Маркиза Базарбайқызы
Әкесін іздеген ұл
«Фирма Орнак»
Алматы

Әкесін іздеген ұл
Әділ мен Санат аула ішіндегі құмда ойнап отыр.

мұның көкесі ешқашан алдын ала уәде бермейді. Тек «Меруерт,
балаларды киіндір, кеттік» деп, ілестіріп алып сол күні қыдыртып
келеді. Санат біраз ойланып отырып:

балмұздақ әпереді, – деді.
Бірі бесте, екіншісі алтыдан енді асқан екі ұл қол ұстасып үлкен
шаһардың кең даңғылына шықты. Әрлі – берілі сапырлысқан
жұрттың қалың нөпіріне араласты да кете берді.

бересің. Сен өзі Сәкен Сейфуллиннің кім екенін білуші ме едің?
Әй, жарайды... Әлі кішкентайсың ғой, – мұның сұрағына ба-
сын шайқаған Әділге үлкенсіп қолын сілтей сөйлеген Санат: –
ақын ғой. Өскенде мен құсап өлеңдерін жаттайсың. Ал көкеме

бару үшін осы кісінің атындағы көшемен жүре берем, жүре бе-
рем. Көше біткен жерде оңға бұрыламын. Сол жерде Қаныш
Сәтпаев атамның үлкен (қолын құлаштай сермеп ауаны сыз-
ды) ескерткіші шығады. Сол жерден тралейбусы бар көшемен

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
жоғары қарай жүре берем, жүре берем. Ол көше де таусылады.
Таусылған жерден тағы оңға бұрыламын. – Санат демін терең
алып, көкесінің ауылдан келген Балаусаға түсіндіргендерін

түгел есіне түсірді: – Содан кейін көкем істейтін балабақшаға
жетемін. Оп-оңай емес пе?

жүлгім келмей қалды. Үйге қайтам. Табаныма тас батты, – Әділ
аяғын көтеріп, сандалының тесілген табанын көрсетті.

баланы Райымбек даңғылынан өткізіп жібересіз бе, үйі арғы бет-
те еді.
* * *
Санат біраз қарап тұрып, өзі жалғыз кетті. Көшені бойлап біраз

жүрген соң шарылдап қоңырау соғылды. Мектеп ғимаратының
тұсына келіп қалған екен. Бар шәкірт көшеге лап қойды. Қолын
шортының қалтасына салған күйі Санат балаларға қарап қалған.
Басқа мектеп қой демесең, тура өз мектебіндегідей ұл-қыздыр.

Тек үстіндегі киімдері ала-құла. Сірә, апайлары «форма ки» деп
ұрыспайтын шығар деп ойлады Санат.

саған да дәл осындай «бомба» әперемін.
Санат сөзге келместен басын шұлғып-шұлғып жіберді.
Өзін «жігіт» деп тұрса, әрі ақысына балмұздақ әперсе.
Осы бір мұп-мұздай әдемі әрі өзі соншалық жегісі келіп трған

балмұздағын әперем десе, неге апарып бермеске?
Жетіп барып:

қалды. Дүңгіршекті нұсқады. Бірақ ол жерден ешкім көрінбеді.
Қыз бұған тесіле қарап:

алақанына қыстырған қағаз түсті. Соны қызға берді. Айнұр де-
реу қалта телефонын алып номер тере бастады.

Санат қыз қолындағы қағаздан садақ кірген жүректің суретін
көрді. Сәл қарап тұрды. «Біреудің сөзін тыңдау – ұят іс» де-
ген апасының сөзін есіне алды. Бұрылып жүріп кетті. Мына
балмұздақты қазір жеп алса ғой, шіркін! Қой, ұят болар.

Дүңгіршекті тасаланған бозбала мұны көрсімен құшақтай
алып бетінен сүйді. Санат қолын созып, қыз алмаған балмұздақты
берді. Ол түсінбей аңырып тұр. Сосын күліп жіберді. «Сен жей
ғой» деді. Мұны тағы құшақтай алып шыр көбелек айналдырды.

уәде бойынша тағы біреуін әперейін. – сәл ойланды – бірақ сен
екеуін бірдей жеме, тамағың ауырып қалар. Жоқ, біраздан кейін

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
өзің сатып алып жерсің, – деп, Санаттың қалтасына темір теңге
салды да өзі жүгіре жөнелді. Бір аяғын сүйретіп солтақтап барады.
«Бұл ақшаға үйге қайтарда Жеңіске балмұздақ сатып алар-

мын» деді, қалтасын сыртынан сипаған Санат. Балмұздағын
асықпай жеп тауысқан соң, Көгіл атындағы көшені жер асты
жолымен кесіп өтті. Жаман иіс бар екен. Апасы құсап мұрынын
тыржитты. «Осы адамдар өздері неге тазалық сақтамайды

екен?» – тура апасы құсап күңкілдеді.
Біраз жүрген соң Санат алдында кетіп бара жатқан кемпірді
көрді. Таяғы бар екен. Сөмкесі ауыр сияқты. Таяқ ұстаған жағына
қарай көп қисаяды.

«үлкенге көмектесіп, батасын ал» дейтін.
Кемпір алақанымен маңдайын шарт еткізіп:

ныңды жай.
Билер киер зер қалпақ
Маңдайыңа жарассын.
Күн келбетті жігіт бол

Даңқың елден әрі ассын!
Қамшы ұстар шешен бол,
Қылыш тілді көсем бол.
Шамшырағың жарқырап,

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Енді «аумин» деп бетіңді сипа. Сонда берген бата қабыл
болады.

Томпаңдап жүгіріп ұзап үлгерген Санат артына қайырылып
әжейге «мен бала емеспін» дегісі келген. Апасының « Бұл – қала.
Ауыл емес. Көшеде айқайлауға ұят болады» дейтіні есіне түсті.
Жай ғана қолын бұлғады. Әжей қызық кісі екен. «Как бас» деп, өз

басын өзі ұрғаны несі? Кешке апамнан сұрайыншы. «Зер қалпақ.
Зер» – ол не болды екен? Өлеңді жаттап та үлгерді.
Санат дәу ескерткіштің алдына шықты. Қаныш атасы бұған
тура қарап тұр. Сәл ұзап барып қайта қарады. Мүсін бұдан көзін

алмайтын сияқты. Қызық. Атам маған не айтқысы келді екен?
Неге көзін алмайды? «Ата, мен өскенде сіздей боламын. Тау-
тасты кезіп, бүкіл қазақ жерін аралаймыын. Жер қойнауындағы
асыл кендерді табам. Иә, ата, мен Сіздей боламын!»

Санат артына тағы бір қарады. Ескерткіш мүсін мұны көзімен
ұзатып салып тұр екен. Санатпен іштей сөйлескеніне разы
сияқты. Күлімсііреп, «жолың болсын, балам» дейтіндей.
* * *

Аялдамадағы дүңгіршекке ып-ыстық буы бұрқыраған, иісі
аңқыған самса түсіріп жатыр екен. Санат қызығып кетті. Шегі де
шұрылдап қоя берді. Мейлі, Жеңіске балмұздақ алатын ақшаны
көкесінен сұрап алар. Мына ақшаға Санат самса жеп алсын. Со-

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
сын да көкесіне жетер. Самса сатып алған Санат аяқтарын бұлғаң­
дата сермеп қойып, самсасын жеуге отырды. Дәл жанындағы
қара ағашқа шығып алған мысық жалынышты мияулайды. Оны

Ұзын бойлы апа Санатты ағашқа жабыстыра ұстап біраз
әуреленді. Екеуінің де бойы жетер емес. Қорқақ мысық шақыр­
ғанға келер емес.

міш. Келе ғой... Әже, ана менің самсамды әперші. Тамақтың
иісіне келер. Тырнағы ағашқа кіріп кетіпті.

мысығыңа бере ғой, жүйкесі босасын. Бере ғой.
* * *
Үшеулеп жүріп жұдырықтай мысықтың баласын ағаш басы-
нан зорға түсіріп алды. Санат оны арқасынан сипап жұбатып

Соны іздеп жүрміз.
Скамейкада құшақтасқан үшеуге қарап – қарап қойып, по-
лиция сержанты ұзай берді.

сипап қойып, өзін бауырына басып, төбесінен иіскеп отырған
кемпірге.

қызы түскір бір кәпірдің етегінен ұстады да өздері Мәскеу асты.
Сонда тұрады. Дағарадай үш бөлмелі үйге мысығым екеумізді
қаңғыртып тастап кетті. Жоқ-ау, мен мұны ес болсын деп осы
жақында асырап алдым.

тағы бар. Ол менің кіндігімді кескен әже. – Санат ойланып
тұр. Мына әжені де қимай тұр. Кенет есіне әлдене түскендей
қуанып кетті:

* * *
Санат өз тапқырлығына өзі мәз. Бұл апа да қуанып қалсын. Өз
әжелері де ренжімесін. Баланың тілін қызықтап, біраз иіскеген
соң татар кемпір:

Үлкенмін. Міне, осы көшемен жүріп – жүріп оңға бұрыламын.
Сосын тағы біраз жүрген соң көкемнің жұмысына келемін. Мен
бәрін білемін.
Кемпірдің сенбегенінен, шұқшия тергегенінен көңілін басқа

үйінен неге қашып кетті екен? Біздің Иван көршінің баласы емес
пе екен? Мамасы жоқ. Папасы «арақ әкел» деп қуады. Ол жылап
қашып жүреді. Сол бала шығар. Сол шығар...
Татар кемпір «құлыным-ау, құлыным-ау» дегеннен басқа

ештеңе айтпай Санатты құшағына қыса берді. Әлден уақытта
барып «көкеңнің телефонын білесің бе?» деді.

ұрсады дейді. Аяғымның шаршағаны басылды. Қазір өзім де
жетемін. Енді аз қалды.

дүңгіршектегі қыздарда телефон бар шығар, айта ғой.
* * *
Кемпір телефонмен сөйлесіп болған соң Санатты құшақтап,
тілін қызықтап баланы біраз сөйлетті. Соның арасынша алқын-

жұлқын жүгіріп жеткен Санаттың папасы келе баланы сабады.
Кемпір арашалап жатыр.

Санат болса әкесінің қара санынан тас қылып құшақтап
алған, таяқтан қашып екі бұтының арасында бұлтың қағады.

Сонша жауапсыз басың ауған жаққа кете бергенді көрсетейін
мен саған!

болдды.
Енді әкесі аз-кем саябырлап, жүрелей отырып, ұлын жұбатуға
кірісті. Басынан сипап, бауырына қысты.

Мен жұмыстан келгенде сендер ұйықтап қалған екенсіңдер.
Таңертең жеңешемді ауылына шығарып салуға үйден өте ерте
кеттім. Сен әлі оянбаған едің. Сол жерден жұмысқа келдім.

Оны қайдан шығардың? Мен жұмыс істемесем тамаққа ақшаны
қайдан аламыз? Сен үлкен емессің бе? Өзің бүйтіп қаңғи берсең
Жеңіс бөпеңе кім қарайды?

қорқып кеттім. Болды енді, өкси берме! Бет-ауызың айғыз –
айғыз. Жүр, бетіңді жуайық.
Қайрат аяғын салақтатып ұлын қолына көтеріп алды.
Сонау Райымбектен мына Темірязға келуің келу –ақ! Құдай бір

сақтаған екен... Кенет есіне бірдеңе түсіп кеткендей скамейкаға
бұрылды:

мет! Бала –шағаңыздың қызығын көріңіз!
Манадан бері әке мен баланың махаббатын дәл бір кино
көргендей тамашалап отырған татар кемпір дереу бойын жи-
нап алды, «ие – ие» деп, басын шұлғи берді. «Бала-шағаның

қызығы...»
Санат құсап бәрі де іздегендерін тапса игі...

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
«Шаштан» тарту
Тәжікүл бүгін тіпті ерте тұрды. Таң жаңа ағарып келеді екен.
Көзін сипай сала далаға ұмтылды. Түнімен ойлап шыққан ісін

ешкімге көрсетпей, сездірмей бітіріп қоймақшы.
Биыл да жылдағыдай үй артындағы бақшаға әкесі картоп,
сәбіз еккен. Оны ересек үш баласына бөліп меншіктеген. Әрім
өзіне бекітілген жердегі егінді мезгілімен суарып, арам шөбін

жұлып тұруға міндетті.
Кеше әкесі Әбіл мен Алшынның егісін мақтады да:

бойы тырбиып өспей қалыпты ғой? – деп сұрады.
Ағасы мен інісі жамырып:

* * *
Міне, таңмен бірге, тек қана сайраған құспен бірге оянған
Тәжікүл жүлгедегі сәбіздің шашағынан еппен тартып бойын
биіктетіп жатыр. Екі жағындағы екі ұлдың егінінен де биік бол-

сын, әкесі бүгін көргенде өзін мақтасын деген ойы. Жүрелей
отырып бар ынтасымен еппен ғана тартады. Бітірді. Өзіне өзі
риза көңілмен егісін бір шолып өтті. Топырақ жұққан алақанын
бір біріне үйкеп тазартты. Орынына келіп қайтадан ұйқыға бас

қойды.
Күн қыза оянған Тәжікүл құлап жатқан сәбіздерін көргенде
жылап жіберді. Әкесі мұның топырақ жұққан тырнақтарының
көбесіне көзі түскеннен-ақ бар сырды сезе қойды. Екі ұл кешегі

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
табалағанын ұмытып кетіп Тәжікүлді аяп, екеуі екі жақтан мұны
жұбатуға кірісті. Әкесі қызын бауырына басты да:

шашыңнан тартқанмен сен тез өспейсің ғой. Солай емес пе?
Енді тамыры жұлынған сәбіз өспейді. Бәрін тазалап, орынына
басқасын егу керек, – деді.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
ойлап тапқанын. Сәуле дереу жинаған отынға өрмелей жөнелді.
Міне, ұшар басына шықты. Жіп төменде. Өзінің белінен ғана
келеді. Енді ауп деп секіріп келіп кетсе болғаны ана кинодағы

тәтей сияқта құсша қалықтай жөнелмекші. Мүмкін өскенде
атақты спортшы болатын шығар.
Анадай жерде көкесі жұмыстан қайтып келе жатыр. Биіктен
ап-анық көрінеді бәрі. Көкесі екі қолын ербеңдетіп бірдеңелерді

айтып келеді. «Ағашқа неге шығасың» деп ұрсып келе ме? «Жи-
нап қойған отын ағаштарды құлатасың» дей ме? Ба, ағашы
түскірдің біреу шыныменен сырғи жөнелді. Сәуле қорыққаннан
көзін жұмды. Енді бәрі сырғи берсе, азар алла деп шыққан биігі

аласарып, жіптен секіре алмай қалады-ау! Онда арман болған,
көрген сайын секіргісі келетін жіпке жете алмай, арманы орын-
далмай...
Сәуле екі қолын сермей жазды да жіптен асып секіріп келіп

кетті. Төменде құрбылары таңырқап қарап тұр. Олардың көзі­
не өзі аппақ бұлтпен араласып қалықтап бара жатқанқандай
елестейтін шығар? Қандай тамаша! Басы үлкен Сәуленің, ақылды
бас қой...

Ал сен секірер ме едің? Ақ тақырға. Тастай жерге? Аяғың
сынса не басың жарылса қайтесің? Онда көпке дейін ойнай ал-
май қалмайсың ба? Жүр, одан да сондай жаттығу жасайтын жер-
ге барайық, жарай ма?

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Айтылмаған өтірік
Нұрай елгезек бала. Кім үй тазалайды, кім төсек жинайды
десең, кім ыдыс-аяқ жуады десең «мен» деп көмекке бірінші

келетін. Бүгін де нағашы әжесі: «кім ыдыс жуады» дегенде, «мен»
деп қасынан табыла кеткен. Әжесі асығыс киініп, мектебіне
кетті. Нұрай ыдыстарды жуып, орын-орнына қойып тұрған.
Бір шәшкенің қара бояуы кетпей қалыпты. Шүберекпен сүрте

салмақшы болды. Қатты ұстады ма, әлде құлағынан қатты тарт-
ты ма, шәшке екіге бөлінді де қалды. Нұрай сасып қалды. Қорқып
та кетті. Әжесі кім сындырғанын сұраса не дейді? Ауылдағыдай
«Жаңай сындырды» деп, інісіне жаба салайын десе, бұл үйде

өзінен басқа ешкім жоқ. Қоқыс салатын шелекке лақтырса, әжесі
көріп қояды ғой. Мүмкін бұл әжесінің жақсы көретін шәшкесі
шығар? Іздесе, сұраса – не деу керек? Әжесі қабағы қалың, көзі
өткір, сұсты кісі. Кеше мектебіне Нұрайды ертіп барды. Сонда

балаларға ұрысқанда бұл әжесіне риза болып қараған. Әжесі
қандай батыр деп ойлаған. Міне, өзі де келіп қалды. Қара кос­
тюм-юбка киген. Тақ-тақ басып үйге кіріп келеді.

Әншейінде «мен мұнда, әже» деп, алдынан жүгіре шығатын
Нұрай үнсіз тұр. Әжесіне екі алақанындағы шәшке сынығын
ұсына берді.

пайды, – деді де, Нұрайды бауырына қысты. Шашынан сипап
тұрып, – Өтірік айтқан балаға достары сенбейді. Сондықтан еш
уақытта өтірік айтпа! – деді.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Атын ұмыту
Нұрлан ала жаздай емін-еркін ойнады. Бірінші қыркүйекте
мектепке барып келсімен сөмкесін лақтырып тастап: «Ух, шар-

шадым!» – деді.
Оның шашылған кітаптарын жинастырған тәтесі:

түсіпсің, – деді.
Нұрлан атасы құсап сөзін сығырайтып, шекесінен қарады.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Бауырмал
Алма Арманның артынан жүгіріп келеді. Арман жеткізер емес.
Түу, не деген жүйрік бала. Бір рет қуып жетіп қолынан ұстаған.

Сілкіп тастап, құтылды да, тағы құлдыраңдап жүгіре жөнелді.
Көз ұшында кетіп бара жатқан дәу қара қоңыз сияқты машинаға
жетіп қалды. Ол машинеде Арманның апа-көкесі кетіп барады.
Кеше ауылға келгенде олар Алмаға көп ойыншық берді. Арқаға

асынатын, кітап салатын әдемі сөмке әкеп берген әйей тәте де
бар оның ішінде.
Өткелге жете бере машина тоқтады. Арманның көкесі түсті.
Алыстан көріп келеді, көкесі Арманның өңменінен қатты итеріп

қалды. Арман тәлтіректеп кетті. Алма қуып жеткенде жерде
домаланған Арман қатты бақырып жылап жатыр екен. Алма не
дерін, не істерін білмесе де немере інісінің қасына келіп отыр-
ды. Бұған қараған Арман жоқ. Құмға әбден аунап жылай берді.

Алма топырақты үйіп ойнауға кірісті. Қашанға жыласын, Арман
да ойнаға араласты.
Алма өзінен алты ай ғана кіші Арманды қолынан жетектеп
үйіне алып қайтты. Балалар жаз бойы бірге ойнады.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Ауысқан әріптер
Қайрат бұл сыныпқа жақында келді. Ерні томпиып, ұрты
бұлтиған сүйкімді бала. Елгезек. Міне, тағы да «мен айтам, мен

айтам» деп, көтерілген қолымен бірге ұшып кете жаздап отыр.
Орнынан тұрар-тұрмастан:

Қайрат костюмінің етегін төмен тартып түзеді. Өзіне сенімді
түрде:

айтуды үйренейік, жарай ма?
Қайраттың көзі жайнап, қайтадан құлшына бастады.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Жастық
Ая мен Дос бірін-бірі жастықпен ұрып ойнап жүр. Жаңа ғана
теликтен көрсеткен ойын шынында да қызық екен. Төсектің әп­

тер-тәптері шықты. Кішкентай бөпесі Аян да бір жастыққа шы­
ғып алып өз-өзінен секіріп, қышқырып ол да мәз. Абайсызда гүл
салған ваза құлап, сынып қалды. Әжелері кіргенде екеуі тұрған
орындарында қалшиып қатты да қалды. Тым-тырыс тыныштықта

тек ауада қалықтаған мамық қана дыбыссыз құлап келеді. Әжесі
екі шалдуарды екі жағына отырғызып, баяу үнмен жастықтар ту-
ралы ертегі айтты. Оның ішінде түрлі-түсті ертегілер болатынын,
мынандай аласапыран төбелестен кейін бәрі араласып түсініксіз

болып кетерін айтқанда Аяжан мен Досжан шыныменен қорқып
қалды. Әжесі жастықты әдемілеп жинап қою керектігін көрсетті.

шақырып тұрады. Жата берген кісі ауру болады. жата берген
бала жалқау болады. Сондықтан жастықты тікейтіп жинап қояды.
Бас киім мен жастықты табанға салып таптауға болмайды. Бас
киім киелі. Жерде жатқанын көрсең, көтеріп қой.

Мен сендерді көрші аулада жақында ашылған спорт клубына
жаздырып келдім. Ертеңнен бастап сонда апарамын.
Мұны естіген Ая мен Дос қуанып алақайлай жөнелді. Екі жа-
сар Аянға шейін дыбысы шықпайтын алақанын бір-біріне ұрып

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Машинаға сыймайсыз
Санат балабақшадан келгелі «машина» болып ойнап жүр.
Қол жуып тұрған әкесіне:

Қайрат келіп машинаның есігін ашып, ішіне отырғандай түр
көрсетті. Оны байқап сол аулада жүрген Балауса әпкесі мен
Бейбіт көкесі де машинаға «мінбекші» болды. Бәрін қасына
отырғызып алғанда Меруерт келді. Оған Санат қабағын түйе

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Ақтөс
Ақтөс – Дәуреннің күшігі. Атын апасы қойды. Сүп-сүйкімді
күшіктің тек төсі ғана ақ та, басқа жері қоңыр. Өзі тез-ақ өсіп

кетті. Күнде алдынан жүгіріп шығатын. Бүгін көрінбейді. Ашық
есікке жақындағанда үйден көрші апаның дауысы естіліп жатты.

де мен сені қудым ба? Мен саған үрген жоқпын. Сен неге маған
үресің? Сен неге мені жібергің келмейді? –деп қояды. Иттің ды-
бысы жоқ. Дәуренді көрісімен балағына сүйкеніп еркеледі.
Көрші апа мұны көріп қуанып қалды.

кіргенде дым да демеді. Апаңның үйде жоқ екенін көрген соң
шығып кетейін десем ырылдайды. Күшім-күшім деп, күнде көріп
жүрген ит болған соң не қылар дейсің деп, есікке жақындасам,–
үріп қоя берді. Заты ит қой. Қорықтым. Қамалып он сағат тұрған

шығармын. (апаның онысы өтірік енді. Дәуреннің өзі мектепте
үш-төрт сағат қана болды) Тіпті екі қолымды жайып көрсетемін.
Міне, қара, ештеңе де алған жоқпын деймін. Бәрібір есікке
жақындасам ырылдап қоя береді. Енді, содан жіпсіз байланып

тұрғаным...
Дәурен көрші апа естімейтіндей етіп итін құлағына мақтап
қойды. Ақылды күшік өзі!

