынастың аз болатын себебі — мазасыз серіктің физикалық жақындықты қатты қалауы, ал бұл өз кезегінде қашқақтайтын серіктің одан сайын алшақтауына әкеледі деп есептейді. Жақындықтан қашудың жыныстық қатынасты барынша азайтудан артық қандай жолы бар?
Сонымен қатар, мазасыз серіктің жыныстық қатынасты өзін мойындату және серігінің алдындағы тартымдылығының көрсеткіші ретінде пайдаланатыны анықталды. Мазасыз адам жыныстық тәжірибеге соншалықты мән бергенде, ал қашқақтайтын адам физикалық жақындықтан қашқысы келгенде, қақтығыстың болуы сөзсіз. Әрине, жыныстық қатынас мәселе тудырмайтын мазасыз-қашқақтайтын қарым-қатынастар да бар. Ондай жағдайда эмоционалды алшақтық басқа формада көрініс табады.
ІШКІ ШЕҢБЕРДЕГІ ӨМІР
Бірақ Марша Крейгпен бірге болған уақытында жыныстық қатынас басты мәселе болған жоқ. Бұл Крейгтің достарының көзінше болсын, үйде оңашада болсын күн сайын қолданатын деактивациялау стратегияларының бір бөлігі ғана еді; оның деактивациясы тоқтаусыз және шексіз болатын. Қысқасы, Крейг Маршаға жау сияқты қарады, бұл оның қалған әлемге көрсететін мейірімді бейнесіне мүлдем қарама-қайшы еді («Крейг тамаша жігіт болатын және жақсы әсер қалдыратын. Оны сырттай танитын адамдар оны өте мейірімді деп ойлайтын»). Бұл қайшылық Маршаны шатастырды. Дүние жүзіндегі адамдардың ішіндегі оған ең жақыны ол еді, бірақ ол оған ең нашар қарым-қатынас көрсетті. Ол басқаларға соншалықты мейірімді болып, оған неге соншалықты қатал болды? Бұл ақылға сыймайтын, сондықтан ол оған ауыр тиіп жатқанын түсіндіре алса, ол оған да басқаларға қарағандай жақсы қарайды деп ойлады.
Марша Крейгтің оған жаман қарауының себебі — оның жақын болмағанынан емес, керісінше, ең жақын адамы болғанынан екенін түсінбеді. Ол енді Крейгтің ішкі шеңберінде өмір сүріп жатқан еді. Біздің серіктестеріміз біздің ішкі шеңберімізге енгенде, біз оларға тек ең жақын туыстарымызбен — жұбайымызбен және балаларымызбен (ал бала кезімізде ата-анамызбен және бауырларымызбен) бола алатындай жақын боламыз. Өкінішке орай, мазасыз-қашқақтайтын жұп үшін ішкі шеңбердегі өмір майдай жақпайды. Марша Крейгпен сол шекарадан өткеннен кейін ол оған тым жақын болып кетті және «жауға» айналды. Марша жақындауға тырысқан сайын ол оны итермелей түсті. Егер сіздің бауыр басу стиліңіз мазасыз болса және сіз қашқақтайтын адаммен бірге болсаңыз, ішкі шеңбердегі өмір жиі осындай болады.
СІЗДІҢ «ЖАУҒА» АЙНАЛҒАНЫҢЫЗДЫҢ БЕЛГІЛЕРІ
Достарыңыз бен туыстарыңызға серігіңіздің сізге шын мәнінде қалай қарайтынын айтуға ұяласыз. Адамдар сізге серігіңіздің қаншалықты тәтті, мейірімді немесе ілтипатты екенін айтқанда таңғаласыз. Оның өмірінде не болып жатқанын білу үшін оның әңгімелерін жасырын тыңдайсыз. Серігіңіз маңызды мәселелер бойынша сізбен емес, басқа адамдармен жиі кеңеседі. Төтенше жағдайда серігіңіздің сіз үшін бәрін тастап, қасыңыздан табылатынына сенімді емессіз. Серігіңіз үшін сізге қарағанда бейтаныс адамдарға жақсы әсер қалдыру маңыздырақ. Достарыңыздың серіктері оларға ілтипатпен қарайтынын көргенде таңғаласыз. Сіз — серігіңіздің балағаттауына немесе кемсітуіне ең көп ұшырайтын адамсыз. Сіздің эмоционалды және физикалық денсаулығыңыз серігіңіздің басымдықтар тізімінде төменгі орында.
Бұл тұжырымдар сіздің жағдайыңызға сәйкес келе ме? Егер сізді елемесе, серігіңіз бейтаныс адамдарға әлдеқайда мейірімді болса және әдетте сізбен сөйлеспеуді жөн көрсе, сіз «жауға» айналғансыз. Сіздің жалғыз «қылмысыңыз» — жақындықты көтере алмайтын адамға тым жақын болуыңыз.
Бұл қауіпсіз адаммен бірге ішкі шеңберде өмір сүруден мүлдем өзгеше.
СІЗГЕ ПАТШАДАЙ ҚАРАЙТЫН ІШКІ ШЕҢБЕР
Сіздің амандығыңыз бәрінен жоғары тұрады. Маңызды нәрселерді бірінші болып сізге айтады. Сіздің пікіріңіз бәрінен маңызды. Өзіңізді сүйікті және қорғалған сезінесіз. Жақындыққа деген қажеттілігіңіз одан да көп жақындықпен марапатталады.
Мазасыз-қашқақтайтын қарым-қатынастағы көптеген адамдар мұндай «патшалық ішкі шеңбер» іс жүзінде жоқ және барлық адамдардың ішкі шеңберіндегі тәжірибесі бірдей деп ойлайды. Олар басқа адамдар жабық есік артында не болып жатқаны туралы шындықты айтпайды деп есептейді. Бірақ біз сізге айтарымыз: ол бар және бұл сирек кездесетін құбылыс емес. Өйткені қауіпсіз адамдар халықтың 50 пайыздан астамын құрайды және олардың ішкі шеңберіне патшадай құрмет көрсетіледі.
Марша мен Крейгтің оқиғасындағы «бұлтартпас айғақтар» (Smoking Guns)
Марша мен Крейгтің қарым-қатынасының алғашқы апталары мен айларында (! ) — қылмыс болған жердегі бықсып жатқан қару сияқты айқын — әртүрлі белгілер Маршаны өзі түсіп жатқан тұзақ туралы ескерте алар еді:
Крейг Марша жаттығу кезінде оған қолдау көрсетуге келгенде оны елемей қойды. Ол олардың жұп екенін жасыруға тырысты. Ол Маршаның бұрынғы жігітімен кездесуді тоқтатқанына таңғалды (бұл оның өзінің жауапкершілікті бағаламайтынын көрсетеді). Ол Марша туралы құнсыздандыратын және қорлайтын ескертулер жасады. Ол оны өзінің «елесті бұрынғы қызы» Гингермен салыстырды. Ол Маршаның алаңдаушылығы мен өзіне деген күмәніне оның жағдайын одан сайын нашарлататындай жауап берді. Ең бастысы, осы әрекеттерінің барлығында ол Маршаның эмоционалдық қажеттіліктеріне дұрыс қамқорлық жасай алмайтыны туралы анық хабар берді.
«Бұлтартпас айғақтар» туралы көбірек білу үшін 5-тарауды қараңыз.
МӘСЕЛЕ БАР ЕКЕНІН МОЙЫНДАУ
Қашқақтайтын-мазасыз тұзақта өмір сүретін көптеген адамдар өздерінің қиын жағдайда екенін өздеріне және басқаларға мойындауға қиналады. Олар өз қарым-қатынастарына толық көңілі толмайтынын айтады, сосын: «Бірақ кімнің көңілі толады? Барлық жұптар ұрсады, барлық жұптар ренжіседі. Біздің олардан неміз өзгеше? » — деп ақтап алады. Олар өздерін серігінің мінез-құлқы соншалықты жаман емес деп сендіреді. Басқалары, Марша сияқты, өздерінің қиын жағдайын біледі, бірақ құтылу үшін қажетті қадамдарды жасай алмайды. Олар әрекет жасауы мүмкін, бірақ кетумен байланысты ауырсыну оларды басып тастайды. Содан кейін олар ребаунд әсерін сезінеді.
РЕБАУНД ӘСЕРІ (КЕРІ ӘСЕР)
Сіз «жауға» айналғаныңызға көзіңіз жеткеннен кейін, неге бұдан кету әлі де соншалықты қиын? Біріншіден, өйткені бұл өте ауыр. Серігіңіздің сізге нашар қарауы қаншалықты ауыр болса, бауыр басу байланысын үзу одан да қиын. Сіз саналы түрде кету керектігін түсінуіңіз мүмкін, бірақ сіздің эмоционалды миыңыз әлі бұл қадамға дайын болмауы мүмкін. Біздің бауыр басу жүйемізді құрайтын эмоционалды тізбектер бізді жалғыз қалмауға итермелеу үшін эволюцияланған. Бізді сүйіктіміздің құшағына қайта итерудің бір жолы — жағымсыз сезім тудыру...
Жалғыз қалғанда біз айқын ауырсынуды сезінеміз. Зерттеулер көрсеткендей, аяғымыз сынғанда мидың сканерлеу суреттерінде жарқырайтын аймақтары, серігімізбен ажырасқанда да іске қосылады. Ажырасуға реакция ретінде біздің миымыз бауыр басу нысанының кетіп қалуын физикалық ауырсынуды тіркейтіндей қабылдайды.
Бірақ бұл тек ауырсыну сезімі ғана емес. Бұл процесте басқа да ойлау процестері басып алынады. Бауыр басу жүйесі іске қосылғаннан кейін тағы бір қызықты құбылыс орын алады: сіз бірге өткізген санаулы жақсы сәттердің жағымды естеліктеріне беріліп, көптеген жағымсыз тәжірибелерді ұмытып кетесіз. Сіз жабырқап жүргенде оның қаншалықты мейірімді болғанын еске түсіресіз де, ең бірінші кезекте сізді ренжіткен де сол адам екенін ыңғайлы түрде ұмытып кетесіз. Белсендірілген бауыр басу жүйесі өте қуатты. Бұл — Маршаның сонша уақыт бойы қалуының өте маңызды себебі болды.
ҚЫЛМЫС БОЛҒАН ЖЕРГЕ ОРАЛУ
Ажырасқаннан кейін серігіңізбен қайта қосылғанда не болады? Колумбия университетіндегі Амирдің әріптесі және ана мен сәби арасындағы бауыр басудың психобиологиясы саласындағы жетекші зерттеуші Майрон Хофер өз зерттеулерінің бірінде таңғажайып жаңалықты сипаттайды. Егеуқұйрық балалары аналарынан ажыратылғанда, бірқатар физиологиялық реакциялар жүреді: олардың белсенділік деңгейі төмендейді, жүрек соғуы баяулайды және өсу гормонының деңгейі де түседі. Хофер өз зерттеулерінде аналық қасиеттердің әрқайсысын біртіндеп жасанды алмастырғышпен ауыстырды: ол алдымен күшіктерді жылытқышпен жылытты, содан кейін асқазандары тоқ болуы үшін тамақтандырды, кейінірек анасының жалау әрекетіне еліктеп, оларды щеткамен сипады. Ол әрбір араласудың ажырау күйзелісінің бір аспектісіне көмектесетінін анықтады. Күшіктерді тамақтандыру олардың жүрек соғу жиілігін қалыпты деңгейде ұстауға көмектесті, жылыту белсенділіктерін сақтауға көмектесті, ал щеткамен сипау өсу гормонының секрециясын арттыруға ықпал етті.
Бірақ барлық симптомдарды бірден жеңілдеткен тек бір ғана әрекет болды, ол — анасымен қайта қауышу.
Адамдарда да жағдай өте ұқсас. Біз біреумен ажырасқанда, бауыр басу жүйеміз шектен тыс жұмыс істей бастайды және егеуқұйрық күшіктері сияқты біз сүйікті адамымызбен қайта қосылудан басқа ештеңені ойлай алмаймыз. Бір адамның қас қағым сәтте біздің барлық қолайсыздықты жоя алатындығы оны қайта көру азғыруына қарсы тұруды өте қиындатады. Тек бір бөлмеде болудың өзі мазасыздықты толығымен жоюға жеткілікті, мұны басқа ешбір дос немесе отбасы мүшесі істей алмайды.
Осы қарапайым себептің кесірінен көптеген адамдар, тіпті бірнеше рет әрекеттенсе де, ажырасу туралы шешімдерін соңына дейін жеткізе алмайды. Бұл сондай-ақ Маршаның Крейгпен ажырасқаннан кейін де неге біраз уақыт байланыста болғанын түсіндіреді. Мазасыз адамдарға жаман бауыр басудан арылу үшін өте көп уақыт қажет болуы мүмкін және олар бұл процестің қанша уақытқа созылатынын өздері шеше алмайды. Тек олардың денесіндегі әрбір жасуша серігінің өзгеруіне немесе қайта қосылуға ешқандай мүмкіндік жоқ екеніне толық сенімді болғанда ғана, олар жүйені деактивациялап, босата алады.
АЛЬКАТРАЗДАН ҚАШУ
Қайта серпілу эффектісі туралы білмесе де, Марша қиын жағдайда екенін түсінді. Өйткені ол бұл эффектіні бұрын да басынан өткерген еді. Марша ойынан тағы да айнып қалудан қорықты және Крейг мәселені өз қолына алып, келесі жолы ажырасумен қорқытқанда, айтқан сөзінде тұрып, кетіп қалғанда қатты жеңілдеп қалды. Ол кетуді қалайтынын айтқан түнде бәрі өте тез болды. Ол шағын сөмкесін жинап, сіңлісіне дереу алып кетуін өтініп қоңырау шалды. Бауыр басу тұрғысынан бұл өте жақсы жоспарланған кету болды.
Үйреншікті, қамқор ортада сіңлісінің жанында болу оның күйзелген бауыр басу жүйесінің бір аспектісіне көмектесті; достарымен телефон арқылы сөйлесу және олардың қолдауын алу — тағы бір көмек болды; балмұздақ пен шоколад жеу — тағы бірі. Бұл жұбаныштардың ешқайсысы оның ажырау күйзелісін толық жеңілдетпеді, кейде ол неге Крейгпен ажырасуы керек болғанын ұмытып кететін. Содан кейін оның достары мен отбасы оған бұл не үшін қажет екенін, кейде тіпті сағат сайын есіне салып отырды.
ДЕАКТИВАЦИЯЛАУ СТРАТЕГИЯЛАРЫ ПАЙДАЛЫ БОЛҒАНДА
Нақты ажырасудан көп уақыт бұрын Марша өзінің бауыр басу жүйесін деактивациялауды бастау арқылы бейсаналы түрде қашуға дайындалып жүрген. Крейгпен қарым-қатынасты реттеуге жылдар бойы тырысқаннан кейін — өз көзқарасын түсіндіріп, эмоционалды түрде күйзеліп және оның мінез-құлқын ақтау арқылы — ол ақыры үмітін үзді. Біздің сұхбатымызда Марша алғашқы бірнеше жылда күнде жылайтынын, ал соңғы жылы дерлік жыламағанын айтты. Эмоционалды түрде ол қазірдің өзінде алшақтай бастаған еді. Ол енді ештеңе өзгеретініне немесе Крейгтің өзгере алатынына сенбеді. Ол оның кемшіліктерін көбірек байқай бастады және олардың арасындағы сирек кездесетін жағымды тәжірибелерге назар аударуды тоқтатты.
Оның басынан өткерген процесі қашқақ адамдардың үнемі қолданатын әдісімен бірдей болды: тым жақын болмау үшін, олар серігін алыс ұстау мақсатында оның жағымсыз қасиеттері мен мінез-құлқына назар аударады. Марша мазасыз болса да, Крейгтен сансыз рет эмоционалды соққы алғаннан кейін деактивациялау стратегияларын қолдана бастады. Деактивация — біреуді өз (бауыр басу) жүйеңнен шығару үшін қажетті процесс. Алайда, бұл процесті серігіңізбен бірге болғанда бастау, ажырасқаннан кейін қайта серпілу эффектісін сезінбейтініңізге кепілдік бермейді. Ажырасу нәтижесінде бауыр басу жүйеңіз қайта белсендірілген соң, бәрі де мүмкін. Маршаның жағдайында деактивация процесін ерте бастау оған ажырасудың алғашқы кезеңінен және соңғы процестерден аман-есен өтуге көмектесті.
Бүгінде Марша Крейгпен мүлдем байланыспайды және олар дос емес. Оның орнына ол өзіне нағыз жан жарын тапты.
Ажырасудан аман өту
Бауыр басу принциптерін қолданатын келесі тоғыз стратегия қарым-қатынасты тоқтатудың ауыр тәжірибесінен өтуге көмектеседі.
