Дауыстар. Айт, айтып жібер!
Ақын (Жантық, қу да бұрылып қарағанда).
Уа, құдаға кел жамағат көз салайық,
Жарастық сән тұрманын біз санайық.

Маржаны құмалақтан құрым шелек
Қамшыны жібек бауға шамалайық.
(Жұрт күледі)
Аты-жөнін бұл құданың сұрамайық.

Сый екен әлде кімге баламайық.
Бұлтыйған әне бірдей сақалына
Деп қана тоқтайық "болды лайық"!
(Құда бұлқынады, жұрт күліп итермелеп алып өтеді.)

Дауыстар. Айт, айт! Тағы айт ақын!
Ақын.
Уау, құртты бай, құйрықты бай, бауырлы бай!
Қыр арқаң келемежден жауырды ма-ай!

Енесін ол арқаның ұрасың ба,
Ит жаласа тойғызам бет-аузың май.
(Жұрт күліп итермелейді. Шолпан ерекше қызықтайды. Қатты күледі.)

Шолпан. Айт, аяма. Тонын аяйтын неме ғой!
Ақын.
Уа, әлди-әлди, әлди-әлди, бөпем-ай,
Қайдан кеткен сені тастап көкең-ай,

(Жарасқа домбырасын нұсқап белгі қып)
Түбегін құрғат, шүмегін түзеп жіберші
(Жарас түзейді)
Уа, кіп-кішкене, шүйкедей болған шөкем-ай.

Шолпан (Еркелеп, тентектеніп). Жә, болды. Саған күйеу тауып бер дедім бе?
Әлібек. Е, қызығып-ақ отырсың ғой анау бүркітке, құдай, қаніки! (Күледі.)

Жұрт сейіліңкіреп қалғаңда Маман қасыңдағы кәрия
Кәрия. Уай, Жантық, енді мына байлардың көңілін көтер! Байта сөйлесеңші.

Әлібек. Е, Көтібар болса, батыр болса қайтушы еді.
Шолпан. Батыр, батыр деп бізден артық па екен оның сән тұрманы?
Жарас. Жоға дейім-ау, әншейін!

Екінші дауыс.
Бай ма? Құлаштап қамтып
Бөзбен алады ...
Жарас.

Одан қалған бар болса,
Таразысы, безбені алады.

Шолпан (кекетіп күліп). Е, байғұс дәрменіңе не бопты?
Әлібек.
Шолпан жан, айта берсек сөз көпті, Ойланған ұғар себепті.

Бір мінезін қыр депті (Әлібекті итеріп ойнап.)
Осында сен келмедің, Тіпті, әлде неңдей сыр кепті...
Айман. Шолпан, жетті, жетті...
Маман.

Айман жан, сөйлетсеңші ақынды, Тыңдайық та біз кепті.
Дауыстар. Сөйле, сөйле, баста, Жантық, сөйле ақын.
Ақын.
Уа, жел сөздің енді келсін бас иесі,

Сөзімнің байда қалмас несиесі.
Өзі алған ойды-қырды байым Маман,
Шалқып тұр шартарапқа несібесі.
Қоса артты жас періге Әлібектей,

Қан базар мол сауданың қас иесі.
Бақты алған батырдан да, бағланнан да,
Бір өзі бірдің өзі деші-деші.
Ағылған уысына аймақ малы,

Демейді келеріңде кеші-меші.
Шырмаған Жетіруды саудасымен,
Әлібек аттандырған несиеші.
Ежелден сен жемімсің, сен тоятшы,

Деп айтар, зорлық қылдың десе иесі.
Қан жосып қызыл торғын мол мүліктің,
Айман жан, сен отырсың жас иесі.
Атағың көтеріп тұр Маманды да

Мол бақтың жастай алған мас иесі (тоқтайды.)
Шолпан. Айт, тағы айт!
Дауыстар. Айт, айта түс!

Жарас.
Қап, қап, болмас,
Уа, жарар бәсекесіз бай болмас.
Малдың күші оңай ма,

Күш айтқызбай ол қоймас (Әлібектерге естірте)
Бірақ, Көтібар да күшті ғой,
Егеске ол да тоймас.
Шектінің аты Шекті де,

Зор атын сірә жоймас.
Әлібек.
Шекті болса қайтейін,
Жетіру қашан бос қалды,

Айтты той бай орайын
Қу ағаш па деп салды.
Жарас.
Есітпес пе Көтібар,

Бітпестей оған кек қалды.
Маман.
Көрсетсейші Көтібар,
Сән-салтанат қызығын.

Әлібек.
Болмаса Шекті бос мақтап.
Жүргендағы бұзығын.
Жарас.

Батырды біреу шүйлесе,
Байлықтан қорқып іркілмес;
Жетіру, Шекті шайқасып,
Боп жүрмесін бір күндес.

Шолпан. Ендеше өзің айта бар,
Боп апсың ғой сен үндес.
Жарас.
Ал, іздеген сен болсаң,

Сұрағаның болсын дес (Көпке оқшауырақ.)
Жый! Көп момақан саған не! (көптің хоры)
Ыстығына күйме,
Суығына тоңба,

Көр де тұр, тыңда,
Әлің жетсе алда.
Біріне-бірін шыңда.
Обал болар деймісің,

Жыңды ұрсаң жынға?.. (құтырынып, күліп, жұртты еліртіп)
Ал, олай болса мінеки,
Ұр тоқпағым, тоқ-тоқ.
Олар ма? Шоқ-шоқ,

Ал, бір бай мен бір батыр
Бір есек, бір қошқар,
Бір теке, бір серке,
Жекпе-жек, жек, жек,

Түрт шайтан түрт,
Үрит, соқ-соқ, Үрит, соқ-соқ! (Жөнеледі.)

ІІ Кәрия.
Қызы анау, нөкері мынау,
Үйі де сай бопбоз-ау.
Дауыс. Уа, бір сәнді топ келеді ... Топ. Сері ме, салдар ма?

Әлібек. Көрмегі асыл Аймандай.
Айман (Айман хоры).
Көріп бізді не қылсын,
Тұғырдан Айман тайғанда.

Әлібек (Әлібек хоры).
Тұғырыңды кім апты,
Нені айтасың қай-қайда.
Айман.

Кім біледі, әйткенмен,
Бұрынғыдай жай қайда.
Шолпан (күліп).
Емексіме, әпкем.

Рас айтасың тегіңде,
Кеткен дүние келместі,
Құлашты құр жайғанға.
Әлібек.

Рас айтыпсың, Айман жан,
Дұрыс екен қойғанда.
Шолпан апты тұғырды,
Апаның атын сіңілі,

Сүйтіп келіп жойғанда. (Нөкерімен Арыстан шығады.)
І Кәрия
Уа, кел қарағым, Арыстан!
Арыстан. Аманбысың, кәрия,

Құтты болсын тойыңа
Айта келдік алыстан.
І Кәрия. Бәрекелде, ризамын,
Құрметіңнен қалыспан.

Арыстан. Дос елімсің
Шөмекей, Ертеде атам табысқан.
І Кәрия.
Досыңды дос деп бек тұтып,

Жауыңды да шабысқам.
Әлібек.
Ал, мырза, орын міне Қош келіпсің!
Шолпан.

Егерде Айман десең (Арыстан отыра бергенде) Бос келіпсің.
Айман (Шолпанға әзіл қып).
Апаңнан сондадағы қаупің бар-ау,
Ұмытпай қайта-қайта ескеріпсің.

Арыстан (әндетіп).
Рас сөз, іздегенім сұлу Айман,
Көріспек тілеуде едім мен талайдан.
Қыйғаш сөз шығып қалды сіңіліден,

Бұл бөгет туып еді әлде қайдан?
Сен едің даңқың асқан кішкентайдан,
Дәмелі мен емес пе ем, құлаш жайған.
Тарқаған жәрмеңкенің базары ма,

Айман жан, өзің толға болған жайдан.
Айман (әнмен).
Сөзімді мен нетейін салып епке,
Айтарлық жөн бар ма екен налып, өкпе.

Бұл мезгіл қандай мезгіл жөнін айтсын,
Мырза деп кезек бердім Әлібекке.
Әлібек (Шолпан әнмен).
Уа, бейнелеп мен айтайын, мезгіл жайын,

Бұл дәурен шалқып жатқан айдыңдайын.
Жалғыз қу сол айдынның ақ еркесі,
Балатқан бір өзіне күн мен айын,
Шұбыртқан Бұл өлкенің бағлан байын

Сөзімде қате болмас көпке дайын,
Толқынып пісетұғын кезі жетіп,
Іздепті ау сонда жалғыз теңді сайын.
Несіне одан әрі бейнелейін,

Бәрібір дәурен өтті деп демейін,
Шұғыла боп, сол қуға біз құлпырыппыз,
Батыр ем, ақын ем деп мен не дейін.
(Әлібек, Шолпан күліседі.)

Шолпан (Айманға).
Әпке-ай, тапқан жарың әуре ме еді?
Әлібек жездем десем сәуле ме еді? (Жұрт күледі.)
(Арыстан өз жігіттерінің хорымен Шолпанға).

Қарағым, саған шақтым мен мұңымды,
Күні өткен, мынау неткен дәурен еді?
Шолпан (Қыздар хорымен).
Жоқ, кезеген аяқ сен болсаң да,

Ілінер жөргем мен емен.
Арыстан (хормен, әзіліие).
Биім болсаң нетеді,
Әділ сізде теңеген?..

Шолпан (хормен жылдам).
Машайығың мен емес,
Сүрінгенді демеген.
Айман, Әлібек (бірге).

Жарамасты, Шолпан жан!
Сый құрбыны шенеген.
Шолпан (Хормен, ерке тентек пішінде).
Өзің-ақ бол жақсы атты,

Жалынғанды жебеген.
Арыстан (хормен).
Шырағым, неткен асау ең,
Тістегіш те тебеген (өз-өзіне, жалғыз.)

Айманға сай сіңілісі,
Жақсы еді мынау не деген?
Айман. Арыстан мырза, жолыңыз бізден,
сый-құрбы қонағымыз болыңыз

(Орын беріседі. Жарас шығады.)
Шолпан (Ақынға қарап күліп).
Мына байғұсты кім жантайтып кетті?
Сөйле. Мына әпкеме айтатын сөзіңді бітіріп, сыйыңды ал.

Ақын (Жантық).
Уа, Жетіру Шөмекей мен, Шектісі де
Бай, батыр, мырза, сері, тектісі де,
Ұсынса қолы жетпей талып жатыр,

Айман жан шыдай алмай тепкісіне.
(Жарас Арыстан қасындағы ақынға ым қағады)
Арыстан (Өз ақынына). Орайын қайтар мынаның.
Жантық. Бөтенге Әлібектей бұйырмаймын,

Теңі жоқ бұдан өзге жат кісі де.
Талай жан жалын жұтып, тас шайнаған,
Жолды алған Әлібекке, кекті ішінде
Құдалық сұрай келіп сауға берген, .

Өңім бе бұл көргенім түсім бе?
Бәйге алған, ту құлатқан желді аяғым,
Қаракөк қырата озған бестісінде
Әлібек, Айман болып таңыңда атар,

Маман бай бір түлесін ескісіңде.
(Айман тоғыз ғып сый бергізіп жатады.)
Шекті ақын (іле жөнеледі).
Кез болдым сен екенсің ақын Жантық,

Сыйыңды құшақтай бер қысып-қамтып,
Сөз беріп, сөзін сатып алып жатыр,
Жантықта не қалсын енді тамтық.
Еліңнің ережесін бүгін таптық,

Сөйлейтін бойға өлшемей сөзін тантық.
Тыйынғат ебеніңмен мақтана бер,
Жетіру, сірә, өлер ме әрі тантып.
Әлібек (Жантыққа).

Ендеше, оның мақтан қылған жерін білесің той,
қорғанба, жаса сен де шабуылды.Арыстан. Бұл дағдыда жоқ еді ғой,
Әлібек мырза.
Ақындар өздері екшесуші еді,

тартуға шапқаның неткенің?
Әлібек. Жоға, тіпті осы батыр, батыр деп құлағымызды жасытатын болды.
Айман. Қой, олай демеңіз!

Әлібек (Жантыққа). Айта бер ... Бас!
Жантық.
Шектіге бір кесел бар ерте қонған.
Ол кесел бірде толып, бірде солған.

Елеріп құр шоқпармен шонтай қағып,
Арам тер, әлін білмей, әлек болған.
Сол іспен адамың жоқ сірә де оңған,
Көргені кезуіл ме құрдым жолдан?

Тыныштық та, байлық та мол Жетіруда,
Қай Шекті қазына көрді уыс толған?
Батыр деп, айдар тағып елерткенің,
Жем іздеп, күңдіз-түні маңын шолған.

Шекті ақыны. Жетіру сөз шығардың бойыңа ерсі,
Құтыртқан мына сөздің буын көрші.
Түлен түртіп бара ма, қайда кеттің,
Қанеки, білгеніңді тағы терші.

Болмаса шыдамасаң жайыңа өрші.
Базарға қойыңды айдап, орысқа ерші.
Сонда да қатулансам шұбыртармын,
Ер болсаң, осы сертке қолың берші.

Жылдам басып, Жарас келіп тұра қала сөйлей жөнеледі.
Жарас.
Уа, Маман бай, сіздерге,
Көтібар батыр жіберді,

Мен сонымен кеп тұрмын:
"Уа, Жетіру мен Шектімін,
Осал емен кектімін,
Маманменен көптімін.

Жөнге келсе ептімін,
Жөніне жөндеп көшпесе,
Қыйыса алман кектімін.
Тойға келсем қойыпты,

Шөмекейдің шеткі үйін.
Лайығым менің ол емес,
Түсуіме аламын,
Өзгені емес, ордасын,

Маман байдың деп тұрмын", – дейді.
Маман (ашулы). Уа, не деп тұрсын, жексұрын?!
Жарас.
Мен қалыспын тек тұрмын.

Бірақ, көріп келдім айтайын:
Ұнатпадым бет түрін.
Әлібек.
Тигізбей-ақ қой септігін (ашулы.)

Өзім-ақ басам ептігін.
Арыстан (Айманға).
Шығар бар ма жамау боп,
Сөзін айтар ептінің.

Қойса қайтеді тиюін,
Қытығына Шектінің.
Әлібек (Ашулы, Айманның қолын қаға беріп).
Тау жығатын селдей боп,

Қарашы мұның екпінін.
Жарас.
Пай-пай-пай-ай, екі нар,
Қағысқан соң не амал бар.

Арада қайтіп өлмесін,
Енді сорлы шыбындар.
Тағы да айтпай болмай-ау,
Ызғары жатыр сөзінің,

"Құтыртқаны буы ғой,
Деп айтады бөзінің". (Маманға)
Байеке, жасырмай-ақ қояйын,
Сыртына теуіп алыпты.

Түк біткенін өзінің:
"Мойнына мініп апты дейд,
Шөмекей мен Жетіру",
"Құлақ қақпас өзінің" (Маман Әлібекке жалтақтай.)

Әлібек. Қорғанбаңыз, беріңіз тіленген жауабын!!
Маман (Көтеріліп).
Бар олай десе айта бар,
Ойда ұлық, қырда қыруар малым бар,

Қарсыма менің шықсыншы,
Қу кедейлік әлім бар.
Әлібек.
Уа, Орынбор,

Қатырымпар, Пытырымпар!
Жағалай сонау шарлар бар,
Лықылдаған ұлық бар.
Өрекпуін қоймаса,

Таутаңдаған шолаққа,
Кісенді қара құлып бар.
Жарас жөнелді. Арыстан тұра береді, нөкерлері де қозғалады.
Арыстан ашулы.

Арыстан. Жоқ, мен кінәңнен арылдым ...
Айман. Тентектік бізден ...