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Асхат
Жас әйел зырылдаған машина үніне ілесіп нәзік дауысымен
сызылта ән салып отыр. Жалғыз ұлы даладан жүгіріп кірді де,

Тігін машинасы зырылдауын кілт тоқтатты. Құлаққа ұрған та-
надай тылсым тыныштық баланың тынысын тарылтып жіберді.
«Папам» дей беріп еді...

сын оның!!!
Әп-сәтте дауысы бұзылып, мінезі өзгеріп шыға келген
шешесінен қорыққан бес жасар Асхат дереу ас үстелінің астына
кіріп кетті. Мамасы мұндайда қолында не тұрса, соны мұның ба-

сына жібере салудан тайынбайды.
Қапелімде не істеп кінәлі болғанын ұқпай қалған Асхат
көздері жыпылықтап жылап жіберді. «Мектепке барам» деу жа-
ман ба? Мамасы бүйтіп ашуланатын болса мектепке бармай-ақ

қояр. Не боп кетті өзі?
Әсеттің сөмкесі көк. Ішінде кітабы көп. «Әкем әкеліп берді»
деп мақтанып кеше үйдің сыртында бәрін бір-бірлеп алып Ас­
хатқа көрсеткен. Сонда Асхаттың да мектепке барғысы келіп

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
«Онда ма, онда өзіңе сақал-мұрт шығады» дейді көрші тәте.
Мейлі. Шықсын. Бәрібір отыра береді Асхат. Отырады.

Асхат еріксіз бет-ауызын сипады. Өтірік! Өздері мәз. Үлкен­
дер неге өтірік айтады осы! Мен үлкейіп, папа болсам бар ғой
ұлымды қасымнан бір сәт те қалдырмас едім! Қалдырмаймын!!!

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Бәйге күрең
Сол жылдары жасым тоғыздар шамасында болуы керек.
Әкем мені жанынан тастамайды. «Ақжолтайым» деп еркелетеді.

Атқа мінсе, артына «жарбия» кетемін. Талай айтыста қасында
болдым. Менен екі жас үлкен Әбділда әжемнің «жекеменшік» ба-
ласы да, мен әкемнің еншісіндемін. Солай! Міне, мамырда өтетін
жеңіс күні құрметіне өткізілетін ат бәйгесіне мені қалады. Әжем

«ер бала тұрғанда»... деп келе жатыр еді, «Санашымның тақымы
мықты!» деп сақ еткізді. Ой, сонда мақтаныштан төбем көкке
жетті. Мына мен ғой, жылқы өрістен қайтқанда жатаған қораның
төбесінен күтіп тұрып өтіп бара жатқан атқа дәл түсемін. Ал

Әбділда болса қорқақтап секірмей қалады. Мен жайдақ мінген
қалпы шыңырау құдыққа дейін шауып барамын. Небір асау
тай-құлын маған кекілін сипатады. Ол бәлкім, мен өзіме тиесілі
қантты жемей, құлыншақайыма бергендігімнен шығар. Әйтеуір

ат маған, мен атқа үйірмін.
Әкем мені бәйге күреңге отырғызып, алпыс шақырым жарыс
өтетін жолды екі-үш күн зерттедік. Жарыс басталарда басыма
қызыл шыт байлады. Белімді жалпақ матамен орай қабаттап

таңды. Шешем жылтырақ тана тақты.
«Бәйге күрең шаң жұтпасын. Аттардың жел жағынан орын
ал. Белгі берілісімен қозғал. Шыға шап. Оқ бойы озып кет» деп,
қайта-қайта пысықтайды. Бәйге күрең де бас шұлғиды, мен де

бас шұлғимын.
Межелі жерге жеткен соң жол бастаушы Мұхит ата біздің
бәрімізге аттан түсіп, аттардың да, бәйгеге шабатын балалар­
дың да іш босатып алуын тапсырды. Мен ұялып ши айналып

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
кеттім. Ұлдар тұрған-тұрған жерлерінде... шалбарланып ша-
уып жүрген соң ешкім менің қыз екенімді ескермейтін сияқты.
Әкем : «Санашым өскенде өзім таңдап жүріп сұлу қыз айтты-

рып беремін» деп отыратын. Мен өзімнің өскенде әйел ала-
тыныма сенетінмін. Ауылға қыдырып келген қонақ балаға өзім
тиісіп, алып ұратынмын. Үй іші де мені тек ұлдарға тиесілі қатты-
қайырым жұмысқа салатын. Әй, солар да менің кім екенімді жиі-

жиі ұмытып кетеді-ау деймін.
Мұхит ата жерге межелей керген жіпті қамшысымен тағы
бір меңзеп бізді сапқа тізді. Сақадай саймыз. Иә, сәт! Белгі
берілсімен-ақ көп тұяқ тастақ жерді сатырлата жөнелдік. Әп

дегеннен оқ бойы озып шықтым. Еркін келемін. Менің бәйге
күреңіме ат жетпейтініне сенімдімін. Жер ала. Міне, жыңғыл
өскен алаңқайдан өтіп келеміз. Алда құрғақ арналы сай. Одан
шықсақ тағы тақтайдай жазық. Құлақ түбінен суылдаған жел жа-

ныма қанат байлағандай көркем сезімге бөлейді. Ұшып келе
жатқандаймын. Тамаша! Кенет атым пысқырды. Мойынымды оң
жағыма әнтек бұрсам, торы ала аяқ жетіп қалыпты. Үстіндегісі –
Шоқан. Он төрттердегі балаң жігіт. Қағілез. Жұқалтақ. Жеңіл.

Бірақ ол он төртте ғой. Ересек. Озып кетіп жүрсе... Дереу аттың
тізгінін ердің қасынан тарқатып қолыма алдым. Тақымымды
қысып кеп қалдым. Шапшаңдықты тез ауыстырғанда не болушы
еді машинада! Атымның артқы тұяғы ашамайға келіп соқты. Ат

мұрттай ұшты. Сіңірліктен тиген соққы не оңдырсын! Көзім түк
көрмей кетті. Ащы өкініш өзегімді өртеп кетті. Еңіреп қоя бердім.
Қыз екенімді осыдан біле беріңіз! Шоқан шоқытып қайтып келді.
Атты демеп, астында қалған менің аяғымды босатты. Күрең ау-

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Соған қарағанда екі құлағым да тарс біткен болулы. Жануардың
баданадай көзінен баданадай жас домалайды. Кейін әкем ай-
тады: «Атыңның басын құшақтап тарс жабысқан қолдарыңды

әзер жаздым» дейді.
Үйге келген соң әжем таңдайымды көтерді.

Енді Санашты өз үйіріне қос. Шөре-шөре қылма. Қыз екенін
сезініп өссін. Жетеді енді!
Көп ұзамай кіішігірім той жасап маған қыз көйлегін кигізді. Өз
етегімнен өзім үркіп жүріп көйлекке де үйрендім –ау, әйтеуір.

* * *
Он үштен асқан кезім. Аудандық спартакиядан бірінші орын
алып, қуанып жетсем, әкем үйде жоқ. Көрші ауданда айтыс өтеді
деп, соған шақыртып кетіпті. Есік алдындағы кермеде бір бай-

тал кегжеңдейді. Қасына жетіп бардым. Байтал шекелей қарап
оқыранды. Сағалдырығынан ұстап, кекіліне қол тигіздім. Әкемнің
алдыңғы айтыста ұтып алған сыйлық жылқысы екен. «Өзім кел-
генше қарай тұрыңдар, келген соң үйірге қосамын» деп, тапсы-

рып кетіпті.
Апам маған зекіңкіреп:

артыңнан қалмай «жаңа үлгідегі көйлегімді көр» деп қыңқылдып
жүр. Ат – еркек баланың жұмысы. Бар, кет!
Мен інілеріме байлаған жіптерің жіңішкелеу екен, үзіліп
кетпесін деп ескертіп үйге бұрылдым.

ген жіпті ұстай-мұстай жүгірдім. Із кесіп келеміз. Алыстан саяқ
жылқы көрсек солай қарай бұрыламыз. Сол шығар дейміз.

Мен қыз көйлек кигелі ұлдар тілдерін бұрап «әпке» десіп жүр.
Ауылдан шығарда шеткері тұратын Ғалиәкпар ағайға жалын­
ғанмын. «Аға, машинаңызбен қумасақ, ат ұзап кетер болды.
Әкем келгенде «қоралы жан отырып, бір атқа ие болмадыңдар»

деп ренжиді ғой. Көмектесе көріңіз» дегенмін. Ағай да дереу
машинасын от алғызды. Енді міне, бәріміз машинаның үстінде
бөрідей шулап келеміз.
Ақыры көп жылқының ішінде жарға қамап ұстадық-ау.

Ұстағанымыз бар болсын, не жүген жоқ, не ноқта жоқ. Ер-тоқым
сірә жоқ. «Жем әкел» деп шырылдаймын. Екі аттың ортасында

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
кегжеңдеген байталға қолым жетпей. Жем жеп көрмеген мал
екен. Қасындағы екі ат жемге бас қойғанда ол үрке қарап ба-
сын көтеріп алды. Аңдып тұрып тұзақтаған жібімді мойыны-

на салып кеп жібердім. Бірақ әлім келмесін біліп Ғали ағайға
жаутаңдаймын.
Ұстадық-ау, әйтеуір. Қан сорпамыз шығып атты үйге
әкелгенде шешем үндемеді. Енді мені аттың қасынан қумады.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Мерген
Мен әкемнің сүйікті қызымын. Ер балаша киіндіріп алып,
қасынан бір елі тастамайтын. Сол жылдары мұғалімнің ақшасы

аз болды ма, әлде шиеттей бала-шағаның нанына сеп бол-
сын дей ме, әйтеуір әкем саятқұмар. Сабақтан қолы қалт етсе
баланың ересектеуі – Әбіл мен екеумізді ілестіріп балық ау-
лайтын. Менің төрт-бестердегі кезім болса керек, ағам екеуміз

әкем ұстаған балықты жерге түсірмей қағып алып шелекке
сала қоямыз. Айлы түн. Балық үйездеп қашан қасына келгенше
қозғалмай тұрады. Аппақ сазанның қарыны айға шағылысып
жарқ еткенде екеуміз жарыса ұмтыламыз. Әргерек тұр деген

ескертуді жиі ұмытамыз. Шалбардың балағын шиыршықтап қара
санға дейін түріп алғанбыз. Су-сумыз. Біздің ауыл екі өзеннің
тоғысқан жерінде. Таудан аққан Ақсу өзені тастай суық, мөлдір,
тәтті. Балығы да ақшыл әрі еті дәмді. Ал Қарасудың балығы

кішірек, салыстырғанда дәмі де нелеу... бәрібір асқан балықты
да, қуырған балықты да тек қылтанын қалдырып таласа-тармаса
жеп аламыз. Кейде сол аулаған балықтарымызды әкемнің темір
қалбырдағы етке айырбастап әкелетіні бар. Ол күні біздің үйде

кішігірім той.
Балық қағып алудың қызығымен бойы өзіммен бірдей
жыланға тұра ұмтылыппын. Ыс-ыс еткенде ғана оның балық
емесін ұққан менің бақырған дауысымнан балық біткеннің құлағы

тұнған шығар. Әкем жүгіріп келіп құшақтап, қолына көтеріп алса
да жұбанбайды екенмін. Неден қорыққанымды түсіндірер тіл
жоқ, құр бақыра беремін. Әбіл неден қорыққанымды әкеме
түсіндірген соң, балық аулау жайына қалып, түнгі оттары

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
көрінген геологтардың қосына көтеріп апарды. Жылан байғұс
өз үйін қорғап, тыныштығын бұзған бізге айбат шеккен дағы.
Геологтардың ішінде дәрігері бар екен. Маған екпе салды. Неге

қарсы екпе екенін біліп жатқам жоқ, әйтеуір етіме ине тыққанда
одан да жаңағы жылан шағып өлтіргені дұрыс болар еді десем
керек. Таң атқанша сол жерде болып, олар маған жұдырықтай
қант берсе де алданбай көп жылаппын.

Әжем таңдайымды көтеріп, әкеме ұрсып, мені түнгі балық
аулауға жібермей қойды. Оқиға ескіргенше әжемнің іргесінде
жатып ертегі тыңдадым. Ол кісі ұйқыға кеткенде сытылып шығып
қашып кететінмін.

* * *
Ал енді аппақ қардың үстінде қоян-түлкі аулау тіпті де қызық
болатын. Әуелі оқ дайындаймыз. Қамысты кесіп, сазға баты-
рамыз. Ішіне балқыған қорғасынды құйып әкем оқ жасайды. Ең

үлкен жауапкершілік – оқтың түбін тегістеу. Қамыстан босатқан
құйманың түбі тегіс болмаса атқанда оқ өзіңді жаралауы кәдік.
Немесе қиғаш кетіп, аңға тимей олжадан құр қаласың. Әкем
менің жасаған оғымды ылғи мақтайды. Ол мақтаған сайын

ерінімді бүрістіріп алып, мұрынымның үсті тершіп одан сайын
ынталана егеймін келіп.
Биылдан қалған оқты келесі қысқа қалдырмайды. Келесі қысқа
оқ сақталмауы шарт. Көктем шыға атылмаған оқтарды бәрімізге

теңдей үлестіріп береді. Аулаққа апарып, шыны бөтелкелерді тізіп
қойып соларды көздеп атамыз. Әрі шеберлігімізді шыңдаймыз.
Бұл сайыста да мен озамын. Рас айтам. Менің көздегенімнің
бір де біреуі далаға кеткен емес. Риза болған әкем аяғымды

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
салақтатып желкесіне мінгізіп алады. Әкеме атша мініп, ұлдарға
төбесінен қарап мақтанғанымды көрсеңіз ғой!
Ылғи мақтаса екен деген тілектен бе, әлде шыныменен да-

рындымын ба, мектепті өте жақсы оқыдым. Оллаһи, әкем мұғалім
болғандықтан емес.
Жетіншіні бітірген жылы облыс бойынша жақсы оқитын
балаларға жолдама берді. Біздің ауданнан жалғыз қыз мен

ғанамын. Облыстан тағы екі қыз бар екен. Қалғаны кілең ұлдар.
Енді-енді көйлекке үйренген кезім. Қоңыр штапелден тіккен,
қызыл гүлді, етегі дөңгеленген көйлек. Бойым кішкене ғана. Ал-
маты айналасы биік тау қоршаған сұлу қала. Маған бәрі таңсық.

Ең артында томпаңдап келе жатамын. Ең алғаш балмұздақ же-
генде қолым тоңып, денем жаурап арыққа лақтырып жібердім.
Әр нәрсені қызықтап топтан жырылып қалып қоя беретін бол-
сам керек. Ұстазым «әлгі қоңыр қозы қалып қоймасын» деп жиі

ескертіп отырады екен. Әйтпесе адасып кетуім де ғажап емес
екен.
Көрген қызық аз емес. Бірақ сізге тек тирге кіргенімізді
айтайын.

Тир дегені жақын жерде қадап қойған нысананы ату екен. Фи!
Со да сөз бе? Бірақ ұлдар біздерді кіргізбеді. Өздері түк тигізе
алмайды. Есіктен қарап тұрған менің жыным келді.
Біздің лагерьде бірге демалып жатқан Лаура деген қыз тыр-

титып шалбар киіп алыпты. Өскеменненмін деген. Мұны көрсе
әжем бетін шымшыр еді. Шашын желбіретіп жайып жіберген.
Әжем маған «шашты тек жақыны өлген әйел ғана жайып жоқтау
айтады» деуші еді. Лаура шашын кейін қарай бір сілкіп тастап,

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
ұлдар қарсыласпаған сияқты көрінді. Мені ғой «бұл қыздың ісі
емес!» кіргізбей қойған. Он оқтың екеуін тигізді. Менің арқам
қозып кетті ғой деймін, Лаураның қолынан мылтықты жұлып

алып тарсылдатып ата жөнелдім. Көздегенімді мүлт жібермедім.
Ұлдар шулап енді анасын ат, сосын мынаны ат деуге көшті. Мен
үшін атшы деп өздері бытыра сатып әперді. Дөп тигізсең беретін
«приз» дегені боады екен. Әй, бір айызым қанғаны-ай.

Жоқ жерден дәрежем көтеріліп, біздің мергеніміз деген
құрметті атаққа ие болып шыға келдім. Мен солай мерген
атандым!

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Әке мейірімін аңсау
Тәрбиеші келіншек етегінен тартып қыңқылдаған балаға:

Жалғыз бас? Неге менің апамды жалғыз бас дейді? Өздерінің
де бастары біреу-ақ қой. Менің де. Жесір деген не екен? Үйге
барған соң сұрап алайыншы.

қоя берді.
* * *

шеше ғой. Қазір сендерге ыстық бауырсақ пісіріп берем. Мұнда
отыр. Со-сын Күлай екеуміз сені үйіңе апарамыз.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
* * *

жақсы ғой, ұрмайды, ұрыспайды» дейді. Апа, десе... Ерболды біз
алайық-шы. Мен өзім бағам.

Көзі неге қызыл? Мас па?
* * *

бақ. Жер-ге қарап отырған жоқсың. Қатын ал!» депті. Сонда
«қатын» дегені Ерболға мама бола ма?

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Қызыл топлай
Жеңешемнің мұншалық ашуланғанын бірінші көруім.
Әуелі келген қонақпен екеуі жайбарақат сөйлесіп отырған.

Неге келіспей қалғандарын қайдам? Кенет жеңешем менің
аяғымдағы қып-қызыл әдемі топлайды жұлқи шешіп алды.
Шешіп алды да ана кісінің алдына соншалықты ызақорлықпен
атып ұрды.

Мен жасым бестердегі кіп-кішкентай қызбын. Есік ал­
дындағы құмда «сыйлық» деп берген қып-қызыл әдемі топ­
лайды киіп-шешіп, ішіне құм толтырып ойнап, өзімнен өзім
мәз болып отырғанмын. Ауланың есігін тарс жауып, жұлқына

шыққан кісімен бірге қып-қызыл есіл топлайым кетіп барады.
Әуелі қорыққанымнан жылап қоя берген мен енді топлайсыз
қалғанымды ұққанда одан бетер еңіреймін келіп...
Жеңешемнің көзін ала беріп үйден сытылып шықтым. Жола-

киіп жүремін, – деймін сондай жалынышты үнмен.
Өкпем өшіп, жүрегім жанып, артына бір қайырылып қара­
маған атты кісіні қашанғы қуайын? Бір сайда жылап қала
бар­дым... Ал кешке, қас қарая сүйретіліп табалдырықтан

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
бесте болса да сол келіп кеткен кісінің әкем екенін ешкім айт-
паса да білдім. Білдім. «Ойнаймын» деп қыр астына түсіп ұзақ
уақыт сол кісінің жолын тостым. Екі көзім жолда болатын. Күттім.

Сарылып күттім. Келмеді. Күнде күттім. Келмеді ғой... ал қызыл
топлайды әкеп бермеді. Елжіреген сағынышым қатып, берішке
айналды. Тас жүрек осындайдан пайда болатын болуы керек.
Тезірек бойжетуге тырыстым. Тезірек күйеуге тидім. Жүрегім

тастай қатып кетпей тұрғанда тездетіп бөпелер туып алғым
келді. Бес бала таптым. Біреуі – әкем, біреуі – шешем, біреуі –
нағашым, біреуі – ағам, енді біреуі – інім болар: әйтеуір қара
ормандай қасымда самсап бірге жүр. Жалғыз өссем де, енді

міне, ақар-шақар отбасына айналдым. Алла осы балаларымның
бақытын баянды қыла көргей...

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Көсеу
Бірінші сыныпта оқып жүрмін. Пеш артында, жозыда титімдей
алақандарыммен илеген қамырды жайып отырмын. Ашыған

қамыр оқтауға көнбейді. Мен бауырсақты кесіп үлгермей жа-
тырмын. Апам сондай ашулы. Қазандағы май күйіп, үйдің ішін
көңірсі иіс алып барады. Пыс-пыс етіп тырысып-ақ жатырмын.
Апам жаққа үрейлене қарап қоямын.

Қарғап-сілеп жатыр. Әлдебір түсініксіз дыбысқа жалт қа­
расам, апамның от көсеп отырған көсеуі ауада шыр көбелек ай-
налып ұшып келеді. Бұға қалдым. Шекеме сарт етті. Тұра қаштым.
Төрге қарай жүгіріппін. Ол жақта есік жоқ. Қолындағы май-май

кепсерімен ұрғалы келе жатқан апамнан қайда тығылсам екен?
А, қайда? Ұстап алса оңдырмайды. Енді қайттім? Әйтеуір,
әупіріммен қашып шықтым-ау. Қарасам; жалаң аяқ ақ қардың
үстінде тұр екенмін. Уф... Құтылдым-ау. Бетім жып-жылы болып

кетті. Сипасам – қан. Қораның сыртындағы сүр қардан уыстап
алып көзімнің үстіне бастым. Қан тиылмады. Баса бердім, баса
бердім. Айналам толған жентектелген қанды қар. Дала қызыл
ала болды.

Енді екеуі әдеттегідей айқайласатынын сезіп төргі бөлмеге
тығылдым. Бекжан бөпемді арқалап ойнатып жүрмін. Апам кірді.
Жұлқынып, жұлқылап жүріп киіндірді.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Шекеме нұқып жібергенде басым зеңіп жүре берді. Қорқып
кеттім. Басым жоқ болса қалай өмір сүремін?
Дәрігерге не деу керек? Не сылтау айтамын?

Жолшыбай әкемнің не дегенін естімедім. Өз ойыммен өзім.
Есіл дертім дәрігерге не айтсам екен деп келемін. Ойыма түк
түсер емес. Апам басымды кесіп алса қайтемін? Басымды кесіп
алса...

Медпункттің есігін аша бергенде бір ой сап ете қалды.
«Таңертеңмен көмір алуға үйден шыққанмын. Есіктің ал-
дына Айжан сіңлім су шашып қойыпты. Соған тайып жығылып,
қолымдағы темір шелектің баулығына ұрып алдым.» Осы сөздерді

ойлап тапқаныма өзіме өзім мәзбін. Ух, апам ұрыспайтын бол-
ды. Бұл тұңғыш өтірігіме өзім қақалып-шашалып, әзер айтып
бітірдім.
Дәрігер тәтей әкеме ұрсып жатыр:

Міне, қалай қисайып тұр. Көресіз бе?! Миға шапса қайтесіз?
Көзі көрмей қалса қайтесіз? Бірден әкелмейсіздер ме? Баға
алмасаңыз...
Мен үшін ұрыс естіген әкемді аяп күс-күс қолынан сипап

қоямын. Бәсе, басымның бір жағы ап-ауыр болып жүр еді соңғы
күндері. Көзім де сығырайып ашылмай қойған. Сірә, қораның
артындағы қар лас болғаны-ау?...
Әкем күнде жетектеп осында әкеліп екпе жасатып жүрді.

қа оқуға апарамын. Білім алып үлкен азамат болғаныңда Ай-
жан мен Бекжан бөпелеріңді өзің оқытасың, – деді. Қуанып

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
кеттім. Алақай! Үлкен қалаға барамын! Оқу оқимын! Алақай!
Тек беске оқуым керек. Сосын әкем қуанады. Әкем мені
мақтайды. Апам...