Өзіңізге «ішкі шеңберде» өмірдің қандай екенін сұрақ қойыңыз. Егер ажырасу туралы шешім қабылдай алмасаңыз, өзіңізден сізге патша сияқты ма, әлде жау сияқты ма қарайтынын сұраңыз. Егер сіз жау болсаңыз, кетудің уақыты келді. Қолдау желісін алдын ала құрыңыз. Достарыңыз бен отбасыңызға қарым-қатынасыңыздың шын мәнінде қандай екенін ашып айта бастаңыз. Бұл ұят немесе бақытсыздықтан елеусіз қалған достықтарды қайта жандандырады және сіз шешім қабылдағанда оларды көмектесуге дайындайды (7-стратегиядан қалай екенін көріңіз). Алғашқы бірнеше түнде болу үшін жайлы, қолдау көрсететін жер табыңыз. Басында сізге барынша қолдау қажет болады. Қайта қосылуға деген азғыру өте күшті. Ата-анаңыз, бауырларыңыз немесе ең жақын достарыңыз бұл сезімді бақылауға көмектесе алады. Бауыр басу қажеттіліктеріңізді басқа жолдармен қанағаттандырыңыз. Жақын адамдарыңыздан қолдау сұраңыз және массаж, көп жаттығу, жайлы әрі пайдалы тамақ сияқты алаңдататын нәрселерді іздеңіз. Бауыр басу жүйеңізді неғұрлым тыныштандыра алсаңыз, ажырасу соғұрлым жеңіл болады. Егер қателесіп, «қылмыс болған жерге» қайта оралсаңыз, ұялмаңыз. Әрине, бұрынғы серігіңізбен байланысты қалпына келтірмегеніңіз абзал, бірақ егер бұл орын алса, өзіңізді кінәламаңыз. Өзіңізге жанашырлықпен қарау өте маңызды. Өзіңізді неғұрлым нашар сезінген сайын, бұрынғы жаман қарым-қатынастың жалған қауіпсіздігіне соғұрлым қайта оралғыңыз келеді. Өзіңізді нашар сезінгенде бауыр басу жүйеңіз көбірек іске қосылады, ал белсендірілген жүйе — байланысты қайта орнатуды одан сайын қалау дегенді білдіреді. Егер сізге қиын болса, өзіңізді кінәлі сезінбеңіз. Есіңізде болсын, ауырсыну шынайы! Достарыңыз бұрынғы серігіңізді ұмытып, өзіңізді аяуды тоқтатып, тезірек алға жылжуға шақыруы мүмкін. Бірақ біз сіз сезініп отырған ауырсынудың шынайы екенін білеміз, сондықтан оны жоққа шығармаңыз. Оның орнына өзіңізге мейірімді болыңыз, денеңіз бен жаныңызды еркелетудің жолдарын табыңыз. Егер аяғыңыз сынса, солай істер едіңіз ғой! Жағымды естеліктер басып қалғанда, жақын досыңыздан жағдайды шынайы бағалауын сұраңыз. Бауыр басу жүйеңіз қарым-қатынас туралы көзқарасыңызды бұрмалап жатқанын есіңізге түсіріңіз. Досыңыздан бәрінің іс жүзінде қалай болғанын еске түсіруін өтініңіз. Кейде сағынсаңыз немесе бұрынғы серігіңізді идеалдандырсаңыз да, шындық біртіндеп ашыла береді. Деактивация: Кетуді қалаған барлық себептеріңізді жазып алыңыз. Сіздің мақсатыңыз — бауыр басу жүйеңізді деактивациялау. Мұның ең жақсы жолы — қарым-қатынастағы жаман сәттерді еске түсіру, ал оларды жадыда сақтаудың ең жақсы жолы — қағазға түсіру. Ойыңызға жағымды естеліктер ұялағанда, сол тізімге көз салыңыз. Қазір қаншалықты ауырсынуды бастан өткерсеңіз де, оның өтіп кететінін біліңіз. Көптеген адамдар жүрек жарасынан жақсы айығып, ақырында жақсы өмірге қадам басады!
ТӨРТІНШІ БӨЛІМ Сенімді жол — Қарым-қатынас дағдыларын шыңдау
11. Тиімді коммуникация: Хабарламаны жеткізу
ДҰРЫС СЕРІК ТАҢДАУ ҮШІН ТИІМДІ КОММУНИКАЦИЯНЫ ҚОЛДАНУ
Итанмен бірнеше кездесуден кейін Лорен қатты абдырап қалды. Алғашқы кездесуінде олар жағажайдағы романтикалық барға барып, бір-бірін тануға бірнеше сағат жұмсады. Кеш соңында ол тез қоштасып, ғайып болды. Оның таңғалысына орай, ол тағы да кездесуге шақырды, бұл жолы жағалаудағы клубтағы қойылымға. Екеуі де бірнеше стақан сусын ішіп, бірнеше сағат бойы бірге биледі. Олар тіпті жағажайда серуендеді, бірақ тағы да ештеңе болмады, тек қоштасқандағы қысқаша «сөйлесерміз» деген сөз ғана қалды. Бұл үлгі келесі кездесуде тағы да қайталанды. Бауыр басу стилі мазасыз Лорен Итанның оған мүлдем қызығушылығы жоқ деп ойлады. Бірақ онда неге ол әлі де кездесуге шақырып жүр? Бәлкім, оған жай ғана серік керек шығар? Ол оны қатты ұнатқандықтан, нақты себепсіз кездесуді тоқтатқысы келмеді. Жақын досы оған оның мінез-құлқының себептері туралы болжам жасауды тоқтатып, жай ғана сұрауға кеңес берді.
Әдетте Лореннің бұған батылы жетпес еді — ол алатын ауыр жауабынан қатты қорқар еді. Бірақ ол қате адамға бағалы уақытын босқа жұмсағысы келмейтін деңгейге жетті. Осылайша ол бұл тақырыпты Итанмен қозғады, алдымен абайлап бастағанымен, әңгіме барысында өте тікелей сөйледі: «Мен жай ғана достықтан артық нәрсе іздеп жүрмін. Сенің ойыңда не бар? » Оның болжамына қайшы, ол Лореннің тартымсыз емес екенін білді. Итан оны қатты ұнататынын және серік тапқысы келетінін айтты. Бірақ Лорен әрі қарай барып, оның «жанасусыз» саясаты туралы нақты сұрағанда, ол жауап бере алмай, сөзді басқа жаққа бұра берді. Ол Итанның неліктен физикалық байланысқа қызығушылық танытпағаны туралы нақты жауап ала алмаса да, олардың бірлескен болашағы туралы анық суретті көрді — ондай болашақ жоқ еді!
Лорен оны әлеуетті серік ретінде қарастыруды тоқтатты, бірақ олар дос болып қалды. Итан өзі кездесіп жүрген және оның түсініксіз мінез-құлқынан көңілі қалған бірнеше басқа әйелдер туралы Лоренге айтқаннан кейін, ол ақыры бәрін түсінді. Итанның іс-әрекетінің жұмбағы соншалықты жұмбақ емес болып шықты — оның өзінің жыныстық бағдарына қатысты үлкен күмәні бар екені белгілі болды. Лорен өз мазасыздығын ерте білдіруге батылы жеткені үшін Құдайға шүкір етті, бұл оны айлар бойғы жалған үміт пен сөзсіз қабылдамаудан сақтап қалды.
Лореннің оқиғасы тиімді коммуникацияның маңыздылығына тамаша мысал болады. Өз қажеттіліктеріңіз бен күтілімдеріңізді серігіңізге тікелей, айыптаусыз түрде білдіру — бұл өте қуатты құрал. Сенімді бауыр басу стилі бар адамдар мұны табиғи түрде қолданғанымен, мазасыз немесе қашқақ стильдегі адамдар үшін бұл жиі интуицияға қайшы келеді.
Итанмен болған бір ашық әңгіме Лореннің ойындағы барлық болжамдар мен «теорияларға» нүкте қойды. Итан үшін Лореннің оның мінез-құлқына шексіз шыдап жүре бергені ыңғайлы болар еді. Ол өзіне керегін алып жүрді — достары мен отбасына көрсететін (олардың мазасын алмауы үшін) қызы болды және өз жыныстық бағдарымен айналысуға уақыт алды. Бірақ өз қажеттіліктерін білдіру арқылы Лорен өзін қорғай алды және біреудің жоспарына ілесіп уақыт жоғалтудан қашты. Бұл жағдайда бауыр басу стилі негізгі мәселе болған жоқ, бірақ Лореннің мұны алдын ала білуге мүмкіндігі болмады. Егер Итанның мінез-құлқы жай ғана оның бауыр басу стилінің көрінісі болса, тиімді коммуникация мұны да ашар еді және олар бауыр басу стильдерінің үйлесімсіз екенін ерте білгеннен ұтар еді.
Бірақ Лорен онымен осылай тікелей сөйлесіп, оны ыңғайсыз жағдайға қалдырғанда, оның мінез-құлқы бауыр басу стилінің де, жыныстық бағдарының да емес, жай ғана ұялшақтықтың салдары екені анықталса не болар еді? Біз дәл осындай тәжірибені басынан өткерген адамды білеміз.
Тинаның жағдайы Лореннікіне өте ұқсас болды. Сержбен үшінші кездесуінде Тина оның қасында диванда фильм қарап отырып, оның неге ешқандай қадам жасамай жатқанына таңғалды. Оның да сәтсіз қарым-қатынастар тәжірибесі болғандықтан, Серждің мәселесі не екенін ойлап, уақыт жоғалтқысы келмеді. Осылайша, ол жай ғана күлімсіреп: «Мені сүйе аласың ба? » — деді. Серж бір сәтке аңтарылып, күңкілдеп бірдеңе айтқанымен, өзін жинап алып, оны сүю үшін еңкейді. Бұл олардың қарым-қатынасындағы оның ұялшақтығы мәселе болған соңғы сәт еді, олардың қарым-қатынасы үш жылдан кейін де әлі нығайып келеді.
Бұл жағдайда сүйісуді еркелеп сұрау тиімді коммуникацияны шебер қолдану болды. Тина өз қажеттіліктерін білдірді және ыңғайсыз сәт болғанымен, оның тікелейлігі Сержбен қарым-қатынасына үлкен серпін беріп, оларды тек физикалық емес, эмоционалды түрде де жақындата түсті. Тіпті Серж басқаша реакция беріп, бәрі басқаша аяқталса да, бұл бәрібір пайдалы болар еді: адамдардың тиімді коммуникацияға реакциясы әрқашан көп нәрсені аңғартады. Бұл Лорен мен Итанның жағдайындағыдай болашағы жоқ қарым-қатынасқа түсуден сақтайды немесе Серж бен Тинаның жағдайындағыдай қарым-қатынасты тереңірек деңгейге көтеруге көмектеседі.
Тиімді коммуникация біздің барлығымызда қарым-қатынаста өте нақты қажеттіліктер бар екенін түсінуге негізделген, олардың көбі сіздің бауыр басу стиліңізбен анықталады. Олар жақсы немесе жаман емес, олар жай ғана бар. Егер сіз мазасыз болсаңыз, сізде жақындыққа деген күшті қажеттілік бар және серігіңіз сізді жақсы көретініне әрі құрметтейтініне үнемі сенімді болуыңыз керек. Егер сіз қашқақ болсаңыз, серігіңізден эмоционалды немесе физикалық қашықтықты сақтай алуыңыз және белгілі бір дәрежеде дербестікті сақтауыңыз қажет. Қарым-қатынаста бақытты болу үшін біз бауыр басу қажеттіліктерімізді шабуылға немесе қорғанысқа жүгінбей, анық жеткізудің жолын табуымыз керек.
НЕГЕ ТИІМДІ КОММУНИКАЦИЯНЫ ҚОЛДАНУ КЕРЕК?
Тиімді коммуникация екі мақсатқа жету үшін жұмыс істейді:
Дұрыс серік таңдау үшін.** Тиімді коммуникация — бұл болашақ серігіңіздің сіздің қажеттіліктеріңізді қанағаттандыра алатын-алмайтынын анықтаудың ең жылдам әрі тікелей жолы. Кездесіп жүрген адамыңыздың тиімді коммуникацияға реакциясы бес минут ішінде, мұндай әңгімесіз айлар бойы кездескеннен де көп нәрсені аша алады. Егер екінші адам сіздің қажеттіліктеріңізді түсінуге және сіздің амандығыңызды бірінші орынға қоюға шынайы ниет танытса, сіздің бірлескен болашағыңыздың үміті бар. Егер ол сіздің уайымдарыңызды маңызды емес деп ысырып тастаса немесе сізді жеткіліксіз, ақымақ немесе тым өзімшіл сезіндірсе, бұл адамның сіздің мүддеңізді шынайы ойламайтынын және сіздің үйлесімсіз екеніңізді түсінуге болады. Қарым-қатынаста, мейлі ол жаңа болсын, мейлі бұрыннан келе жатқан болсын, қажеттіліктеріңіздің қанағаттандырылуын қамтамасыз ету үшін.** Өз қажеттіліктеріңізді нақты айту арқылы сіз серігіңізге оларды орындауды әлдеқайда жеңілдетесіз. Оған сізді бірдеңе мазалап жүр ме немесе ол не нәрсе екенін болжаудың қажеті жоқ.
Тиімді коммуникацияның сұлулығы — ол сізге болжамды әлсіздікті артықшылыққа айналдыруға мүмкіндік береді. Егер сізге серігіңіз сізді жақсы көретініне және сізге қызығатынына жиі көз жеткізу қажет болса (кем дегенде қарым-қатынастың бастапқы кезеңінде), мұндай мұқтаж болып көріну әлеуметтік тұрғыдан қолайсыз болғандықтан бұл тілекті жасырудың орнына, оны ақиқат ретінде айтыңыз. Осылай ұсынғанда, сіз әлсіз немесе мұқтаж емес, керісінше өзіне сенімді және табанды болып көрінесіз. Әрине, тиімді коммуникация сіздің серігіңізді ренжітпейтіндей және оны тығырыққа тіремейтіндей сөйлесуіңізді білдіреді, бұл оларға шабуыл жасалғандай, сыналғандай немесе кінәланғандай сезінбей, сізге ашылуға мүмкіндік береді.
Тиімді коммуникацияның тағы бір артықшылығы — ол серігіңіз үшін үлгі болады. Сіз екеуіңіз де адал бола алатын және әрқайсысыңыз екіншіңіздің амандығына қамқорлық жасауға қасиетті жауапкершілік алатын қарым-қатынастың үнін орнатасыз. Серігіңіз сіздің соншалықты ашық бола алатыныңызды көргенде, ол да солай істейді. 8-тарауда көргеніңіздей, қарым-қатынасыңызды жақсарту үшін тиімді коммуникацияны бастау ешқашан кеш емес. Бұл — сенімді адамдардың күнделікті өмірде, серігімен, балаларымен және жұмыста қолданатын ең қуатты құралдарының бірі. Бұл сіздің айналаңыздағы адамдармен қарым-қатынасыңызды шынымен өзгерте алады.
РЕАКЦИЯНЫ БАҒАЛАУ
Тиімді коммуникация арқылы сіз мәселені немесе келіспеушіліктерді бірден шеше алмауыңыз мүмкін. Бірақ сіз серігіңіз үшін сіздің амандығыңыздың қаншалықты маңызды екенін бірден бағалай аласыз:
Ол сізді мазалайтын нәрсенің түбіне жетуге тырыса ма? Ол нақты мәселеге жауап бере ме, әлде жалтарғысы келе ме? Ол сіздің уайымдарыңызды байсалды қабылдай ма, әлде оларды көтергеніңіз үшін сізді төмендетуге немесе ақымақ сезіндіруге тырыса ма? Ол сізді жақсырақ сезіндірудің жолдарын іздей ме, әлде тек өзін қорғаумен әлек пе? Ол сіздің уайымдарыңызға тек фактілермен (сот жеңімпазы сияқты) жауап бере ме, әлде сіздің эмоционалдық жағдайыңызды да ескере ме?
Егер сіздің серігіңіз жауапты болса және сіздің бақытыңыз бен қауіпсіздігіңізге шынайы алаңдаса, онда бұл қарым-қатынасты жалғастыруға «жасыл жарық» бар деген сөз. Алайда, егер серігіңіз маңызды тақырыптардан қашса, өзін қорғауға көшсе немесе сізді ақымақ немесе тым мұқтаж сезіндірсе, мұны маңызды ескерту белгісі ретінде қабылдауыңыз керек.
НЕГЕ СЕНІМСІЗ СТИЛЬДЕГІ АДАМДАРҒА ТИІМДІ КОММУНИКАЦИЯНЫ ҚАБЫЛДАУ ҚИЫН
Тиімді коммуникация өте қарапайым нәрсе сияқты көрінеді. Өйткені, кез келген адам ниет етсе, мұны істей алады, солай емес пе? Иә, егер олар сенімді болса. Көбінесе сенімсіз адамдар оларды шын мәнінде не мазалайтынын түсіне алмайды. Оларды эмоциялар басып тастайды және олар агрессия көрсетеді. Зерттеулер көрсеткендей, сенімді бауыр басу стилі бар адамдар соншалықты қатты реакция бермейді, оларды эмоциялар оңай жеңе алмайды, сондықтан олар өз сезімдерін сабырлы әрі тиімді жеткізе алады және серіктестерінің қажеттіліктеріне қамқорлық жасайды.