Әнші (Бір ауыз ән салады).
Орынбор, Тройцкий үлкен базар,
Жігіттің желді аяғы сол жерде озар.
Отырмай үйкүшік боп, айналшық жеп,

Әлібек (қатты). Айт, неменеге тұрсың!
Маман. Айт, олай болса, тілегені қарнына.
Жантық (құлшынып).
Ендеше, біз егесіп көрген едік,

Шектіге орай жауап берген едік.
Мақтаны қара шоқпар ұр да жық деп,
Батырын сіздей, сіздей терген едік.
Соңынан саудалы бай ерген едік,

Жетіру біз өзге елден сергек едік,
Туласық шамданбаса тентектері,
Ә, десе – мә, деп сыйын бермек едік?!
Көтібар (Маманға бұрылып). Ендеше ме?!

Тұра тұр Бұл бәйгіден атым келсін,
Келгенін күрең аттың жұртым көрсін.
Не көрсең де көрерсің қылығыңнан,
Кінәлі бөтен емес, өзім дерсің.

Әлібек. Баста! Жүргіз түге ойындарыңды...
Татар гармоншысы. Тептіртейік, тептіртейік дүниесін,
Уай жаным Гүлзәйнәп!
Юрә мә икән сағызын чәйнәп...

Саудагерлер (Шулап күліп).
Бәрәкалла!.. Бәрәкалла!..
Жарас (Көтібар айнала бергенде).
Бұл елдің ойын дегенін көріп кетсеңізші, батыр-ау...

(Көтібар тоқтайды. Жұрт орын береді.)
Әлібек. Уа, тағы, тағы кім бар?!
Әнші қыз (Орысша романс айтады. Айта тұрып пердесін ашады).
Көтібар (Қыз ән айтып тұрғанда). Не оттап тұр мынау?

Жарас.
Уа, дүние жалған,
Ел деген міне сорлының,
Басы кетіп қалған,

Заманның бір сыры,
Маманның бір қыры да бұл.
Көтібар (Дауыстап).
Лыры адыра қалсын! (Маманға)

Уа! О заманнан бұ заман,
Ыздырайтынға мәз болып,
Есі кеткен сен Маман.
Жоқ ырымды бастапсың,

Қалмасын сірә қамтамаң.
Ұзатқан қызың орыстан!
Тыраштан жетсе бар шамаң! (.Ызамен қарқ-қарқ күледі.)

Жарас (Кәрияға, Көтібарға естірте).
Маман тапқан түр мынау,
Қолына қамтып алғасын.
Кеше ғана жүруші ед,

Шықырлатып арбасын.
(Биші қылмыңдап, қас-қабағын ойнатып, Көтібарға тақап өтеді.)
Көтібар (ашулана бастап). Тарт, айуан! (билеп жүрген жігітке) Өй, айуан!
Жарас.

Бұзылған заман осы да,
Батырдан дәурен қалғасын.
Тоздырмай елді қояр ма?
Құтыртып бүйтіп алдыңа

Басынтып жынды салғасын!
Көтібар. Ой, айуан!
Бәлем, Маман, тұра тұр,
Сірә, осы той тарқасын,

Ұлық. Эх ты, дикарь!
Көтібар (тепсініп). Сен қыйқар ...Кімге атасың мылтықты?
Ұлық. Что такое ты говоришь?
Көтібар. Што такой боса, што татой, қалай-қалай құтырасың?

Айман (Ұмтылып). Арыстан, құрбылық қарызың қайда, тілеймін, тый мынаны.
Арыстан. Мен арылғам ...
Айман ах ұрып жылап қалады. Шолпан ашуланып жұлқиды.

Айман (Басында жалғыз айтады. Ән).
Сұм дәурен қайда баттың сайрандаған,
Қызықты күнім қайда жайраңдаған.
Жағаға толқын ұрып, демін құрып,

Ақ шабақ болғаным ба қайраңдаған,
Іште дерт, мыс қазандай жай қайнаған,
Жолы боп жаудың жүзі жайнаңдаған.
Толас жоқ, әлі есітем әкем даусын,

Артымда күңіреніп, Аймандаған.
Балаңды жау әкетті жалмаңдаған,
Жаныңда қошеметші қалбаңдаған.
Үріккен осы еді ғой апам сорлы,

Есітем, үнің келеді Аймандаған.
Шолпан екеуі. Баласы ек
Маман байдың мыңды айдаған.
Қызығын көл дүниенің ел жайлаған.

Сұр жорға, қара жорға теңселдіріп,
Тұрманға меруерт, маржан, зер байлаған.
Қан базар шашылдың ба гүл жайнаған,
Өсіп ек қаққы көрмей жау жайлаған.

Шабынды олжасы боп, құлын тайдан,
Тұғыр боп, кетеміз бе жау жайлаған.
Аз тымтырыстан соң зарлы үн шығады.

Айман.
Не айтады екен, Бұл байғұс!?
Үні қалай шерлі еді!?
Шолпан. Қу Көтібар зарлатқан,

Бұ да біздей сорлы еді. Айман.
Басқа бір дерті бар шығар.
Болмаса бұл сапарға,
Күйіндім, біттім дер ме еді!?

Шолпан. Сапар ғана дейсің-ау,
Көрем деген жер ме еді?
Әттең. ұл боп тумадым.
Кеудемді құса кернеді...

Өлер-ақ ем бүйткенше,
Тілекті құдай бермеді...
Айман.
Қойшы, бүйтіп сөйлемей,

Егізде туған бауырым,
Күйігің мені тербеді.
Жарас.
Қосылдым-ау, мендағы,

Үндеріңді есітіп,
Шын маңдайым терледі.
Айман (Жарасқа).
Ақыл айта, табарың бар ма, жаным-ау?

Қысылдық қой.
Жарас.

Айман. Алыс па, өзі жақын ба?
Жарас. Тәңірі, алысты қайтейін қолға түспейтін!
Айман. Енді қайда?

Жарас. Пәле. Пәле... Бәсе, үйтпесең Айман боламысың?
Айман (ренжіп). Не деп отырсың? Дос екен десем, қаспысың өзің, әлде кімсің?

Көтібар (шатырынан шығып Айман жаққа қарап).
Болмады, пай-пай, болмады,
Айманды құшпай, уа, дүние!
Көкіректе арман толмады

(Аюдай қалбаң-құлбаң етіп.)
Қоңыраулы найза қолға алып,
Қоңыр салқын төске алып.
Тоятын қыран болжады...

(Жақындап кеп Жарасты көріп қалып)
Ұйықтамас па, бұл мұңдар.
Талай заман өтпеп пе ед,
Түн ортасы болғалы? (қайтадан жөнделіп aп.)

Ай, Жарас, бер жүр, бермен
Жарас (өтірік қалбаңдаған боп). Мені шақырдың ба, батыр?
Көтібар. Қысылдым-ау, беу Жарас! Екі бірдей түн өтті. Көңілге құса толғалы.
Жарас. Не дейді, ойбай-ау? Ас батпай жүр ме? Бұл, асқазаның ба ауыратын?!

Көтібар. Адыра қал! Жарас. Қыйын. Қыйын-ақ енді тіпті!
Көтібар. Уа, қысқарт, тілеуің кесілгір!..
Жарас. Ойбай, батыр, не жаздым?!

Арыстан (Шатырынан шығып керіліп).
Дариға, түн ұйқыны бермеді,
Шұғыласы қандай күшті еді.
Шолпан (Мұңайған қалпында Айман жанында).

Жетер деп ем Әлібек,
О да қуып келмеді!..
Арыстан (.Жақындап кеп).
Көзіңе бір ілмейсің,

Сенгенің жалғыз сол ма еді?
Мен де Арыстан батырмын,
Бір ерден басым кем бе еді?
Шолпан.

Не қылайын құр күшті,
Сіз сілтеген бір таяқ;
Қалай батыр сермеді...
Арыстан.

Шын намысым қайдасың,
Шабындыдан түскен қыз,
Қалай-қалай жерледі?..
Айман.

Отырыңыз, Арыстан,
Жастықтың ауыр назы той,
Болмаса Бұлай дер ме еді?
Жарас.

Шолпанжан, сейіл-сейіл болғанда,
Сертелдең де сейілді.
Арыстан құрбың келіпті,
Достыққа беріп бейілді.

Шолпан.
Керегі жоқ бейілдің,
Қандырмаған мейірді.
Арыстан.

Жібімеген тас көңіл,
Үнемі маған зейілді.
Айман.
Құбылған жас көңіл той,

Ілгерілі-кейіңді.
Арыстан.
Ермек етсек не етеді.
Әлде бірер ойыны.

Айман.
Көтеріңіз көңілді,
Түбіңде Шолпан түсінер
Қайырымды зейінді

(Өзбек жігіт жақындап келеді.)
Шолпан
(Биші жігітті көрсетіп).
Анау жігіт ойнасын,

Сауыққа дайым бейімді...
Биші жігіт.
Хұп, Шолпанжан,
хұф, юрә қалың...

Айман. Не дермін?! Не дермін?!
Арыстан. Құрып қалсын бар дүниесі, тілеші менен бір тілек!..
Айман. Не қылайын мен тілеп.
Арыстан.

Тілемесең риза емен,
Міне саған дос білек! (ұсынады.)
Айман (Жасын тыйып.) Шының ба?..
Арыстан. Барым!

Айман. Ендеше, мына Шолпанды үйіне қайтар...
Арыстан. Және ...

Жігіт. Апажан, уай-уай, айтып қойсалари мәңгі, бу біз қаяққа бара ятырмыз?!
Айман. Уа, біз шабындыға кетіп барамыз ...

Айман. Я, Хиуа (Күрсінеді.)
Арыстан. Уа, сізді кім алып кетті осы бізбен бірге?

Айман. Батыр деңіз! Кәпірі несі?
Шолпан. Я, айта бер.
Мақтағанмен толып ес?
Арыстан. Қой, Шолпан, Райдан кеш.

Шолпан. Бұлдасаң өзің бұлда, Мен сен емес, Тұзың сор, еңбегің еш.
Айман. Қойыңдаршы, Бұл не егес? (жігітке) Я, содан соң не көрдіңіз?
Жігіт. Шу (Ұмытып қап) Кәпір!..
Жарас. Батыр деңіз, е, жаратқан тәңірі!..

Жігіт (шошынып қалып). Субақыр!
Жарас. Батыр деймін, түу, мына кісіге дауа болмас.

Жігіт. Халайсізмі апажан?
Айман. Рас, өнер көрсет! Қайғырма...
Жігіт. Мәйлі... (Билеп, бәйіт айтады.)
Көтібар (Шатырынан қайта көтеріліп әуелгідей баспалай басады).

Уа, Ақша бет Айман,
Уа, дүние жалған.
Қой міне тыным ап,
Ұйқыда талған...

Осы-ay тегі кезі енді,
Сыбағасы батырдың.
Жалғыз өзі қалған...
(Келе бере, билеп жүрген жігітті көріп дауыстап) Жарас, уа, Жарас!

Жaрас. Уа, мен мұнда, батыр (барады.)
Көтібар. Не қылдың?
Жарас (Қолбаңдаған боп). Батыреке, орайын таба алмай қойғаным, тіпті...
Көтібар. Ой, жаман неме, не орайы болуша ед...

Жарас. Қасында ылғи кісі боп, бір оңаша келмегені...
Көтібap. Кісісі кім?
Жарас. Бар ғой осында. Арыстан да отыр...
Көтібар (Қозғалып жүрген жігітті көріп, екіленіп басып шыға кеп).

Мынау неткен қорлық ед,
Басынып мені тайтаңдап.
Әлде қандай зорлық ед.
Айман.

Дәт тақсыр, зорлық емес,
Қам көңілін демеген
Тұтқыңда өңкей сорлың ед.
Көтібар.

Пай-пай... Түге...
Ойыны әлі қанбаған
Не қылған іші толғыр ед (ызғарланып.)
Жат жөніңе Арыстан,

Жау жөнекей немене:
Қыз-қырқынмен табысқан.
Арыстан.
Жау болғанда нетуші ед,

Айман.
Қайда отырсың бұл күнде,
Еркелікке сүйенбе!
(Арыстан келеді. Айман шығып кетеді. Шолпан, Арыстан қалады.)

Арыстан (Шығып әнмен Шолпанға).
Шолпаным, тыңдармысың арманымды,
Сұм дүние, тарылттың ғой жалғанымды.
Әзілің жылы шырай дәрмен еді.

Кейуің тағы да алдың қалғанымды.
Көтеріп келіп едім салғаныңды,
Көп білдің, емен жарқы алғанымды.
Суынып күннен күнге сен барасың,

Үздігіп, елермісің талғанымды.
Шолпан (тұтанып).
Не дейсің, қайтып қана мен ұмытам,
Жау болып, аулым шаба барғаныңды...

(Босаңсып ойланып тұрып.)
Адыра бұл жол маған қаралы жол,
Құрысын шабындыны тойлағаным.
Арыстан.

Дау ғой ол, көңіл болса белгі қайда,
Сызы ғой зіл көңілді жоймағаның.
Шолпан (Жақындап еркелеп).
Аулыма қазір мені қайтара ғой,

Шын болса ерте кешті қоймағаның.
(Айман, жігіт келеді.) Арыстан.
Жарайды, олай болса мен жібердім,
Жалғыз-ақ бұған орай сен не бердің?..

Шолпан.
Орай сол бұл сапарда бір ауыз сөз
Айтпайсың, сізге және өмір бердім.
Кендікте, өз үйімде берем жауап.

(Арыстан салбырайды.)
Шолпан.
Немене, қорықтың ба, сен түнердің?
Арыстан.

Жарайды, мен қайтпайын еткен серттен,
Ат дайын, кісіні де бердім... Бердім...
(Шолпан қамдана бастайды да тоқтап.)
Шолпан.

Бергенің шын болса мен сенейін,
Кісінің керегі жоқ өзің ердің.
Арыстан.
Несіне бұлай тіледің.

Әлде оны сый көрдің.
Шолпан.
Әкел деген мен бе едім?
(Киініп жатып еркелеп.)

Еркіммен қашан мен ердім?
Өз қылғаның өзіңе
Көрдің міне, сен көңдің.
Арыстан.

Жарайды, сапар кешейік,
Орайын таптың, сен жеңдің.
(Қамданыса бастайды.)
Арыстан (Айманға).

Айман (Шолпанға).
Айта бар бізден сәлем жездең сорға,
Қой айдап кеткен еді Орынборға,
Жоқтаусыз, сұраусыз боп біз барамыз,

Шабақтай шырматылған кесел торға.
Соқтығып несі бар ед күші зорға!
Жесірін алып кетті салып қорға,
Отыз күн ең арысы болжал күнім,

Тоқтамай тоқым салсын көк саңдалға.
(Арыстан қамданады. Айман, Шолпанмен сөйлесіп жатады.)
Көтібар (шатырынан бұрынғысынша шығып ілгері басып).
Түнертіпті түсіміз,

Түн ұйқыны бөлгендей (тоқтап aп)
Беу, қабағымыз қатыңқы ...
Күдері бел, күпсек сан,
Үдере жортып желгендей,

Уа, беубасыңқы көңіл басыңқы.
Буырқанып қас батыр,
Ашуына келгендей (тоқтап бойлап)
Беу! Қыз күйігі батыңқы ...

Тап осы жолы толайым
Тілеуімді бергеңдей (тағы тоқтап бойлап)
Уа, беу қыз оңаша жатыңқы ...
Айман. Қош, қуатым Шолпаным ...

Арыстан.
Оң сапарға басалық,
Жұрт уйқыға батыпты ...
Көтібар (Атып ишгып).

Арыстанбысың, уа, қай құдай,
Сені бүйтіп атыпты ... (Сапысын суырып жатып.)
Жауға беріп көңілін,
"Оң сапар" деп жатыпты (Ұмтыла береді.)