* * *
Гүлжан бұл кезде туған анасының жоқ екендігін, бөпелерін
енді арқалап ойнатпайтынын, әкесін енді қайтып көрмейтінін
білген жоқ. Білмеді. Білмейтін, өзінің апасы үшін өгей екенін

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Мұрын
Алақай! Біз әжеммен бірге тұратын болдық!
Әкем, ағам, інім, мен – бәріміз жүк түсіріп жүрміз. Апам тамақ

қамына кірісіп кеткен. «Арай, ананы әпер; Арай, мұны әкел» деп,
мені де зыр жүгіртеді. Бұл ауыл үлкен екен. Мектебі қандай үлкен!
Жаңа достар табатын болдым. Шіркін, сабақ тез басталса екен.
Біз жоғарғы қабатта оқысақ қой! Тамаша болар еді.

Бірақ алғашқы сабақтан соң-ақ менің көңілім түсіп қалды.
Қасымда отыратын қыздың аты – Мәнсия. Менің есеп шығарған
дәптерімді сұрады. Мақтанып-ақ ұсындым. Ол бір шолып
өтті де мұғалімге көрсетті. Оған мақтап-мақтап «бес» қойып

берді. Сабақ соңында мұғалім менің дәптерімді көрді де, «сен
көршіңнен көшіріп алғансың» деді де, «үш» қойды. Ой, мұндай
жыным келмес. Ол сізге менің дәптерімді көрсеткен деп қалай
дәлелдей аламын. Қоңырауға шыққанда жылпос қызды аулаға

алып шықтым да танаудан бір пердім!
Біздің азғантай ауылдың «атаманы» менің ағатайым.
Төбелескен барлық баланы бір қатарға тізіп қоятын да, «күш
көрсеткен олай емес бұлай болады» деп алып тұмсықтан перетін.

Негізі аң болсын, адам болсын, ең осал жері –тұмсық. Адамдікі,
әрине, мұрын деп аталады.
Мәнсияның да мұрынынан қан сау ете түсті. Фартугіме қан
тимесін деп еңкейген оған мен шалқайып тұрып өз қол орама-

лымды ұсындым. Негізі мен апам ұрысса ұрысқандай бар, қол
орамалды ылғи ұмытып жүрем. «Бүгін жаңа мектепке, жаңа
сыныпқа барасың, жаңа достарыңның алдында ұятқа қалып
жүрме деп, сен қыз баласың» апам бәрін тәптіштеп тұрып са-

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
лып берген. Әжем жетектеп келіп директормен сөйлесіп, терезе
жақтағы үшінші партаға отырғызып кеткен.
Орамалды беріп жатып, зілді дауыспен:

Мұғалім көріп жүгіріп келіп еді, Мәнсиям жылпостығы әшкере
болудан қорықты ма «мен өзім, өзім» деп міңгірлей берді.
Бірақ содан кейін маған ондайын істемейтін болды. Басқа
біреуге қиянат істегенін байқай қойсам да жанына жетіп барып,

жұдырығымды мұрынына тақай қоямын. Көзі жыпылықтаған ол
сол жерден дереу тайып тұрады. Әрі өзі өсекші болып шықты.
«Анау сен туралы былай деді» дейді де жүреді. Мұрат екеумізді
солай шағыстырмақ болыпты. Бастабында Мұрат «ол қыз ғой,

айта берсін» дегенімен ылғи сары масадай ызылдап айта бер-
ген соң бір күні үйге келе жатсам, мені тосыпты.

Ішімді ұстап әйда күл. Күлкім келмесе де өтірік күліп жатыр-
мын, күліп жатырмын. Мұраттың жыны келе бастады.

себепсіз қол көтермейді. Тек жауы кездескенде болмаса. Әлде
сен өзіңдң қазаққа жау санаймысың?
Мұрат шошып кетті.

«Біріңді қазақ бірің дос
Көрмесең, істің бәрі бос» деп, Абай атамның сөзін айтады да
жатады. Не, сен теледидар көрмейсің бе?

де дәл солай дегенімді дәлелдеп берсін! Мұрат аз-кем ойланып
тұрды да:

сің, – деді.
Қуанып қалдым. Себебі Мұрат біздің алтыншы сыныпта ең
ақылды, ең ұзын, ең білгіш бала! Сондай досым болса маған жа-
ман ба?

менімен төбелесем деп жол тосып тұрсаң қайтемін?
Мұрат созған алақанын қайда жіберерін білмей бетіме
бақырайып қалыпты.

шарт еткізе соқтым да бұрылып жүре бердім.
* * *
Бүгінгі күніме дән ризамын. Жаңа мектеп, жаңа достары-
ма үйренісіп қалдым. Кешке апам жұмыстан келгенде бәрін

айтып беремін. Апам сөзсіз қуанатын болды. Апам жақсы ғой.
«тырнағың өсіп кетіпті» деп ұрысатыны болмаса. Жек көрем өзін!
Жоқ, апамды емес. Өсе бергіш тырнақты айтам да. Астына со-
сын кір жиналады. Қап-қара боып шыға келеді сосын. Тырнақтың

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Ұрлық

Тәжікүл биыл мектепке осы көшеге жақында көшіп келген
Санагүл деген қызбен бірге баратын болды. Санагүл – шебер
қыз. Қолынан жылт-жылт етіп бес инесі түспейді. Қолғап, ұйық
тоқиды. Енді бір инемен шілтер тоқуға көшіпті. Әдемі ал қызыл

жіптен тоқып жүр. Тәжікүл соған өлердей қызығады. Мен де
тоқып көрейінші деп жалынса, Санагүл ұстатпайды. Бүлдіріп
қоясың дейді. Мақтаншақ! Қызғаншақ!
Тәжікүл өкпелеп, үйіне кетіп қалды. Ол келіп анасына

шағынды. Анасы күледі, қызының ауаға толып томпиған ұртын екі
саусағымен басып қалып бып дегізді де:

сіңлілеріне көмектесем деп-ақ қолы тимейді ғой, – дейді.
«Осы менің анам қызық, өзі емес пе, үй маңын шаңдатып құр
мәк тебе бергенше, Санагүлге барып тоқыма үйрен деген өзі
емес пе?» деп ойлады Тәжікүл енді анасына бұртиып.

Қой, одан да әжеме айтып, «сен қара қатынның» сазайыңды
бергізбесем бе?
Бірақ анасының үстінен әжесіне арыз айтуды ұмытып кетті.
Ойынға айналып жүріп әжесінің келгенін байқамай қалыпты.

Ауылдың табиғаты тамаша. Мектеп пен екі ортада өзен
ағып жатыр. Былайынша суы онша көп те емес. Бірнеше
машинаның ескі доңғалақтарын тастаған. Секіріп-секіріп
өте шығады. Осының өзі қызық. Кейбір қыздар секіре алмай,

аяқтары доңғалаққа дәл келмей құлап жатады. Басқалары
мазақтап мәз болып қалады. Көпір саламыз дегелі неше
жыл.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Тәжікүлге әкесі «мектепке Санагүлмен бірге бар, ол ересек-
теу, қасына ілесіп жүр» деп тапсырған. Судан өтіп, жарлауытқа
көтерілгенде жарқ етіп аппақ мектеп үйі көрінеді. Балалар жүгіріп

ала жөнеледі.
Жазда сайды қуалап бүлдірген теруге болады. Ұйысып өскен
көк балдырғандар аяғыңа мамықтай тиеді. Ұшқат, қарақат. Бәрі
дәмді. «Жаз жақсы ғой, жаз бола берсе, осы оқу дегенді кім ой-

лап шығарды екен» деп, қиялдап қояды Тәжікүл.
Бірақ мектепке барған да қызық. Биыл мектепке жаңа апай
келді. Өзі аздап Санагүлге ұқсайды. Түу, сол апайдан оқысам
ғой!

Қайдан ғана Санагүл есіме түсті екен. Фи, сол мақтаншақты
қойшы! Неге есіме ала беремін.
* * *
Кеше сайдан шығып, жарлауытқа өрмелеп бара жатқанда

Санагүлдің ескі портфелінің ауызы ашылып кетті. Ойында түк
жоқ Тәжікүл, ұмтылып келіп портфелдің ауызын жауып жіберді.
Ауызын жабайын дегенде дәл алдынан өзі өлердей қызығып,
ал Санагүл ұстатпай жүрген тоқыма көзіне оттай басылды.

Қызығып кетіп, лып еткізіп алып, фартугіне жасырды. Үйге
келген соң тоқып, рахатқа батпақ. Ойнап болған соң өзіне
берермін деп ойлады.
Сабақ біткенше зорға шыдап, үйіне жетсімен шөптің таса-

сына отыра қалып, тоқыманы қолына алды. Осы Санагүл қалай
істейді. Жып-жып еткізіп, әп-әдемі өрнектерді шығара қояды.
Жібі түскір шатасып, Тәжікүлдің нәзік саусақтарын мүлдем
тыңдамайды!

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Анасы «тамақ іш, қайда құрып кеттің» деп, айқайлап жатқан
соң, жіпті сонда тастай салып үйге кірді. Сол күйі жіп туралы
ұмытты.

Келесі күні Санагүл әжесіне ілесіп, үйге кіріп келе жатқанда
жүрегі зу ете түсті. Әжесі: «Менің Тәжім ұры емес! Басқа жер-
ден ізеңдер! Ө, несі-ай, менің немеремді ұры атандырғысы
келе ме?» – деп бұрқылдағанда кешегі тоқыманы сұраусыз

алғаны – «ұрлық» деп аталатын түсінді. Мына әжесінің соншалық
шамданғанына қарағанда «ұрлық» деген өте жаман нәрсе екен!
Мойындауға қорқып тұр. «Мен оны тек ойнай тұруға алдым
ғой»? Әжесі мұны ірге жағына тығып, басын бауырына басып

алған, көршілерге бой бермейді. Оны көрген соң Тәжікүл де
оллә-біллә танды. «Алғаным жоқ, көргенім жоқ». Алдым десе –
бітті, «ұры» атанайын деп тұр.
Кенет кішкене қызға тыққан жерімнен, шөптің арасынан біреу

тауып алса қайтемін деген уайым кірді. Шөп қораға ешкім кірмесе
екен, алқызыл болып сол тоқыма ешкімнің көзіне түспесе екен!
Қорқынышы үдегені сондай денесі түгел дірілдеп қоя берді.
Кешкілік, анасы сүт пісіруге кіріскенде, даладағы жер ошақта

жанған отқа келіп тоқыманы салып жіберді. Лап ете түсті де, жоқ
болды. Уф! Тек ағаш сабы бар пілтекеш ұзақ жанды.
Анасы байқап қалыпты.
Ұрсып, ақыры мойындатты.

Ұялтты.
Бәрінен жаманы әжесіне айтты.
Әжесі түк деместен немересіне тесіле ұзақ қарады.
Қатты күрсінді. «Мен саған сеніп жүрсем» деді. Тәжікүл не

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Мәтнияз

Мәтнияз биыл жетіншіге көшті. Бойы сырықтай. Әкесімен
теңесіп тұр. Тек әкесіндей иықты емес. Әлі етейеді ғой. Анасы:
«өскенде әкеңнен де ірі болатын түрің бар» дейді. Болса екен.
Күнде ертемен тұрып турникке тартылады. Таэквондаға барып

жүр. Неше жыл, бір, екі, ау, биыл төрт жыл болыпты ғой! Жеңісінің
жасыл белбеуі де бар, ауданды қойып, облыстық жарыстарға
барып жүр!
Жасыл белбеу... Ол –алғашқы бапкері Меңдіқара ұстазының

еңбегі. Ол өзін таэквонданың дүние жүзіне танылған шебері
Мұстафа Өзтүріктің тікелей шәкіртімін деп мақтан тұтады. Сон-
дай қазақ барына қуанатын. Қызық-қызық әңгімелер айтатын
ағайының сөзін тыңдап отырып, Мәтняз, Мәтнияздың достары

сондай арқаланып, ойша әлемді кезіп кететін.
Ағай кеткелі мәніс кетті. Оның орнына келген екі физрук­
тың екеуі де көп тұрақтамады. Бәрі аз істеген соң кетіп қала
береді.

Мәтнияз әсіресе, өткен жазда облыс орталығында өткізген
жарысты есінен шығара алар емес. Сол жарыс кезінде танысқан
Алматыдан келген Асхат досына дән риза. Ол сыйлаған
таэквондоның әдістері жазылған дискіні күнде көреді. Сый деп

соны айт! Шіркін, Астанаға немесе Алматыға барып, спорт
мектебінде оқыса ғой!
Жарыстарға баруға жол кірені бірде тауып, бірде таба алмай
қалатын ата-анасына не сын. Өзі кетіп қалса мұндағы бөпелеріне

кім болысады? Қыста сиырға кім жем-шөп береді, астын кім та-
залайды. Бөпелері өссін, сосын...

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Осы жаз жұмыс істеп ақша тапқысы келсе де, ата-анасы
бұғанаң қатқан жоқ деп рұхсат бермей отыр.
Сосын әкесіне көмегім тисе де қайда жатыр деп, науқандық

жұмысқа ілескен-ді. Науқандық дегені аз уақытта тез бітіруі ке-
рек осындай қой қырқу, қой тоғыт, сақман сияқты жұмысты ай-
тады екен.
Күн шыжып тұр. Жүн жетілді, көтерілді деседі. Қырқып алмаса

қой пысынайды екен. Мазасыз қой қоң жинамайды екен. Ондай
қой қыста көтерем, арық болады екен. Іш тастайды екен. Яғни,
қозысы өліп қалады. Пәлі, бәрі біріне бірі тәуелді екен. Міне,
Мәтнияз қандай жауапты жұмыста жүр. Мәтнияз көп нәрсені

көңіліне түйді. Жаңа сөздер, ұғымдар үйренді.
Мәтнияздың әкесін бәрі мақтайды. Тез қырқады, таза
қырқады, қойдың денесіне түк жарақат түсірмейді деп
қауқылдасады. Мәтнияз кеудесін кере қоқиланып жан-жағына

қарады. Кілең ересек кісілер, мұнда достары жоқ. Мәтнияз
аздап ұялыс тапты. Ұялған тек тұрмас деген. Тез қой ұстауға
жүгірді.
Әкесі ұялы телефонмен сөйлесіп қолы тимей жатқанда

сөреде аяғы байлаулы қойды қырқып көрді. Қызық екен. Көзі
алайып адырайған қойдың басынан сипап: «сен қорықпа, қойым.
Мен қанатпай қырқамын, тек сен қозғалмай тыныш жат, жарай
ма? Сенің жүн дейтін тоныңды шешіп алмасақ, сен терлейсің

ғой,» – деп сөйлеп қояды.
Қой бірдеңе түсінгендей көзін жұмып, мойнын созды. Мәтнияз
электр қырықтықпен зырылдатып қырқа жөнелді.
Жаңағы:

ді, – деп ара түскені, енді қара, міне өзі қырқып жатыр!
Әкесі сөйлесіп болып:

қалып, істей тұрайын. Әйтпесе, бізге ақша төлемейді ғой! – деп
қиылды.

Кісі қолы жетпей жатыр. Сені жібермеймін десем, бәрібір ала
көңіл болып ештеңе тындырмассың. Барып, біліп кел. Біз мұнда
балаңа бас-көз болармыз – деп, бастығы да рұхсат етті.
Мәтнияз болса әкесін ұятқа қалдырмайын деп, күніне он

бес-жиырма қой қырқып тырысып-ақ жатыр. Әкесі қайта ора-
лып, үйдегі жай туралы түсіндіргенде, жігіттер баланың қоймен
сөйлесетін әдетін, қойдың Мәтниязды тыңдайтынын жамырасып
айтып мәз болысты.

Міне, әкесінің қолғанаты болды деген осы деп арқасынан
қағып қояды. Бастық та өзіңе еңбеккүніңді бөлек төлеймін деп
қуантып қояды. Алақай! Өзіне жеке спорт киімін алатын болды!
Қуанған Мәтнияздың қолы-қолына жұқпайды.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Іңірбайдың күнделігі
Мен қазір он төрт жастамын. Есейдім. Үлкен қалада, Сағыз
деп аталатын дәу бекетте, орта мектепте оқып жатырмын. Мұнда

кейбір балалар күнделік жазады екен. Мен де соларға еліктеп
күнделік жазғым келді. Әрі туып-өскен ауылымды сағынып
кеттім. Мүмкін күнделігімде соларды еске алсам сағынышыма
ем болар. Иә, сөйтейін.

Шіркін, Еркебайдағы күндер-ай! Ауасы қандай! Көк жасыл
жайлауы қандай?! Апамды сағындым. Бірге ойнаған достарымды
сағындым. Сағындым. Бұл бір өзі қызық сезім екен. Міне, мына
жерім біртүрлі сыздап ауырады. Көңілім байыз таппай, не істерімді

білмей кетемін. Мұның не екенін әуелде түсінбей жүрдім. Тек апай
«неге мұңайып отырсың? Үйіңді сағындың ба?» дегенде осы
сезім сағыныш аталатынын ұқтым. Сағыныш. Бұл махаббаттың
бастауы екенін есейгенде ұқтым. Сағынатын адамың, сағынатын

ел-жұртың болғанына не жетсін? Ал қазір ер жетудің алғашқы
баспалдағында тұрып, титімдей жүрегімдегі бұлқынысты сара-
лап, күнделігіме сағынған жандарымның бейнесін түсіргім келді.
Менің Шилібай деген досым болды. Менің атым – Іңірбай.

Іңірде, ел малын жайғап, енді орынға отыра бергенде өмірге
келіппін. Ал Шилібайды шешесі ши оруға барғанда туып қалыпты.
Ол кезде шеше жап-жас келіншек екен. Үлкендер «саған баруға
болмайды» десе де болмай, жасырынып қашып барып орған

ғой. Қызық көрген шығар, әрі үлкенді тыңдамайтын жынымыз
бар емес пе?
Ши өте ұзын болып өседі. Оны ормайды. Жас, қарулы жігіттер
беліне орап алып, қара күшке салып тартады. Жұлынған шиді

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
сорттап, реттеп, ең ұзындарын екі метрдей болатындарын
текемет басуға арналған ши етіп тоқиды. Одан кішілеулерін
орама ши жасайды. Оны үйді айналдыра тұтып, сәндік үшін,

шыбын-масадан қорғану үшін ұстайды. Әдетте, орама шиді
қыз жасауына қосады. Енді кішілеу шиді де тастамай құрт
жаятын шыпта ретінде пайдаланса, тіпті кішкенелерін тары
қайнатқанда суын сорғытатын сүзекі жасап алады. Ал енді

«орама ши» дегенің қазақ ауылда кәдімгі өнер туындысы. Оған
аппақ қойдың жүні керек. Жүнді жуып, түтіп дайындап алған соң
неше түрлі жосаға салып бояйды. Дайын болғанда көздің жау-
ын алатын кемпірқосақ тәрізді тамаша болады. Соның бәрінде

біздер өз шешелерімізге болысып, көмектесіп қастарында
жүреміз. Тек есейе бастағанда «ер бала өзіне лайық күш-қуат
талап ететін ірі жұмыстармен айналыссын. Әйтпесе, нәуетек
болып кетеді» деп шеттете бастайды. Мен қолөнерге қызығып,

қуса да кетпей, айналсоқтай берсем керек, Шилібай досым
«қызтеке болып кетесің» деп қорқытты. Үлкеннің қорқытқанынан
гөрі қатарыңның сөзі өтімді бола ма деймін. Мен қайтып жола-
майтын болдым.

Екеуміз сондай тату едік. Ол кәдімгі қазақтың күнқақты қара
баласы. Мен шикі сарымын. Ұйқыдан тұра салсымен бір-бірімізді
іздейміз. Нағыз бірінсіз-бірі тамақ ішпейтіндердің өзіненбіз.
Айтақырда асық иіріп, тайға мініп, суға бір-бірімізді батырып –

әй, қызығымыз бір таусылмайды-ау, тауылмайды. Ол кезде ауыл
маңы айналдыра кішкене-кішкене көлдерге тола болатын. Күні
бойғы ермегіміз сол суға шомылу болатұғын. Әсіресе сиыр
сауған аналарымызға көмектескен соң, жон арқамыз түгел тер-

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
шомп-шомп ететініміз, сол кездегі жанымыздың рахат табаты-
нын айтсайшы!
Бір жолы бәстесеміз деп суда ұзақ отырдық. Үсті басымыз

көгеріп кетті. Көлбақа құсап көгерген біздерді үлкендер желке-
леп үйді-үйімізге әкетті. Ойын десе есіміз кететін кездер-ай!
Шіркін, Еркебай ауылым-ай! Көкірегіңе өзі кіріп, өкпе-
қолқаңды аралай жөнелетін саф ауасы қандай! Оймақтай-

оймақтай көлдері қандай! Жаз болса судан шықпаймыз.
Бізден ересектеу жігіттер ау құрып ұстаған балықтары жөнінде
әңгімелегенінде,
білектей-білектей

балықтарын
көрсетіп
мақтанғанында біздің де балық ұстағымыз келіп делебеміз
қозатын. Үлкендер рұхсат ете қоймағанына қарамай су ішінде

өсіп тұрған қоғадан өзіміз ау тоқып алмақшы болдық. Су
кешіп тұрып қоға жұламыз деп араға да талай рет таландық.
Еңбектеніп тоқыған ауымызды суға салған бойда қоғаның
суда ылжырап, қамаған балығымыз ауды бұзып кете беретінін

қайдан білейік.
Сосын жыңғылдан садақ істедік. Баяғының батырларындай
садақпен қаруланып көлге төнбейміз бе? Балдырдың түбінде
бір дәу шортан үйездеп тұр. Тартып кеп жібердім. Жыңғыл оқ

шортанның ортан белінен сарт етіп кірді де, оны көл түбіне
бір-ақ қадады! Ой, сондағы қуанғаным-ай! Шортанымды
құшақтап дөңгеленіп жүрмін! Ой, рахат-ай! Өзімнің әбжілдігіме,
шапшаңдығыма осы жолғыдай қуанбаған шығармын. Мен жарты

құлаштай шортан ұстадым! Мына мен! Мен өзім!
Үйге қайтар жолда Қайрат деген баланың шортанымен менің
шортанымды төбелестірдік. Бала бәстеспей жүре ме? Кімнің
шортаны күшті екен демейміз бе баяғы. Қайраттың шортаны

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
менің шынашағымды тістеп алды. Қарай гөр бәлесін! Мен шор-
тан қырқып алған шынашығымды аяп жылап жібердім. Қолымнан
аққан қанды Шилібай түйе жапырақпен орап әуре. Оны табан

астында қайдан тапқаны мен үшін әлі жұмбақ. Балалар менің
жылағанымды мазақ етіп күліп жатыр. Мен ызақорланып өз шор-
танымды Қайратқа қарай лақтырдым. Жарайсың, шортаным!
Ол да Қайраттың қолын қанатып кетті. Есем қайтқанына жаным

тынышталып, өксігенімді қойып, шортанымды құшақтап үйге
қайттым.
Жасым ондардың шамасы болуы керек, көрші ауылдағы
тойға бардық. Шилібай, мен және інім Серікбай үшеуміз қайтар

жолда үлкендерден жырылып бөлек кеттік. Ауылға жақындағанда
оймақтай бір көл кездесе кетті. Аумағы үй орнындай ғана. Жетіп
келіп ішіне үңілсек – іші тола құртша қайнаған балық! Жыпырлап
толып жүр. Мына ақ шабақтар біздің аңшылық құмарлығымызды

оятты. Көзің қызығады. Дәл өзіміз сияқты шап-шағын, дәл өзіміз
сияқты қутың-қутың етеді. Дереу шалбарымыздың балағын түйіп
тастап балық «аулауға» кірісіп келіп кеттік. Алақандай судағы ақ
шабағы түскір ұстатпайды. Біздің балтырымызды түртіп ойнап

қашатынын қайтерсің! Сөйтіп, әуреленіп жүргенімізде екі салт
аттының төніп келгенін де байқамаппыз. Не деп ұрсып жатқанын
ұқпадым. Естімедім десем де болады. Мүмкін сол көлдің балығы
уланған деп ескерткені шығар. Қазір ойлап отырсам сол «Азғыр

полигонынның» істей бастаған кезі екен. Шилібай мен Серікбай
зытып барады. Судан шыға қоймаған менің арқама қамшының
ащы ұшы тиген кезде қалай ыршып шыққанымды өзім де
байқамадым. Әлде жаңа ғана тойда жыраулар жырлаған дәу

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
қамшыгер батырларының тұлғасы көз алдыма елестеп кетті ме
екен? «Ағатай, тұра тұршы. Мен жалаңашпын ғой!» деп шырыл-
даймын. Уәжге қарайтын салт атты ма, қамшысын білей ұстап

төніп келеді. «Батырға да жан керек», ұятты ұмытып, ауылға
қарай безе жөнелдім. Олардың маған қамшы сілтегенін көрген
Шилібай мені құтқармақ болды ма, салт аттылардың наза-
рын өзіне аударғысы келді ме, кейін қарай жүгірді. Мен сол тыр

жалаңаш күйімде ызғып отырып үйге қойып кеттім. Төбемен
бірдей етіп жиналған жүктің тасасына келіп тығылдым. Жеңешем
үйге қуа кіріп: «масқара, тез дамбалыңды ки! Әйтпесе, көкең сені
де, мені де өлтіреді!» деп, маған ұрсып жүр. Оны тыңдауға уақыт

қайда, басымды сауғалап, құрттай қуысымда тығылып тұрып,
әй, сол дамбалды тура бір сағат киген шығармын. Су түйіншек
шешіліп бола қоя ма?
* * *

Ағатайымның екі қаз ұстап әкелгені де есімде. Ой, өзі сон-
дай дәу болатын. Оны көргенде Шилібай досым қызығып кетіп,
біреуін өздеріне беруін сұрады. Бірақ ағам бергісі келмеді. Тіпті
Шилібайдың әкесі Сапа да, шешесі Ақшабақ та қызыға қарасты.