Сенімді адамдар сондай-ақ өздерін махаббат пен мейірімділікке лайық деп санайды және серіктестерінен жауапкершілік пен қамқорлық күтеді. Осындай сенімдермен олардың неліктен жағымсыз ойларға жол бермейтінін, қалай сабырлы әрі жинақы бола алатынын және басқа адамның жағымды реакция беретініне сенетінін түсіну оңай. Шын мәнінде, бұл көзқарас жұқпалы болуы мүмкін. Санта-Барбарадағы Калифорния университетінен Нэнси Коллинз (оның негізгі зерттеу мүдделеріне ересек жастағы жақын қарым-қатынастарды қалыптастыратын әлеуметтік және когнитивтік процестер және осы процестердің денсаулық пен амандыққа әсері кіреді) және Оңтүстік Калифорния университетінен Стивен Рид (әлеуметтік пайымдау мен мінез-құлықтың нейрондық желілік модельдерін зерттейді) сенімді бауыр басу стилі бар адамдардың тиімді коммуникация бойынша коуч ретінде қызмет ететінін анықтады — олар басқаларды ашылуға және жеке нәрселер туралы сөйлесуге итермелеуге шебер екенін айтады. Бірақ егер сіз сенімді болмасаңыз не болады?
ЕГЕР СІЗ МАЗАСЫЗ БОЛСАҢЫЗ...
Қарым-қатынасыңызда бір нәрсе сізді мазалай бастағанын сезгенде, сіз тез арада жағымсыз эмоцияларға ерік беріп, шектен шыққан ойларға берілуге бейім боласыз. Сенімді (secure) серіктесіңізден айырмашылығыңыз — сіз серіктесіңізден оң жауап күтпейсіз, керісінше жағымсыз реакцияны алдын ала болжайсыз. Сіз қарым-қатынасты кез келген сәтте күйреп қалуы мүмкін нәзік әрі тұрақсыз нәрсе ретінде қабылдайсыз. Бұл ойлар мен болжамдар сізге өз қажеттіліктеріңізді тиімді білдіруді қиындатады. Соңында серіктесіңізбен сөйлескенде, сіз мұны көбінесе жарылысқа толы, айыптаушы, сын айтатын немесе қорқытатын түрде жасайсыз. Сіз іздеген сенімділікті берудің орнына, серіктесіңіз кері шегінуі мүмкін. Шын мәнінде, Коллинз бен Рид өз зерттеулерінде мұны растады: мазасыз (anxious) серіктестерімен кездесетін ер адамдар өздерін сирек ашатынын және жалпы қарым-қатынас деңгейін басқаларға қарағанда төмен деп бағалайтынын айтқан.
Нәтижесінде, қажеттіліктеріңізді серіктесіңізді жақындатудың орнына итеріп жіберетіндей етіп білдіргеннен кейін (тиімді қарым-қатынасты қолданудың орнына), сіз протесттік мінез-құлыққа жүгінесіз — жақындық пен жұбанышқа деген қажеттілігіңізді ашулану немесе ерсі қылықтар арқылы көрсетесіз. Осылай істеу арқылы сіз осы қуатты құралдың барлық артықшылықтарынан айырыласыз — тиімді қарым-қатынастан айырмашылығы, протесттік мінез-құлық сізге алаңдаушылығыңызды нақты шешуге ешқашан мүмкіндік бермейді. Серіктесіңіз теріс жауап беруі мүмкін, бірақ сіз оның сіздің нақты қажеттілігіңізге ме, әлде протесттік мінез-құлқыңызға жауап беріп жатқанына ешқашан сенімді болмайсыз.
Мысалы, серіктесіңіз опасыздық жасап жатыр деп қорқып, оның ұялы телефонына тоқтаусыз қоңырау шаласыз делік. Ол бұдан шаршағанын шешіп, сізбен ажырасады. Сіз: «Мен тым жабысқақ болып, оны өзім итеріп жібердім бе, әлде ол шынымен де мені өзіне лайық емес деп шешті ме? » — деп күмәнданып қала бересіз. Сіз өзіңізді мазалаған бастапқы сұраққа жауап ала алмайсыз, яғни оның сіздің уайымдарыңызды тыңдауға, сізді жұбатуға және өзіңізді қауіпсіз әрі сүйікті сезінуіңіз үшін қолдан келгеннің бәрін жасауға дайын немесе дайын еместігін біле алмайсыз.
Сондықтан, жарақат алудан қорқынышыңыз түсінікті болса да, біз сізге протесттік мінез-құлықтан аулақ болуды, тәуекелге бел байлап, тиімді қарым-қатынас әдісін қабылдауды ұсынамыз. Біз тиімді қарым-қатынасты қолданған таныстарымыздың барлығы ұзақ мерзімді перспективада бұған риза болғанын нық сеніммен айта аламыз. Көбінесе тиімді қарым-қатынас серіктесіңіздің сізге деген сезімі қаншалықты күшті екенін көрсетіп, араларыңыздағы байланысты нығайту арқылы үлкен жеңілдік әкеледі. Тіпті кейбір жағдайларда жауап сіз күткендей болмаса да және сіз бәрін құрттым деп сенімді болсаңыз да (егер мен басқаша айтқанда немесе істегенде, ол міндетті түрде райынан қайтар еді деп ойласаңыз да), біз кездесу немесе қарым-қатынас кезінде маңызды мәселені көтергеніне өкінген адамды әлі кездестірмедік. Керісінше, олар тиімді қарым-қатынастың өздерін не дұрыс адамды табуға, не бар байланысты нығайтуға деген ұзақ мерзімді мақсатына бір қадам жақындатқанына үлкен алғыс білдіреді.
Мысал ретінде Хиллариді алайық. Ол шуақты сенбі күні таңертең Стивпен бірге Бруклин көпірінде романтикалық серуендеуді жоспарлаған еді, бірақ оған қоңырау шалғанда, Стив кір жуа бастағанын және оған кейінірек хабарласатынын айтты. Хилларидің көңілі түскенін көрген құрбысы оған қайта қоңырау шалып, кірін серуеннен кейін жууды сұрауға көндірді — өйткені бұл керемет көктем күні еді. Хиллари құлықсыз болса да қоңырау шалды. Стив кірін жуып бітіру туралы шешімін өзгертіп қана қоймай, сол күні мүлдем кездескісі келмейтінін айтты! Хиллари қатты күйзелді. Ол құрбысының оны қоңырау шалуға көндіргеніне ашуланды. Ол тым көп қызығушылық таныту арқылы Стивпен арадағы мүмкіндігін құрттым деп есептеді. Бірнеше айдан кейін ортақ досы Стивтің ауыр ажырасудан кейін қатты күйзелісте болғанын және жаңа қарым-қатынас бастауға мүлдем ниеті де, шамасы да болмағанын айтты. Хиллари сол таңертең мәселенің басын ашып алуы оны Стивтің эмоционалдық қолжетімсіздігі тудыратын қасіреттен құтқарғанын түсіндірді. Ол кезде Хиллари құрбысына ренжіп, Стивпен мүмкіндігімді құртты деп айыптаған еді, бірақ кейінірек құрбысы оған қарым-қатынастағы ең құнды сабақтардың бірін — өз қажеттіліктерін қалай тиімді жеткізуді үйреткенін ұқты. Бұл Хилларидің қарым-қатынаста ешқандай ойынсыз, толық әрі шынайы өзін көрсеткен алғашқы сәті еді. Стивпен ештеңе шықпаса да, ол бұл үшін қолдан келгеннің бәрін жасағанын білді. Ол сондай-ақ адамдардың оған деген жағымсыз қылықтары көбінесе оның тартымдылығына немесе қалаулы екендігіне ешқандай қатысы жоқ екенін аша бастады.
Міне, ешқандай ақталусыз, тек қалағаныңызды айтудың қаншалықты қуатты әрі тиімді болатынына тағы бір мысал: Көптеген жылдар бойы Жена өзін шарасыз көрсетуден қорқып, кездескен жігіттеріне тұрмысқа шығып, балалы болғысы келетінін ашық айтпайтын. Ол 40 жасқа толғанда және биологиялық сағаты бәрінен маңызды болғанда, ол бірінші кездесуде-ақ әлеуетті серіктестеріне ана болғысы келетінін және тек тезірек балалы болғысы келетін ер адамдармен ғана кездесуге мүдделі екенін айтуды ұйғарды. Ол мұны естіген жігіттердің көбі қашатынын сезсе де — бұл орынды да еді — қабылдамай қалудан қорқу Жена үшін басты уайым болмады. Ол бірнеше үміткерді шошытып алды, бірақ соңында Нейтті кездестірді. Нейт бұл талаптан қорықпақ түгілі, өзі де соны қалайтын еді. Ол Женаның не қалайтынын білетінін және оны айтудан қорықпайтынын ұнатты. Тиімді қарым-қатынасты қолдану оған жақсы нәтиже берді. Бүгінде ол мен Нейт — екі баланың бақытты ата-анасы.
Жена мен Хиллари сияқты сіз де тиімді қарым-қатынасты қолдануды үйрене аласыз, тіпті мазасыз байланыс стиліңіз болса және бұл сізге қорқынышты көрінсе де.
ЕГЕР СІЗ ТҰЙЫҚ (AVOIDANT) БОЛСАҢЫЗ . . .
Екі адамды бір-бірін түсіну мен түсінісуден артық ештеңе жақындатпаса да, тиімді қарым-қатынас тұйық (avoidant) адамға да берер мүмкіндігі мол. Тұйық байланыс стилі бар адам ретінде сіз көбінесе қашықтық пен оқшаулануға деген қажеттілігіңізді сезбейсіз — сіз қашу керек екенін сезесіз, бірақ себебін түсінбейсіз. Бұл сезім пайда болғанда, сіз серіктесіңізге деген тартымдылығым азая бастады деп ойлауыңыз мүмкін, мұндай жағдайда не туралы сөйлесуге болады? Ол «сол бір жан» емес шығар, сондықтан азапты несіне созамыз? Бірақ содан кейін сіз бір сәтсіз қарым-қатынастан екіншісіне ауысып, сол циклді қайта-қайта қайталайсыз.
Егер сіз тұйық болсаңыз, бірінші қадам — қарым-қатынас тым жақын болып кеткенде, өзіңізге эмоционалды немесе физикалық кеңістік қажет екенін мойындау және содан кейін сол қажеттілікті жеткізуді үйрену. Серіктесіңізге жағдай тым «нәзік» болып бара жатқанда, сізге жалғыз қалу үшін біраз уақыт керек екенін алдын ала түсіндіріңіз және бұл мәселе оған емес, кез келген қарым-қатынастағы сіздің жеке қажеттілігіңізге байланысты екенін айтыңыз (бұл бөлім өте маңызды! ). Бұл олардың уайымдарын сейілтіп, байланыс жүйесін біршама тыныштандырады. Содан кейін олар сізге жақындауға тырысуын (бұл сізді көбірек ыңғайсыз етеді) азайтуы мүмкін. Осылайша, серіктесіңізбен арадағы «қуу және шегіну» динамикасының асқынуын болдырмауға мүмкіндік туады.
Тұйық байланыс стилі бар Андрес Моникамен жиырма бес жылдай некеде тұрған еді, содан кейін ол өзінде баяу дамитын аутоиммундық ауру бар екенін білді. Оған бұл дерттің емі жоқ екенін айтты, бірақ оның жасын ескерсек, өмір сүру ұзақтығына қатты әсер етпейді. Дегенмен, мезгіл-мезгіл зертханалық талдаулар қажет болды. Алғашқы шоктан кейін Андрес ауруы туралы ойларды ысырып тастап, өмірін жалғастыра алды. Бірақ Моника бұлай істей алмады. Ол «ештеңе болмағандай» кейіп таныту дұрыс емес деп есептеді. Ол оны бірнеше рет басқа дәрігердің пікірін білуге және Интернеттен ауруы туралы мұқият іздеуге көндіруге тырысты. Андрес әдетте бұл әңгімелерден қашып, оның медициналық ұсыныстарын елемейтін, бірақ кейде бұл олардың арасындағы қатты қақтығыстарға әкелетін. Соңында, бірнеше айға созылған реніштен кейін, ол Моникамен ашық сөйлесті. Ол Мониканың бұл іске араласуы уайым мен қамқорлықтан туындайтынын біледі, бірақ бұл көмектесудің орнына оған ауруын қайта-қайта еске түсіретін. Ол өз дәрігеріне сенді және бұдан әрі зерттеудің қажеті жоқ деп есептеді. Ол Мониканың мінез-құлқы оның денсаулығын жақсартуға көмектесіп қана қоймай, олардың қарым-қатынасына да зиян тигізетінін сезді. Моника Андреске көмектеспей жатқанын түсінді — бұл оның осындай диагнозбен күресу тәсілі еді, бірақ Андрестікі емес еді. Ол өз қалауын күштеудің орнына, оның тілектерін құрметтеу арқылы жақсырақ әрі қолдаушы серіктес бола алатынын ұқты. Содан бері Моника өзін көбірек тежей бастады (толығымен болмаса да), бұл олардың арасындағы қақтығыстардың азаюына мүмкіндік берді.
ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСЫҢЫЗДА ҚАЖЕТТІЛІКТЕРІҢІЗДІҢ ОРЫНДАЛУЫН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ҮШІН ТИІМДІ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТЫ ПАЙДАЛАНУ
Моник пен Грег бірнеше ай бойы кездесіп жүр, Төртінші шілде мерекесі жақындап қалды. Моник бұл оқиғаны достарымен бірге атап өтуді жоспарлап отыр, бірақ ол Грегті әлі шақырған жоқ. Грег бұған көбірек ренжи бастады. Ол мұның нені білдіретініне алаңдайды. Моник оны өз өміріндегі уақытша адам ретінде көре ме? Бәлкім, ол одан ұялатын шығар және оны достарымен таныстырғысы келмейтін шығар? Грег өзін тым ынталы және мұқтаж болып көрінуден қорқып, оған тікелей айтқысы келмейді. Оның орнына ол тұспалдап айтуды шешеді: «Мен Төртінші шілдеде не істейтініме әлі сенімді емеспін. Бірнеше ұсыныстар түсті, бірақ олардың қайсысы тиімді екенін шеше алмай тұрмын». Шын мәнінде, оның басқа жоспарлары жоқ, бірақ ол шақыру күтіп отырғандай көрінгісі келмейді. Моник оның ишарасын түсінбейді; ол Грег шынымен өз нұсқаларын қарастырып жатыр деп ойлап, көмектесуге тырысады. Осы сәтте Грег: «Осыншама тұспалдан кейін Моник мені шақырмаса, демек ол менің келгенімді қаламайды», — деп ойлап, бас тартуды шешеді. Оның ішінде ашу жиналып, Мониктің шынымен ол үшін лайықты қыз екендігі туралы терең ойлану керек деп шешеді.
Бірақ Грег тиімді қарым-қатынасты қолданса ше? Оның мазасыз байланыс стилі бар және тиімді қарым-қатынас талап ететін мұндай диалог оған оңай соқпайды. Ол көбінесе протесттік мінез-құлыққа үйренген. Дегенмен, ол басқа жолды таңдайды. Ол Моникке бұрылып: «Мен Төртінші шілдені бірге өткізгім келеді. Сен менімен және менің достарыммен бірге болғың келе ме, әлде менің саған қосылғанымды қалайсың ба? » — деп сұрайды. Моник мектептегі ескі достарымен кеш өткізу оған ұнамайтын шығар деп ойлап, оны шақыру туралы ойламағанын, бірақ егер ол дайын болса, неге келмеске деп жауап береді. Қарапайым сұрақ Грегке қалаған жауабын берді. Ең бастысы, осы бірінші сәтті тәжірибеден кейін екеуіне де бір-бірімен ашық сөйлесу оңайырақ болды.
Егер Моник басқаша жауап беріп, Грегтің өтініші орындалмаса ше? Тиімді қарым-қатынас кезінде сіз кез келген жағдайда ұтасыз. Тіпті Моник оның өтінішін елемей, тақырыпты тез өзгертіп жіберсе де, ол өте маңызды нәрсені білер еді. Грегтің мазасыз болжамдарына емес, шындыққа негізделген «қызыл жалауша» (red flag) — Мониктің оның қажеттіліктері мен сезімдеріне жауап беру қабілеті туралы белгі пайда болар еді. Біз Грег егер ол осылай әрекет етсе, Моникті дереу тастап кетуі керек деп айтпаймыз, бірақ бұл нақты дәлел болар еді. Мұндай жалтару тактикасы екі-үш рет қайталанса, Грегті махаббатты басқа жерден іздеуге итермелеуі мүмкін.