Айман (қарсы ұмтылып).
Ей, батыр! Еркіңе сенің бір басым
Тұтқының боп жатыпты.
Жас бала еді Шолпаным,

Құса болып қатыпты.
Қолқа болсын Бұл тілек,
Атасын барып уатсын.
Қолыңда болып бір талай,

Биші Жігіт. Уай, әкажан... юбарің мені әм.
Көтібар (Найзасын суырып aп). Жап, жап-жап аузыңды...
Биші Жігіт. Гунайым юқцүр. Гуна ым юкдүр. Экажан! (Айманға) Апажан...
Көтібар (ұмтылып). Жап-жап-жап...

Биші Жігіт (қорқып). Гуна ым!..
Көтібар. Тәшкеннің саудагерінде кегім бар ... Жап-жап.
Жігіт. Садағасы кет-әй, мән Қоқанлық ...
Көтібар.

Құныңды Тәшкеннен алсын Қоқан ...
Уа, мен боламын Көтібар,
Тәшкеннің тиіп несі бар,
Тосып ал, міне, тосып ал!

Жігіт. Мән Қонқанлық ...
Көтібар (тап беріп қуып).
Жап жап-жа-ап ...
Тап қосыңды тап (Жарасқа)

Ал енді атаңның басы керек пе. Бар сөйлес енді.
Жарас (Айманға келіп қыйпақтаған боп, ақырын).

Көтібар. Тайт, жоғал, ез неме, тұр былай! (Өзі келеді.)
Айман үндемей шапанын бүркеніп тасқа сүйеніп тұрады.

Айман (Өз-өзіне).
Бір пәлені басыма,
Тап қылдың құдай қайдан!
Көтібар. Айман. Қайтшы жаным райдан!..

Теңге.
Аш көзіңді суалған,
Садағасын ол емес,
Мына біздің шырайдан

Теңге (Омыраулап). Тапқан күңің осы ғой, Жоқ болғалы бір айдан.
Көтібар (есін жыйып ап). Қо-қо-қой, Қой енді қой!..
Теңге (Бұлқынып шаршысын жұлып салып, шашын дудыратып).
Бүйтіп тірі қойғанша Жой, мені жой! (Ұмтылады.)

Көтібар (шегіне бере). Қо-қо-қо, Қой, тоқал, қой!
Теңге (Айманға ұмтылып, басына бүркеніп тұрған шапанын жұлмалап).
Аш бетіңді көремін,
Мынау ғой менің күндесім (жұлқылап)

Көтібар ғой сенгенің,
Кәнеки, енді үндесін...
Айман (Аз ғана ашынып).
Ашуланшы тым құрса,

Түсініп білгенсін.
Теңге (Тағы ұмтылып).
Қарашы мұның кесірін,
Бермейді тіпті іргесін (Жұлқылайды.)

Айман (Ашуланып).
Қоямысын, жарқыным, (беті ашылады.)
Теңге. Қоймағаңда нетесің.
Айман. Олай болса мінеки, Әдебіңді берейін,

Қалдырмай жіпсіргесін... (Көтібарға)
Келші, батыр, ендеше,
Неге сөзді іркесің (Теңгеге)
Нақ сүйер қып өзімді,

Теңгені күңге тіркесін.
Суыммен кіріп, күліммен
Шыға жүріп сор қайнап,
Ағызсын бастан сіркесін.

Жарас шығып келе жатады, алдынан Айман қарсы шығады.
Айман. Кім екен б0 келген? Бір жарық сәуле болар ма, Жарас-ау, жоқ па?

Айман. Білші, бірдеме тыныс тапшы, жарқыным!.. (Мұңайып кетеді.)
Жарас (шалға). Уа, Бұл Шөмекей не іздеп, не деп кепті, кәрия?
Кәрия. Біз былай тая тұрсақ... Оңаша сөзі бар ғой.
Жарас (жарыса). Е, оның жөн, сен тая түр... Бар, бар шал!..

Көтібар. Орысқа ма? (Жылжи түceді, ашулы.)
Кәрия. Сол емес пе, батырау. Сонымен ел іші әлек бола ма деп...

Кәрия. Батыр, ашу алды, ақыл со...
Көтібар (ақырып). Тоқтат енді. Тек бірдеме көресің енді, сен өзің де...
Кәрия. Елшіге өлім жоқ еді ғой.

Жарас. Батыр атты алысқа айдауға айналды.
Тенге. Тағы не деді ойбай, айтшы шапшаң.

Айманның шатырыңда Теңге мен Айман.
Теңге.
Тек жөніңмен көш, жарықтығым,
Оңаша сырың болмасын.

Шал болса да қыймаймын,
Құлақ кесті жолдасым
Айман (хикаямен).
Мен не дейін, жеңеше-ау,

Өзіңді-ақ құдай оңдасын.
Теңге.
Қызғанғаннан келдім ғой,
Сыры мәлім болғасын...

Айман.
Менде де бар бір жаман,
Не қылайын қазақтың,
Жүйрігі мен жорғасын... (Жарас келеді.)

Теңге.
Қайтерсің-ау енді
Әлі күнге тыйылмай
Салақтатып қойғасын...

(Айман теріс қарайды, Теңге иығынан бұрып ап.)
Жарас.
Өл де маған не дейсің,
Әуре болды сор басың! (Кәрия мен Көтібар шығады.)

Көтібар.
Бар-бар-бар-бар,
Жылдам бол сын болғасын...
Оңаша екен, жылдамдат

Жауабымды созбасын.
Кәрия (Бөлініп Айманға таман келе жатып).
Қайтерсің бұ құшынашты.

Кәрия. Е, шырағым, оның рас.
Теңге (Кәрия кіріп отырған соң бұған).
Неге келдің сұмпыйып,
Іздегенің пәле ғой!

Жіберді ғой, деп кәне,
Жауабын алып келе ғой.
Кәрия. Теңге-ау, не айтып тұрсың... Құдай көрсетпесін...

Кәрия. Уа, не дейсің жаным? (таңданған боп) Пәлені мына көре ғой. Теңге.
Ә, тілегенің сол екен.

(Кеудесіне мінбек болып аяғын көтеріп, көтеріп қояды.)
Кәрия. Уа, өлтірдің ғой, қу тоқал, Буындырып барасың.
Теңге (Босаңқырап). Босатайын көне ғой.
Жарас. Қоймасын еріксіз ашқызды-ау мына кісі.

Кәрия (Көтеріліңкіреп).
Ажалыма тап қылды-ау
Екі жынның арасын...

Теңге.
Айт сәлемін бөгемей Сүйтсең аман қаласың.

Пай-пай, айтқаны Айман,
Бар дейді менің аласым.
Қолқасына шыдағам,
Шолпанда болмай таласым.

Тоқал қып өзін алам дейд,
Бар білгенім міне осы,
Орайын өзің табасың... (Теңге босатып.)
Теңге.

Жоғал кәзір көзімнен,
Сұмырайға бойыңның
Көрсетпей енді қарасын
(Шал жөнеледі.)

Теңге (Айманға).
Жауабын өзім апарам,
Қандай сөзге саласың?!
Айман.

Ойланайын ерік берсін,
Отыз күннің тілеймін,
Мөлшер қылып шамасын.
Теңге (қызғанып ашуланып).

Әлде тимек ниетпен,
Қиялай бүйтіп шабасың?
Айман.
Апыр-ау, өзің емес пе ең,

Осылай деген шарасын.
Теңге (жөнелуге айналып).
Тұра түр өзім емдейін,
Құтырған шалдың жарасын (Кетеді.)

Көтібар. Үйі не? Не шатып отыр?..
Теңге. Я, ұқпай отырған шығарсың?! Не ойлап жүрсің, айт шыныңды.

Теңге Барың со ма?.. Шының ба?..
Көтібар. Құтырар, сірә, мынау.
Теңге. Ендеше, құдай тілегіңді берді!
Ана шабындыдан түскен күңің көнді.

Көтібар (отырып). Айман! (Үндемейді.) Қарашығым Айман!
Айман (саспай). Не айтасыз?
Көтібар.
Уа, бері, бермен қарашы,

Жанар көзім суалтпа,
Сенсің ақ пен қарасы.
Айман.
Бәйбішеңіз жақын жүр,

Жарас (Теңгеге). Шақыр Айманды, әнші кеп тұр де!..
Теңге (Айғайлап).
Айман-ау, Айман!
Әнші келді, қарашы!..

Көтібар.
Кетсін кәзір жоғалсын
Көрінбесін қарасы.
Айман.

Аз ғана айтса болмай ма,
Ән сауықтың сарасы?!
Теңге (Әншіге).
Айт. Айта бер қарама

Құрсын сүйтіп шарасы.
Әнші (екі ауыз ән салады).
Көтібар. Бар-бар-бар.
Жөнел енді, жөнел

(Әнші кетеді. Теңге бірге кетеді.)
Көтібар (Айманға). Айман... (Үндемейді.) Жарығым Айман...
Айман. Не дейсіз? Көтібар.
Ақылың сенің шын кемел,

Сайтанның сөзі шын ба екен,
Салып едім бір бедел!
Айман (Үндемей).
Асығыс қой мұныңыз,

Болмас па екен тым жедел?!
(Көтібар әукелектей бергенде Жарас биші жігітті сүйреп әкеп.)

Айман-ау, Айман! Ойыншың міні келіп тұр...
Айман (Қарап).
Рұқсат болса нетеді,
Бір азырақ билесін.

Теңге.
Жазықсыздан жазықсыз
Тағы да анау тимесін?!
Көтібар.

Құрып қап па бәрі де,
Билемесе күйлесін.
Теңге.
Ал баста. Қараңызшы Айман-ау,

Қай ойынның білуші ед.
Бұл байғұсың үлесін...
Жігіт билеп жөнеледі. Қасында Теңге қарап тұрады.
Теңге (Жігіт алғаш билей бастағанда).

Жасаған-ау, о несі? (тамсанады)
Жаратқан-ау, бұ несі?
(Біраздан соң еліге бастап, күліп, бетін шымшып.)
Бетімау, не дейін! (Тамсанып.)

Құйтыңдаған немесі!
(Жігіт қарсы алдына кеп құлаш созып бұралады. Теңге қызына бастайды.)
Сұлуын-ай, өзінің...
Қаршығадай денесі

Мәйлі меням китәйлі,
Айтсалары ям юқал.
Көтібар.
Қарасаңшы мүрдарды,

Болып алып тап-тапал,
Тұла бойы толайым
Ағып тұрған мың мақал (Tап береді.)
Кет жаныңның барында,

Жоғал енді, жоғал! (Айдап тастайды.)
Көтібар (тағы Айманға кеп).
Әттең Айман, нетейін
Иба қылып келем ғой

Бір тыныштығын таптыршы,
Отыз күн деп өлем ғой (Айман үндемейді)
Уа, жарықтығым, Айман!
Айман. Не дейсіз,

Көтібар. Сөзіме менің құлақ қой.
Жарас (Жүгіріп кішкене бала Есетті алып келіп, Теңгеге беріп жатып, ымдап).
Жаным-ау, есіңе ие болсаңшы енді,
бұ не бұ бақсы боп кеткенің?..

Теңге (Есетті алып шығып).
Айман-ау, Айман,
Мынау Есет келіп түр,
Жібере ғой деп ең ғой (Өзі айта барып шатырына отырады.)

Айман (жүгіріп Есетті құшақтап отырады).
Келе ғой, Есет қуатым! (алдына алып еркелетіп)
Сен екенсің жарығым,
Туса атадан туатын.

Көтібар (Қолбаңдап).
Қайтсе есебі табылад
Енді мұны қуатын? (Есетке)
Уай, жүрші бермен, сен бермен

(Суйреп ала жөнеледі.)
Бетіңдегі бес батпан
Кірді кім бар жуатын?
(Алып барып қоя беріп,

Теңгені алып соғып тістеніп.)
Ой, қуарған қу қатын,
Таптым ба деп отыр-ау,
Кеселдің тағы суатын (Тамағына пышағын тақап)

Бауыздайын біржола,
Кім бар екен сен сұмның
Құныңды менен қуатын.
Теңге (қорқып).

Қояйын, ойбай қояйын!
Қуатым шалым, қуатым!

Айман. Не айтасыз?
Көтібар. Жауап қат енді.
(Осы кезде Арыстан шығып Теңге отырған шатырға келіп.)
Арыстан. Салаумаликум!

Теңге (сасқалақтап). Уа, сәлемің құрып қалсын (атып тұрып қуанып.)
Арыстан. Сен құрып қал, не болды.

Көтібар.
Уа, мен өзім шал болсам да қатқан шалмын,
Бір маржан, бір меруерт таққан шалмын.
Қай жерде сұлу болса шеңгел салып,

Ақ білек әлде неше қаққан шалмын.
(Содан кейін басқа әнге түсіп лепіріп, жаяулатып.)
Уа, Маманның қолымда отыр балдырғаны.
Тал бойы талайлардың талдырғаны.

(Екіленіп, құлшынып жастықтың үстіне отырып алады.)
Отыз күн енді бүгін өтіп барад,
Қамрығын қам көңілдің қаңдырғалы...
(Тағы бір жастықты көпіртіп, астына салып ап,)

Қырқылжың бұған дейін алдырмады,
Құйрығын қызыл тағы шалдырмады.
Зар күйі енді соғып, кәрі қыран,
Тепсініп тегеуріні салдырлады.

(Тағы бір жастықты басып алып, домбыраны соқтыра отырып.)
Уа, сорлы үнім енді ғана қаңғырлады,
Қыранның аш дабылы даңғырлады.
Тоятқа айдай Айман ілемін деп

(Тағы бір жастықты басып алып.)
Көңілде арман сірә қалдырмады.
Жаман жау жаяулаған жалбырлады,
(Кәрия кеңкілдеп күледі)

Тоқал ту шолағын шандырлады.
Бөгеттің бәрін бүгін үйіп-төгіп,
Еңбегін көрің отыр жандырғалы.
(Тағы бір жастықты басып алады. Айғай, шу әбігер...)

Кеп қалды... Ойбай, кеп қалды!
Кәрия. Не дейді, бұ не сор?
Көтібар. Уа, немене боп қалды? (Айғай, дырду.)
Кәрия. Кім алып жүр үрейді?!

Көтібар. Шақыршы мұнда біреуді.
Кәрия (Артына қарап отырып).
Ойбай, батыр, қалың қол, қуғын келген сүренді.
Көтібар (Атып тұрып үйге кіре бере).

Айман. Жеткен екен Әлібек,
Берерсің тәңір тілеуді.
Биші Жігіт (қуанып).
Апа жан, менің кәруән башы дадам әм келгәнтүр.

Инша алла келгәнтүр,
Мәнсіз алар ұрып,
Хападан жүдә олгөнтүр...
Жарас. Қайда жүр әлгі жынды шал?

Теңге (үй жаққа). Құрсын діңкең құрып қал!
Көтібар (үйден бар қаруымен жалақтап шыға келеді).
Қайда күрең, тарт бері.
Кәрия (сасқалақтап). Сал тоқымды былай сал!

Жарас (саспай).
Күреңмен кетті Арыстан.
Теңге, Айман – ауылда жоқ жалғыз мал!
Көтібар (құтырынып).

Құрттың ойбай, құрттың
Не дейді түге, мына қар...
(Найзасын жерге қарш-қарш шаншып.)
Сынды-ау сағым, жер болып

Қайтермін, қандай шара бар? (Жөнеледі.)
Айман (Жарасқа).
Күреңді беріп Арыстанға
Тауыпсың-ау жақсы амал.

Жарас. Үндемей енді тұра қал!
Тенге (жұдырығын Көтібар кеткен жаққа түйіп).
Жат жыныңды құшақтап
Өртенбесең өле қал...

Биші Жігіт. Мәйлі мән айтып бирәйн...
Айман. Айт, не де болса әніңді.
Теңге. Ән емес-ау, тұра тұр...
Жарас. Қой. Шалың мына жерде жүр құтырып, сен оны толайым қойсаң қайтеді.