Ағам, бірақ, міз бағар емес. Менде де үн жоқ. Қызғандым-
ау деймін. Болыспадым. Үндемедім. Кейін Шилібай қайтыс
болғанда осыларым есіме түскенде жаным жаман қиналды.
Сол кезде сұрап тұрғанда бір қазды бере салу керек еді. Енді

өкінгеннен не пайда?
Күздің лебі әжептәуір білініп қалған кез. Сонда да суға
түскенді қоймаймыз. Себебі су жып-жылы. Судан шықсаң-ақ
дірдектей жөнелесің. Одан да іші жылы суда отырған жақсы.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Қазақтың «ойының осылсын» дейтіні бар еді. Әке-шешені
тыңдамаған біздің де ойынымыз осыла жаздады. Көп ойнап
жаурап қалдық па, болмаса микроп жұқтырдық па – бәріміз

қырқай ауырдық. Безгек тигендей қалшылдатып әкетіп ба-
рады. Біз ғой екі-үш күн жатып, сосын жазылып кеттік. Тек
Шилібай досым төсектен басын көтере алмай бір апта жат-
ты. Ел өледі десті. Ал менің оған түк сенгім келмейді. Ойын

қалды жайына. Екі көзім Шилібай үйі жақта. Апасы мазасын
аласыңдар деп жолатпайды. Шіркін, досым осыдан басын
көтерсе ешқашан ренжітпес едім деп қоямын. Бұл менің
алғаш рет үлкен кісіше ой ойлап, досым арқылы өмір мәнін

ұғуға талпынғаным екен.
Шилібай басын көтерген күні барлық бала жиналып,
қасымызға досымды ертіп алып сондай тату күйде ауыл маңайын
араладық. Тіпті ешқашан дауласпаған, бәстеспеген балалар-

дай татумыз. Қайғы, қорқыныш адамдарды біріктіре ме дедім.
Көлдің бәріне бардық. Мизам шуақ кезі тұғын. Әйтсе де суға
түспедік. Құр серуендедік. Ойнамадық. Бәріміз досымыздың
әлсіреп тұрғанын сездік. Сосын...

Екі күннен кейін досым өлді. Қайтыс болды. Енді Шилібай жоқ.
Сене алмаймын. Сенгім келмейді. Сенбеймін. Енді ешқашан
Шилібай досымды, мен десе жанын қиюға бар досымды көре
алмаймын. Онымен бірге ойнай алмаймын.

Өлікті жуып далаға шығарды. Барлық бала топтасып жанына
бардық. Үн жоқ. Тырс етіп дыбыс шығара алар емеспіз. Кенет бір
бала «көзіңді жұм. Әйтпесе сен де өлесің» деді. Мен көзімді тарс
жұмдым. Өлім не деген үрейлі әрі жұмбақ еді.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
* * *
Досымды еске алу үшін, ұмытпау үшін осы күнделікті жазуды
бастадым. Досым үшін осы сөздерді жазғым келді.

Анда-санда
басымыз
қосыла
қалғанда

достарыммен
Шилібай былай деуші еді деп еске алып қоямыз. Есейдім ғой.
Он төрттемін. Жігіт болдым. Үлкен жерде оқып жатырмын. Жаңа
мектепте жаңа достар таптым. Дегенмен бала күнгі досыма кім

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Өзіңді алғаш көргенімде
Жер тоңазып қалыпты. Жапырақтар сарғайған. Қаңбақтар
да домалаңдай бүрсеңдеп әлдеқайда зытып барады. Балзия

табиғатты тамашалап келе жатып өзін алыстан қоршай қаума­
лаған «Сағыздың шпаналарын» аңғармай қалыпты. Әншейінде
осы арадан сақ өтетін. Енді не де болса қашуға кеш. Қорықпауға,
жыламауға бекініп, кітаптарын салған кішкене сары валеткасын

(әкесі қаладан әкеліп берген кішкене чемодан) кеудесіне қыса
ұстап, келсең-келге тас түйін бекінді. Олар да бақырып қаша
жөнелмей сұстанған титімдей қызға таңырқағандай он-он бесі
түнере топтанып үнсіз келе жатыр. Шеңбер біртіндеп тарыла

бастады. Қыз өзіне қол созым қалғанда ауыр кітаптар салынған
валеткасын көтере ұстап шыр айналды. Денесіне қол тигізбеудің
тәсілі. Осы кезде мына топтанған балалардан сескеніп, алыстан
орағыта айналып өтуге тырысқан Халықбек кенет орталарында

құлап қалған қыздың Балзия екенін көзі шалды. Айқайлап тұра
жүгірді. Бұл кезде күн жап-жарық болып жерге мол мейрімін төге
көтеріліп қалған. Бірен-саран жүргіншілердің сұлбасы көрінеді.
Бәрі айқайды ести сала осылай қарай жүгірісті. Бұзақылар жылы-

стай бастады. Үстінің топырағын қаққанға белі ауырсынған қыз
Халықбектің қолынан сүйреуіне үнсіз көніп, үйіне қайтты. Үйге
кірсімен ағыл-тегіл жылады. Манағы шпаналардан қорыққанына
бүгінгі сабақтан қалып қойған ызасы қосылды. Түскі асқа келген

Бұлардың отбасы осы Сағыз селосына көшіп келгелі әкелері
қасында. Бұрынғыдай сағынып анда-санда көріспейді. Тек кел-

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
ген жылдары тұрған төрт бөлмелі қам кірпіштен салынған үйден
мына қамыспен буған матыдан жасалған, сылағы түсуден көз
ашпайтын әрі бөлмелері «құрқылтайдың ұясындай» екі үйлік

пәтерге басы анасы болып көндіге алмай жүрген. Балзия да
екі жыл оқып үйреніскен мектебін қимай жүр. Алғашқы сабақ­
та ирек үш алып үйіне еңіреп келгенімен, кейін мектеп дирек­
торына дейін мына Балзияның беске оқитынына көзі жеткен.

Тіпті биылғы оқу жылында жоғары жақтан комиссия шақыртып,
емтихан алып екі сыныпты бір аттатамыз деп мұғалімі уәде
беріп қойған. Енді соның бәрі адыра қалмақшы. Қалай ғана
жаңа мектепке ауыссын? Осы әке-шешесі де қызық. Біздің

үйдің қасында мектеп тұрғанда үш шақырым жерге неге
барасың деп...
Базекең, қыз әкесі, дереу совхоз активтерін жинап кезектен
тыс бюро өткізді.

білім беретін оқу орнының тәрбиеленушілерінің жайы. Олар
жататын жатақхананың екі пеші де жарамай қалды. Сондықтан
онда оқитын балаларды бір-екіден әр отбасына таратып алуы-
мыз керек.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
ген жетімектер. Не тәрбие алды дейсің? Олардың азамат болып
қатарға қосылып кетуі енді мына сіздерге байланысты.

айтасың, Базеке. Тамағы тоқ, иіні бүтінделген соң ішіне арыстан
ойнай бастайды ғой.

мунист жолдастар. Олар бала. Жас шыбық қалай исең солай
бұрылады. Бірақ оларды жетім екен, қонақ екен деп қалағанын
істеуге ерік бермеңдер. Өз балаңмен тең ұста.

сын. Әрі өмір сүруге бейімделеді. Қазір бейсеует жүргіншілер
«Сағыздың шпанасынан» қорқатын болды. Аулымыздың жаман
атын шығармау осы отырған бізге байланысты.
Иә, олар бәленшекеңді қорқытып ақшасын тонап алыпты.

Түгеншекеңді өлімші етіп сабапты. Қыз зорлапты деген гу-гу
әңгіме бір тиылмайтын болып кетті-ау...
* * *
Арада жыл өткенде Базекең «асыранды баласы» Сашаның

қолыңа алдың. Оқуың бітті. Мен Гурьев деген қаладан жаңа
ашылған зауыттағы бастықпен келісіп қойдым. Ол қала
Қазақстанның облыс орталығы. Ар жағында Ресей тиіп тұр.
Қаласаң сені сол жерге апарып орналастырамын. Онда саған

жатақхана береді. Өзің сияқты жастар болады. Бәлкім үлкен
қалада өз ұлтыңның қызын жолықтырып қаларсың. Сөйтіп отау

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
да көтерерсің. Жаңадан ашылған батаға. Жұмыс күші көп керек
болып қалар. Осындағы достарыңның саған ілесем дейтіні бол-
са, айт. Бірге жүремін десе, ертіп әкетейін, – деді. Қалған отыз

төрт жас жеткіншек те жасы он алтыға келгенде осы сүрлеуге
түсті. Ал олар үшін ашқан ФЗО типтес оқу орнында кейін алыс
ауылдардағы қойшы балалары және Сағыз бекетіндегі жастар
оқып механизатор мамандығын алды.

* * *
Халықбек ойланып кеткен екен. Мұғалімнің не дегенін естімей
қалыпты. Апыл-ғұпыл жауап берген соң сабақта отырғанын
тағы ұмытып тағы қиялға шомды. Тістене ерінін жымқырып ды-

бысын шығармай төзген Балзияға таң қалады. Осыдан бір
жыл бұрын Кенбай мектебінің ұлдары қамаған. Сонда өзі де
ішінде бар. Балзия онда да түк дыбыс шығармаған. Сол жолы
мектептің ішіне сүйреп кіргізіп, бұрышқа қысып: «ана 490-ский

қайыршыларыңа айта бар! Біздерді «Кенбайский кең көтен»
дегендерін қоймаса таяқ жейді!» деп ескерткен. Аядай селодағы
екі мектептің оқушылары сиыспай, Кенбайлықтар «төрт жүз
тоқсанский қайыршы, бір сомымымды айыршы» деп әндететін.

Онысы орысша сыныптары бар мектепте, олардың ата-анасы
мектеп буфетінен тамақ алып жеуге балаларының қолына ақша
ұстататыны. Оны ана балалар артықшылық көретін. Бұларға
мақтанып көрсететін. Бала неме бұлардың қойшы ауылдан келіп,

форма дегенді енді ғана көріп-біліп жатқан, өздері белін резен-
кемен буған шалбар киетінін мазақ ететін.
Онда осы сары қызға Дина деген қара қыз ара түскен.
«Бұл қыз мен бірінші сынып оқып жүрген көктемде суға кете

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
жаздағанымда мұзды ағын бұрқырап жатқан өзенге менімен
бірге түсіп, мені құтқармақшы болған. Балзия менің шашымнан
ұстап, Махамбетов Жадыра ағай Балзияны ұстап судан әрең

алып шыққан. Ағай үрсып жүр «өзің жүзу білмейсің! Неге түсе­
сің. Мен сонда біреуіңді ғана құтқаратын едім. Су жұтып мұнша
төсек тартып ауырмас едім» десе, Балзия «өзіңіз суға кеткенді
құтқар» дегенсіз депті ғой.

«Жіберіңдер. Ол жақсы қыз» деп, сол Дина ара түсті. Со-
дан аты Халықбектің есінде жатталып қалыпты. Халықбектің
өзі осы Кенбай мектебінде оқығанына дән риза. Кенбай деген
баяғы өткен заманда, Бекет атаның атқосшысы болған кере-

мет кісі дейді. Белдескенді жеңеді екен. Қасқыр екеш қасқыр
да алдынан кездессе бүгежектеп зытып тұратын бір қасиетті
жан болса керек. Артынан ерген елге пана болып, жақсы жер-
лерден қоныс сайлайды екен. Малы күйлі, елі ауқатты болып-

ты. Бұрын осы оқып жүрген Кенбай мектебі бала оқытуды сол
кісінің мекенінде, сол кісінің ұрпақтары тұрған тастан салынған
үйде бастапты. Сондай аруақты кісінің атымен аталған мектеп
жаман болушы ма еді? Балзия да қасарыспай үйінің қасындағы

осы мектепке ауысып оқыса ғой... Онда сол қызды өзі күнде
көріп жүрер еді.
Қиялшыл Халықбек келесі күні өз көзіне өзі сенбеді. Бал-
зия! Кітаптарын көтеріп келіп тұр. Әкесі көндіргенін естіп

қуанып қалды. Үш шақырым жердегі мектепке барғаннан үйінің
қасындағы мектеп қолайлы емес пе? Әрі жолда бұзақы балалар
да жоқ.
Балзия қыстық киімінің қалтасынан бір парақ хаттты тауып

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
жазғанын жүрегі сезді. Соның өзін көзімен ішіп-жеп қарағанын
мүлдем ұнатпайды. Оның үстіне мектептің алдында тұра қалып
«паровоз» ойнағанда ылғи мұны сүйреп шығатыны ұнамайды.

Осындай қызық ойын бар екен мұнда. Балалар бір қыз, бір ұлдан
қолдарын ұстасып, басынан асыра көтере тізбектеле тұрады.
Ал сол ән салып тұрған балалардың бірі қасындағы баланы
қолынан жетектеп жаңағы күрке сияқты балалардан құралған

«паравоз» ішінен алып шығып тізбектің соңына барып тұрады.
Қоңырау соғылғанша ермек етуге жарап жатыр. Әрі балалар
орынсыз жүгіріп шуламайды. Бірақ бұл ойын Балзияға түк те
ұнамайды. Мүмкін ұнар еді. Сол күні формасынын қолтығы сөгіліп

кеткенін аңғармапты. Ал өзін қалап топтан жетектеп шыққан ұл,
мына Халықбек дәл сол мұның жыртық қолтығынан көз алмауын
қарасайшы? Салақ екен деді-ау. Жалпы Балзияға бұл мектеп түк
те ұнамайды. Ұп-ұзын барак сияқты етіп салынған үйде кейбір

бөлменің едені әлі төселмеген. Демалыс күндері ересек ба-
лалар қабырғаны сылап, әктеп осында жүреді. Мектеп деп ана
490- мектепті айт! Биік. Еңселі. Бөлмелері кең-кең. Неше түрлі
карта қабырғада ілулі. Сол картадан неше түрлі қаланың атын

жасырып кешке дейін ойнасаң да қызығы бір таусылмайды. Гло-
бус. Тіпті адамның қаңқасы...
Иә, иә, бірінші рет көргенде содан өзі өлердей қорыққан. Таң
атпай ерте келіп сурет салып жүрген. Сонда Хамит деген өзінен

жоғары сыныпта оқитын бала қорқытқан. Бөлмеде жалғыз өзі.
Сабақ басталғанша дәу плакатқа аяз атаның суретін үлкен етіп
салып үлгеруі керек. Бөлме іші қара көлеңке. Бүгін қырсыққанда
свет сөніп қалды. Қап, үлгермейтін болдым-ау, ағайға не деймін?

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
ашылып, саудырлаған қаңқа кіріп келеді. Қорыққанннан үні
шықпай қалды. Кейін жарықты әдейі сөндірген осы тентектің
ісі екенін білген мұғалімі өшін алып берді ғой. Содан кейін оқу

құралы болған өтірік қаңқадан қорықпайтын болды. Әй, бірақ
сондағы қорыққаны есінен қалар емес. Балзия бөтен мектепте,
бөтен балалардың ортасында ақ білегіне иегін сүйеп өзімен өзі
партада отырады да қояды.

Бұл тоң-торыс хәлден ана мектепте өзін оқытқан мұғалімі
Аққайыр Молдашев осында ауысып келген соң сейілді. Ол келе
Балзияны көп жұмысқа жекті. Қабырға газетін шығар деді. Пио­
нер вожатый етіп тағайындады. Ең бірінші шәкірттерді жіктеп,

жақсы оқиды деген балаға бір-бір үлгерімі нашар баланы
қосақтады. Дина Балзияны өзі қалап алды. Үй арасы жақын,
әуелден таниды.
Балзия тура өз үйлері сияқты пәтерге келгенде бірден

мұғалім құсап кітаптарын шығарып сабақ оқуға кірісерміз деп
ойлаған. Пышылдап нан илеп жатқан титімдей Динаны аяп кетті.
Жүгіріп бұзауына жылы су берген қыздың шашылып жатқан үйін
жинауға көмектесуге қалай кірісіп кеткенін өзі де аңғармады.

Екеулеп істеген іс тез бітіп, уһ, енді апам ұрыспайтын болды деп
қуанды Дина. Қорадағы малдың саңылтырын алу, шөп салу, сиыр
сауу, үй тірлігінің бәрі осы титтей қыздың мойнында екен. Апасы
совхоз жұмысында, ерте кетіп, кеш келеді. Ағасы үлкен қалада

оқуда. Тіпті сабақ қарауға уақыты қалмайтын сияқты. Қайдағы
үлгерім? Балзия Динаның тоқпақтай бұрымына қызығатын. Одан
битті көргенде жиіркеніп қалды. Динаның үп-ұзын бұрымдары
аттың жалындай қатты. Балзия үйінен бит тарақ әкеліп қыздың

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
шаш түбіндегі аппақ сіркеден көрді. Сол аппақ сірке аз күнде
ересек битке айналып шыға келеді екен. Бұл биттер баста мый
қалдыра ма? Балзия апасынан сұрап алып, шаштың түбіне май

жағып, келесі күні тарау керегін білді. Торсықтай торсиған ақ
сіркені бит тарақпен сүзді. Досының көмегімен сыныпта үндемей
бұғып отыратын қорғаншақ Дина да өжеттене бастады. Сабақ
үлгерімі де кәдімгідей көтерілді. Екі қыз достасып кетті.

Бұл мектептің бар баласының киімі сыртқы кіре берісте ілулі
тұрады. Ана мектепте сыныптың ішінде ілінетін. Есікті ашып-
жапқан сайын суық ауа бұрқ-бұрқ кіреді. Польтолары да тоңазып
тұрады. Міне, тағы да хат. «икс қосу игрек тең махаббат» деп

тұр. Махаббатшылын мұның! Біреудің мінін қарап...Тағы жыртық
қолтығы көзіне елестеген Балзия өзін кешіре алмай өкпелеп
тұрғанда Дина досы қасына келді.
«Мә, мұны саған Халықбек берді». Дина абыржып хатты

қалтасына тыға салды. Кейін үйіне барған соң «мен не деуім
керек? Ол бала сияқты математиканы жақсы білмеймін» деп
ақылдасты. Оған Балзия отыра қалып өзі жауап жазып берді.
Жетіншіде оқиды дейді-ау сені!

Сабақ бітуге таяу. Ұзамай жазғы каникулға шығады. Арқасын
кеңге салыр кез де алыс емес. Дина бүгін Балзияға қиыла қарап:
«апамнан мені сұрап алшы. Сен сұрасаң жібереді. Бүгін сағат
үште ауыл балалары жиналып қол доп ойнаймыз,» – деді.

Алқа-қотан тұра қалып допты жерге түсірмей қақпақылдау
керек екен. Түсіріп алған бала айыпты болып ортаға жүрелей
отырады. Оны сыртта тұрған бала доппен ұрып «құтқарып» алуы
керек. Ойыннан шаршап, шаң-шаң болып қайтты. Динаның ау-

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
ры керемет енді! Шапи маған былай қарағанда бар ғой! Шапи
маған не дегенін естідің бе? Шапи...»
Оның Шапи да Шапи деп аузынан тастамайтыны шешен ба-

ласы. Олар күн жылына осы елге келіп шарт жасасып құрылыс
салады. Қар бір түскенде еңбек ақысын алып елдеріне қайтады.
Оған мұндағы елдің көзі үйренген. «Шешендер келіпті ғой. күн
жылынатын шығар» деп отырады. Басында тек еркек қос болып

келетін. Күрке сияқтандырып бір-екі шәйла көтеріп алып, күні-түні
жұмыс істейтін. Тіпті ай жарығымен де істей беретін. Кейін-кейін
әйелдері ілесіп келіп, асты солар пісіретінге көшті. Сосын ересек
балаларын әкелетінді шығарды. Балалары үй қасынан ұзамай

әке-шешелеріне көмектесуші еді. Соңғы кездерде жастаулары
осылай жергілікті халықпен араласып ойнауға шығатын болды.