МЕН ТИІМДІ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТЫ ҚАШАН ПАЙДАЛАНУЫМ КЕРЕК?
Тиімді қарым-қатынасты қашан пайдалану керектігін сұрағанда, біздің автоматты жауабымыз — «әрдайым! ». Бірақ біз жиі: «Мен қарым-қатынастағы әрбір мәселені дереу көтеруім керек пе? Мен мазасызбын — бұл ойыма келген әрбір уайым мен күмәнді айту деген сөз бе, ал олар өте көп қой», — дегенді естиміз. Әдетте, егер сіз өзіңізді мазалайтын нәрселерді басынан бастап айтып, оң жауап алсаңыз, бүкіл мінез-құлқыңыз өзгереді. Уайымдар мен қорқыныштар сіз өз алаңдаушылығыңызды жеткізбей, ішіңізде жинап жүргенде көбірек пайда болады.
Бірақ тиімді қарым-қатынасты қолдануға толық дағдыланғанша, біз мына негізгі ережені ұстануды ұсынамыз: Егер сіз мазасыз болсаңыз — протесттік мінез-құлыққа жүгіне бастағаныңызды сезгенде, тиімді қарым-қатынасқа көшіңіз. Серіктесіңіздің айтқан немесе істеген бір нәрсесі (немесе айтпаған не істемегені) байланыс жүйеңізді белсендіріп, сіз оның қоңырауларына жауап бермеу, кетумен қорқыту немесе кез келген басқа протест нысаны арқылы шектен шығудың алдында тұрғанда — өзіңізді тоқтатыңыз. Содан кейін нақты қажеттіліктеріңіздің не екенін анықтап, оның орнына тиімді қарым-қатынасты қолданыңыз. Бірақ тек толық тынышталғаннан кейін ғана (мазасыз адам үшін бұл кейде бір-екі күнге созылуы мүмкін). Егер сіз тұйық болсаңыз — тиімді қарым-қатынасты қолдану керектігінің айқын белгісі — қашып кетуге деген шексіз қажеттілік туындаған кезде. Серіктесіңізге сізге біраз кеңістік керек екенін және мұны екеуіңізге де қолайлы жолмен жасағыңыз келетінін түсіндіру үшін тиімді қарым-қатынасты қолданыңыз. Басқа адамның қажеттіліктері ескерілгеніне көз жеткізе отырып, бірнеше балама нұсқаларды ұсыныңыз. Осылай істеу арқылы сіз өзіңізге қажетті «тыныс алу кеңістігін» алуға көбірек мүмкіндік аласыз.
ТІПТІ СІЗ ҚАТЕЛЕСІП БАСТАСАҢЫЗ ДА, ТИІМДІ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТЫ ПАЙДАЛАНУ ЕШҚАШАН КЕШ ЕМЕС
Ларри бір сенбіде жұмыстан жағымсыз электрондық хат алды, ал оның жеті жылдық серіктесі Шейла досымен кездесуге кеткен еді. Шейла спортзалға керек заттарын алу үшін үйге келгенде, Ларри мазасызданып, ашуланды: «Сен тағы да кетіп барасың ба? Жаңа ғана келдің ғой! Мен сені демалыс күндері мүлдем көрмеймін! ». Мұны айтып жатқанда да, Ларри өзінің әділетсіз екенін білді. Шейла күтпеген шабуылдан таңғалды — ол Ларриге жоспарлары туралы айтқан еді, тіпті оларды растамас бұрын, егер Ларри қаласа, онымен бірге үйде қалуды ұсынған болатын. Атмосфера шиеленісіп, екеуі де біраз уақыт үндемеді. Біраз оқып, тынышталғаннан кейін, Ларри мінез-құлқының не себепті болғанын түсінді: Ол жұмыстағы хатқа байланысты мазасыз күйде еді және Шейланың жанында болғанын қалады, бірақ одан жоспарларын өзгертуді сұрауға ыңғайсызданды. Ол инстинктивті түрде протесттік мінез-құлыққа көшіп, оны назарын аудару үшін ұрыс шығарды. Ол Шейладан қажеттіліктерін тиімді жеткізе алмағаны үшін кешірім сұрап, жағдайды түсіндірді. Нақты хабар жеткеннен кейін, Шейла да тынышталды. Ол оған қажетті қолдау көрсетті, ал Ларри оның спортзалға баруын өтінді. Ларри бастапқыда протесттік мінез-құлыққа жүгінсе де, түсіністік танытатын серіктеспен тиімді қарым-қатынас, тіпті кеш қолданылса да, стресстік жағдайды сейілте алатынын түсінді.
ТИІМДІ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТЫҢ БЕС ПРИНЦИПІ
Тиімді қарым-қатынас тұжырымдамасы сияқты, оның принциптері де өте қарапайым: Ақтарылып сөйлеңіз. Тиімді қарым-қатынас сезімдеріңіз туралы шынайы және толық адал болуды талап етеді. Эмоционалды түрде батыл болыңыз! Қажеттіліктеріңізге назар аударыңыз. Мақсат — қажеттіліктеріңізді жеткізу. Қажеттіліктеріңізді білдіргенде, біз әрқашан серіктесіңіздің де жағдайын ескеретін қажеттіліктерді айтамыз. Егер олар соңында оған зиян тигізсе, сіз де зардап шегесіз; өйткені сіз бен серіктесіңіз — біртұтас эмоционалдық бірліксіз. Қажеттіліктеріңізді білдіргенде, серіктесіңіздің кемшіліктеріне емес, сіздің неге қол жеткізгіңіз келетініне бағытталған керек, сеземін, қалаймын сияқты етістіктерді қолданған пайдалы: • «Маған қарым-қатынаста өзімді нық сезіну керек. Сен даяшы қызбен қалжыңдасқанда, мен өзімді сенімсіз сеземін.» • «Сен мені достарыңның көзінше жоққа шығарғанда, өзімді құнсыз сеземін. Маған сенің менің пікірімді құрметтейтініңді сезіну керек.» • «Мен саған сене алатынымды білгім келеді. Сен достарыңмен барларға барғанда, мен сенің опасыздық жасауыңнан қатты уайымдаймын.» Нақты болыңыз. Егер сіз жалпылама сөйлесеңіз, серіктесіңіз сізге нақты не керек екенін түсінбеуі мүмкін, бұл оның бәрін дұрыс жасау мүмкіндігін азайтады. Сізді не мазалайтынын нақты айтыңыз: • Сен қонбай кеткенде . . . • Сен менің жағдайымды күн сайын сұрамай кеткенде . . . • Сен мені сүйетініңді айтып, кейін сол сөзіңді қайтып алғанда . . . Кінәламаңыз. Серіктесіңізді ешқашан өзімшіл, қабілетсіз немесе лайықсыз сезіндірмеңіз. Тиімді қарым-қатынас басқа адамның кемшіліктерін көрсету туралы емес. Айыптаулар сізді негізгі мәселеден тез алыстатып, өзара ерегіске әкеледі. Мәселелерді талқылау үшін тыныш уақыт таңдағаныңызға көз жеткізіңіз. Жарылудың алдында тұрғанда тиімді қарым-қатынасты қолдануға тырысу — бұл қарама-қайшылық екенін түсінесіз, себебі сіздің дауысыңыз ашулы немесе айыптаушы болып шығады. Өзіңізге сенімді болыңыз және ақталмаңыз. Сіздің қарым-қатынастағы қажеттіліктеріңіз маңызды — нүкте. Түрлі байланыс стилі бар адамдар сіздің алаңдаушылығыңызды орынды деп санамаса да, олар сіздің бақытыңыз үшін өте маңызды және оларды шынайы білдіру тиімді қарым-қатынас үшін өте маңызды. Бұл тармақ мазасыз байланыс стиліңіз болса өте маңызды, өйткені біздің мәдениетіміз сізді көптеген қажеттіліктеріңізді орынсыз деп сенуге мәжбүрлейді. Бірақ олардың басқа біреу үшін орынды немесе орынсыз болуы маңызды емес. Олар сіздің бақытыңыз үшін қажет, маңыздысы да осы.
Кездесулердегі Миранданың жаңа заңы: Ең басынан бастап тиімді қарым-қатынас
1966 жылы Жоғарғы Сот Миранда ескертулерін міндеттеді. Полиция қамауға алынғандарға олардың құқықтарын оқу арқылы «Миранда ескертуін» жасауға міндетті болды: «Сіздің үндемеуге құқығыңыз бар. Сіздің айтқандарыңыздың бәрі сотта сізге қарсы қолданылуы мүмкін және қолданылады. Жауап алу кезінде сіздің адвокаттың қатысуына құқығыңыз бар. Егер адвокатқа ақшаңыз болмаса, ол сізге тағайындалады. Сіз бұл құқықтарды түсіндіңіз бе? » Біздің әріптесіміз Диана оған «Миранда ескертуін» жасайтын жігіттер туралы қалжыңдайтын, яғни олар кездескенде одан не «күтуге құқылы» екенін алдын ала хабарлайтын. «Мен байсалды міндеттемелерге дайын емеспін деп ойлаймын», — деп айтатын олар, бұл «егер ештеңе шықпаса, мен саған ескертпедім деп айтпа» дегенді білдіретін. Күдіктіні жауапқа алған кезде заңмен қорғалатын полиция сияқты, бұл жігіттер де «заңды» орнатқаннан кейін Диана алдындағы кез келген эмоционалды жауапкершіліктен құтылдық деп есептеді.
Байланыс принциптерін қолдана отырып, сіз өзіңіздің (тұйық емес, сенімді) Миранда құқықтарыңызды жасай аласыз. Онда адамдар ғашық болғанда, олар өз жанын серіктесінің қолына сақтауға беретіні және екеуіңіздің де оны қауіпсіз сақтауға және гүлдендіруге жауапты екендігіңіз туралы сеніміңіз жазылады.
Серіктесіңізге махаббат пен қарым-қатынастың сенімді үлгісін жеткізу арқылы сіз басынан бастап сенімді байланысқа негіз қалайсыз: Сіз ақтарылып сөйлейсіз. Сіз екінші адамның реакциясын бағалай аласыз. Сіз өзіңізге де, серіктесіңізге де сенімді, өзара тәуелді байланысқа ұмтылуға мүмкіндік бересіз.
ТИІМДІ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС НЕГІЗДЕРІ 101
Жұмысты бастау Егер сіз тиімді қарым-қатынасқа дағдыланбаған болсаңыз, жеткізгіңіз келетін хабарламаның сценарийін (скриптін) жасап алу өте пайдалы болуы мүмкін. Мұны ашулы кезде жасамаған дұрыс. Сондай-ақ, достарыңыздың серіктесіңізді қызғандыру сияқты қажеттіліктеріңізге қол жеткізудің жанама әдістерін ұсынатын кеңестерін елемеу маңызды. Мүмкін болса, өзіңіздің ADP (байланысқа тағайындалған тұлға — 9-тарауды қараңыз) немесе сенімді байланыс стилі бар немесе тиімді қарым-қатынас принциптерімен таныс досыңыздан дұрыс сөздерді құрастыруға көмектесуін сұраңыз. Мазмұнына сенімді болғаннан кейін, оны өзіңізге дауыстап қайталаңыз. Бәрін жазып алу сізге қорқынышты жеңуге немесе «сөздеріңізді» ұмытып қалудан сақтануға көмектеседі, сонымен қатар серіктесіңізге сенімді түрде сөйлеуді жеңілдетеді. Мұны меңгеріп, оның өміріңізге тигізетін оң әсерін сезінгеннен кейін, тиімді қарым-қатынасты қолдану сіздің үйреншікті әдетіңізге айналады.
Жаттығу: Сценарийіңіздің тақырыбын анықтау үшін келесі сұрақтарға жауап беріңіз Неліктен мен осы қарым-қатынаста өзімді жайсыз немесе сенімсіз сезінемін (белсендірілген немесе деактивацияланған)?
қарым-қатынас? Серігімнің нақты қандай іс-әрекеттері мені осылай сезінуге мәжбүрлейді? (9-тараудағы қарым-қатынас инвентаризациясы бұл процесте сізге көмектесе алады. ) 1. __________________ 2. __________________ 3. __________________ Серігімнің нақты қандай іс-әрекеті немесе әрекеттері менің өзімді қауіпсіз әрі сүйікті сезінуіме мүмкіндік береді? 1. ___________________ 2. ___________________ 3. ___________________ Жоғарыдағы әрекеттердің қайсысын көтеруге және талқылауға өзімді ең жайлы сезінемін?
Осы соңғы сұраққа берген жауабыңызды алғашқы тиімді коммуникация тақырыбына жол көрсетуші ретінде пайдаланыңыз. Енді тиімді коммуникацияның бес принципін сақтай отырып, сол мәселеге бағытталған қысқаша сценарий құрыңыз. Менің сценарийім: Төмендегі мысалдарды қарап шығыңыз. Тиімді емес коммуникацияның әртүрлі мағынада қалай түсінілуі мүмкін екеніне, ал тиімді коммуникацияның тек бір нақты мағынасы болатынына назар аударыңыз. Сондықтан серігіңіздің тиімді коммуникацияға беретін жауабы, оның тиімді емес коммуникацияға немесе наразылық мінез-құлқына беретін жауабына қарағанда әлдеқайда маңыздырақ.
Тиімді коммуникацияның өзінде кейбір мәселелердің бірден шешілмейтінін есте сақтау маңызды. Ең бастысы — серігіңіздің реакциясы: ол сіздің амандығыңызға алаңдай ма, сіздің мүддеңізді ойлай ма және мәселені шешуге дайын ба?
12. Мәселелерді шешу: Жанжалдарды реттеудің бес сенімді принципі
ҰРЫС-КЕРІС БІЗДІ БАҚЫТТЫРАҚ ЕТЕ АЛА МА?
Романтикалық қарым-қатынастардағы жанжал туралы негізгі қате түсінік — жақсы қарым-қатынастағы адамдар өте аз ұрысуы керек деген ой. Егер бір-біріне жақсы сәйкес келсе, сіз бен серігіңіз көптеген мәселелерде бір пікірде боласыздар және сирек ұрысасыздар (немесе мүлдем ұрыспайсыздар) деген күтілім бар. Кейде тіпті ұрыс-керіс екі адамның бір-біріне сәйкес келмейтінінің немесе қарым-қатынастың бұзылып жатқанының «дәлелі» ретінде қарастырылады. Байланыс теориясы бұл болжамдардың негізсіз екенін көрсетеді; барлық жұптар, тіпті сенімді жұптар да, өз үлесіне тиісті ұрыс-керістерді бастан кешіреді. Жұптардың арасын ажырататын және олардың қарым-қатынасқа қанағаттану деңгейіне әсер ететін нәрсе — олардың қаншалықты жиі келіспейтіні емес, қалай келіспейтіні және не туралы келіспейтіні. Байланыс зерттеушілері қақтығыстар жұптардың жақындасуына және байланыстарын тереңдетуіне мүмкіндік беретінін анықтады.
Жанжалдың екі негізгі түрі бар: тұрмыстық түрі және жақындыққа бағытталған түрі. 8-тарауда біз жақындыққа деген қажеттіліктері қарама-қайшы адамдардың бас қосқанда не болатынын және олардың ізгі ниеттеріне қарамастан, ортақ тіл табуға қалай қиналатынын көрдік. Бұл қарама-қайшы қажеттіліктердің өмірдің барлық салаларына қалай әсер ететінін және көбінесе бір тараптың үнемі жол беруіне әкеп соқтыратынын байқадық. Тұрмыстық жанжалдарда әдетте жақындық үшін күрес болмайды.
ТҰРМЫСТЫҚ ЖАНЖАЛДАР
Атауы айтып тұрғандай, тұрмыстық жанжалдар — бұл күнделікті өмірді бөлісетін әртүрлі ерік-жігер мен тұлғалар арасында міндетті түрде туындайтын даулар: қай арнаны көру керек, кондиционерді қандай температураға қою керек, қытай немесе үнді тағамына тапсырыс беру керек пе деген сияқты. Мұндай келіспеушіліктер шын мәнінде жақсы, өйткені олар сізді басқа адаммен қарым-қатынаста өмір сүруге және ымыраға келуді үйренуге мәжбүрлейді. Адам баласы шыдай алатын ең ауыр жазалардың бірі — жалғыздық камерасында қамалу; біз әлеуметтік тіршілік иесіміз және басқалармен байланыста болғанда жақсы өмір сүреміз. Кейде ойымыз бен іс-әрекетімізде икемді болу жайлылық аймағымыздан шығуды білдірсе де, бұл біздің санамызды жас әрі белсенді ұстайды, тіпті ми жасушаларының регенерациялануына мүмкіндік береді.