Теңге. Еееее, сүйдесін!..
(Биші жігіт билеп жөнеледі. Жарас қоса билеп жөнеледі. Үйреніп алған.)
Теңге (салғаннан елігіп, қозданып).
Ее, құдай-ау Оу күнім-ау,

Қутыңдауын қарашы (қасын, қабағын ойнатқаңда.)
Қайтып қана таусылмас
Мен байғұстың шарасы.
(Ілесе береді. Анау тұра қалып кеуде, бөксесін бұлтаңдатқаңда)

Міне, міне қайтерсің.
Жарас (Билеп жүріп). Айман, ана Теңгеге ие бол. Осыны сор түртіп жүр, өзін.

Ойбай мынау не ғып тұр,
Қуарған жаудың баласы
(Теңгені айнала безілдетіп қуып жүріп)
С... с... с... сен

Істемегің осы екен,
Көрінсе жаудың қарасы.
Қылығын-ай мынаның
Қарашы, ойбай қарашы!

Айман (Араға түсіп).
Өкінесің батыр-ау,
Ойын ғана әншейін.
Өзгенің жоқ жаласы...

Кәрия (жүгіріп кіріп).
Ойбай, батыр, қайдасың,
Болыпты ғой боласы...
Көтібар (тоқтап қап).

Тағы қандай сұмдық бар,
Болар ма ойбай толасы?
Кәрия.
Арыстан колға түсіпті,

Оңыпты жаудың тобасы.
Көтібар.
Сыңдырды белім сыңдырды.
Өлейін көрге кірейін,

Қайда Көтібар моласы.
Кәрия.
Қаптап келед қалың қол,
Есіңді жый осы ауыл,

Бетіне алған жобасы.
(Көтібар сарып ұрып кеп, отыра кетеді.)
Жарас (Айман, Теңгеге ымдап қойып).
Шаптырмаңдар ауылды,

Барып сауға сұраңдар,
Болмас па екен дауасы!
Кәрия.
Ұша гөр, Теңге, ұша көр,

Бұ да ескінің жорасы.
Содан басқа шарасы,
Болды-ау тәңірім боласы...
(Айман, Теңге жөнеледі. Қараңғы.)

Көтібар. Әс...с...с... сені-і-і-і! (дей бергеңде)
Теңге. Сап, сап, сап!

Теңге. Сап, сап, сап!
Көтібар. Қалай? Қалай?
Теңге (мазақтап). Солай... Солай...
Көтібар. Тәйт былай...

Теңге. Шыдай тұр... Шыдай...
Көтібар (Сабырсызданып). Уа, айт сұмырай!
Теңге (екіленіп басып кеп).
Уа, Әлібекке Айманды енді ұзатасың!

Сен өкіл атасың! (Көтібар ыршып түскендей болады.)
Сұрай келді мінеки
Атаның адал батасын.
Уа, мен өкіл анамын

Құдай деп қана қасымда
Енді тыныш жатасың...
Көтібар. Уа, қуарған, қуарған
Неменені шатасың? (Жарық беріледі.)

Көтібар.
Тоба-тоба... Тоба... (құлшынып әнмен)
Тұра тұр бәлем әлі ме!
Жайыңды мықтап табармын.

Келістіріп тағы да
Тік көтере шабармын.
Әлі талай пәлені
Басыңа түге жабармын...

Шабармын, сірә, шабармын!
Сол кезде шымылдық ішінен баяулатқан әнменен Айманға қарап Әлібек сөйлейді.
Әлібек.
Ай, күнім Айман жаным денің сау ма?

Шырмалған ақ шабағым қиын ауға.
Артыңнан алас ұрып келдім ұшып,
Болсын деп шыбын жаным саған сауға.
Кеткеңде сен олжа боп қырсық жауға,

Шатасқан бос егестен туған дауға.
Қайткеңде дәтім шыдап тұрар менің,
Жар басы болып жатса жатқа сауда.
Кешіктім, көп отырдым тас қамауда,

Қапа мен дәурен өтіп күн санауда.
Жеткенім осы-ақ болды кешермісің,
Салсам мен тон тонауды қан талауға.
Айман (Әнмен Теңгеге).

Көп күндер болғаны рас кеткеніме,
Қыйыны жоқ көзің жетер сөккеніме.
Қырсығып, мал құтыртып, өрекпітіп,
Оралдым өршеленіп еккеніме.

Бәрі бір болып болмай өкпелі не,
Ризамын бұ да болса жеткеніңе.
Мен емес, борыштарың
Теңге, Арыстан, Шүкір ет,

соның жәрдем еткеніне.
Көтібар.
Тоба... Тоба! Тоба! (Өз-өзіне)
Шабармын, келістіре шабармын!

Әлі бәлем тұра тұр,
Сірә де жайың табармын.
Әлібек.
Теңгенің ұмытпаспын жақсылығын,

Ұмытсам ақыл-нәрім тапшылығым.
Қылғаны Арыстанның қарыз емес,
Бажаның бұдан таптым дос қылығын.
(Жұрт тегіс аңыра қалады.)

Айман.
Не дедің, біле алмадым сыр қанығын
Әлібек.
Жүрмейді Арыстанға мырзалығым,

Көтерді жақындықтың бір салығын.
Шолпанмен ата-анасын бірге қосып,
Әкпелдім күйеу қылмақ ризалығын.
(Жұрт шулап құтты болсын айтады. Жыр, жар-жар қата өрлейді.)

Теңге (Көтібарға жүгіріп келіп).
Уа, сүйінші, сүйінші...
Көтібар.
Тарт найсап, тарт аулақ,

Шабармын, бәлем, шабармын!
Тенге.
Шабарсың, ие, шабарсың,
Ұқтың анау хабарын!

Көтібар (селт eтіп). Не депті, уа, тағы не сорым?
Теңге (күліп тайтаңдап кеп, саспай).
Мұнда тұрған күйеу, біреу емес екеу.
Арыстан Шолпанды алатын бопты.

Сүйінші міне, сүйінші.
Саған енді дым жоқты,
Бүйырған жалғыз тоқалың.
Өңге емес міне (өзін көрсетіп) мен бопты!

Көтібар (жұлқынып мылтығын алып).
Жіберші, уа, жібер былай,
Сорлататын неме екен.
Сірә, мені сол ұдай.

Уа, қайдасың сен, сен шұнақ,
Шүнақ құдай!
Құдай, құдай!

Айман, Шолпан – апалы-сіңлілі қос қыз
Маман – екеуінің әкесі
Көтібар – Шекті руының жуаны
Теңге – тоқалы

Арыстан – інісі
Әлібек – бай жігіт, Жетіру
Жарас – Шөмекей. Көпке бірдей күлдіргі
Шал – Көтібардың қосалқысы

Жантық – Жетіру ақыны
Балпық – Шекті ақыны
Өзбек жігіті – керуен басының баласы

Жантық
Жайлауында Жетіру
Желіге шыққан желдірмем,
Құйрық атып, төс керген

Шаңдоз аттай ойнайды.
Ақмартудай мырзам бар,
Асқақ қыздың талайын
Тілесе тегін қоймайды.

Қыз көреміз, біз келдік,
Қайда қызы Маманның?
Келмей ерін кезертіп
Кім деп, сірә, ойлайды?..

Нөкер жігіт
Бәсе, біз, неге мұнда сарыламыз?
Не көріп, не күн туып жалынамыз?
Әлібек

Шақыршы анау Жарас тілхат басын...
Күзеттен қу даланы арынамыз.
Нөкер жігіт
Әй, Жарас! Жарас, мұнда мойныңды бұр,

Жарас
Қыз қашпас, ойын ойнай келмек еді,
Осы сай сан қызықтың ермегі еді.
Ойыңда өрелгі жоқ жөн сұрайық,

Жігітің бұл қызға не демек еді?
Әлібек
Көреміз Маман байдың қызын бүгін!
Жантық (Жарасқа).

Ұнаса сен аласың көрімдігін.
Жарас
Дағдым жоқ алуменен ауызданған,
Қоритын мүлкім емес – егіңдігім,

Қай ауыз жетсе соның жемі шығар, Одан да ниетіңді айт тегін бүгін... Әлібек
Айттырам бұл байыңның қызы ұнаса,
Адақтап мен озғанмын елден аса.
Теңімін, терезем сай, тұғыр етем,

Түлкісін тояттаймын белден баса...
Жарас
Сол ма еді көңіл шіркін жабысқаны?
Тіленіп қүйқалымен табысқалы.

Жалғызақ алдында бір кедергі тұр,
Шектінің көре кепті Арыстаны...
Әлібек
Кедергің не, не дейсің?

Жетеді пұлым, мен салам...
Ол алмайды, мен алам.
Шектіден неге кем қалам?
Жарас

Әрине, сөзің жөн шығар,
Жеген ауыз жейді де,
Менің тегі жоқ жалам...
Әлібек

Ендеше, көрсет, мақұл ма?
Жарас
Келер ойнап жақында...
Әлібектер кетеді.

Арыстаңдар шығады.
Арыстан
Қу дала, қу медиен күзеттердің,
Сабымды қыз келед деп түзеп тұрдым.

Қайда әлгің, енді қашан көрінеді?
Асырып қыз мерейін үдеттірдің.
Жарас
Білмеймін кім көрерін бұл қызыңды,

Мен өзім дел-салдамын, жүдеп тұрмын.
Балпық
Білмеймін қалай жаман, жарқын
Жарас,

Не дейсің, бұ не деген кебің еді?..
Жарас
Білмеймін килігіпті бай Әлібек,
Көрем деп сол қызды о да келіп еді...

Арыстан
Сөйлеме, қашан ондай теңім еді?
Қай жерде тайталаста жеңіп еді?
Бет берсем, ниет қылсам ойып түсем,

Қайтады ол, мен келген соң шегінеді...
Жарас
Алмағың қай қыз еді бұл Маманның?
Арыстан

Аламын ең жақсысын, сөзім сол-ақ,
Таңдамай, талғап алмай, әлде бірін
Алуға келгенім жоқ көп жаманның?..
Жарас

Қыз мүлкі дейді мыңды айдағанның,
Әлібек бірі бопты таңдағанның,
Қалағаңды қолы жетсе сенімі етпек,
Орны жоқ, жамап-жасқап, жайлағанның.

Арыстан
Ендеше, күшке мен салам,
Ол алмайды, мен алам,
Егесіп көрсін есалаң,

Қалғанын да тигізбей,
Салайын бүлік топалаң...

Әлібек тобы шығады.
Әлібек
Е, батыр мырза, жол болсын!
Арыстан

Жол қылмақ сенен болсын.
Әлібек (күліп).
Мен де өзіңдей жолаушы,
Жол қылар мұнда нем болсын...

Арыстан
Тас қия, тар көпірде кездесіппіз,
Бір түйіп, бір тілекті мегзесіппіз;
Текедей тіресудің жөні болмас...

Әлібек
Бәрекелде, нетеміз егесіп біз?..
Арыстан
Үстіме баса кепсің, оның қалай?

Кем бе еді меңде сенен бақ пен талай?
Әлібек
Қайтесің күшіңді айтып, билік айтсын
Одан да мына тұрған көп жағалай.

Балпық
Ендеше, Жарас айтсын, ара ағайын.
Әлібек
Мақұл-ақ, мен де өзгені қаламаймын...

Жарас
Жоқ, жаным, жай-жапсарың маған мәлім,
Өтпес жарлық билікке жарамайым...
Дауыстар

Жоқ, Жарас, сен айтқаның мақұл,
Жарас, Актарып, айырып бер аламайын...
Жарас
Ендеше, қыз да адамның бал асы ғой,

Өзі айтсын екеуінен қалағанын...
Арыстан (өзіне).
Қыз айтса, бай деп оған жамбастайды, (Көпке)
Қызды өрлетіп бағыма бәйге етпеймін.

Әлібек (өзіне).
Батыр деп бұған қарай қиғаштайды, (Көпке)
Тең етіп қызды биге баламайым!
Арыстан

Түсетін шабындықтан о бір байтал,
Нарқынан неге асырып бағалайын?
Әлібек
Қыздың байы жылқы еді ежелгіден,

Би етіп табынуды қаламайым!
Арыстан
Ендеше, арамызды жол шешеді,
Қандай жан жолдан шығып егеседі.

Алдымен бұрын келген жол менікі,
Жөн білген бұны теріс демес еді...
Әлібек
Жетіру менің елім, жол менікі,

Қисыны болар жөн жоқ, ол сенікі.
Қызыңды, қырқыныңды Шекті ішіңде
Қашан да дегенім бар мен менікі.
Арыстан

Қияс дау, қисыны жоқ егескен дау,
Ең жақсыны мен алам болсаң да жау...
Әлібек
Ең жақсысын мен алам, жол бермеймін,

Айман, Шолпан топтары шулап, күліп ойнай-билей келеді.
Айман
Жарасқан топ, көп жігіт, сіздер кімсіз?
Білмедік, айып бізден, жөн сұрайық.

Шолпан
Болмаса жөнді несін қазысамыз,
Ойынға араласып бас құрайық...
Жарас

Үйткенмен жөнін білген мақұл болар,
Көре сауда қылатын ырымы ғой,
Ұнаса ниеттер бар жақын болар.

Ендеше, жайды баян етші,
Жарас, Тең сөйле, бәріне де бірдей қарас.
Қыз көру болғанменен ел жорасы
Екі топ бірдей кепті, бар ма талас?..

Жарас
Екі топ бәсе бірдей келіп отыр,
Таласып көзің міне көріп отыр.
Мына топ Әлібектей байдың тобы,

Бай алмай, кім ал ад деп сеніп отыр!
Шолпан
Маманның малға толған кең даласы,
Боламыз өзіміз де бай баласы.

Арыстан
Қарағым, құлдық ұрдым бұл сөзіңе,
Ендеше, мойныңды бұр, бер қарашы.
Қыздар Арыстанға қарайды.

Жарас
Арыстан мына тұрған Шекті батыр,
Інісі Көтібардың текті батыр.
Аузыммен құс тістеймін, асқақ ермін,

Құтылып көрсін қызың, деп тұр батыр
Шолпан
Әй, тәйіріай, өтпеп пе еді батыр күні,
Бір оқпен өшпеп пе еді шоқпар үні?

Айман
Бір кезде дабырайса даңқы шығып,
Бұл күнде жабы болған көптің бірі...
Әлібек

Ендеше, қайтпаған шақ, өрлеген бақ,
Бүгінгі үлкен дүбір, бай дүбірі...
Айман, Шолпан
Ерлердің солақ па екен айтар сөзі,

Ұшырап қалыппыз біз келіп кезі,
Жігітті қыз көретін біз көрейік,
Бар сөздің ең абзалы көзбе-көзі...
Бұларға хор қосылады

Жігітті қыз көретін біз көрейік,
Көп сөздің қала тұрсын өзгелері...
Қыз көретін жігітті біз көрейік,
Бар ма екен бойларыңда өзге өнері.

Балпық (шырқап).
Ендеше, жас дәу-пері Арыстаным,
Жебедей жерге тыққан алысқанын.
Қайраты, сымбатымен, тегі де бай,

Үлкен сый біле білсең танысқаның!..
Айман
Таңдаудың жетіп болмас ақырына,
Қайтеді мен қызықсам батырына?

Жантық
Болыпты кімнен төмен Әлібегім,
Әрі бай, әрі бағлан, әрі бегім.
Қиядан жемін танып, қырдан ұшты,

Ойлама әлдекім деп әлімберім...
Шолпан
Теңгемен дүниенің құныпұлын
Өлшеп өскен алсам ба байдың ұлын?

Балпық.
Майдаңда батыр жеңген қағысқанын,
Егессе алмай қоймас жабысқанын,
Одан да тілегіне тілегің қос,

Жемейсің, сірә, опық табысқаның.
Шолпан
Батырын олай болса алсам ба екен,
Сол байдан қол үзіп-ақ қалсам ба екен?

Жантық
Ен, дүние, қыруар мүлкі бәрі тегін,
Жетіру әлпештеген Әлібегін.
Өз ұяң, өз өрісің, жатың емес,

Ел күткен құтты бегім Әлібегім.
Айман
Батырдан әлде көңіл бұрайын ба?
Бай деп-ақ неде болса тұрайын ба?

(Көпке)
Кәнеки, қайсымыз кімге жақты, (Әлібекке)
Сізден де енді жөнді сұрайын да, (Арыстанға)
Сіздағы тіл қатыңыз, батыр мырза,

Көзіңіз кімнің түсті шырайына?
Арыстан (өзіне).
Әттең, дүние жалған-ай,
Екеуін бірдей алар ма ем,

Қалмас еді арман-ай?
Әлібек
Не керек, лайық емес жасырғаным,
Бір емес, екеу болды бас ұрғаным.

Жақсысын екеуің де, нені айтайын,
Жоқ боп тұр кеміткенім, асырғаным...
Шолпан (күліп).
Күреп алып үйренген машығы ғой,

Бұл жігіт шынын айтты енді қайтсын?
Айман
Олқы түспес оныңнан қолшыл жігіт,
Тыңдайық, батыр мырза жөнін айтсын!

Жарас
Ер көңіл дегенінен жаңылмаған,
Олдағы екеу демей енді қайтсын!
Арыстан

Бәрекелде, не дейін солай демей,
Көп асауға үйренген біздің көмей.
Екеуіне қызықтым бірден құлай,
Мін таптым деп айтамын неменедей?

Айман (күліп).
Қарық қылған бұндай дәурен көрген бар ма?
Бір күйеу екі қызға келген бар ма?
Таңдамай тізіп қана алып кетпек,

Бұндайға көңілбейіл берген бар ма?
Жігіттер, ел ақтаған ер екесіз,
Сонда да сөз айтасыз берекесіз.
Таңдау жол сіздерде емес, енді бізде,

Дей қалсақ сонда қалай дер екесіз?
Арыстан
Қап-қап, қылдыау мына қу,
Жер қылды-ау, ойбай, Жетіру!

Әлібек
Көрдім-ау, пай-пай, Шектіден,
Құлқынын қыз кептірген.
Айман, Шолпан (оларға хор қосылады).

Ауырмай өледі екен аңдамаған,
Демей-ақ біз қояйық, әлде маған,
Тойыңда Шөмекейдің шын сөзіміз,
Айтылсын бүгін мұнда қамдамаған...

Қыз керетін жігітті
Көре қыздар шығыпты.
Көрісімен түңигіп
Қайта беттен ығыпты.

Жауабына орай жоқ,
Көңіл жүдеп бұғыпты.
Мақтай алмай кетті қыз
Қыз көретін жігітті... жігітті.

Күлкі, билеп, ойнап кетіп қалысады.
Жарас (дал боп қалған Арыстанға).
Ал, мырза, қай шыңына баттың ойдың?
Мынаны айт, қай қызына көңіл қойдың?..

Арыстан (атып тұрып).
Әуелі анауыңа айтқыз жөнін,
Боларын сезіп едім осы тойдың...
Әлібек

Әуелі таңдағанын анау айтсын,
Өрескел мінезіңнен мен де тойдым...
Жарас
Жігіттер, қыз жетпей ме, Бұларың не?

Кірбеңі кетпей түр ма бөтен ойдың.
Қыз қырғын деген осы-ay, екпіңдерің
Басыңда тәуір еді, не қып жойдың?..
Арыстан (Әлібекке).

Жөніңді айт, олай болса кімді аласың?
Әлібек
Сен айтшы, ниет еттің қай баласын!
Арыстан

Жоқ, сен айт, аңысыңды байқап көрем...
Әлібек
Жоқ, сен айт, бұның тағы қай таласың?!
Арыстан

Сен айтпасаң, айтпаймын, олда оңбайын,
Тас болып осы сөзде мен қаламын.
Әлібек (өзгеріп).
Солай ма, онда рақмет, жол беріпсің.

Айман ед тілегенім, соны аламын.
Арыстан дал болып қалады.
Арыстан
Жолың не, жол бергем жоқ, өз талабың

Жарас
Жарайды, жолды Әлібек алмақ бопты,
Асыл қызы сол еді жарған топты.
Үлкені, кемелі де дәл өзі еді,

Қаратқан бір өзіне дүйім көпті...
Арыстан
Тәйт, арман кет, жолым бермен,
Жорға тілге сірә да ермен,

Жамаушысың, керегің жоқ,
Айманымды берерім жоқ.
Әлібек
Жоқ, Айманды мен де бермен,

Тартынбаспыңа келген керден.
Арыстан
Алмай қойман Айманды мен,
Асырмайсың айлаңды сен.

Жарас
Ал енді Шолпан қыз да осал емес,
Мал, дүние билігі онда босаң емес.
Ұлсыз бай соны алғанға мүлкін беред,

Етіңдер Бұл жайын да қоса кеңес...
Әлібек
Ал ендеше, Арыстан,
Келіпсің сен алыстан.

Айманды сен ала-ақ қой,
Ерегісіп қарыспан.
Қалғанына қанағат,
Шолпан-ақ болсын қайтейін,

Тілегенім, табысқан...
Арыстан
Жоқ, ендеше, таласым,
Басыңда мен де адастым,

Іздегенім бай қайын,
Шолпан екен лайығым.
Сөзіне көңдім Жарастың.
Әлібек

Жоқ, бұныңа көнбеймін.
Арыстан
Мен де саған бермеймін.
Әлібек

Айман десең Айманды,
Шолпан десең Шолпаңды,
Егеске енді сермеймін.
Арыстан

Бәсе десең Айманды,
Шолпан десең Шолпаңды
Не қылсам да мен сенен
Жеңіп алып деңдеймін...

Әлібек
Алмағың қыз емес қой, егес екен,
Көлденең бізді жыңды демесе екен. (Жарасқа)
Жарас-ау, қайсы Айман, Қайсысы Шолпан,

Әуелі соны білген емес екем...
Жарас (жаңылтпаштап).
Жаным-ау, онысы да бар ма тағы?
Шолпанның оң жағыңда Айман болар,

Айманның оң жағыңда Шолпаңдағы.
Әкенің бала болар шамшырағы,
Көлденең жігіт көзі шын қырағы,
Саудасы күсет боп тұр, танылмай-ақ

Маманның аспанға ұшты қос пырағы.
Айманның оң жағыңда Шолпан болар,
Шолпанның оң жағыңда Аймандағы...
Әлібек

Не дейді, нені айтады қай-қайдағы!
Арыстан
Пай-пай, дүние жалған-ай,
Екеуін бірден құшар ма ем,

Қалмас еді арман-ай!
Жаршы
Уа, жараңдар, құлақ сал,
Шөмекейдің тойы бар!

Қызықта кімнің ойы бар,
Мынау белдің астында
Ұзын өлке бойы бар,
Сол өлкені жағалай

Тігулі тұрған үйі бар.
Үй басына сойылған
Қонаққа деген қойы бар,
Жақсының онда сойы бар,

Арнаулы жақсы тобына
Ту бие де сойылар.
Қызық та қырғын думан бар,
Қызықты қандай қуған бар,

Той десең қу бас домалар,
Қыз-бозбала құжандар,
Іркіліп шетте қалмаңдар,
Бәрің де солай дулаңдар...

Дауыстар
Той... той... Той...
Шап, ендеше, солай шап,
Қызық думан сонда тап, сонда тап...

Тойға бара жатқан қалың,
шұбар топтың ойын-биі.
Жөнеліседі.

Той иесі бір топ Шөмекей шығады. Арттарыңда Жарас.
І Шөмекей
Бәтір-ау, бұл пәлені қайттік енді?
ІІ Шөмекей

Сабыр жоқ, тақат та жоқ азды кемді.
ІІІ Шөмекей
Екеуі екі жақтан қысып жатыр,
Таласқан құзғыңдай боп, көрген жемді.

І Шөмекей
Жалғыз үй қайсысына жетер мұның,
Жоқтағаңдай егеседі ердің құнын.
ІІІ Шөмекей

Бір Маман, бір Көтібар, қос қызыл көз
Бірі Бұлдар шоқпарын, бірі пұлын.
ІІ Шөмекей
Жалғыз жақсы үй егеске себеп болад,

Тікпейік деп айтпап па ем, бұл құрғырын.
І Шөмекей, ІІ Шөмекей (қоса).
Ойбай-ау, есебін айт. қисынын тап,
Қисынын тап, ойбай-ау, есебін айт.

Пәледен құтылсаңшы күні бұрын...
Нөкерімен Көтібар шығып қалады.

Көтібар
Kөп қарға шуылдаған, Шөмекейім!
Мына үйдің мен ұнаттым әшекейін.
Түсем деп хабарымды салмап па едім,

Жауап жоқ, кімге бұрды көмекейің?
І Шөмекей
Жарас-ау, ақыл табар жерің бар ма?
ІІ Шөмекей

Бір жауап бұл пәлеге дерің бар ма?
ІІІ Шөмекей
Қысылған көп Шөмекей сенің елің,
Құтқарар басымызды емің бар ма?

Жарас (Көтібарға).
Көтеке, егескенді жеңгені сен,
Қашқанның, қуғанның да сенгені сен,
Басқа ұрсаң Шөмекейің өлді деп біл,

Көтеке, ұрсаң құлақ қақпай көргені сен.
Арналған үй иесі өзің едің,
Таңдатса Шөмекейдің бермегі сен.
Жалғыз-ақ Маман деген зәбі шықты,

Бермеске ерегесіп көрмегі сен.
Көтібар.
Тәйт, жоғал, Маманыңды жолымнан ал,
Жылжымай, жалтақтамай сертіңде қал.

Бәйгеге ат жөнелтіп қайтып келем,
Мыжымай қамдана бер, көрпеңді сал...
Кетеді. Маман шығады. Қасында тобы.

Маман (ашулы).
Құртармын қызыл бұзау көзімменен,
Талайды молда қылам тезімменен.
Түсем деп, осы үйіне кісі салдым,

Жауап жоқ, қалай қалад сөзім неден? І
Шөмекей
Айтам ғой, осы пәле болар деп ем.
ІІ Шөмекей

Екі оттың ортасыңда қалды денем.
ІІІ Шөмекей
Жарас-ау, не де болса айласын тап,
Пәледен машайық та қашты деген...

Жарас (Маманға).
Байеке-ау, немене бар сенен аяр,
Арналып мына үй түр ед саған даяр,
Жалғыз-ақ мен түсем деп Көтібар тұр,

Бермесең пәлесі бар көпке жаяр.
(Шөмекейлер қосылады)
Мың пәле бір пәледен туғызып ап,
Аяғы көз жетпейді неге саяр.

Ойнатып әңгір таяқ ол үйренген,
Шабам деп найза, шоқпар, тағы таяр...
Маман
Бермеймін, өзім түсем, неге ығамын?

Ұстасса, қарсысына тең шығамын.
Ондайлық өзімнен де жын табылад,
Келемін, құп алудың істе қамын (Кетеді.)

І Шөмекей
Енді қайттік, ойбай-ай!
ІІІ Шөмекей
Қорлығыңда қойғаны-ай.

Жарас
Екі дәу қағысарлық етіңде екен,
Не қылса күш сынаспақ ниетінде екен.
Шақыр да саудагерді, соны отырғыз,

Шөмекей сонша жалтақ жетім бе екен?
ІІ Шөмекей
Дұп-дұрыс, шақырайық саудагерді!
Саудагерлер шығып қалады.

Үйге қарай беттейді.
ІІІ Шөмекей
Мінекей, бәрекелді, өзі келді...
Мамандар қыздарымен арттан шығады, олар да сол үйге кіреді.

І Шөмекей
Бәрібір енді бізден ерік кетті.
Жарас
Сөзді қой, бар нөкері еріп кепті.

ІІ Шөмекей
Пәле келсе қайтеміз, өле көрдік,
Жетіру енді бізге серік бопты...
Бір топ қатын киіз сәукеле киген бір құданы алып шығады.

Шолпан (сақылдап күліп).
Жарас-ау, мына сәңді көрмейсің бе?
Сыбаға сәукелеге бермейсің бе?

Ат-жөнін бұл құданың сұрамайық,
Сый екен, әлдекімге баламайық.
Бұлтиған әне бірдей сақалына
Деп қана тоқтатайық "болды ылайық".

Бетіне құрт жағылған құда шығады.
Уа, жазған, жаңа келді сауырлы бай,
Құртты бай, құйрықты бай, бауырлы ба-ай...
Шыныңды айт, қатыңдардың тізесі өтіп,

Қыр арқаң келемежден жауырды ма-ай...
Енесін сол арқаның ұрасың ба,
Тойғысыз ит жаласа бет-аузың май...

Жантық
Жел сөздің енді келсін бас иесі,
Сөзімнің қайда қалмас несиесі.
Өзі алған ойды қырды байым Маман,

Шалқып тұр шартарапқа несібесі.
Алдыңа мырзам келді Әлібектей,
Қан базар мол сауданың жас иесі.
Бақты алған батырдан да, бағланнан да,

Мол бақтың жастай алған мас иесі...
Жарас
Жарықтығым, мас болсаң да шарқыңды біл,
Не дейсің батыр келіп, "бар биліктің

Мен болам, байың емес, десе иесі".
Әлібек (қыздар қасына келіп отырып).
Батыр, би деп бір қоймайды,
Сірә, бізге қалған бар ма?

Айман
Неге олайша дедіңіз,
Әлде сізде арман бар ма?
Әлібек

Бәсекеде арман көп,
Арылатын дәрмен бар ма?
Шолпан
Апырым-ау, солай ма?

Бір мінезін қыр депті,
Бір жүрісін жыр депті,
Сіз келмепсіз осында,
Тіпті, әлденеңдей сыр кепті-ау!

Әлібек
Батыр деп, сірә, жол бермен,
Қаза беріп қайтейін,
Айта берсек сөз көпті.

Жарас
Солай ма еді, қап, болмас,
Бәсекесіз бай болмас,
Малдың күші оңай ма,

Мақтандырмай ол қоймас.
Көтібар да күшті ғой,
Егеске о да тоймас,
Шектінің аты Шекті де,

Ұранын сірә жоймас.
Әлібек
Шекті болса қайтейін,
Жетіру қашан бос қалды?

Маман
Көрсетсінші Көтібар
Сән-салтанат қызығын.
Болмаса Шекті бос мақтап,

Жүргендағы бұзығын.
Әлем байлап ағашқа
Әулие деп табынған,
Шектідей емес қызығым...

Дауыс
Уа, бір сәнді топ келед.
ІІ Дауыс
Уау, Арыстан екен ғой,

Өзі батыр інісі,
Батыр да ғой бұнысы.
Әлібек (Шолпанға қарап).
Көрмегі тағы Айман да.

Шолпан
Көрсе біз де көрейік.
Көруден көз тойған ба?
(Жарасқа көзін қысып.)

Айман деп ап бұ жігіт,
Шолпанға ден қойған да... (Күледі)
Тобымен Арыстан шығады.

І Шөмекей
Уа, кел, қарағым Арыстан. Арыстан
Аманбысың, қария? Құтты болсын тойыңа
Айта келдім алыстан.

І Шөмекей
Бәрекелде, ырзамын.
Құрметіңнен қалыспан.
Арыстан

Дос елім ең, Шөмекей,
Ертеде атам табысқан.
І Шөмекей
Досыңды дос деп бек тұтып,

Жауыңды да шабысқам.
Айман (Арыстанға).
Ал, мырза, орын міне, қош келіпсің?
Шолпан

Жалғыз-ақ (өзінің кеудесін түртіп, күліп.)
Айман десең бос келіпсің.
Айман
Апаңнан әддеқандай қаупің бар ма,

Ұмытпай ол жағын да ескеріпсін.
Арыстан
Рас сөз, іздегенім сұлу Айман,
Көрем деп талпынып ем мен талайдан.

Қиғаш сөз шығып қалды лебізіңнен
Кедергі шығып па еді әлдеқайдан?
Сен едің даңқын асқан кішкентайдан,
Дәмелі мен емес пе ем құлаш жайған,

Тарқаған жәрмеңкеңнің базары ма? (Шолпанға)
Айманжан, өзің толға болған жайдан.
Айман
Тартыс жоқ Бұл арада керіс майдан.

Шолпан
Жастық бар, шалқып ойнап, салған сайран,
Әр түрлі әр жотадан сөз тастайсыз,
Наз жайын түсіне алмай тұрмыз қайран...

Айтпайық біз де сөзді салып епке,
Орын жоқ айтысарлық налық өкпе,
Мезгіл жай сізге де бір, көпке де бір,
Сол көптің бірі болар Әлібек те...

Әлібек (қалжыңдап, асқақ).
Ендеше, мен де айтайын мезгіл жайын,
Бұл дәурен шалқып жатқан айдындайын.
Жалғыз қу сол айдынның ақ еркесі,

Балатқан бір өзіне күн мен айын.
Шұбыртқан бұл өлкенің бағлан байын
Сөзімде қате болса көпке дайын,
Толқынып пісетұғын кезі жетіп,

Іздепті-ау сонда жалғыз теңдісайын. (Күліп, желігіп.)
Несіне бұдан әрі пернелейін,
Бәрібір дәурен өтер деп демейін.
Шұғыла боп, сол қуға біз құштырыппыз,

Батыр ем, бағлан ем деп, мен не дейін?
Шолпан (күліп).
Жаным-ау, іздегенім әуре ме еді,
Арманым адам емей сәуле ме еді?

Айман (күліп).
Бұл жігіт шапшаң сауда жылпос екен!
Әлде сор, әлде бағы әуреледі.
Арыстан (Шолпанға).

Қарағым, саған шақтым мен мұңымды,
Сызы өткен мынау неткен дәурен еді?
Шолпан (қыздар хорымен).
Кезеген аяқ болсаң да,

Ілінер жөргем мен емен.
Арыстан
Биіміз болсаң не етеді
Әділдікпен теңеген.

Шолпан
Машайығың мен емес
Сүрінгенді демеген.
Айман (күліп).

Жарар ма екен соншалық,
Сый құрбыны шенеген!
Шолпан
Бола алмадым аруақ

Жалынғаңды жебеген...
Арыстан
Ойпырай, неткен асау ең,
Тістетіп те тебеген... (Өзіне.)

Айман десе Айман-ау,
Жақсы еді мынау не деген?
Әттең дүние біреуін Алар күнім болар ма,
Бере гөр, тәңірім, береген!

Әлібек (Жантыққа).
Жаным-ау, неге отырсың тізгін тежеп,
Айтсайшы тілегімді естісін де.
Жантық

Уа, Жетіру, Шөмекей мен Шектісі де,
Бай, батыр, мырза, сері, тектісі де.
Ұсынса қолы жетпей қалып жатыр
Айманжан шыдай алмай тепкісіне.

Арыстан (Балпыққа).
Айтсаңшы Арыстаңды теңеме деп
Әншейін келді кетті көп кісіге...
Жантық

Бөтенге Әлібектен бұйырмаймын,
Теңі жоқ бұдан өзге шет кісіде.
Талай жан жалын жұтып тас шайнаған
Жүлде алған Әлібекке кекті ішіңде.

Құдалық сұрай келіп сауға берген
Өңім бе, бұл көргенім деп түсім бе?
Бәйге алған, ту құлатқан желді аяғым
Қара көк қирата озған бестісіңде.

Балпық
Кез болдым сен екесің, ақын Жантық,
Сыйыңды құшақтай бер қысып қамтып.
Бөз беріп, сөзін сатып алып жатыр

Жантықта не қып қалсын енді тамтық?!
Мақтаншақ саудагерлер қайтушы еді,
Сөйлеме бойға өлшемей сөзін тантық.
Әкеңдей Арыстаным міне келді,

Жетіру, көп көпірме енді тантып...
Әлібек (Жантыққа).
Солай да, жуан сөзге бұл басыпты,
Ендеше, сал шеңгелді батырына,

Алынбай қарын шашы тегі асыпты.
Арыстан
Өй, мырза, айтыста жоқ мұндай ырым,
Не дейсің, қайдан таптың бұл кәсіпті?..

Әлібек
Деген боп "батыр", "батыр" хан көтеріп
Қажытты құлағымды, сол сасытты. 4
Арыстан (атып тұрып).

Қарай гөр без құтыртқан көк жасықты,
Еліріп тентек судай бұл тасыпты.
Бар, Жарас, хабарын айт батырға онда –
Қашаңда егескеннен ол қашыпты.

Жарас кетеді.
Жантық
Шектіге бір кесел бар ерте қонған,
Ол кесел бірде толып, бірде солған.

(Әлібек хоры қосылады.)
Еліріп құр шоқпармен шонтай қағып
Арам тер әлін білмей әлек болған.
Сол іспен адамың жоқ сірә де оңған,

Көргені кезуіл ме құрдым жолдан.
Тыныштық та, байлық та мол
Жетіруда Қай Шекті қазына көрді уыс толған!
Батыр деп айдар тағып елірткенің

Жем іздеп, күндіз түні маңын шолған.
Балпық (Арыстан хорымен іле жөнеледі).
Жетіру, сөз шығардың бойыңа ерсі,
Құтыртқан мына бөздің буын көрші.

Түлен түртіп бара ма қайда кеттің?
Кәніки білгеніңді тағы терші
Болмаса шыдамасаң жайыңа еріп,
Базарға қойыңды айдап, байыңа ерші.

Сонда да қатулансам шұбыртармын,
Ер болсаң осы сертке қолың берші.
Жарас келеді.

Жарас
Уа, Маман бай, сіздерге
Көтібар батыр жіберді,
Мен сонымен кеп тұрмын

"Уа, Жетіру емен Шектімін,
Осал емен, тектімін.
Маманменен кептімін,
Жөнге келсе ептімін.

Жөніне жөн деп көшпесе
Ойыса алман, кектімін.
Тойға келсем қойыпты
Шөмекейдің шеткі үйін,

Лайығым менің ол емес,
Түсуіме аламын,
Өзгені емес ордасын
Маман байдың деп тұрмын..." дейді. Маман

Уа, не деп тұрсың, жексұрын?
Жарас
Мен қалыспын, тек тұрмын,
Көріп келдім, айтайын.

Ұнатпадым бет түрін...
Маман
Тимей-ақ қойсын септігін,
Өзім-ақ басам әптігін.

Арыстан
Шығар бар ма жамау боп,
Сөзін айтар ептінің?
Қойса қайтед тиюін

Қытығына Шектінің!
Әлібек
Тау жығатын селдей боп,
Қарашы бұның екпінін.

Жарас
Пай-пай-пай, екі нар
Қағысқан соң не амал бар?
Арада қайтып өлмесін

Енді сорлы шыбындар.
Тағы да айтпай болмайды-ау,
Ызғары жатыр сөзінің,
"Құтыртқаны буы ғой,

Деп айтады бөзінің".
Жасырмай-ақ қояйын,
Сыртына теуіп алыпты
Түк біткенін өзінің.

Мойнына мініп апты дейді.
Шөмекей мен Жетіру
Құлақ қақпас өзінің.
Маман

Олай десе қазір міне айта бар,
Ойда ұлық, қырда қыруар малым бар.
Ерегіссе шығып көрсін қарсыма,
Қырсық кессе де қу кедейлік әлім бар.

Уау, Орынпар, Қатірімпар, Шытырымпар.
Жағалай сонау шәрлер бар,
Лықылдаған ұлық бар,
Өрекпуін қоймаса

Татуаңдаған шолаққа
Кісенді қара құлып бар!
Жарас жөнеле береді де, Шөмекейлер мен көпке оралып
Жарас

Ал іздегенің сен болсаң
Сұрағаның жетсін тез (Ойнақыланып).
Олай болса мінеки
Ұр, тоқпағым, тоқ-тоқ!

Олар болса шоқ-шоқ,
Бір бай мен бір батыр,
Бір ісек, бір қошқар,
Бір теке, бір серке.

Жекпе-жек, жекпе-жек!
Түрт, сайтан, түрт.
Үрит соқ-соқ...
Үрит соқ-соқ!

Кетеді.
Маман
Көтеріңдер желікті,
Көрсетіңдер ойыңды.

Қандай пәле болса да,
Көтеріп алдым мінеки,
Баста қызу тойыңды.

Көтібар
Тәйт, найсап, жоғал әрі, сен көзімнен!
Би тоқтап қалады.
Әкелген үлгің со ғой сұм бөзіңмен (Жантыққа.)

Кәнеки судан шыққан Судыр-Ахмет,
Тұсайтын келші мені қу сөзіңмен.
Маман (Жантыққа).
Айта ғой олай болса тілегенін.

Жарас (Шөмекейлерге).
Көресің енді шатақ үдегенін!
Әлібек
Терезем тең, тең жауап айта аламын,

Қамшыны көтермеймін білгенін.
Жантық (құлшынып).
Ендеше, біз егесіп көрген едік,
Шектіге орай жауап берген едік,

Мақтаны қара шоқпар ұр да жық деп,
Батырын сіздей-сіздей терген едік.
Соңына саудалы бай ерген едік,
Жетіру, біз өңге елден сергек едік.

Туласын.шамданбаса тентектері,
"Ә" десе "мә" деп сыйын бермек едік.
Көтібар
Кет әрі, енді менен қамшы жерсің,

Үргізген анау байың тыйым берсін. (Маманға)
Бетімнен алдырушы сен ғой,
Маман, Тұра тұр бұл бәйгеден атым келсін.
Келгенін күрең аттың жұртым көрсін.

Көрерсің не көрсең де қылығыңнан,
Кінәлы бөтен емес, өзім дерсің.
Жарас
Батыр-ау, Бұл арада бір түйін бар

Арыстан ниетіне жол қиындар.
Маманның қызын көрмек керіспенен
Таласа келіп отыр бұл жиындар.
Көтібар

Не дейсің, Арыстанмен кім таласты,
Сөзімен Жетірудың кім санасты? (Арыстанға)
Алмағың қайсысы еді бұнысының,
Сен бе едің сөзі қалар аяқ асты?

Жарас
Ниеті Арыстанның Айман еді,
Алсам деп оған құлаш жайған еді.
Әлібек жолды алам деп қарсы шығып,

Сөз арты ерегіске сайған еді.
Көтібар (Айманға).
Жарқыным, таңдау сенің қолыңда екен,
Тілектің бәрі сенің жолыңда екен,

Қайсысын қабылдап ең мыналардың,
Оңың мен екі жігіт солыңда екен.
Айман
Ойлап ем бұндай сөзден сізді алыс деп,

Ұят-ау жауаптассақ біз шалыс кеп,
Қызыққан, таңдаған да жігітім жоқ,
Не деймін көрмей жатып көз таныс боп?
Көтібар (қыздарға).

Ендеше, жымнан шыққан жолбарыс бар,
Шыңдаса бойда күшін сол қарыштар.
Шулаған шие бөрі үнін басып,
Ақырып "мен бармын" деп ол дабыстар.

Айман (күліп).
Мекені жолбарыстың cap қамыстар,
Ішінде талай жәндік бар қамыстар.
Жолбарыс жымыңдап ойнап көкше қоян,

Күштіні күлкі етер бар сол қамыстан.
Көтібар
Уай, құбылған сайқал дүние-ай,
Көркейіп тұрған күйін-ай,

Уылжыған тәтті жас
Әкетер ме ем, үйіме-ай...
(Арыстанға)
Жарықтығым, жаратқанға жазғанбысың,

Өзіңе өзің пәле қазғанбысың,
Біреуін мыналардың таңдап алмай
Бойкүйез меңзең болған азбанбысың?
Әлібек

Ол ерік Арыстаңда емес шығар,
Таласта ініңізге мен де сыңар.
Көтібар
Ендеше, өлсеңдағы сол Айманды ал,

Тартыстан Шекті ме еді бұғып ығар.
Маман (ашуланып).
Кім салды балаларымды бұл саудаға,
Жайым жоқ қорлығыңа енді шыдар.

Көтібар
Тілесем алғызамын таңдағанын,
Күшімді ойың бар ма сенің сынар?
Айман, Шолпан (орындарынан тұрып, Маманға).

Алдияр, қадірлі ата, еркің білсін,
Егескен ершігешке балаң күлсін.
Садаға ажарыңнан кетірейік,
Өртеніп өкінгеннен шашын жұлсын.

Маман (қосылады).
Қарашы құтыруын қу шоқпардың,
Кеселің асқақ неме өзіңді ұрсын.
Көтібар

Солай ма, олай болса сертімді есті:
Жетіру, құл етермін құлақ кесті.
Қатын жоқ бұл қыздардан Әлібекке,
Қолыма ап, мал бермеспін жалғыз бесті.

Маман
Оңбайын, шолақ кедей, сені үдетсем,
Шектіге бала беріп мен жүдетсем.
Көтібар

Ендеше, мен шабамын, шаптым, ойбай,
Аяман қоңыз теріп босып кетсең.
Қатын қып, қос қызыңды қолмен алып,
Құтыңды қопарайын астан-кестен.

Шабуылшылар дауыстары (жақындап келеді).
Ал қапта, қапта, қапта!
Тапта Маман аулын.
Тапта, қапта, қайта тапта.

(Ауыл кісілерінің дауыстары)
Қайт-қайт-қайт!
Найза, сойылмен қағысып жүргендер.
Уай, шіркін-ай,

Уай, кәпір-ай,
Тәйт жоғал, тәйт! (Төбелес үстіңде.)
Бас көзіңді, бас!
Түс, түс, түс!

Уай, шіркін-ай!
Қайт, шапшаң қайт,
Жат, жөніңмен жат.

Айман
Жарас-ау, бұл сұмдыққа бар ма шара?
Шолпан (жерді тепкілеп).
Жұтпайды неге мені дәл осы ара!

Айман
Байдан да, бағланнан да қылығы асқан
Шын құзғын мынау ма еді жеке-дара?..
Жарас

Айтпап па ем Көтібардан сақтансын деп!
Не дейміз енді бүгін шапқасын кеп.
Айман
Құрып қалғыр, одандағы жол тапсаңшы,

Келдім бе оны маған мақтасын деп!
Шолпан
Бүлдірді, тойың құрғыр, қу Шөмекей,
Тыныштықта бай ауылы жатпасын деп.

Жарас
Қайтесің құтыртқан соң тәңірім солай,
Жалғаңды жалпағынан таптасын деп.
Айман

Айтсаңшы құтқарарлық ақылыңды
Өзбек жігіті
Құдай-ау, бізге медет беремісің,
Көрсеңші биғам болған қапылымды.

Айман
Тентек пен тексердім бе мақұлыңды.
Жарас (Айманға).
Ендеше, Жарас деп біл жақыныңды,

Мен білген аямайын ақылымды.
Бұдан соң не көрсем де бір көрейін,
Қайтейін күн туған соң сапырыңды!
Айман мен Шолпанды шеткі үйлерге қарай жөнелтіп жіберді.

Өзбек жігіті
Я ханнан, мен қайтейін, Жарас аға,
Маған да ақылыңнан қарас, аға.
Жарас

Ал енді бер қарай жүр, сорлы бала,
Екеуміз келіншек боп киінейік,
Демейік келісе ме, жараса ма?
Жетектеп алып жөнеледі.

Маман ауылын қорғаған соңғы топ, селдір топ жөңкіліп қашып шығады.
І қатын (қашып, ұрысқан боп).
Ойбай-ау, мынау әлгі батыры ғой!
ІІ қатын

Бетіне жан шыдатпас кәпірі ғой.
І Жігіт
Қаш, ойбай, жаның барда, жөніңді тап.
І қатын

Батыры, беті жаман кәпірі ғой.
Көтібар шығады. Соңғы бір жігітті найзалап қуып келеді.
Көтібар
Қоңыраулы найза қолға алып,

Қоңыр салқын төске алып,
Алысқаннан есті алып,
Ерте алыссам, кешке алып!
Жығып салып, кеудесіне найза түйреп, аяғымен басып тұрып.

Жықпай қойман жығаңды,
Олда құдай өлдім деп
Оқи бер қу дұғаңды... (қолдарына)
Әкпел енді қалғанды,

Жалпағынан жалпита
Басып өткем жалғанды.
Маманды байлап әкеледі.
Бір сен емес талайдың

Басына әлек салғамды.
Егесетін немеге
Танытайын тәңірсін
Батыра ұрып балғамды.

Маман
Қу Көтібар асарсың,
Асарсың да тасарсың.
Осыған орай жалғыз-ақ,

Көрерсің сен қорлықты,
Басыңа ұлық салғанды.
Көтібар (Маманға тап беріп, сақалынан алып тұрып, пышағын жарқ еткізіп).
Ендеше, шағымыңа қоса тіркет,

Жағадан, кеңірдектен алып тұрып,
Сақалды қырқа кесіп мен алғанды.
Арсалаңдап Арыстан шығады да, арашашы боп, Көтібардың қолына жабысады.
Арыстан

Қой-қой, батыр, ойбай-ау, бұны қойшы,
Сорлыны қор етерсің шын арманды.
Маман
Шыңдасаң сақалды алма, қу басымды ал,

Өлімге онсыздағы тақалғаңды.
Көтібар басын шайқап қоя береді. Маманды алып кетіседі.
Көтібар (Арыстанға).
Ендеше, сақалды олжа, қызы қайда?

Жігіттер іздей жөнеледі
Болмады, қызы бардан тапты пайда...
Арыстан
Батырау, ат көтіне саламыз ба,

Тимей-ақ қойсақ қайтед осындайда!?
Көтібар
Қор неме, өзің-ақ бол жорға майда,
Сол демей неге келдің осы жайға?

Іздегем күн-түн қатып әсем қызды,
Қыз қайда деймін, ойбай, қос қыз қайда?
Айман мен Шолпанды ұстап әкеліседі.

Көтібар (Арыстанға).
Бәрекелде, келіпті қос қыз саған,
Не дейсің, өкпең бар ма енді маған?
Арыстан

Ендеше, Шолпан қызды әпкетелік,
Айманы қала-ақ қойсын біз алмаған.
Көтібар
Ойбай-ау, жаман шартық, не деп тұрсың,

Қалдырсам Әлібекке құдай ұрсын.
Бесеуін алмас па едім сендей болсам,
Қос қатын ала алмасаң не қып жүрсің?
Бай табам, алып кетем, о да жүрсін.

Арыстан
Әкетіп қайсынымыз оны аламыз?
Құр зорлық сияр ма екен қарадүрсін?
Көтібар

Құрып па исі Шекті бай табылмай,
Болмаса жатпас па едім бос сабылмай,
(Қол жігіттеріне)
Егестім екісі емес, қырық қызын да

Жиыңдар, неге қоям олжа қылмай?
Қор неме, қорлығыңды өткіздің-ау,
Тимесе-ау саған қатын ел шыбалмай!
Жігіттер бірнеше қыздарды әкеп тізе береді. Әйелдер жылауда.

Айман
Көтеке, рұқсат қыл, ес жияйын,
Жыламан, көзімнен де жас тияйын.
Қайран ел, сайраңдатқан, қайран әкем,

Не қылып есім барда мен қияйын.
Жалғыз-ақ бір сәлемім қалсын кейін,
Жауымнан айырған жан алсын дейін,
Әлібек жаны болса іле қусын,

Тоқталмай атқа тоқым салсын дейім.
Шолпан
Жалмауыз жау көзінше бас имеймін
Қу ноқта шабындымен мен кимеймін.

Арыстан (Шолпанға жақындап).
Шолпанжан, көп тартынбай, түбі қайыр,
Батырдың ашуына мен күймеймін.
Шолпан (кекетіп).

Әрине, бар жазғаның ел шапқаның,
Жалғыз-ақ өлсемдағы мен тимеймін.
Ауыл тонаған бір топ жігіт келеді. Бастығы шал.
Шал (Көтібарға).

Маманның дақ түссін деп досына да,
Керуеннің қол қойғыздым қосына да!

Жарас
Қайтеміз ауыл толған сыпыра жау,
Бір үйдің тап болмадық басына да.
Жасанған жігіттерден жағалай жасқанып жүріп, Көтібарға соқтығысып қалады.

Көтібар (бұл екеуін ұстай ап).
Қозғалма, үн шығарма, бас көзіңді,
Кімдердің қатыны едің, айт сөзіңді...
Өзбек жігіті

Мама-а-ан ха-хатыным...
Көтібар (екіншісіне тап беріп).
He дейді, маңырайды мынау мылқау,
Қайтеді алып кетсем тап өзіңді?

Жарас
Мама-а-ан ха-хатыным...

Шықпаса шыққыр көзім танып тұрмын,
Толайым саудагердің қатыны осы.
Көтібар
Ендеше, бірге жүрсін, сал түйеге.

Айманға тіркеу болсын қатын досы.
(Қолға айқайлап)
Қайтадан тарт ал енді,
Келістіре жер қылдым

Егесетін бәлемді... (Найзасын білеп)
Осылай болар қайратым,
Тітіреткен әлемді.
Қыз, қатын (кетіп бара жатып, қоштаса жылап үн салады. Сыңсу үні).

Алдыңау, тәңір, ерікті,
Құзғынға жем қып беріпті,
Көреміз бе біз елді.
Айман

Сұм дәурен, қайда кеттің сайрандаған,
Қызықты күнім қайда жайраңдаған.
Жағаға толқын ұрып, демім құрып,
Ақ шабақ болғаным ба қайраңдаған.

Іште дерт мыс қазандай жай қайнаған.
Жолы боп, жаудың жүзі жайнаңдаған.
Толас жоқ өлі есітем әкем даусын
Артымда күңіреніп Аймандаған

Шолпан (қосылады).
Бал асы ек Маман байдың мыңды айдаған.
Қызыл қол дүниені ен жайлаған.
Сұр жорға, қара жорға теңселдіріп

Тұрманға меруерт, маржан, зер байлаған.
(Хор қосылады)
Қан базар, шашылдың ба гүл жайнаған,
Өсіп ек қаққы көрмей шау жайлаған

Шабынды олжасы боп құлын тайдан
Тұғыр боп кетеміз бе жау жайлаған!
Жарас (жеке сыңсып бара жатып, халыққа)
Еей, жалған-ай, жалған-ай,

Заманымның алуаны-ай,
Қорлықта жұртым қалғаны-ай,
Қыз-қатынға мықты екен
Көтібардың балуаны-ай...

Көтібардың балуаны-ай... балуаны-ай...
Кетіседі.

Айман
Қиын жол, ауыр күндер болды нәсіп,
Дүлей жау құтырып тұр мерейі асып.
Жалынған, жылаған да пайда бермес,

Ақылмен іс қылайық кетпей жасып.
Шолпан
Көз салып біздің күйге бойлаймысың?
Әлі де тірімін деп ойлаймысың?

Ерке қыз, сүт үстінде қаймақ болған
Үйдегі желігіңді қоймаймысың?
Айман
Қызықпен отырған жоқ көңілім тасып,

Қайғыны қуам деймін өзім басып...
Жарас
Айналдым ақылыңнан, Айманжаным,
Ендеше, айлашарғы болсын кәсіп.

Өзбек жігіті
Бәрекелде, бұларың, жүдә, жақсы,
Мендағы отыр едім құтым қашып.
Шал шығады.

Жарас (Айман мен Шолпанға).
Осы шал бізді торып көп жүреді,
Сұраңдар нені сезіп, не біледі?
Айман (шалға).

Қария, айтар сөзің бар ма бізге,
Қамалтқан мынау қандай сұм күн еді.

Жіберді жайын біл деп ер Көтекең,
Халі бар сен жыласаң қоса жүдер,
Сен күлсең мәз боп бірге ол күледі.
Шолпан

Ендеше, жоғал аулақ маңайымнан,
Дейсің бе қуанышпен бір түледі.
Шал кетеді. Өзбек жігіті ысқырып шер шертеді.
Айман

Не айтады екен бұл байғұс,
Үні қалай шерлі еді?
Шолпан
Қу Көтібар зарлатқан

Бұ да біздей сорлы еді.
Айман
Басқа бір дерті бар шығар,
Болмаса, бұл сапарға

Күйіндім, біттім дер ме еді!
Шолпан
Сапар ғана дейсің-ау,
Көрем деген көр ме еді?

Әттең, ұл боп тумадым,
Кеудемді қүса кернеді,
Өлер-ақ ем бүйткенше,
Тілекті құдай бермеді.

Айман
Қойшы сонша тарылмай,
Егіз де туған бауырым,
Күйігің мені тербеді!

Жарас
Қиналдым-ау мендағы,
Мұңдарыңды есітіп
Шын маңдайым терледі

(Өзбек жігітіне)
Уай, жігітім, бері кел.
Бастайықшы бір ойын
Демеуші ме еді көші-қон

Оразаның ермегі
Өзбек жігіті (Айманға).
Уай, уай, апажан,
Неңдей хайла болады

Шығаралық бұл қападан?
Айман (орнынан тұрып).
Тұтқын боппыз біз мұнда
Қол-аяғын матаған.

Сонда да мойын сұнбаймын,
Кел, сауыққа басыңдар,
Кейіс кетсін садағам.
Жарас

Бәрекелде, Айманым,
Жақсы болды мінеки
Ойынға бәрін сайғаның,
Мен де бірге қостайын,

Теңге (би біте бергенде).
Кетті деп сеніп жүрсем жауды шаба,
Шырмалып қалыпты ғой қызды таба,
Жасанған жау дегені жайнаған қыз,

Қызғанбай қайтіп тұрам құдай тоба?..
Жарас (Айманға Теңгені көрсетіп).
Дәл осы, сезіп тұрмын, тегін емес,
Тамаша сауық, сайран, құршы кеңес,

Шапқа түрт, сырды бермей тулатып көр,
Тұтқын емен, тоқалмын дей бер, егес...
Айман (ойнақыланып, хормен).
Сергелдең бар, құрбылар, сейіл де бар,

Батырда бізге деген бейіл де бар.
Қызықтың бәрі тамам болды деме,
Бұрынғы көрген дәурен кейін де бар.
Теңге

Немене, келемісің қызық іздей?
Сөйлейсің жаңа түскен жеңгеміздей!
Айман
Несі бар, батыр басын кемітем бе,

Тоқал боп тигеңдер де болар біздей!
Теңге
Қарашы, бұл өнерді кім көріпті,
Қу шалға мұнда көрдім шын жерікті.

Теңгедей үйіңде бар аю тоқал,
Берер деп ойлаймысың ол ерікті?
Айман
Еркімен көңді дейсің қай керікті?

Таңдауды біздің қолға кім беріпті.
Байлауы батырда ғой, мен не дейін,
Бұл күнде тоқалынан ол жеріпті.
Теңге

Сөзіңнің жаңа ұғындым дәл іргесін,
Ердің ғой осы жайды сен білгесін.
Оны да айт, қайтер едің қарсы шықса,
Сенімен тайталасып жау күндесің?

Айман
Олай болса қайтемін,
Сыбағасын беремін.
Қалдырмай жіп сіргесін,

Батырға бұйрық етермін.
Нақсүйер қып өзімді,
Теңгені күңге тіркесін.
Суыммен кіріп, күліммен

Шыға жүріп, сор қайнап,
Ағызар бастан сіркесін.
Теңге
Солай, сөйтіп құртам де

Жауласқанның жүйкесін...
Жөнеледі.
Жарас (Айманға).
Жылы ізін суытпай осы шудың

Жіберме, етегінен ұста қуды!
Айман мен барлық жұрт Теңгенің артынан салады.
Жарас жалғыз
Сүйер де, қызғанар да дәнемем жоқ,

Тым құрса тоқал болмай неге тудым?
Кетеді.

Көтібар, Арыстан, шал және екі-үш нөкер жігіт шығады.
Көтібар
Дәурен-ай, дәурен-ай,
Басыма түскен әурені-ай!

Кезек иіскеп жатар ма ем,
Екі бірдей сәулені-ай...
Болмады, пай-пай, болмады.
Қызды құшпай, па дүние,

Көңілдің дерті солмады.
Қоңыраулы найза қолға алып,
Қоңыр салқын төске алып,
Қырымнан қыран болжады...

Келтірші шапшаң қыздарды,
Үлеске салам олжаны!...

Көтібар (әйелдер келе жатқаңда).
Дәурен-ай, дәурен-ай,
Келе жатқан сәулені-ай!..
Арыстан (өздігінен).

Әттең дүние, жалған-ай,
Екеуін бірдей алар ма ем,
Болмас еді арман-ай.
Көтібар (қасына жақын отырған әйелге).

Түнеріпті түсіміз,
Түн ұйқысын бөлгендей,
Беуһ қабағымыз қатыпты,
Күдері бел, күпшек сан,

Үдете жортып желгендей,
Уа беуһ, көңілге күйік батыпты...
Қасыңдағы қыздың бетін ашпақ боп.
Уа, ақша бет Айман,

Уа, дүние жалған...
Ақ жүзіңді көрсетші!
Мен де сен деп бет алғам!
Көтібар болмастан отырып, қасыңдағы әйелдің бетін аша береді.

Ақша маңдай қасын-ай,
Түймедей болған басын-ай,
Қырлы мұрын көрінді,
Әдемі нәркес көзін ай (Mұрты ашылады)

Мұрты бар ғой, сүмдық-ай!
(Өзбек жігіті.) Арыстан (Көтібарға қосыла).
Мұрты бар ғой, сұмдық-ай!
Шал (қосыла).

Мұрты бар ғой, сұмдық-ай!
Көтібар (ақырып).
Кеселді, сен кім едің, ой, қуарған?
Шапанын жұлып алып,

көйлегін басына түріп жатып,
шалбарын көріп.
Неге сен қатын емей еркек бодың?..
Ұрып айдап жібереді, бірінші әйелге.

Жарықтығым, Айманжаным,
қайтшы райдан,
Жаратқан айналайын бір құдайдан!
(Бетін ашпақ болады).

Тап қылған сені маған тәңірім шығар,
Сескенбе кездесті деп әлдеқайдан?
(Бетін ашады, ол Жарас.)
Сақалы, сақалын-ай, мынау сұмның!

Арыстан, шал (тағы да қоса үңіліп).
Сақалы, сақалын-ай, мынау сұмның!
Көтібар
Мазағы болыппыз-ау мына жынның!

(Бас салып ұрмақ болып)
Жарайын осы арада ит жемі қып.
Кім сұрап алар екен құнын бұның...
Жарас

Көтеке-ау, менде тіпті жазық бар ма?
Қатын деп алғыздың ғой барғаңдарға?
Жөнеле береді.
Көтібар

Қыз емес, қыз дегенім бәрі де азбан!
Үшінші әйелдің желегін тарта жұлып алады.
Ол Айман.
Қу құдай, жерім бар ма саған жазған?

Айман
Батыр-ау, менің қанша жазығым бар?
Алдың ба иба қылып келуімнен
Басқаша не қылып ем жолдан азған?

Тұрып жөнеліп кетеді.
Көтібар
Қап, болмас, орайы бар ашуының,
Себепкер өзім болдым қашуының!

Жарас пен Теңге шығып тұрады. Теңге батыр киімінде.
Міне біреу кім екен,...
Қайдан жүрген ұл екен?
Жарас

Көк атты көлденең ұл менмін дейді,
Олжалы кәрі батыр көрдім дейді.
Бұл батыр сұрап отыр сыбағаны,
Сауғаға қыз алғалы келдім дейді.

Көтібар (атып тұрып).
Мен бе екем, өзім алмай қыз беретін,
Не дейді, қай күшіне сендім дейді?
Теңге

Дегені рас Жарастың,
Жолым үшін таластым.
Берсін батыр қыздарды,
Адаспасын бұл жерде

Бұрынғының жолынан.
Бермес болса жолымен
Тартып та алам қолынан.
(Кетіп қалады)

Көтібар Ха-ха-а-ха-ха!
Көрсеңші бұл неменің әуселесін,
Жол деген сылтау қыпты бірнемесін.
Маманның матап алдым қызын өзім,

Саған жоқ алты аласым, бес бересім.
Кетеді.

Жарас Айман, Шолпан. өзбек жігітін шақырып алады.
Жарас
Көрдің бе шауқар шаддың қу ниетін?
Алдында азап от бар шын күйетін.

Айман
Ендеше, ақылын айт, қайтпек керек,
Не дейміз болар болса шын тиетін?
Жарас

Қуғыннан болмай жатыр әлі дерек,
Ойлашы, бала едің ғой ойың зерек.
Шолпанда Арыстанның дәмесі бар,
Айламен соны өзің қып алмақ керек!

Айман
Бұнысы тапқан ақыл Шолпан көнсе,
Болмаса қайғы отына мен күйем де.
Шолпан

Не болды өзің теліп, жарқыным-ау,
Жауымнан қорыққанымнан мен тием бе?
Айман
Тимейсің, тіл емізіп күнелтесің,

Ойлашы қайда отырсың осы күнде,
Үйдегі еркелікке көп сүйенбе!..
Арыстан шығады.

Арыстан
Шұғыласы қандай күшті еді,
Түн ұйқыны бермеді!
Шолпан (мұңайған боп, өтірік байқамағансып).

Жетер деп ем Әлібек,
О да қуып келмеді.
Арыстан
Көзіңе бір ілмейсің,

Мен де Арыстан батырмын.
Бір ерден басым кем бе еді?
Шолпан
Не қылайын құр күшті,

Сіз сілтеген бір таяқ,
Еркіңіз батыр қолыңда,
Оңға да солға сермеді.
Арыстан

Намысым қайда, жаным-ау!
Шабындыдан түскен қыз
Қалай-қалай жерледі?
Жарас (Шолпанға).

Сейіл-сейіл болғанда,
Сергелдең де сейілді.
Арыстан құрбың келіпті.
Достыққа беріп бейілді.

Шолпан
Қайтейін құр бейілді
Қаңдырмаған мейірді.
Арыстан

Қайтсем жібір тас көңіл
Үнемі маған зейілді.
Айман ■
Құбынған жас көңіл ғой ілгерілі-кейінді.

Түбіңде Шолпан түсінер,
Бауырымды зейінді.
Жарас (барлығына).
Ал енді бәрінен де батыр қиын,

Тас түйін бірігейік осы жиын.
Егессе тас-талқан қып шырқ бұзад.
Ебіңе бірігіп ап, енді сыйын.
Барлығы мақұлдағандай болады. Көтібар шығып келе жатады.

Көтібар
Уай, дәурен-ай, дәурен-ай,
Басыма түскен әурені-ай.
Кезек иіскеп жатар ма ем,

Екі бірдей сөулені-ай!
(Мыналардың тобын көріп.)
Пай-пай, мынау не, түге,
Ойыны әлі қанбаған.

Не қылған ішің толғыр ед?
Әйелдер кетіп қалады. Арыстанға.
Жат жөніңе, Арыстан,
Жау-жөнекей немене

Қызқырқынмен табысқан?
Арыстан
Жау болғанда қайтейін,
Мен де бірге шабысқам.

Көтібар
Алатының қайсысы,
Жөніңді айтшы, жарықтығым,
Кеп керісіп салыспан.

Арыстан
Таңдауын әлі шешкем жоқ,
Несіне енді асығам, Жау қалды ғой алысқан.
Көтібар

Болмасаң әлі таңдап, жол менікі!
(.Арыстан сөйлейін дегенде.)
Кесігім естіртетін, дау емес бұл.
Тимейін қалғанына, сол сенікі!

Көтібар
Білдің бе, қысылдым-ау, беу-беу,
Жарас, Мінеки екі бірдей күн түн өтті,
Ішті шер кернеп барад, қайттім, Жарас?

Жарас
Не дейді, бұзылған ғой асқазаны.
Көтібар
Саңдалма, кісіні де қоя алам жеп!

Жарас
Ендеше немене алды бұл мазаны?..
Көтібар
Қуарғыр құса болдым сұлу қыз деп...

Жарас
Ойбай, сорлы басымай, мынау ма еді?
Бұл енді шыны қиын, қиын еді?
Көтібар

Адыра қал, сөзімнен садаға кет!
Жарас
Тіпті қиын Бұл енді, қиын еді!..
Көтібар

Уай, қысқарт, тас төбеңнен құдай ұрғыр!
Жарас
Не жаздым, ойбай, батыр, не дедің құр?..
Көтібар

Қисынын айт дедім бе, қисынын тап,
Тілқат боп тілегімді айт, бар енді тұр...
Жарас кетеді.

Шал шығады
Көтібар
Ал, шалым, сен безей бер тіл жағыңды,
Жауап айт, қызға салам сен жағымды.

Қайтесің, батыреке, мені қинап,
Аяшы тым болмаса мына ағымды!
(Сақалын ұстайды).
Көтібар

Тартынсаң жаны тәтті неме екенсің,
Ұйпап күзеп алайын сор бағыңды.
Жарас пен бір әйел шатырға келеді. Жарас Көтібарға жақындайды.

Жарас
Көтеке, маған жауап бермеді ғой,
Батырдың өзін алып кел деді ғой...
Көтібар (тура келіп).

Бәлки жақсы лепес, жарым ырыс,
Ендеше, қызды қолға бергені ғой.
Жарас екеуі шатырға келеді.

Көтібар
Уау, ақша бет, жан Айман,
Айдалайын бір сені.
Жаратқан сонау құдайдан

Қолқаң үлкен тегіңде!
Теңге шығып қарап тұрады.
Қайтар болсаң райдан. Жарас
(Айман атынан сөйлеп).

Бұл кісі жауап күтіп отыр сізден,
Не тілек тілейді екен дейді бізден?
Ала ма, жоқ болмаса жай жастық па,
Жауабын білсем дейді жүзбе жүзден!..

Көтібар
Aт мініп неге асындым жарағымды,
Бастаған таудай тілек талабымды,
Болғаңда жақсы лепес ай сұлудан,

Тұрам ба жатқа беріп қарағымды.
Теңге (тепсініп кеп).
Сап, батыр, қыздан бұрын мені жайла,
Елмісің, жауымбысың сөзді байла.

Олжаға Бұл қыздарды мен аламын,
Көнбесең, көріп қалам күшің сайла.
Көтібар
Қарай гөр жер астынан жік шыққанын,

Естіп пе ең Көтібардың, сірә, ыққанын?
Тұр былай, олжа десең жаның олжа,
Сендейдің мыңын меңдеп шыныққанмын.
Теңге

Шекіспей бекіспейді жол деседі,
Ендеше, сөз шешпейді, күш шешеді.
Көтібар
Мұрдар-ау, қайдан шыққан сұм немесің,

Кім деп түр, осы кіммен егеседі!
Жарас
Күшіне, жолына да сенген ер ғой,
Болмаса, сірә, Бұлай демес еді.

Көтібар
Бұл ер боп, жер боп қалар мен бе сонда? (Теңгеге)
Қайтпек ең тие қалса қыздар қолға?
Теңге

Алам ба, қайтарам ба, ерік өзімде,
Ар жағын өзім шешем алаң болма.
Көтібар
Жә, жетті, тентіремей жайыңа кет.

Теңге
Ендеше, мені жеңсең қызды аласың,
Алыспен ашынады ендігі бет.
Көтібар

Не дейсің, қашқан қатын мен болам ба?
Теңге (сапысын жарқ еткізіп).
Олай болса алыстым, кел жекпе-жек.
Көтібар (сапысын суырып ап).

Кәнеки келген керді мен көрейін,
Шыға ғой, сыбағаңды шын берейін.
Теңге (атқып алдына кеп, бетіңдегі салпыншағын аша беріп).
Нe дедің, мен бе тоқал алғызатын,

Асырып көрші кәне қыз мерейін.
Көтібар
Теңге ме ең, ойбай, қу Тенге!
Жарас

Теңге ме еді, жаным-ау! (Күліп.)
Айман
Бәрекелде сапарың
Құтты болсын, жас жеңге! (Күлкі)

Бұзамын, ойбай, қамалын,
Әлекті мүлде саламын,
Құтылып көрсін қыз менен.
Тұра беріп, қайтадан артымен жер түйіп отыра беріп.

Аламын, ойбай, аламын!..
Қамшысымен жер сабайды.

Көтібар
Маманның қолымда отыр балдырғаны,
Тал бойын талайлардың талдырғаны.
Отыз күн енді бүгін өтіп барад,

Қамырығын қам көңілдің қалдырғалы.
Шал (қостап іле жөнеліп).
Қырқылжың бұған дейін алдырмады,
Құйрығын қызыл тағы шалдырмады.

Зар күйі әнді соғып кәрі қыран
Тепсініп тегеуріні салдырлады.
Көтібар
Уа, сорлы үнім енді ғана саңғырлады.

Қыранның аш дабылы даңғырлады.
Көтібар
Тоятқа айдай Айман ілемін деп,
Көңілде арман, сірә, қалдырмады.

Жаман жаяу жаяулаған жалбырлады.
Көтібар
Тоқал да ту шолағын шаңдырлады.

Бөгеттің бәрін бүгін үйіп-төгіп,
Көтібар
Еңбегін кәрің келед жандырғалы.

Шал (күн салып қарап тұрып).
Тұра қалшы, батырай,
Қаптаған неткен мынау қол.
Көтібар

Алып тұрау үрейді.
Көтібар
Шақыршы, білсін, біреуді.

Ойбай, батыр, қамың қыл,
Қуғын келген сүренді!
Көтібар (қалбақтап).
Тартшы, ендеше, тезірек

Белдеуде тұрған күреңді.
Екеуі де жөнеліседі.

Айман, Шолпан, Теңге, Жарас шығады.
Айман
Жеткен екен Әлібек,
Берерсің тәңір тілеуді.

Арыстан
Көрдің бе, мына жауды келе жатқан,
Жоқ екен шоқпарымның дәмін татқан.
Кигізген қызын тақия ершігешке

Ұстаңдар Әлібекті, аттан, аттан!
Қолымен жөнелмек болғанда Айман тоқтатады.
Айман
Тоқташы, осылай ма ед, батыр, сертің?

Тұтқыңда жетпеп пе еді менің дертім.
Қағыспай, ұрыспай ақ бітім тапшы,
Бүлдіру, түзеу дағы сенің еркің...
Шолпан

Қалайша мен есіңе алынбаймын?
Көп сөйлеп, арам тер боп сабылмаймын,
Соғыссаң, сен деп қалар мұнда қыз жоқ,
Құтыр да, бақсы боп кет жалынбаймын...

Арыстан
Ойпыр-ау, мынау қандай тұсау еді!
Қалайша ат ойнатып жау келеді!
Теңге

Жаным-ау, бәрің бірдей бақсы ма едің?!
Ағаңның жындылығы тапшы ме еді?
Ел шауып, бір қора қып қызын алдың,
Көргені Жетірудың жақсы ма еді?

Жарас
Не десік, бәрекелде, сөз-ақ тағы,
Бәрінен, тентек Теңге, өзің зорсың.
Мынауың қалай дұрыс жақсы үн еді?..

Теңге
Ендеше, батыр атын мек тыққыздым!
(Мылтықты жерден алып көрсетіп)
Әдейі мылтығын да ап шыққыздым.

(Өзбек жігітіне ұсынып.)
Тығыңдар, ал тығайық
Бұл немесін, Дей берсін
кәрі бақсы "шырық бұздың"!

Өзбек жігіті (мылтықты алмай қашып).
Ойбай, мен бұл пәлені қолға алмаймын.
Тағы да жаңа сорға жол салмаймын.
Теңге (Жарасқа). Ендеше, сен тыға ғой бір араға.

Жарас
Қой, жаным, мен онсыз да сормаңдаймын...
Айман
Ендеше, бері әпкелші, қайтушы еді?

(Мылтықты алып, далағаш өп арасына тастап.)
Тығайын, жаласына мен қалмаймын...
Арыстан (Шолпанға жанасқысы келеді, анау сызданып, сырт қараңқырап тұрады).
Жауды мен етсем деп ем жентек-жентек,

Қолымды ұстап қалдың, Шолпан тентек.
Соғыспай бітім табам, уәдені бер,
Тием де бұрынғыша қақпай селтек!

Айман
Күдікті көңілдегі таста, Арыстан,
Біз бе едік сенің жауың қасарысқан?
Алып кеп Әлібекті жауабын ал,

Екі қол біріне-бірі қарсы келеді.
Арыстан (Әлібекке).
Бейнебір тасқынындай аққан селдің,
мұнша елді жиып алып неге келдің?

Әлібек
Келемін жесір іздеп, қорқайын ба?
Мендағы баласымын іргелі елдің.
Арыстан

Қай қызда ниетің бар сенің алмақ?
Әлібек
Қайсысын қалдырып ең, жөнді айтсаңшы,
Таңдауды болмақ па едің маған салмақ?

Арыстан (кекетіп).
Дәніккен дегенім ғой мыңнан талғап.
Әлібек
Серт тұрмас қылыш үстінде қысталаңда,

Кең болсаң орнатар ма ең құба қалмақ
Айман, Шолпан, Теңгелер шығады.
Арыстан (бұларды елемей).
Ер болсаң онда күшің көрсетерсің,

Әлібек (Шолпанға қарап).
Айкүнім, Аймашканым, денің сау ма?
Шырмалған ақ шабақ ең қиын ауға.
Артыңнан аласұрып келдім жетіп,.

Болсын деп, бұл шыбын жан саған сауға.
Кешіктім, көп отырдың тас қамауда,
Қапамен дәурен өтіп күн санауда,
Жеткенім осы ақ болды, кешермісің,

Салсам мен тон тонауды қан талауға?..
Шолпан, Айман
Көп күндер болғаны рас кеткеніме,
Қиын жол көзің жетер шеккеніме,

Қырсығып, мал құтыртып өршеленіп,
Оралдым өңкей жынның еккеніне!
Бәрі бір болып болмай өкпелі не?
Ырзамын іздеушінің жеткеніне.

Мұндағы борыштарым Теңге, Арыстан,
Шүкірлік солар жәрдем еткеніне.
Теңге (Әлібек пен Арыстанға).
Ал енді келісіңдер, есебін тап,

Болмаса батыр жатыр әлегін сап.
Бейбіт ел араңдасып қырылады,
Кеткен соң, ол құтырт қару жұмсап.
Айман (Әлібек пен Арыстанның қаруын өз қолымен алып).

Ендеше, сен екеуің табысты деп,
Қояйық қолдарыңнан қаруыңды ап.
Әлібек (Айманға).
Шолпантай, сені дағы ойға алғамын.

Айман
Мендағы сені күтіп көп талғамын.
Арыстан
Екі қыз, бір түйінге себеп болдың,

Қиынын өтіп алғам тентек жолдың,
Екеуің, сірә, бірдей кете алмайсың,
Егесте сыры мәлім біздің қолдың.
Әлібек