ма айтпашы. Ертең тағы барайықшы,ә? Балзия, дос едік қой.
Мектепке келгенде Балзия Халықбекке тиісті:

Қыз үнінде ашу ма, кіналау ма – бірдеңе бар. Халықбек кекілін
сипады. «Түсініп көр бұл қыздарды! Жазса да ұрсады, жазбаса

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
тағы ұрсады. Кеше тақтаға Орынбек екі сөз жазды. Өз атын және
Балзияның атын. Және жақша ішіне екеуінің туған жылдары мен
өлген, жо, өлетін жылдарын. Апай кіріп қалып:

тап-таза болып тұрсын дегенім қайда? – деп, ұрсып ала жөнелді.
Дина атып шығып Орынбектің атын және цифрларды өшірді де,
Балзияның атын сүртпеді. Халықбек болса сол тақтаның сол
жақ бұрышында математика сабағының есебін аяғына дейін

шығарғанына мәз болып тұрған. Еңбегінің еленбегеніне ме,
әлде Балзияның Орынбекке риза көзбен қараған мәз-майрам
түріне ме – ызасы келсін. Қолындағы су шүберегін нығырлай
бүктеді де қызға қарай атып ұрды. Балзия ауыр тиген соққыдан

дем ала алмай қалды. Әлде кеудесіне енді түйін сала бастаған,
әлі уызы кете қоймаған түймесі қатты ауырды ма? Дәл сол соққы
ұзақ жылдардан кейін ісікке айналатынын сол жердегі пенденің
ешбірі білмеген де шығар. Әйтеуір, Балзия да жігітшікке өшпенді

тарихта қалса тек өзі тындырған жақсы істерімен қалады. Ал
мына жерде сен сүртпей тастап кеткен есімі тек сабақ түсіндіруге
кедергі келтіргеннен басқа түк те роль атқармайды! –деді.
Халықбектің құлағы сөздің бәрін естігенмен еш ой қорытуға

шамасы жоқ. Анада көктемде ғой, Балзия ауырып төсек тартып
жатып қалғанда мына жұлмыр Орынбек: «ағай-ағай, Балзияға
мен барып сабақ-тапсырманы айтып тұрайыншы» деп сұранды.
Сөйтіп, ай бойы қыздың үйіне емін-еркін кіріп жүрді. Бір рет жа-

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
лынып қасына зорға ілесіп еді, есік ашқан қыз шешесіне аман-
даса салсымен бұған бұрылып:

дегені. Балзияның шешесі «ә, балам, келдің бе, кір-кір» деп, тек
Орынбекті кіргізіп алды. Мұны көзіне де ілмеді. Қап, бәлем. Қазір
апай кеткен соң бар ғой!
Осы Балзияны түсінбей-ақ қойды. Кешегісі анау. «Мына тал

Дина, мынау Халықбек» деп мазақтағандай қылып... расында өзі
отырғызған тал кіп-кішкене. Ал Дина үлкен көшетке жармасқан.
Сондықтан да оның еккен ағашы биік болады дағы. Қап, жазғы
каникулда тек турникпен айналысып бойын өсірмесе ме! Әкесі

айтады, ер бала булығып өседі. Жиырма беске дейін өседі дейді.
Жоқ, Халықбекке қазір өскені керек. Әйтпесе, мына Балзиясы
түскір тәштек екенін сәт сайын есіне түсірмес еді.
Балалар ала жаздай әуелете лақтыратын допты ойна-

ды. Мұнда волейболдың аз ғана элементі бар болатын. Де-
генмен ермек қылуға жарап тұр. Тек бір күні, дәл сол күні
қыздар ойынға шыға алмай қалған. Үлкен төбелес болып-
ты. Он бестегі Шапидың он үштегі інісін қазақ баласының

біреуі итеріп қалыпты. Ол сүрініп тасқа құлапты. Ол жерде
қазақ баласы болса ары кеткенде бір боқтап алып ойынды
жалғастыра берер еді. Тасқа құлап мұрыны қанаған інісіне
болысқан Шапи үйіне тұра жүгіріп, шайласынан селебе пышақ

алып шығыпты. Ұзын да жалпақ пышақпен «қаруланған» сұсты
Шапи өз тілінде әлденелерді бұрқырай айтып алаңсыз ой-
нап жүрген балаларға жақындағанда зәрелері ұшқан қазақ
балалары тым-тырақай қаша жөнеліпті. Онысын батырлыққа

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
алып, итеріп қалған баланың үйіне келіпті. Есігін ішінен ілген
балалар қорқып шулағанда қазақ қатындар арашаға жүгірген.
Сол екі ортада есікті балталап, терезені сындырып үлгерген

шешеннің шешектерінен жұрт жағасын ұстап шынымен қорқып
қалды. Үлкендері көре тұра қой демеген. Өзінше, олардың өз
заңдары бойынша "қанға қан, жанға жан" дейді бәтшағарлар.
Әдетте қазақ кіналы баласына ұрсып, әрі кетсе ата-аналары

бір мал сойып татуласып, аяғы үлан-асыр тойға ұласып жату-
шы еді мұндайда. Қолына қару алу деген не сұмдық! Тіпті бар
ғой «қарумен шекарадан өткізбейді. Әйтпесе өзін өзі сыйлай-
тын әр шешеннің төрінде қанжары мен мылтығы ілулі тұрады»

деп мақтанғандары не масқара. Мынандай қан шыққаннның
бәрі... Ал жазатайым анау селебе пышақ қан шығарам деп
жүріп баланың тамағын орып түссе...

кетеді. Сенбесең Сәрсеннің қатыны Мүсілимадан сұра. Мына
қырғыз да сол. Айыр қалпақты, бетіміз де ұқсас. Төскейде малы-
мыз, төсекте басымыз дегенмен, ашуланса: «аузыңа ғана, маңқа
қазақ!»деп өре түре келеді.

маттар бар ғой.
Ел қатындары айқайға сүрен қосып, ақсақалдардың бәтуәлі
сөзіне, басу айтқанына тоқтар болмады. Сол жаздан кейін ше-
шендер де келмейтін болды. Ал ауылдың бас көтерер азамат-

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
тары мәселені қабырғасынан қойып, жастарды құрылыстың
оқуына жіберетін болып шешті. Балзия да Дина құрбысының
«бұлар келінді он беске толмай жатып үйіне кіргізіп алады екен»

деген сөзінен қорқуды қойды.
Әсіресе, Халықбекке: «қарашы өзің, Динаның нағыз үнді
киносындағы әртістен қай жері кем. Маңдайынның ортасына
бояу жағып қойса аумайды,ә?» деп, күн ара мазасын алғанды

қойды. Шынында да Дина нағыз сұлу! Шашы қандай. Қайратты.
Қап-қара, төгіліп тұр. Қасы қап-қара. Көзін айтсайшы. Мөп-
мөлдір. Қоңырқай терісі барқыттай-ау, барқыттай. Балзия өзінің
сап-сары секпіл бетін ойланбастан Динамен ауыстыра салар

еді. Япырай, сондай сиқырлы таяқша қолында болса ғой!
Арада тағы бір жыл өтті. Бұлар тоғызыншы сыныпқа баруы
керек. Ертең сабақ басталады.
Халықбек ауылынан совхоз орталығына, оқуына екі-үш күн

ертерек келсе де, сыныптастарынан әлі ешкімді көре алған жоқ.
Салып ұрып қыз үйіне жетіп баруға жүрексінеді. Бүгін де көшеде
қаңғуырлап жүрген. Биыл интернатқа қағаздарын туралап қой­
ды. Әкесіне «сабақ қиын. Білмегенімді сондағы тәрбиешілер-­

ден, қасымдағы балалардан сұрап аламын ғой» деп қойды.
Әкесі де ұлының осы сөзімен келісті.
Кенет анадай жерде кетіп бара жатқан Балзияны көрді.
Жүрегі атқақтап ауызына келді. Сол! Дәл өзі. Қалай өсіп кеткен.

Қыз артына бұрылды. Жан-жағын шола бір қарады да жүрісін
үдете түспесе, бәсеңдеткен жоқ.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Қап, Дина десем ғой, бар екпінді дауысты а-ға түсіріп, үнімді
баяғыда естір еді.
Елеңдегенмен, Балзия тоқтар емес.

Балзияның көзі бақырайып кеткен. Үнсіз тесірейеді. Аппақ
мақтадай қолын ұстаған Халықбек жуық арада босата қояр ойы
жоқ. Қыз бетіне таңдана үңіледі.

десем...
Сылқ-сылқ күлген қызға ілесе қарқылдады. Негр десе де-
гендей. Күнге қақталып терісі қап-қара болған. Шалқая бетіне
қараған Балзия аппақ тістерге ерекше сүйсінеді.

Жігіт өзінің қызды таңғалдырғанына мәз. Бойы бір ғана жазда
серейіп шыға келгеніне өзі де риза. Жаздай әкесіне көмектесіп,
қой соңында жүріп әбден қап-қара болды. Міне, Балзияның аппақ
қолын қыса ұстаған күректей қолдары тура негрдің алақаны

дерсің. Тек негрлердің алақаны қып-қызыл болады. Халықбектің
қолы түгел күнге күйген біртегіс қара.

Қайдан білейін. Мен көмірлі өндірісті анау алыстағы Қарағанды
екен демеймін бе? Иек астында Қарағанды деп аталатын жай-
лау барын естімеппін.
Әлі алақандары жазылмаған күйінде екеуі бірге аяңдады.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Көршінің қызы
Менің бес жасымнан папамдармен көрші тұрдық.
Көзімді тырнап аша салсымен сол үй жаққа қарайтынмын.

Өзипа әжем самаурынға жаңқа салып жатқанын көрсем
бітті,бетімді де жумастан солай тартам. Ол кезде қазіргі сияқты
етіп аппақ қаңылтырдан дуал тұрғызу ешкімнің ойына кіріп-
шыққан емес. Бәрі алаң-ашық. Тіпті есік құлыпталмайды. Есіктің

кілтіне кез-келген бұтаны қыстыра салып, әжем «аллаға аманат»
деп күбірлейді де, дүкеніне кете береді. Жалпы, сол үйге құлып
салынғанын көрмеппін. Жаз болса қаладағы ұлы мен қызының
қатарлас немере-жиендері шұбырып осы үйде жүреді. Ал қыста

әлен туыстың, бәлен жұрағаттың балалары осы үйде жатып
оқиды.
Әжем өте жуас болатын. Балым (өз мамамды айтам. Неге
екенін білмеймін, біздің үйдің балалары түгел өз әке-шешемізді

өз атымен атап, үш қайнаса сорпасы қосылмайтын көрші шал-
ды – папа, кемпірін – әже дейтінбіз) ұрсып та, кейде қағып та
жіберетін.
Бала кезде не болса соған әуессің. Біздің ауылдың бой­

жеткендері төбесін қоқитып шаш түйеді. Өз шашым қысқа. Ба-
лым алғашқыда шашын түйіп беремін дегенде келіскенімен,
тарағанда ауыртып алдым ба, қағып жіберіп мені ұшырып
түсірді. Бақырып жылап әжеме тарттым. Әжем алақанымен көз

жасымды сүртті де, «кел, күнім, менің шашымды түйе ғой» деді.
Өкіргенімді дереу тия салып шашқа жармастым. Аппақ селдір
шаш. Түбін будым. Томпайту үшін не салсам екен? Ә, міне, мына
орамал жарап қалар. Шыны аяқ сүртетін орамалды жұмарлап

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Ойлап қарасам жоқтау екен. Әжемнің былтыр көктемде өлген
ұлына арнап шығарған жоқтауы. Өзін-өзі әнмен жұбатуы екен.
Ол кезде не біліппін...

Тық-тық еткен биік өкше туфлидің дыбысы естіліп, артынша
Балзия апамның өзі де көрінді. Мөлт қара юбка, аппақ кофта.
Шаш деген биік етіп түйілген! Оһ, мен қашан өсер екенмін?

науы делдиіңкі, жүзі алабұрта қызарып тұр. Қабағы шытыңқы.
Өзі кесімді үнмен «бармаймын!» деді. Әжем сұраулы жүзбен
аңтарыла қарады.

қойшы. Мына Рыскүл «мұрынымнан маржан түскенше жүн
түтемін» деп шаршаған шығар. Өзің де шөлдеген шығарсың.
Балым мамамның шығарып жүргені ғой. «Түткен жүн көп бо-
лып мұрыныңа жеткенде екі аппақ маржан түседі» дейтін. Қанша

жүн түттім десейші, сол маржандарды алғым келіп... бірақ әлі
бір де бір маржан көрмедім. Ағын да, көгін де –ешқайсысын
да! Әншейін, үлкендер жүн түтсін деп бізді алдайды екен. Ал,
шынымен шөлдеп кеттім, әжем айтқан соң тіпті тағатсыздана

Балзияның жасаған шәйін тостым.
Иісі танауды қытықтаған әжемнің таба наны келді. Көлеңкеге
жайылған дастарханға лап қойдық. Қаймақпен бір-бір жапырақ
нан жеп, бір-бір кесе шәй ішкен балалар ойынға тұра жүгірді.

Мен де соларға ілесіп кете жаздап, кете жаздап, дастархан ба-
сында қалып қойдым. Әжемнің мен үшін, мен шөлдеді деп да-
стархан жайғызғаны үшін сабыр сақтап отырмын. Он жастан

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
асып барамын. Бала емеспін ғой! Әрі түскі ас пен кешкі астың
аралығында жайылған дастархан «бойдақ шәй» аталып, тәтті-
дәмді бірдеңелер қойылды. Әжеме қарап қоямын, қалтасынан

қант шаққыш кішкене қышқашын қашан шығарар екен деймін.
Дүкенннің қантына сүт қосып күйдіретін мұндай тәтті тек біздің
Сағызда ғана бар. Басқа еш жерде дәл мұндай етіп ешкім істей
алмайды. Не шыңылтыр болып тістеуге келмейді, не болма-

са былжырап тісіңе жабысып жегізбейді. Ал осы біздің ауылда
қайнатқан сары секер тілді үйіріп, ауызыңда еріп тұрады ғой,
шіркін!
Жоқ, әжем бұл жолы қызыл ірімшік шығарды. Ой, шәй үшін

бұдан дәмді не тістеуіш болсын! Қазір Алматыда бір килосы екі
мың теңге тұратын бұл ірімшіктің ем болмайтын ауруы жоқ қой,
жоқ! Ақ әжем менің! Соны тістеп шәй ішкен болып сызылып отыр-
мын. Әжем тамағын кенеп қойып сөз бастады:

месінде Жасан ағай, парторг ағай және отдел кадр ағай отыр
екен. Мен жұмыс істейтін мектеп директорынан ұрықсат алып,
тіпті районодан күн сұратып қойыпты. Мен бармаймын деген
соң тіпті папамды да сол жерге шақырды. Бәрібір келіспедім.

ріп отырғаным жоқ. – Сосын бәсеңдеу дауыспен сөзін жалғай
түсті: – Ағамның қайтыс болғанына жыл толған жоқ, ел не дейді...

Бірақ азаматының артын өз жары күтуі керек. Анасы жоқтаса
жарасар. Ал сен қарындасысың. Оның үстіне ойын-той іздеп

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
өліктер, жұмыс күні аяқталғанын сылтау қылып шіренген
шенеушіктер, ақшаға ұрланып кірген кішкене қыз, жанында ешкім
жоқ... өзіңіз елестетіп көріңіз... быр... Ағасының беті жаялықтай

болып ісініп кеткен. Денесі көкбеңбек. Теңбіл-теңбіл. Соның ал-
дында ата-анасына сәлем бере келген ағасының өзі өтектеп
кигізген жейдесінен басқаның бәрі жат. Оның үстіне жеңгесін
қорғаштап, соған сездірмеудің неше түрлі айла шарғысы және

бар. Жас қызға осының бәрі аз салмақ емес-ау.
Наурызбай ағам тергеуші болатын. Қаланың өз басында
тұрды. Ол кісі көбінеше формасын кимей, оқиға болған жерге
тез жетіп, әншейін көп қызықтаушының біріндей елеусіз тұра

қалады екен. Тұра қалады екен де, жұрттың айтқан репликасы-
нан өзіне қажетті фактілерді тез қорытып, қылмыскерді шапшаң
таба қояды екен. Ол кісі жүргізген іс жатып қалмай, тез шешімін
тауып, мақтаулы маман болған деседі.

Көзімен көргендерінің бәрі жас қыздың, ақын жүректі нәзік
жанның жанына қатты батса керек. Жанға батқан сезім ауызы-
нан өлең болып төгілсе керек.
Оның өлең шығаратынын ел-жұрты солайша білген. Білген

де сенім артқан. Әне, менің Балзия апам сондай! Мен Балзия
апаммен көрші тұрғаныма мақтанамын!
* * *
Айтпақшы ол біздің үйдің де қызы. Қалай дейсіз бе?

Қыстың бір қызыл шұнақ аязды түні мен шыны аяқтың шыл-
дырынан ояндым. Балым мен Лекер бір қызды орталарына алып
шәй ішіп отыр. Түнгі сағат төртте! Дастарханда сапар кесенің
үлкендігіндей дәу алмалар. Үйдің ішін жаздың жайдары жұпар

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
иісі жайлап алған. Тұра алмаға бас салдым. Балым мамам «одан
да барып, көршілерге Алматыда оқитын қыздары келгенін айтып
сүйінші сұра. Озипа әжең саған бұдан да күштісін береді» дейді.

Сөйтсе, осы Балзияның үй-іші бізге көрші болып көшіп
келгелі студент қыздарының алғашқы келуі екен. Хатта сурет-
телген үй екен деп Балзия біздің есікті жаңылып қақпай ма?
Поезд таңғы үште келеді. Вокзал үш шақырым жерде. Түн орта-

сында сағынышы алып ұшып келген қызға ешкім есік ашпайды.
Балаларының бәрі өз қасындағы менің ата-анамның алаңы жоқ,
ұйқысы қатты да. Азар оянған ағам есік ашса: «не, сендерге қыз
керек емес пе?» деп, Балзия жыларман боп тұр дейді, өзі әбден

жаураған. Ағам бас салып үйге кіргізіп, шәй беріп жылытып
отырғандары екен. Қанша сағынып келсе де, қазақы салт бой-
ынша жайылған дастарханнан аттап кете алмай иба сақтаған
қыз Балымның қолынан шәй ішіп отыр. Міне, солай! Сөйтіп менің

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Жаудың аты – Уран есерсоқ

«Ерте, ерте, ертеде бір сұлу қыз өмір сүріпті. Ол бір күні
сұлу жүзін көрмекші болып айнасына қараса айнасының сол
жақ бұрышынан қара түтін сияқты бір пәле көрініп, ол бірте-
бірте ұлғайып бүкіл айнасын жауып кетіпті. Қап-қара тұманнан

жүзін көре алмай қалған қыз шошып кетіпті. Айнасының бетінде
отты жазулар пайда болыпты. Оқып көрсе: «Еліңнің батыс жақ
бетінде Уран деген жау шықты. Оны дереу құртпасаң әскері қара
құмырысқадай өте көп. Олардың әрқайсысында үш батырдың

күшіндей күш бар. Дереу құртпасаң еліңді жайпап кету қаупі
бар» деген жазу екен.
Сұлу қыз дереу ағасының сауытын киіп көрсе үлкен екен.
Інісінің сауытын киіп көрсе шақ екен. Тек ұзын шашы дулығаға си-

мапты. Болмаған соң қыз шашын бір бұрым етіп өріпті де, түбінен
шорт кесіпті. Бұрым қап-қара жылан сияқты төсектің үстінде со-
зылып жатыпты.
Сұлу қыз дулығаны баса киіп, ағасының сегіз қырлы найза-

сын алып, қорамсағының қабына айнасын салып, қайда кетке­
нін айтып хат жазып қалдырады. Сосын дереу жолға шығады.
Кер құла атты тебініп шаба жөнелген дыбысынан оянған ұлдар
жау келіп қалған екен деп қару-жарағына жармасса, мәссаған

Інітайдың сауыт-сайманы жоқ! Хатты оқыған Ағатай сауытын
киіп көмекке асығыпты. Ал Інітай болса ақ қағазды ала салып
әлденелерді есептеуге шұғыл кірісіп кетіпті. Сөйтсе ол Уран
батырды ұстау үшін темір тордың қалыңдығы қандай болуы ке-

рек, шығыршығы қалай жасалғанда үзілмейді – соны есептеп
санап жатыр екен.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Әлқисса, енді қызға келейік. Шыға шапқан Сұлу қыз сол
екпінмен тынбастан үш күн, үш түн шабады. Жер танабын қуырып
шапқаннан шауып отырып Шалқар көлге жетеді. Осы арада аял-

дап атын суарып, өзі де су ішеді. Қыздың сегіз қырлы найзасы-
нан сыпырылып түскен жылан сөйлейді:
«Мен сенің кескен шашыңмын. Уран батыр жер астын-
да тұрады. Оған сенің жалғыз әлің келмейді. Барған соң мені

тарқат. Сонда менің әр талым бір-бір улы жыланға айналып Уран
батырдың денесін байқатпай орап алармын. Сен сауытыңды
шешіп, қыз киіміңді ки. Уран батыр саған қарап тұрғанда мен
мың-миллион жерінен шағармын. Ол әлсіреген кезде темір тор-

мен ұстап алу керек», – дейді.
Сұлу қыз Бұрым-жыланның айтқанын бұлжытпай істеді. Осы
кезде көмекке келіп жеткен Інітай өзі жасаған темір торын Уранға
жаба салды. Ал Ағатай аяқ-қолын тырп еткізбей ұстап, Уран ба-

тырды өздеріне қызмет ететін құлға айналдырып алды. Уран ба-
тыр елді жөнсіз қыратын есер соқтығын қойып халыққа қызмет
ететін ақылды батырға айналды. Сұлу қыз енді айнасын алып
қараса, оның бетінен өз бейнесі мөлдірей қарап күліп тұр екен.

* * *
Қалай, балалар, ертек ұнады ма? Нәзікеннің ойлап тапқан
ертегісі өте көп. Және бірін айтайын.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Сиқырлы таяқша
Баяғыда ханның бір сұлу қызы болыпты. Биік тау басындағы
зәулім сарайдың бір бөлмесі түгел өзінікі екен. Терезесі биік,

бірақ жіңішке болыпты. Жіңішкелігі сондай оған қыздың басы
сыймайды екен. Ақбас Алатаудан сыңғырлай аққан бұлақ қана
қыз көңілін аулайды екен. Неше түрлі үнмен сайраған бұлбұл
ғана қыз көңілін көтереді екен.

Сұлу бір күні сиқырлы айнасын сиқырлы орамалымен сүртсе
онда отты жазулар пайда болыпты. Отты жазулар ел шетіне
жау келгенін, ол жаулар құмырсқадай сансыз көп, әрі өте ұсақ
екенін. Осы бастан қам жасамаса елі бүлінетінін ескертіпті.