Бірақ қағаз бетінде жақсы көрінетін нәрсені — тіпті өз мүддемізге қайшы келсе де, басқаның қажеттіліктері мен қалауларын ескеруді — іс жүзінде асыру әрдайым оңай емес. Бір қызығы, сенімді байланыс стилі бар адамдар мұны инстинктивті түрде біледі. Олар ұрыс кезінде қызуды төмендетіп, өршіп бара жатқан жанжалдың бетін қайтара алады. Егер сіз келіспеушілік кезінде басқа адамның сіздің уайымдарыңызға шынайы қызығушылық танытып, оларды ескеруге дайын екендігіне таңғалған болсаңыз, сіз, сірә, сенімді адаммен сөйлескен боларсыз. Бірақ мұндай дағдылары жоқ адамдар үшін табиғи бейімділік пайдалы ма?
Шындығында, мұқият қарасақ, сенімді адамдардың инстинктивті мінез-құлқының артында белгілі бір әдіс бар екенін көреміз. Бұл олардың сиқырлы күштеріне емес, пайдалы әдеттеріне байланысты. Біз сенімді байланыс стилі бар адамдардың жанжалды бәсеңдету және шешу үшін қолданатын бес нақты әрекетін анықтап қана қоймай, оларды үйренуге болатынына сенеміз. Ересектердің байланыс теориясы байланыс стиліне келгенде біздің икемді екенімізді қайта-қайта дәлелдеді. Қарым-қатынастың жаңа дағдыларын үйрену ешқашан кеш емес.
ЖАНЖАЛДЫ ШЕШУГЕ АРНАЛҒАН СЕНІМДІ ПРИНЦИПТЕР
Сенімді адамдардың серігімен келіспеушілік туындағанда қолданатын бес принципіне толығырақ тоқталайық.
Жанжалды шешудің бес сенімді принципі Басқа адамның амандығына деген негізгі қамқорлықты көрсету. Қазіргі мәселеге назар аударуды сақтау. Жанжалды жалпыламаудан аулақ болу. Байланысқа түсуге дайын болу. Сезімдер мен қажеттіліктерді тиімді түрде жеткізу.
- Басқа адамның амандығына деген негізгі қамқорлықты көрсету: Беркширдегі коттедж Фрэнк табиғатты және ата-анасынан мұраға қалған Беркширдегі жазғы үйін жақсы көреді. Сэнди оны жек көреді. Ол заттарды жинау мен қайта жаюдың әуре-сарсаңынан және ұзақ жолда үнемі кептелісте тұрудан қорқады. Ол үшін бұл тәжірибенің бәрі артық қиындық сияқты. Әрбір серік өз қалауын алға тартып, екіншісінің қалауын елемеу екеуін де бақытсыз ететінін түсінгенге дейін бірнеше ащы ұрыс болды. Олар бос уақытты өткізу тәсіліндегі туа біткен айырмашылықтарына қарамастан, тиімді жүйе тапты. Бүгінде Сэнди қала өмірі Фрэнк үшін тым ауыр болып бара жатқанын сезсе, ол команда үшін құрбандыққа барып, олар орманға аттанады. Сол сияқты, Фрэнк Сэндидің саяхаттаудан шаршағанын көргенде, олар қалада қалады — кейде ұзақ уақытқа. Мұндай жағдайларда ол өзінің жан тыныштығын сақтау үшін міндетті түрде табиғаттағы іс-шараларды жоспарлайды. Бұл мінсіз жүйе емес, кейде олардың бірі ренжіп, шағымданады, бірақ олар бір-біріне барынша икемделе отырып, мәселені шеше алады.
Фрэнк пен Сэнди екеуі де жақсы қарым-қатынастың іргелі негізін түсінеді — басқа адамның амандығы сіздікі сияқты маңызды. Серігіңіздің қажеттіліктерін елемеу сіздің жеке эмоцияларыңызға, қанағаттану деңгейіңізге және тіпті физикалық денсаулығыңызға тікелей әсер етеді. Біз жиі жанжалды нөлдік сома ойыны ретінде көреміз: не сіздің дегеніңіз болады, не менің дегенім болады. Бірақ байланыс теориясы біздің бақытымыз шын мәнінде серігіміздің бақытына байланысты екенін және керісінше болатынын көрсетеді. Бұл екеуі ажырамас. Қарама-қайшы қалауларына қарамастан, Фрэнк пен Сэнди бір-бірінің қажеттіліктеріне бейім екенін білуден туындайтын қанағаттанушылық беретін өзара синхрондылықты сақтайды. Байланыс тұрғысынан бұл өте үлкен марапат беретін тәжірибе.
- Қазіргі мәселеге назар аударуды сақтау: Джордждың ретсіз үйі «Алғашқы кездесулеріміздің бірінде,» — деп еске алады Келли, — «Джордж екеуміз оның пәтеріне соқтық, бірақ ол мені үйге шақырған жоқ. Ол үй жөндеуден өтіп жатқанын және оны маған мұндай күйде көрсетуге ыңғайсызданатынын айтты. Мен күдікшіл адам болғандықтан, оның сылтауы маған қисынсыз болып көрінді. Мен ванна бөлмесіндегі артық тіс щеткасын және оның төсегіндегі басқа әйелдің іш киімін елестетіп, бірден қорытынды жасадым. Ол менің көңіл-күйімнің өзгергенін байқап, не болғанын сұрады. Мен оның жасыратын бірдеңесі бар екені анық екенін айттым, осылайша біздің кездесуіміз жағымсыз нотада аяқталды. Келесі кеші, алайда, Джордж мені қонаққа шақырды. Ол домофонды басты, мен баспалдақпен көтеріліп келе жатқанда, ол есігін ашып, қолын сермеп: «Қош келдіңіз, қош келдіңіз, қош келдіңіз! » — деді. Үй шынымен де ретсіз екен, бірақ біз бұған күлдік те, барлық жаман сезімдер жоғалды».
Джордж жағдайды түзете алды, өйткені оның байланыс стилі сенімді. Оның жауаптары табиғи болып көрінгенімен, мұқият қарасақ, олардың барлық адам үшін бірдей табиғи бола бермейтінін көруге болады. Джордж назарын нақты мәселеге аударды. Мазасыз байланыс стилі бар Келли тақырыптан ауытқып, жеке айыптаулар жасаса да, Джордж оның наразылық мінез-құлқының астарынан оны шын мәнінде не мазалап отырғанын көре алды. Оның мінез-құлқы зерттеу нәтижелеріне жақсы сәйкес келеді. Иллинойс мемлекеттік университетінің байланыс зертханасының басшысы Гарри Кризи (ол байланыс тұрғысынан жанжалдарды басқаруға ерекше қызығушылық танытады) және сол университеттегі психология факультетінің маманы Мэттью Хессон-МакИннис сенімді адамдардың серігінің көзқарасын жақсырақ түсінетінін және назарын мәселеге аудара алатынын анықтады. Келлидің қорқынышына жауап беріп, оны тез әрі тиімді шешу арқылы Джордж жанжалдың одан әрі ушығуына жол бермеді. Оның сенімді байланыс орната білу қабілеті екеуіне де пайдасын тигізеді: Келли өзінің амандығы үшін жауапкершілікті сезінетін серігі бар екенін біледі, ал Джордж өзінің барлық кемшілігімен, соның ішінде бейберекетсіздігімен де қабылданатынын түсінеді. Нақты мәселені шешуге дайын болғанда, адамдар өздерінің тыңдалғанын сезінеді және бұл екі тарапты бір-біріне жақындата түседі. Бірақ сенімді адамдар әрқашан дауды мұндай әдемі түрде шеше алмайды. Олар да ашулануы мүмкін және серігінің қажеттіліктерін елемей қалуы ықтимал.
- Жанжалды жалпыламаудан аулақ болу: Дүкенге бару Терри мен Алекс екеуі де елу жастан асқан және сенімді байланыс стиліне ие болса да, олар отыз жылдан астам уақыт бойы жалғасып келе жатқан ұрыс ритуалына ие. Терри Алексті супермаркетке өте егжей-тегжейлі тізіммен жібереді — езілген қызанақтар, тұтас дәнді нан және Barilla пастасының қаптамасы. Бірнеше сағаттан кейін Алекс ұқсас, бірақ дәл сол емес тауарлармен оралады. Ол пастаның басқа брендін және езілген қызанақтың орнына томат пастасын сатып алады. Терри ренжіп, бұл өнімдердің жарамсыз екенін айтады және дүкенге өзі баратынын драмалық түрде мәлімдейді. Алекс ашуланып, азық-түлікті алып, үйден шығып кетеді. Ол қажетті заттармен оралады, бірақ олардың қақтығысы бүкіл күнін құртады.
Терри мен Алекс бір-бірін қатты жақсы көрсе де, олар өздерінің ұрыс ритуалына ешқашан мұқият қараған емес. Егер олар қараса, басқа шешім табудың құндылығын түсінер еді. Алекс аңғарымпаз емес; ол ұсақ-түйекке назар аудара алмайтын сияқты, сондықтан оны орындай алмайтын сынаққа неге итермелеу керек? Терри үшін бұл кішкентай детальдар өте маңызды — ол тырысса да оларды елемей алмайды. Бұл Терри барлық жүкті өз мойнына алуы керек дегенді білдірмейді. Шығармашылық шешім қажет. Терри Алекске себетке дұрыс заттарды салып жатқанына көз жеткізу үшін дүкеннен қоңырау шала алады, ол тапсырысты онлайн бере алады, ал Алекс оны алып кете алады немесе Алекс үйдегі шаруаларға көмектесіп жатқанда, Терри өзі бара алады. Олар қарсылығы аз жолды тауып, сонымен жүруі керек.
Дегенмен, бір нәрсені атап өткен жөн. Олардың ашуына қарамастан, олар бірқатар жойқын қателіктерден аулақ болады. Ең бастысы, олар жанжалдың басқа салаларға таралуына немесе бақылаудан шығып кетуіне жол бермейді. Олар бір-біріне қатысты қорлайтын пікірлерден немесе ауыр жалпылаудан аулақ болады. Олар дауды тек талқыланып жатқан тақырыппен шектейді және мәселені тым үлкейтіп жібермейді. Терри дүкенге өзі барамын деп ашуланып қорқытса да (және кейде солай істесе де), ол мұны «мен сенен шаршадым» немесе «білесің бе? кешкі асыңды өзің пісір, мен кеттім! » дегенге дейін жеткізбейді.
4. Байланысқа түсуге дайын болу
Жоғарыда айтылған үш жанжалда да, олар бейбіт түрде шешілсе де, жарылыспен аяқталса да, сенімді серік (немесе серіктер) физикалық және эмоционалдық тұрғыдан «қатысып» отырады. Джордж инстинктивті түрде Келлидің жеке шабуылына төтеп беріп, оның жараланған сезімдері үшін жауапкершілікті өз мойнына алады және байланысты үзбей жағдайды өзгертеді. Егер ол тұйық немесе тіпті мазасыз болса, Келлидің үнсіздігіне одан сайын алшақтап, өшпенділік тудыру арқылы жауап беруі мүмкін еді.
Фрэнк пен Сэнди де әрқайсысы өз дегенінен қайтпай тұрып алуына болатын еді. Сэнди: «Білесің бе? Не істесең де өзің біл, бірақ мен демалысымды қалада өткіземін! » деп, мәселені талқылаудан бас тарта алар еді. Фрэнк те солай істей алар еді. Тұйыққа тіреліп, олар бір-бірін сағынып, көптеген бақытсыз демалыстарды өткізер еді. Олардың екеуі де қалып, мәселені шешуге дайын болғандықтан ғана, екеуіне де қолайлы шешім табады және бұл процесте бір-бірінің қажеттіліктеріне жақсырақ түсінуді үйренеді.
- Сезімдер мен қажеттіліктерді тиімді түрде жеткізу: Қайын бикеге қонаққа бару Томның жұмысы өте қауырт болғандықтан, Ребекка оны апта ішінде сирек көреді және өзін жиі жалғыз сезінеді. Сенбі күндері ол әдетте жақын жерде тұратын әпкесіне барады. Том әдетте бұл сапарларға қосылмайды; ол үйде қалып, диванда демалуды ұнатады. Жалпы алғанда, бұл оған қолайлы, бірақ осы сенбіде, әсіресе ұзақ жұмыс аптасынан кейін, Том әдеттегіден де көп болмаған кезде, ол оның бірге баруын қатты талап етеді. Жұмыс аптасынан қажыған Том бармауға бекінеді. Ребекка «жоқ» деген жауапты қабылдамай, мәселені ушықтырады. Ол бұған одан сайын тұйықталу арқылы жауап береді. Соңында Ребекка оны эгоист деп айыптайды, ол теледидар алдында үндемей отырып қалады, ал Ребекка жалғыз кетеді.
Ребекка мазасыз байланыс стилі бар адамдарға тән мінез-құлық танытады. Күйеуінің апта бойы жұмыста әдеттегіден көп болуы оның байланыс жүйесін іске қосқандықтан, ол қайта байланыс орнату қажеттілігін сезінеді. Оған ең керегі — Томның оған қолжетімді екенін, оған қамқорлық жасайтынын және онымен бірге болғысы келетінін сезіну. Дегенмен, мұны тікелей айтып, оны не мазалайтынын түсіндірудің орнына, ол наразылық мінез-құлқын қолданады — оны эгоист деп айыптап, әпкесінікіне баруын талап етеді. Том Ребекканың кенеттен неге соншалықты қисынсыз әрекет етіп жатқанына таңғалады — өйткені оларда оның әпкесінікіне баруы міндетті емес деген келісім бар еді.
Егер Ребекка жай ғана: «Мен сенің әпкемдікіне барғанды жек көретініңді білемін, бірақ осы жолы бірге барсаң, мен үшін өте маңызды болар еді. Мен сені бүкіл апта бойы көрмедім және енді ешқандай уақытты жоғалтқым келмейді,» — десе, Томның реакциясы қаншалықты басқаша болар еді. Эмоционалды қажеттіліктеріңізді тиімді жеткізу басқа адамның сіздің ойыңызды сиқырлы түрде оқығанынан да жақсырақ. Бұл сіздің естіле алатын белсенді тұлға екеніңізді білдіреді және әлдеқайда бай эмоционалды диалогқа жол ашады. Тіпті Том бәрібір Ребеккаға қосылмауды таңдаса да, егер ол оның не сезінетінін түсінсе, оны тыныштандырудың басқа жолын табар еді: «Егер сенімен барғанымды шынымен қаласаң, барамын. Бірақ мен де демалғым келеді. Одан да бүгін кешке екеуміз ғана бір жерге барайық па? Бұл сенің көңіл-күйіңді көтере ме? Сен бәрібір менің әпкеңдікіне барғанымды қаламайсың ғой, солай ма? Мен екеуіңнің сөйлесулеріңе кедергі жасаймын».
Жанжалдың алдын алу — Байланыс биологиясы 101
Жанжалға келгенде, бәрі әрқашан кімнің не істегеніне немесе қалай ымыраға келуге болатынына, тіпті өзіңді қалай тиімдірек көрсетуге болатынына байланысты емес. Кейде байланыстың негізгі биологиясын түсіну жанжалды басталмай жатып болдырмауға көмектеседі. Окситоцин, соңғы жылдары баспасөзде көп айтылып жүрген гормон және нейропептид, байланыс процестерінде маңызды рөл атқарады және бірнеше мақсатқа қызмет етеді: ол әйелдердің босануына ықпал етеді, байланысты нығайтады және сенім мен ынтымақтастықты арттыру арқылы әлеуметтік бірігу гормоны ретінде қызмет етеді. Біз оргазм кезінде және тіпті құшақтасқанда миымызда окситоцин мөлшерін арттырамыз — сондықтан ол «құшақтасу гормоны» деп аталды.
Окситоцин жанжалды азайтумен қалай байланысты? Кейде біз серігімізбен сапалы уақытты аз өткіземіз — әсіресе басқа талаптар қысым жасағанда. Дегенмен, нейробиологиялық зерттеулер бізге басымдықтарымызды өзгерту керектігін айтады. Серігімізбен жақындықтан бас тарту арқылы біз окситоцин мөлшерін арттыру мүмкіндігін де жіберіп аламыз — бұл бізді қоршаған әлемге төзімсіз етеді және жанжалдарға бейім етеді.
Келесі жолы жұмыстарыңызды реттеу үшін жексенбі күні таңертең төсекте құшақтасудан бас тартуды шешкенде — тағы бір рет ойланыңыз. Бұл кішкентай әрекет алдағы бірнеше күн ішінде қарым-қатынасыңызды жанжалдан қорғауға жеткілікті болуы мүмкін.
НЕГЕ СЕНІМСІЗ АДАМДАР ЖАНЖАЛДЫ ТІКЕЛЕЙ ШЕШУГЕ ТЫРЫСПАЙДЫ
Мазасыз және тұйық ойлау жүйесінің бірнеше аспектілері оларға жанжалды шешудің сенімді принциптерін қабылдауды қиындатады.
