Қазақстан табиғаты 4 том М-С (7)

Авторы: ISBN: 9965-893-84-5 Беттер саны: 6 Жанр:

а. – ауыл(ы) абс. – абсолюттік авиац. – авиациялық автомат. – автоматтық автомоб. – автомобиль(лі) автон. – автономиялық агр. – аграрлық ағылш. – ағылшынша акад. – академик(гі) акцион. – акционерлік америк. – америкалық аналит. – аналитикалық анатом. – анатомиялық астрон. – астрономиялық атмосф. – атмосфералық ат. м. – атомдық массасы ат. н. – атомдық нөмірі атынд. – атындағы ауд. – аудан(ы), аудандық аум. – аумағы а. ш. – ауыл шаруашылық(ғы) əкімш. – əкімшілік(гі) əкімш.-аум. – əкімшілік-аумақтық əлеум. – əлеуметтік балқу t – балқу температурасы (°С бойынша) б. з. – біздің заманымыз(дың) б. з. б. – біздің заманымыздан бұрын(ғы) биікт. – биіктігі ботан. – ботаникалық булану t – булану температурасы (°С бойынша) генетик. – генетикалық геол.-минерал. – геология-минералогия геом. – геометриялық гидросф. – гидросфералық грек. – грекше ғ. – ғасыр(ы) ғыл. – ғылыми ...ғыл. докт. – ...ғылымының докторы ғыл.-зерт. – ғылыми-зерттеу ...ғыл. канд. – ... ғылымының кандидаты денудац. – денудациялық диам. – диаметр(і) дүниежүз. – дүниежүзілік егін ш. – егін шаруашылығы еңб. сің. – еңбек сіңірген еур. – еуропалық жетек. – жетекшісі ж. – жылы Жоғ. – Жоғарғы жоғ. – жоғарғы жуанд. – жуандығы жылд. – жылдамдығы з-т – зауыт индустр. – индустриялық (индустриалдық) инж. – инженерлік ин-т – институт кеңшар–кеңестік шаруашылық кеуект. – кеуектілігі комб. – комбинат(ы) коэфф. – коэффициент(і) көл. – көлемі көлд. – көлденеңі к-т – комитет қ. – қала(сы) қ. – қара қайнау t – қайнау температурасы (°С бойынша) қалыңд. – қалыңдығы қатт. – қаттылығы қуатт. – қуаттылығы лаб. – лаборатория (сы, лық) лат. – латынша майл. – майлылығы мал ш. – мал шаруашылығы мед. – медициналық мемл. – мемлекеттік Мемл. сыйл. лауреаты – Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты менш. салм. – меншікті салмағы мех. – механикалық мин. – министрлік(гі) минералд. – минералдылығы Мин. Каб. – Министрлер Кабинеті млн. – миллион млрд. – миллиард молек. – молекулалық мөлш. – мөлшері мыс. – мысалы обл. – облыс(ы), облыстық окр. – округ(і), округтік оңт. – оңтүстік(гі) оңт.-батыс – оңтүстік-батыс(ы) оңт.-шығыс – оңтүстік-шығыс(ы) орман ш. – орман шаруашылығы орт. – орталық, орталығы өз. – өзен(і) өнімд. – өнімділігі п. ə. коэфф., ПƏК – пайдалы əсер коэффициенті проф. – профессор(ы) респ. – республикалық салм. – салмағы сан.-эпидемиол. – санитарлықэпидемиологиялық солт. – солтүстік(гі) солт.-батыс – солтүстік-батыс(ы) с.е. – солтүстік ендік солт.-шығыс – солтүстік-шығыс(ы) ст. – станса(сы) стат. – статистикалық сыйымд. – сыйымдылығы т. б. – тағы басқа т. – теңіз(і) темп-ра – температура тереңд. – тереңдігі тех. – техникалық т. ж. – темір жол(ы) төм. – төменгі трлн. – триллион тығызд. – тығыздығы t – температура (°С бойынша) ун-т – университет уч-ще – училище ұжымшар – ұжымдық шаруашылық ұз. – ұзындығы ұзақт. – ұзақтығы фельдш. – фельдшерлік физ. – физикалық ф-ка – фабрика ф-т – факультет халықар. – халықаралық халық ш. – халық шаруашылық(ғы) хим. – химиялық ылғалд. – ылғалдылығы эвол. – эволюциялық экон. – экономикалық экспед. – экспедиция(сы) энергет. – энергетикалық Н Е Г І З Г І Қ Ы С Қ А Р Т УЛ А Р

А – ампер Å – ангстрем ат. – атмосфера (тех.) атм. – атмосфера (физ.) Бк – беккерель В – вольт Вт – ватт г – грамм га – гектар Гн – генри Гц – герц дал – декалитр дБ – децибел Дж – джоуль ж. – жыл К – кельвин кал – калория кар – карат кВт – киловатт кг – килограмм кг·к – килограмм-күш Ки – кюри ккал – килокалория Кл – кулон км – километр л – литр лм – люмен м – метр м. а. б. – массаның атомдық бірлігі мбар – миллибар МВт – мегаватт мг – миллиграмм МГц – мегагерц мг·экв/л – судың кермектілігі мин – минут мк – микрон мкм – микрометр мкс – микросекунд мл – миллилитр мм

– миллиметр мм су бағ. – миллиметр су бағанасы мм сын. бағ. – миллиметр сынап бағанасы МПа – қаттық (қабаттық) қысым Н – ньютон Па – паскаль Р – рентген рад – радиан с – секунд °С – Цельсий градусы сағ – сағат см – сантиметр т – тонна ц – центнер Э – эрстед эВ – электронвольт % – пайыз ‰ – промилле …' – бұрыштық минут …'' – бұрыштық секунд ≈

– жуық, шамамен ӨЛШЕМ БІРЛІКТЕРІНДЕГІ ҚЫСҚАРТУЛАР МЕН БЕЛГІЛЕР Еселік бірліктерде Еселік мөлшері Аталуы Белгіленуі дека гекто кило мега гига тера пета экса да г к М Г Т П Э ӨЛШЕМ БІРЛІКТЕРІНДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЕСЕЛІК ЖƏНЕ ҮЛЕСТІК КОЭФФИЦИЕНТТЕР Үлестік бірліктерде Үлестік мөлшері Аталуы Белгіленуі 10–1 10–2 10–3 10–6 10–9 10–12 10–15 10–18 деци санти милли микро нано пико фемто атто д с м мк н п ф а

«Қазақстан табиғаты» энциклопедиясын дайындауда пайдаланылған негізгі басылымдар: «Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972–78; «Озера Центрального и Южного Казахстана», Алма-Ата, 1973; «Озера Северного, Западного и Восточного Казахстана». Справочник, Ленинград, 1974; «Красная книга Казахстана». Растения, Алма-Ата, 1981. часть 2; «Красная книга СССР». Москва, 1984. Т. 1–2; «Горная энциклопедия», Москва, 1984–1991. Т. 1–5; «Қазақ ССР» қысқаша энциклопедия. 4 томдық. – Алматы, 1987. 2-т. «Географический энциклопедический словарь». Понятия и термины, Москва, 1988. Т. 1; Реймерс Н.Ф. «Природопользование», Москва, 1990; «Красная книга Казахстана», Алматы, 1996. Т. 1. Животные. Ч. 1. Позвоночные; «Алматы» энциклопедиясы, Алматы, 1996; «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998–2007; Месторождение подземных вод Казахстана, Алматы, 1999. Т. 1–2; «Қазақстан мұнай энциклопедиясы», 1-т., Астана–Лондон, 1999; «Атырау» энциклопедиясы, Алматы, 2000; «Ақтөбе» энциклопедиясы, Алматы, 2001; «Тараз. Жамбыл облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2003; «Жетісу» энциклопедиясы, Алматы, 2004; «Қазақстандағы жануарлар əлемі», Алматы, 2005; «Оңтүстік Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2005; «Сыр елі» энциклопедиясы, Алматы, 2005; «Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары», Алматы, 2006; «Красная книга Казахстана», Алматы, 2006. Т. 1. Животные. Ч. 2. Безпозвоночные; «Алматы облысының Қызыл кітабы» (Жануарлар), Алматы, 2006; «Костанайская область». Энциклопедия, Алматы, 2006; «Солтүстік Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2006; «Қарағанды облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2006; «Маңғыстау» энциклопедиясы, Алматы, 2008; «Қазақстанның өсімдіктер əлемі», Алматы, 2008; «Ақмола» энциклопедиясы, Алматы, 2009; «Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2010; Қазақстанның 1:500000-дық топографиялық карталары.

«Қазақстан табиғаты» энциклопедиясын əзірлеуге қатысқан шығармашылық топ: Топ жетекшісі Ғ.ЕГЕУБАЕВА (жетекші маман) М.БАЙЛЕНОВА (жетекші маман) М.ТОҒЫС (жетекші маман) Сарапшы Қ.АХМЕТОВ КОМПЬЮТЕРЛІК-БАСПА ОРТАЛЫҒЫ Орталық жетекшісі С.АҚЫЛОВ Дизайнер-көркемдеуші С.ТӨРЕБАЙҰЛЫ Терген жəне беттеген Г.АЛМАСБЕКОВА Корректор Ғ.КЕРЕЙ МАРКЕТИНГ ОРТАЛЫҒЫ Іс басқарушы, кеңесші Ғ.МҰХАМЕДЖАН Менеджер К.ƏТЕЙБЕКОВА ЕСЕП-ҚИСАП БӨЛІМІ Бас есепші Р.БАЙМҰХАНБЕТОВА Бухгалтер-кассир А.СМАИЛОВА Қызметкерлер жөніндегі менеджер М.ƏЛМҰХАМЕТОВА

УДК 911(031) ББК 26.8я2 Қ 18 Қ 18 ҚАЗАҚСТАН ТАБИҒАТЫ: Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» ЖШС, 2012. Т.4. – 304 бет. ISBN 9965-893-84-5 Көп томдық «Қазақстан табиғаты» энциклопедиясында баянды еліміздің бай табиғаты, оның ішінде тау шыңдары, жон-жоталары, шоқы-қыраттары, белесті жазықтары, жусан иісті далалары, дария теңіздері, өзен-көлдері, орман-тоғайлары, жеті қат жер қойнауы, көрікті қорықтары, сəнді саябақтары, жануарлар əлемі, топырақ жамылғысы мен өсімдіктер дүниесі, т.б. энциклопедиялық жүйемен, əліпби бойынша берілген. Мақалалар суреттермен безендіріліп, кесте, карталармен толықтырылған. Келесі томында жалғасын табатын бұл басылым туған жер, өскен топырағын жетік білгісі келетін географтар мен биологтарға, сондай-ақ көпшілік оқырман қауымға арналады. УДК 911(031) ББК 26.8я2 ISBN 9965-893-84-5 – (Т. 4)

© «Қазақ энциклопедиясы», 2012 ISBN 9965-893-19-5

Басып шығаруға 30.07.2012 ж. қол қойылды. Пішімі 84х108 1/16. Офсеттік баспа. Шартты б.т. 31,9. Таралымы 2000 дана. Тапсырыс № Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігінің «Қазақ энциклопедиясы» ЖШС. 050035, Алматы қаласы, 8-ықшамаудан, 19a үй. Тапсырыс берушінің файлдарынан Қазақстан Республикасы «Полиграфкомбинат» ЖШС-нде басылды. 050002, Алматы қаласы, М.Мақатаев көшесі, 41. «ҚАЗАҚСТАН ТАБИҒАТЫ» ЭНЦИКЛОПЕДИЯСЫНЫҢ 4-ТОМЫ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МƏДЕНИЕТ ЖƏНЕ АҚПАРАТ МИНИСТРЛІГІ АҚПАРАТ ЖƏНЕ МҰРАҒАТ КОМИТЕТІ «ƏДЕБИЕТТІҢ ƏЛЕУМЕТТІК МАҢЫЗДЫ ТҮРЛЕРІН БАСЫП ШЫҒАРУ» БАҒДАРЛАМАСЫ БОЙЫНША ШЫҒАРЫЛДЫ