Егер ол жауыздар кітаптың бетімен бір жүріп өтсе, ондағы
жазулар бүлініп оқуға келмей қалады екен. Ал оқылса мәні
өзгеріп мүлдем басқа сөздерге айналады екен. Ал ол жауыз-
дар радиоға кіріп кетсе ондағы дыбыстар бөтен, жат сөздер­ге

айналып адамның мыйын соққылай бастайды екен. Соққы­лап-
соққылап су мыйға айналдырады екен. Су мыйлы адамдар өз
әрекетіне жауап бере алмай қалады екен. Теледидардың іші­не
кіріп кетсе адамдардың көзіне бөтен әлемді көрсетіп, қараған

адам мәңгіріп өзінің қай жерде отырғанын білмей қалады
екен.
Одан әрі отты жазуларды оқып отыруға Сұлу қыздың төзімі
жетпеді. Дереу аяғына дәу темір етігін киді, қолына дәу темір

таяғын алды. Сұлу қыз жауды темір етігімен жаншып елге
кіргізбеймін деп сапарға аттанып кетті.
Хан әкесі қайғыдан қан жұтып, жоғалып кеткен қызын кім
тауып әкелсе мың динар алтын беремін деп жарлық шығарды.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Қарындасын, хан қызын іздеуге аттанған көп батырдың ішінде
қыз ағасы да кетіпті. Соларға ілесемін деген қыз інісін хан әке
«жассың» деп жібермей қойыпты. Інітай болса қол қусырып қарап

отыра алмай, ақ қағаз бен қара қаламды алып келе жатқан жау-
ды қалай жоюды жоспарлауға кірісіпті.
Әлқисса, Сұлу болса жауға қарсы сол жүргеннен жүріп оты-
рып бір дәу-дәу ала қарбыздар өскен алқапқа келіп тіреліпті.

Шөлдегенін енді сезген Сұлу қарбызбен шөлін басуды ойлап
қынынан пышағын шығарады. Қарбызға сала бергенде кісесі
босап тұр екен, пышағының жүзі қарбызға кіріп жоғалады. Сұлу
етігін шешіп тастап пышағының ізімен өзі түседі. Жүріп келеді,

жүріп келеді, жүріп келеді. Әлі табылар емес. Алдынан бір ақ
сақалды, ақ сәлделі ата жолығады.

шығып едім. Қарбыз тілем деп пышағымның жүзін жоғалттым.
Хан әкемнің пышағы еді. Қалдырып кетпейін деп іздеп жүрмін, –
дейді.

жау іздеп қаңғыма. Үйіңе қайт. Інітай жауды жоятын формула
тауып қойды. Оны Хан әкеңе өзі түсіндіріп бере алмай отыр.
Сен айтып түсіндіруің керек. Сенің тілің пышақтан да өткір. Сен
Інітайға көмектессең жаудың бетін тойтарасыңдар. Бір жолата

құтыласыңдар!
Соны айтып ақ сақалды ата ғайып болды. Сонымен темір етігі
тозып теңгедей болғанда, темір таяғы тозып тебендей болғанда
Сұлу Хан әкесінің сарайына оралады. Баяғыда қызды іздеуге

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
азып-тозып елге орала бастаған екен. Енді бәрі жабылып Інітай
дайындаған формуламен қара құрттай қаптап кеткен жауды
жоюға кіріседі. Інітай дайындаған сиқырлы таяқшаны сілтеп қалса

керемет сиқырлы сөздер пайда бола кетеді де, жауды талдырып
түседі екен. Сол сиқырлы таяқшаның аты не, білесің бе? Міне,
тамаша, өзің тапқышбексің ғой! Иә, сиқырлы таяқшаға Інітайдың
қойған аты – «білім». Оны сілтегенде керемет сөздер саулап

түседі дейді. Ол қандай сөз екенін сен білесің бе? Інітай біледі.
Ол деген солға қарай оқысаң да, оңға қарай оқысаң да бірдей
дыбысталатын және бірдей жазылатын сө... міне, жарайсың! Ие,
дұрыс. Қазақ деген сөз! Кім осындай сиқырлы сөзді көп білсе,

соның таяқшасының сиқыры күшті болады! Иә, иә «ата», «ана»,
«нан»...
Ал сиқырлы таяқшаны екінші рет сілтегенде құлағандар есін
жинап, үшінші сілтегенде «ә, қатты ұйықтап кетіппін ғой» деп,

«мен қазақпын!» деп ұшып түре келеді екен. Сосын олар да жа-
умен күреске кірісіп кетеді екен. Көп жұмылған соң қойсын ба,
жеңіп шығыпты.
Иә, Сұлу ізденбесе жеңіп шыға алар ма еді?

Хан әке қолдамаса жеңу қиын болар ма еді? Ағатай әрекет
етпесе жеңу қиын болар ма еді? Інітай формула ойлап таппа-
са, жеңу қиын болар ма еді? Бәріміз бір жұдырықтай жұмылып
күреспесек жеңу қиын болар ма еді? Біз көппіз. Біз жеңдік!

Жеңуге тиістіміз!
Жер біздікі!
Ел біздікі!
Біз бәріміз батырмыз!

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
* * *
Нәзікеннің екінші ертегісі осылай аяқталды. Ал енді үшінші
ертегі...

Тоқтай тұр. Сен тамағыңды іштің бе? Ішпесең ертең өскенде
қалай батыр боласың? Жүріңдер, бәріміз тамақ ішейік. Батыр
бабаларымыз сияқты қымыз ішіп, қазы-қарта жейік. Әлқисса,
Нәзікеннің келесі ертегісі ер қанаты ат, тұлпарлар туралы.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Көбелек
Баяғыда бір ханның Сұлу қызы болыпты. Ол көбелектерді өте
жақсы көреді екен. Бір күні зәулім сарайының терезесінің алдына

бір ғажайып көбелек келіп қоныпты. Қанатының ұштары алтын-
дай жарқырайды. Шеті күмістей құбылады. Қанатының ортасын-
да жасыл гауһардай мөлт-мөлт еткен, қызыл лағыл моншақтай
өрнегі көздің жауын ала құлпырады. Сұлу көбелектің артынан

қалай ілескенін өзі де байқамайды. Әне-міне ұстап алардай
соңынан жүгіре беріпті, жүгіре беріпті. Бір кезде қуып жетіп,
басындағы сәукелесімен баса қойды. Алақай, көбелек қолға
түсті. Көбелегін қызықтап мәз болған Сұлу өзінің сыртынан темір

тор түскенін байқамай қалыпты. Сөйтсе, Сұлу жүгіре-жүгіре тау
шатқалына еніп кеткенін байқамаған да екен. Осы тауда тұратын
Дәу оны ұстап алыпты. Дәу гүр-гүр етіп өзіне дәл осы көбелектің
көйлегіндей әдемі көйлек жасап беруді бұйырады. Сұлу басын-

да қорықса да, бірте-бірте батылданып, ол үшін мата керек,
мата жасау үшін жүн керек екенін айтады. Дәу өзінің қойларынан
жүн әкеледі. Сұлу ол жүнді бұлақтың суына жуып, тасқа жай-
ып кептіреді. Дәу бәрін бақылап, енді көйлегім бола ма дейді.

Сұлу оны боямаса әдемі болмайтынын айтады. Дәу таудан түрлі
шөп теріп әкеліп жүнді бояйды. Енді көйлегім болды ма деп Дәу
дегбірсізденеді. Сұлу жүнді иірсе болады дейді. Дәуге ұршық
жаса дейді. Дәу қарағайды жұлып алып бұтақтарын сындырып та-

залайды. Оған диірменнің тасын кигізеді. Себебі ортасы тесік та-
стан тапқаны сол ғана болды. Оны Сұлу көтере ала ма? Ата-ана-
сын сағынған Сұлу «мені үйіме жібер. Ұршығымды алып келейін»
деп жалынады. Дәу сенбейді. Үйін сағынып аспанға қараған Сұлу

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
төбесінде ұшып жүрген көбелекті көреді. Сұлу көбелекке жалы-
нады, «менің үйіме барып, Хан әкеме айт. Мені тұтқынан босатып
алсын» дейді. Көбелек шыр айналып ұша береді. Сұлу зер салып

қараса, көбелек жай ұшпай ауада әлдене жазу жазып жүрген
сияқты. Оқып көрсе, «мені сен жібергенін қалай білдіремін» деген
сөз екен. Сұлу дереу өзінің алтын сақинасын шешіп береді. Бірақ
оны көбелек көтеріп ұша ала ма? Сосын Сұлу ойланып тұрып,

өзінің бір тал алтын шашын шиыршықтап көбелектің мойнына
іледі. Дәу сенің қолыңнан ештеңе келмейді екен. Одан да сені
отқа қақтап жеп аламын деп ұрсады, ал сұлу Дәуге «Дәу ата, мені
темір торыңнан шығар. Өзіме лайық ұршықты өзім жасап ала­йын»

дейді. Дәу темір тордан шығарған соң үйеңкінің бұтасынан өзіне
ұршық жасауға кіріседі. Бұл солай жұмыс құралын істей тұрсын,
біз Хан әке не істеп жатқанын көрейік.
Әлқисса, Хан қызын кім әкеткенін білмей, түрлі бақсы-

балгер, жұлдызшыларын жинап, жарлық шашыпты. Кімде-кім
менің жоғалған қызымды тауып әкелсе, соған ат басындай ал-
тын беремін! Қыз темір тордың ішінде болғанда болжағыштар
ештеңе көре алмай бастары қатып отыр екен. Сонда бір жа-

уырыншы мен таптым деп айқайлап жіберіпті. Қызыңызды биік
таудағы Дәу тұтқында ұстап отыр.
Осы кезде қыз ұшырған көбелек те Хан қолына қонады. Хан
қызының шашын танып, қуанғаннан талып түседі. Дереу әс­кер

қатты сағынып, төзімі таусылып зорға шыдап отыр. Сонда жауы-
рыншы айтқан екен.

әскеріңізді босқа қырып аласыз. Одан да мені жіберіңіз. Маған
көп-көп әдемі мата, тігіншілер қосыңыз. Көбелек Дәуге әдемі
көйлек керек деген хабар айтып тұр. Соны апарып берсеңіз,
Дәуден қызыңызды мен-ақ босатып әкелемін, – депті.

Хан ойланып, келіседі. Көп мата тиеген керуенді сырнай­
латып, кернейлетіп тау шатқалына аттандырады.
Жауырыншы кемпір көбелектің артынан еріп отырып, Дәу мен
хан қызы тұрып жатқан әсем табиғатты шатқалды тауып алады.

Сөйтіп алаңғасар Сұлу көбелектің көмегімен әкесінің сара­
йына қайтып келіп бақытты ғұмыр кешкен екен дейді.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Құмыра
Баяғы өткен заманда кең байтақ даланы, айдын шалқар көл­
ді, асқар-асқар тауларды мекендеген батыр да ержүрек халық­ты

бір айбынды патша билеп тұрады екен. Патшаның күнде кеш­ке
қарай қарапайым шаруа құсап киініп алып өзінің қол астын­да­
ғы елді аралайтын әдеті болыпты. Осылайша патша халық­тың
көңіл-күйін бақылап, және тұрмыс-тіршілігін өз көзімен көре­тін

болыпты.
Патша өз еліндегі жас балалардың ішінде кім қандай іске
бейім екендігін бала кезінен бақылайтын болса керек. Соғысып
ойнайтын балалардан әскер жасақтаса, көзі қырағы бала-

ны қарауыл, іске икемдісін бақауыл, сөзге шешенін жасауыл
қойыпты.
Сол балалардың ішінде бір Құман деген бала білімге өте
құмар болыпты. Айтқан сөзіңді бірден қағып алатын зерек екен.

Сол елдегі білімді кісілерді жинап оқытса, әлгі бала олардың
білімін тез ұғып ала қойыпты. Ол ғалымдар «Енді біздің бұл
балаға үйретеріміз қалмады» деген соң патша Құманға алыс
елдерге шығып білім жинап келуді бұйырыпты. Ақсарбас қой со­

йып, елін жинап Құман атын Құмыраға айналдырып, еліңе көп-
көп білім жинап кел, көкірегіңе құйып кел деп алыс сапарға ат-
тандырыпты. Жол бастайтын басшы беріпті. Қызметін істейтін
қосшы ілестіріпті.

Құмыра жолға шығыпты. Қап тауынан әрі асып, Шам шәрінен
білім нұрына шомылыпты. Одан әрі сапар шегіп, Шын-машын
еліне жетіпті. Сөйтіп, жер әлемнің ғұламаларынан көп білім
үйреніп еліне оралыпты.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Патша елге оралған Құмыраны бүкіл сән-салтанатымен
тіккен он алты қанат ағаш үйде қабылдапты. Патшаның қасында
толып отырған оқымыстылары баланың білімін сынамақшы бо-

лып жиналыпты. Патша есіктен кіріп келген балаға «Өз орыңды
өзің тап» депті. Сонда Құмыра көп ойланып тұрмастан патшаға
тіке келіп «менің орнымда Сіз отырсыз!» депті. Патша жас жігіттің
батылдығына, өз құнын дәл тапқанына риза болыпты. Түсіп, тағын

беріпті. Бірақ Құмыра «Сіз мені елді білімімен көркейтсін деп
жұмсадыңыз. Аса қадірлі патшам, мен сол қызметіме кірісейін»
деген екен.
Сайын далада оның айтқанын естімеген жан қалмапты.

Ақ селеулі дала Құмыраның айтқанын мақұлдап басын изеп
тұрыпты. Таудан аққан мөлдір бұлақ Құмыраның айтқанына
риза болып шапқылап теңізге құйыпты. Қой үстіне бозторғай
жұмыртқалап, ел мәре-сәре, ішкені алдында, ішпегені артында

керемет замандар өтіпті.
Күндердің бір күні данышпан патша уақыты жетіп өліпті. Ор­
нына ақылы кемдеу бір патша болыпты. Ақылы кемдеу патша
өзінің уәзірлерін өзі сияқты топастау жандардан жинапты. Енді

халық басына түскен мәселесі бойынша ақылдасуға патшаны
емес, оның ғұлама ғалымы Құмыраны іздейтін болыпты. Мұны
көрген топас уәзірлер патшаға «ұлы мәртебелім, халық сізді емес,
сіздің құлыңыз Құмыраны тыңдайтын болды» деп, шағыстыра

беріпті. Ақылы кемдеу патша топас уәзірлерінің ақылы бойын­ша
Құмыраны терең зынданға салып тастауды бұйырыпты.
Ақылы кемдеу патшадан әкесінің даңқына мәз ақымақ ұлы
ел басқарыпты. Ол патшадан кейін одан да сорақы даңғой пат-

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Алып айдаһар
Баяғыда бір ханның өте сұлу бір қызы болыпты. Хан қызын
өте жақсы көріпті. Сосын оған сәнді сарай соқтырып беріпті.

Бір күні хан қызы өзінің сәнді сарайының терезесінен қарап
тұрса түу алыста бір нәрсе көздің жауын алып мың құбылады
дейді. Қыз анықтап көрмекші болып мұнараға шығады. Толқын-
толқын болып ирелеңдеген нәрсеге көзі жетпепті. Жақын барып

көрмекші болған хан қызы қасына күн астынан келген Күнікей
сұлуды, ай астынан келген Тінікей сұлуды ертіп алып, өзінің
ақбақай атты тұлпарына мінгесіп ешкімге айтпай жолға шығады.
Жай ғана толқынданбай қырық құбылып сан түрлі сәуле шашқан

жұмбаққа құмарлық қыздарды үйде отырғызбады.
Жарық сәуле шашқан не екен деп жақындаса – алып
Айдаһар болып шығыпты. Аттан түсіп, керемет сиқырлы суға
шомылмақшы болып келе жатқан аруларды алып Айдаһар

күншілік жерден лебімен тарта жөнеліпті. Оған шыдас бере ал-
май дедектеген қыздар лезде-ақ Айдаһардың ауызына жетіп
келіпті. Айуан да болса жер шарындағы ең сұлу қыздарды
көргенде оларды жұтпай, иретіле оралып денесімен қоршап

шеңбер жасап алыпты.
Қызық құмар қыздар сөйтіп тұтқынға түсіп, еліне қайту мұң
болыпты. Үшеуі қорыққаннан, елін сағынғаннан еңіреп жылапты.
Көз жастарының көл болғаны сонша, өзен болып ағыпты. Сол

өзен аққаннан ағып отырып Хан әкенің сарайына жетіпті. Бұл
қайдан келіп жатқан су деп ішіп көрсе су кермек татиды дейді.
Бұл судың дәмін бұзып, бүлдіріп жатқан көргенсізді тәртіпке салу
үшін Хан өзінің сарбаздарын аттандырыпты.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Алып айдаһар болса келген әскерді келген күйінше жұта
беріпті, жұта беріпті. Түйені түгімен, биені бүгінен жұтса да
жұмырына жұқ болмайды дейді. Мұны көріп хан қызы қатты

қайғырыпты. Бірақ алып Айдаһар қарыны тойған соң қамсыз
ұйқыға кетіпті.
Айдаһар ұйқыға кеткен соң үш қыз аяқтарының ұшынан ба-
сып одан алыстай береді. Иесінің құрсаудан құтылғанын көрген

Ақбақай тұлпар шылбырын сүйретіп қасына жетіп келеді. Үш қыз
бір атқа мінгесіп алып, шапқаннан шауып отырып Хан әкенің са-
райына жетеді. Хан қуанып ұлан асыр той жасайды.
Ал алып Айдаһар ұйқысынан он күн дегенде оянып қараса

қыздар жоқ! Қаһарына мінген алып Айдаһар өзі шомылып ойнай-
тын алтын бастауға келіп, жер астынан бұрқырап шығып жатқан
су көзін өзінің алып денесімен жауып бекітіп тастайды.
Су келмеген соң халық қиналады. Балалар жылайды бір там-

шы су таппай шөлдері қанбай; аналар жылайды сәбиін емізе
алмай; батырлар құлайды қандары қоюланып ілгері аттап ба-
сып жүре алмай; Сұлу қыз сұрайды әкесіне барып: «Хан әке,
мені жібер. Айдаһар мені жұтпайды. Мен барып оны көндірейін.

Мөлдір су ішкен соң жауынгерлерің күшейіп әл жинар. Сол кезде
мені Айдаһардан батырлар құтқарып алар» дейді. Халқының тең
жартысы бармасын, деп қызды аяп жіберме десе, тең жарымы
«бізді құтқара гөр, осы ақыл дұрыс» деп зарлайды.

Хан әкенің басқа амалы болмаған соң қызына ұрықсатын
береді.
Әлқисса, хан қызына күн астынан келген Күнікей мен ай асты-
нан келген Тінікей ереді. Үш қыз малына киініп, қолына сырнай,

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Айдаһар сұлуларды көргенде қырық құбылып биіне басады.
Сұлу қыз сиқырлы сыбызғысын ойнай жөнеледі. Өмір бұлағының
басы той-думанға айналады. Ойнап жүріп қараса Айдаһар

сиқырлы сыбызғы ойнаған сайын кішірейе береді екен, кішірейе
береді екен. Сосын Сұлу сыбызғысын үзбей ойнай береді, ой-
най береді. Демі таусылғанша, әлі біткенше, қуаты сарқылғанша
ойнай береді. Ақырында әлі әбден құрыған қыз құлап түседі. Бұл

кезде алып Айдаһар кіп-кішкентай жіңішке жыландай-ақ болып
қалыпты. Күнікей мен Тінікей дереу оны шыны ыдысқа салып
бекіте қойыпты.
Айдаһар ашуланса қаһарланып ісініп өсе бастайды екен.

Осыны ұққан хан қызы айдаһарға жылы-жылы сөйлеп, сыбызғы
тартып береді екен. Келген қонақтарға көрсетіп тамашалап әлі
бағып жүрген көрнеді.
Сол елдің адамдары шынашақтай сұлу қыздың алып Айда­

һарға қорықпай қалай қарсы шыққанын әлі жыр қылып айтып
жүреді дейді. Мөлдір суға қанған балалар ер жеткенде алып
батырларға айналады екен дейді.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Сәулетті сарай
Баяғыда бір керемет бай Хан өмір сүрген екен. Сол Ханның
мың-миллион әскері бар екен. Ол күнде әскерін ілестіріп алып

бір күні күннің батысына қарай сапар шегіп, батыс шекарасын
тексерсе; екінші күні әскерлерін ертіп алып елінің шығысына
қарай жүріп шығыс шекарасын тексеретін әдеті бар екен. Сондай
сапарларының бірінде қол астындағы жерінің бетегесі белден

келген, жоңышқасы жайқалған, мың сан көбелектері ұшып-қонған
әсем алқапқа кезігеді. Ханның жан дегенде сұлу жалғыз қызы,
ержүрек екі ұлы бар екен. Хан жалғыз қызына осындай әдемі жер-
ден сарай салдыруды ойлайды. Ел-елден, жер-жерден ең мықты

деген небір шеберлерді жинайды. Көркіне көз тоймайтын зәулім
сарай салынып біткенде сарайын одан әрі көркемдеуді ойлап Хан
ие Күн асты елінен Күнікей сұлуды, Ай асты елінен Тінікей сұлуды
алдырады. Сол заманда ол екеуінен асқан сәулетші, әрлеуші жоқ

екен. Хан енді адам баласы осы сарайдың сәулетіне таң қалардай
етіп жасаңдар деп бұйырады. Әдейі алдырған шеберлер де бар
өнерін салады. Бәрі өз кезегімен бітіп келе жатқан. Бірақ бір
күні күн астындағы Күнікей сарайдың мұнарасына көтеріліп келе

жатса жолында дәу сары ала жылан жатыр дейді. Ол қорқып ай
астындағы Тінікейді шақырады. Екеулеп те жыланнан өте алмай-
ды. Хан иеге хабаршы жібереді. Хан ие жыланның басына ақ құюды
бұйырады. Сонда жылан ысылдап бүй дейді.

Осы сарайдың иесін маған ілестіресің. Әйтпесе еліңді жұтамын
дейді. Мұның бәрін көріп тұрған Сұлу әкесінен ұрықсат алып
жыланға ілеседі. Хан ие күн астындағы Күнікейге, ай астындағы
Тінікейге қызына ілесуді бұйырады. Сонымен үш сұлу сары ала

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Әлжуаз әскеРлер
Әлқисса, баяғыда бір Ханның Сұлу қызы болыпты. Оны бір
жылан жігіт ұрлап әкетіп, қыз біраз уақыт жер асты патшалығында

өмір сүріпті. Күндердің күнінде жер бетіне оралған соң Сұлу қыз
Хан әкенің әскерлерінің бір түрлі өзгеріп кеткенін байқайды.
Сұлудың анасы өліп, хан басқа әйелге үйленген екен. Жауынгер-
лер әйел беттеніп кеткен екен. Қыз әрі қарап, бері қарап бұл ара-

да не сыр бар екенін түсінбейді. Осы кезде кіші шешесі сәндене
сызылып, иіліп-бүгіліп қыз алдынан шығып, әдемі тағамдарын
ұсынады. Тәтті-дәмді тағамдарды қанша жесең тоймайсың.
Бірақ қазы-қарта жегендей қуатың тасып, әлдене ерлік істегің

келіп құлшынбайсың. Тек манаурап, саз тыңдап ұйықтағың келе
береді екен. Сәнмен құбылып жылтыраған мата денеңді жауып
жасырғанымен міне, мына жерді керемет құпия бар, міне мұнда
қара деп еліктіріп тұрғандай болады екен. Ә, таптым-таптым.

Әскер сәнденген соң әйел беттеніп көрінеді екен.
Сонда Сұлу тұрып айтады:

биік сарайымда терезеден қарап тұрамын. Әскерлерге бір-
бірлеп алдымнан өтуді бұйырыңыз. Өзім ұнатқан жігітке алма
тастаймын. Қолына алма алғанын бөлек жина, – деп, әкесімен
уағдаласады.