Мазасыз адамдар үшін жанжал серігінің олардың қажеттіліктеріне жауап беруіне, сондай-ақ қабылданбау немесе тастап кетуге қатысты негізгі уайымдарды тудыруы мүмкін. Дау туындаған кезде, олар көптеген теріс ойларды бастан кешіреді және серігінің назарын аударуға бағытталған наразылық мінез-құлқын қолдану арқылы жауап береді. Олар қатты айыптаулар жасауы, жылауы немесе серігіне үнсіздік жариялауы мүмкін. Серігі олардың қажеттіліктеріне немқұрайлы қарайды деп қорыққандықтан, олар естілу үшін шынымен де із қалдыру керек деп санайды. Олардың жауабы жиі драмалық болғанымен, әдетте тиімсіз болады.
Тұйық байланыс стилі бар адамдарға да қажет болған жағдайда серігі олардың қасында болмауы мүмкін деген ой қауіп төндіреді. Дегенмен, бұл нанымдармен күресу үшін олар қарама-қарсы тәсілді қолданады — олар эмоционалды түрде жабылып, тәуелсіздіктің қорғаныс қалқанын қабылдау арқылы жақындыққа деген қажеттіліктерін басады. Жанжал неғұрлым жеке сипат алса, олардың жағдайдан алшақтауға деген ұмтылысы соғұрлым күшейе түседі. Ол үшін олар деактивациялау стратегияларын — мысалы, серігінен мін іздеуді — оған жақындықты азырақ сезіну үшін қолданады. Гэри Кризидің сол кездегі екі магистранты Кэти Кершоу және Ада Бостонмен бірге жүргізген тағы бір зерттеуі мазасыз және тұйық адамдардың жанжалды шешудің оң тактикасын аз қолданатынын, көбірек агрессия танытатынын және сенімді адамдарға қарағанда жанжалдан қашуға немесе оны ушықтыруға бейім екенін анықтады. Мүмкін, олардың жанжалға деген көзқарасындағы ұқсастықтар — яғни, серігінің қолжетімсіздігіне деген негізгі сенімі және өз қажеттіліктерін тиімді жеткізудегі қиындықтары — осы нәтижені түсіндіретін шығар.
ПОЛ ЖӘНЕ ДЖЕКИНІҢ БАЛАЛАРҒА ҚАТЫСТЫ МӘСЕЛЕСІ
Джеки мен Полдың кездесіп жүргеніне бір жылдан асты және олар түндердің көбін бірге өткізсе де, Полдың Джеки ешқашан көрмеген үш баласы бар. Оның достары мен отбасы бұл жағдайға алаңдап, қарым-қатынастың қайда бара жатқанына таңғалады. Джеки бұл мәселені қозғауға тырысты, бірақ Пол әлі уақыт келген жоқ деп санайды — балаларының өміріндегі тұрақтылықты сақтау ол үшін өте маңызды. Пол балаларымен болатын әрбір екінші демалыста Джеки үшін қолжетімсіз болады, ал Джеки бұл тақырыпты қайта көтерсе, қарым-қатынасқа нүкте қоюым мүмкін деп қорқады. Тіпті қолайлы сәттерде — Пол оны қаншалықты жақсы көретінін айтып, бірге үй сатып алу туралы сөйлескенде де — Джеки балалар туралы үндемей қалды және оның махаббат туралы мәлімдемелеріне жауап бермеді. Ол егер Пол шынымен жақын болғысы келсе, оны өз өміріне, соның ішінде балаларымен де толық енгізер еді деп есептейді. Джекидің ата-анасы кешкі асқа келгенде, Пол балалары және олардың қаншалықты керемет екендігі туралы айта береді. Десерттен кейін Джекидің әкесі Полды қысқа серуенге шақырады. Ол балаларының керемет екенін және Джекидің олармен жақында танысатынына үміттенетінін айтады, өйткені ол мен әйелі Полды қатты ұнатады және қарым-қатынастың дамығанын қалайды. Пол қарым-қатынасқа өте байсалды қарайтынына сендіреді. Олардың ешқайсысы бұл әңгіме туралы Джекиге айтпайды. Келесі аптада Джеки Полдың неге сонша үндемейтінін және оның сұрақтарына тек «Иә», «Жоқ» немесе «Білмеймін» деп жауап беретінін түсінбейді. Соңында ол одан не болғанын сұрайды. Ол Джекидің әкесі балалары туралы айтқаны үшін оны сынағанын айтып, ашуланады және Джекидің оның сезімдеріне жауап бермеген кездерін есіне салады. Джеки ол тұйықталып қалғанда ашылу қиын екенін айтып жауап береді...
Оны өмірінің осындай үлкен бөлігінен шеттетіп тастайды. Талқылауға қатысудың орнына, ол орнынан тұрып, заттарын жинап, «біраз оңаша қалуым керек» деп кетіп қалады. Ол бірнеше аптадан кейін оралады, бірақ олар бұл мәселені талқылаудан әлі де қашады және бұрынғы status quo-ға (қалыптасқан жағдайға) қайта оралады.
Мазасыз байланыс стилі бар адамдарға тән қасиет — Джеки де, Пол да жанжалдарды шешудің барлық қауіпсіз ережелерін бұзады. Екеуі де өз қажеттіліктерін тиімді жеткізбейді және екеуі де алдында тұрған мәселені — Джекиді Полдың балаларымен таныстыруды — тікелей шешуден қашады, бірақ әрқайсысы әртүрлі себептермен. Полдың бұл мәселе бойынша өте берік пікірі бар — ол қарым-қатынас өте маңызды болмаса, балаларының біреумен танысқанын қаламайды — ал Джеки оның махаббат туралы мәлімдемелеріне ешқашан жауап берген емес. Пол әр екінші демалыс сайын олардың бөлек болуы Джекиге ауыр тиетінін сұрауды ойламайды да. Ол оны жақсы көретінін айтқанымен, бұл оның балаларына келгенде Джекидің сезімдерін ескеру керек деген ойға ұласпайды (бұл — қашқақтаушы типке тән мінез-құлық). Ол сондай-ақ, егер Джеки оның балаларымен танысу туралы тақырыпты жиі көтермесе, демек, ол үшін бұл онша маңызды емес деп есептейді.
Джеки болса, керісінше, оның балаларымен танысу туралы артық айтпайды, өйткені ол мазасыз және талап қою арқылы қарым-қатынасқа қауіп төндіріп алудан қорқады. Ол Пол оны «күш жұмсауға тұрмайтын адам» деп шешуі мүмкін деп қауіптенеді.
Пол Джекиге оның әкесімен болған әңгімесі туралы айтпауды таңдағанда да қауіпсіз принциптерден қашады. Ең сорақысы, олар ақыры мәселені талқылай бастағанда, Пол тақырыпқа араласудың орнына, мүлдем тұйықталып қалады. Пол ашуын ішінде тым ұзақ сақтағаны сонша, Джеки одан не болғанын сұрағанда, оның шыдамы таусылып, тек шабуыл жасауға ғана шамасы жетеді. Өзі де сенімсіз типке жататын Джеки жағдайды құтқара алмайды; оны тыныштандырып, жағдайды реттеуге тырысудың орнына, ол қарсы шабуылға көшеді. Мазасыз болғандықтан, ол Полдың сөздерін жеке тұлғасына бағытталған қабылдамау ретінде түсініп, қорғаныс реакциясын көрсетеді. Өкінішке орай, екеуі де өз реніштерінен арыға көз салып, жалпы көріністі немесе екінші адамның басынан не өтіп жатқанын түсіне алмайды.
Жалпы ереже бойынша, серіктестің балаларымен танысу сияқты сезімтал тақырыптар әрқашан ашық талқылануы керек. Бұл тақырыптар көтерілмесе де, оларды маңызды деп есептеңіз. Сіз бірден шешімге келмеуіңіз мүмкін, бірақ ең болмаса бір-біріңізді тыңдауға ашық боласыз және екеуіңіз де іште реніш сақтамайсыз, ол реніштер кейінірек бақылаусыз жарылып шықпайды. Және, әрине, мәселені елемеуден гөрі, талқылау арқылы оның шешілу мүмкіндігі жоғары болады.
ҚАУІПСІЗ ПРИНЦИПТЕРДІ ӨЗ ПАЙДАҢЫЗҒА ҚАЛАЙ ЖҰМЫС ІСТЕТУГЕ БОЛАДЫ
Сенімсіз жорамалдар жанжалды шешуге кедергі келтіреді. Нақтырақ айтқанда, тек өз қажеттіліктеріңіз бен реніштеріңізге назар аудару көптеген қиындықтар тудыруы мүмкін. Біреу сіз сияқты эмоционалды түрде берілмеген немесе сіз қалағандай жақын болғысы келмейді деген қорқыныш түсінікті. Бірақ жанжалды жағдайларда мұндай уайымдар өте зиянды болуы мүмкін. Төбелес немесе ұрыс кезінде мына ақиқаттарды есте сақтауға тырысыңыз:
Бір реттік ұрыс қарым-қатынасты бұзушы емес. Қорқыныштарыңызды білдіріңіз! Олардың іс-әрекеттеріңізді басқаруына жол бермеңіз. Егер ол сізден бас тартқысы келеді деп қорықсаңыз, соны айтыңыз. Серіктесіңіздің нашар көңіл-күйіне өзіңізді кінәлімін деп ойламаңыз. Бұл, сірә, сізге байланысты емес шығар. Серіктесіңіз қамқор әрі жауапты болады деп сеніңіз және өз қажеттіліктеріңізді батыл айтыңыз. Серіктесіңіз сіздің не ойлап жатқаныңызды біледі деп күтпеңіз. Егер сіз оған ойыңыздағыны айтпасаңыз, ол оны білмейді! Серіктесіңіздің не айтқысы келгенін түсіндім деп ойламаңыз. Күмәндансаңыз, сұраңыз.
Жалпы кеңес: Жанжалды жағдайларда жақсылыққа сену әрқашан тиімдірек. Шын мәнінде, ең жаманын күту — бұл сенімсіз байланыс стилі бар адамдарға тән — көбінесе self-fulfilling prophecy (өзін-өзі орындайтын болжам) сияқты әсер етеді. Егер сіз серіктесіңіз ренжітеді немесе сізді қабылдамайды деп ойласаңыз, сіз автоматты түрде қорғаныспен жауап бересіз — осылайша негативтің тұйық шеңбері басталады. Жоғарыдағы «позитивті ақиқаттарға» сенуге өзіңізді көндіруге тура келсе де (тіпті басында сенімсіз болсаңыз да), бұл күш жұмсауға тұрарлық. Көп жағдайда олар диалогты дұрыс бағытқа бұрады.
Ұрыс кезінде аулақ болу керек әдеттер:
Аулақ болу керек сенімсіз жанжал стратегиялары
Нақты мәселеден ауытқып кету. Өз сезімдеріңіз бен қажеттіліктеріңізді тиімді жеткізе алмау. Жеке басына тиюге және деструктивті әрекеттерге көшу. Серіктестің негативіне одан да үлкен негативпен «тісіне тіс» деп жауап беру. Тұйықталып қалу (қарым-қатынастан қашу). Екінші адамның амандығына назар аударуды ұмыту.
Пол мен Джекидің жанжалы шын мәнінде жақындыққа негізделген, ол күнделікті тұрмыстық мәселе емес. Біз оны бір ғана дау кезінде жоғарыда аталған барлық «болмайдыларды» жасау қаншалықты оңай екенін көрсету үшін келтірдік. Бір-біріне деген махаббатына қарамастан, олар (1) нақты мәселеден оңай ауытқып кетеді («Сенің әкең мені балаларым туралы айтқаным үшін сынады... »); олар (2) өз қажеттіліктері мен сезімдерін ешқашан тиімді жеткізбейді. Көп нәрсе айтылмай қалады, әсіресе Джеки тарапынан, ол (5) эмоционалды түрде тұйықталып қалады және Полдың басқа жолдармен жақындау әрекеттеріне жауап бермейді. Бір апталық үнсіздіктен кейін ақыры сөйлескен кезде (тағы да 5), олар (4) «тісіне тіс» принципіне көшеді. Екеуі де өз уайымдарына батып кеткен және бүкіл қарым-қатынас бойында, әсіресе ұрыс кезінде (6) бір-бірінің амандығына назар аударуда үлкен қиындықтарға тап болады.
ЖАНЖАЛ СТРАТЕГИЯЛАРЫ БОЙЫНША ВОРКШОП
Өзіңіздің жанжал тактикаңызды анықтау және оларды өзгерту жолындағы бірінші қадам — тиімді және тиімсіз жанжал стратегияларын тануды үйрену. Төмендегі жағдайларға қарап, жұптардың өз келіспеушіліктерін қауіпсіз немесе сенімсіз принциптер арқылы шешетінін анықтауға тырысыңыз. Егер қолданылған принциптер сенімсіз деп ойласаңыз, оның орнына қолдануға болатын қауіпсіз принциптерді тізіп шығыңыз.
- Маркус пен Дария алты ай бұрын кездесе бастағанға дейін, Маркус Бразилияға (негізінен) бойдақтарға арналған круизге билет алып қойған болатын. Дария Маркустың ондай сапарға онсыз барғанын қаламайды және оған круиздер ұнамайды. Ол бұл тақырыпты Маркусқа қозғағанда, ол былай деп жауап береді: «Енді мен бәрін сенімен бірге істеуім керек пе? Саған бұндай нәрселер бәрібір ұнамайды, сондықтан несіне уайымдайсың? Оның үстіне, мен оның ақшасын төлеп қойдым. Менен не істегенімді қалайсың, 3000 доллардан айырылғанымды ма? »
Маркустың реакциясы: Қауіпсіз Сенімсіз
Маркус қолданған сенімсіз тактикалар: Маркус қолдана алатын қауіпсіз тактикалар:
Жауабы: Сенімсіз. Маркус бірқатар сенімсіз тактикаларды қолданады. Ол Дарияға шабуыл жасау («Менен не істегенімді қалайсың, 3000 доллардан айырылғанымды ма? ») және оны тым мұқтаж әрі тәуелді етіп көрсету («Енді мен бәрін сенімен бірге істеуім керек пе? ») арқылы жанжалды жалпылайды. Ол Дарияның оның адал болмауы мүмкін деген қаупіне назар аудармайды. Ол тақырыптан ауытқып, оны ақша мен Дарияның «мұқтаждығына» бұруды жөн көреді.
Маркус қолдана алатын қауіпсіз тактикалар: Маркусқа ең жақсы кеңес — нақты мәселеге назар аудару болар еді. Дарияның уайымы орынды, және ол бұл мәселені шешпейінше, бұл тақырып ешқашан толық жабылмайды.
- 1-ші жағдайдағы жігітінің жауабынан кейін Дария беріле салады. Ол бұл мәселені көтергені үшін кешірім сұрайды. Ақыр соңында, бұл ол танысқанға дейін жоспарлаған сапары ғой. Ол өзін тым қисынсыз, талапшыл және тәуелді сезінгеніне өкінеді.
Дарияның реакциясы: Қауіпсіз Сенімсіз
Дария қолданған сенімсіз тактикалар: Дария қолдана алатын қауіпсіз тактикалар:
Жауабы: Сенімсіз. Дарияға не болды? Олардың қарым-қатынасына алты ай болғанда ол Бразилияға бойдақтар круизіне бара жатыр ма? Ол міндетті түрде өз наразылығын білдіруі керек. Бірақ өз уайымдары туралы ашық сөйлесудің орнына, ол шегінеді. Ол өз ойын айтқаны үшін қарым-қатынас аяқталып қалуы мүмкін деп қорқады, сондықтан тақырыпты қозғағаны үшін кешірім сұрап, жағдайды түзетуге тырысады. Осылайша Дария қарым-қатынастағы жаңа жасырын келісімге келіседі: оның сезімдері мен уайымдары онша маңызды емес.
Дария қолдана алатын қауіпсіз тактикалар: Ол өз қажеттіліктерін тиімді жеткізуі керек; Маркусқа өз уайымдары туралы және алдағы демалыс оның қарым-қатынастың болашағына деген сеніміне қалай әсер ететінін айтуы керек. Дарияның тиімді қарым-қатынас орнату әрекетіне Маркустың қалай жауап беретіні өте маңызды болады. Егер ол оны төмендетуді және оның сезімдерін елемеуді жалғастырса, онда Дария өзіне сондай адаммен ұзақ уақыт бірге болғысы келе ме, жоқ па деген сұрақ қоюы керек.
- Көлікте келе жатып, Рут Джонға қыздарының математикадан қиындықтарына қаншалықты алаңдайтынын айтып отыр. Джон әңгіме барысында басын изейді, бірақ көп ештеңе айтпайды. Бірнеше минуттан кейін Рут ашуланады: «Неге бұл тек менің мәселем? Ол сенің де қызың, бірақ саған бәрібір сияқты. Сен ол үшін уайымдамайсың ба? » Джон бұл шабуылдан аң-таң болады. Бір минуттан кейін ол былай дейді: «Мен шынымен де қатты шаршап тұрмын, көлік жүргізу бүкіл күшімді алып жатыр. Мен де бұған қатты алаңдаймын, бірақ қазір жолға әрең зейін қойып отырмын».
Джонның реакциясы: Қауіпсіз Сенімсіз
Джон қолданған сенімсіз тактикалар: Джон қолдана алатын қауіпсіз тактикалар:
Жауабы: Қауіпсіз. Қауіпсіз типтегі адамдар әулие емес! Олар да шаршайды, кейде шыдамсыздық танытады және басқалар сияқты олардың да ойы басқа жаққа бөлінуі мүмкін. Бастысы — жанжал туындаған кезде олардың қалай әрекет ететінінде. Джонның Рут шабуыл жасағанда оған қарымта жауап бермегеніне немесе қорғанысқа көшпегеніне назар аударыңыз. Ол назарды мәселеде сақтайды, тікелей жауап береді («Мен шынымен де қатты шаршап тұрмын... ») және әйелінің уайымын растау арқылы оның амандығына шынайы қамқорлық танытады («Мен де бұған қатты алаңдаймын»).
Джон қолдана алатын қауіпсіз тактикалар: Джон жақсы жұмыс істеді; ол қажетсіз ушығудың алдын алып, серіктесін тыныштандырды. Егер ол: «Қарғыс атсын! Менің қаншалықты шаршағанымды көрмейсің бе? Не істегің келеді, апатқа ұшыратқың келе ме? » — деп айқайласа не боларын елестетіңіз. Бақытымызға орай, ол әйелінің айыптауы сын айтудан емес, күйзелістен туындағанын түсінді және нақты мәселені қолға алып, оны қыздарының әл-ауқаты мәселесінде серіктес екендігіне сендірді.
- Миамен бірнеше аптадан бері кездесіп жүрген Стив жұма күні түстен кейін оған қоңырау шалып, кешке жергілікті барда оған және оның достарына қосылғысы келетінін сұрайды. Миа ренжиді, өйткені Стив әрқашан дерлік достарымен бірге кездесуді қалайды, ал ол екеуінің оңаша кездескенін қалайды. «Сен менімен оңаша қалудан қатты қорқасың, иә? Мен тістемеймін, білесің ғой», — дейді ол жартылай қалжыңдап. Ыңғайсыз үнсіздіктен кейін Стив: «Жарайды, барғың келсе, кейінірек хабарлас», — деп жауап береді де, тұтқаны қоя салады.
Стивтің реакциясы: Қауіпсіз Сенімсіз
Стив қолданған сенімсіз тактикалар: Стив қолдана алатын қауіпсіз тактикалар:
Мианың реакциясы: Қауіпсіз Сенімсіз
Миа қолданған сенімсіз тактикалар: Миа қолдана алатын қауіпсіз тактикалар:
Жауабы: Стив — Сенімсіз. Стив бетпе-бет келуден немесе жақын әңгімеден қашады және араласудың орнына тұйықталып қалады. Ол Мианың ойында не болғанын білуге тырыспайды; ол жай ғана ғайып болады. Ол қолдана алатын қауіпсіз тактикалар: Бастау үшін, Стивтің шынымен де байсалды ештеңеге қызығушылық танытпайтыны көрінеді. Әйтпесе, ол әр кездесуге нөкерлерін ертіп келмес еді. Алайда, егер ол қарым-қатынастың сақталуын қаласа, Стив мәселеге назар аударып, Миадан оның сөзі нені білдіретінін сұрауы керек еді. Рас, ол сәл мысқылдап сөйледі, бірақ Стив ақылды (және қауіпсіз типті) болса, оны жеке басына қабылдамас еді. Ол оның ойында не барын және мұны қарым-қатынасты жоғарырақ (және жақынырақ) деңгейге көтеру үшін қалай пайдалануға болатынын түсінуге тырысар еді.
Жауабы: Миа — Сенімсіз. Бірақ Миа ше? Оның реакциясы да сенімсіз болды. Оның өз қажеттіліктерін тиімді жеткізу әрекеті шабуылға тым ұқсас болды. Ол енді: «Мен оны ренжітіп алдым ба? Ол мені оны сынап жатыр деп ойлады ма? » — деп уайымдап қалады. Ол қолдана алатын қауіпсіз тактикалар: Миа былай деп айта алар еді: «Білесің бе, мен үнемі көпшіліктің ортасында болғым келмейді. Маған сенімен оңаша болған ұнайды; тек екеумізге арналған жоспар құрсақ қалай болады? » (өз қажеттіліктерін тиімді жеткізу). Стивтің реакциясы оның серіктесінің қалауын тыңдай алатынын және оның қажеттіліктеріне бейімделе алатынын көрсетер еді.
- Көшедегі кафеде отырғанда Эмма жігіті Тодтың қасынан өтіп бара жатқан басқа әйелдерге қарап жатқанын байқайды. «Сенің солай істегеніңді шынымен жек көремін. Бұл өте қорлық», — дейді ол. «Не айтқың келіп тұр? » — деп жауап береді ол бейкүнә кейіппен. «Менің не айтқым келгенін жақсы білесің. Сен телміріп қарап отырсың». «Бұл күлкілі! Мен қайда қарауым керек? Тіпті қарасам да, маған әдемі әйелдерге көз салмайтын бір еркекті көрсетші. Бұл ештеңені білдірмейді».
Тодтың реакциясы: Қауіпсіз Сенімсіз
Тод қолданған сенімсіз тактикалар: Тод қолдана алатын қауіпсіз тактикалар:
Эмманың реакциясы: Қауіпсіз Сенімсіз
Эмма қолданған сенімсіз тактикалар: Эмма қолдана алатын қауіпсіз тактикалар:
Жауабы: Тод — Сенімсіз. Тод Эмманың ішкі уайымынан — ол басқа әйелдерге қараған кезде өзін тартымсыз және бағаланбаған сезінуінен — қашады. Оның орнына ол мәселені талқылаудың орнына тұйықталуға көшеді. Басында ол оның не туралы айтып жатқанын «білмейді», ал кейінірек бұл еркек болудың табиғи бөлігі екенін айтып, оның дәлелінің маңыздылығын төмендетеді. Бұл — тиімсіз қарым-қатынастың ең нашар түрі. Ештеңе шешілмейді. Ол оның мінез-құлқына ренжуін жалғастырады, ал ол мұны жалғастыруға өзін құқылы және әділмін деп санайды.
Тод қолдана алатын қауіпсіз тактикалар: Қауіпсіз тәсіл — оның телміріп қарауы Эмманы қаншалықты нашар сезіндіретінін түсінетінін айтып, оның амандығына қамқорлық таныту болар еді. Ол сондай-ақ бұл мінез-құлықта оны шын мәнінде не мазалайтынын түсінуге тырысып, оны әлі де сұлу деп санайтынына сендіре алар еді (назарды нақты мәселеде сақтау). Ол одан осы әдетке қайта басып кеткен кезін айтуды сұрай алар еді, сонда ол өз мінез-құлқын өзгертуге тырысатын еді: «Кешірші. Мен мұны әдет бойынша істеймін, бірақ қазір бұл сені ренжітетінін және саған деген құрметсіздік екенін түсіндім. Ақыр соңында, басқа еркектер саған қарағанда, сен оны байқамасаң да, мен ренжимін ғой! Мен құрметтірек болуға тырысамын, бірақ егер тағы қателесіп кетсем, маған ескертуіңді қалаймын».
Жауабы: Эмма — Қауіпсіз. Эмма өз қажеттіліктерін тиімді жеткізеді. Ол Тодқа оның іс-әрекеттері оны қалай сезіндіретінін тікелей, айыптаусыз (немесе жағдайға байланысты барынша айыптаусыз) түрде айтады. Эмма қолдана алатын қауіпсіз тактикалар: Ол жақсы жұмыс істеді.
- Данның қарындасы Дан мен Шеннонның балаларына қарауға келеді, осылайша екеуі бірге уақыт өткізуге шыға алады. Олар оралғанда, Шеннон бірден жоғарыға, төсегіне кетеді, ал Дан қарындасымен сөйлесіп қалады. Кейінірек Дан бөлмесіне ашуланып кіреді. «Қарындасым балаларға қарап бізге үлкен жақсылық жасап жатыр, ең болмаса оған «сәлем» деуіңе болатын еді! » Жауап ретінде Шеннон: «Мен шынымен де сәлемдеспедім бе? Басым айналып жүр еді. Олай істегім келмеген. Кешірші», — дейді.
Шеннонның реакциясы: Қауіпсіз Сенімсіз
Шеннон қолданған сенімсіз тактикалар: Шеннон қолдана алатын қауіпсіз тактикалар:
Жауабы: Қауіпсіз. Шеннон көптеген сенімсіз қауіптерден аулақ болады. Ол жанжалды жалпылаудан бас тартады. Ол қорғаныс реакциясын білдірмейді және қарсы шабуылға көшпейді. Ол «тісіне тіс» деп жауап бермейді. Ол назарды нақты мәселеде сақтайды және тек соған ғана жауап береді. Бұл Данның ашуы жоғалып кетеді деген сөз емес; шын мәнінде, ол әлі де ашулы болуы мүмкін. Бірақ Шеннон оның ашуын басып, жанжалдың ушығуын болдырмады. Оның жауабы жанжалға қауіпсіз жауап беру — бұл қиын ғылым емес екенін көрсетеді; ол таңғажайып сөздік немесе психологиялық дағдыларды қажет етпейді. Көбінесе бұл қарапайым, бірақ шынайы кешірім сұрауға келіп тірелуі мүмкін.
Эпилог
Біз үшін бұл кітаптан алынатын ең маңызды қорытынды — қарым-қатынастарды өз еркіне қалдыруға болмайды. Қарым-қатынас — өмір ұсынатын басқа сыйлардан жоғары тұратын, адам баласы бастан кешіретін ең құнды тәжірибелердің бірі. Шын мәнінде, бір зерттеу көрсеткендей, үш жүзден астам университет студенттерінің 73 пайызы романтикалық қарым-қатынас үшін өмірдегі мақсаттарының көпшілігінен бас тартуға дайын болған. Бірақ біз ең жақын байланыстарымызға үлкен маңыз бергенімізбен, көбіміз романтикалық қарым-қатынастардың артындағы ғылым туралы әлі де өте аз білеміз және тым жиі қате түсініктер мен мифтерге сүйенеміз.
Тіпті біз де, ересектердің байланыс стильдерінің артындағы ғылымды жан-жақты зерттесек те, белгілі бір махаббат хикаясын естігенде немесе ескі сезімдерімізді қозғайтын романтикалық фильм көргенде, кейде бұрынғы ойлау үлгілеріне қайта оралып қаламыз. Жақында біз дәл солай әсер еткен танымал «жігіт қызбен танысады» стиліндегі фильмді көрдік. Жас жігіт сұлу әрі ақылды әйелге қатты ғашық болады. Ол бүкіл өмірін сонымен бірге өткізуге құштар болады. Ол болса, керісінше, еркін және тәуелсіз болуға бел байлайды — және оған мұны басынан айтады. Оқиға бойы ол екіұшты белгілер береді; ол онымен қылымсиды және үміт сыйлайды, бұл жігіттің бақытты аяқталуға деген үмітін үзбеуіне мүмкіндік береді. Бірақ Голливудқа тән емес бұрылыспен ол оның жүрегін ауыртады. Кейінірек ол оның өз арманындағы адамға тұрмысқа шыққанын және бақытты өмір сүріп жатқанын біледі. (Ал, оның және біздің білуімізше, өйткені фильм сол жерден аяқталады. )
Біздің алғашқы реакциямыз, басқа көрермендер сияқты, ол әйелге ғашық болу болды. Ол күшті, құштар, тәуелсіз — нағыз еркін рухты адам еді. Және ол адал болды; ол жігітке байсалды қарым-қатынас іздемейтінін алдын ала ескертті. Біз оны бұл үшін кінәлай алмадық. Оның үстіне, ол жігіт оған «лайықты адам» болмаған (өйткені кейінірек ол «сол адамды» тапқанын білдік). Фильмнің көп бөлігінде біз оның оған ашылып, жігіт оның жүрегін жаулап алатыны туралы романтикалық мүмкіндікке арбалған едік. Фильм бұл махаббат хикаясы емес деген спойлермен басталса да, біз осы екі жұлдыздың ақыры бірге болғанын қалауды тоқтатпадық.
Бірақ тереңірек ойланғанда, біз барлық мүмкін болатын қарым-қатынас қателіктеріне алданып қалғанымызды түсіндік. Тіпті біз, романтикалық мінез-құлық ғылымын кәсіби тұрғыдан түсінетін адамдар, ескі — және өте пайдасыз — сенімдерімізге қайта оралған едік. Біз кейбір терең сіңген қате түсініктердің ойымызға әсер етуіне жол бердік.
Бірінші қате түсінік — барлық адамның жақындыққа деген қабілеті бірдей. Біз әрбір адам қатты ғашық бола алады (бұл бөлігі шындық болуы мүмкін) және бұл орын алғанда, ол адам басқа адамға айналады (бұл бөлігі шындық емес! ) деген сеніммен өстік. Олар бұрын қандай болса да, «сол адамды» тапқанда, олар қарым-қатынас туралы күмәні жоқ, табынушы, адал, қолдаушы серіктеске айналады деп ойлау тартымды көрінеді. Шын мәнінде, адамдардың жақындыққа деген қабілеттері өте әртүрлі екенін ұмыту оңай. Бір адамның жақындыққа деген қажеттілігі екінші адамның тәуелсіздік пен қашықтыққа деген қажеттілігімен соқтығысқанда, көптеген бақытсыздықтар туындайды. Осы фактіні біле отырып, екеуіңіз де танысу әлемінде өз қажеттіліктеріңізге ұқсас жақындық қажеттіліктері бар адамды табу үшін (егер сіз жалғыз болсаңыз) жақсырақ бағдар ала аласыз немесе бар қарым-қатынастағы әртүрлі қажеттіліктеріңіз туралы мүлдем жаңа түсінікке қол жеткізе аласыз — бұл қарым-қатынасты қауіпсіз бағытқа бұрудың алғашқы және қажетті қадамы.
Біз алданған екінші кең таралған қате түсінік — неке бәрінің соңы және мақсаты. Романтикалық оқиғалар әдетте сол жерден аяқталады және біздің бәріміз біреудің үйленгенін махаббаттың адамды өзгерте алатын күшінің бұлжытпас дәлелі деп сенгіміз келеді; үйлену туралы шешім олардың енді шынайы жақындыққа және эмоционалды серіктестікке дайын екендігін білдіреді деп ойлаймыз. Біз адамдардың бұл мақсаттарды ойламай, тіпті оларға жету қабілеті болмаса да некеге тұруы мүмкін екенін мойындағымыз келмейді. Біз, фильмдегідей, үйленгеннен кейін кез келген адам өзгеріп, жұбайына патшадай қарай алады деп сенгіміз келеді (әсіресе егер екі адам бір-бірін қатты жақсы көрсе).
Алайда, бұл кітапта біз сәйкес келмейтін байланыс стильдері некеде, тіпті бір-бірін қатты жақсы көретін адамдар үшін де, қаншалықты бақытсыздыққа әкелетінін көрсеттік. Егер сіз сондай қарым-қатынаста болсаңыз, өзіңізді толық емес немесе қанағаттанбаған сезінгеніңіз үшін кінәлі сезінбеңіз. Ақыр соңында, сіздің...
Ең негізгі қажеттіліктер жиі өтелмей қалады, ал жалғыз махаббат қарым-қатынасты сақтап қалу үшін жеткіліксіз. Егер сіз бұл кітапты оқып, әрқайсысыңыздың байланыс стилі тұрғысынан қай жерде тұрғаныңызды түсінсеңіз, енді бұл мәселені мүлдем басқа қырынан шеше аласыз.
Біз сенген үшінші, құтылуы қиын қате түсінік — өз эмоционалдық қажеттіліктерімізге тек өзіміз жауаптымыз, олар серіктесіміздің міндетіне жатпайды деген ой. Әлеуетті серіктестер қарым-қатынастың басында бізге «Миранда құқықтарын» оқып (11-тарауды қараңыз), міндеттеме алуға дайын еместігін айтып, біздің әл-ауқатымыз үшін жауапкершіліктен бас тартқанда немесе ұзақ мерзімді қарым-қатынаста біздің қажеттіліктерімізді ескермей, біржақты шешімдер қабылдағанда, біз бұл шарттарды тез қабылдай саламыз. Бұл логика адамдар үшін өте табиғи болып кеткен, тіпті достарымыз: «Олар саған міндеттеме алғысы келмейтінін алдын ала айтты ғой» немесе «Олар бұл мәселеге қатысты ұстанымдары қаншалықты мықты екенін әрқашан айтатын, сондықтан өзіңнен басқа ешкімді кінәлай алмайсың»,— деуі мүмкін. Бірақ біз ғашық болып, қарым-қатынасты жалғастырғымыз келгенде, өзімізге келіп түскен қарама-қайшы белгілерді елемеуге бейімбіз. Эмоцияларымызды ашық түрде елемейтін адамның жақсы серіктес болмайтынын түсінудің орнына, біз мұндай көзқарасты қабылдаймыз. Тағы да, біз өзімізге үнемі ескертуіміз керек: нағыз серіктестікте екі жақ та бір-бірінің эмоционалдық әл-ауқатын қамтамасыз етуді өз жауапкершілігі деп санайды.