Хан жарлығы бойынша көп әскер қыз алдынан біртіндеп өте
береді, өте береді.
Хан қызының екі құрбысы күн астынан келген Күнікей мен ай
астынан келген Тінікей екеуі екі жақтан тұрып алып, бірі сиқырлы

айнасына қарап, бірі жауынгердің басын тарап – олар да іріктеуге
кіріседі. Сиқырлы тарақ бастарына тисе болды қарсы зарядтар

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Алып Ер Тұлғалы Сақ батырдың тұлпары
Баяғы бір бағзы эамандарда кең даланы мекендеген сақ де-
ген бір халық өмір сүріпті. Олар осы біздің қазақ аталарымыздың

арғы бабалары екен.
Олардың алып ер тұлғалы Сақ деген ержүрек батыры бо-
лыпты. Оның жауырынының жалпақтығы сондай, арқасына
бүкіл елі сыйып кетеді дейді. Оның тұяғы тасқа тисе ұшқын

ататын тұлпары болған дейді. Ол алып қылышын суырып алса,
қылышының жарқылына ай нұры таласа алмай күңгірт тартады
екен. Сағағын шашақтаған ақ найзасын аспанға көтерсе, күн
ұялып жымыңдайды екен. Өзі сондай теңдесі жоқ батыр болса

да ешкімге соқтықпайды екен. Ал келіп соқтыққан жауынан өшін
алмай тынбайды екен. Артынан түре қуып барып қақпасының
алдын шаң қылады екен. Халқын күшіне таң қалдырады екен.
Өштескен жауының қабырғасын қақыратып, омыртқасын опы-

рып, ерлерін құл қылады екен.
Сол кезде жер шарының батыс жағында бір биік шошақ
мұнаралы елдің патшасы Алып ер тұлғалы Сақ батырдың
тұяғынан от ұшатын тұлпарына қызығып, оны ұрлатып алуды ой-

лайды. Тұлпарын тегін беретін Сақ батыр ма? Еліне келген жауды
түре қуып береді. Енді биік шошақ мұнаралы елдің патшасы са-
сады. Өзінің барлық батырларын жинайды. Балгер, болжауыш-
тарын жинайды. Көп ішінен біреуі тұрып айтады дейді: «тақсыр,

бір амалын тапса мың жасаған мыстан кемпір табады» дейді.
Патша мың жасаған мыстан кемпірді алдырып: «шешеке, ат ба-
сындай алтын беремін. Мына келе жатқан Алып ер тұлғалы Сақ
батырдың кәрінен бізді құтқара гөр» депті.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Мың жасаған мыстан кемпір Алып ер тұлғалы Сақ батырдың
алдынан шығып: «балам, алыс жолдан шаршаған шығарсың,
мына жасаулы үйге түс. Сусын іш» депті. Сақ батыр үлкенді сый-

лап, тынығуға келіскенімен тек қымызбен шөл басатынын ай-
тып, кемпір берген сусынды ішпепті. Оның не сиқыры бар екенін
білмекші болған мыстан кемпір батырдың үзеңгісінен ұстап,
қасынан қалмапты. Сөйтіп бар сырға қаныға беріпті. Бар сырды

ұққан соң өз патшасына жансызын жұмсап: «бұл батырдың жаны
өзінде емес, астындағы атында екен. Сондықтан атын өлтірсең
ғана өзін жеңе аласың» деп сәлем айтыпты.
Патша атты құрту үшін келе жатқан жауының алдынан бірнеше

шақырым жердің шөбін улатады.
Жылқы деген жануар өте сезімтал емес пе, түсі өзгерген
шөпті жемей қояды.
Патша енді жолдағы құдықтардың суын улайды. Жылқылар

тағы ол суды ішпей өте шығады.
Сонда мыстан кемпір айтады дейді: «Шырағым, жылқы су
ішпеді, от жемеді. Жау жақын. Мына түрімен сенің атың сені
жаудың қолына тастар. Одан да мен алдырған пілге мін. Ол алып.

Саған дәл сондай көлік лайық. Және шыдамды. Жауыңды тапта-
са да саған болысар» депті.
«Батыр – аңқау» деген емес пе, Алып ер тұлғалы Сақ талай
күннен бері үзеңгісінен ұстап келе жатқан шешекем ғой деп

оның айтқан тілін алып, атынан түсіп, пілге отырады.
Биік шошақ мұнаралы елдің адамдары батырды табақ
көтеріп қарсы алады. Сөйтсе, ол табақты толтырып тышқан алып
шығыпты. Тышқанды көрген піл нақұрыс қорықпайтын нәрседен

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
аңқаулығынан қолға түсіп қалған батыр арттағы елге дұғай-
дұғай сәлем айтыпты. «Еті мен сүті дәру, өзі дос, жылқы деген
жануардан айырылмасын» депті.

Мың жасаған мыстан көлеңкедей еріп жүріп бар біліп алған
құпиясын өз патшасына сайрап отыр дейді.
Жылқы деген жануардың сүтін ішсе адам ауырмайды екен.
Олар жорыққа шыққанда өздерімен бірге жылқының етін азық

қылу үшіп қосарға қос-қос аттан алып жүреді екен. Кейде етті
тоқымның астына салып алып шабады екен де, қонған жерінде
сол бабына келіп тұрған етті отқа қақтаса керемет дәмді болады
екен.

Бұл сырға қаныққан патша Сақ елінің аттарын қайтсе де қолға
түсіруді күні-түні ойлайды. Ол сөйтіп қолға түскен зындандағы
батырды қайтетінін ойлап, жылқыға қалай қол жеткізуді ойдап
қиялдай тұрсын.

Әлқисса, Алып ер тұлғалы Сақ батырдың тұлпары шапқаннан
шауып отырып, есті жануар дөңгелек мұнаралы өз еліне келіп
жетіпті. Ол кездегі кісілер жылқы деген жануардың кісінегенінен
түсінетін адамдар екен.

Елінде Алып ер тұлғалы Сақ батырдың Қарасай және Қази
деген егіз ұлы ержетіп қалыпты. Олар өздері сияқты ержүрек
жасөспірімдерді жинап алып әкелерін құтқаруға атқа мініпті.
Тұлпардың келген ізімен шапқаннан шауып отырып биік шошақ

мұнаралы елге жетіп келіпті. Күндізгі шаңнан күн көзі көрінбей
қалатын ұрыс салыпты. Түндегі ұрыста ай тұтылғандай шаңнан
перде болыпты. Жас перілер жаудың жанын қоймапты. Екі батыр
бала бастаған қалың қол зынданда жатқан Алып ер тұлғалы Сақ

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Кір патша

Баяғыда-а-а бір ханның жалғыз қызы болыпты. Ұлдары бол­
ған-ды, бірақ жаугершілік заманда жау қолынан мерт болыпты. Бұл
кезде батыр қартайып, буын-буынынан әл тайып, егер алай-бұлай
болып кетсем елімді, жерімді жаудан кім қорғайды деп қамығып

жүрген тұсы екен. Мұны байқаған жалғыз қызы Тұмар жігіттерше
киініп алып, жауынгерлермен қылыштасып, найзаласып, ер
жігіттердің істегенін істеп, шыныға беріпті. Әкесінің қасынан
қалмай ілесіп жүріп оның соғыс өнерін қалт жібермей қағып алып

меңгере беріпті. Солайша Тұмар қыз өжет те өр, тапқыр да ба-
тыл болып бой жетіпті. Ұзатылып барған елінде де әскермен бірге
жорықтан қалмайтын нағыз жаужүректің өзі болыпты.
Сол Тұмар ханшайымның бір жорықта жары қаза тауып, елін

басқару өз қолына қарап қалыпты. Бұл жағдайды білген алыста
тұратын Кір патша иесіз қалған елді жаулап ала қоймақшы бо-
лып атқа қоныпты. Қаптаған қалың әскер жинап жетіп келгенімен
ол патшаның барлаушылары бұл қазақ елінің өте жауын-

гер ел екенін, кілең жүрек жұтқан батырдың ұрпақтары жауға
оңайшылықпен беріспейтінін ескертіпті. Патша айла ойлай-
ды. Сөйтіп өтірік жаушы жібереді. «Тұмар ханшайымға өлердей
ғашық боып, талай таулардан асып, талай белдерді басып, талай

шөлдерден өтіп келгендігін, өзіне әйел етіп алмақшы» екендігін
айтып кісі жібереді.
Тұмар ханшайым оның «ғашықтығы» шылғи өтірік, пиғылы
Тұмардың елін қалайда өзіне құл ету екендігін түсінеді де, былай

жауап береді: «Ей, Кір патша, жәдігөйсіме, есің барда еліңді тап!
Мен саған күйеуге тиіп, елімді саған құл ете алмаймын!»

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Кір патша өзінің қулығы ашылып қалғанына ұялмайды. Қа­
һарланып бар әскерін соғысқа салады. Қара құмырсқадай
қаптаған жау табиғи шекара сияқты қазақ жерін қорғап жатқан

мол сулы жалпақ сары өзеннің жағасына үлкен көпір тұрғызуға
кіріседі. Мұны көрген Тұмар ханшайым болашақта бұл көпір жау-
ларын тез өткізіп тұратын қауіпті жер боларын ойлап Кір патшаға
кісі салады.

үш күншілік жерге шегіндір. Мен сен жақ бетке шығып соғысайын.
Не мен үш күншілік жерге әскеріммен шегінейін. Сенің әскерің
өзеннен өтіп болғанша тиіспеуге уәде етемін,- дейді. Бірақ
патшаның жандайшаптары: ол қатынды неге тыңдайсыз, оларды

өз жерінде қырып салайық! – деседі.
Сонымен, Тұмар ханшайым өз әскерін өзеннен аулақ әкетіп,
жаудың өтіп болуын күтеді.
Тұмар ханшайымның жап-жас ұлы осы соғысқа алғаш рет

шығуға жасы жеткен екен. Сол жас арыстанды қолға түсірудің
жоспарын жасаған жау әскері өзінің жаралы жауынгерлерінен
құрылған жасағын мол азық-түлігімен қалдырады. Кілең жас
жаунгерлерден құралған Тұмар ханшайымның жалғыз ұлы

басқарған жасақ жауды оңай жеңеді. Шаршаған сарбаздар кеш
түскен соң, олжа азық-түлігін ортаға алып, ішімдігін ішіп, түнде
алғашқы жеңісін тойлап, аз ғана күзет қойып ұйқыға кетеді. Осы
сәтті тасада бақылап тұрған жау ұйқыдағы жасақты дереу басып

алады. Мұны естіген Тұмар ханшайым Кір патшаға тағы хабар-
шы жібереді: «Жас жігітті алдап түсіргеніңе мақтанба, қанішер!
Жалғыз ұлымды өзіме қайтар! Еркек болсаң ашық майданға
шық!»

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Ержүрек Шырақ
Ерте, ерте, ертеде, сағым ойнаған сайын далада жел-
ден жүйрік қиял елі өмір сүріпті. Алтынмен апталған, күміспен

күптелген ер-тұрмандарын желден жүйрік арғымақтарына ерт-
теп мініпті. Үйір-үйір малын алдына салып, жердің шұрайлы,
қоныстың жайлысын таңдан көшетін елдің ханзадасын алтынға
орап көметінін естіген, алыс аймақта тұрғанмен өзгенің ал-

тынына қызыққыш даңғой бір патша сол алтындарын тартып
алмақшы болыпты. Өз айналасын қан қақсатып басып алған
дар-дар еткен даңғой патша мен дүние жүзін билеймін деп, мың
сан әскерін жинап соғысқа аттаныпты. Тез-ақ жеңіп алмақшы

болып келіп, екі рет құр қайтыпты. Сосын үшінші ретінде көп
әскерінің темір етігі бір жүріп өткен жерінен көп жылдар көк шөп
шықпайтын неше сан әскері жер қайыстырып жетіпті. Осы жолы
қалай да жеңемін деп, сары сулы жалпақ өзенге көпір салатын

шеберлерін, ағаштарын сүйреп жетіпті. Олар солай көпір сала
тұрсын біз ханның әскерінен хабар алайық.
Әлқисса, хан құмырысқадай қаптаған көп жаудың жүрген
ізінен шаң борап, күн көзі көрінбей қалатын осы жаудан ақи-тақи

қалай құтылып, ендігәрі келтірмейтін амалын ойластырып, өз
адамдарымен ақылдасыпты.
Ал Алып Ер тұлғалы ерлердің елі аз жауынгері мен бала-
шағасын аман алып қалуы үшін қаша ұрыс салыпты. Шағын

жасақпен қуыспақ ойнаған баладай қаша ұрыс салып
дарылдаған даңғой патшаның әскерін әлсіретуге тырысыпты.
Қызыл қарын жас бала мен қарттары бар ел көшін елдің ішкі
жағына аттандырып, кілең сайдың тасындай жауынгерлері мен

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
жаужүрек қыздардан құрылған жасақ ел шетінде қалыпты. Бірақ
көп соғыста жаттыққан жалдамалы әскерлер де бой бермепті.
Сонда жауынгерлердің ішінен бір өжет жігіт былай депті:

сыз қалып әлсіреген кезде сендер соғыс ашып, енді қайтып
беттемейтіндей етіңдер!
Сөйтеді де өзі өз денесіне өз қанжарымен жара салып, Дар
патшаның алдынан шығады. «Мен сендер көп, берілейік деп едім,

мені осылай жазалады. Сендер менің кегімді алып беріңдер!»
дейді. Өзін «мақтағанға» мәз болған дарылдақ даңғой патша Дар
дереу оларды маған тез көрсет деп бұйырады. Шыраққа керегі де
осы сөз ғой. Олар әне кетті, міне кетті деп, мына жолмен тез қуып

жетеміз деп, көп шиырға салып адастыра береді. Сағым қуып сар
далада шыр айналдырып әбден діңкелетеді. Азығы таусылып,
шөл қысып, ауру тарап Дар патшаның әскері тоз-тоз болады. Сол
кездерде жер қыртысын шөбінен танитын Шырақ былай дейді:

жерің Бетпақ даланың дәл ортасы. Он күн батысқа жүрсең де
су таппайсың! Он күн шығысқа жүрсең де су таппайсың! Он күн
оңтүстікке жүрсең де, он күн солтүстікке қарай жүрсең де саған
су жоқ! Сен әлемді жеңдім деп мақтансаң, мен сені жалғыз

өзім жеңдім! Менің елім сенімен соғыспай-ақ құрыдың! Сендей
даңғойды жеңген Шырақ батыр мен боламын!
Ақымақ болғанын енді сезген жау қаһарланып ортада тұрған
қарусыз Шыраққа тап береді. Қырық жапырақ етіп турап салады.

Сөйтіп елін сүйген жүрегін ғана қару еткен батыр елі үшін шейіт
болды. Шырақ батырдың есімі сан ғасырларға жетіп, елін сүйген
ерді ұрпақтары еске алып, әлі күнге сол ерлікке басын иеді.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
деп серттескендері еді. Айбарлы Жаһаншаға қоян аулауды,
балық ұстауды үйретеді. Сөйтіп Жаһаншаның отбасы онша қатты
аштық көрмей, әлдене бастайды. Жаңағы Аласа жұмсаған бес

жігіт «Жаһанша бұрынғы ханымыз Еңселінің ұлы еді. Отының ба-
сын қорғауға жарап қалыпты. Аласа ханнан босқа дүре жей бер-
генше соның қасында болайық» деп көшіп келеді. Мұны көрген
Жаһанша досымен ақылдасады.

Айбарлы әкесіне барып айтады: «Әке, мен жігіт болдым.
Жау шауып ерлік істейін. Қасыма он батыр қосып бер» дейді.
Айбарлының әкесі қуанып, «Міне, осының дұрыс. Аң қуалағанша
ертең менің орныма отырғанда еліңді қорғап, билік жүргізетін

жолға ертерек түскенің жақсы» деп, баласының сұрағанын беріпті.
Айбарлы оңаша шыққан соң батырларына: «Бұл –жаттығу. Сен-
дерге олжаны өзім беремін. Ешкімді жараламайсыңдар. Өтірік
жеңілген боласыңдар» деп тапсырады.

Қоянды жонға келіп Жаһаншаның батырларымен сайысады.
Сосын он батыры он елге барып: «Япырай, Жаһанша керемет
жаужүрек екен. Сайланып барған бізді тауға қуып тықты» деп ха-
бар таратады. Енді өзгелердің тізесі батып, қорлық көріп жүрген

елі Жаһаншаға қарай шұбырады. Келіп панасынан орын тебеді.
Он үйі жүз қаралы елге айналады.
Айбарлы тағы әкесіне келеді. Енді бұл жолы жүз жігітпен
жорыққа аттанады. Арқарлы төбеде тағы «жеңіліске» ұшырайды.

Жаһаншаның қасына бұл кезде ел жүздеп жиналады.
Келесі жылы мың әскермен аттанған Айбарлы аюлы сай-
да тағы «жеңіледі». Жаһаншаның даңқы алысқа кетеді. Айбарлы
әкесі­не келіп: «мен енді онымен жауласқанды қояйын. Дос бо-

лайын» дейді. Солайша, сырт көзге жау, жан жүрегімен досының
даң­қын асыр­ған Айбарлы деген батыр өткен екен дүниеден. Жер
жаһанның падишасы атанатын Жаһаншахтың досы сол батыр екен.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Бір түп жусан
Баяғыда бір ханның үш ұлы болыпты. Хан күндердің бір
күнінде үш ұлын шақырып алып, үшеуін кезек-кезек өзінің тағына

отырғызыпты. Тұңғыш ұлынан таққа отырғанда не сездің десе,
ол «мен таққа отырғанымда өзім арыстан сияқты, өзге жұрт қой
сияқты сезілді» деп жауап беріпті. Ортаншы ұлы «мен қыран
екенмін, өзгелер қарға, құзғын сияқты сезілді» депті. Ал кенжесі

бір күн таққа отырып көрген соң: «мен ағаларым сияқты ештеңе
сезбедім. Тек алдыма келген елге әділ болуға тырыстым. Ешкімді
ренжітпеуге тырыстым» деп жауап беріпті. Хан әке кенжесінің
жауабына риза болып, тағына соны отырғызыпты. Оған екі үлкені

өкпелеп, өш алуға ойлапты. Сөйтіп, тақта отырған Жамақаның
ұлын өздерімен аң аулауға алып кетеді. Жас баланы алдап,
«Ана жатқан біз өлтірген барыс, барып терісін ал. Сонда сенің
ерлігіңе әкең риза болар» дейді. Бала ұйықтап жатқан барысқа

таянғанда жыртқыш өзін мазалаған балаға тұра ұмтылады. Бала
қолындағы қанжарын дәл жүрекке бойлата сұғады.
Мұны көрген екі ағасы «бұл жеті жасында барысты өлтірді.
Өскен соң бізге күн бермес» деп, өз ойларынан өздері шо-

шып, баланы алысқа кетіп бара жатқан керуенге сатып жібереді.
Әуелгі ойлаған айласы бойынша хан тағында отырған інісіне
келіп: «сенің балаң барыспен алысып жатыр» дейді. Інісі бала-
сын құтқаруға жүгіргенде, екінші ағасы тасада тұрып садақпен

атпақшы болады. Бірақ ханның уәзірлері баланы құтқармаққа
бәрі бірдей жүгіреді де, олардың жоспары іске аспай қалады.
Әлқисса, бала сол кеткеннен мол кетіп, тілін түсінбейтін
бөтен елде, бір саудагердің үйінде жадап-жүдеп жүріп жа-

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
тады. Оны Аюби деген бекзада көріп: «сен осы қолбалаңды
маған сат. Мен саған көп ақша беремін. Ол сен берген жуын-
дыны ішпейді екен. Бәрібір біраздан соң арықтап өліп қалады»

дейді.
Сатып алған соң бала Барысты жуындырып, киіндіріп, өзіне
өкіл ұл етеді. Саудагердің әйелі берген тамақты намыстанып
жемей қойған Барыстың тегін бала еместігін түсінген Аюби бек-

зат оны солай бауырына басып, әскерлер дайындайтын оқуға
береді. Сол заманда падишаны қорғауға үйретілген жалдамалы
әскердің (мамлюк) құны жоғары екен.
Бала Барыс алғыр болып шықты. Әскер өнерін шапшаң

меңгерді. Бірнеше жорықтарға қатысып әскери шені тез өсті.
Сөйтіп, алғыр да өжет жігіт аз уақытта Египет падишасының
бас қолбасшысы болып шыға келді. Досына адал, ісіне мығым,
айналасына әділ бас қолбасшыны бәрі құрметтеді. Сол кезде

елдің патшасы өліп, Барысқа патша бол деді. Бей аты қосылып,
Бейбарыс атанып таққа отырды. Жан жақтан жау анталаған сол
шақта дәл осындай ержүрек те ақылды патша керек еді ол елге.
Бейбарыс тақта отырған он сегіз жылда анталап келген крест

жорығының шабуылынан құтқарып, оларды шекарадан асы-
рып қуып тастады. Екінші бүйірден қадалған манғолдың шабу-
ылын шебер тойтарды. Осындай алып жаудың тырнағынан сау
қалғаны үшін елі оны өте жақсы көрді. Ол ұсақ халифаттарды бір

заңға бағынатын етіп бір тудың астына біріктірді. Сөйтіп, елін
қуатты елге айналдырды. Әр қаласына мешіт салдырды. Әр
өзеніне көпір орнаттырды. Кедейлерге тұратын үйлер салғызды,
кітапханалар, медіресселер ашқызды. Жауынгерлеріне қымыз

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Өзі таққа отырысымен Бейбарыс хат жазып, туған жеріне
елші аттандырды. Арада талай уақыт өткенде киімі бөлек бөгде
елдің адамдары Бейбарыстың сарайына келді. Бейбарыс

түсініксіз тілде олармен сөйлесе кетті. Олар ұсынған бір түп жу-
санды қолына алды. Жусаннан аңқыған қошқыл иісі кеңсірігін
жарып жібере жаздады. Сұлтанның жылап жібергенін көрген
уәзірлері «Сізді жылататын жаман хабар әкелген елшілерді ша­

уып тастайық!» деп қылыштарын суырыпты.
Сонда Бейбарыс сұлтан бұл келгендер өзінің туған жерінен
жеткенін, әкесі Жамақа шахтың қаза болғанын естірткенін, сол
өз ана тілінде сөйлесіп отырғанын, анасы Әйектің бір түп жусан

беріп жібергенін айтады.
Сұлтан Бейбарыс сол өзі билеген елде сондай сыйлы, аса
қадірлі адамы болды, оны уәзірлері қатты құрметтейтін. Елі
істеген ерліктерін жырға қосып айтып жүріпті.

Ал Бейбарыс сұлтан болса «өзге елде сұлтан болғанша, өз
жеріңде ұлтан бол» деген екен. Өзін жібергісі келмеген елден
жай киім киіп, елеусіз қашып шығып, жусан иісі аңқыған туған
жеріне бет алыпты.

ПІТНӘ (вундеркинд)
пьеса
1-көрініс
Мектеп. Оқушылар сабақта отыр. Плакатта Абайдың «Үш-ақ нәрсе

адамның қасиеті: Ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек» деген сөзі
жазулы тұр. Мұғалима жауап беруші шәкірттің сөзін салғырт тыңдап,
қаламымен журналдың бетін баяу ұрғылап қояды. Көзі кітапта. Оқушы
айтып болып үнсіз қалды.

Мұғалима. Кім айтады, қандай сөйлемді тастап кетті? (Үн­
сіздік.)
Мұғалима. Қане кім? Не, бәрің оқымай келдіңдер ме?
Рауфия. (Жан-жағына көзінің астымен қарап, жүрексіне

қолын шошайтып) Ландшафтың өзгеріске ұшырау себептерін
айтпай кетті. (Жауап бере бастайды.)
Мұғалима. Әйтеуір біреуің мұқият тыңдаған екенсің. «5»
күнделігіңді әкел. Фамилия кім еді?

Рауфия. Міртемірова.
Мұғалима. Міртемірова? Мір... Мір... Ә, міне, Міртеміров Асхат.
Асхат. Апай, мен бүгін оқымай келдім.
Мұғалима. Как так? Оқымай келесің? Мектеп директорының

баласы болғаның үшін бе? Ол, шырағым, коррупция бола-
ды. Отыр «2». Мектеп директорының баласы болсаң қайтейін?
Мектеп директ (дауысы құмығып, бәсеңдей береді) Айтса да
біздің әңгімеміз басқа Міртемірованы іздеу еді ғой. Әй, сенің

фамилмяң журналда жоқ. Қайдан келдің өзі?
Рауфия. Тасым Жанұзақов атындағы мектептің бастауыш
сыныбын бітіріп келдім.
1-оқушы. Апай, ол қыз екі ай ауырып, сабаққа бүгін келді.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
2-Мұғалима. (Күнделікті қарап) Мынаң қара – барлық
пәннен «бес». Жарайсың! Бес сабақтан «5» алдың! Көрдіңдер
ме, міне осылай оқыңдар! Сен қыздың тағы қандай өнерің бар?

Рауфия иығын көтеріп, басын шайқайды.
2-Мұғалима. Жоқ па? Өкінішті. Мен саған вундеркинд де-
ген атақ берейін десем. Тіпті ән сала алмайсың ба?
Рауфия. Аяғым жүрмей қалғанда әжем екеуміз қосылып ән

салатынымыз бар.
2-Мұғалима. Соны айта ғой.
Рауфия. Домбыра жоқ қой.
2-Мұғалима. Не?! (қуана таңданып) Сен домбыра тар-

тасың ба?
Рауфия. Енді оны әр қазақ баласы білуі керек емес пе?
Әжем айтады: «Домбыраға қосылып «әу» демейтін қазақ жоқ»,

бар қазаққа міндет сияқты айтады).
2-Мұғалима. (қолын шапалақтап) Міне, тамаша! Динара,
жүгір. Өнер бөлмесіндегі домбыраны әкел.
2-оқушы. Апай, Рауфия сурет те салады. (бір парақ қағазды

желпілдетіп әкеп, мұғалімге ұстатады).
2-Мұғалима. (қарап-қарап) Өзіңе ұқсайтын сияқты. Бірақ
бірдеңесі дәл емес.
2-оқушы. Апай-ау, суреттегі қыз бүкір емес. (Рауфия көзі

жасаурап төмен қарайды).
2-Мұғалима. А... Иә, солай екен. Өзің тіпті өнерлі екенсің.
Мі­не, енді вундеркинд дей беруге болады. Отыр. «5». Міне, бала-
лар, сыныптарыңа өңкей беспен оқитын тағы бір бала қосылды.

1-оқушы. Өй, Асхаттікі өтірік бес қой.
2-оқушы. Рауфиянікі таза бес.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
2-оқушы. Қан жалаған төбеттей етті.
3-оқушы. Бет-аузын быт-шыт қылды.
1-оқушы. Масқара! Енді ол қызды бұл мектептен қуып

шығады.
Екпіндей басып мектептегі жалғыз ер мұғалім Аққайыр шал кір­
генде балалар жым-жырт бола қалады. Ұстаз Рауфияның дірілдеген
саусақтарын қыса ұстап, жүрелей отырып көздеріне үңіледі. Асхатқа

сабырлы үнмен – бар, беті-қолыңды жу, – дейді.
Ұстаз. Сенің атыңды неге Рауфия қойғанын білесің бе?
Рауфия. (үні дірілдеп) Анам әжеме: бір әрпін өзгертпей ата.
Молда құран кітаптан қойды депті.

Ұстаз. Дұрыс. Өйткені сенің атың сабырлы, кемеңгер, ақылды
деген сөз. (Асхат келеді. Ұстаз Асхатқа көзін қадап тұрып) Ба-
лалар, сөз жарасы бәрінен ауыр жара. Денеге түскен жара, ерте
ме, кеш пе әйтеуір жазылады. Ал жаман сөз тікен сияқты жүрекке

қадалып қалады. Оны тек Рауфия сияқты ақылды, өжет, батыл жан-
дар ғана жүректен суырып алып тастайды. Сендер бір ауылдың
баласысыңдар. Бір мектепте оқисыңдар. Тату өсіңдер. Ертең
ержетіп алысқа кеткендеріңде бір-біріңді сағынып көрісесіңдер.

(Асхатқа қалтасынан бір құты шығарып) Мұны сепсең тілің тез
жазылады. (балаларды шолып өтіп) Біздің ауылдың жігіттері мәрт
келеді. Солай ма, жігіттер? (Асхатқа) Әкел қолыңды. Рауфия сені
баяғыда кешірді. Солай ма, Рауфия? Сонда да сен кешірім өтініп,

екінші мазақтамайтыныңа, өз сыныптасыңды өзгенің мазағынан
қорғап жүретініңе уәде бер. (Екеуінің қолын ұстастырады)
Асхат (Рауфияның қолынан ұстап) Уәде етем.
Ұстаз. Міне, енді дұрыс болды. Келіңдер. Ертеңгі өтетін

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Ағайша. Баяғы тарпаңдығың әлі қалмапты. Биғайша-ау,
аз-кем әңгімелесейік. Халық қамын ойлайтын ұл өсіргеніңе мың
алғыс. Шалың қалай?

Биғайша. Е, шалдың иті жоқ ауылды мекендегеніне бес жыл.
Өзіңдікі ше?
Ағайша. Иманды болсын. Біздің шал қойдағы балаларға
қолғабыс жасаймын деп қойлы ауылда. Мүнда немере қызым

екеуміз-ақ.
Биғайша. Денсаулығы мықты шал болды онда. Мына жие­
ніңнің шешесі өлді дедің бе?
Ағайша. Иә, баланы бізге әкелген жылы қар қалың. Итқұс

малға тыным бермейді. Бұл қасқыр деген жарықтық бір қойға
тояр еді-ау, бірақ қораға түсті дегенше қырғидай тиіп бәрінің
шабын тартып, тамақтамай тынбайды ғой. Тайлы таяғымызбен
тұс-тұстан жүгіріп әбігерміз. Енем жарықтық та шыдамай қолына

баланы ұстай шығып, айқайға сүрен қосып жүрген. Кенет бала
төбесінен шаншыла құлады. Өлді-ау дедім. Шырылдаған дауы-
сы шыққан соң уһ дедім. Жылаған балаға қарайтын уақыт қайда?
Жаны шықпаған қойды адал бауыздап үлгеру керек. Содан не

басыңды ауыртайын: омыртқасы тайып кетіпті. Жылап-жылап
бала ойнап кетті. Ақыры осы – аурушаң. Қой, бұл баладан қойшы
шықпас. Өзі кітапқұмар. Шешесі марқұм «академигім» деуші еді.
Оқытайын деп қала жағалаған түрім ғой.

Биғайша. Хат жазыпты дедің бе? Не жазыпты.
Ағайша. (қойнынан ақ шүберекке оралған қағаз алады. Сахна
күңгірттеніп арғы бұрышқа сәуле түседі. Хат жазып отырған қыз.)
Дауыс: Апа, кешір қызыңды. Сенің аборт жасат деп бер-

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Асхат. Әже десе, Рауфия айтады. Біреуді мазақтамай тұрып
әуелі өзің тіліңді бір тістеп ал, сосын айт дейді.
Биғайша. Жөн екен. Құлыным. (Ағайшаға) Сенің жиенің

осы ма? (Бетіне зер сала үңіледі. Құлаққа: осыдан қойшының
қызына үйленсең ақ сүтімді көкке саудым! деп зіркілдеген өз
үні келеді.)
Асхат. Ал, әже, біз кеттік. Әне қоңырау соғылып жатыр. Екеуі

қол ұстасқан күйі жүгіре жөнеледі.
Екі әже. Хормен: Бақытты болыңдар, құлындарым!
Сөздері бірдей шыққанға таңырқап екі кемпір бір-біріне
қарап қалған. Әуелі алақандар баяу жылжып айқасады. Қол

ұстасқан күйі үнсіз түрегеледі. Әлі бір-бірінен көз алмай:
Биғайша. Ай, Ағайша-ай! – дейді, бар өкінішін бір ауыз сөзге
сыйғызып.
Ағайша. Ие, Биғайша! – дейді, бар үмітін бір ауыз сөзге

сыйғызып.
Шымылдық баяу түсе береді.
Екі әже бірін-бірі құшақтаған күйі үнсіз.
Шымылдық

Тай терісінінен жұп-жұқа етіп иленіп, жиегін жібек жіптен
оюлаған дастарханды жағалай жыпырлай кешкі тамаққа жай­
ғасқан балалардың үніне құлағын төсеп отырған қарт әже:

шешесіне сұраулы жүзбен қарады. Кішкентай Қауысбай әжесі­
нің тізесіне өрмелеп:

нің астымен шешесіне қарап міңгірледі ол. – Балзия шалбарын
тастап мектепке барғалы бізге көп қосылмайды, – деп, ақталып
әуре. Шешесі алақандай теріге қорғасынды сым темірмен
бекітіп, өкшемен теуіп ойнайтын ойынды бәтеңкенің жауы деп

жақтырмайтын. Ақталам деп сырын ашып қойып енді қорқып тұр.
Әкесі қараңғы түскенше келмеген жеті жасар қызды іздетуге
ұлдың үлкенін қашықтағы мектепке, ортаншыларын көршілерге
жұмсады. Осы кезде үйге үсті-басы қан-қан Балзияны көлденең

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
ұстап Теңізбай көрші кіре берді. Шеше дауыс салып балаға
ұмтылды.

қытпаңыз. Балзия тірі. Талып жатқан болуы керек.
Бейуақытта дабылдай шырқау көкке самғаған дауысқа
көршілер лезде жиналды. Сөйтсе Теңізбай өрістен келмей
қалған ақсақ тоқтысын іздеп жүргенде жолыққаны: ай тақырда

қарауытып жатқан кішкене қыз бала екен. Айналасы үй орнын-
дай жер қызыл ала қан. Бала тұрамын деп саусақтарымен тас­
тай жерді тырналай берсе керек. Аяқта жан жоқ.
Үлкендер бұл оқиғаның шешуін таппай айран-асыр болып

ле жатып Балзия сеялканың тісіне (жерге көміліп қалған ескі тех-
ника) аяғынан ілініп ұшып түсті. Біз ұмар-жұмар үстіне құладық.

Көршілердің дебаты фельдшер Фая келіп қалып еріксіз үзілді.
Ауыл дәрігері Балзияның әрі-бері қарап, Доссордың аурухана-
сына жолдама жазып беретін болды.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Арада бір жеті өтті. Балзияның әкесі қара жорғасын сы-
дырта аяңдатып кеңсесіне бара жатқан. Күңгірлеген үннің
қайдан шығатынын түсінбей жан-жағын барлап тұр. Былтыр

экспедицияның (мұнай іздеушілер) жиырма үйлік ауылы қоңсы
қонып, малын суарғанда суалып қалған құдықтан шығатын
сияқты. Жақын келіп ішіне үңілсе кісі бойы қол ұсыным құрғақ
құдықтың түбінде малдас құрып, екі тізесін алақанымен соққылап

боғауыз өлеңді боратып отырған баланы көрді.
Жігіттер темекі тарт, насыбай ат,
Бар болса жалғыз атың араққа сат.

дан «Давай, закурим товарищ мой» десе дұрыс та, мен айтсам
теріс бола ма? Әуелі соны қойғызып ал.

Бала басын көтеріп құдыққа төніп тұрған Балзияның әкесін
танып қипақтап қалды.

Балзияның белі орнына келмес. Әкеңе өзім ертіп апарайын. Ор-
нысыз жазалама дейін. Қазір арқан әкелем.
Арқан алып Алламжарды құдықтан шығарып алғалы келген Ба-
зарбай құмдақта щалқасынан түсіп, екі білегін жастанып, қорасан

дағы шұбарлаған бетін күнге төсеп, көзін шарт жұмып әндетіп
жатқан баланың құдықтан қалай өзі шыққанын түсінбей қалды.

баспалдақ жасадым. Әні. Үш тәулік бойы құдық ішін қалай
бүлдірем? – Сосын қайта батылдана қиялдады: – Шіркін, ерте-
рек туғанымда ғой. Ұлы Отан соғысына қатысып батыр атанар
едім. Тіпті одан ертерек тусам Махамбет-Исатайдың сарбазы

болар едім-ау!
Жеткіншектің арманын тыңдап, ойланып тұрған Базекең

Шөпшілер бригадасында жұмыс қолы жетіспейді. Күзде еңбек
ақыңа ақша аласың. Қалай, келісесің бе? – деп сұрады.

дай он жорғаға айырбастамаймын. Ал саған ұстай тұруға берем.
Шуу, жануар!
Ноқтаға басы сыймайтын, бір ізбен үнсіз жүруді қаламайтын
тұлпар тектес тентектер ел ішінде әлі көп еді.

жерге қой. Сосын бізге кел. Киіз басқанды көрем деп едің ғой.
Түр салатын текемет басамыз. Байқа, қаспақ жеймін деп отырып
алма.

Балзия бәрібір шешесінің айтқанына құлақ аспай қаспақты
қырып алып сүйсіне жеді. Ойланып тұрып тағы бір ожау сүтті
күйдіріп жеді. Сосын... Жоқ, болар. Нән табақ сүтті көтеріп,
дікілдетіп апарып шоланға қойды. Белі ауырсынып кетті. Әже

қасына жантая кетіп, сарысуын сұрады. Әжесі қанттың орнына
тістейтін дәмдісінен бір-екі шақпақ беріп жатып:

сарысуынан. Шешең мәйегім бұзылып тастап қойдым деп жүр.
Маған үнемдеп же деген ескертуі болса керек. Келесі көктемге
дейін әлі қанша?
Саған орыстың сәбізі жақсы болар еді балапаным. –

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
еді. Әттең қол қысқа. Үйшік алыс. Теке бір қиырда. Құтымның қу
шоқысына келдік те ағайын тумадан қол үздік. Әкең жеті атадан
жалғыз еді. Алыс ағайын қашықта тұрған соң жат болып кетеді

де. – Терең күрсініп салды: – Өкімет те қызық. Дипломың бар
деп құйрығын жер иіскетпейді. Әкеңді қызметке қуалайды да
жүреді. Бір ауылға 2-3 жыл тұрып бауыр басып қалсаң, – тағы
бұйрығы дайын. Е, балапаным-ай, бұйырып жұмсар қайныдан,

шиырып жұмсар келіннен айырылып менің де айбыным басы-
лып шүйкедей кемпір атанып отырысым мынау. Сәбізді саған кім
әкеліп берсін?
Әжесінің манологі аяқталысымен:

дым. Тек ауыр көтерме.
Қайдағы. Бала емес пе, киізді білектеуге де, қарпуға да
қатысты. Тіпті Мәрзия бөпесін өзі арқалап әкелді. Әкелді де сүре
құлады. Тағы қызуы көтерілді. Шегін сүйретіп ойнайтын балалық

кез ай, келесі күні тағы тұрып кетті. Әрі хабаршының сөзі себепші
болған. Кеше Бекен үйінде бармағы майысып талдырманың
оюын өзі ойған. Соны көрген Ұмсындық әжей «текеметімнің түрін
тек Балзияға ойдырам» деп сәлем айтыпты. Өзіне көрсетілген

сенімге масаттанған Балзия ша­қырушыға қуана ілесті. Жал-
пы, шебер қыз атанып жүр. Ауырып жатып кестелеген орамал,
жастық тысын атан түйедей қалап алушы көп. Құрбы қыздары
мулинесін көтеріп үйретші деп келіп тұрады.

Тек осы жаз әжесі аурушаң болып алды. 98 жас оңай емес-ау.
Көзі алаңсыз су қараңғы. Әйтсе де есіктің тұтқасына байланған

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
арқанды жағалап түзге өзі шығып келеді. Алжудан аман, соған
да шүкіршілік деп отырады апасы.
Міне, әжесі Балзияға қуырдақ қуыруға тиісті кеңес беріп

ішкенді ерлікке балап таңсық көріп жатқан кез. Қазақы мента­
литеттің бұзылуына әлі біраз бар.

леп сала аласың ба?
Апасы Балзия қонақтардың қолына су құйып, дастархан
жайғанда бір-ақ келді.

апасы: – пісірген сол.
Самаурынды тасалай шай табаққа қол жалғап отырған
Балзия қып-қызыл болып ұялып қалды. Қонақтардың тесіле
қарағанынан қысылып отыр. Бәрінен төрдегі сақалдінікі қызық

тын бала екен, – деп салды. Әкесіне рахмет. Әңгімені биылғы
жаздың жаңбырлы, найзағайдың көптігіне бұрды. Бәрі жамы-
рай егіннің бой сала алмай шіріп бара жатқанын, жаңбырдың

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
көптігінен сордың суы көтеріліп, мал ұйыққа батып жатқанын
әңгімелеп кетті. Кенет әкесі:

Балзия қатты састы. Сөз бастаудың қиыны-ай. Мектепте
мұғалімге сабақ айтқанда мүдірмеуші еді. Мынау қиын екен.
Абыржыған қызының қолынан ұстаған апасы :

та, – деп кеңеc берді. Балзия батылданып сөйлей бастады.
Таңертең аспан түнеріп, жаңбыр жауғалы тұрғанда найза­ғай­
дың шартылдаған дыбысынан ояндық. Түнде бес бала аула­дағы
ағаш сәкіде ұйықтағанбыз. Жыпырлаған сансыз жұлдыздарға

қарап жатып ертегі тыңдап ұйықтау қызық қой.
Балалар ояна салысымен жамылғы көрпелерін құшақтап
үйге қашты. Мен төсеніш көрпелер су болып қалар деп жинап
алғалы кідірдім. Жер ошақтағы қазанда таңертеңгі сүт қайнауда.

Кенет аула есігінен Наурызбай ағамның добындай дөңгелек шар
ұшып кірді. Өзі ақ сары. Сәулелі. Сондай әдемі. Қолыңа ұстағың
келеді. Жерден менің бойымның биіктігіндей қалқып тұр. Өте
баяу қозғалады. Шардың сұлулығына қызыққаным сондай

кірпігімді де қақпастан қараймын. Қозғалмай қатып қалғанмын.
Үнім шықпайды. Тіпті дем алмайтын сияқтымын. Ал ол ұшып жүр.
Сондай керемет.
Кенет ошақтағы жанып жатқан бұтақ сырт етті. Жаңағы

моп-момақан шар жалт бұрылып ошақты гүрс ұрды. Қатты
дыбысқа апам жүгіріп шықты. «Не істедің?!» деп, маған ұрысты.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Қазандықтың кірпіші шашылып кеткен. Тұрба құлаған. Сүт
ақтарылған. Қазан майысқан. Сынбаған. Балқыған. Ошақтың
маңы тура кинодағыдай – бомба түскендей.

Мен кекештеніп: «шар жа-жа-рыл-ды» деймін. Әлден уақытта
тілім икемге келіп дөңгелек найзағай дедім-ау.
Апам басымнан құшақтап, таңдайымды көтерді. Менің де
қатты қорыққанымды сонда ғана білді.

Балзияның әңгімесін тыңдағандар дәл қазір өздері сол
доңғаланған шар найзағайды көріп отырғандай әсерде болды.
Сілтідей тұнған тыныштықты төрде отырған сақалды бұзды:

ақсарбас атап, той-садақа беріп жіберген жөн.
Бәрі осы сөзді мақұлдап қауқылдасып кетті.

тау керек. Мақұл. Қызымның алғашқы әңгіме айтқанын жуып
берейін. Келесі жексенбіде осы тобыңмен біздің үйге келіңдер.
Қой сойғызам. Ой, бәрекелділесіп көңілденген топ әңгімелерін
жалғай берді.

Дөңгелек шар тәріздей найзағай өте сирек құбылыс; оны
көрген жан бақытты; жоқ, ол бір жай ырым; өзі өте қызулы. Қызуы
әлемет шойын қазанды әп-сәтте балқытады; шар найзағай
тек қозғалған нәрсеге соғылады. Ойбай, пәленшекеңнің үйіне

кірген осындай найзағай бір үйлі жанды опат еткен. Табиғаттың
бұлай оғаш мінез көрсетуі адамзаттың өзіне байланысты. Атом
бомбасын сынап жатқан Ресейдің Красный Ярдағы полигоны-
нан ұшқан зымыранның осы ауыл маңына жетіп жарылатыны,

жарылыстан қалған қазан шұңқырда ойнаған баланың басына
жара қаптап кететіні, фельшер Фаяның қалай емдеуді білмей
басы қатып жүргені әңгімеленді.

Маркиза Базарбайқызы. Әкесін іздеген ұл
Бұл – сонау 1958 жыл еді. Совет Одағы құрамындағы далиған
қазақ даласында сексен полигон ашылғанын жергілікті халық
әлі білмейтін. Білетіні: қазіргі жас бала біткен аурушаң. Ұрпағы

үшін алаңдауы ғана. Мынау шар найзағайдың көбеюі құдайдың
қаһары емес пе деген үрей ғана.

Балзияның әжесі соңғы күндері төсектен басын көтере ал-
май қалды.
Жасы тоқсанның тоғызына келіп, екі ғасырдың тақсірет –
тауқыметін түгел көрген кәрі дененің тозғаны шығар. Уақ бала-

лар үрпиісіп, қатты дауыстап ойнауды қойды. Балзия әжесінің
апасына тапсырма айтып жатқанын естіп қойды. «Мен өлгенде
жоқтау айтып жылама. Ішіңдегі нәрестеңе обал болады. Мен жа-
сарымды жасадым. Асарымды асадым». Бұл сөзден ырыш ете

түскен көз жасын көрсетпеу үшін Балзия далаға жүгіріп шықты.
Иман үйіргелі келген молдекең де шешесін оңашалап :

бұйымын сындырып жастығының астына тастау керек. Жарық
дүниені қимай жатыр. Қиналып жатыр. Бұлай жанын қинай беру
енді артық болар, – дегенін де естіді.
Анасы жылап жүріп жылқының қылын араластырып ескен

тростан берік қыл арқанды әкелді. Осындай арқанға ауылдаста-
ры тапсырыс беріп естіріп, малға айырбастап әкетіп жататын –
ды. Берігін шіркіннің ! Текеметтің түрін оятын болат қайшыға бол-
мады. Селебе пышаққа көнбеді. Ақыры болмаған соң балтамен