Осы елестерден арылған соң, өмірдегі көптеген жағдайлар сияқты, бұл фильм де мүлдем басқа мағынаға ие болады. Оқиға желісі болжамды болып, өзінің құпиялылығын жоғалтады. Бұл енді жай ғана «жігіт қызды жолықтырды» деген хикая емес, бұл — қашқақтаушы мен мазасыз типтердің кездесуі; жігітке жақындық қажет, ал қыз одан қашады. Бәрі басынан-ақ белгілі еді, бірақ фильмнің басты кейіпкері оны көре алмады. Ол сүйген әйелдің басқа біреуге тұрмысқа шығуы оның қашқақтаушы екенін өзгертпейді және бұл оның (немесе күйеуінің) некедегі бақыты туралы ештеңе білдірмейді. Оның өз мінез-құлқын жалғастырып, күйеуінен де көп жағдайда алшақтауы әбден мүмкін. Біздің білуімізше, басты кейіпкер оның елес-бұрынғысына айналды.
Фильмді тамашалау арқылы біздің түсінгеніміз — өмір бойы сеніп келген ұғымдардан, олар қаншалықты пайдасыз болса да, бас тартудың қаншалықты қиын екені. Бірақ бұл идеялардан арылу — қажетті қадам; оларды ұстап тұру өте зиянды болуы мүмкін. Олар бізді ең негізгі қажеттіліктерімізді елемеуге және өзіміз емес адам болуға мәжбүрлеп, өзін-өзі бағалауымыз бен бақытымызға нұқсан келтіреді.
Біз әрбір адам қауіпсіз байланыстың игілігін сезінуге лайық деп сенеміз. Серіктесіміз біз үшін қауіпсіз негіз және эмоционалды тірек болған кезде, біз сыртқы әлемге шығып, өз әлеуетімізді толық пайдалануға күш пен жігер аламыз. Біз олар үшін қандай болсақ, олар да бізге ең жақсы нұсқамызға айналуға көмектесу үшін сонда болады.
Мына фактілерді назардан тыс қалдырмаңыз:
Сіздің байланысқа деген қажеттіліктеріңіз — заңды.
Өзіңізге ең жақын адамға тәуелді болғаныңыз үшін өзіңізді жайсыз сезінбеуіңіз керек — бұл сіздің генетикалық табиғатыңыздың бір бөлігі.
Байланыс теориясы тұрғысынан алғанда, қарым-қатынас сіздің өзіңізге деген сенімділігіңізді арттырып, жан тыныштығын беруі керек. Егер олай болмаса, бұл — дабыл сигналы!
Ең бастысы, өз болмысыңызға адал болыңыз — түрлі айла-тәсілдер мен ойындар ойнау сізді қазіргі серіктесіңізбен немесе басқа біреумен болсын, шынайы бақыт табу жолындағы түпкі мақсатыңыздан алыстатады.
Біз сізді осы кітапта жинақталған, жиырма жылдан астам зерттеулерге негізделген қарым-қатынас даналығын романтикалық байланыстарыңызда бақыт табу және өміріңіздің барлық саласында өрлеу үшін пайдаланады деп үміттенеміз. Егер сіз біз сипаттаған байланыс принциптерін ұстансаңыз, өміріңіздің ең маңызды аспектілерінің бірін кездейсоқтыққа қалдырмай, терең қанағаттанарлық махаббатты табуға және оны сақтауға өзіңізге ең жақсы мүмкіндік бересіз!
АЛҒЫС ХАТ
Осы кітапты жазу барысында бізге көмектескен көптеген адамдарға ризашылығымызды білдіреміз. Ең алдымен, отбасымызға қолдау көрсеткені үшін рахмет айтамыз. Сондай-ақ, Нэнси Доэртиге керемет редакторлық жұмысы мен шексіз жігерлендіргені үшін ерекше алғыс білдіреміз. Ол шынымен де ерекше адам!
Біз өзіміздің агентіміз Стефани Кип-Ростанға көмегі үшін және бізді Tarcher баспасындағы редакторымыз Сара Кардермен таныстырғаны үшін ризамыз. Сара кітап әлі жоспар күйінде болған кезде-ақ оның мәнін түсінді. Сараның терең түсінігі мен көрегендігі баға жетпес болды. Біз Tarcher-дің бүкіл командасына атқарған үлкен жұмыстары үшін алғыс айтамыз. Сонымен қатар, Эдди Сарфатиге, Джезра Кайға, Джилл Марсалға, Джайлс Андерсонға және Смрити Раоға ерекше алғыс білдіргіміз келеді. Эллен Ландау мен Лена Верделиге қолжазбаның кейбір бөлімдеріне қатысты құнды пікірлері үшін рахмет. Ципора Кассачкоффқа, Дональд Чеснутқа, Роберт Рискоға, Дэвид Шерманға, Джесси Шортқа, Гай Кеттелхакқа, Александр Левинге, Ариэль Экстутқа, Кристофер Густафсонға, Орен Татчерге, Дэйв Шамирге, Амнон Йекутиелиге, Кристофер Бергландқа, Дон Суммаға, Бланш Макиге, Лейла Ливингстонға, Михал Малачи Коэнге, Ади Сегалға, сондай-ақ Маргарет пен Майкл Кордаға үлкен рахмет.
Өздерінің жақын тәжірибелерімен және жеке ойларымен бөліскен еріктілерге алғысымызды білдіреміз. Сондай-ақ, біздің Ересектердің байланыс сауалнамаларымызды толтырып, бета-нұсқасы бойынша кері байланыс бергендерге рахмет айтамыз. Әрбір адам бізге пайдалы нәрсе үйретті.
Бұл кітапты жазу біз негізге алған инновациялық байланыс зерттеулерінің бай мұрасынсыз мүмкін болмас еді. Осы салада жаңалық ашқан зерттеушілерге мәңгі қарыздармыз. Олар бізді қарым-қатынасқа қараудың басқаша әрі тапқыр жолымен таныстырды.
Рэйчелден
Соңғы төрт жыл бойы жұмыс істеген Модииндегі білім беру психологиясы қызметінің бүкіл ұжымына алғыс айтамын. Олардың білімі, түсінігі және ұжымдық даналығы маған терапевт ретінде де, диагностик ретінде де жақсырақ психолог болуға мүмкіндік берді. Осындай қолдау көрсететін және қатаң ортада жұмыс істеу маған күн сайын жаңа нәрселерді үйренуге және көкжиегімді кеңейтуге мүмкіндік берді.
Шинуи отбасылық және неке терапиясы институтына мені психотерапиядағы жүйелік көзқараспен таныстырғаны үшін, симптомдарды барынша кең контекстте қарастыруға және емдеуге итермелегені үшін, сондай-ақ жақын қарым-қатынастарымыздың өмірімізге тигізетін күшті әсерін ескеруге үйреткені үшін ризамын. Сондай-ақ менің алғашқы терапия жетекшім Батья Кригерге қолдауы мен бағыт-бағдары үшін алғыс айтамын.
Менің ой-өрісімнің қалыптасуына мансабымның басында әсер еткен адамдарға, соның ішінде тек үздік кәсіби маман әрі мұғалім ғана емес, сонымен бірге ерекше жомарт адам доктор Харви Хорнштейнге және Колумбия университетіндегі даналығы мен шабыты үшін доктор У. Уорнер Беркке ерекше алғысымды білдіремін.
Ата-анама ризашылығымды білдіремін: өкінішке орай, бұл жобаның аяқталғанын көре алмаған әкем Джонатан Франкелге және маған көп жағынан көмектескен анам Эдит Роговин Франкелге. Сондай-ақ күйеуім Джонатанға махаббаты, қолдауы, достығы мен даналығы үшін, сондай-ақ күн сайын өміріме терең мағына беретін үш балама ризамын.
Амирден
Мен соңғы он екі жыл бойы Колумбия университетінің психиатрия және нейроғылым бөлімдерінде зияткерлік үй тапқаныма бақыттымын, онда мен керемет клиниктермен және зерттеушілермен жұмыс істеуге мүмкіндік алдым. Менің өмірім мен ой-өрісімді байытқан көптеген мұғалімдерге, жетекшілерге, тәлімгерлерге және әріптестеріме ризамын. Кәсіби жолыма тұрақты әсер еткен жандарға ерекше алғыс айтамын: Иерусалимдегі Еврей университетіндегі доктор Ривка Эйферманға, заманауи аналитикалық ойлаудың негізін қалаған марқұм доктор Джейкоб Арлоуға, клиникалық маман және зерттеуші ретінде дамуыма көмектескен доктор Лиза Меллман мен доктор Рон Ридерге, сондай-ақ зерттеушілік мансабыма жол ашқан доктор Дэвид Шафферге.
Сондай-ақ доктор Долорес Маласпинаға эпидемиологиялық зерттеулердің негіздерін үйреткені үшін; доктор Билл Байнға ғылыми әдебиеттерді сыни тұрғыдан оқуды үйреткені үшін; докторлар Энн Долинскиге, Дэвид Лейбоуға және Майкл Либовицке өздері бөліскен клиникалық ілімдері үшін алғыс айтамын. Осы жылдар ішінде көрсеткен қолдауы үшін доктор Рене Хенге; жануарлар модельдерінде дамуды зерттеу тәсілі үлгі боларлық доктор Майрон Хоферге рахмет. Мен оның менің жұмысыма деген сенімін жоғары бағалаймын.
Қазіргі серіктестерім доктор Эрик Канделге, доктор Дениз Канделге, доктор Сэмюэл Шахерге және доктор Клаудия Шмаусқа ризашылығым мен таңданысымды білдіргім келеді. Олармен жұмыс істеу менің интеллектім мен ойлауыма жақсы мағынада сын тастайды.
Маған нейроғылым саласында зерттеу жүргізуге алғашқы мүмкіндік берген марқұм доктор Джимми Шварцқа; «ашық есік» саясаты мен тағылымды пікірталастары үшін доктор Херб Клеберге; көптеген жылдар бойы маған қолдау көрсеткен алғашқы ұзақ мерзімді терапия жетекшім доктор Франсин Курносқа; сондай-ақ барлық достарым мен әріптестеріме ерекше алғыс айтамын.
Осы кітапты жазуға септігін тигізген зерттеулеріме қолдау көрсеткені үшін Ұлттық денсаулық сақтау институттарына алғыс айтамын. Отбасыма ерекше ризашылығымды білдіргім келеді. Соңында, менімен өз күрестері мен үміттерімен бөліскен барлық емделушілеріме — балаларға да, ересектерге де алғыс айтамын. Олардың өмірінің бір бөлігі болу мені жақсырақ адам етті.
АВТОРЛАР ТУРАЛЫ
Доктор Амир Левин
Израиль мен Канадада өскен доктор Амир Левин әрқашан биология мен ми құрылысына ерекше қызығушылық танытты. Оның анасы — шығармашылық пен өзін-өзі ынталандыруды жоғары бағалайтын танымал ғылыми редактор болғандықтан, оған мектепке барғысы келмеген кез келген уақытта үйде қалып, өзін қызықтырған нәрселерді оқуға рұқсат беретін. Бұл еркіндік кейде оны қиындықтарға душар етсе де, жоғары мектепте оқып жүргенде ол Інжілдегі және ежелгі Ассирия мен Вавилондағы жыртқыш құстар туралы алғашқы ауқымды еңбегін жазды. Оның диссертациясы көпқұдайлық мәдениеттен монотеизмге дейінгі символизмнің эволюциясын зерттеді. Жоғары мектептен кейін Левин Израиль армиясында баспасөз қызметінің байланыс маманы болып қызмет етті. Ол Томас Фридман, Гленн Франкель және Тед Коппел сияқты танымал журналистермен жұмыс істеп, үздік қызметі үшін мақтау қағазымен марапатталды.
Міндетті әскери қызметтен кейін Левин ғылымға деген сүйіспеншілігімен қатар, адамдармен жұмыс істеуге деген құштарлығын дамытып, Иерусалимдегі Еврей университетінің медициналық факультетіне түсіп, көптеген марапаттарға ие болды. Медициналық оқу орнында оқып жүргенде ол психоаналитик доктор Эйферманмен бірге студенттік кездесулер ұйымдастырды; онда дәрігерлердің аурухананың күрделі иерархиясында жұмыс істей отырып, ауруханада жатқан пациенттердің қажеттіліктеріне деген сезімталдықты қалай сақтай алатынын талқылады. Ол «Балалық шақтағы гендерлік сәйкессіздік тұрғысынан адам сексуалдылығы» атты бітіру диссертациясы үшін факультет сыйлығына ие болды, кейін бұл еңбек университеттік семинарға бейімделді.
Левиннің адам мінез-құлқына деген қызығушылығы оны Нью-Йорк Пресвитериандық ауруханасына / Колумбия университетіне / Нью-Йорк штатының Психиатриялық институтына ересектер психиатриясы бойынша резидентураға алып келді, онда ол үш жыл қатарынан өз тобында бірінші орында болды. Ол бірнеше марапаттарға ие болды, соның ішінде Америкалық психоаналитикалық стипендия (American Psychoanalytic Fellowship) бар, бұл оған әлемге әйгілі психоаналитик марқұм Джейкоб Арлоумен жұмыс істеудің сирек мүмкіндігін берді. Кейін Левин балалар мен жасөспірімдер психиатриясына маманданды. Посттравмалық стресстік бұзылысы бар аналар мен олардың бүлдіршіндерімен терапиялық балалар бақшасында жұмыс істей жүріп, ол байланудың (attachment) емдік күшіне куә болды және байлану принциптерінің балалар үшін де, ересектер үшін де күнделікті өмірде маңыздылығын түсінді. Үш жылдық стипендиясының соңғы жылында ол танымал нейробиолог марқұм Джеймс (Джимми) Шварцтың зертханасына қосылды.
Қазіргі уақытта Колумбия университетінде Левин Нобель сыйлығының лауреаты доктор Эрик Кандел және көрнекті зерттеуші доктор Дениз Канделмен бірге Ұлттық денсаулық сақтау институттары демеушілік ететін зерттеу жобасының негізгі жетекшісі болып табылады. Сондай-ақ оның Манхэттенде жеке практикасы бар. Левин ересектер психиатриясы бойынша сертификатталған маман және Америкалық психиатриялық қауымдастықтың, Америкалық балалар мен жасөспірімдер психиатриясы академиясының және Нейробиология қоғамының мүшесі. Ол отбасымен бірге Нью-Йорк қаласында және Саутгемптонда (Нью-Йорк штаты) тұрады.
Рэйчел Хеллер
Рэйчел Хеллер есін білгелі адам мінез-құлқы мен мәдениетіне қызығушылық танытып келеді. Екі университет профессорының — тарихшы мен саясаттанушының қызы ретінде ол балалық шағын АҚШ, Англия, Израиль және басқа елдерде өткізді. Мүмкін, осы ерте тәжірибесі мен әртүрлі мәдениеттерге деген зор қызығушылығының арқасында ол құштар саяхатшыға айналды; Үндістан, Индонезия, Филиппин, Уганда, Кения, Мадагаскар және Пәкістан сияқты елдерде ұзақ уақыт болып, Гималай тауларында жорықтар жасап, жергілікті дәстүрлерді, жаяу серуендеуді және зерттеуді үйренді.
Психология саласына келмес бұрын, Хеллер міндетті әскери қызметінің бөлігі ретінде Израиль армиясындағы америкалық, британдық, австралиялық және оңтүстік африкалық еріктілерге арналған гид болып жұмыс істеді. Кейінірек ол Израиль Кнессеті мүшесінің көмекшісі болып қызмет етіп, заңнама бойынша зерттеулер жүргізіп, баспасөзбен, әсіресе адам құқықтары мәселелері бойынша жұмыс істеді.
Хеллердің Колумбия университетінен мінез-құлық ғылымдары (психология, антропология және социология) бойынша бакалавр дәрежесі және әлеуметтік-ұйымдастырушылық психология бойынша магистр дәрежесі бар. Магистратураны бітіргеннен кейін ол бірнеше менеджмент-консалтингтік фирмаларда, соның ішінде PricewaterhouseCoopers, KPMG және Towers Perrin сияқты компанияларда жұмыс істеп, жоғары деңгейлі клиенттермен жұмыс істеді.
Қазіргі уақытта күйеуімен және үш баласымен тұратын Сан-Франциско шығанағы аймағына (Bay Area) көшпес бұрын, Хеллер Модииндегі Білім беру психологиялық қызметінде жұмыс істеді. Онда ол әртүрлі білім беру жағдайларында отбасыларға, жұптарға және балаларға қарым-қатынастары мен өмірлерін жақсартуға көмектесті.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру