КӘСІБИ БІЛІМ БЕРУ

А.И. ИЛЬЯНКОВ, В.Ю. НОВИКОВМАШИНА ЖАСАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ ПРАКТИКУМ ЖӘНЕ КУРСТЫҚ ЖОБАЛАУ«Машина жасау технологиясы», ОП.08 «Машина жасау технологиясы» мамандығы бойынша орта кәсіптік білім бағдарламасын жүзеге асыратын білім беру мекемелерінде оқу процесіне пайдалану үшін «Білім беруді дамытудың федералды институты» Федералды мемлекеттік автономды мекемесіменұсынылған Рецензиясын тіркеу нөмірі 419 12 желтоқсан 2011ж. «ББДФИ»4-ші басылым, стереотиптіACADEMAМәскеу«Академия» баспа орталығы 2015ӘОЖ621(075.3)КБЖ 34.4я723 Ж49                Рецензиялаушы —«Мәскеу технологиялық колледжі» ОКБ МБМ жоғары санатты оқытушысы Л. Л. Довгань Ильянков А.И.Б49 Машина жасау технологиясы: Практикум және курстық жобалау: орта кәсіптік білім мекемелерінің студенттеріне арналған оқу құралы/А. И. Ильянков, В. Ю. Новиков. — 4-ші басылым, стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2015. — 432 б.ІSBN 978-5-4468-2449-6 Оқу құралы «Машина жасау технологиясы», «Машина жасау технологиясы» мамандығы үшін Орта кәсіптік білім берудің федералды мемлекеттік стандартына сәйкес жасалған. «Машина жасау технологиясы» оқу пәнінің барлық негізгі тараулары бойынша практикалық жаттығулардың шешімі келтірілген. Практикалық жұмыстарға тапсырманың бір нұсқасының шығарылуын көрсету мысалымен, оларды орындаудың әдісін сипаттай отырып, жеке тапсырмалардың нұсқалары берілген. Қосымшаларында практикалық жұмыстарды орындауға қажетті нормативтік-анықтамалық материалдар қоса берілген.Аталған оқу құралына «Машина жасау технологиясы» электрондық білім беру ресурсы шығарылған.Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.  ӘОЖ621(075.3) КБЖ 34.4я723© Ильянков А.И., Новиков В.Ю., 2012 © «Академия» білім беру-баспа орталығы, 2012 © Рәсімдеу. «Академия» баспа орталығы, 2012Құрметті оқырман!Аталған оқу құралы «Машина жасау технологиясы» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік кешеннің бөлімі болып табылады. Оқу құралы «Машина жасау технологиясы» жалпы кәсіптік пәнді оқуға арналған.Жаңа буынды оқу-әдістемелік кешендерге, жалпы білім беретін және жалпы кәсіптік білім беру пәндерін және кәсіби модульдерді оқуға мүмкіндік беретін, дәстүрлі және инновациялық оқу материалдары кіреді. Әрбір кешенге жалпы және кәсіптік құзіреттілікті игеруге, оның ішінде жұмыс берушінің талаптарын ескере отырып, оқулықтар, оқу құралдары, оқыту және бақылау құралдары кіреді.Оқу баспасына электрондық оқу ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстарда интерактивті жаттығулар мен тренажерлер, мультимедиялық нысандар, Интернеттегі қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелер көрсетілген. Оларға терминологиялық сөздік, оқу процесінің негізгі параметрлері белгіленетін электрондық журнал енгізілген: жұмыс уақыты, бақылау және практикалық - тапсырмаларды орындау нәтижесі. Электрондық ресурстар оқу процесіне жеңіл енеді және түрлі оқу бағдарламаларына бейімделуі мүмкін.   Алғы сөз«Машина жасау технологиясы» оқу пәні аясында негізінен бөлшектерді механикалық өңдеу процесі, бұйымды құрастыру және сынау процестері қарастырылады. Бұл арада өндіріс процестерін автоматтандыруға және қиын өңделетін болатты және қорытпаларды өңдеудің жаңа әдістеріне көңіл аударылады. «Машина жасау технологиясы» пәнін оқу бұрын оқылған оқу пәндерінің көптеген ережелеріне негізделеді:■материалтану;■метрология, стандарттау және сертификаттау;■форма түзу процестері және инструменттер;■гидравликалық және пневматикалық жүйелер;■машина жасау өндірісінің құралдары;■технологиялық құралдар; автоматтандырылған өндіріс үшін программалау; ■технологиялық жабдықтау.Жас маманның, оқу процесі кезінде орындалатын, өндірістік міндеттерді шешуге дайындығы деңгейі, көп жағдайда, тәжірибелік сабақтардың сапасымен және мазмұнымен анықталады. Орта кәсіптік білім беру мекемелерінде «Машина жасау технологиясы» пәнін оқу кезінде тәжірибелік сабақтар барлық негізгі тақырыптар және тараулар бойынша жүргізіледі. Студенттердің тәжірибелік сабақтарда алған дағдылары жас мамандарға нормативтік-анықтамалық құжаттарды сауатты қолдануға және бөлшектер дайындау және бұйымдарды құрастырудың технологиялық процестерін жобалау, сонымен қатар технологиялық операцияларды әзірлеу кезінде дұрыс шешім қабылдауына мүмкіндік береді. Технологиялық процестердің негізгі бірлігі болып табылатын операция болғандықтан, онда әрине, осы оқу құралында оған көп көңіл бөлінеді. Кез келген операцияны талдаудың негізгі мақсаты бөлшектердің және құрастырма бірліктердің берілген параметріне жетудің айтарлықтай үнемді жолдарын іздеу болып табылады. Практикалық тапсырмалардың көп бөлігі дайындауды жобалаумен, бағалаумен, механикалық өңдеу әдібін тағайындай отырып, механикалық өңдеудің немесе жинаудың нақтылығын қамтамасыз етумен, дайындамаларды білдектің өңдеу аймағында жинақтаумен, жылдам айналатын роторларды теңгерумен байланысты. Көпшілік тапсырмалар мен жаттығулар айтарлықтай қарапайым, дегенмен де оларды рет-ретімен шешіп отыру одан да күрделі технологиялық тапсырмаларды шешу қағидаттарын игеруге септігін тигізеді. Мұның барлығы нәтижені өндіріске жеткілікті нақтылықпен жылдам алуға мүмкіндік береді.Тәжірибелік сабақтар оқу пәнінің келесі тараулары бойынша жүргізіледі:■машина жасау технологиясының негіздері;■техникалық мөлшерлеу негіздері;■бөлшектердің негізгі беттерін өңдеу әдістері;■технологиялық процестерді автоматтандырылған жобалау жүйелері (ТП АЖЖ);■машина құрастыру технологиясы.Практикалық тапсырмалар мен практикалық жұмыстардың құрылымдары шамамен бірдей. Әрбір тараудың басында әдістемелік түсіндірме беріледі, содан кейін жұмыс көлемі ашылады, оған жататындар: ■жұмыс мақсаты; ■орындау кезеңдері;■орындау мысалдары;■есеп мазмұны;■жекелей тапсырмалар;■бақылау сұрақтары.Практикалық жұмыстарды орындау жоспарында, болашақта студент аталған материалды пайдалану кезіндегі толық дағдысының және құрастырылатын бөлшектің түйіндесу параметрлерін есептей алу дағдысы қалыптасуы үшін, рұқсат беру және орналастыру кестелерімен жұмысқа ерекше көңіл бөлінген Курстық жобалау орта кәсіптік білім беру мекемелерінде оқыту процесінің негізгі бөлімі болып табылады. «Машина жасау технологиясы» мамандығы бойынша курстық жоба оқу жоспарына сәйкес бұдан бұрын оқыған пәндері негізінде орындалатын студенттің өзіндік жұмысы болып табылады.  Курстық жобамен жұмыс жасай отырып, студент технологияны жетілдіру, өндірісті ұйымдастыру және өндірістік алаң немесе цех жұмысының экономикалық көрсеткіштерін жақсарту саласындағы нақты тапсырмаларды өз бетінше шешеді. Осы құралды пайдалана отырып, студентке жақсы сапалы курстық жоба орындауға және оны жақсы бағаға қорғауға барлық мүмкіндіктер беріледі. Осы құралда келтірілген барлық анықтамалық материалдар тек оқу мақсатына арналған, себебі көпшілік кестелер жалпы сипатқа ие, олардың мазмұны, оқу жоспарымен практикалық жұмыстарға және курстық жобаларға қарастырылған, уақыт аз кезінде пайдалану үшін жеңілдетілген.     1-тарауМАШИНА ЖАСАУ ТЕХНОЛОГИЯСЫНЫҢ НЕГІЗДЕРІмашина жасау кәсіпорындарының өндірістік және технологиялық процестері Машина жасау технологиясында зерттеу пәні болып табылатыны аз шығындала отырып, жоғары еңбек өнімділігімен, берілген көлемде жоғары сапалы бұйым дайындау процесі.Бұйым — бұл өндірістік өнімнің бірлігі, кәсіпорындағы өндіріс заты болып табылады.Бөлшек — бұл жинау операциясын қолданбай, біртекті материалдан дайындалған бұйым, мысалы сомын, төлке, білік немесе тісті доңғалақ. Құрастырма бірлік — негізгі бөліктері, құрастыру операциясы процесінде, кәсіпорын-дайындаушымен біріктірілген бұйым.Өндірістік процесс — бұл нәтижесінде бастапқы материалдар кәсіпорынның дайын өніміне айналатын, адамдар мен еңбек құралының өзара бірлескен әрекетінің жиынтығы. Технологиялық процесс — бұл бастапқы шикізатты дайын бұйымға айналдыру бойынша мақсатты әрекеттен тұратын өндірістік процестің бөлігі. Машина жасауды технологиялық процестерді келесідей ажыратады: дайындау, термикалық, механикалық (немесе басқа) өңдеу, құрастыру және басқа да. Әрбір технологиялық процесс жұмыс орындарында орындалатын операциялардан тұрады. Жұмыс орны — бұл жұмысты бір жұмысшы (немесе бір мезетте бірнеше жұмысшы) орындауы үшін жабдық орналастырылған кәсіпорын құрылымының бірлігі немесе өндірістік алаң бөлігі. Мысалы, фрезерші орнында фрезерлік білдек, құралдарды сақтауға арналған шкаф, қажетті тетіктер орналастырылған.Технологиялық операция — бұл бір жұмысшы немесе бір мезетте бірнеше жұмысшымен орындалатын технологиялық процестің аяқталған бөлігі. Операцияға жабдықтардың және осы жұмыс орнына қызмет көрсететін жұмысшылардың барлық әрекеттері жатады. Технологиялық операция жоспарлау мен есепке алудың негізгі бірлігі болып табылады. Операциялар негізгі және қосалқы болып бөлінеді. Негізгі технологиялық операция — бұл дайындаманың геометриялық формасы мен көлемі, сонымен қатар оның жоғарғы бетінің параметрлері өзгеретін операция.Қосалқы технологиялық операция — бұл дайындама еш өзгеріске түспейтін операция, мысалы бақылау немесе жуу операциясы.Орнату — бұл өңделетін дайындаманың немесе құрастырылатын құрастырма бірлігінің өзгеріссіз бекітілуі кезінде орындалатын технологиялық операцияның бөлігі.Позиция — бұл операцияның белгілі бір бөлігін орындау үшін кесу немесе құрастыру құралына қатысты құрылғымен бірлесе отырып, өзгеріссіз бекітілген дайындамамен немесе құрастырма бірлігімен белгіленген қалып. Индекстеу — бұл қалыпты ауыстыру.Технологиялық ауысу — бұл технологиялық операцияның аяқталған бөлігі, ол уақытта қолданылған құрал және өңдеу кезінде пайда болғандар немесе жоғарғы бетті құрастыру кезінде жалғанатындар өзгеріссіз қалады. Негізгі ауысу — бұл технологиялық операцияның аяқталған бөлігі, бұл кезде дайындалатын өнімнің формасының, көлемінің және жоғарғы бетінің кедір-бұдырлығының өзгеруімен қатар жүретін, өзіне адамның немесе технологиялық жабдықтың әрекетін енгізетін, қолданылған құрал және өңдеу кезінде пайда болғандар немесе жоғарғы бетті құрастыру кезінде жалғанатындар өзгеріссіз.Қосалқы ауысу — бұл технологиялық операцияның аяқталған бөлігі, өзіне дайындалатын өнімнің формасының, көлемінің және жоғарғы бетінің кедір-бұдырлығының өзгеруімен қатар жүрмейтін, адамның не (немесе) жабдықтың әрекетін енгізетін, бірақ аталған операцияны орындауға қажетті, мысалы дайындаманы орнату және бекіту, бөлшекті босату және алып тастау, білдек механизмдерін басқару, бақылау өлшеулері және т.б. Жұмысшы қадам — бұл дайындамаға қатысты құралды бір реттік орнын ауыстыру, бұл кезде дайындаманың формасының, көлемінің және жоғарғы бетінің кедір-бұдырлығының немесе оның құрамының өзгеруімен қатар жүреді.Көмекші қадам — бұл дайындамаға қатысты құралды бір реттік орнын ауыстыру, бұл кезде дайындаманың формасының, көлемінің және жоғарғы бетінің кедір-бұдырлығының немесе оның құрамының өзгеруімен қатар жүрмейді, бірақ жұмысшы қадамын жасауға қажетті, мысалы жонғыш білдектің суппортын қайта өз қалпына келтіру. Көмекші қадамды жасауға кететін уақыт технологиялық процестің қосалқы уақыты құрамына кіреді. Операцияны шоғырландыру — бұл бірнеше операцияларды бір үлкен операцияға біріктіру (ірілендіру). Шоғырлану деңгейін бағалау үшін критерий ретінде онда қарастырылған қарапайым ауысулар саны қызмет етеді. Бөлшекті барлық өңдеуді бір операцияға жинақтау шоғырлану шегі болып табылады.Операцияны жіктеу — бұл күрделі операцияларды айтарлықтай қарапайым операцияларға бөлшектеу. Операцияны жіктеу деңгейін бағалау үшін критерийлерге онда қарастырылған қарапайым ауысулар саны қызмет етеді. Технологиялық процесті әрқайсысы бір қарапайым ауысудан тұратын операцияларға бөлу операцияны жіктеу шегі болып табылады. Технологиялық операциялар циклы — бұл бір уақытта дайындалатын бөлшектердің санына қарамастан, ауық-ауық қайталанып отыратын операциялардың басынан бастап соңына дейінгі уақыт аралығы. Шығарылым такті — бұл ауық-ауық белгілі бір бұйым шығарылатын уақыт аралығы. Шығарылым ῖ тактісі мин/дана, аталған уақыт ішінде дайындалған осы N өнім санына дайындауға жұмсалған Ф уақыттың қатысымен анықталады:ῖ = Ф/N. (1.1)Шығарылым ырғағы — бұл уақыт бірлігінде шығарылатын белгілі атаудағы өнімнің саны. Бұл шама шығарылым тактісіне кері.Өндірістік бағдарлама — бұл шығарылым көлемі және әрбір типтік өлшем бойынша дайындалу мерзімі көрсетіле отырып жасалған бұйым атауларының тізбесі. Жаппай өндіріс — бұл шағын номенклатуралы және өнімнің шығарылу көлемі ауқымдылығымен сипатталатын өндіріс. Әрбір жұмыс орнында тек бір ғана үздіксіз қайталанатын технологиялық операция орындалады. Технологиялық жабдық ағынды желі түрінде технологиялық операция орындалуы ретіне қарай орналасады. Әрбір операцияның ұзақтығын өнім шығарылымы тактісіне еселенген етіп жасауға талпынады, ол формуламен анықталады (1.1).Сериялы өндіріс — бұл өнімнің шектеулі номенклатурасымен, ауық-ауық қайталанатын өндірістік партиялармен дайындалатын, және осы бұйымдардың салыстырмалы үлкен көлемімен сипатталатын өндіріс. Партиядағы бөлшек санына, осы бөлшектердің массасы және өлшеміне байланысты ірі сериялы, орта сериялы және шағын сериялы өндіріс анықталады.Өндірістік партия — бұл белгілі бір уақыт аралығында бір мезетте өңдеуге жіберілетін, бір атаудағы дайындамалар тобы. Өңделген бөлшектердің партиясы білдек қасында немесе қоймада сақталады және келесі операцияға ауық-ауық тасымалданады. Дайындама партиясының көлемі келесі формуламен қарастырыладыQ = aNr/254, (1.2)мұндағы Q — партиядағы дайындамалар саны; а — қоймада дайындамалар немесе бөлшектер қорын сақтауды қажет ететін күн саны а = 3...12 ірі бөлшектер үшін, а = 12...24 орташа бөлшектер үшін және а = 12.24 үсақ бөлшектер үшін); Nr — шығарылымның жылдық бағдарламасындағы бөлшектер саны; 254 — бір жылдағы жұмыс күнінің орташа саны.Бір реттік өндіріс — бұл дайындалатын бұйымдардың кең номенклатурасымен және олардың аз шығарылымымен сипатталатын өндіріс. Бір реттік өндірісте біркелкі бұйымдарды дайындау не қайталанбайды не белгісіз уақыттан кейін қайталануы мүмкін. 1.1- тапсырма1.1-кестеде көрсетілген жеке тапсырмалардың нұсқаларының бірі бойынша, қою сызықпен ерекшеленген (1.1-сурет, а), сериялы өндіріс шартымен, оны операциялар мен ауысуларға бөле отырып, бұйымның сындарлы элементтерін (А, Б, К, С, О) өңдеудің технологиялық процесінің құрылымын құру. Өңдеуге түсетін дайындама 1.1, б. суретте көрсетілген            1.1-кесте. 1.1-тапсырманы орындауға арналған жеке нұсқалар Нұсқа Дайындама өлшемдеріБөлшек өлшемдеріCаңылаулар саны, nАБКСОМ, ммЛ, ммГ, ммЕ, ммНоминалды өлшемі, ммШақтама өрісіRa, мкмНоминалды өлшемі, ммШақтама өрісіRa, мкмНоминалды өлшемі, ммШақтама өрісіRa, мкмНоминалды өлшемі, ммШақтама өрісіRa, мкмНоминалды өлшемі, ммШақтама өрісі010d 1130 d 1170d 1120с1116Н102010Н92,512Н102,510jsl52050js152112d 1135b 1280с 1124 h1214H112012Н81,2510Н102,512js142042jsl 56210d 1130 h 1170b1120d 1116Н102010Н92,512Н102,511js162055js146314с 1140h 1280d11301)1218H1120131191,2514H91,2515jsl42046jsl 6345с1132 h 1474b1225dl 116Н102012H102,512Н102,512jsl52050jsl42510d 1130 h 1172b 1220с 1115H1220121192,511Н102,58jsl62048jsl566І4hl232 b 1270d 1135h1216Н102010Н81,2510Н81,2514jsl 42048js156712h 1436 d 1178с 1130b1220H112012Н82,514Н81,2513js 152050jsl 6688 b 1230 h 1272b1222с 1118H102011Н81,2512Н102,512jsl 42048jsl 44910b 1232П1470d 1120b1220H112010H91,2510Н102,510jsl 62046jsl531012d 1130 b 1272с 1128h1222H102011Н81,2511Н91,2514jsl 52046jsl56                     1.1.-сурет Өңделетін бөлшек: а — өңделетін жоғарғы бет; б — дайындама Тапсырма бойынша есепте:■шектің әріппен берілген мәнін сандық мәнге ауыстыру кестесі;■дайындама мен бөлшек нобайы;■операциялық нобайлар;■ауысу мазмұны қоса берілген технологиялық процесс нұсқасы болуы керек. 1.1- тапсырманы орындау мысалы (№ 0-нұсқа).ШОБЖ кестесі бойынша тапсырмаға сәйкес барлық өлшемдерге жоғарғы және төменгі ауытқулардың мәндерін табамыз. Шектің әріппен берілген мәнін сандық мәнге ауыстыру нәтижесі 1.2-кестеде көрсетілген. Өлшемді белгілеу 1.1-суреттеӨлшемнің Номиналды мәні, ммШектің әріппен белгіленуіАуытқу мәні, мкмАуытқу мәні, ммСандық шекпен өлшемі, мм М10 d11-40-130-0,040-0,130-0,0410-0,13 Д 30 d11 -65-195 -0,065-0,195СОорр Г 70 d11-100-290-0,100-0,29070-0,1070-0,29 Е20 с11-110-240-0,110-0,24020-0,1120-0,24    Өлшемді белгілеу 1.1-суреттеӨлшемнің Номиналды мәні, ммШектің әріппен белгіленуіАуытқу мәні,мкмАуытқу мәні,ммСандық шекпен өлшемі, ммА16H10+70+0,070 16+0,07   00Б10H9+36+0,03610+0,036   00К12Н10+70+0,070 12+0,07   00С10js15±290±0,29010 ± 0,29О50js15±1 000±1,00050 ± 1 Өңделетін беттердің талап етілетін барлық параметрлері көрсетілген дайындаманың сызбасын (1.1, а суретті және 1.1-кестені қараңыз) және бөлшек сызбасын (1.1, б суретті және 1.1-кестені қараңыз) талдай келе дайын бөлшекті дайындаманы бір операция немесе бірнеше операция кезінде алуға болатындығын анықтаймыз, ол бұрғылауға арналған құралға байланысты болады. Тік-бұрғылау білдегінің жылдам ауыстырылатын кондукторлық төлкесін және түрлі диаметрлі екі бұрғыдан, түрлі диаметрлі үш үңгіден, сондай-ақ түрлі диаметрлі екі қашаудан тұратын кескіш құралдар жиынтығын пайдалану кезінде саңылауды 1.3-кестеде көрсетілген нұсқа бойынша өңдеу мүмкін. Опера­ция нөміріАуысу нөміріОперация немесе ауысу мазмұныАуысу түрі05Бұрғылау, ұңғылау, бұрап шығару 1Дайындаманы орнату және бекітуҚосалқы 2К саңылауын бұрғылауНегізгі 4Бұрғыны ауыстыруҚосалқы Операция нөміріКөшу нөміріОперация немесе көшу мазмұныКөшу түрі  5Б бірінші саңылауды бұрғылап тесуНегізгі 6Б екінші саңылауды бұрғылап тесуНегізгі  7Жылдам ауыстырылатын кондукторлық төлкені ауыстыруҚосалқы 8Үңгімені орнатуҚосалқы 9К саңылауын үңгілеуНегізгі 10Үңгіні ауыстыруҚосалқы 11Жылдам ауыстырылатын кондукторлық төлкені ауыстыруҚосалқы 12А саңылауын үңгілеуНегізгі 13Үңгіні ауыстыруҚосалқы  14Б бірінші саңылауды үңгілеуНегізгі  15Б екінші саңылауды үңгілеуНегізгі 16Жылдам ауыстырылатын кондукторлық төлкені ауыстыруҚосалқы 17Қашауды орнатуҚосалқы 18К саңылауын қашауНегізгі 19Қашауды алмастыруҚосалқы 20Б бірінші саңылауды қашауНегізгі 21Б екінші саңылауды қашауНегізгі 22Бөлшекті босату және алып тастауҚосалқы10Бөлшектер өлшемдерін бақылауДайындаманы тұрақты кондукторлық төлкелі бұрғылау құралдарында өңдеу кезінде кем дегенде үш бұрғылау құралы қажет болады, ал саңылауларды өңдеу бірнеше операциялармен орындалатын болады, бұл саңылауды өңдеу роцесін айтарлықтай қымбаттатады. Бұл сұраққа қорытынды жауап, алдағы тараулардың бірінде қаралатын, операцияға экономикалық талдау жасау нәтижесінде алынуы мүмкін.1.2- тапсырмаЖеке тапсырмалардың нұсқаларының бірі бойынша (1.4-кесте) операция және даналап дайындамаланған (1.2, б сурет) бөлшекті (1.2, а сурет) ортасериялы өндіру жағдайында дайындауға көшу мазмұнын құру. Барлық жоғарғы бет (А, Б, К, С, О) бір рет өту кезінде өңделеді. Тапсырма бойынша есепте:■шектің әріппен берілген мәнін сандық мәнге ауыстыру кестесі;■операциялық нобайлар;■ауысу мазмұны қоса берілген технологиялық процесс нұсқасы болуы керек. 1.2- тапсырманы орындау үлгісі (№ 0-нұсқа).ШОБЖ кестесі бойынша тапсырмаға сәйкес барлық өлшемдерге жоғарғы және төменгі ауытқулардың мәндерін табамыз. Шектің әріппен берілген мәнін сандық мәнге ауыстыру нәтижесі 1.5-кестеде көрсетілген. Операциялық нобай құрамыз (операция 05) (1.2, в сурет). Дайындама сызбасын (1.2, б суретті қараңыз), операциялық нобайдерді (1.2, в, г суреттерді қараңыз) және өңделетін жоғарғы беттердің талап етілетін параметрлері берілген 1.4-кестені талдай отырып дайындаманы алдын-ала жөнделген жону-револьверлік білдекте бір жону операция кезінде, бірақ оны үшжұдырықшалы қысқыда базалай отырып, екі орнатуда өңдеу дұрыс екендігін анықтаймыз. Операция тоғыз қарапайым көшулерден тұрады. Көшу реттілігінің мүмкін болар нұсқаларының бірі 1.6-кестеде берілген.Кейбір жоғары беттерді өңдеуді қоса атқару кезінде, яғни айтарлықтай күрделілеу көшуді қолдану кезінде көшу саны азаяды, бірақ бұл жөндеу операцияларын қиындатады.     1.4-кесте. 1.2-- тапсырманы орындау үшін жеке нұсқалар Нұсқа Дайындама өлшемдеріБөлшек өлшемдері АБКСОМ, ммЕ, ммНоминалды өлшемі, ммШақтама өрісіRz, мкмНоминалды өлшемі, ммШақтама өрісіRz, мкмНоминалды өлшемі, ммШақтама өрісіRz, мкмНоминалды өлшемі, ммШақтама өрісіRz, мкмНоминалды өлшемі, ммШақтама өрісіRz, мкм062js1590h1587d112010H112016b122068jsl22080c1120180jsl495h1492c112012H122010h102078jsl42086d1120270js1680hl677d102011Н132012d112067jsl 62070b 1120380j s 1590hl586b112013H122014h122077js142046h1020474jsl392h1690а 102012Н152012d112072jsl52086b1120572jsl585hl583d122012H132011b122070jsl62076d1120670js 1490h1488h102010Н152010d112068js142080d1120778jsl694h 1591d11201211142014b122075jsl 52086d1120872j s 1390h 1387d112011H142012h 132070jsl 42078a1020970js1488h 1586d112010Н152010d112067jsl 62078b11201072jsl592h1690b122011H142011b122070jsl 52086b1120 1.2-сурет. Операция мазмұны:а — өңделетін бөлшек; б — даналап дайындама; в — бірінші орнатудан өңделетін жоғары бет; г — екінші орнатудан өңделетін жоғары бет; 1—10 — жоғары беттерді өңдеу реттілігі Өлшемді белгілеу 1.1-суреттеӨлшемнің Номиналды мәні, ммШектің әріппен белгіленуіАуытқу мәні,мкмАуытқу мәні,ммСандық шекпен өлшемі, ммМ62js15±600±0,662 ± 0,6Е90h15-1400-1,490-1,4А87d11-120-0,12    -340-0,34 Өлшемді белгілеу 1.1-суреттеӨлшемнің Номиналды мәні, ммШектің әріппен белгіленуіАуытқу мәні,мкмАуытқу мәні,ммСандық шекпен өлшемі, ммБ10H11+90+0,09010+0,090   00 К16b12-150-330-0,15-0,33 С58js12±150±0,1558 ± 0,15О80с11-150-0,15   -340-0,34 Операция нөміріКөшу нөміріОперация немесе көшу мазмұныКөшу түрі0,5Жону1-орнату1Дайындаманы орнату және бекітуҚосалқы 23-кесікті қырқуНегізгі 31 – жоғарғы бетті 25 мм ұзындыққа жонуНегізгі 410- саңылау бұрғылауНегізгі 52-жүзін жонуНегізгі 64- жүзін жонуНегізгі 7Дайындаманы қайта орнатуҚосалқыОрнату 288-кесікті қырқуНегізгі 95-жоғарғы бетті түзе отырып 6-жоғары бетті жонуНегізгі 107-жүзін жонуНегізгі 118-жүзін жонуНегізгі 12Бөлшекті алып тастауҚосалқы10Бақылау № 1.1-практикалық жұмыс. Технологиялық процестің құрылымын зерттеуЖұмыс мақсаты — технологиялық процесс құрылымы, оның элементтерінің ұғымдары мен анықтамалары бойынша білімін практикалық бекіту; машина жасау бөлшектерін дайындаудың технологиялық процесінің құрылымын қалыптастыруда ептіліктері мен дағдыларын иелену.Практикалық жұмыс екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде студент тапсырманың, әдістемелік құралда қаралған мысал бойынша (№0-нұсқа) өз нұсқасы бойынша жұмысты орындайды. Екінші бөлімде - тапсырманың өз нұсқасы бойынша - тапсырмаға сәйкес барлық жұмыстарды орындайды. Практикалық жұмыс есебінде:■ұсынылып отырған сызбада ерекшеленген механикалық өңдеудің негізгі операциялары;■әрбір операция үшін көшулер, өтулер, орнатулардың атаулары;■бір-екі көшуден ғана тұратындықтан, әрбір операция айтарлықтай қарапайым болған уақыттағы мүмкін болар жіктелу деңгейлі операциялар; ■бірнеше көшулерді қоса атқаратын кезде, шоғырланудың мүмкін болар деңгейімен, бұл бір мезетте бірнеше жоғарғы бетті өңдеуге мүмкіндік беретін, бір операция көрсетілуі керек; ■бөлшекті өңдеу кезіндегі қосалқы көшулер тізімдемесі.Тапсырманың бірінші бөлімі:■тапсырманың өз нұсқасы бойынша бөлшектің жұмысшы сызбасын зерттеу (1.3, а –сурет және 1.7-кесте);■бөлшектің жоғарғы бетін өңдеудің мүмкін болар әдістерін анықтау;■әрбір жоғарғы бет бойынша механикалық өңдеудің бір-екі көшуінен тұратын қарапайым операция тағайындау (1.8-кесте);■бірнеше көшу, ауысу, позиция және орнатулардан тұратын жоғары деңгейдегі шоғырланумен операция құру. Бөлшектер көрсеткіштеріНұсқа012345678910Ø А, мм98с9100с9110с990с9100с990с9110с9100с995с9110с9100с9Ø Б, мм78js980js982js960js980js970js990js980js975js990js980js9Ø В, мм5052544550485550485050Ø Г, мм40H942H944H935H940H938H945H940H938H940H940H9Ø Д,Мм60d962d964d955d960d958d965d960d958d960d960d9Ø М, мм10H912H914H910H910H98H912H910H98H912H910H9Е, мм5570535565577346556349Ж, мм7090707090809070809070Л, мм1015121020182219202216К, шт.54368436864 Барлық операцияларда қосымша көшу болып табылатыны дайындаманы әзірлеу және бөлшектерді алып тастау.Тапсырманың екінші бөлімі:■тапсырмаға қоса берілген бөлшектің сызбасы бойынша (1.3, б-сурет және 1.9-кесте) механикалық өңдеудің негізгі операцияларын анықтау;■әрбір операция бойынша көшу, ауысу, позиция және орнатуларды атау;■бір-екі көшуден ғана тұратындықтан, әрбір операция айтарлықтай қарапайым болған уақыттағы мүмкін болар жіктелу деңгейлі операцияларды көрсету;■бірнеше көшулерді қоса атқаратын кезде, шоғырланудың мүмкін болар деңгейімен, бұл бір мезетте бірнеше жоғарғы бетті өңдеуге мүмкіндік беретін, бір операция көрсету;■бөлшекті өңдеу кезінде қосалқы көшулерді атап көрсету. 1.8-кесте. № 1.1-практикалық жұмыстың бірінші бөлімін орындау нәтижелері (№ 0-нұсқа)  Операция нөмірі және атауыОперациялық нобайКөшулер мазмұны Негізгі тапсырма 05 — жону бірінші Дайындаманы орнату.Кесікті 72 мм өлшемге қырқу. 098 мм бір көшу кезінде 14 мм ұзындыққа жону.Бөлшекті алып тастау10 — токарлық бірінші    Дайындаманы орнату.Кесікті 70 мм өлшемге қырқу. Бірнеше көшу барысында 062 мм жону, 58 мм өлшемін ұстана отырып. Бөлшекті алып тастау15 — токарлық біріншіДайындаманы орнату.Алдын-ала 020 мм саңылау бұрғылап тесу.038 мм саңылауды қашап кеңейту. 20 — бұрғылағыш      Дайындаманы орнату.Алдын-ала 09,9 мм 5 саңылау тесу.09,9 мм 5 саңылауды үңгілеу. 5 саңылауды 010H9 ашу. Бөлшекті алып тастау25 — токарлық таза Дайындаманы орнату.Жону 060,5 мм.Ені 5 мм кескіпен 050 мм жырашық жону.Бөлшекті алып тастау30 — токарлық таза Дайындаманы орнату. 040 мм саңылау жону. Бөлшекті алу35 — ажарлағышДайындаманы орнату.060 мм сыртқы бетті ажарлау.Бөлшекті алу40 — бақылау1.3-суретті және 1.7-кестені бақылау қараңызГеометриялық параметрлерді бақылау  Қосымша тапсырма Шоғырлануы жоғары деңгейдегі операция Дайындаманы орнату.Кесікті 70 м өлшемге кесу. 062 мм бірнеше көшулерге жону 58 мм өлшемін сақтай отырып.060,5 мм жону.020 мм орталық саңылау бұрғылап тесу.038 мм орталық саңылау жону.040 мм орталық саңылау жону.Ені 5 мм кескішпен 050 мм жырашық жону.Бөлшекті алу Бөлшектердің көрсеткіштеріНұсқа12345678910Ø А, мм30354036323032302832Ø Б, мм25303430282426242228Ø В, мм20263026242022181622Ø Г, мм35404542393638383640Ø М, мм8Н910Н912Н910H99H98H912H99H911H98H9Өлшемі Ж, мм8121410141822201212Өлшемі 3, мм25303228364042343028Өлшемі И, мм12181915192327251717Өлшемі Е, мм20262824323638302624Ø О, мм50jsl450js95 0 j s 1450jsl450js950jsl450jsl450js950jsl450jsl4К саңылау саны2464642486 № 1.1 ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҰМЫСТЫ ҚОРҒАУҒА АРНАЛҒАН БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ Механикалық өңдеудің технологиялық процесінің құрылымын атаңыз.Технологиялық процестің негізгі операциясы деп нені атайды?Технологиялық процестің қосалқы операциясы деп нені атайды?Негізгі көшу деп нені атайды?Қосалқы көшу деп нені атайды?Орнату деп нені атайды?Екі орнатумен операция орындаудың мәнін түсіндіріңіз.Қарапайым көшу күрделі көшуден несімен ерекшеленеді?Технологиялық процестің қандай операциясы негізгі деп саналады?Технологиялық операцияның қандай көшуі негізгі деп саналады?әдіптің шамасын анықтау Дайындама — бұл өндіріс заты, оның формасы беттердің формасын, кедір-бұдырлығын, олардың өлшемдерін, сонымен қатар материалдарының қасиетін өзгерту жолымен бөлшек дайындалатын бөлшектің немесе тұтас жинақтау бірлігінің формасына жақындатылған. Кез келген операцияға дайындама келіп түседі, ал операциядан бөлшек шығады. Дайындама конфигурациясы бөлшектің құрылысымен шартталған оның өлшемдерімен, материалдарымен және дайын бұйымдағы бөлшектің жұмыс шарты өзгеруімен шартталған, яғни дайын өнімді пайдалану кезінде бөлшекке әсер ететін кез-келген жүктемемен.Бастапқы дайындама — бұл технологиялық процестің бірінші операциясына келіп түсетін дайындама.Әдіп — бұл дайын өнімнің жоғары қабатының талап етілетін өлшемін және параметрін алу үшін механикалық процесс кезінде алынып тасталатын дайындама материалының қабаты.Аралық әдіп — бұл бір технологиялық көшу кезінде алынып тасталатын материал қабаты. Оны дайындаманың бетінің өткен операцияда алынған бетінің өлшемі мен дайындама бетін бір операциямен өңдеу бойынша осы операцияны орындау кезінде алынған өлшемнің арасындағы өзгешелік ретінде анықтайды. Операциялық әдіп — бұл бір операцияда нақты бір дайындамының бетінен алынатын материал қабатының қалыңдығы. Операциялық әдіптің Z0 шамасы келесі параметрлерге байланысты болады:■алдыңғы операция кезінде пайда болған, Rz беттің (кедір-бұдырлығы) тегіссіздігінің биіктігі;■дайындаманың бетінің дефектілі қабатының hд тереңдігі;■операциялық өлшемге және т.б. Т рұқсат етілуі.Операциялық әдіптерді есептеу-аналитикалық немесе тәжірибелік-статистикалық әдіспен анықтайды.Жалпы әдіп — бұл дайындаманың нақты бетін механикалық өңдеудің барлық бағыты бойынша барлық аралық әдіптердің сомасы.Дайындаманың әрбір беті үшін жалпы әдіпті дайындаманың осы бетінің өлшемінің және дайын өнімнің тура осы бетінің өлшемінің айырмасы түрінде анықтауға болады. Әдіптерді анықтаудың есептеу-аналитикалық әдісі айналу бетін өңдеу кезінде не диаметрге немесе радиусқа (бүйір жаққа) әдіпті анықтауға мүмкіндік береді.Жалпы жағдайда әдіптің шамасы диаметргеZ0 = 2[Rz + hД + Т ], (1.3)мұндағы Rz — өткен операцияда пайда болған, беттің тегіс еместігінің биіктігі (кедір-бұдырлығы); Лд — дайындама бетінің ақаулы қабатының тереңдігі; Т — операциялық өлшемге шек.Жалпақ бетті өңдеу кезінде (бір жақты өңдеу) әдіп бүйір тұсына қарай беріледі. Жалпы жағдайдағы бүйір тұсына қарай әдіптің шамасыZ0 = Rz + hД + Т (1.4)Механикалық өңдеуге әдіп дайындаманың бетінің өлшемімен дайындаманың бетінің өлшемі мен бөлшектің тиісті бетінің өлшемін салыстыру арқылы анықталады.Айналудың сыртқы беті үшін (1.4-сурет) диаметрге жалпы әдіп. 2Zжалпыd = d0 - dД (1.5)мұндағы d0 — дайындаманың сыртқы диаметрі; dД — бөлшектің сыртқы диаметрі.1.4. – Әдіптердің механикалық өңдеуге орналасу сызбасы: а — сыртқы цилиндрлі бет үшін; б — сыртқы цилиндрлі бет үшін; в — жалпақ бет үшін Айналудың ішкі беті үшін (1.4, б сурет) жалпы әдіп диаметрі2Zжалпыd = DД - D0 (1.6)мұндағы DД — бөлшектің ішкі диаметрі; D0 — дайындаманың ішкі диаметрі.Жалпы бет үшін (1.4, в сурет) жалпы әдіпZжалпыd = L 0 - LД (1.7)мұндағы L0 — дайындама өлшемі; LД — бөлшек өлшемі.Әрбір көшулер үшін аралық әдіптерді анықтағаннан кейін дайындаманың аралық өлшемдері анықталады, бұл кескіш және өлшеу құралдарын таңдап алуға мүмкіндік береді. Әдіптерді анықтаудың тәжірибелік-статистикалық әдісі көшулерге әдіптерді анықтауға мүмкіндік береді, олардың шамасы көбінесе дайындамалар бетін өңдеу әдісімен және олардың өлшемімен анықталады. Бұл әдіс кезінде нормативтік-анықтамалық көздердегі кестелер пайдаланылады. 1.3- тапсырмаБөлшек — білік (1.5, а сурет) ыстық илемделген дайындамалардан (1.4, б сурет) шағын сериялы өндіріс жағдайымен дайындалады. Диаметрі үлкендеу білік сатысы екі көшумен өңделеді. - тапсырманың нұсқаларының бірімен (1.10-кесте) бөлшектің айтарлықтай үлкен диаметрін механикалық өңдеудің екі көшуіне де жалпы әдіп, аралық әдіп орнату; бірінші көшуден кейін аралық өлшемін есептеу және екі көшу үшін де операциялық нобайлар орындау талап етіледі.1.3- тапсырма бойынша есептер:■бөлшектер мен дайындамалардың нобайлары;■операциялық нобайлар;■есептеудің нәтижелерімен есептеу формулалары көрсетілуі керек.1.3- тапсырманы орындау мысалы (№ 0-нұсқа)Формула бойынша (1.5), - тапсырманы ескере отырып, (№0-нұсқаны, 1.10-кестені қараңыз) айтарлықтай үлкен диаметрлі механикалық өңдеудің жалпы әдібін табамыз:2Zжалпыd = d0 - d Д = 110 - 100 = 10 мм.Таза жону кезіндегі диаметрге аралық әдіпті П8.1-кесте бойынша табамыз:2Z2кесте = 1,8 мм.Шағын сериялық өндіріс үшін әдіпті үлкейту қажет, сол үшін К = 1,3 коэффициенті енгізіледі, сонда2Z2есеп = 2Z2кестеК = 1,8 • 1,8 = 2,34 мм ≈ 2,3 мм.НұсқаДайындама диаметрі d0, ммБөлшектің диаметрі dA, ммДайындама ұзындығы L, ммRa, мкм01101004006,211009230012,521401303206,2318016834012,5420018630012,551201123506,2618016831012,571301203906,2815013840012,591101023006,21014012935012,5 Бастапқы жону кезінде диаметрге әдіпті П8.1-кесте бойынша немесе төмендегі есептеумен анықтауға болады:2Z1 =2Zжалпы - 2Z2есеп = 10 - 2,3 = 7,7 мм.Бастапқы көшуден кейін d1 диаметрі (1.5, в сурет) бөлшектің және Z2есеп әдіптің таза жонуна қарай ең жоғары диаметрі:d1 = dAmax + 2Z2есеп = 100 + 2,3 = 102,3 мм.Нақтылық h12, т. е. 102,3h12 квалитеті арқылы алынады, ал бастапқы жону үшін беттің кедір-бұдырлығы Rz 20. Бастапқы және таза жонудың операциялық нобайдері 1.5, в, г суреттерде көрсетілген, ал бөлшек өлшемі берілгендерге сәйкес келеді.1.4-тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (1.11-кесте) кестелер көмегімен операциялық әдіптерді анықтау, шыңдалған темірден фрезерлік-ортаңғы білікті операциядан өткен (1.6, б сурет) білік – бөлшекті (1.6, а сурет) дайындаудың барлық көшулері үшін операциялық өлшемдерді есептеу; операциялық нобайлар орындау.НұсқаБөлшекДайындамаØ ВØ АҚзындығы L, мм0 МНоминалды өлшем, ммНақтылықRa,мкмНоминалды өлшем, ммНақтылықRa,мкмНоминалды өлшем, ммНақтылықRz,мкм090f82,542f92,535096d11250180z82,564d92,530088js15250266x82,556d92,538072js14250386u82,550x82,532094js16250476h82,548u82,537082js15250568s82,544f82,534076js13250680d92,564z82,539088js15250794d92,560x82,5360100js14250878x82,556u82,532084js16250982u82,562h82,538090js132501064z82,546s82,534072js14250 Тапсырма бойынша есепте көрсетілуі керек::■бөлшектер мен дайындамалар нобайы;■операциялық сызбалар нобайы;■есептеудің нәтижелері көрсетілген есептеу формулалары.1-4- тапсырманы орындауға мысал (№ 0-нұсқа)2-қосымшаны пайдалана отырып, бұдырлы ортада орнатылған дайындамаларды өңдеудің реттілігін келесідей беруге болады (1.12-кесте).В диаметрі үшін диаметрге механикалық өңдеу үшін жалпы әдіпті келесі формула арқылы табамыз (1.5):2Zжалпыd = d0 - dД = 96 - 90 = 6 мм.                    1.6-сурет. Білікті өңдеу кестесі:а — бөлшек; б — әдіптің өңдеуге орналасуы; в — жону; г — тегістеуӨңдеудің реттілігін ескере келе (1.12-кестені қараңыз), қолда бары 2Zжалпыd = 2Z1 + 2Z2 + 2Z3 + 2Z4, (1.8)мұндағы 2Z1 — бастапқы жону үшін диаметрге әдіп; 2Z2 — таза жону үшін диаметрге әдіп; 2Z3 — алдын-ала тазалау үшін диаметрге әдіп; 2Z4 — таза тазалау үшін диаметрге әдіп.П.8.1-кесте бойынша тазалау кезінде диаметрге операциялық әдіп 0,6 мм тең екендігін табамыз. Оны алдын ала және таза тазалауларға бөлеміз (шамамен 3:1) және 2Z3 = 0,4 мм, 2Z4 = 0,2 мм аламыз.П.8.1-кесте бойынша таза жонуға әдіп 2Z2 = 1,8 мм екендігін табамыз, сонда бастапқы жонуға әдіп:2Z1 = 2Zжалпыd - 2Z2 - 2Z3 - 2Z4 = 6 - 1,8 - 0,4 - 0,2 = 3,6 мм.Бұдан бұрын жүргізілген есептеулерді ескере отырып, әрбір көшуден кейін алынуға тиісті өлшемдерді табамыз. Бастапқы жонудан кейін келесі өлшемдерді алу қажет В1 = В0 - 2Z1 = 96 - 3,6 = 92,4f14.Таза жонудан кейін келесі өлшемдерді алу қажет В2 = В1 - 2Z2 = = 92,4 - 1,8 = 90,6f12.        АлынғанпараметрлерОперация нөміріКөшу мазмұныАлынатын әдіп,ммНақтылықКедір-бұдырлығы,мкмНоминалды өлшем, мм05Дайындаманы орнату—d11Rz 25096 Бастапқы жону Ø А (8—14 көшу)52f14Rz 4044 Бастапқы жону Ø В3,6f14Rz 4092,4 Таза жону Ø А1,5f12Rz 2042,5 Таза жону Ø В1,8f12Rz 2090,6 Бөлшекті алу————10Дайындаманы орнату———— Алдын-ала тегістеу Ø А0,4f10Ra 6,242,1 Алдын ала тегістеу Ø В0,4f10Ra 6,290,2 Бастапқы тегістеу Ø А0,1f9Ra 2,542 Таза тегістеу Ø В0,2f8Ra 2,590 Бөлшекті алу————15Бөлшек параметрлерін бақылау———— Алдын ала тегістегеннен кейін келесі өлшемдер алу қажет В3 = В2 - 2Z3 = 90,6 - 0,4 = 90,2f10.Таза тегістегеннен кейін келесі өлшемдер алу қажет В4 = В3 - 2Z4 = 90,2 - 0,2 = 90f8.А диаметрі үшін әрекет алгоритмі алдыңғы әрекет секілді. Механикалық өңдеу үшін диаметрге жалпы әдіпті келесі формула бойынша табамыз (1.5):2Zжалпыd = 2Z1 + 2Z2 + 2Z3 + 2Z4, (1.9)мұндағы 2Z1 — бастапқы жону үшін диаметрге әдіп; 2Z2 — таза жону үшін диаметрге әдіп; 2Z3 — алдын ала тегістеу үшін диаметрге әдіп; 2Z4 — таза тегістеу үшін диаметрге әдіп.П.8.1-кесте бойынша, тегістеу кезінде диаметрге операциялық әдіп 0,5 мм тең. Оны алдын-ала және таза тегістеуге бөлеміз (шамамен 3:1) және 2Z3 = 0,4 мм, 2Z4 = 0,1 мм аламыз.П.8.1-кесте бойынша таза жонуға әдіп 2Z2 = 1,5 мм. Онда бастапқы жонуға әдіп 2Z1 = 2Zжалпыd - 2Z2 - 2Z3 - 2Z4 = 54 - 1,5 - 0,4 - 0,1 = 52 мм.Әрине, бастапқы жонуға мұндай үлкен әдіпті дайындаманың қаттылығына қарай бірнеше рет өткізу арқылы алып тастау қажет болады. Бұдан бұрын жүргізілген есептеулерді ескере отырып, әрбір көшуден кейін алынуға тиісті өлшемдерді табамыз. Бастапқы жонудан кейін алынуға тиісті өлшем В1 = В0 - 2Z1 = 96 - 52 = 44f14.Таза жонудан кейін алынуға тиісті өлшем В2 = В1 - 2Z2 = 44 - 1,5 = 42,5f12.Алдын-ала тегістеуден кейін алынуға тиісті өлшем В3 = В2 - 2Z3 = 42,5 - 0,4 = 42,1f10.Таза тегістеуден кейін алынуға тиісті өлшем В4 = В3 - 2Z4 = 42,1 - 0,1 = 42f9.Жону мен тегістеуге арналған операциялық нобайлар 1.6 в, г суреттерде тиісінше көрсетілген, ал есептеулер нәтижесі 1.12-кестеге жинақталған.1.5-тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (1.13-кесте) кестелер көмегімен операциялық әдіптерді анықтау, барлық көшулерді орындау үшін аралық өлшемдерді есептеу, бөлшектің бір сатысын өңдеу үшін (оқытушының нұсқауы бойынша) операциялық нобайлар орындау (1.7, а сурет). Дайындама-бұдырлы білік (1.7, б сурет) фрезерлік-орталық білік операциясын өтті. Тапсырма бойынша есепте көрсетілуі керек:■ бөлшектер мен дайындамалар нобайы;НұсқаДайындама көрсеткіштеріБөлшек көрсеткіштеріL, ммØ АØ Б0Ø В0Ø Г0 Ø АΛØ БΛØ ВΛØ ГΛ044d1166d1140d1132d1138f860f836f828f8430140js1546js1536js1534js1530z840z832z822z8430238js1466js1434js1426js1432x860x830x820x8430346js1662js1642js1634js1638u856u838u828u8430450js1566js1548js1537js1544h862h844h832h8430550js1368js1340js1327js1342s864s836s820s8430640js1560js1542js1529js1530d955d938d922d9430732js1466js1436js1427js1428d960d930d920d9430842js1664js1640js1634js1638x858x836x828x8430940js1366js1335js1330js1332u862u832u822u84301032js1450js1435js1425js1425z844z830z818z8430       1.7-сурет. Білік:а — бөлшек өлшемі; б — дайындама өлшемдері■операциялық нобайлар;■есептеулердің нәтижесі берілген есептеу формулалары.1.6-тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (1.14-кесте) кестелер көмегімен аралық (операциялық) өлшемдерді есептеу, операциялық әдіптерді құру, дайындамасы (1.8, б сурет) штамповкамен алынған болат бөлшектің (1.8, а сурет) жалпақ бетін өңдеу үшін кестелер бойынша (4-қосымша) әдіптер таңдау. 020Н9 саңылауы толық өңделген.Дайындама мен бөлшектердің көрсеткіштеріНұсқа нөмірі 012345678910Ао, мм7486941207890132150648798Ад, мм6879881147284125143588091Бөлшектің ені В, мм60486658376568457846100Ra, мкм6,2512,56,256,2512,512,520,06,2512,56,2520,0Бөлшектің ұзындығы L, мм12088168240140256186160242320210 Тапсырма бойынша есепте көрсетілуі керек:■бөлшектер мен дайындамалар нобайы;■операциялық нобай;■есептеудің нәтижелері көрсетілген есептеу формулалары. 1.3. ДАЙЫНДАМАЛАР ӨЛШЕМІН ЕСЕПТЕУ Дайындама формасы бөлшек формасына жақындатылған болуы керек. Бұл жақындау көпшілік жағдайда бөлшекті дайындаудың технологиялық процесінің техникалық-экономикалық көрсеткіштерін анықтайды. Дайындаманы жобалау — бұл оның формасын, рұқсат етілетін ауытқуларымен өлшемін, механикалық өңдеуге әдіпті, бөлшекке арналған дайындама сай болуы тиіс материалдың қаттылығын орнату.Алдын-ала бапталған білдекте бір жұмысшы қадамында кез-келген бетті өңдеу кезінде, өңдеу жүйесінің иілмелі деформациясы және а өлшемінің шегі шегінде өзгермелі дайындамалардың нәтижесінде, а дайындамалар партиясы ең аз amіn – дан ең көп amax дейін өзгереді, b бөлшектер өлшемі де аз amіn –дан ең көп amax дейін өзгереді. Аралық әдіптің Z мәні де осылайша аз Zmіn –дан ең көп Zmax дейін өзгереді. Ең аз і аралық әдіптің мәні айырмашылық ретінде көрсетіледі:Zmіn — amіn — bmax. (1.10)Ең көп і аралық әдіптің мәні айырмашылық ретінде көрсетіледі:Zmax — amax — bmіn. (1.11)Дегенмен аталған оқу құралының аясында әдіптердің Номиналды мәндерін, дайындамалар өлшемін және бөлшектер өлшемін қолданған жөн.Номиналды әдіп — бұл алдыңғы (і - 1) көшу кезінде алынған 1 дайындаманың aі Номиналды өлшемі мен бөлшектің bі өлшемі арасындағы айырмашылық:Zі ном = aі _ 1 - bі. (1.12)Онда дайындаманың нақты бетін өңдеуге жалпы Z0 Номиналды әдіп аталған бетті өңдеу бойынша барлық технологиялық көшулерге Номиналды болатын әдіптердің сомасы түріде есептеледі. Сонымен қатар, бұл әдіп дайындама мен бөлшектердің айырмашылығына тең болады, яғни: Zo = ∑n1 ZіHOM = aном.заг - bном.дет ' (1.12)мұндағы п — технологиялық көшулердің немесе аталған бетті өңдеу бойынша операциялардың жалпы саны.       1.9-сурет. Дайындамалар өлшемін анықтау сызбасы: а — бөлшектер өлшемдері; б — әдіптердің орналасуы және дайындама өлшемдері Осылайша, бастапқы дайындаманың әрбір бетінің сыртқы Номиналды өлшемін бөлшектің әрбір бетінің dД, DД, LД сыртқы Номиналды өлшемдеріне аталған бетті өңдеу үшін Zжалпыd, ZжалпыD, ZжалпыLl, ZжалпыL2 Номиналды әдіптерді қосу арқылы анықтайды. Бастапқы дайындаманың әрбір бетінің ішкі Номиналды өлшемін бөлшектің әрбір бетінің ішкі Номиналды өлшемдерінен, аталған бетті өңдеу үшін, жалпы Номиналды әдіптерді алып тастау арқылы анықталады. Осылайша, мысалы, 1.9, а суретте бейнеленген бөлшектер үшін бастапқы дайындаманың (1.9, б сурет) өлшемдерін келесі формуламен анықтауға болады:   Zжалпыd, Zжалпыd, Zжалпыи және ZжалпыL2 жалпы әдіптерді тиісті кестелер бойынша таңдайды.1.7-тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (1.15-кесте) шағын сериялы өндіріс жағдайында (200 дана/жыл) болат илемнен (18ХН3А) білік (1.10, а сурет) дайындау үшін бастапқы дайындама жобалау. Илемнің бетінің кедір-бұдырлығы Rz 250 мкм.НұсқаБөлшектер көрсеткіштеріØ АØ БØ ВL1, ммL2, ммL, ммНоминалды өлшемі, ммRz, мкмНоминалды өлшемі, ммRz, мкмНоминалды өлшемі, ммRz, мкм0801,2891,285801301002501602,51002,570801001202602301,2802,540801109025031202,51401,26080801202504802,51001,270801101052605201,2802,5408085952006902,51602,58080140602507681,21002,54580125752508752,51001,27880100602009301,2882,5408010512426010701,21001,260808868200 Тапсырма бойынша есепте көрсетілуі керек:■бөлшектер мен дайындамалар нобайы;■есептеудің нәтижелері көрсетілген есептеу формулалары  1.7- тапсырманы орындауға мысал (Нұсқа № 0)Бөлшек сызбасын талдау нәтижесінен (1.10, а –суретті қараңыз) білік диаметрлерінің айырмасы аса үлкен емес екенін (∆d < 9 мм), дайындама материалының механикалық құрамына талаптар жоқ екенін, ал өндіріс шағын сериялы екенін көруге болады. Сондықтан L0 және диаметрі d0 цилиндр шыбықшадан даналап дайындама кесіп дайындау рұқсат етілген. d0 дайындаманың диаметрі формула бойынша анықталады (1.14). Жалпы әдіп (П8.1-кесте) 2Zжалпыd = 8 мм 180...260 мм аралықта дайындама ұзындығын ескере отырып және бөлшектің кедір-бұдырлығы Ra 1,2 мкм. Сонда дайындаманың сыртқы диаметріd0 = dA + 2Zжалпыd = 89 + 8 = 97 мм.Даналап дайындаманың L0 ұзындығын формуламен анықтаймыз (1.16). П8.1-кесте бойынша 180.260 мм аралықта дайындаманың ұзындығын және бөлшектің кедір-бұдырлығы Rz 40 мкм ескере отырып табамызZжалпыL1 = ZжалпыL2 = 4 мм.Мұнда даналап дайындаманың ұзындығыL0 = Lд + ZжалпыL1 + ZжалпыL2 = 250 + 4 + 4 = 258 мм.Шыбықшаны даналап дайындамаға кесу кезінде 12-ші квалитет бойынша ұзындыққа шек тағайындаймыз (js12), ал диаметрге шек + 0,6.-1,7 мм етіп белгілейміз (Мемстандарт 2590—88 бойынша). Дайындама нобайы 1.10, б суретте берілген. 1.8- тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (1.16-кесте) шағын сериялы өндіріс жағдайында (200 дана/жыл) болат илемнен білік (1.10, а сурет) дайындау үшін бастапқы дайындама жобалау. Көлемнің бетінің кедір-бұдырлығы Rz 250 мкм. Тапсырма бойынша есепте көрсетілуі керек:■бөлшектер мен дайындамалар нобайы;■есептеудің нәтижелері көрсетілген есептеу формулалары   1.16-кесте. 1.8- тапсырманы орындауға арналған жеке нұсқалар Нұсқа Бөлшек көрсеткіштеріØ АØ ВØ ВL1, ммL2, ммL, ммНоминалды өлшемі, ммRa, мкмНоминалды өлшемі, ммRa, мкмНоминалды өлшемі, ммRa, мкм1702,51202,570801001002002401,21802,5408090902603602,51001,2608060602004702,51601,270801051052605401,2902,5408095952206802,51102,5808060602107451,21002,5458075752308782,51401,2788060601809401,2982,54080808020510601,21501,260806868195           1.11-сурет. Өңделетін бөлшектің эскизі (біліктің)  1.9-тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (1.17-кесте) ірі сериялы өндіріс жағдайында (20 000 дана/жыл) сұр шойыннан корпус (1.12-сурет) дайындау үшін бастапқы дайындама жобалау. Илемнің бетінің кедір-бұдырлығы Rz 320 мкм.Тапсырма бойынша есепте көрсетілуі керек:■бөлшектер мен дайындамалар нобайы;■есептеудің нәтижелері көрсетілген есептеу формулалары.1.9-тапсырманы орындауға мысал (нұсқа № 0)Бөлшек сызбасы талдауынан (1.12-суретті қараңыз) көрінетіні, механикалық өңдеуге түсетіндер:■D жалпақтықтан Е = 70 мм арақашықтықта орналасқан, диаметрі Д = 55 мм ішкі саңылау;■жалпақтық D негіздеме;Бөлшектің көрсеткіштеріНұсқа012345678910А, мм1520161214121612141614Б, мм9610498102104100104116112118108В, мм7682788082808292929088Г, мм3841364041404146464544Ø Д, мм5550485048525056565250Е, мм7065707668807276868072И, мм9670667268808460645876К, мм1201009810410211012010096102100Ø Т, мм1012101112101214101410Х, мм1215161617151820162212Радиус R, мм3230293030303034363534  қалыңдығы А тікбұрышты ернемектің жоғары жағындағы екі жалпақ беттер F ;■R = 32 мм цилиндрлі беттердің бүйір жағында екі жалпақ беттер G;■диаметрі Т төрт саңылау негіздемеде (тікбұрышты ернемекте);■тікбұрышты ернемектің екі жалпақ беттері L.Өндіріс түрі (ірісериялы) дайындама формасын бөлшек формасына барынша жақындастыра отырып, ағаш (немесе металл) модельдер бойынша жер формаларына құюды пайдалануға мүмкіндік береді. Құюдың өлшемінің нақтылығы 15—16-шы квалитетке сай келеді, беттің кедір-бұдырлығы Rz < 320 мкм.Бөлшек симметрия жазықтығына ие болатындықтан (Ц-Ц жазықтығы), онда оны модель мен форма жалғағышының жазықтығы ретінде қабылдаған жөн, бұл орнатуды және құймада орталық саңылау алу үшін өзекшені алуда жеңілдетеді. Тиісінше, бұған тік жоғарғы беттегі құю еңісі және металл құю кезінде форманың қалпы белгіленетін болады.Механикалық өңдеуге жалпы әдіпті дайындаманың есептелген т массасын ескере отырып 5-қосымша бойынша таңдауға болады (10... 16 кг), өңделетін жоғарғы бет өлшемі және оның кедір-бұдырлығы пареметрі (Ra 2,5 мкм):■D жазықтығына ZжалпыD = 2,5 мм корпусының негізі;■G1 бүйіржаққа ZжалпыG1 = 2,5 мм корпусының негізі;■G2 бүйіржаққа ZжалпыG2 = 2,5 мм корпусының негізі;■F жоғарғы алаңға ZжалпыF = 2,5 мм корпусының негізі;■орталық саңылауға Д 2ZжалпыD = 2,5-2 = 5,0 мм;■L1 және L2 бүйір жақтарға ZжалпыL1 = ZжалпыL2 = 2,5 мм неіздеме. Дайындама өлшемдерін келесі формулалармен есептейміз (1.14), (1.15),(1.16):■орталық саңылау диаметрі Д0 = ДжалпыД - 2Zжалпыд = 55 - 5,0 = 50 мм;■дайындама ұзындығы К0 = Кд + ZжалпыG1 + ZжалпыG2 = 120 + 2,5 + 2,5 = 125 мм;■негіз қалыңдығы А0 = Ад + ZжалпыD + ZжалпыF = 15 + 2,5 + 2,5 = 20 мм;■дайындама ені Б0 = Бд + Z^ L1 + Zжалпы L2 = 96 + 2,5 + 2,5 = 101 мм;■реттеуші өлшем Е0 = Ед + ZжалпыD = 70 + 2,5 = 72,5 мм.Құйынды өлшемінің шектік ауытқуы ±0,3 мм, құю еңісі — 3.5°. Дайындама нобайы 1.12, б суретте көрсетілген, мұнда көрсетілгені: Ц—Ц — модель мен форма жалғағышының жазықтығы; «Жоғары» және «Төмен» — формаға ерітілген металды құю кезіндегі форманың тиісінше жоғары жағы мен төмен жағының орналасуы.1.10-тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (1.18-кесте) ірі сериялы өндіріс жағдайында (4 000 дана/жыл) болаттан білік (1.13, а сурет) дайындау үшін бастапқы дайындама жобалау. Илемнің бетінің кедір-бұдырлығы Rz 320 мкм. Дайындама шынықтырылады, жіберілуі (320.380 НВ). 1.18-кесте. 1.10-тапсырманы орындауға арналған жеке нұсқаларБөлшектер көрсеткіштеріНұсқа012345678910Ø АдНоминалды өлшемі, мм8068888070607066727880Нақтылықd9f9e9d9f9f9d9d9f9e9f9Ra, мкм1,22,52,51,21,22,52,51,21,21,22,5Ø БдНоминалды өлшемі, мм907898908070808696100110Нақтылықd9e9f9d9e9e9f9d9d9e9f 9Ra, мкм1,22,51,21,22,52,51,21,22,52,52,5Ø ВдНоминалды өлшемі, мм8573928575657066808495Нақтылықd9f9e9d9d9f9f9e9d9e9f9Ra, мкм1,22,52,51,21,22,52,52,52,51,21,2Ұзындығы Ьд, мм500400500400250300500400420450500Ұзындығы 7.1д, мм13020022010080120220180198120220Ұзындығы Т.2д, мм8080789064409660866485Тапсырма бойынша есепте көрсетілуі керек:■бөлшектер мен дайындамалар нобайы;■есептеудің нәтижелері көрсетілген есептеу формулалары.10.10-тапсырманы орындауға мысал (Нұсқа № 0)Бөлшектің өлшемі мен формасын және құрамын ескере отырып, дайындаманы таңбаланған күйінде алған жөн. П8.1-кесте бойынша анықталатын, пеште қыздырылған кездегі металдың беткі қабатының күюін есепке алу үшін 0,5 мм ұлғайтылған, шыңдалған темір диаметрінің өлшемін әдіптерді есекере отырып есептейміз.Есептеу нәтижелері 1.19-кестеде жинақталған Бөлшек сатыларының диаметрі, ммRa, мкмЖалпы әдіп диаметрге, ммБөлшек сатыларының диаметрі , ммДайындама өлшемі үшін дәлсіздік, ммØ Ад = 801,252(2,9 + 0,5) = 6,8Ø А, = 86,8  +1,3-0,7Ø Бд = 901,252(2,9 + 0,5) = 6,8Ø Б0 = 95,8Ø Вд = 851,252(2,6 + 0,5) = 6,2Ø В0 = 91,2 Шегі бар дайындамалардың сатыларының ұзындығы өлшемдерін әдіптерді ескере отырып есептейміз, П8.1-кестемен анықталады. Пеште қыздырылған кездегі металдың беткі қабатының күюін есепке алу үшін әрбір бүйіржаққа әдіп 0,5 мм ұлғайтылған. Есептеу нәтижелері 1.20-кестеде жинақталған Бөлшек сатыларының ұзындығыRz, мкмЖалпы әдіп, ммДайындама сатысы ұзындығы,ммДайындама өлшемі үшін дәлсіздік, мм L1Λ = 13040(3,1 + 0,5) - (2,5 + 0,5) = 0,6L10 = 129,4 +1,3-0,7LΛ = 50040(3,1 + 0,5) + (3,1 + 0,5) = 7,2L0 = 507,2L2Λ = 8040(3,1 + 0,5) + (3,1 + 0,5) = 7,2L20 = 87,2 Дайындамаға қойылатын техникалық талаптар (1.13, б сурет):■штамп жалғағышы бойымен жылжу шегі 0,9 мм артық емес;■Кенеріктің аудандық кескінінің рұқсат берілетін қылауы 1,7 мм – ден аспауы қажет;■Беткейінің радиалды соқпасы 1мм-ден артық болмауы керек;■Сыртқы қалыптық бұлтару 7°;■Сыртқы айналма бұрыштардың радиусы 4 мм;■Тотқақтан өңдеу немесе басқа жолдармен тазарту.1.11 - тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (1.21-кесте) ірі сериялы өндіріс жағдайында (10 000 дана/жыл) болаттан 38ХМЮА тісті доңғалақ (1.14-сурет) дайындау үшін бастапқы дайындама жобалау. Дайындама бетінің кедір-бұдырлығы Rz 320 мкм. Дайындама шынықтырылады, жіберілуі (320.380 НВ). Дайындаманың термоөңделуі – шынықтыру (НВ > 280).Бөлшектер көрсеткіштеріНұсқа12345678910Ø АдНоминалды өлшемі, мм80 908070607090707590Нақтылықh10e9d9f10f9d10d9f10e9f10Ra, мкм2,52,51,21,22,52,51,21,21,21,2Ø БдНоминалды өлшемі, мм30403028203040302545НақтылықH8H9H8H9H8H10H8H9H8H9Ra, мкм1,21,21,22,52,51,21,22,52,52,5Ø ВдНоминалды өлшемі, мм50605040305060504570Нақтылықh9e10d9d9f9f10e9d9e10d9Ra, мкм1,22,51,21,22,52,52,52,51,21,2LΛНоминалды өлшемі, мм50604560506075604865Нақтылықh10d10d9f10e9f10e10d9d9d9    Бөлшектер көрсеткіштеріНұсқа12345678910L1ΛНоминалды өлшемі, мм30402540304560403050Нақтылықh6d9f10f9e10e10d9d9f10f10          1.14-сурет. Өңделудегі тісті дөңгелектің сызбасы Тапсырма бойынша есепте көрсетілуі керек:■сызбалар, бөлшектер және алдын ала дайындамалар;■есептеу формулалары және есептеу нәтижелері;■алдын ала дайындамаларды жасаудағы техникалық талаптарДАЙЫНДАМА ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫЛЫҒЫН АЛУДЫҢ НҰСҚАЛАРЫН АЛДЫН-АЛА БАҒАЛАУ  Дайындама алудың нұсқаларын алдын-ала бағалау оларды жобалаудың бірінші кезеңінде жүзеге асырылады. Материал сыйымдылдығы және еңбек өнімділігінің төмендеуі сипаттары бойынша ең үнемді нұсқасы таңдалады. Дайындама алудың тиімділігін келесі көрсеткіштері бойынша бағалайды:Пайдаланылатын материал коэффиценті (КИМ) — ол бөлшектің салмағының (тД) дайындалатын салмаққа қатынасы (тз):КИМ = тД /тз. (1.17)КИМ жоғары болған сайын, дайындамада технологиялығы артады. Ол дайындама формасы бөлшек формасына жақын дегенді білдіреді, демек материалдың қалдығы минималды болады. Еңбек сыйымдылығы 1н дайындамадан бөлшек жасау, жаңа нұсқадан алынған, базалық нұсқамен салыстырғанда:tH =tб√(mЗ-Н/mЗ-б)2; (1.18)мұндағы тзн — дайындама массасы, жаңа нұсқа бойынша алынған; тзб — базалық нұсқа бойынша алынған дайындама массасы.N шығарылымының жылдық бағдарламасы кезінде Дт материалды үнемдеу, дана/ж.:∆т = (тз.б - тзн)N. (1.19)Мз материал дайындауға және Зжұмысшы негізгі жұмысшылардың еңбекақысына кеткен шығыннан тұратын С дайындаудың өзіндік құны:С = Мз + Зжұмысшы.(1.20)Негізгі материалдар құны:  Мз = тзСмkт-з — тотхСотх * 10-3 ,(1.21) мұндағы kт-з — коэффициент, транспорттық-дайындау шығынын ескеретін (қара металл үшін kт-з = 1,04... 1,08, басқа металдар үшін kт-з = 1,0.1,02); См — материал құны (П14.1-кесте); тотх = тз - тд — қалдықтар массасы; Сотх — қалдықтар құны (П14.1-кесте).Негізгі жұмысшылардың еңбекақысыЗжұмысшы = kB.н kПР * 1,25 ∑nt-1 tшті CTі (1.22) мұндағы kв.н = 1,18 — норманы орындау коэффициенті; kпр — сыйақы және қосымша төлемдер коэффи­циенті; n — өңделген дайындамалар саны; tmxі — бір дайындамаға кеткен уақыт; Ст — сағаттық тарифтік ставка. Сн өзіндік құнымен дайындама алудың жаңа нұсқасы сол дайындаманы Сн өзіндік құнмен салыстырғанда қаншалықты экономикалық тиімді екенін С өзіндік құны бойынша үнемдеу көрсетеді, N дайындаманы әзірлеу кезінде, яғни∆С = (Сб Сн)N Бастапқы дайындамалардың технологиялылығын дайындаманың және қайта дайындалатын дайындама формасының базалық формасының көрсеткіштерін салыстыра отырып сапалы және сандық тұрғыда бағалауға болады.Бастапқы дайындамалардың технологиялылығы келесімен шартталады:■дайындама материалын және оның формасын рационалды таңдау;■дайындама алу процесінің технологиялылығымен;■дайындама өлшемдерінің рационалды қойылуымен;■дайындама өлшемдерін экономикалық үнемді тағайындалуымен;■дайындаманың беттік қабатының тиімді параметрінің тағайындалуымен.Бастапқы дайындама, егер оның формасы бөлшек формасына жақын және оны прогрессивті жолмен алатын болса, онда ол айтарлықтай технологиялы деп саналады.1.12-тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (1.22-кесте) техникалық-экономикалық көрсеткіштері бойынша көміртекті болаттан жасалған дайындаманың айтарлықтай тиімді түрін анықтау, N шығарылым кезінде жона отырып бөлшек (1.15-сурет) дайындау үшін, т/жыл.Тапсырма бойынша есепте көрсетілуі керек:■бөлшек нобайы;■есептеудің нәтижелері көрсетілген есептеу формулалары материалды пайдалану коэффициенті (МПК), дайындаманың екі нұсқасынан бөлшек дайындаудың қиындығы, N, жылдық бағдарлама кезінде материалды үнемдеу, екі нұсқа кезіндегі дайындамадан бөлшек дайындау өзіндік құны, өзіндік құнынан үнемдеу;■есептеу нәтижесінің талдауы және қорытындысы.1.13- тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (1.23-кесте) сериялы шығарылым жағдайында (N шығарылым бағдарламасы, дана/жыл) төлке (1.16-сурет) дайындау үшін дайындаманың (қалыптау немесе құбыр) айтарлықтай үнемді түрін таңдау.Техникалық-экономикалықкөрсеткіштерДайындаманың түрлеріНұсқа012345678910Дайындама көрсеткіштеріДайындаманың салмағы кгшыбықша1,41,61,82,01,41,31,62,01,31,82,0қалыптау1,11,21,41,51,11,01,21,61,01,41,6Білдек санышыбықша11111111111қалыптау33333333333Операцияның еңбек сыйымдылығы, миншыбықша1,41,41,41,41,41,41,41,41,41,41,4қалыптау1,81,81,81,81,81,81,81,81,81,81,8Капиталды шығын, р.шыбықша600400600600800600600600900600700қалыптау170120170170270170170170370170350Дайындаманың 1кг құны, р.шыбықша100100100100100100100100100100100қалыптау190190190190190190190190190190190Бөлшектер көрсеткіштеріБөлшек салмағы, кг0,60,690,790,890,690,790, 91,00,71,11,2Шығарылым программасы N, дана/жыл9 0008 0009 5008 0008 5008 0007 0007 5007 0009 0008 000Темір жонушының сағаттық тарифті мөлшерлемесі, р. 10090909090959090959090 Технико-экономикалық көрсеткіштерДайындама түріНұсқа012345678910Ø Ад6062646660586266606468Ø Бд3030323630283236303438Ø ВД4042444842404448404450L1Λ2020202220202426202830LΛ6260626460616568607072 Технико-экономикалық көрсеткіштерДайындама түріНұсқа012345678910Дайындама көрсеткіштері Дайындаманың салмағы, кгҚұбыр 1,41,61,82,01,41,31,62,01,31,82,0қалыптау1,11,21,41,51,11,01,21,61,01,41,6Білдек саныҚұбыр11111111111қалыптау33333333333 Операцияның еңбек сыйымдылығы, минҚұбыр1,41,41,41,41,41,41,41,41,41,41,4қалыптау1,81,81,81,81,81,81,81,81,81,81,8Капиталды шығын, р..Құбыр600400600600800600600600900600700қалыптау170120170170270170170170370170350Дайындаманың 1кг құны, р.Құбыр100100100100100100100100100100100қалыптау190190190190190190190190190190190Бөлшектер көрсеткіштеріБөлшек салмағы, кг0,60,70,80,90,70,80, 91,00,7U1,2Шығарылым программасы N, дана/жыл9 0008 0009 5008 0008 5008 0007 0007 5007 0009 0008 000Темір жонушының сағаттық тарифті мөлшерлемесі, р.10090909090959090959090Ø Ад, мм6062646660586266606468Ø Бд, мм3030323630283236303438Ø Вд, мм4042444842404448404450L1Λ, мм1010101010101010101010L2Λ, мм2020202020202020202020L3Λ, мм2830424530355055256063LΛ, мм6265728065708590609598            Тапсырма бойынша есепте көрсетілуі керек:■Бөлшектің сызбасы;■Есептеудің нәтижелері және есептеу формулалары: материалды пайдалану коэффициенті (МПК), дайындаманың екі нұсқасынан бөлшек дайындаудың қиындығы, N, жылдық бағдарлама кезінде материалды үнемдеу, екі нұсқа кезіндегі дайындамадан бөлшек дайындау өзіндік құны, өзіндік құнынан үнемдеу;■Есептеу мен қорытындының талдауы.1.14 - тапсырма Бөлшек дайындау тапсырмасының бір нұсқасы бойынша (1.17, а-сурет, 1.24-кесте) екі нұсқадағы (1.17, б және в сурет) бастапқы нұсқаның технологиялылығына сапалы талдау жасау.Бөлшектің көрсеткіштеріНұсқа012345678910Ø Ад, мм10012014016010011010513090100140Ø Бд, мм6080100120607065905060100Ø Вд, мм801001201408090851107080120L 1д, мм2020202020202020202020L 2д, мм110160180140100180150160120150170L д, мм150200220180140220190200160190210  1.17-сурет. Бөлшек (а) және нұсқалар (б және в) бөлшекке дайындамаларТапсырма бойынша есепте көрсетілуі керек: Бастапқы дайындаманың 2 нұсқасында сапалы (еркін нысанда). Бұл арада МПК және механикалық өңдеудің технологиялық процесінің операциясын жеңілдетуге ерекше көңіл бөлу керек.1.14 - тапсырманы орындауға мысал (Нұсқа № 0)1.17-суретте көрсетілген дайындаманың екінші нұсқасы бірінші нұсқадан (1.17, б суретті қараңыз) тиімді ерекшеленеді, дайындама формасы бөлшек формасына жақын (1.17, а-суретті қараңыз). Бұдан шығатыны, МПК1 < МПК2. Сонымен қатар, бұл дайындаманың орталық саңылауында орталық бөлігінде қуысы бар, бұл бөлшектің ішкі бетінің жоғарғы жағын механикалық өңдеудің жеңілдетеді және бөлшекті дайындаудың технологиялық процесін жеңілдетеді. Қорытынды: бастапқы дайындаманың екінші нұсқасы (1.17, в-суретті қараңыз) бірінші нұсқаға қарағанда тиімдірек (1.17, б-суретті қараңыз).1.15- тапсырмаТісті доңғалақ дайындау тапсырмасы нұсқаларының бірі бойынша (1.18, а-сурет, 1.25-кесте) екі нұсқадағы бастапқы дайындаманың технологиялылығына сапалы талдау жасау (1.18, б және в-сурет).Тапсырма бойынша есепте көрсетілуі керек: бастапқы дайындаманың екі нұсқасына сапалы бағалау жүргізу (еркін формада). Бұл арада МПК, механикалық өңдеудің технологиялық процесінің операциясын жеңілдетуге және дайындама алу процесіне ерекше көңіл бөліңіз.Бөлшектер көрсеткіштеріНұсқа012345678910Ø А, мм7090806065758090705060Ø Б, мм5070604040506070503045Ø В, мм80100906060708090705065Ø Г, мм10012011090951051101201008090L1, мм4545454545454545454545L2, мм3535353535353535353535L, мм15020022018014022019016016090120 № 1.2-практикалық жұмыс. Әдіптер мен шектердің операциялық өлшемдерге графикалық бейнелі бөлшекті өңдеуге операциялық әдіп тағайындау Жұмыс мақсаты — операциялық әдіптер тағайындауға қолданылатын нормативтік құжаттарды пайдалана алу біліктілігі мен дағдысын қалыптастыру; бөлшекті өңдеуге операциялық әдіп тағайындау бойынша білімін тәжірибе жүзінде бекіту, сонымен қатар цилиндрлі жоғарғы беттерді өңдеу кезінде операциялық өлшем тағайындау білімін тәжірибе жүзінде бекіту.Операциялық әдіп — бұл бір операция кезінде дайындаманың нақты бір бетінен алынып тасталатын материал қабатының қалыңдығы. Әдіптің шамасына алдыңғы операция кезінде туындаған беттің кедір-бұдырлығы, беттің дефектілі қабаты, операциялық өлшемге шек әсер ететін болғандықтан неліктен әдіпті өңдеуге жататын барлық беттерге тағайындайтындығы түсінікті.Әдіптің шамасы технологиялық процестің өзіндік құнынан әсер етеді, себебі әдіп көп болған сайын, оны алып тастауға көшулер көбірек қажет болады. Екінші жағынан алғанда, әдіп көп болған сайын, дайындаманы алу процесі де қымбат болады. Технологқа әдіптердің мөлшерін бөлшек те сапалы болатындай және дайындамасы да экономикалық үнемді болатындай етіп таңдауына тура келеді. Бөлшектің нақты бір бетінің талап етілетін нақтылығы мен сапасына қол жеткізу үшін осы аталған бетті өңдеудің бірнеше операциясы қажет болады, ендеше осы операциялардың әрқайсысына тағайындалады. Және осы операциялардың әрқайсысында операциялық өлшем ұсталады. Практикалық жұмыс екі бөлімнен тұрады.Тапсырманың бірінші бөлімі. Бөлшектің сыртқы жоғарғы беті үшін операциялық әдіп және операциялық өлшемдер тағайындау — білік (1.19, а-сурет) - тапсырманың бір нұсқасы бойынша (1.26-кесте) практикалық жұмысқа:■ бөлшектің жұмысшы сызбасын зерттеу;■беттің талап етілетін параметрін алу үшін білдектің сыртқы бетін өңдеу маршрутын құру;■құрылған өңдеу маршруты бойынша әрбір операция үшін операциялық әдіптер және операциялық өлшемдерді анықтау;■қарастырылып отырған бет үшін бастапқы дайындама өлшемін анықтау;■біліктің сыртқы беті үшін әдіптердің орналасу сызбасын құру.Тапсырманың екінші бөлімі. - тапсырманың бір нұсқасы бойынша (1.26-кесте) бөлшектің - төлкенің ішкі жоғарғы беті үшін (1.19, б –суретке қараңыз) операциялық әдіптер және операциялық өлшемдерді тағайындау, практикалық жұмыс үшін:■бөлшектің жұмысшы сызбасын зерттеу;■беттің талап етілетін параметрін алу үшін төлкенің сыртқы бетін өңдеу маршрутын құру;■құрылған өңдеу маршруты бойынша әрбір операция үшін операциялық әдіптер және операциялық өлшемдерді анықтау;■қарастырылып отырған бет үшін бастапқы дайындама өлшемін анықтау;төлкенің сыртқы беті үшін әдіптердің орналасу сызбасын құру.Жұмыстарды орындау мысалы (Нұсқа № 0).1-бөлім. Бөлшектің сыртқы жоғарғы беті үшін операциялық әдіп және операциялық өлшемдер тағайындау — білік (1.19, а-сурет). 6-қосымшаны ескере отырып, бөлшектің сызбасын талдаудан (1.19, а-суретті қараңыз) көретініміз, беттің талап етілетін параметрін алу (46h7, Ra 1,25) төмендегідей болуы мүмкін:■операция 05 — бастапқы жону; операция 10 — таза жону;■операция 15 — алдын-ала тегістеу; ■операция 20 — таза тегістеу.Біліктің бетін өңдеу бойынша құрылған маршрутты және нормативтік құжаттарды пайдалана отырып, бірақ кері реттілікпен (20-операциядан бастап 05-операцяға қарай), әрбір операция үшін операциялық әдіп және өлшемдерді анықтаймыз:■таза тегістеуге әдіп (диаметрге) (П8.6-кесте) 0,1 мм құрайды. Сонда білік диаметрі алдын ала тегістеу алдында (бастапқы тегістеуден кейін) 46,0 + 0,1 = 46,1 мм болуы керек;Бөлшектер көрсеткіштеріНұсқа012345678910БілікØ А, мм4660405545807465455540Дәлдікh7h7h7h7h7h7h7h7h7h7h7Ra, мкм1,251,250,631,251,251,250,630,630,631,251,25L, мм9012010019016023022020014519098Төлке саңылауыØ Б, мм4660405545807465455540ДәлдікН9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Ra, мкм1,250,630,630,631,250,630,631,251,250,630,63L, мм5068455050608050506042 ■таза тегістеуге әдіп (диаметрге) (П8.3-кесте) 0,3 мм құрайды. Сонда білік диаметрі алдын ала тегістеу алдында (бастапқы тегістеуден кейін) 46,0 + 0,3 = = 46,4 мм болуы керек;■таза жонуға әдіп (диаметрге) (П8.3-кесте) 0,5 мм құрайды. Сонда білік диаметрі тазалап жону алдында (бастапқы жонудан кейін) 46,4 + 1,5 = = 47,9 мм болуы керек;■бастапқы жонуға әдіп (диаметрге) (П8.3-кесте) 2,0 мм құрайды. Сонда білік диаметрі бастапқы жону алдында (білік дайындамасы диаметрі) 47,9 + 2,0 = = 49,9 мм = 50 мм болуы керек.Есептеулер нәтижесі 1.27-кестеде келтірілген.2-бөлім. Төлкенің ішкі жоғарғы беті үшін операциялық әдіп және операциялық өлшемдер тағайындау (1.19, б-сурет). 7-қосымшаны ескере отырып, бөлшектің сызбасын талдаудан (1.19, б-суретті қараңыз) көретініміз, беттің талап етілетін параметрін алу (49h9, Ra 1,25) төмендегідей болуы мүмкін:■операция 05 — бұрғылау; операция 10 — бастапқы жону;■операция 15 — тазалап жону; ■операция 20 — бастапқы тегістеу.■операция 25 — тазалап тегістеу.Төлкенің ішкі бетін өңдеу бойынша құрылған маршрутты және нормативтік құжаттарды пайдалана отырып, бірақ кері реттілікпен (25-операциядан бастап 05-операцияға қарай), әрбір операция үшін операциялық әдіп және өлшемдерді анықтаймыз:■ішкі таза тегістеуге әдіп (диаметрге) (П8.7-кесте) 0,1 мм құрайды. Сонда саңылау диаметрі тазалап тегістеу алдында (бастапқы тегістеуден кейін) 46,0 - 0,1 = 45,9 мм болуы керек;■бастапқы тегістеуге әдіп (диаметрге) (П8.6-кесте) 0,2 мм құрайды. Сонда саңылау диаметрі бастапқы тегістеу алдында (тазалап тегістеуден кейін) 45,9 - 0,2 = 45,7 мм болуы керек;■ішкі таза тегістеуге әдіп (диаметрге) (П8.11-кесте) 1,0 мм құрайды. Сонда саңылау диаметрі тазалап жону алдында (бастапқы жонудан кейін) 45,7 - 1,0 = 44,7 мм болуы керек;■ішкі бастапқы жонуға әдіп (диаметрге) (П8.11-кесте) 1,5 мм құрайды. Сонда саңылау диаметрі бастапқы жону алдында (бұрғылаудан кейінгі саңылаудың диаметрі) 44,7 - 1,5 = 43,2 мм болуы керек.Осылайша, төлкедегі саңылауды бұрғылағаннан кейін ол диаметрі 43,2 мм болуы керек. Дегенмен, бастапқы дайындаманы саңылауы бар шыңдалған темір күйінде алғанымыз жөн екендігін ескертеміз. Есептеулер нәтижесі 1.27-суретте келтірілген. Өңделетін бөлшекБілікТөлкеОперация нөмірі және типіОперациялық өлшемОперация нөмірі және типіОперациялық өлшем    Дайындама50,005 — бұрғылау43,205 — бастапқы50 - 2,1 = 47,910 — бастапқы43,2 + 1,5 = 44,7жону тегістеу 10 —тазалап жону47,9 - 1,5 = 46,415 — тазалап44,7 + 1,0 = 45,7  тегістеу     Өңделетін бөлшекБілікТөлкеОперация нөмірі және типіОперациялық өлшемОперация нөмірі және типіОперациялық өлшем15 — алдын-ала тегістеуе46,4 - 0,3 = 46,120 — алдын-ала тегістеу45,7 + 0,2 = 45,920 — тазалап тегістеу46,1 - 0,1 = 46h7, Ra 1,25 мкм25 — тазалап тегістеу45,9 + 0,1 = 46Н9, Ra 1,25 мкм№ 1.2-ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҰМЫСТЫ ҚОРҒАУҒА АРНАЛҒАН БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ Операциялық әдіп дегеніміз не?Көшуаралық әдіп деген не?Жалпы әдіп деп нені атайды?Жалпақ беттерді өңдеу кезінде операциялық өлшемдерді анықтау әдістемесі?Сыртқы цилиндрлі беттерді өңдеу кезінде операциялық өлшемдерді анықтау әдістемесі?Ішкі цилиндрлі беттерді өңдеу кезінде операциялық өлшемдерді анықтау әдістемесі ?таңдамаларды өңдеу кезінде база таңдауДайындамаларды металл өңдеуші білдектерде өңдеу кезінде дайындамаларды көбінесе тетіктерге орнатып, бекітеді, ал тетіктерді білдек үстеліне орнатып, бекітеді. Бұл арада дайындама тарапынан орнату базасы қатысады, ал тетік тарапынан орнату беті қатысады. Дайындаманы базалау жүреді, яғни оған талап етілетін қалыпқа қою жүргізіледі, кескіш құралдың қозғалысы траекториясын анықтайтын. Дайындаманы білдекке орнату процесі екі кезеңнен тұрады: базалау – оның нәтижесінде дайындаманы білдектің өңдеу аумағында дұрыс бағыттайды, және бекіту – ол базалау кезінде алынған дайындаманың қалпын, оны өңдеп болғанға дейін өзгермеуін қамтамасыз етеді.Дайындаманы дұрыс базалау көбінесе өлшемді автоматты түрде алу кезінде өңдеудің дәлділігін анықтайды.База — бұл өңдеуге жататын бет, сызық немесе нүкте, оған қатысты басқа да бетті, сызықтың немесе нүктенің қалпын өлшейді. Дегенмен, машина жасау технологиясында нақтырақ түсінік қолданады: конструк­торлық база және технологиялық база.Конструкторлық база (КБ) — бұл бөлшектің беті, сызығы немесе нүктесі, оларға қатысты бөлшектің жұмысшы сызбасында осы бөлшектің басқа беті, сызығы немесе нүктесінің қалпы беріледі. Материалдық беті, сызығы немесе нүктесі қолданылатын айқын конструкторлық база, бөлшектің беті, сызығы немесе нүктесі қолданылмайтын, оның орнына бөлшектің жұмысшы сызбасының геометриялық элементтері, симметрия жазықтығы, бұрыш биссектрисасы және т.б. қолданылатын жасырын конструкторлық база деп ажыратылады. Технологиялық база (ТБ) — бұл, бұйымды дайындаудың технологиялық процесінде бұйымның (дайындама, бөлшек) қалпын анықтау үшін пайдаланылатын база. Дайындау процесінің түрлі кезеңдерінде түрлі технологиялық процестер қолданылуы мүмкін. Бөлшекті дайындаудың технологиялық процесі барысында келесі технологиялық базаларды ажырата білген дұрыс: бастапқы база, орнату базасы, өлшеу базасы.Бастапқы (немесе баптау) база (ББ) — бұл, оларға қатысты технологиялық құжатта, мысалы операциялық картада, аталған операцияда өңделіп жатқан беттің орналасу қалпы үйлестірілген бет, сызық немесе нүкте. Өңделіп жатқан беттің өлшемін үйлестіретін өлшемдерді бастапқы өлшемдер деп атайды. Орнату (немесе контактілі) база (ОБ) — бұл, дайындаманың жоғарғы жақ беті, және дайындаманың беті ғана дайындаманы тетікке (немесе тікелей білдекке) орнатқан кезде оның қалпының бастапқы (операциялық) өлшемнің бағытына анықтылығын құрады, яғни дайындаманы бастапқы өлшем бағытына қарай үйлестіреді.Өлшеу (немесе тексеру) базасы (ӨБ) — бұл жоғарғы бет, туындаушы немесе бөлшектің бетінің нүктесі, оларға қатысты өңделген беттің қалпы бақыланады, яғни бастапқы өлшемнің сақталуының дұрыстығын тексереді.1-мысал. Дайындаманың ерекшеленген бетін фрезерлеу кезінде а және b (1.20-сурет, а) өлшемдерін алу үшін 1 орнату базасы болып табылатыны:■а бастапқы өлшем үшін жоғарғы бет А, тетіктердің 3 орнату элементтерінің тетіктерімен анықталатын, А жазықтығына қатысты 2 фрезаны орнату кезінде алынады;■b бастапқы өлшем үшін жоғарғы бет, ол да 4 тіреуішке қатысты 2 фрезаны орнату кезінде алынады, b = с - (dф/2) айырмашылық ретінде, мұндағы с — 4 тіреуішінен бастап 1 фрезаның білігіне дейінгі арақашықтық; dф — фреза диаметрі, ол да 4 тіреуішке қатысты 2 фрезаны орнату кезінде алынады, b = с - (dф/2) айырмашылық ретінде, мұндағы с — 4 тіреуішінен бастап 1 фрезаның білігіне дейінгі арақашықтық; dф — фреза диаметрі 2-мысал. 5 үшжұдырықшалы қысқыда оның А бетіне тірелгенше орнатылған 1 (1.20-сурет, б) мөлшерлі дайындаманы жону кезіндегі бастапқы өлшем а білдекті 6 тіреуішті А қысқының тіреуіш А бетінен f = а + т қашықтықта бекіту жолымен қамтамасыз етіледі. 3-мысал. Көп құрал-жабдықты жону білдекте өңдеу кезінде, жоғарғы беті М болатын 1 дайындама (1.20-сурет) үшжұдырықшалы қысқының бүйіржақ бетіне тіреледі. N бүйіржақ бетке қатысты, яғни f бастапқы өлшемге М беті бір мезетте орнату базасы да және бастапқы базасы да болады. Дайындаманы одан әрі өңдеу кезінде N беті а, b, c және d өлшемдерімен басқа да өңделетін А, В, С, Д беттерімен байланысты. Атап көрсетілген беттердің бөлшектерге орналасу қалпы N бетінің орналасу қалпына байланысты болады, ол олар үшін технологиялық (бастапқы) база болып табылады. 1.16- тапсырмаЖуандатылған сызықтармен белгіленген беттерді өңдеу үшін, Ак, Вк, Ск өлшемдермен конструкторлық сызбада бастапқы базаны белгілеу 1.21-сурет, а. Бастапқы өлшемдерді қою және технологиялық базаларды белгілеу.1.16 - тапсырманы орындауға мысал 1.21-суретте, б белгіленген. 2 дайындаманың М беті Аи бастапқы өлшемге қатысты бір мезетте бастапқы база да, сонымен қатар орнату базасы да болады. Дайындаманың N беті Ви бастапқы өлшемге қатысты бір мезетте бастапқы база да, сонымен қатар орнату базасы да болады. Си өлшемге қатысты К беті бастапқы база болып табылады. 1 тіреуіш Ви бастапқы өлшемге қатысты тетіктің орнату элементі болып табылады, ал 3 тіреуіш Аи бастапқы өлшемге қатысты тетіктің орнату элементі болып табылады.1.17- тапсырмаӨңдеу кезінде 2 дайындама 1.22-суретке сәйкес базаланады. Өңделетін А және В беттер жуандатылған сызықпен белгіленген. Дайындаманың қандай беттері орнатушы база болып табылатындығын және тетіктердің қандай элементтері орнатушы элемент болып табылатындығын анықтау            1.21-сурет. Бастапқы базалар:а — өңделетін беттер; б — базалану сызбасы  1.18-тапсырмаБөлшектің жұмысшы сызбасынан (1.23-сурет) конструкторлық базаларды табу және оларға қатысты осы базалар конструкторлық болып табылатын, бөлшектердің беттерін көрсету.1.19-тапсырмаL және M өлшемдерін ұстана отырып, дайындаманы өңдеу кезінде Ød және ØD (1.24-сурет, а) екі саңылау бұрғылау. Осы саңылаулардың орналасу қалпын бақылау үшін мүмкін болар өлшеу базасын анықтау талап етіледі (өлшемдер L және M).    L өлшемін бақылау үшін өлшеу базасы ретінде дайындаманың К беті қызмет етуі мүмкін (1.24-сурет, б). Сонда, К бетінен F тудырушыға дейінгі Аиз арақашықтықты өлшей отырып, нақты өлшем анықталады Lд = Аиз + 0,5d.М өлшемін бақылау үшін өлшеу базасы ретінде P немесе N тудырушылардың бірі қызмет етуі мүмкін (1.24-сурет, б). Сонда, P тудырушыдан N тудырушыға дейінгі Миз арақашықтықты өлшей отырып нақты өлшем анықталады Мд = Миз + 0,5d + 0,5D.1.20-тапсырмаØ 8 және Ø 12 мм саңылауларды өңдеу кезінде алынатын, 10 және 15 мм (1.25-сурет) өлшемдерге қатысты мүмкін болар өлшеу базаларын анықтау. Жұмысты орындауға қысқаша әдістемелік нұсқаулықӨңдеудің дәлділігіне жоғары талап қойылған жағдайда технологиялық база ретінде, өңделетін беттерге қатысты конструкторлық база болып табылатын, дайындамалардың беттерін қабылдау қажет.Базаларды қандай да бір өңделетін беттерге қатысты қосарластыру принципіне, жалпы жағдайда, барлық технологиялық базасы ретінде, осы бетке қатысты конструкторлық база ретінде қызмет ететін, дайындаманың бір ғана элементін пайдалану жатады. Базалардың қосарластыру принципін сақтамау (технологиялық процестерді жобалау кезінде) өңдеулердің қосымша дәлсізденуіне алып келеді. Бірінші кезекте бастапқы базаны конструкторлық базамен қосарластыруға, содан кейін орнату базасын бастапқы базамен қосарластыруға көңіл аударылады.1-мысал. Бастапқы базаны конструкторлық базамен қосарластырмау (ББ Ф КБ).Бөлшектің жұмысшы сызбасына сәйкес (1.26-сурет) М беті L бетіне қатысты Тк = 0,2 мм (Ак ± 0,1) болатын, М бетті өңдеу кезінде ұстануды талап ететін Ак конструкторлық өлшеммен үйлестірілген. Операциялық нобайда (1.26-сурет, б) М өңделетін бет, бастапқы база болып табылатын N бетіне қатысты Аи ± 0,05 өлшемімен үйлестірілген. Сірә, ББ ≠ КБ. Онда М бетін өңдеу нәтижесінде дайындаманы мұндай базалау кезінде Ак талап етілетін конструкторлық өлшемде Ти-к = 0,2 қосымша дәлсіздік пайда болады, яғни дәлсіздікға өлшемі С ± 0,1 КБ (L беті) және бастапқы базаның (N беті) өзара орналасу қалпына тең. Талап етілетін өлшемнің нақты дәлсіздігі төмендегіге тең болады:Тк.д = Ти + Ти-к = 0,1 + 0,2 = 0,3 мм,бұл талап етілетін дәлсіздікны Тк = 0,2 мм айналдырады.Талап етілетін дәлдікті қамтамасыз ету үшін бастапқы өлшемді осылай қою кезінде бастапқы өлшемнің нақты дәлділігін ББ және КБ өзара орналасу қалпының Ти-к дәлсіздігі шамасына арттыру (дәлсіздікті азайту) қажет, яғниТи.д < Тк - Ти-к немесе Тк > Ти.д + Ти-к. (1.24)Қарастырылып отырған мысалдарда 0,1 < 0,2 - 0,2. Теңсіздік дұрыс емес шықты. Бұдан шығатыны, бастапқы базаны бұлай таңдау кезінде белгіленген нақтылық қамтамасыз етілмейді.2-мысал. Орнату базасын бастапқы базамен қосарластырмау (ОБ * ББ).Бөлшектің жұмысшы сызбасына сәйкес (1.27-сурет) М беті L бетіне қатысты Тк = 0,2 мм (Ак ± 0,1) болатын, бұл М бетті өңдеу кезінде ұстануды талап етілетін Ак конструкторлық өлшеммен үйлестірілген. Операциялық нобайда (1.27-сурет, б) М өңделетін бет, бастапқы база болып табылатын N бетіне қатысты Аи ± 0,05 өлшемімен үйлестірілген.   1.27-сурет. Орнату базасын және бастапқы базаны жылжытпау (УБ ≠ ИБ) Сірә, бастапқы база конструкторлық базамен қосарластырылған (ББ ≠ КБ). Технологиялық процестің жобалаудың бұл кезеңінде базаларды қосарластыру принципі сақталған, сондықтан М бетін өңдеу нәтижесінде талап етілетін конструкторлық Ак өлшемде қосымша Тб-к дәлсіздік болмайды. Дегенмен, дайындаманы білдектің жұмысшы аумағына базалау кезінде орнату базасы ретінде дайындаманың N беті таңдалған (1.27-сурет, б қараңыз), яғни орнату базасының бастапқы базамен (ОБфББ) қосарланбауына жол берілген. Ал енді, L (ББ) беті және N (ОБ) беті м В ± 0,1 (1.27-суретті қараңыз) өлшеммен байланысып тұрғандықтан Аб ± 0,05 бастапқы өлшемде, (0,2) дәлсіздікға В ± 0,1 өлшемге тең То-б қосымша дәлсіздік пайда болады. Талап етілетін (Аб) өлшемнің нақты дәлсіздігі келесіге теңТи.д = Ти + Ту_и = 0,1 + 0,2 = 0,3 мм,Бұл талап етілетін дәлсіздікдан асып кетеді Ти = 0,1 мм.Орнату базасын осылай таңдау кезінде талап етілетін дәлділікті қамтамасыз ету үшін бастапқы өлшемнің дәлділігін ББ ж ОБ өзара қалыптың То-б дәлсіздігінің шамасын арттыру қажет, яғни бастапқы өлшемнің нақты дәлділігі:Ти.д ≤ Ти - Ту-и немесе Ти > Ти.д + Ту-и. (1.25)Қосарластырмауды (ББфКБ) технологиялық процестердің операцияларын әзірлеу кезінде ескеру қажет, ал қосарластырмауды (ОБфББ) бөлшектер үшін арнайы білдекке қажет тетікті жобалау кезінде ескеру қажет. Басқа технологиялық базаларды өзара немесе конструкторлық базамен қосарластырмау осыған ұқсас салдарға алып келеді. 1.21- тапсырмаБөлшектің жұмысшы сызбасы негізінде (1,28-сурет, а) және дайындаманы өңдеу сызбасы (1,28-сурет, б) негізінде бастапқы өлшемі 20-01 және 10-01 мм операцияны ақаусыз орындау мүмкіндігін анықтау.         1.28-сурет. Бөлшек сызбасы (а) және өңдеу схемасы (б)      Тапсырманы орындау мысалыБөлшектің жұмысшы сызбасын және өңдеу сызбасын талдаудан екі бастапқы өлшемдерге 20-01 және 10-01 базаларды қосарластыру принципі бұзылмағандығын көреміз, яғни бастапқы база конструкторлық базамен қосарластырылған (ББ=КБ). Бұдан шығатыны, базалардың өзара қалыптарының дәлсіздігі жоқ (Тб-к = 0). Сонда, бастапқы өлшемнің нақты дәлділігі келесі формуламен (1.24):Ти.д < Тк - Ти-к< 01 - 0 < 01Ти = 0,1 бастапқы өлшемнің берілген дәлділігі. Бастапқы өлшемнің нақты дәлділігі бастапқы өлшемнің берілген дәлділігіне тең болғандықтан (дәлсіздік бұзылмаған), онда операция ақаусыз орындалады (өңдеудің басқа да мүмкін болар дәлсіздігін ескерместен).1.22- тапсырмаТапсырмалар нұсқасының бірі бойынша (1.28-кесте) егер Дайындама мен бөлшектердің көрсеткіштеріНұсқа012345678910АНоминалды өлшемі, мм2030254032342830364038Дәлділік h11h11h12h11h12h11h13h12h11h11h13Дәлділік Дәлділік 4050456052544850566058Дәлділік h12h12h12h12h12h12h12h12h12h12h12АиНоминалды өлшемі, мм1418122014181212141818ДәлділікH11H12H11H12H10H10H12H12H10H12H11АкНоминалды өлшемі, мм1418122014181212141818ДәлділікH12H13H12H13H12H12H13H10H12H13H12 дайындама 1,29,б-суретте көрсетілген сызба бойынша білдектің өңдеу аумағында базаланатын болса, жікті фрезерлеу кезінде Аи бастапқы өлшемінде ақау болудың мүмкіндігін анықтау. Өңдеуге дайындаманы 1.29, а-суретте көрсетілген өлшемдермен береді. Ақауды болдырмау үшін дайындама өлшемдері мен (немесе) бастапқы өлшемді қалай өзгертеді?Тапсырманы орындауға мысал (Нұсқа № 0)Шек және орнату кестесі бойынша (5-қосымша) барлық өлшемдерге дәлсіздікның сандық мәндерін табамыз:■ А — 20h11(20_013);■ Б — 40h12(40_- o,25); Аи — 14Б11(14+0-11);■ Ак — 14Б12(14+0,18).Дайындаманың базалану сызбасын және Аб бастапқы өлшемін қойып шығу нұсқасын талдаудан, бастапқы база орнату базасымен қосарластырылмаған (ББ Ф ОБ) деген қорытынды шығарамыз. Бұл жағдайда бастапқы өлшемнің дәлділігі, Ти-у = 0,13 мм болатын ББ және ОБ өзара қалпының шек шамасына арттырылуы керек. Сонда, бастапқы өлшемнің нақты дәлділігі келесі формула бойынша (1.25):Ти ≥ Ти.д + Ту.и ≥ 0,11 + 0,13 ≥ 0,24 мм.Ак конструкторлық өлшемнің берілген дәлділігі (1,29, в сурет) Тк = 0,18. Дәлсіздіктердің мұндай арақатынасы кезінде конструкторлық өлшем Aк+0,18 қамтамасыз етілмейді, себебі Ти - Тк = 0,24 - 0,18 = = 0,06 мм. Берілген дәлділікті қамтамасыз етуді шешудің төрт тәсілі бар.Бастапқы өлшемнің дәлділігін 0,06 мм арттыру. Сонда Аи = 14+0,05 өлшемі Ти = 0,05 мм дәлсіздікға ие болады.Дайындама дәлділігін 0,06 мм арттыру. Сонда А өлшемі 20-0,о7 болады, оны алдыңғы операцияда алу керек. Берілген дәлділікті (Ак = 14+0,18) 14+0,24 өлшемге дейін төмендету.0,06 мм үш тәсілге бөлу. Сонда:Ти = 0,11 - 0,02 = 0,09 мм; Аи = 14+°,°9 мм;ТА = 0,13 - 0,02 = 0,11 мм; А = 20-011 мм;Тк = 0,18 + 0,02 = 0,20 мм; Ак = 14+0,20 мм.1.23-тапсырма1.30-суретте бөлшектің жұмысшы сызбасы және дайындаманың білдектің жұмыс аумағына базалану сызбасы берілген. Қай бастапқы өлшемдер үшін (оқытушы нұсқауы бойынша) базалардың қосарлануы принципі бұзылып тұрғандығын анықтау талап етіледі. Бастапқы өлшемдер бойынша ақаулар болмау үшін операциялық нобайдарда нені өзгертуге болады?1.24-тапсырмаБөлшектің жұмысшы сызбасы 1.31-суретте көрсетілген, а. Екі саңылау Ø10Н10 саңылауды өңдеу кезінде А және В бастапқы өлшемдерге дәлсіздікның мүмкін болар шамасын анықтау, егер дайындама, 131, б-суретте көрсетілген сызба бойынша білдектің өңдеу аумағында базаланған болса. ОПЕРАЦИЯЛАР БІРІЗДІЛІГІБазаларды қосарластырмаудан болатын дәлсіздіктердің алдын-алу үшін, бөлшектің жұмысшы сызбасындағы беттердің үйлестірілуін ескере отырып, операциялар (немесе көшулер) бірізділігін тағайындау қажет. Ол үшін келесі ережелерді сақтауды ұсынамыз:■Жұмысшы сызбасында бір-бірімен бір өлшеммен байланысып тұрған екі беттің әрқайсысы екіншісіне қатысты конструкторлық база болып табылады. Базаларды қосарландыру принципіне сәйкес осы беттердің бірін өңдеу кезінде орнату базасы және бастапқы база рөлін осы екі беттің екіншісі орындауы тиіс;■Дәлдірек болып өңделген бет келесі операция кезінде орнату базасы және бастапқы база болуы керек;■үшінші болып, бұдан бұрын өңделген беттердің екеуінің бірінің үйлестіруші өлшемімен байланысып тұрған бет өңделуі тиіс;■төртінші болып бұдан бұрын өңделген беттердің үшіншісінің (бұған дейін өңделген) немесе екеуінің бірінің үйлестіруші өлшемімен байланысып тұрған бет өңделуі тиіс.1.25-тапсырмаБөлшектің жұмысшы сызбасы 1.32, а– суретте берілген. Бір көшуден тұратын операция бірізділігінің екі нұсқасын құру және базалардың қосарластырылуы принципін сақтай отырып, бөлшекті дайындау үшін бөлшекті өңдеу сызбасын беру (1.32, б).    1.32-сурет. Бөлшекті дайындау сызбасы:а — дайындама нобайы; б — бөлшек нобайы; в — операциялар бірізділігі нұсқалары (1, 2)Бірінші болып, соған қатысты бірнеше басқа беттер үйлестірілген бетті өңдеу қажет болғандықтан, ендеше бөлшектерді дайындау операцияларының (05, 10, 15, 20) бірізділігінің мүмкін болар екі нұсқасы (1 және 2) кесте түрінде 1.32, в-суретте берілген.1.26-тапсырмаБарлық өлшеулердің біркелкі дәлділігі жағдайында, 1.33, а-суретте көрсетілген операцияларда А, Б, В, Г, Д өлшемдерге кескіш құралды баптаудың реттілігін анықтау. Аталған тапсырмадағы операциялық өлшемдер мәні көрсетілмеген. Осы операциялардың көшулерін орындау бірізділігі нұсқасын шешімде қаралған нұсқаға ұқсас ұсыну.Барлық беттер дайындаманы бір рет орнату кезінде өңделеді. Өлшемге орнату реттілігі өңдеудің мақсатты бірізділігімен анықталады, базалардың қосарлануы принциптеріне сай болуы тиіс. Шешімдердің бірі 1.33, б-суретте көрсетілген. Операция бес көшуден тұрады, онда бөлшектің барлық талап етілетін беттері өңделеді.  1.27-тапсырмаЖону-револьверлі білдекте орындалатын операциядағы (1.34-сурет) А, Б, В және Г берілген өлшемдерге 1-4 тістерді орнатудың тиімді реттілігін көрсету. Барлық өлшемдерді өлшеу дәлсіздігі біркелкі. ОРНАТУ БАЗАСЫН ТАҢДАУОрнату (немесе контактілі) база (ОБ) бұл, бұрын айтылып кеткендей, дайындаманың жоғарғы жақ беті, және дайындаманың беті ғана дайындаманы тетікке (немесе тікелей білдекке) орнатқан кезде оның қалпының бастапқы (операциялық) өлшемнің бағытына анықтылығын құрады, яғни дайындаманы бастапқы өлшем бағытына қарай үйлестіреді. Орнату базасын технологиялық базалардың ішіндегі ең маңыздысы ретінде бірінші таңдайды. Таңдау кезінде келесі ережелерді басшылыққа алған жөн:■бөлшектің жұмысшы сызбасында өңделетін бет үйлестірілген, дайындаманың беті орнату базасы ретінде қызмет етуі керек;■орнату базасының формасы, оның дәлділігі және өлшемі бөлшектер үшін білдек тетігінің орнату элементінің қарапайымдылығын қамтамасыз етуі керек.Базалардың қосарлануын бұзбау мүмкін емес болған жағдайда өңдеудің дәлділігін келесі ережелерді сақтаған жағдайда алуға болады: ■бөлшектің екі өзара байланысқан беттерінің ішінде ең бірінші болып орнату базасына жарамды беті өңделуі керек;■орнату базасы ретінде конструкторлық базаға нақтырақ жақын дайындама беті қолданылуы керек;■бөлшектердің барлық беттерін өңдеуді барлық операцияларда тек бір ғана орнату базасын қолдану арқылы орындалады.  Ø10Н13 (1.35-сурет) саңылауын бұрғылау операциясында саңылаудың өзінің ғана параметрін емес, сонымен қатар осы саңылаудың білігінің қалпын үйлестіруші Аб1 және Аб2 бастапқы өлшемдерді де қамтамасыз ету қажет. Базаларды қосарландыру принциптерін сақтай отырып орнату базасын таңдау және дайындаманы өңдеу сызбасын көрсету талап етіледі. 1.29-тапсырма Екі саңылауды Ø12Н12 (сурет 1.36) бұрғылау операциясында бастапқы көлемді Аб1, Аб2 и Аб3 ұстану талап етіледі. Базалардың бірігу қағидасын сақтау үшін, бекітуші база ретінде қандай дайындама элементтері қолданылғанын анықтау. Берілген операциядағы дайындаманы орнату схемасын бейнелеу.1.35-сурет. 1.28 - тапсырмаға өңделетін 1.36-сурет. 1.29 - тапсырмағабөлшектің сызбасы. өңделетін бөлшектің сызбасы. 1.30-тапсырмаБастапқы көлем Аб1 және Аб2-ге қатынасты базалардың бірігу қағидасын ұстана отырып, сонымен қатар орнатылатын базалардың көресетілуімен, екі саңылауды Ø20Н9 (1.37-сурет) өңдеудің операциялық сызбаларын орындау.1.31-тапсырмаКөлемімен байланысқан Ак (1.38, а-сурет)-ның екі беттің (жалпақ бет М және цилиндрлі саңылау К) өңделу реттілігін анықтау.     1.37-сурет. 1.30-тапсырмаға өңделетін бөлшектің нобайы   1.38-сурет. Беттерін өңдеу реттілігі: а — конструктордың сызбасы; б — бетті өңдеу; в — саңылауды өңдеуЕкі бір-бірімен байланысты беттердің, жалпақ бет – М мен цилиндрлі – К-ның ішінен, сөзсіз ең жақсы бекітуші база жалпақ бетті база болып табылады. Сол себепті бұл беттердің өңделу реттілігі осындай: ең алдымен жалпақ бет М (1.38, б-сурет) Аб1 қамтамасыз етіп өңделеді, содан кейін цилиндрлі бет К АП2 = Ак (1.38, в-сурет) көлемін қамтамасыз етіп өңделеді.1.32-тапсырмаЕгер М немесе К беттер (1.39-сурет) С көлемімен байланысты болған жағдайда, беттердің қайсысы ең алдымен өңделетіндігін шешу қажет.     1.39-сурет. 1.32 - тапсырмаға өңделетін 1.40-сурет. 1.33 - тапсырмағабөлшектің сызбасы өңделетін бөлшектің сызбасы  1.33-тапсырмаЖікті фрезерлеу операциясында берілген өшемді сақтау қажет В (1.40-сурет). Ыңғайсыз деп L (КБ) беттің орнату базасынан бас тартқаннан кейін орнату базасы ретінде М немесе N бетті таңдаймыз, соны анықтау керек.L конструкторлық база мен орнату базасының (М беттің) өзара қалпының дәлсіздігі 0,2 мм (±0,1) құрайды, ал L конструкторлық база мен орнату базасының (N бетінің) өзара қалпының дәлсіздігі 0,1 мм (±0,05) құрайды. Бұдан шығатыны, орнату базасы ретінде N бетті таңдау керек, ол конструкторлық базаға қатысты айтарлықтай дәлірек орналасқан (L беті). 1.34-тапсырмаЕні 8Н10 (1.41-сурет) жік фрезерлеу операциясына кезінде Аб.өлшемін ұстану керек. Орнату база ретінде дайындаманың қандай элементін таңдау қажеттігін анықтау талап етіледі және дайындаманың білдектің өңдеу аумағына базалану сызбасын көрсету талап етіледі. 1.41-сурет. 1.34 - тапсырмаға өңделетін бөлшектің сызбасы  1.35-тапсырмаЕң аз дәлдігі бар Ак көлемін ұстау үшін, К тегістігі мен М (1.42, а- сурет), саңылауына өңделу үшін бірегей орнатушы базаны таңдау.  1.42-сурет. Орнатушы базаны таңдау:а — конструкторлықдың сызбасы; б — операция № 1; в — операция № 2Бөлшектің жұмысшы сызбасын талдағаннан кейін (1.42, а-суретті қараңыз), аталған жағдайда бірыңғай орнату базасы ережесін ұстану қажет деген қорытынды жасауға болады. Бірыңғай орнату базасын қолданудың бірнеше нұсқасы мүмкін, соларға қатысты К бетті және М саңылауын өңдеу кезінде дайындама базалануы мүмкін. Ықтимал нұсқалардың бірі 1.42, б және в-суреттерде берілген. Орнату базасы ретінде бұған қатысты бірінші операцияда (1.42, б-суретті қараңыз) АИ2 өлшемін ұстана отырып К бетін фрезерлеу кезінде дайындама базаланатын, осыдан кейін келесі операцияда дайындаманың мұндай базалануы кезінде АИ2 өлшемін ұстана отырып М саңылауы өңделетін (1.42, в-суретті қараңыз) К бетті фрезерлеу кезінде дайындаманы базалайды, Аб1 өлшемін ұстана отырып, содан кейін келесі операцияда (1.42, в) дайындаманы дәл осындай базалау кезінде М саңылауын өңдейтін N беті таңдалған. Талап етілетін Ак өлшемі осы бастапқы өлшемдердің айырмасы ретінде алынады, яғни Ак = Аб2 - Аб1.1.36-тапсырмаМ саңылауы мен Т жікті өңдеу кезінде Ак ± 0,15 өлшемін алу үшін дайындаманы базалаудың мүмкін болар нұсқасын анықтау.Бөлшек сызбасын талдаудан (1.43, а-суретті қараңыз) орнату базасы етінде N және С беттерін пайдалану мүмкін емес екені шығады, себебі осы беттердің өзара қалыптарының дәлсіздігі 0,4 мм (Б ± 0,2) тең, бұл жіктер мен саңылаулар өсінің өзара ораласуының талап етілетін 0,3 мм (Ак ± 0,15) дәлдігінен асып кетеді.            1.43-сурет. Беттерді өңдеу реттілігі: а —конструктор сызбасы; б — Нұсқалар (1 және 2) Өңдеу бірізділігіСаңылауға қатысты орнату базасы болып табылатын М саңылауы және Т жікті өңдеу кезіндегі дайындаманы базалау нұсқаларын қарастырамыз. Базалаудың екі нұсқасы айтарлықтай нақтылау болады. Бірыңғай орнату базасы — N беті (05-операция, 1,43, б-сурет) Аб1 ± 0,05 өлшемін қамтамасыз ете отырып, саңылауды өңдеу кезінде де қатысады және (10-операция, 1.43, б-сурет) Аб2 ± 0,05 бастапқы өлшемін қамтамасыз ете отырып, жікті өңдеу кезінде де қатысады. Сонда, талап етілетін өлшемнің (Акд = Аб1 - Аб2) нақты мәнін күтілетін 0,2 (Акд ± 0,1) дәлсіздікпен табамыз, бұл Ак ± 0,15 өлшемінің талап етілетін дәлділігіне сәйкес келеді. Бірыңғай орнату базасы — С беті (05-операция, 1,43, б-сурет) Аб3 ± 0,05 өлшемін қамтамасыз ете отырып, саңылауды өңдеу кезінде де қатысады және (10-операция, 1.43, б-сурет) Аб4 ± 0,05 бастапқы өлшемін қамтамасыз ете отырып, жікті өңдеу кезінде де қатысады. Сонда, талап етілетін өлшемнің (Акд = Аб3 - Аб4) нақты мәнін күтілетін 0,2 (Акд ± 0,1) дәлсіздікпен табамыз, бұл Ак ± 0,15 өлшемінің талап етілетін дәлділігіне сәйкес келеді.Көріп отырғанымыздай, күтілетін дәлділік бойынша екі нұсқа да (1 және 2) өңдеу бірізділігі біркелкі.1.8. БАСТАПҚЫ БАЗАНЫ ТАҢДАУ Бастапқы база (ББ) – бұл, технолог осы база ретінде дайындама бетін, сызықты және нүктесін таңдайтын, оларға қатысты технологиялық құжатта, мысалы операциялық картада, аталған операцияда өңделіп жатқан беттің орналасу қалпы үйлестірілген бет, сызық немесе нүкте екендігін есімізге түсірейік. Өңделіп жатқан беттің өлшемін үйлестіретін өлшемдерді бастапқы өлшемдер деп атайды.Конструкторлық база бастапқы базамен қосарластырылмаған жағдайда бастапқы базаны таңдау – тапсырмасы туындайды. Бұл жағдайда бастапқы базаны конструкторлық базамен қосарластыру керек пе, жоқ па деген мәселе шешіледі. Осы екі базаның (ОБ немесе КБ) қайсысы жақсы өлшем базасы бола алатындығын ескере отырып, шешім қабылданады. Бұл арада екі маңызды түсінік басшылыққа алынады, бастапқы базаны конструкторлық базамен қосарластыруды басым ете отырып (ББ = КБ):■(ББ = КБ) қосарластыру кезінде операциялық (бастапқы) өлшемдер мен бөлшектің жұмысшы сызбасындағы (конструкторлық өлшем) арасында байланыс күмәнсіз болады және технологиялық процесті өңдеу кезінде берілген нақтылықты қамтамасыз етілуін бақылау жеңіл;■Кез-келген басқа операциялық өлшемді қою (ББ ≠ КБ) бөлшекті операциядан кейін бақылау көлемін ұлғайтуды талап етеді.Дегенмен, егер тек салмақты себептер болған кезде ғана осы екі пікірді алып тастап, бастапқы базаны орнату базасымен (ББ = УБ) қосарластыруға болады:■білдекті операциялық өлшемге реттегеннен кейін бастапқы өлшемді бақылау қажет;■конструкторлық база өлшеу базасы ретінде қажеттілігі аз.1.37-тапсырмаМ жікті өңдеу кезінде (1.44-сурет) дайындама 1.44, б-суретте көрсетілген сызба бойынша базаланады. Ак конструкторлық өлшемді қамтамасыз ету үшін, жіктің түбін үйлестіруші Аб бастапқы өлшемді операциялық нобайда қалай қою керектігін шешу қажет. 1.44-сурет. Саңылауды өңдеуде базаларды таңдау:а — конструктор сызбасы; в —ИБ және КБ-ны біріктіру (ИБ = КБ); г — ИБ және УБ (ИБ = УБ)-ны біріктіруБастапқы базаны конструкторлық базамен (1.44-сурет) немесе орнату базасымен (1.44, г-сурет) қосарластыру қажет пе, жоқ па деген мәселені шеше отырып, операцияны реттеу кезінде кескіш құралды (фреза) берілген өлшемге орнату қажет екендігін ескеру қажет. Сондықтан бастапқы базаны орнату базасымен қосарластыруға болады, яғни операциялық нобайдегі бастапқы өлшемді 1.44, г-суіретте көрсетілгендей етіп қоюға болады. 1.38-тапсырмаК саңылауын өңдеу кезінде (1.45, а-сурет) жону білдегінде 1 дайындама 1.45, б-суретте көрсетілген сызба бойынша базаланады. Операциялық нобайдағы бастапқы өлшемді дұрыс қою талап етіледі.  Операцияны реттеу кезінде жонғылы кескіш 2 қалпын бақылау талап етілетіндіктен, Аб бастапқы өлшемді реттеу кезінде өлшемдерді қате есептемеу үшін 1.45, б, -суретте көрсетілгендей етіп орнату қажет. Егер ББ және КБ қосарластыратын, онда болса операцияны реттеу процесі қиындайды, себебі ББ ОБ-мен қосарластырылмайды.1.39-тапсырмаЖікті өңдеу кезінде (1.46, а-сурет) 1 дайындама ішкі диаметр бойынша цилиндрлі жақтауға 2 орнатылады (1.46, б). Ак конструкторлық өлшемін алуды қамтамасыз ететін бастапқы өлшемдерді қойып шығуды талап етіледі. Бұл жағдайда конструкторлық база ретінде сыртқы цилиндрлі бет М тудырушы қызмет етеді, ол өлшеу базасы рөлін атқара алмайды, себебі ол дайын бөлшекте жоқ.Сондықтан бастапқы базаны орнату базасымен қосарластыру қажет, ал Аб бастапқы өлшемді 1.46, б –суретте көрсетілгендей етіп қойып шығу керек. Аталмыш жағдайда өлшем базасы ішкі цилиндр бетінде түзуші С болады.1.40-тапсырмаКонструкторлық база 1.47, а-суретте көрсетілген. Аб бастапқы өлшем дұрыс қойылды ма, жоқ па оны бағалау операциялық нобайдегі М бетті фрезерлеу дайындаманы 1.47, б –суретте (ОБ = ИБ) көрсетілгендей сызба бойынша базалаған кезде. № 1.3-ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҰМЫС. Білдектің өңдеу аумағында дайындаманы базалауЖұмыстың мақсаты — конструкторлық және технологиялық базалар туралы және дайындамаларды базалау туралы білімін бекіту; базаларды қосарландыру принципін тәжірибеде қолдану білік және дағдыларын игеру, операциялық нобайдерді құру кезінде базалау теориясын пайдалана алу, сонымен қатар дайындамаларды базалау кезінде базалар қосарланбаған жағдайда өңдеулердің күтілетін дәлсіздігі шамасын анықтау бойынша дағдысын қалыптастыру.  Практикалық жұмыс есебінде:■дайындама нобайы;■тапсырманың өз нұсқасындағы операциялық нобай;■базаларды қосарландыру принципінің сақталуын талдау нәтижесі;■базаларды қосарландыру принципінің сақталуын талдау нәтижесі бойынша дәлсіздікті есептеу нәтижесі;■жұмыс бойынша қорытындылар.Жұмысты орындауға қысқаша әдістемелік нұсқауларБазалар деп бөлшектің өзінің бет, сызық немесе нүктесі аталады, немесе бөлшектің өлшемімен байланысқанды атайды, оларға қатысты басқа осы бөлшектің бетін, сызығын немесе нүктенің қалпын өлшейді. Бөлшектерді дайындаудың технологиялық процесін әзірлеу кезінде конструк­торлық база және технологиялық базаларды көрсетеді. Конструкторлық базаларды осы бөлшектің жұмысшы сызбасында немесе жинақтау сызбасындағы бөлшектердің беттерін өзара байланыстыру үшін конструктор қолданады. Бұл сызбаларда барлық байланысқан беттер біреуі екіншісіне қатысты конструкторлық базалар болып табылады.Технологиялық базалар технологиялық сызбаларда қолданылады, олардың бастысы операциялық нобай. Алдыңғы операцияларда өңделген беттер, оның ішінде дайындалған операцияларда өңделген беттер осы база болып табылады. Технологиялық базаларды бастапқы, орнату (контактілі) және өлшеу базалары деп бөлу ыңғайлы. Бастапқы базаны операциялық картада бастапқы өлшем көмегімен өңделетін бет қалпын үйлестіру үшін қолданады.Орнату базасын дайындаманы білдектің өңдеу аумағына базалау кезінде қолданады. Осы базаның көмегімен дайындаманың қалпының бастапқы өлшем бағытына нақтылығы құрылады. Орнату базасы орнату элементімен байланысқа түсетіндіктен, онда ол үшін тек қолда бар дайындаманың беті ғана таңдалуы мүмкін. Өлшеу базасын өңделген беттің қалпының дұрыстығын өлшеу үшін қолданады, яғни оған қатысты бастапқы өлшем тексеріледі.Әрбір операцияны құру кезінде технолог аталған барлық базаларды қосарластыруға тырысуы керек, яғни конструктор бөлшектің жұмысшы сызбасында көрсеткен сол бір бөлшектің элементтерін пайдалану. Осылайша, технолог үшін конструкторлық база негізгі база болып табылады, ол соның көмегімен, дайындаманың бетін өңдеу кезінде, бастапқыны қосарластыруға талпынады. Бөлшек үшін арнайы білдекті тетік жобаланған жағдайда орнату базасын бастапқы базамен қосарластыруға тырысады. Аралық тексеру кезінде бастапқы өлшемді тексеру әдісін анықтау кезінде өлшеу базасын бастапқы базамен қосарландыруға тырысады, ал соңғы бақылау кезінде өлшеу базасын конструкторлық базамен қосарландыруға тырысады.Практикалық жұмысты орындауға қысқаша әдістемелік нұсқау:■бөлшек сызбасын зерттеу (1.48, а-сурет) және дайындама сызбасын (1.48, б-сурет);■жаңа нұсқауға сай келетін, бөлшектің сұлбасын құру (1.29-кесте);         1.48-сурет. Өңделетін бөлшек (а) және дайындаманың сұлбасы (б) ■дайындаманы өңдеу үшін - тапсырмаға берілген өзінің нұсқасының мәліметтері бойынша сызба құру;■- тапсырманың өз нұсқасы бойынша дайындаманың өңделетін беті үшін конструкторлық база анықтау;■әрбір бастапқы өлшем үшін базаларды қосарластыру принципінің сақталуын талдау;■әрбір конструкторлық база үшін дәлсіздікті анықтау;■базаларды қосарластырмаудың салдарына көңіл аудара отырып, жұмыс бойынша қорытынды жасау.Практикалық жұмысты орындауға мысал (Нұсқа № 0)Тапсырманың № 0 нұсқасын және бөлшектің кешендік сұлбасын талдай келе, № 0 нұсқаға сай келетін бөлшек сұлбасын жасаймыз (1.49, а), конструкторлық өлшемі Ак1 = 10Н14, Ак2 = 20Н14, Ак3 = 10Н15, Ак4 = 15Н13, Ак9 = 15Н15 және Ак10 = 10Н14.84Бөлшектер көрсеткіштеріНұсқа012345678910Ак1Номиналды өлшемі, мм10128—12——1412—6НақтылықH14H13H16—H14——H12H13—H14Ак2Номиналды өлшемі, мм20128—14——1010—6НақтылықH14H13H14—H16——H14H13—H16Ак3Номиналды өлшемі, мм10——12—14—12—67НақтылықH15——H14—H14—H16—H14H13Ак4Номиналды өлшемі, мм15——14—12—12—87НақтылықH14——H16—H13—H14—H15H14Ак5Номиналды өлшемі, мм—10——8—10—810—Нақтылық—H13——H13—H13—H13H13—Ак6Номиналды өлшемі, мм—20——14—22—1820—Нақтылық—h15——h15—h14—h15h16—Ак7Номиналды өлшемі, мм—12——10—1110—12—Нақтылық—js13——js13—js15js13—js14—  Ак8Номиналды өлшемі, мм—10——10—1012—12—Нақтылық—js13——js15—js13js16—js13—Ак9Номиналды өлшемі, мм15—814—12—6——10НақтылықH15—H14H15—H16—H13——H14Ак10Номиналды өлшемі, мм10—810—12—6——12НақтылықH14—H16H13—H14—H14——H15 Бөлшектер көрсеткіштеріНұсқа012345678910Ак11Номиналды өлшемі, мм——2015—2220—22—24Дәлдік——jsl3jsl 5—jsl 4jsl G—jsl 3—jsl 3Ак12Номиналды өлшемі, мм——510—86—10—9Дәлдік —Н13Н15—Н16H13—1114—1113Бір орнату кезінде өңдеу үшін базалау сызбасын құру кезінде тапсырмаға берілген өзінің нұсқасының мәліметтері бойынша (1.29-кестеге қараңыз) орнату базасы ретінде, өңделетін беттердің көбісі үшін конструкторлық базалар болып табылатын беттерді қабылдаймыз. Бұндай жағдайда дайындаманы базалаудың қабылданған сызбасы және алынатын Аи бастапқы өлшемдер 1.49, б. суретте көрсетілген.Әрбір бастапқы өлшем үшін базаларды қосарластыру принципінің сақталуын талдаймыз. Дайындаманы базалау сызбасын талдаудан (1.49, б) көретініміз, Аи1, Аи2, Аи3, Аи4 және Аи9 (ОБ = КБ = ББ) базаларын қосарластыру принципін бұзбастан қамтамасыз етілуі және конструкторлық өлшемдер дәлділігі бастапқы өлшемдер дәлділігіне сәйкес келеді. Сонда да Аи3 және Аи10 Бастапқы өлшемдер базаларды қосарластыру принципін бұза отырып қамтамасыз етілген (ОБ Ф КБ Ф ББ), және Ак3 және Ак10 конструкторлық өлшемдер дәлділігі бастапқы өлшемдер дәлділігіне сәйкес келмейді. Мұндай сәйкестікке қол жеткізу үшін Аб3 бастапқы өлшемнің дәлділігін 0,3 мм арттыру керек, ол КБ және ОБ өзара қалпының дәлсіздігіне сай (өлшем 60-03), ал Аи10 Бастапқы өлшемнің дәлділігін 0,5 мм шамаға арттыру керек, ол КБ және ОБ өзара қалпының дәлсіздігіне сай (өлшемі 90-05).Бастапқы өлшемнің дәлділігі қоры жеткіліксіз болса, онда дайындаманың тиісті өлшемдерінің дәлділігін артыруға (өлшемдер 60-03 және 90-05) немесе төмендетуге Ак3 және Ак10.Қорытынды ретінде базаларды қосарландыру принципін бұзу әрқашан өлшемдерді дұрыс есептемеуге алып келетіндігін, ал кей жағдайда дайындама мен бөлшектің дәлділігінің өзгеруіне алып келетінін атап өтуге болады.№ 1.3-ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҰМЫСТЫ ҚОРҒАУ ҮШІН БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫДайындамаларды базалау деп нені түсінеміз?«База» сөзіне анықтама беріңіз және дайындаманы өңдеудің технологиялық процесін жобалау кезінде қолданылатын базалар түрін атаңыз.Конструкторлық базалар?Технологиялық базалар?Орнату базасы дегеніміз не?Өлшеу базалары нені білдіреді?Дайындаманың беттерін өңдеу бірізділігі дегенді түсіндіріңіз.Орнату базасын таңдау кезінде технолог басшылыққа алуы қажет ережелердің мәнін түсіндіріңіз.Технологиялық (бастапқы) базасын таңдау кезінде технолог басшылыққа алуы қажет ережелердің мәнін түсіндіріңіз.Дайындаманы өңдеу кезінде тұрақты орнату базасын қолдануға мысал келтіріңіз.механикалық өңдеудің дәлділігіӨңдеу дәлділігі бөлшектің нақты өлшемінің таралу алаңының дәлсіздікның берілген алаңына сәйкестігімен бағаланады. Механикалық өңдеуге қатысты негізінен бөлшектің геометриялық параметрлері қарастырылатын болады.Бөлшектің геометриялық дәлділігін бағалау үшін дәлділіктің екі сипаттамасын қарастырған ыңғайлы. Дәлділіктің бірінші сипаттамасына беттің өздерінің дәлділігі параметрлері жатады (формасы, өлшемі, кедір-бұдырлығы). Дәлділіктің екінші сипаттамасына қарастырылып отырған беттің, осы бөлшекетің басқа да беттеріне қатысты орналасу қалпының дәлділігі параметрлерін жатқызады (үйлестіруші өлшеміне, параллельділігіне, перпендикулярлығына қарай).Сонымен қатар, өңдеудің дәлділігін анықтау үшін дәлдіктің келесі санаттарын пайланады:Берілген (талап етілетін) дәлдік, ол берілген өлшемге Т дәлсіздікға сәйкес. Берілген дәлділікті бөлшектердің жұмысшы сызбаларында немесе бұйымның жинақтау сызбаларында көрсетеді. Күтілетін (есептелген) дәлділік, өлшемдердің күтілетін (есептелген) таралуына тең.3. Нақты дәлділік, дайын бөлшектерді немесе жинақтау бірліктерін өлшеу кезінде алынған, өлшемдердің нақты таралуына тең.Технологиялық және конструкторлық сызбаларда әрбір өлшем екі рұқсат етілген шектік мән түрінде беріледі, ең көп Lmax және ең аз Lmіn. Бұл мәндер арасындағы айырмашылықты Т өлшемнің шегі деп атайды:Т = Lmax - Lmіn Өңдеудің дәлсіздігі — бұл өңдеудің дәлділігінің сандық көрсетілуі. Өңдеудің дәлсіздігі өңдеу жүйесіне келесі әсерлерден туындайды: ■металл өңдеу білдектерінің дәлсіздігі;■білдек тетігінің дәлсіздігі;■кескіш құралдың дәлсіздігі;■өңделетін бөлшек үшін дайындаманың дәлсіздігі;■өңдеу жүйелеріндегі иілу деформациясы;■өңдеу жүйелеріндегі температуралық ауытқулар;■реттеу кезінде кескіш құралдың өлшемге орнатылуының дәлсіздігі.Өңдеудің дәлсіздігін бағалау кезінде анықталады: өлшемді■автоматты түрде алу кезіндегі күтілетін дәлсіздік;■өңдеудің сомалық дәлсіздігі;■өңделген беттің формасының дәлсіздігі;■беттердің өзара қалпының дәлсіздігі;■беттің кедір-бұдырлығы.  ҮЙЛЕСТІРУШІ ӨЛШЕМДІ АВТОМАТТЫ ТҮРДЕ АЛУ КЕЗІНДЕ КҮТІЛЕТІН ДӘЛДІЛІКТІ АНЫҚТАУДайындама білдектің өңдеу аумағында немесе бөлшек үшін білдек тетігінде немесе тікелей үстелдің үстінде базалануы мүмкін. Аталған операцияда өңделетін дайындаманың беттері, бастапқы өлшемдер көмегімен өңделмеген беттерге қатысты үйлестіріледі, олардың беттерінің дәлділігі өндірістік дәлсіздікке байланысты болады. 1.50-сурет. Бастапқы өлшемнің күтілетін дәлсіздігінің басты құраушыларыБірінші топтың дәлсіздігі тетіктегі дайындаманың дайындалуымен байланысты Р өңдеудің дәлсіздігін анықтайды.Екінші топтың дәлсіздігі білдектегі бөлшек үшін тетіктің базалануымен байланысты 5п өңдеудің дәлсіздігін анықтайды.Үшінші топтың дәлсіздігі өңдеу әдісімен байланысты болатын т өңдеудің дәлсіздігін анықтайды.Күтілетін δS дәлсіздік бастапқы өлшемде осы басты құраушылардың сомасына тең болады:δZ = Р + δП + ῖ. (1.26)1.50-суретте сызба түрінде басты құраушылар көрсетілген Р, 5п және т күтілетін дәлсіздіктің фрезамен өңделуіне 3 жалпақ бетке қолданылатын М дайындама. Тетікке дайындаманың базалануымен байланысты Р күтілетін дәлсіздіктің басты құраушысы, негізінен, дайындаманың орнату базасының дәлсіздігіне және тетіктің орнату элементтерінің дәлсіздігіне байланысты болады. Осы дәлсіздіктерді біле отырып әрбір бастапқы өлшем үшін Р дәлсіздігін есептеп шығаруға болады. Р дәлсіздікті есептеп шығарудың жалпы формуласы болады.Р = δλ + δр;(1.27) λ = Тб cosу;(1.28)δр = δу cosß;(1.29)Р = Тб cosу + δу cosß,(1.30)Бастапқы және орнату базаларының (ИБ ≠ УБ) қосарластырмау жағдайы үшін М жалпақ бетті өңдеуге 1 дайындамаға қолдануға, тегіс 2 цилиндірлік қыспада орнатылған (1.51, а және б -сурет): мұндағы λ — ИБ-ның УБ-мен қосарласпау дәлсіздігі; δр — орнатудың есептеу дәлсіздігі; Тб — ИБ және УБ-ның өзара орналасу қалпы үшін шек;       у —Тб және Аб бағыттары арасындағы бұрыш; 5у — тетіктегі дайындаманың дәлсіздігі; ß — δу және Аи бағыттары арасындағы бұрыш.М жалпақ бетті өңдеуге қолданылатын бастапқы және орнату базаларының (ИБ = УБ) қосарласуы жағдайы үшін жеңілдетілген сызбасы 1.51-суретте, в көрсетілген (базаларды өзара қалпының дәлсіздігі X = 0):Р = δу cosß.71-қосымшада δу және Р дәлсіздікті анықтау үшін формулалар көрсетілген.1.41-тапсырмаМ жазықтықты фрезерлеу кезінде тетіктегі (1.52-сурет, а) дайындаманы бұрышы 2у = 90° призмаға орнатумен байланысты дәлсіздікті анықтау (1.52-сурет, б).Дайындаманы базалау тәсілі бастапқы базаны орнату базасымен қосарластыру жағдайына сәйкес келеді (ИБ = УБ). δу орнатудың дәлсіздігі бағыты Аи (бұрыш ß = 0) бастапқы өлшемнің бағытына сәйкес келеді. Онда 83-қосымшаны ескере отырып, формула бойынша (1.31)Р = δcosß = T6cos 0/2 sіn 45° = 0,1 • 0,7 = 0,07 мм.    1.52-сурет. (б) жазықтықты фрезерлеу кезіндегі (а) дайындаманы призмаға орнату сызбасы  1.42- тапсырмаМ жігін фрезерлеу кезінде тетіктегі (1.53, б-сурет) дайындаманы бұрышы 2у = 90° призмаға келтірумен байланысты дәлсіздікті анықтау (1.53, б-сурет). 1.43- тапсырмаМ жазықтығын фрезерлеу кезінде тетіктегі дайындаманы (050_0,15) бұрышы 2у = 90° призмаға орнатумен байланысты Р дәлсіздікті анықтау (1.54-сурет).  1.44 - тапсырмаМ бетті жоңғылау барысында, алдын ала дайындалған (Ø40_О,2)-ды орнатуда оның бетке үйренуіне байланысты Р дәлсіздігін табу (1.55-сурет).1.45 - тапсырмаМ бетті жоңғылау барысында (1.56, б-сурет), алдын ала дайындалған 1-ді (1.56, а-сурет) орнатуда оның орнатылған цилиндрлі затқа үйренуіне байланысты Р дәлсіздігін табу (1.55-сурет). М жазықтықты ферезерлеу кезіндегі 1 дайындаманы (1.56-сурет, а) 2 цилиндрлік орнату элементін тетікке орнатумен байланысты Р дәлсіздікті анықтау (1.56-сурет, б). Цилиндрлік орнату элементіне шек Ту = 0,05 мм; орнату элементіне дайындаманы орнату кезіндегі керілдендіріген тесік Δ = 0,15 мм.1.46 - тапсырмаМ жікті ферезерлеу кезіндегі (1.57-сурет) 1 дайындаманы (Ø 50-01) 2 цилиндрлік саңылауға тетікте орнатумен байланысты Р дәлсіздікті анықтау. Цилиндрлік орнату элементіне шек Ту = 0,05 мм; орнату элементіне дайындаманы орнату кезіндегі керілдендіріген тесік ∆ = 0,1 мм.1.47 - тапсырмаДайындаманы 158, б – суретте көрсетілген сызба бойынша базалаудан кейін АИ бастапқы өлшемдегі өңдеудің күтілетін дәлсіздігін анықтау. ῖ = 0,04 мм өңдеу әдісімен байланысты болатын дәлсіздік, тетіктің білдекте орнатылуымен байланысты болатын дәлсіздік δп = 0 болатыны белгілі.(1.26) формулаға сәйкес δ∑ = Р + δп + ῖ бастапқы өлшемдегі күтілетін дәлсіздік. Себебі, (ИБ ≠ УБ) базалардың қосарласпауы жағдайында бастапқы өлшем ұсталады, онда: (1.30): Р = Тб cosу + δуcosß. формулаға сәйкес П16.4-кесте бойынша (жазықтықты жазықтыққа орнату) табатынымыз, δу = 0. себебі у = 0, а Тб = 0,2 мм (60-02), онда Р = 0,2 мм. Онда бастапқы өлшемдегі күтілетін дәлсіздік δ∑ = 0,2 + 0 + 0,04 = 0,24 мм.1.48 - тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірімен (1.30-тапсырма) шешу керек, L1 өлшеміне қандай Т1 шегі және L2 өлшеміне қандай Т2 шегі (1.59-сурет, а) алдыңғы өңдеуде бастапқы өлшемде 8е күтілетін дәлсіздік берілген δ∑зад дәлсіздіктен аспайтындай етіп тағайындау керек. К және М беттерін фрезерлеу операциясы 159, б-суретте көрсетілген дайындаманы базалау сызбасы бойынша орындалады.Бастапқы деректерНұсқа012345678910Дәлсіздік δ∑1зад,мм0,10,10,10,20,10,10,10,20,20,10,2δ∑2Езад,мм0,10,20,20,10,20,20,20,10,10,20,2 Бастапқы деректерНұсқа012345678910Дәлсіздік т, мм0,050,080,070,050,050,050,070,080,050,050,05δп, мм00,010,050,010,05000,050,0500Тапсырманы орындауға мысал (нұсқа № 0)АИ1 бастапқы өлшемді және L1 дайындама өлшемін қарастырамыз. Есептің теңдеуі және шарты негізінде (1.26) 5Е = Р + 5п + + т < 0,1 мм. Бұдан, табамыз Р < 0,1 - т - 5п. формула бойынша (1.27) Р = X + 5р. Бірақ (ББ = ОБ) базаларының қосарлануы жағдайында Аб1 өлшемі ұсталып тұрғандықтан, онда X = 0. Ендеше (1.29) Р = 5у1 cos р = = 0 (5у1 = 0) (П16.4-кесте) ескере отырамыз. Осылайша, алдыңғы өңдеуде алынған, L1 өлшеміне Т1 шегі Аб1 бастапқы өлшемнің дәлділігіне әсер етпейді деген қорытынды жасаймыз, яғни кез-келгені Т1 рұсаттамасы болуы мүмкін.АИ2 бастапқы өлшемді және L2 дайындама өлшемін қарастырамыз. Есептің теңдеуі және шарты негізінде (1.26) 5Е = Р + 5п + т < 0,1 мм. Бұдан Р < 0,1 - т - 5п табамыз. (1.27) формула бойынша Р = X + 5р. Бірақ (ББ = ОБ) базаларының қосарлануы жағдайында Аб2 өлшемі ұсталып тұрғандықтан, онда, бастапқы өлшемнің дәлділігіне базалардың өзара қалпының дәлсіздігі әсер етеді (Т2 = Тб). Формуланы ескере отырып (1.30) Р = 5у2 cos р + Т2 cos у = Т2(5у2 = 0, у = 0). Онда Т2 < 0,1 - 0,05 - 0 < 0,05 мм. Осылайша, алдыңғы өңдеуде алынған, L2 өлшеміне Т2 шегі 0,05 мм аспауы керек.         1.59-сурет. Екі (б) бетті өңдеудегі алдын ала дайындалған (а) -ның базалау схемасы. ҚОРЫТЫНДЫ СҰРАҚТАРНені құралға арналған бастапқы алдын ала дайындық деп атайды?Механикалық өңдеуге әдіптерді тағайындаудың қандай тәсілдері белгілі? Жалпы әдіптің шамасы қандай параметрлерге байланысты болады?Құралдарды қолданудың коэффиценты дегеніміз не?Бастапқы алдын ала дайындалғанның технологиялылығы қандай параметрлермен сипатталады?Механикалық өңдеу түсінігінен не білуге болады?Алдын ала дайындалғанды өңдеудің санатын айтаңыз?Дайындаманы өңдеудің күтілетін дәлсіздігін қалай есептейді?Бастапқы дайындаманың өзіндік құнын құраушыларды атап өтіңіз.Дайындаманы базалаудың дәлсіздігі дегеніміз не?Технолог базаларды қосарландыру принципін бұзған жағдайда неге алып келеді?  2-тарауТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ОПЕРАЦИЯЛАРДЫ ТЕХНИКАЛЫҚ НОРМАЛАУданалық уақыттың құрылымыОперацияны техникалық нормалау – нақты бір өндіріс жағдайында технологиялық процестердің белгілі бір операциясын орындауға техникалық негізделген уақыт нормасын орнатуға мүмкіндік беретін әдістер мен тәсілдердің жиынтығын білдіреді.Уақыт нормасы — аталған өндіріс үшін айтарлықтай жайлы жағдайда технологиялық процестерді орындаудың техникалық негізделген уақыты.Уақыт нормасы негізінде жұмысшылардың еңбекақысын есептейді, еңбек өнімділігін анықтайды, технологиялық жабдықтардың қажет санын анықтайды, өндірістік бөлімшелердің жұмысын жоспарлауды жүзеге асырады, жұмысшы күшінің қажеттілігін анықтайды және т.б. Техникалық негізделген уақыт нормасын орнату үшін келесі әдістер қолданылады:■уақыт нормасын нормативтер бойынша есептеу әдісі;■нақты бір өндіріс жағдайында жұмыс уақытын хронометраждау және фотолау әдісі;■уақыт нормасын типтік нормативтер бойынша салыстыру және есептеу әдісі;■нормалаудың тәжірибелік-статистикалық әдісі.Нормативтер бойынша есептеу кезінде технологиялық операция элементтерге бөлінеді: ауысу, өту, қабылдаулар және қозғалыс. Әрбір элемент жеке-жеке талданады, және шектес элементтермен үйлесімде. Әрбір элемент үшін анықтамалық бойынша атқарылу ұзақтығы белгіленеді. Жекелеген элементтерге кеткен уақыттардың сомасын біріктіре отырып барлық операциялардың уақыты шығады. Мысалы, жекелеп өндіріс жағдайында жазықтықты фрезерлеу операциясы келесі элементтерден тұруы мүмкін (негізгі, және қосалқы):■дайындаманы білдекке орнату;■дайындаманың орналасу қалпын дәлдеу және оны бекіту;■білдекті іске қосу;■дайындаманы фрезге келтіру;■беттің аз бөлігін фрезерлеу;■дайындаманы фрезерден алу; алынған өлшемді өлшеу;лимбаның көмегімен фрезер мен дайындаманың өзара қалпын реттеу;■дайындаманы фрезерге келтіру және автоматты берілуді іске қосу;■дайындаманың бетін фрезерлеу; өңдеу аяқталған соң, білдекті сөндіру; бөлшекті босату және алу;■бөлшекті тараға салу;■білдек үстелін бастапқы қалпына қою;■білдекті жоңқалардан тазалау.Операцияның жекелеген элементтерін орындау ұзақтығы дайындаманың массасы мен көлеміне, дайындаманы базалау сызбасына, білдек типіне, өңдеудің талап етілетін өлшеміне және т.б. байланысты болады. Білдек жұмысын нормалау үшін ұзақтығын жалпы машинажасау анықтамалығы бойынша белгілейді.Уақыттың техникалық негізделген нормасын белгілеу үшін даналық уақытты есептеу қажет. Даналық уақыт — бұл жаппай өндіріс жағдайында бір бөлшекті өңдеуге кететін уақыт нормасы. Ол бірнеше бөліктен тұрады:Тдана = t0+ tВ + tорг+ tто + tП (2.1.) мұндағы t0 — негізгі уақыт (машиналық немесе технологиялық); tВ — қосалқы уақыт; tорг — ұйымдастырушылық қызмет көрсету уақыты; tто — техникалық қызмет көрсету уақыты; tП — жұмыс кезіндегі демалыс және жеке қажеттілік үшін үзіліс уақыты.Негізгі уақыт (t0) деп технологиялық операцияның мақсатына жеткен уақытын айтады, яғни дайындаманың өлшемі мен формасын өзгерту, сонымен қатар оның бетінің сапасын өзгерту жүзеге асатын уақыт. Негізгі уақыт ішінде бұйымды жинау кезінде бөлшектер мен оны бекітудің өзара қалпының өзгеруі жүреді. Дайындаманы білдекте механикалық өңдеу кезінде негізгі уақытты әрбір негізгі ауысу үшін келесі формуламен анықтайдыtо = Lpі/(Sминa), (2.2)мұндағы Lp — өңдеудің есептеу ұзындығы (2.1-сурет); і — осы ауысудағы жұмысшы өтулердің саны; 5мин — кескіш құралды минуттық беру; a — бір мезетте өңделетін дайындамалар саны.Кескіш құралды минуттық беру келесі формула бойынша анықталадыSмин = nSоб, (2.3)мұндағы n — сүмбі немесе фрезердің айналу жиілігі, мин-1; Sq6 — бөлшек немесе фрезерді бір айналымға жіберу.Өңдеудің есептік ұзындығы келесі формуламен анықталадыLp = L + Lвp + Ln, (2.4)мұндағы L — өңделетін бет ұзындығы; Lвp — кескіш құралдың кірекесу ұзындығы; Ln — кескіш құралдың асқынөту ұзындығы (шығу немесе түсу).Қосалқы уақыт (tв) — бұл қосалқы ауысуды орындауға кеткен жұмысшының әрекет ету уақыты (дайындаманы орнату және бекіту, бөлшекті алу, білдек мехнизмдерін басқару, қорытынды өлшеу және т.б.).Оперативті уақыт (tоп) — бұл әрбір дайындама үшін операция орындау кезінде қайталанатын, әрекет орындалатын уақыт. Бұл уақыт негізгі уақыт және қосалқы уақыт деп бөлінеді, яғниtоп = tо + tв. (2.5) Жұмыс орнына ұйымдастырушылық қызмет көрсету уақыты (tрг)– жұмысшының жұмыс орнын өнімділігі жоғары жұмысты қамтамасыз ететін күйде ұстауға жұмсайтын уақыты: құралды қою және алу, білдекті тексеру және сынау, білдекті жоңғылардан тазалау және оны майлау. Бұл уақыт оперативтік уақыттан пайызбен есептеледі. Мысалы, көпсериялы өндіріс үшін нормативтер бойынша ол оперативтік уақыттың 0,8 ...2,5% құрайды. Техникалық қызмет көрсету уақыты (tо) – бұл белгілі бір жұмысты орындау үшін қондырғыға күтім жасау және аспапты үнемі жұмыс күйінде ұстау уақыты: жұмыс уақытында білдекті реттеу және жүзі кеткен кескіш құралды ауыстыру, жұмыс кезінде жоңқаны тазалау. Бұл уақытты негізгі уақыттан пайызбен есептейді. Көпшілік білдектер үшін нормативтер бойынша ол негізгі уақыттың 3.6%-ын құрайды.Жұмыс орнына ұйымдастырушылық қызмет уақытын нақты қою үшін (жаппай өндіріс кезінде) есептік формулалар қолданады.Дайындаманы бастапқы өңдеу кезінде:tо = tc/q, (2.6)мұндағы Д — жүзі кеткен құралды ауыстыруға кететін уақыт; q = t/T — Т кескіш құралдың күшті кезінде өңделетін дайындамалар саны.Таза өңдеу кезінде:t Tо = (tнКпн + tрКпр + t)/q, (2.7)мұндағы tн, tр — құралды дұрыстау және жөндеуге кеткен уақыт; Кпн, Кпр — құралды дұрыстау және жөндеу саны; q — кескіш құралдың күшті кезінде өңделген дайындамалар саны. Жұмыс кезінде демалысқа және жеке қажеттіліктер үшін үзілістер уақыты (t) — бұл жұмысшы өзінің жеке физиологиялық қажеттілігі және демалыс үшін кетіретін уақыты. Демалыс уақыты ауыр жұмыс кезінде қарастырылады. Оперативтік уақытынан пайызбен нормативтер бойынша есептеледі. Бір-бірлеп және сериялы өндірісте ол 4.5%, көпсериялы және жаппай өндірісте — 5 . 8 % оперативтік уақыт, бірақ жұмыс ауысымының ұзақтылығының 2 %-нан артық емес. Дайындау-қорытындылау уақыты (tз) – білдекті, тетіктерді және құралдарды дайындау және дұрыстау үшін, сонымен қатар дайындамалардың барлық партиясын өңдегеннен кейін оларды бастапқы қалпына келтіру үшін дайындамаларды партиямен (сериялы өндіріс) өңдеу кезінде белгіленетін уақыт. Оның шамасы құралдың күрделілігіне, жабдықталуына, орындалатын жұмыстың және реттеудің күрделілігіне байланысты, бірақ өңделетін партиядағы дайындама санына байланысты болмайды. Дайындау-қорытындылау уақытын ескере отырып, дайындаманың tпарт (дана) тұратын, барлық партияны өңдеу үшін tпарт уақыт нормасы :tпарт — TштQпарт + tп-з. (2.8)Даналық-калькуляциялық уақыт (tдана.-к) — бұл өңдеу партиямен жүргізілетін уақытта бір дайындаманы өңдеу (немесе бір бұйымды дайындау) уақыты, яғни дайындау-қорытындылау уақытын, дайындаманың Qпарт (дана) тұратын, барлық партияға береді. Бұл уақыт нормасы келесі формуламен есептеледіtшт+K = Tшт + tп-з /qпарт (2.9)2.1-тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (2.1-кесте) М дайындаманың бетін жону үшін негізгі уақытты анықтау, оның өңдеу сызбасы 2.2-суретте берілген. Бастапқы мәліметтерНұсқа012345678910L, мм11080901107560861001028570tр, мм2221,51,51,5221,51,52Lm мм1,51,01,51,51,51,51,01,021,02Sоб, мм/айн0,20,30,40,2500,350,20,20,30,30,2n, мин-1350300320400300400350300400350300Өтулер саны і21332213221 Тапсырманы орындауға мысал (Нұсқа № 0)Негізгі уақытты анықтау үшін қажет формула (2.2): 2.2-сурет. Дайындаманы жону сызбасыt0 = Lpі/ (Sмина)Тапсырмаға сәйкес өңдеу екі өтуден жүргізіледі (t = 2), және бір дайындама өңделеді (а = 1). Есептеу ұзындығын келесі формуламен есептейміз (2.4):Lр = L + Lвр + Ln.Тапсырмаға сәйкес өңделетін беттің ұзындығы L = 110 мм, кесу ұзындығы Lвр = 2 мм, кескіштің өту ұзындығы Lп = 1,5 мм. Онда Lр = 110 + 2 + 1,5 = 113,5 мм. Минуттық беруді формуламен есептеп шығарамыз (2.3) 5мин = пSоб. Тапсырмаға сәйкес айналу п = 350 мин-1 жиілікпен айналады, ал дайындаманың бір айналымына беру Sоб = 0,2 мм. Сонда минуттық беру Sмин = 350 • 0,2 = 70 мм/мин. Осылайша, негізгі уақыт С = (113,5 • 2)/(70 • 1) және 3,2 мин.2.2 - тапсырмаБастапқы мәліметтерНұсқа012345678910L, мм20153025352030402530350D, мм101020101514101681210Ln, мм1,51,02,01,51,51,51,81,51,01,51,5Боб, мм/айн0,10,20,10,20,10,20,10,20,10,20,1п, мин-1200200150180130140180130200160200Тапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (2.2-кесте) М дайындамадағы ØD саңылауды бұрғылау үшін негізгі уақытты анықтау, оның өңдеу сызбасы 2.3, а-суретте берілген.  2.3- сурет. Бойлап өтетін өңдеу кезіндегі бұрғылау схемасы (а) және есептеу схемасы (б) Тапсырманы орындауға мысал (Нұсқа № 0)(2)Негізгі уақытты анықтау үшін қажет формула tо = Lpі/ Sмина(3)Тапсырмаға сәйкес бір рет өтумен жүргізіледі (і = 1), және бір дайындама өңделеді (а = 1). Есептеу ұзындығын келесі формуламен есептеп шығарамыз (2.4) Lр = L + Lвр + Ln Тапсырмаға сәйкес өңделетін беттің L ұзындығы 20 мм тең. Кесу Lвр ұзындығын геометриялық ара қатынастан табамыз (2.3, б). Бұрғының бұрышы жоспарда 120° LBp = D √2д/3 = 10/2√3≈3 кезінде. Тапсырма бойынша кескіш құралдың ұзындығы Lп = 1,5 мм. Онда есептік ұзындығы Lр = 20 + 3 + + 1,5 = 24,5 мм. Минуттық беруді Sмин келесі формуламен есептейміз (2.3):Sмин = n Sоб.Тапсырмаға сәйкес бұрғы n = 200 мин-1 жиілікпен айналады, ал бұрғының бір айналымына беру Sоб = 0,1 мм. Сонда минуттық беру Sмин = 200 • 0,2 = 40 мм/мин. Осылайша, негізгі уақыт tо = (24,5 • 1)/(40 • 1) және 0,6 мин.2.3 - тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (2.3-кесте) дайындамада h тереңдігі М жікті Ødф фрезамен өңдеу үшін негізгі уақытты анықтау, оның өңдеу сызбасы 2.4, а-суретте берілген.Бастапқы мәліметтерНұсқа012345678910L, мм6040355045305868486255 Бастапқы мәліметтерНұсқа012345678910h, мм10121410151012141015120 йф, мм4060808090606070709080LB, мм510101010101010101010Боб, мм/айн0,60,40,20,40,40,40,20,20,40,40,4п, мин-1150250250250250250250250250250250Өту саны і12123123123Тапсырманы орындауға мысал (нұсқа № 0)Негізгі уақытта анықтау үшін формуланы қолданамыз: tо = Lpі /(Sшина). Тапсырмаға сәйкес өңдеу бір рет өтумен жүргізіледі (t = 1), және бір дайындама өңделеді (а = 1). Есептік ұзындықты келесі формуламен шығарамыз (2.4): L р = L + Lвр + Ln. Тапсырмаға сәйкес өңделетін беттің L ұзындығы 60 мм-ге тең. Lвр кесу ұзындығын геометриялық ара қатынастан табамыз (2.4, б-сурет). Фрезаның диаметрі dф = 40 мм және жіктің тереңдігі h =10 мм LBp = = VЩФ - h) * 17 мм. Тапсырма бойынша фрезаның асқынөту ұзындығы LH = 5 мм. Онда есептік ұзындық Lр = 60 + 17 + 5 = 82 мм. Минуттық жіберуді Sмин келесі формуламен анықтаймыз (2.3): Sмин = пSоб. Тапсырмаға сәйкес фре­за п = 150 мин-1жиілікпен айналады, ал фрезаның бір айналымына беру Sоб = 0,6 мм/айн. Сонда минуттық шама Sмин = 150 • 0,6 = = 90 мм/мин. Осылайша, негізгі уақыт tо = (82 • 1)/(90 • 1) * * 0,9 мин.  2.4 - тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (2.4-кесте) Ø dф жалпақ бетті бүйірлік фрезамен өңдеу үшін, В дайындама ені, негізгі уақытты анықтау, оның өңдеу сызбасы 2.5-суретте берілген. Бастапқы мәліметтерНұсқа012345678910L, мм6040355045305868486255В, мм2030404050302540456040Ødф, мм4060808090606070709080Lm мм510101010101010101010Sоб, мм/айн0,50,40,20,40,40,40,20,20,40,40,4n, мин-1150250250250250250250250250250250Өтулер саны і12123123123 Тапсырманы орындауға мысал (Нұсқа № 0)(2)Негізгі уақытты анықтау үшін қажет формула: tо = Lpі /(Sмина). Тапсырмаға сәйкес өңдеу бір рет өтумен жүргізіледі (і = 1), және бір дайындама өңделеді (а = 1). Есептік ұзындықты келесі формуламен анықтаймыз (2.4): Lр = L + Lвр + Lп Өңделетін беттің тапсырмаға сәйкес L ұзындығы 60 мм-ге тең. Кесу L ұзындығын 2.5-суретке сәйкес фреза радиусына тең ретінде қабылдаймыз, яғни Lвр = dф/2 = 20 мм. Фрезаның асқын өтуі ұзындығын 2.5-суретке сәйкес қабылдаймыз.2.5-сурет. Бүйіржақ фрезамен жалпақ бетті өңдеу сызбасыLn = 0r8dф/2 = 16 мм. Онда есептік ұзындығы Lp = 60 + 20 + 16 = 96 мм. Минуттық беруді Sмин формуламен есептейміз (2.3): Sмин = об.Тапсырмаға сәйкес фреза n = 150 мин-1 жиілікпен айналады, ал а ал бұрғының бір айналымына беру Sоб = 0,5 мм/айн. Сонда минуттық беру Sмин = 150 • 0,5 = 75 мм/мин. Осылайша, негізгі уақыт ta = (96 • 1)/(75 • 1) « 1,3 мин.ОПЕРАЦИЯНЫ НОРМАЛАУ№2.1-практикалық жұмыс Технологиялық процестің жону операциясын нормалауЖұмыс мақсаты — жону операцияларды практикалық нормалау кезінде қолданылатын негізгі түсініктермен, анықтамалармен таныстыру; бетті жону үшін қажетті уақытты есептеу бойынша білімі мен дағдысын қалыптастыру, жону операцияларды практикалық нормалау бойынша білімін бекіту.Практикалық жұмыс бойынша есепте қамтылу керек болатын шарттар:■жону білдекте бетті өңдеудің операциялық нобайлары;■есептеу формулалары;■есептеу нәтижелері;■жұмыс бойынша қорытынды.Практикалық жұмыстарға берілген нұсқалардың бірі бойынша (2.6-сурет және 2.5-кесте):■бір операциямен дайындаманың бетін өңдеудің негізгі (технологиялық) уақытын есептеп шығару;■қосалқы және дайындау-қорытынды уақытты анықтау;■ұйымдастырушылық және техникалық қызмет көрсету уақытын есептеу;■барлық операцияны орындауға кететін уақыт нормасын анықтау.Кескіш тістердің кескіш бөлігінің материалы — Р9, қыспаның қиылысу диаметрі 16 мм, кескіш тістердің бұрышы 45°.Салқындатумен жұмыс (СОЖ).Дайындама массасы — 1 кг дейін.Дайындама материалы — болат 45 (ств = 71... 79 МПа).Жұмысты орындауға қысқаша әдістемелік нұсқау. Технологиялық процестің операциясын нормалау кезінде уақытты келесі әдістермен анықтауға болады: ■жұмысшы мен білдектің әрекетінің бірізділігі мен мазмұнын талдау негізіндегі жекелеген элементтер бойынша есептеулермен;■бір реттік және шағын сериялы өндіріс жағдайында типтік нормалары бойынша жақындатылған;■уақыттың нақты қанша кеткенін хронометраждау негізінде.■жұмысшының жұмыс орнын дайындамалардың барлық партиясын өңдеуге дайындау және дұрыстау үшін, сонымен қатар дайындамалардың барлық партиясын өңдегеннен кейін оларды бастапқы қалпына келтіру үшін кетіретін уақытынан;Бөлшектер мен дайындамалардың көрсеткіштеріНұсқа012345678910Дайындама АНоминалды өлшем, мм100806510010070801001006090Дәлділікh14h12H16 h13h14h14h1Зh14h14h14h16Rz, мкм8040806080806080808080БНоминалды өлшем, мм8060807060809070806080Дәлділікh14h14h14h14h14h14h14h14h14h14h14Rz, мкм8040806080408080608080ВНоминалды өлшем, мм7555406557405066643060ДәлділікН14Н14Н14Н14Н14Н14Н14Н14Н14Н14Н14Rz, мкм8080604080408060804080Бөлшек ГНоминалды өлшем, мм2525252525252525252525Дәлділікh12h12h12h12h12h12h12h12h12h12h12Rz, мкм2020202020202020202020ДНоминалды өлшем, мм7555766557788666755476Дәлділікh12h12h12h12h12h12h12h12h12h12h12Rz, мкм2020202020202020202020                            ■дайындаманы бөлшекке айналдыра отырып, оның бетінің формасын, өлшемін және сапасын өзгертуге кететін негізгі уақыттан;■негізгі жұмыстың орындалуына септігін тигізетін, атап айтқанда: дайындаманы орнату және бекіту, бөлшекті алу, білдек жұмысының режимін өзгерту, өлшеу және т.б. әрекеттерге жұмысшының жұмсайтын қосалқы уақытынан;■жұмыс орнынан қызмет көрсету ақытынан тұрады.Негізгі уақыт өңдеу режимдеріне байланысты болады: кесу тереңдігі, кесудің берілуі және жылдамдығы, олар өңделетін материалдың құрамына, формасына және дайындаманың қаттылығына, құралдың кескіш бөлігінің материалына және білдектің қуаттылығына байланысты болады.Өтулер саны әдіптің шамасына және кесу тереңдігіне байланысты болады. Кесу тереңдігін білдектің қуаттылығына, дайындаманың қаттылығына және жалпы өңдеу жүйесіне қарай таңдайды.Дайындаманың айналуы кезіндегі кесу жылдамдығын, м/мин, келесі формуламен анықтайды v = πDn/1000, (2.10)мұндағы D — өңделетін бет диаметрі, мм; n — дайындаманың айналу жиілігі, мин-1.Нормативтік мәліметтер кесу тереңдігінің, берудің және кесу жылдамдығының орташаландырылған мәнін беретіндігін ескеру керек, сондықтан үлкейтуге немесе кішірейтуге болады.Практикалық жұмысты орындауға мысал (Нұсқа № 0)Өңдеуге, бастапқы өңдеуден өткен (Rz 80), қалың қабатты құбыр түріндегі (2.6, а-суретті қараңыз) даналық дайындамалар келіп түседі деп санап, дайындамаларды өтулер бойынша өңдеу нобайдерін құрамыз. Операция жону білдекте немесе жону-револьверлік білдекте орындалуы мүмкін. Екі жағдайда да үш негізгі ауысу болады:■Д (75h12, Rz 20) өлшемді сақтай отырып, дайындаманың бүйіржағын кесу (2,6 в-суретті қараңыз);■К (0 90h12) өлшемді ұстап және Г (25h12, Rz20) көлемді қамтамасыз ете отырып, дайындаманың сыртқы бетін жону (2.6, г-суретті қараңыз);■ 75 мм ұзындықта (өлшем Д) Е (Ø80Н12, Rz20) өлшемін ұстана отырып, дайындаманың ішкі диаметрін жону (2.6, д-суретті қараңыз).Бұдан кейінгі жұмыстарды келесі алгоритм бойынша жүргізген жөн, ол 2.6-кестеде көрсетілген.Әрекет нөміріӘрекет мақсатыНәтижені алу көзі1Өңдеу мен алынатын Z әдіптің L ұзындығын анықтауБөлшек және дайындаманың жұмысшы сызбалары2Дайындаманың айналымдық беруін анықтау Sоб, мм/айнП11.13-кесте3v' кесудің есептік жылдамдығын анықтау, м/минП11.5-кесте4Білдек сүмбісінің минутына п' айналымының есептік санын анықтауп' = 1 000v/(nD)5Білдек сүмбісінің минутына п' айналымының нақты санын анықтауҚосымша 176v' кесудің нақты жылдамдығын анықтауv = πDn/1 0007Минуттық беруді Sмин, мм/мин анықтауSмин = Sобn8Lвр кесу және кескіштің асқынөтуі Lп ұзындығын анықтауП11.25-кесте9Есептік ұзындықты анықтау Lр Lр = Lвр + L + Lп10Әрбір ауысу үшін toі негізгі уақытты анықтауtoі = L /S мин11Барлық операциялар үшін t0 негізгі уақытты анықтау (і ауысуды)t0 = Σ toі /12Қосалқы уақытты анықтау tbП9.1-кесте13Оперативтік уақытты анықтауton = t0 + tb 14Жұмысшы орнына техникалық қызмет көрсетудің tТ.О. уақытын анықтауП9.3-кесте, tТ.О. = 2,5tQ/100 Әрекет нөміріӘрекет мақсатыНәтижені алу көзі15Физикалық қажеттіліктерге tu уақытты анықтауП9.3-кесте, tn = 2,5tОП/10016Жұмысшы орнына ұйымдастырушылық қызмет көрсетудің tорг уақытын анықтауП9.3-кесте,tорг = 4,6 tОП /100 — tT.O — tn17Даналық уақытты анықтау ТШтТшт =to + tB + tOрГ + tT.O + tn.18Сериялы өндіріс кезіндегі партиядағы дайындамалардың qпарт санын анықтауqпарт = 5Nn /25419Дайындау-қорытындылау уақытын анықтау ^-зП9.4-кесте20даналық-калькуляциялық уақытты анықтау tшт-кtшт-к = tшт + tп-з / qпарт21Есептеу нәтижесін операциялық картаға енгізу Ұсынылған алгоритмді қолдана отырып операция параметрін анықтаймыз.Дайындаманың L ұзындығын және алынатын Z алынатын әдіптің (радиусқа) шамасын ауысулар бойынша анықтаймыз, 2.6-суретті және 2.5-кестені пайдалана отырып:■бірінші ауысу үшін: L = 12,5 мм, Z = 5 мм, 1 өту;■екінші ауысу үшін: L = 50 мм, Z = 5 мм, 2 өту;■үшінші ауысу үшін L = 75 мм, Z = 2,5 мм, 1 өту.Дайындаманың бір айналымы үшін Боб беру шамасын П11.12-кестені және 2.5-кестеге ескертулерді пайдалана отырып анықтаймыз:■бірінші ауысу үшін: дайындаманың Sоб = 0,1 мм/айн;■екінші ауысу үшін: дайындаманың Sоб = 0,15 мм/айн;■үшінші ауысу үшін: дайындаманың Sоб = 0,15 мм/айн.v' кесудің есептік жылдамдығының мәнін П11.5-кесте бойынша анықтаймыз:■бірінші ауысу үшін: v' = 130 м/мин;■екінші ауысу үшін: v' = 106 м/мин;■үшінші ауысу үшін: v ’ = 96 м/мин.Білдектің сүмбісінің бір минуттағы п' айналымының есептік санын, өңделетін беттің D диаметрін ескере отырып, п' = 1 000v '/(nD) формуласымен табамыз:■бірінші ауысу үшін: D = 90 мм, п' = 460 мин-1;■екінші ауысу үшін: D = 90 мм, п' = 375 мин-1;■үшінші ауысу үшін: D = 80 мм, п' = 383 мин-1.Білдектің сүмбісінің бір минуттағы п' айналымының нақты санын жону-фрезерлік білдектің паспорттық мәліметтері бойынша таңдаймыз (17-қосымша):■бірінші ауысу үшін: п = 500 мин-1;■екінші ауысу үшін: п = 400 мин-1;■үшінші ауысу үшін: п = 400 мин-1.v' кесудің нақты жылдамдығын v = = пDn /1000 формула бойынша анықтаймыз:бірінші ауысу үшін: v = 141,3 м/мин;■екінші ауысу үшін: v = 113 м/мин; ■үшінші ауысу үшін: v = 100,5 м/мин.Минуттық беруді Sмин, мм/мин, Sмин =Sобп: формула бойынша анықтаймыз:■бірінші ауысу үшін: Sмин = 50 мм/мин;■екінші ауысу үшін: Sмин = 60 мм/мин;■үшінші ауысу үшін: Sмин = 60 мм/мин.Lвр кесу ұзындығын және Lп кескіштің асқынөтуі ұзындығын П11.25-кесте бойынша анықтаймыз:■бірінші ауысу үшін: Lвр = 5 мм, Lп = 2 мм;■екінші ауысу үшін: L вр = 3 мм, Lп = 2 мм;■үшінші ауысу үшін: Lвр = 3 мм, Lп = 2 мм.Lр есептік ұзындықты формуламен анықтаймыз Lр = Lвр + L + Lп:■бірінші ауысу үшін: Lр = 5 + 12,5 + 2 = 19,5 мм;■екінші ауысу үшін: Lр = 3 + 50 + 0 = 53 мм;■үшінші ауысу үшін: Lр = 3 + 75 + 2 = 80 мм.toі негізгі уақытты келесі формула бойынша анықтаймыз tо1 = Lpі /Sмин:■бірінші ауысу үшін: tо1 = 0,39 мин;■екінші ауысу үшін: to2 = 0,88 мин;■үшінші ауысу үшін: tі2 = 1,33 мин.Барлық операция үшін Lо негізгі уақытты (3 рет өту) формуламен анықтаймыз t0 = ∑toі = 0,39 + 0,88 + 1,33 = 2,6 мин.Операцияға Lв қосалқы уақытты, Lв = 0,4 мин дәлдеуімен үшжұдырықшалы қысқыдағы дайындама орнатуын ескере отырып, П9.1-кесте бойынша анықтаймыз. Lоп оперативтік уақытты формуламен анықтаймыз Lоп = Lо + Lв = = 2,6 + 0,4 = 3 мин.14 — 16. Жұмыс орнына техникалық және ұйымдастырушылық қызмет көрсетуге сомалық уақыт, сонымен қатар орталықтарының биіктігі 400 мм жону білдектегі физикалық қажеттілік (П9.3-кесте) оперативтік уақыттың 5,3 %-ын құрайды, яғни tорг + tто + tH = 5,31оп/100 = 5,3 • 3/100 = 0,16 мин.Тшт даналық уақытты формуламен анықтаймыз Тшт = tо + tB + tорг + tт.о + tп = 2,6 + 0,4 + 0,16 = 3,2 мин.Сериялы өндіріс кезіндегі партиядағы qпарт дайындама санын келесі формула бойынша анықтаймыз qпарт = 5NH/254 = 157,5. Партиядағы дайындамалар саны 160 дана.Дайындау-қорытындылау уақытты tp-з П9.4-кесте бойынша анықтаймыз, tp-3 = 6 мин.Даналық-калькуляциялық уақытты tm-R келесі формула бойынша анықтаймыз tm-к = Тшт + tp-з/qпарт = 3,2 + 6/160 = 3,3 мин.Алынған есептеулер нәтижесін қажет болғанда операциялық картаға енгізеді.№ 2.1-ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҰМЫСТЫ ҚОРҒАУ ҮШІН БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ Уақыт нормасы деген не?Уақыт нормасын анықтаудың өзіңізге белгілі әдістерін атаңыз.Даналық уақыты деген не?Жұмысшы дайындау-қорытындылау уақытын қандай жұмыстарға жұмсайды?Жұмысшы қосалқы уақытты қандай жұмыстарға жұмсайды?Өңдеудің есептеу ұзындығын құраушыларын атаңыз.Жону білдектің сүмбісінің талап етілетін айналу саны қандай формуламен анықталады?Операцияны нормалау кезінде дайындау-қорытындылау уақытын қалай ескереді?№ 2.2-ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҰМЫС. Технологиялық процестің фрезерлік операциясын нормалауЖұмыс мақсаты— фрезерлік операцияларды практикалық нормалау кезінде қолданылатын негізгі түсініктермен, анықтамалармен таныстыру; фрезерлік операцияларды практикалық нормалау бойынша білімін практикалық бекіту; бетті фрезерлеуге уақытты есептеу бойынша білімі мен дағдысын қалыптастыру Жұмыс бойынша есепте қамтылу керек жайттар:■фрезерлік білдекте бетті өңдеудің операциялық нобайлары;■даналық-калькуляциялық уақыттың барлық құраушыларын анықтау бойынша есептеу формулалары;■есептеу нәтижелері;■жұмыс бойынша қорытынды. Практикалық жұмысты орындауға қысқаша әдістемелік нұсқау Фрезерлеуді жалпақ беттерді және фасонды беттерді өңдеу үшін жиі қолданады. Цилиндрлі фрезерлеу және бүйіржақ фрезерлеу деп бөлінеді.Цилиндрлі фрезерлеу кезінде негізінен көлбеу-фрезерлік білдектер қолданылады, онда өңделетені жалпақтық көлденең орнатылады, ал цилиндрлі фрезердің ені өңделетін беттің енінен үлкен етіп таңдалады.Бүйіржақ фрезерлеу кезінде, негізінен, тік фрезерлеу білдектері қолданылады. Фрезерлеудің бұл түрі цилиндрлік фрезерлеуге қарағанда өнімдірек және дәлдігі де жақсы. Жалпақ беттерді фрезерлеу үшін салынбалы пышағы – фрезерлік бастиекті, ірі бүйіржақ фрезалар қолданылады. Түсті металдан және құйындылардан жасалған дайындаманы өңдеу үшін біртісті бүйіржақ фрезалар қолданылады, олар жоғары дәлдікті және бөлшек бетінің кедір-бұдырлығы аз болуын қамтамасыз етеді. Өңдеуге рұқсат етілетін әдіп шамасы бойынша фрезерлеу кесудің айтарлықтай әмбебап процесі болып табылады. Әдіптің максималды шамасы білдектің қуаттылығымен, дайындаманың қаттылығымен және оның фрезерлік тетікте немесе білдек үстелінде бекітілуінің сенімділігімен шектеледі. Әдетте, әдіпті бір реттік өтуден кейін алып тастайды. Сүмбінің орналасуына байланысты (көлденең немесе тігінен) фрезерлік білдектер көлбеу-фрезерлік және тік-фрезерлік болып бөлінеді.Дайындаманы көлбеу-фрезерлік білдекте өңдеу кезінде бірнеше фрезден тұратын жинақты пайдаланады, бұл өңдеудің өнімділігін арттырады және бір рет өту арқылы талап етілген өлшемді ала отырып, өңдеуді дайындаманың екі жағынан да жүргізуге мүмкіндік береді.Дайындаманы фрезерлеумен өңдеу операциясын ауысуларға бөледі және әрбір ауысуға негізгі (технологиялық) уақытты анықтайды, содан соң, ауысулар бойынша уақытты сомалай отырып, барлық операция уақытын анықтайды. Жаппай өндіріс үшін техникалық негізделген уақыт нормасын есептеу даналық уақыт бойынша жасалады Тшт = tо + t + tорг + t-o + Д, ал сериялы өндіріс кезінде даналықкалькуляциялық уақыт пайдаланылады tштк = Тшт + tп.з /qпарт. Негізгі уақытты анықтау үшін фрезерлеу сызбасын талдайды және өңдеудің есептік уақытын табады Lр = Lвр + L + LпНегізгі (технологиялық) уақыт кесу жылдамдығына, кесу және беру тереңдігіне байланысты болады. Өңдеу режимі дайындама материалына, фрездің кескіш бөлігінің материалына, фреза түріне, дайындаманың қаттылығына және фрезерлік білдектің қуаттылығына байланысты болады. Сонымен қатар өңдеудің таңдалған уақыты бөлшектің белгіленген дәлділігін және оның жоғарғы бетінің қабатының сапасын қалыңдығын қамтамасыз етуі керек.Фрезерлеу кезінде кесу тереңдігін өтудің ең аз санымен өңдеудің шартынан таңдайды. Бастапқы фрезерлеу кезінде барлық әдіпті бір рет өту кезінде алып тастауға тырысады. Ал таза фрезерлеу кезінде кесу тереңдігін беттің талап етілетін кедір-бұдырлығы шартынан таңдайды. Кесу жылдамдығын келесі формуламен анықтайды v = πDn/1 000.Практикалық жұмысқа берілген нұсқаның біреуі бойынша (2.7-кесте және 2.7-сурет):■бір операцияда дайындаманың бетін өңдеуге кететін негізгі уақытты есептеу;■нормативтер бойынша операцияның қосалқы және дайындау-қорытындылау уақытын анықтау ■жұмыс орнына ұйымдастырушылық және техникалық қызмет көрсету уақытын есептеу;■операцияны орындауға уақыттың есептік нормасын анықтау;■жұмыс бойынша қорытынды жасау.Жұмысты орындау мысалы (№ 0-нұсқа). Өңдеуге (Rz 80) бастапқы өңдеуден өткен даналық дайындамалар келіп түседі деп санай отырып (2.7-сурет, а), үш позицияда (2.7-сурет, б), дайындаманы бір орнату кезінде өңдеу нобайын құрамыз, себебі бөлу құрылғысы бар бөлшектер үшін тетіктерді пайдалану көзделген.Операция көлденең-фрезерлік білдекте, талап етілетін Е өлшемге бапталған, екі фрезадан тұратын блок пайдалана отырып орындалады. Бұл жағдайда тең дәрежедегі үш ауысу болады «Е (34h14, Rz 20) өлшемін ұстай отырып дайындаманы өңдеу (2.7-сурет, б)», әрбір ауысудан кейін дайындаманы 60° бұра отырып.Барлық есептеулерді 2.8-кестеде көрсетілген бірізділікпен жүргізген жөн. Бөлшектерді шығарудың жылдық бағдарламасы (15 000 дана) сериялы өндірісті білдіреді, бұл уақытта өңдеуді партиямен береді, ал оларды білдекті қайта қалпына келтірмей жасайды.Партиядағы бөлшектер саныqпарт = (N/Д)f,мұндағы N — бөлшектерді шығарудың жылдық бағдарламасы (15 000 дана); Д — жыл ішіндегі жұмыс күнінің саны (екі демалыс кезінде - 254); f — аяқталмаған өндіріске ие болуға рұқсат етілген, жұмыс күнінің саны (5 күнді қабылдаймыз).Онда qпарт = (15 000/254) • 5 = 295 дана. Дайындаманы qпарт = 300 қабылдаймыз  Фрезерлеу кезінде беру үш параметрдің бірімен берілуі мүмкін:1) фрезаның бір тісіне Sz, мм/тіс; 2.7-сурет. Үш ауысу кезіндегі фрезерлеу сызбасы: б — өңдеу сызбасыБөлшектер мен дайындамалар көрсеткіштеріНұсқа012345678910ДайындамаАНоминальды өлшемі, мм4050554050604060505040Дәлділікh14h15h16h1Зh141h4h1Зh14h14h14h16Rz, мкм8040806080806080808080БНоминальды өлшемі, мм6060807060809070806080Дәлділікh14h14h14h14h14h14h14h14h14h14h14Rz, мкм8040806080408080608080ВНоминальды өлшемі, мм1515151515151515151515Дәлділікh14h14h14h14h14h14h14h14h14h14h14Rz, мкм8080604080408060804080ГНоминальды өлшемі, мм2030352030402040303020Дәлділікh14h14h14h14h14h14h14h14h14h14h14Rz, мкм8080808080808080808080БөлшекДНоминальды өлшемі, мм2025272025302030252520ДәлділікJsl6Jsl6Jsl6Jsl6Jsl6Jsl6Jsl6Jsl6Jsl6Jsl6Jsl6Rz, мкм2020202020202020202020                Бөлшектер мен дайындамалар көрсеткіштеріНұсқа012345678910БөлшекЕНоминалды өлшем размер, мм3442463442503450424234Дәлділікh14h14h14h14h14h14h14h14h14h14h14Rz, мкм2020202020202020202020N, дана/жыл15 0009 0004 0009 0006 0003 00013 0007 0008 0009 00012 000Фреза диаметрі Пф, мм8075757575757575757575Салынбалы пышақ саны, дана88888888888          Ескерту: 1. Дайындама материалы — болат 45 (сгв = 71... 79 МПа).Фрезаның салынбалу пышағының материалы — Р9.Салқындатумен жұмыс (СОЖ).Дайындама массасы — 1 кг дейін. Әрекет нөміріӘрекет мақсатыНәтижені алу көзі1Өндіріс түрін анықтау тәсілін таңдауБөлшекті шығарудың жылдық бағдарламасы Nn2Сериялы өндіріс кезінде партиядағы дайындамалардың дпарт санын анықтау үшін алгоритм таңдауqпарт = 5Nn/254  3tшт.к даналық-калькуляциялық уақытты есептеу үшін алгоритм таңдау  tшт.к = Tшт + t п-з / qпарт4Тшт даналық уақытты есептеу үшін алгоритм таңдауТшт = tо + tB + tорг + tт.о + tп5ta негізгі (технологиялық) уақытты есептеу үшін алгоритм таңдауto = Lpl/ (•SpjjjjjQ)6Lp есептік ұзындықты анықтау үшін алгоритм таңдауLp = Lвр і / (Sмина)7Өңдеудің L ұзындығын және алынып тасталатын Z әдіптің анықтау үшін алгоритм таңдау Фрезерлеу сызбасы және дайындама нобайы (2.7-суретті қараңыз)8Кесудің LBp ұзындығын және кескіштің айқынөтуі 1п ұзындығын анықтау үшін алгоритм таңдауФрезерлеу сызбасы (2.7-суретті қараңыз, б)9Lp есептік ұзындықты анықтау үшін алгоритм таңдауLp = LBp + L + Ln10Фрезаның бір тісіне Sz беруді анықтаудың тәсілін таңдауП11.5-кесте11v кесудің жылдамдығын анықтау тәсілін таңдауП11.5-кесте12п' айналудың есептік санын анықтау үшін алгоритм таңдауn' = 1 000v/(πDф)13п айналымның нақты санын анықтаудың тәсілін таңдауФрезерлік білдектің паспорттық мәліметтері14Фрезаның бір айналымына So6 беруді анықтау үшін алгоритм таңдауSоб = Szz15Минуттың беруді есептеу үшін алгоритм таңдауSмин = Sобn                               2)Фрезаның бір айналымына беру So6, мм/айн, So6 = Szz (z — тістер саны);3)Минуттық беру Sмиh (мм/мин), Sмиh = Sобn (n — бір минуттағы айналу саны).Бастапқы фрезерлеу кезіндегі беру шамасы төмендегілерге байланысты:■дайындама материалына;■фрезаның кескіш бөлігінің материалына;■фрезерлік білдектің қуаттылығына;■өңдеу жүйесінің элементтерінің қаттылығына;■фрезаның қайрау бұрышы және көлеміне.Жазық бетті, қатты құйындыдан, фрезамен бастапқы фрезерлеу кезінде тіске ұсынылатын жіберу, дайындаманың ені 30 мм дейін болатын болса, 0,2...0,3 мм/тіс құрайды. Таза фрезерлеу кезінде жіберу шамасы, ең алдымен, өңделетін беттің кедір-бұдырлығына байланысты болады. Жазық бетті, қатты құйындыдан, фрезамен таза фрезерлеу кезінде тіске ұсынылатын жіберу, дайындаманың ені 30 мм дейін болатын болса, 0,15 мм/тіс құрайды.Фрезаның бір тісіне Sz жіберуді 0,1 мм/тіс деп тағайындаймыз (П11.5-кесте). Ені 15 мм болатын 3 мм әдіпті алып тастау үшін 75/8 фрезаны пайдалану кезінде кесу жылдамдығы 54 м/мин болуы керек (П11.5-кесте).Айналымның есептік саны П = (1 000v/(πDф) = 1000 • 54/(3,14 • 75) = 229 мин-1. Көлденең-фрезерлік білдектің паспорттық мәліметтері бойынша айналымының нақты саны 250 мин-1. Фрезаның бір айналымына бойлық беріс S = Szz = 0,1 • 8 = 0,8 мм/айн. Минуттық жіберу Sмиh = Sобn = 0,8 • 250 = 200 мм/мин.Өңделудің есептік ұзындығын Lр, кесу және асқын өтуін ескере отырып, фрезаның қозғалысының толық ұзындығын фрезерлеу сызбасын талдаудан аламыз (2.7, б-суретті қараңыз)Lр = Dф /2 + Lвр + Д + L п + Dф /2 = 40 + 3 + 20 + 3 + 40 = 106 мм.Бір ауысу үшін негізгі уақыт tог = Lрг(Sмина). Өтулер саны і әдіптің шамасына байланысты болады. Бүйіржаққа әдіп Z = (D3 - Е)/2 = (А - Е)/2 = 3 мм. Бұл әдіпті бір өтумен алып тастауға болады (і = 1). Бір мезетте өңделетін дайындамалар саны а = 1. Онда toі = 106 • 1/(200 • 1) = 0,53 мин. Операция бір рет орнатумен, бірақ үш позиция кезінде, орындалатын болғандықтан, ендеше ол біркелкі үш негізгі ауысулардан тұрады. Сонда барлық операциялар үшін негізгі уақыт tо = 3toі = 3 • 0,53 = 1,59 мин.Қосалқы уақытты қысқыш құрал механикаландырылған жетегі бар деген шартпен тағайындаймыз. П9.2-кесте бойынша массасы 3 кг дейінгі дайындамалар үшін 1в = 0,09 мин.Әрбір дайындаманы өңдеу кезінде қайталанатын оперативті уақытты формуламен анықтаймыз tоп = tо + tв = 1,59 + 0,09 = 1,68 мин.Жұмыс орнына қызмет көрсетуге және физикалық қажеттіліктерге талап етілдетін уақытты анықтау үшін П9.3-кестені қолданамыз және техникалық және ұйымдастырушылық қызмет көрсетудің, сонымен қатар физикалық қажеттіліктің сомалық уақытын анықтаймыз. Үстелінің ұзындығы 1 000 мм көлденең-фрезерлік білдекте жұмыс істеген кезде tорг + tо + t = 4tоп /100 = 4 • 1,68/100 = 0,07 мин.Осылайша, даналық уақытТшт = tо + tв + tорг + tо.г + tп = 1,59 + 0,09 + 0,07 = 1,75 мин.Сериялы өндірісте білдекті баптау үшін және жұмыс орнын жұмысты бастауға дайындау үшін (операциялық нобайбен танысу, құралды алу, білдектің бапталуын тексеру) қажет уақыт 1п-з, дайындау-қорытындылау деп аталатын. Бұл уақытты нормативтер бойынша тағайындайды (П9.5-кесте). 1 000 мм фрезерлік үстелдің ұзындығына қолданылатын цангалы патрон қолдана отырып бөлгіш тетікпен tп.з = 11 мин. екенін табамыз. Бұл уақытты партиядағы бөлшектер санына бөле отырып, бір бөлшекке кететін уақытты табамыз, яғни tп.з/qпарт = = 10/300 = 0,033 мин. Бұл уақыттың шамасы даналық-калькуляциялық уақытты есептеу кезінде ескеріледі. Даналық-калькуляциялық уақытты келесі формуламен шығарамыз tшт.к = Тшт + tп.з / qпарт = 1,75 + (11/300) = = 1,79 мин.Есептеулердің барлық нәтижелері 2.9-кестеде келтірілген және қажет болған жағдайда оларды оепарциялық картаға жазуға болады.  Әрекет нөміріӘрекет мақсатыНәтижені алу көзі1Өндіріс түрін анықтауСериялы2Сериялы өнідіріс кезіндегі партиядағы qпарт дайындамалар санын анықтауqпарт = 300 дана-3Фрезаның бір тісіне Sz жіберілуді анықтау0,1 мм/тіс  Әрекет нөміріӘрекет мақсатыНәтижені алу көзі4v кесу жылдамдығын анықтауv = 54 м/мин5п' айналымның есептік санын анықтауП = 229 мин-16п айналымдардың нақты санын анықтауп = 250 мин-17Фрезаның бір айналымына Sоб жіберілуді анықтауSоб = 0,8 мм/айн8Минуттық беруді анықтау SmиhSmиh = 200 мм/мин9Өңдеудің L ұзындығын және алынып тасталатын Z әдіпті анықтауL = 100 мм Z = 3 мм10Кесудің Lвр ұзындығын және асқынөтудің Lп ұзындығын анықтауLвр = 3 мм; Lп = 3 мм11Өңдеудің Lр есептік ұзындығын анықтауLр = 106 мм12Бір ауысу үшін toі негізгі уақыт есептеуtoі = 0,53 мин13Барлық операция үшін to негізгі уақытты есептеуto = 1,5914Қосалқы уақытты анықтау tвtв = 0,09 мин15Оперативті уақытты анықтау tопtоп = 1,68 мин16Жұмыс орнына қызмет көрсету tорг, tт.о6 және физиологиялық қажеттіліктерге кететін уақытты tп анықтауtорг + tт.о + tп + tоп == 0,07 мин17Даналық уақытты анықтау Тшт Тшт = 1,75 мин18Дайындау-қорытындылау tп-з уақытын анықтауtп-з = 11 мин19Даналық-калькулыциялық tшт-к уақытты анықтауtшт-к = 1,79 мин20Есептеу нәтижелерін операциялық картаға жазу  № 2.2-ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҰМЫСТЫ ҚОРҒАУ ҮШІН БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ Фрезерлеудің қандай сызбасын жиі қолданады?Даналық уақытты құраушыларды атаңыз.Фрезаның бір айналымына жіберуді қандай формуламен анықтайды?Кесу жылдамдығын қандай формуламен анықтайды?Қызмет көрсету уақыты қандай жұмыстарға жұмсалады?Неліктен сериялы өндіріс кезінде дайындамаларды өңдеуге аз партиямен жіберу тиімді?Сериялы өндіріс кезінде, өңдеуге бір мезетте жіберілетін, дайындамалар партиясын қандай формуламен анықтайды?№ 2.3-практикалық жұмыс.Технологиялық процестің тегістеу операциясын нормалауЖұмыс мақсаты— тегістеу операцияларын практикалық нормалау кезінде қолданылатын негізгі түсініктермен, анықтамалармен таныстыру; тегістеу операцияларын практикалық нормалау бойынша білімін практикалық бекіту; бетті тегістеу уақытын есептеу бойынша білімі мен дағдысын қалыптастыру Практикалық жұмыс бойынша есепте қамтылу керек:■тегістеу білдегінде бетті өңдеудің операциялық нобайлары;■даналық-калькуляциялық уақыттың барлық құраушыларын анықтау бойынша есептеу формулалары;■есептеу нәтижелері;■жұмыс бойынша қорытынды. Практикалық жұмысты орындауға қысқаша әдістемелік нұсқау Тегістеу кезінде жұмыс уақытының шығыны жұмыс уақытына және үзіліс уақытына бөлінеді. Жұмыс уақыты оперативті уақыттан (негізгі және қосалқы уақыт сомасы), дайындау-қорытындылау уақыты және жұмыс орнынан қызмет көрсету уақытынан тұрады. Тегістеу кезінде негізгі (технологиялық) уақыт негізінен машиналы немесе машина-қолмен болып келеді. Ол тікелей дайындаманың үстіңгі қабатының формасын, өлшемін және қалпын өзгертуге жұмсалады, яғни дайындаманың бетін тегістеуге.Қосалқы уақытты жұмысшы дайындаманы орнатуға және бекітуге, бөлшекті босату және алуға, білдекті қосу және тоқтатуға, өңдеу режимдерін өзгертуге және өлшеуге жұмсайды. Қажетті қосалқы уақытты нормативтер бойынша анықтайды.Оперативті уақыт негізгі уақыт және қосалқы уақыттан құралады. Бұл уақыт әрбір дайындаманы өңдеу кезінде жұмсалады.Барлық жұмыс уақытында жұмыс орнынан қызмет көрсетуге жұмсалатын уақыт ұйымдастырушылық қызмет уақытынан және білдекті қайта дұрыстау, кескіш құралды ауыстыру және қайрауға кететін техникалық қызмет көрсету уақытынан тұрады. Өңдеуге дайындаманы партиямен (бірнеше дана) жіберетін, сериялы өндіріс кезінде дайындамалардың барлық партиясына дайындау-қорытындылау уақытын тағайындайды және даналықкалькуляциялық уақытты мына формуламен есептейдімұндағы tо — негізгі уақыт; tв — қосалқы уақыт; tорг — ұйымдастырушылық қызмет көрсету уақыты; tx о — техникалық қызмет көрсету уақыты; tH — физикалық қажеттілік уақыты; qз — дайындау-қорытындылау уақыты; qпарт — партиядағы бөлшектер саны.Негізгі (технологиялық) уақыт тегістеу режимдеріне және тегістеу әдісіне байланысты болады, яғни әдіп шамасына, беру және кесу жылдамдығына. Өңдеу режиміне өңделетін дайындама материалы, дайындаманың қаттылығы, абразив құралдың түрі, оның кескіш бөлігінің формасы, операция орындалатын білдек қуаттылығы әсер етеді. Сонымен қатар тегістеу режимін таңдау кезінде өңделетін бетті талап етілетін дәлділігін және оның беткі қабатының сапасын қамтамасыз ету қажет.Тегістеу кезінде кесу тереңдігін беттің алынатын кедір-бұдырлығының ең аз кезіндегі және қолжеткізілетін ең көп дәлділік кезіндегі өтулердің аз саны шартынан таңдайды. Тегістеу кезіндегі кесу жылдамдығы тегістеу дөңгелегінің беріктігімен шектелген. Абразив дөңгелектің айналуының нақты жылдамдығы осы дөңгелектің сыртқы диаметрімен және тегістеу білдегінің сүмбісінің айналу санымен анықталады. Беріктігі қалыпты дөңгелекпен тегістеу кезінде кесу жылдамдығы 30...35 м/с шамасында болады, ал беріктігі жоғарымен тегістеу кезінде кесу жылдамдығы 50 м/с жетуі мүмкін. Ішкі цилиндрлі бетті (саңылауды) тегістеу кезінде абразив дөңгелектің диаметрі өңделетін саңылаудың 0,75 диаметрінен аспауы керек.         2.8-сурет. Сыртқы цилиндрлі бетті тегістеу:а — бойлық беріс әдісімен; б — кесу әдісімен Бұл жағдайда кесу жылдамдығы аз. Бетті тегістеу, абразив дөңгелектің беру тәсілінен ерекшеленетін, екі әдіспен жүзеге асырылуы мүмкін:■бойлық беріс әдісімен;■кесу әдісімен.Бойлық беріс әдісімен тегістеу кезінде (2.8, а) h кесу тереңдігі 0,001 ... 0,020 мм құрайды, ол өңделетін дайындаманың материалына, талап етілетін дәлділікке және беттің кедір-бұдырлығына байланысты. Z әдіпті бірнеше өтуден кейін алады. Бойлық беріс SHF бұл арада абразив дөңгелектің В енінің SB үлесімен беріледі. Дайындаманың айналу жиілігі (n, мин-1) абразив дөңгелектің мүмкін болар майлануымен шектеледі және 15... 60 мин-1 құрайды. Тегістелетін бетті жетілдіру қолданылады, ол кезде тегістеу тереңдікке берусіз жалғасады (бос қадамдар). к жетілдіру коэффициенті қадамдардың жалпы санының жұмысшы қадамдар санына арақатынасын көрсетеді және 1,2.1,5 шегінде болуы мүмкін. Кесу әдісімен тегістеу кезінде (2.8, б) дайындаманың бір айналымына St көлденең беріс 0,001 .0,005 мм құрайды. Бұл арада абразив дөңгелектің В ені тегістелетін беттің b енінен бірнеше мәрте үлкен болуы керек.Дайындаманы тегістеу білдегінде өңдеу операциялары ауысуларға бөлшектенеді және негізгі (технологиялық) to уақытты мына формулалар бойынша әрбір ауысуға бөлшектейді:Кесу әдісімен дөңгелек тегістеу кезінде to = hk/(nt), (2.12)бойлай беріс әдісімен дөңгелек тегістеу кезінде to = Lhk/(BSBnt), (2.13)мұндағы L — үстел қадамының ұзындығы; h — бүйір жаққа әдіп; к — жетілдіру коэффици­енті; B — абразив дөңгелегінің ені; SB — дөңгелек енінің үлесінің шамасы; n — дайындаманың айналу жылдамдығы, мин-1; t — абразив дөңгелегінің бойлай берісі немесе тегістеу тереңдігі.ТапсырмаПрактикалық жұмыстарға берілген нұсқалардың бірі бойынша (2.10-кесте және 2.9-сурет): бойлай беріс әдіспен 0Б (с11, Ra 1,2) цилиндрлі бетті өңдеу бойынша тегістеу операциясына қажетті уақытты және 0В (с11, Ra 2,5) кесу әдісімен цилиндрлі бетті өңдеу бойынша тегістеу операциясына қажетті уақытты есептеп шығару.Жұмыстарды орындау мысалы (№ 0-нұсқа)Бөлшектерді шығарудың жылдық бағдарламасы (9 000 дана) сериялы өндірісті білдіреді. Өңдеуге бір мезетте жіберілетін, партиядағы дайындамалардың qпарт санын мына формуламен есептеймізqпарт = (N/Д)f, (2.14)мұндағы N — бөлшектерді шығарудың жылдық бағдарламасы (9000 дана); Д — бір жылдағы жұмыс күнінің орташа саны (екі демалыс кезінде - 254); f — аяқталмаған өндіріске ие болуға рұқсат етілген, жұмыс күнінің саны (5 күнді қабылдаймыз). Онда qпарт = (9000/254) • 5 = 177 дана. qпарт = 180 дайындамаларды қабылдаймыз. Дайындаманың бетін екі операциямен тегістеу шешім қабылдаймыз:■Ø М беті — бойлай беріс әдісімен;■Ø К беті — кесу әдісімен.Бетті тегістеу 0 М бойлай беріс әдісімен жүргізілетіндіктен, онда Ra 1,2 кедір-бұдырлықты алу үшін SHp = SBB бойлай жіберу талап етіледі SHp = SBB (SB = 0,2...0,3, П11.17-кесте). Онда ені В = 40 мм абразив дөңгелек үшін SHp = 0,2 • 40 = 8 мм/айн дайындама.Тегістелетін беттің диаметрі үшін D = 60 мм дайындаманың айналу жылдамдығы 12 м/мин кезінде және бойлай беріс 8 мм/айн кезінде St беру тереңдікке үстел қадамына 0,002 мм (П11.18-кесте) болуы керек.                                          2.9-сурет. Өңделетін бөлшек нобайы: а — дайындамалар өлшемі; б — бөлшек өлшемі  Дайындаманың п' айналымдарының есептік уақыты айналым жылдамдығы v = 12 м/мин п' = 1 000v/(nD) = 63,7мин-1 кезінде. Айналымның нақты санын қабылдаймыз п = 80 мин-1 (17-қосымша). Негізгі уақытты формула бойынша анықтау үшін (2.13) үстел қадамының L ұзындығын анықтау керек, П11.26-кестесін пайдалана отырыпL = l - (1 - 2m)B = 60 - (1 - 2 • 0,3) • 40 = 44 мм.Онда to = 44 • 0,5 • 1,3/(40 • 0,2 • 80 • 0,002) = 22,3 мин.Массасы 1 кг дейінгі дайындаманы орталықта қамытшамен орнату жағдайы үшін П9.1-кестесі бойынша қосалқы уақыт tв = 0,35 мин.Оперативті уақыт tOП = to + tв = 22,3 + 0,35 = 22,7 мин.Техникалық қызмет көрсету уақыты негізгі уақыттан 3 %-ды құрайды, яғни tо = 3to/100 = 3 • 22,3/100 = 0,7 мин.Ұйымдастырушылық қызмет көрсету уақыты оперативті уақыттан 3 %-ды құрайды, яғни tрг = 3tOП/100 = 3 • 22,7/100 = 0,7 мин.Орталығының биіктігі 150 мм дайындаманы орнатуымен дөңгелек тегістеу білдегінде жұмыс кезінде физикалық қажеттіліктердің уақытын П9.6-кестесі бойынша, оперативті уақыттың 1,7 % -ы түрінде қабылдаймыз, яғни tП = 1,7tOП/100 = 0,4 мин.Дайындаманы орталыққа орнатумен, орталығының биіктігі 150 мм дөңгелек тегістеу білдегінде жұмыс кезінде дайындау-қорытындылау уақыты (П9.6-кесте) tП7.З = 7 мин.180 дана дайындама партиясына дана-калькуляциялық уақытты (2.11) формула бойынша анықтаймыз:tШ-Т = t + tВ + tОРГ + tТ.О + tП + tП-3/qПАРТ =22,3+0,35+0,7+0,7+0,4+7/180 = 24,5 минСыртқы цилиндрлі беттің тегістеу операциясының есептелген параметрін операциялық картаның тиісті бағандарына жазуға болады. Бетті тегістеу Ø К (Ø 50с11, Ra 2,5) кесу әдісі арқылы жүргізілетіндіктен, онда П11.9-кесте бойынша тегістелетін 50 мм диаметр үшін және тегістеудің 12 мм ұзындығына дайындаманың айналу жылдамдығын табамыз v = 18 м/мин, ал дайындаманың п' айналымының есептік саны п' = 1000v/(nD) = 115 мин-1. Айналымдардың нақты саны ретінде қабылдаймыз п = 120 мин-1.Осы кесте бойынша П11.9 табатынымыз, бұрын қарастырылған шарт үшін абразив дөңгелектің көлденең берісі дайындаманың 0,003 мм/айн болуы керек.Негізгі уақытты мына формуламен анықтаймыз (2.12):to = hk/(nt) = 0,5 • 1,2/(120 • 0,003) = 1,7 мин.Массасы 1 кг дейінгі дайындаманы орталықта қамытшамен орнату жағдайы үшін П9.1-кестесі бойынша қосалқы уақыт 1в = 0,35 мин.Оперативті уақыт tOП = to + tв = 1,7 + 0,35 = 2,05 мин.Техникалық қызмет көрсету уақыты негізгі уақыттан 3 %-ды құрайды, яғни tо = 3to/100 = 3 • 1,7/100 = 0,05 мин.Ұйымдастырушылық қызмет көрсету уақыты оперативті уақыттан 3 %-ды құрайды, яғни tорг = 3tOП/100 = 3 • 1,7/100 = 0,06 мин.Дайындаманы орталыққа орната отырып, орталығының биіктігі 150 мм дөңгелектегістеу білдегінде жұмыс кезінде физикалық қажеттілікке уақытты, оперативті уақыттың 1,7 %-ы түрінде П9.6-кесте бойынша анықтаймыз, яғни tП = 1,7tOП/100 = 0,03 мин.Дайындаманы орталыққа орната отырып, орталығының биіктігі 150 мм дөңгелектегістеу білдегінде жұмыс кезінде дайындау-қорытындылау уақыты tв-з = 7 мин (П9.6-кесте).Дайындамалар партиясына 180 дана даналық-калькуляциялық уақытты мына формуламен анықтаймыз (2.11):Екі негізгі ауысудан тұратын, сыртқы цилиндрлі беттің (0 М и 0 К) тегістеу операциясының есептелген параметрін операциялық картаның тиісті бағандарына жазуға болады.№ 2.3-ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҰМЫСТЫ ҚОРҒАУ үшін БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫТегістеудің негізгі екі әдісін атаңыз.Бойлай беріс әдісімен сыртқы дөңгелек тегістеудің сызбасын бейнелеңіз.Кесу әдісімен сыртқы дөңгелек тегістеудің сызбасын бейнелеңізОперативті уақыт қайда жұмсалады?Тегістеу кезінде кесу жылдамдығы немен ерекшеленеді?Жетілдіру коэффициенті дегеніміз не?Дөңгелек сыртқы тегістеу кезінде бойлай беріс және көлденең берісті қандай бірліктермен береді?Ішкі тегістеу кезінде өңделетін саңылау және абразив дөңгелектің арақатынасы қандай?        ОПЕРАЦИЯНЫ ӘЗІРЛЕУБөлшекті дайындаудың технологиялық процесін жобалау кезінде немесе бұйымды жинау кезінде технолог қосбірлікті міндетті шешеді. Бір жағынан, оған жұмысшы сызбасының және бұйымды әзірлеудің техникалық шарттарының барлық талаптарының орындалуын қамтамасыз етуі керек, екіншіден — бұйымды шығарудың жылдық бағдарламасының орындалуын қамтамсыз етуі керек, жоғары экономикалық көрсеткіштерімен, яғни технологиялық операциялардың өзіндік құнының төменділігімен.Бөлшекті дайындаудың технологиялық процесін әзірлеу (немесе жобалау) жобалауға қажетті бастапқы мәліметтерді зерттеуден басталады, олардың негізгісі болып табылатыны:■бөлшектің жұмысшы сызбасы;■дайындауға техникалық шарт;■бұйымды шығарудың жылдық бағдарламасы;■нормативтік, анықтамалық және зауыт материалдары;■дайындама сызбасы.Бұл арада дайын өнімнің үстіңгі бетінің берілген сапасына жету және оның бетінің дәлділігі бойынша талаптарды толық орындау қажет, сонымен қатар операцияның өзіндік құнының аз болуына және нақты өндірістік жағдайды ескере отырып, аса үлкен өнімділікке қол жеткізу қажет. Бөлшекті дайындаудың технологиялық операциясын әзірлеу операциялық картаны толтырумен аяқталады, ол үшін осы процестің барлық операцияларын жүргізу керек, яғни технологиялық процестің барлық операцияларын жобалау қажет. Технологиялық процестің нақты операциясын әзірлеу процесінде келесі міндеттерді шешу қажет:■технологиялық жабдықты таңдау, яғни дайындама өңделетін білдек (немесе құрылғы);■бөлшек үшін тетікті таңдау;■кескіш құралды таңдау;■өлшегіш құралды таңдау;■барлық негізгі ауысуларға кесу режимін таңдау;■негізгі ауысуларға және барлық операцияға уақытты анықтау.Білдекті таңдау. Операцияны жақсы әзірлеу үшін пайдаланылатын жабдықтың зауыттық мәліметтеріне ие болу керек, атап айтқанда, кәсіпорынның каталогында болатын, осы білдектердің техникалық джағдайы, технологиялық мүмкіндіктері көрсетілген әрбір білдектің паспорттық мәліметтері.Бөлшек үшін тетікті таңдау өндіріс түріне және бұйымды шығарудың өндірістік бағдарламасына сәйкес анықталады. Мысалы, шағын сериялы және жеке-дара өндіріс кезінде, білдектің жабдығы болып табылатын (үшжұдырықшалы қысқы, бөлгіш бастиек, қысқыш, цанга жиынтығы және т.б.), әмбебап тетіктерді пайдаланады. Бөлшек үшін арнайы білдектік тетікті жобалау және дайындау қажет болған жағдайда, экономикалық есептеулер жүргізіледі, ол нақты бір тетікті пайдаланудың экономикалық тиімділігін көрсетеді.Кескіш құралды таңдау. Технолог тек стандартты кескіш құралдарды (кескіш тіс, фреза, бұрғы, абразивті дөңгелектер және т.б.) пайдалануға тырысуы керек. Дегенмен, кей жағдайда, арнайы кескіш құралды қолдану экономикалық жағынан өзін-өзі ақтамайды. Мұндай жағдайда жобалауға және арнайы кескіш құралды дайындауға уақыт қарастырылады, мысалы ішкі тікбұрышты немесе эвольвентті оймакілтекті өңдеу үшін тарту.Өлшегіш құралды таңдау. Жеке-дара өндірісте әмбебап өлшегіш құралдарды пайдаланады, мысалы штангенқұрал, микрометиялық құралдар және сағат типіндегі индикаторы бар штативтер немесе тіреулер. Сериялы және жаппай өндірісте арнайы калибр, шаблон, беттің өзара дәлсіздігін анықтау үшін арнайы аспаптар пайдаланады.Барлық негізгі ауысуларға кесу режимін тағайындау. Кесу режиміне келесі параметрлер жатады:■кесу тереңдігі, мм;беру, мысалы, мм/айн, дайындамалар;■кесу жылдамдығы, м/мин;■сүмбінің айналу жиілігі, мин-1.Аталған параметрлерді өңделетін дайындаманың материалына, кескіш құралдың материалына және өңделген бетке талаптарға (кедір-бұдырлығы және т.б.) байланысты таңдалады. Кесу режимін белгілі бір кезектестікте таңдайды:Өңдеуге әдіп және өтулер санына байланысты кесу тереңдігі тағайындалады.Кескіш құралдың типі мен өлшемін таңдайды.Кескіш құралдың параметріне, білдектердің параметріне және өңделгеннен кейінгі бөлшектің бетінің параметрлеріне байланысты есептік беруді, содан кейін білдектің паспорты бойынша жақын мәнін анықтайды. Білдек сүмбісінің есептік, содан кейін нақты айналу жиілігін анықтайды. № 2.4-практикалық жұмыс. Технологиялық процестің дөңгелете ажарлау операциясын әзірлеу Жұмыс мақсаты— дөңгелете ажарлау операциясын әзірлеу әдісімен танысу; ажарлау операциясының негізгі параметрлерін анықтау; өдеу режимдерін тағайындау; операцияға қажетті техникалық жабдықтауды таңдау; операцияны орындауға негізгі уақытты анықтау, даналық-калькуляциялық уақыт; дайындаманы механикалық өңдеу операциясын әзірлеу бойынша практикалық дағдысын қалыптастыру.Практикалық жұмыс бойынша есепте қамтылу керек:■ажарлау білдегінде бетті өңдеудің операциялық нобайы;■операция параметрлерін анықтау бойынша есептік формулалар;■есептеу нәтижелері;■дұрыс ресімделген операциялық карта; жұмыс бойынша қорытынды.Практикалық жұмысты орындау бойынша қысқаша әдістемелік нұсқауАжарлау білдегінің типі таңдалған ажарлау әдісімен анықталады. Ажарлаудың келесі әдістері ажыратылады:■дөңгелете сыртқы ажарлау;■ішкі ажарлау;■центрсіз ажарлау;■шеткері дөңгелекпен жазық бетті ажарлау;■дөңгелектің бүйіржағымен жазық бетті ажарлау.Ажарлау әдісін таңдау өңделетін дайындаманың формасымен, осы дайындаманың өңделетін бетімен, өңдеудің талап етілетін дәлділігімен, бөлшектің бетінің талап етілетін кедір-бұдырлығымен анықталады. Көбінесе жазық бетті ажарлау, дөңгелете ажарлау және ішкі бетті ажарлау білдектерін пайдаланады (17-қосымша).Ажарлау кезінде жиі қолданылатын бөлшекке арналған тетік П10.4-кестеде көрсетілген.Түрлі түрдегі ажарлау (абразив) дөңгелектері ажарлау кезіндегі кескіш құрал болып табылады, оларды олардың құрамындағы абразив материалдардың түріне және мөлшеріне қарай ажыратады. Абразивті түйіршіктер байлам көмегімен бекітіледі. Байлам абразивті дөңгелектің тозу деңгейіне және өңделетін беттің кедір-бұдырлығының параметріне әсер етеді. Байламдар төмендегідей ажыратылады:■керамикалық (К);■бакелитті (Б);■вулканитті (В);■металл (М);■органикалық(О) және т.б.Ажарлау дөңгелегі қаттылықтың түрлі деңгейіне ие, ол абразивті құралдардың белгіленген сипаттамаларын сақтауы кезіндегі абразивті түйіршіктер мен байлам арасындағы тіркесудің бұзылуына қарсылық ретінде түсініледі. Абразивті құралдың қаттылығы деңгейінің келесідей шкаласы бар:■ВМ1, ВМ2 — аса жұмсақ;■М1, М2, М3 — жұмсақ;■СМ1, СМ2 — орташа жұмсақ;■С1, С2 — орташа;■СТ1, СТ2, СТ3 — орташа қатты;■Т1, Т2 — қатты;■ВТ — аса қатты;■ЧТ — тіпті қатты.Белгілі бір байламды және қаттылықты дөңгелектердің өздерінің қолдану аясы болады, олардың бір бөлігі 2.11-кестеде көрсетілген. Абразивті дөңгелектің қаттылығы деңгейі немесе байлам түріҚолдану аясыМ2, СМ2Дөңгелектің бүйіржағымен жазық бетті ажарлауБакелитті (Б)Дөңгелектің тысқары жағымен ажарлауШыңдалған болат дайындамаларды ажарлауСМ2, С2Ірі қадаммен бұранданы ажарлауШойыннан, шыңдалған болаттан және құйындыдан, шыңдалған көміртектес болаттан жасалған дайындаманы дөңгелек, центрсіз және профильді ажарлауСТ2, Т2Сыдыра ажарлауАлдын ала ажарлауПрофиль беттерді ажарлауҮзілмелі беттерді ажарлауШыңдалған болатты жануыштау Ажарлау кезінде кесу режимін, абразивті дөңгелек сипаттамаларын ескере отырып, анықтамалық кестелер бойынша тағайындайды. Нақты өндірістік жағдайда сынама ажарлаудан кейін дөңгелектің сипаттамалары нақтылануы мүмкін. Ажарлау кезінде кесу режимінің негізгі параметрлері:■жылдамдық vз, м/мин, дайындаманың айналуы (немесе орын ауыстыруы);■тереңдігі t, мм/ход, ажарлау — бұл дөңгелете немесе жазық бетті ажарлау кезінде ажарлау білдегі үстелінің әрбір қадамында көлденең беріс нәтижесінде, сонымен қатар кірме ажарлау кезінде көлденең беріс нәтижесінде дайындамадан шеттігімен немесе қажақтаспен алынатын қабат;■бойлық беріс SПp (мм/айналым дайындаманың немесе мм/қадам үстелдің) — бұл дөңгелете ажарлау кезінде дайындаманың бір айналымында немесе шарық шеттігімен жалпақ бетті ажарлау кезінде ажарлауыш шарықтың білік бойымен жылжуы.Ауысулар бойынша tоі негізгі уақытты және to барлық операцияға негізгі уақытты ажарлау әдісіне байланысты есептеу жолымен анықтайды. ТапсырмаПрактикалық жұмысқа берілген тапсырмалардың нұсқаларының бірімен 2.12-кесте және 2.10, а-сурет) ажарлау операциясын әзірлеу және операциялық картаны толықтай толтыру.Жұмыстарды орындау мысалы (№ 0-нұсқа)Ажарлау операциясына келіп түсетін дайындаманың сызбасының талдамасынан (2.10, а) және ажарлаудан кейін беттің талап етілетін параметрінен (2.11-кестені қараңыз, № 0-нұсқа) келесі шешімді қабылдаймыз, бойлық беріс арқылы дөңгелете сыртқы ажарлау жасау қажет. Бүйір жаққа әдіп 0,3 мм (Б — М) құрайды, кедір-бұдырлығының параметрі Ra 1,2 мкм, ажарлаудан кейін алынатын өлшем Ø 60с11 немесе Ø 60:0°;344 (5-қосымша).Білдекті таңдау. М бетті ажарлауды 3М131 дөңгелете ажарлау білдегінде жасауға болады, оның негізгі мәліметтері 17-қосымшада берілген.Тетікті таңдау. Дайындама центрлік саңылауға ие болатындықтан, онда оны базалау үшін білдектің өңдеу аумағында жылжымайтын центр қолдануға болады, ал айналу кезін білдектің сүмбісінен дайындамаға қамыт көмегімен жіберуге болады. Дайындаманы өңдеу нобайы 2.10, б-суретте көрсетілген.Ажарлауыш шарықты (қажақтас) таңдау. П10.5-кестені пайдалана отырып, бойлық беріспен және дайындаманың сегізінші класты тазалығын қамтамасыз ете отырып дөңгелете сыртқы ажарлау үшін ЭБ16—25С2К (электрокорунд ақ, түйіршіктілігі 16...25 мкм, орташа жұмсақтықты, керамикалық байлам) шарық таңдаймыз. 17-қосымша бойынша анықтаймыз, ажарлау шарығының диаметрі Дк = 600 мм, ажарлау шарығының ені Вк = 63 мм, шарықтың айналу жиілігі пк = 1 112 мин. Шарықтың айналу жылдамдығын тексереміз vкр = πДкПк/1000 = 34,9 м/мин, бұл осы шарық маркасы үшін рұқсат етілетін айналым жылдамдығынан аспайды. Кесу режимін таңдау. уз дайындаманың шеңберлік жылдамдығын П11.28-кесте бойынша таңдаймыз. Соңғы қорытынды ажарлау кезінде (Ra 1,2 мкм) дайындаманың айналу жылдымдығы 15 . 55 м/мин шамасында болуы керек. Жылдамдық мәнін 30 м/мин қабылдауға болады. Онда                  Ескертулер: 1. Дайындама салмағы — 1 кг. дейін 2. Дайындама материалы — болат 40Х.             дайындаманың айналу жиілігі пз = 1000сз /(пДз) = 1000 • 30/(3,14 • 60) = = 159 мин-1. Дайындаманың айналу жиілігін пз = 160 мин-1деп қабылдаймыз, таңдалған білдекте дайындаманың айналу жылдамдығы сатысыз реттелетінін білеміз 40-тан 400-ге дейін мин-1 (17-қосымша).Ажарлау тереңдігі t П11.28-кесте бойынша t таңдалады, ажарлау үстелінің әрбір қадамы үшін арақашықтығы 0,005-тен 0,015 мм дейін. Кедір-бұдырлығының параметрі Ra 1,2 мкм екенін ескере отырып, үстелді t = 0,005 мм/қадам деп қабылдаймыз, 17-қосымша бойынша таңдалған үстелде кесу тереңдігін сатысыз реттелетінін білеміз 0,002-ден бастап 0,1 мм/қадам дейін.Дайындаманың айналымына бойлық беріс шарық Вк енінен SB үлесімен беріледі, яғни Sпр = SBBk. П11.28-пайдалана отырып, қабылдаймыз SB = 0,4. 17-қосымша бойынша ені Вк = 63 мм шарық үшін дайындаманың Sпр = 0,4 • 63 = 25,2 мм/айналым анықтаймыз. Дөңгелектей отырып, бойлық беріс мәнін SПp = 25 мм/айналым деп қабылдаймыз.Бойлық беріс үстелінің спр, м/мин минуттық жылдамдығын (минуттық бойлық беріс секілді) мына формуламен анықтаймыз vпр = = Sпрпз/1000 = 25 • 160/1000 = 4 м/мин. Таңдалған үстелде бойлық беріс жылдамдығы сатысыз 50... 5 000 мм/мин (0,05... 5,0 м/мин) шамасында реттелетіндіктен, онда үстелдің бойлық беріс жылдамдығын (4 м/мин) нақты деп қабылдаймыз.Негізгі (машиналық) уақыт to бойлық беріске мына формула бойынша анықтаймыз (2.13):to = Lhk/(BKSBnPt).  Үстел қадамының L ұзындығын П11.26-кестені қолдана отырып анықтаймыз, ажарлау шарығының әрбір жаққа асқынөтуі кезінде, енінің теңдей ортасында (Вк — 63 мм) круга (т = 0,5):L = l - (1 - 2т)Вк = 60 - (1- 2 • 0,5) • 63 = 60 мм.Ажарлау тереңдігі h = 0,3 мм [қараймыз. (Б - М)/2, сур. 2.10].Соңғы қорытынды ажарлау үшін жетілдіру коэффициенті к = 1,4.Шарық енінің үлесі SB = 0,4.Дайындаманың айналу жиілігі пз = 160 мин-1.Ажарлау тереңдігі t = 0,005 мм.Онда to = 60 • 0,3 • 1,4/(63 • 0,4 • 160 • 0,005) = 1,25 мин.Қосалқы уақыт П9.1-кесте бойынша, центрде қамытпен массасы 1 кг дейінгі дайындаманы центрге орнату үшін tв = 0,35 мин.Оперативті уақыт tОП= to + tb = 1,25 + 0,35 = 1,6 мин.Техникалық қызмет көрсету уақыты негізгі уақыттың 3 %-ын құрайды, яғни tT о = 3to /100 = 3 • 1,25/100 = 0,04 мин.Ұйымдастырушылық қызмет көрсету уақыты оперативті уақыттың 3 %-ын құрайды, яғни toрг = 3tOH /100 = 3 • 1,6/100 = 0,05 мин.Физикалық қажеттілікке fn уақытты, центрінің биіктігі 150 мм дөңгелете ажарлау білдегінде жұмыс кезінде П9.3-кесте бойынша оперативті уақыттың 1,7 %-ы түрінде қабылдаймыз, яғни tп = 1,7tOП /100 = = 1,7 • 1,6/100 = 0,03 мин.Дайындау-қорытындылау уақытын, центріне tп-з = 7 мин (П9.6-кесте) дайындаманы орната отырып, центрінің биіктігі 150 мм дөңгелете ажарлау білдегінде жұмыс кезінде.Бөлшектерді шығарудың жылдық бағдарламасы (9 000 дана) сериялы өндірісті білдіреді. Өңдеуге бір мезетте жіберілетін, партиядағы дайындамалардың qпарт санын мына формуламен есептейміз (2.14)qпарт = (N/Д)f = (9000/254) • 5 ≈ 180 шт.Дайындамалар партиясына даналық-калькуляциялық уақытты 180 дана мына формуламен анықтаймыз (2.11):tштк = tорг + tr. о + tu + tп-з + tп= 1,25 + 0,35 + 0,04 + 0,05 + 0,03 + 7/180 ≈ 1,8 мин.Сыртқы цилиндрлі бетті ажарлау операциясының есептелген уақытын операциялық картаға жазуға болады. №2.4-ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҰМЫСТЫ ҚОРҒАУ ҮШІН ҚОРЫТЫНДЫ СҰРАҚТАРДайындаманы өңдеудің технологиялық процесін жобалау үшін бастапқы мәліметтер берілетін құжаттарды атаңыз.Операциялық карта дегеніміз не?Технолог операциялық картаға қандай мәліметтерді жазады?Ажарлау кезінде кескіш құрал болатын не?Ажарлау кезінде дайындаманы базалау үшін қандай тетіктерді пайдаланады?Ажарлау кезінде қандай қажақтастар қолданылады?Операцияға кететін даналық-калькуляциялық уақыт неден тұрады?Ажарлау кезінде кесу процесі қандай параметрлермен сипатталады?№ 2.5-практикалық жұмыс. Технологиялық процестің жалпақ бетті ажарлау операциясын әзірлеу Жұмыс мақсаты— жалпақ бетті ажарлау операциясын әзірлеу әдістемесімен танысу; ажарлау операциясының негізгі параметрлерін анықтау; өңдеу режимін тағайындау; операцияның негізгі техникалық қамтамасыз етілуін анықтау; операцияны орындауға кететін негізгі уақытты анықтау; операцияны орындауға кететін даналық-калькуляциялық уақытты анықтау; дайындаманы механикалық өңдеудің операциясын әзірлеу бойынша практикалық дағды мен білікті қалыптастыру.Практикалық жұмыс бойынша есепте қамтылу керек:■ажарлау білдегінде жалпақ бетті өңдеудің операциялық нобайлары;■операция параметрлерін анықтау бойынша есептік формулалар;■есептеу нәтижелері;■дұрыс рәсімделген операциялық карта;■жұмыс бойынша қорытындылар.Практикалық жұмысты орындауға қысқаша әдістемелік нұсқауАшық жалпақ бетті ажарлау үшін жазық ажарлағыш білдектер қолданылады. Кейбір жазық ажарлағыш білдектерге дайындаманы, магниттік үстелге орнатылған, қажақтаспен ажарлайды, ал кейбіреуінде — қажақтастың шетімен ажарлайды (П11.27-кесте). Кейбір білдектердің үстелі дөңгелек, белгілі бір бұрыштық жылдамдықпен айналады. Дөңгелек үстелдерде бір мезетте бірнеше дайындаманы базалайды. Ал кейбір білдектерде үстелдері тікбұрышты, тіксызықты қайтымды-ілгерілемелі қозғалыспен. Үстелде не бір дайындама немесе бір-біріне тығыз орнатылған бірнеше дайындама орнатылуы мүмкін. Егер дайындама материалы магниттік қасиетке ие болатын болса, онда өңделетін дайындаманы бекітудің түрлі тетіктерін қолданады.Жалпақ бетті қажақтаспен ажарлау қажақтастың шетімен ажарлағанға қарағанда өнімдірек, бірақ өңдеменің дәлділігі кемдеу болады. Қажақтастың шеттігімен ажарлаудың өнімділігін арттыру үшін мүмкін болған жағдайда ажарлау білдегінің үстеліне бір-біріне тығыз орнатылған бірнеше дайындама орнатылады және бекітіледі.Шарықтың шеттігімен ажарлау кезіндегі негізгі уақытты келесі формуламен есептейді:tо = HLhK/(1000vзSу Stq), (2.16)мұндағы H — шарықтың көлденең беріс бағытына қарай жылжу шамасы, мм, H = Вз + Вкр + (дайындамалар арасынағы саңылау); Вз — дайындаманың көлденең беріс бағытына қарай сомалық өлшемі мм; Вкр — қажақтастың ені, мм; L — үстелдің бойлық беріс қадамының ұзындығы, L = LPj + (10... 15) мм; L, — білдектің үстеліне бекітілген дайындаманың сомалық ұзындығы, мм; h — өңдеуге әдіп, мм; K — жетілдіру коэффициенті; уз — дайындама қозғалысының бойлық жылдамдығы, м/мин; Sv — шарықтың көлденең берісі, үстелдің мм/қадам; St — тереңдікке беру (тік беру), мм/проход; q — бір мезетте өңделетін дайындамалар саны.ТапсырмаПрактикалық жұмысқа берілген тапсырмалардың нұсқаларының бірімен 2.13-кесте және 2.11, а, б-сурет) дайындаманың бір бетінен жазық бетті өңдеу бойынша ажарлау операциясын әзірлеу және операциялық картаны толықтай толтыру.Жұмыстарды орындау мысалы (№ 0-нұсқа)Ажарлау операциясына келіп түсетін дайындаманың сызбасының талдамасынан (2.11, а) және ажарлаудан кейін беттің талап етілетін кедір-бұдырлығынан (2.11, 6-сурет және 2.13-кестені қараңыз) келесі шешімді қабылдаймыз                               Шарықтың шеттігімен бір мезетте төрт дайындаманы жазық бетті ажарлау қажет болып тұр (q = 4). Әдіп 0,3 мм (Б - М), кедір-бұдырлығының талап етілетін параметрі Ra 1,2 мкм, талап етілетін дәлділік 20с 11 немесе 20 -0,11 -0,24 (Қосымша 5).Ажарлау операциясын дұрыстау нобайы екі проекцияда, барлық түсініктерімен 2.11, в, г-суретте берілген..Білдекті таңдау. М бетті ажарлауды 3П722 модельді жазық бетті ажарлау білдегімен орындауға болады, магниттік тікбұрышты үстелінің өлшемі 320х 1 250 мм, бұл бір мезетте бірнеше дайындаманы өңдеуге мүмкіндік береді. Білдектің басқа мәліметтері 17—қосымшада берілген.Тетіктерді таңдау. Дайындама жалпақ формалы болғандықтан, ал дайындаманың материалы магниттік қасиетке ие болатындықтан, онда төрт дайындаманы білдектің магниттік үстеліне қойып, бекітеміз. Төрт дайындаманы орнату (1, 2, 3, 4) нобайы 2.11, в, г-суретте көрсетілген.Ажарлауыш (қажақтас) шарықты таңдау. П10.5-кестені пайдалана отырып, дайындаманың сегізінші класты тазалығын қамтамасыз ете отырып, тікбұрышты үстелді білдекте шарықтың шеттігімен жалпақ бетті ажарлау үшін Э16СМ2К (электрокорунд ақ, түйіршіктілігі 16 мкм, орташа жұмсақтығы 2, керамикалық байлам) шарық таңдаймыз. 17-қосымша бойынша анықтаймыз, ажарлау шарығының диаметрі Дк = 450 мм, ажарлау шарығының ені Вк = 80 мм айналу жылдамдығы 35 м/с. Кесу режимдерін таңдау. Кесу жылдамдығы ажарлауыш шарықтың шеңберлік жылдамдығына тең болады. П11.28-кесте бойынша ук = 30...35 м/с. Жаңа шарық үшін жылдамдық таңдаймыз ук = = 35 м/с.Дайындама қозғалысының уз жылдамдығы, П11.28-кесте бойынша ұсынылған, соңғы қорытынды ажарлау үшін 15 . 20 м/мин. Орташа мәнді қабылдаймыз v3 = 17 м/мин.Sv шарықтың үстелдің қадамына көлденең берісі шарықтың Вк енінен SB үлеспен беріледі, яғни Sv = SBBR. П11.28-кестені пайдалана отырып, SB = 0,3 қабылдаймыз. Шарықтың ені бойынша Вк = 80 мм Sv = 0,3 • 80 = 24 мм/қадам үстелдің.Бір рет өтуге тереңдікке беру St , П11.28-кесте бойынша ұсынылатын 0,005.0,015 мм диапазонында. Кедір-бұдырлығының жоғары класты болуына байланысты ең аз мәнді қабылдаймыз, яғни St = 0,005 мм/өту. Бұл беру көлденең берістің бағытының ауысуы кезінде жүзеге асырылады, яғни ажарлағыш басшаның көлбеу қозғалысының реверсі кезінде.Көлденең беріс бағытына шарықтың H жылжуы шамасы, мм: H = Вз + Вкр + (дайындамалар арасындағы саңылау), мм = В + Вкр + + 0 = 250 + 80 + 0 = 330 мм.Үстелдің бойлық берісінің ұзындығы L = 4Ьз + (10.15) мм = 4Г +15 = = 4 • 80 + 15 = 335 мм.Осылайша, біз жалпақ бетті ажарлау операциясының келесі параметрлерін анықтадық (2.14-кесте). Операция параметрімағынасыV3 м/мин17Sv, мм/жүріс24S, мм/өткел0,005H, мм330L, мм335h, мм0,3q, дана4K1,4 Негізгі (машиналық) уақыт tØ Бойлық ажарлауды келесі формуламен анықтаймыз (2.16):t0 = HLhK/(1 000vSv Stq) == 330 • 335 • 0,3-1,4/(1000 • 17 • 24 • 0,005 • 4) * 5,7 мин.Қосалқы уақыт П9.1-кесте бойынша, массасы 1 кг дейінгі дайындаманы магниттік үстелге орнату жағдайы үшін 1в = 0,15 мин.Оперативті уақыт ton = to + v = 5,7 + 0,15 = 5,85 мин.Техникалық қызмет көрсету уақыты негізгі уақыттың 3 %-ын құрайды, яғни tx о = 3to/100 = 3 • 5,7/100 = 0,17 мин.Ұйымдастырушылық қызмет көрсету fopj. уақыты оперативті уақыттың 3 %-ын құрайды, яғни vрг = 3ton/100 = 3 • 5,85/100 = 0,18 мин.Физикалық қажеттілікке fn уақытты, үстелінің биіктігі 1500 мм дейінгі жазық бетті ажарлау білдегінде жұмыс кезінде П9.3-кесте бойынша оперативті уақыттың 1,9 %-ы түрінде қабылдаймыз, яғни tп = 1,9toп/100 = = 1,9 • 5,85/100 = 0,1 мин.Дайындау-қорытындылау уақытын, tH-3 жазық бетті ажарлау білдегінде, дайындаманы магниттік үстелде орната отырып, жұмыс кезінде tп-3 = 6 мин (П9.6-кесте).Бөлшектерді шығарудың жылдық бағдарламасы (8 000 дана) сериялы өндірісті білдіреді. Өңдеуге бір мезетте жіберілетін, партиядағы дайындамалардың qmpX санын, дайындамалар қорын 4 жұмыс күнінен есептеген кезде, мына формуламен есептейміз (2.14)qпарт = (N/Д)/ = (8 000/254) • 4 * 125 данаЖазық бетті ажарлау операциясының есептік параметрлерін операциялық картаға жазуға болады. № 2.5-ПРАКТИКАЛЫҚ ЖҰМЫСТЫ ҚОРҒАУ ҮШІН ҚОРЫТЫНДЫ СҰРАҚТАР«Ашық жазықтық» және «жабық жазықтық» дегенде нені түсінуге болады?Жазық бетті ажарлаудың қандай әдістерін жиі қолданады?Бірнеше дайындамаларды бір мезетте ажарлаудың сызбасын көрсетіңіз. Жазық бетті ажарлау процесін сипаттайтын параметрлерді атаңыз. Жазық бетті ажарлау білдек үстеліне дайындаманы бекітудің қандай тәсілдері бар?Шарық шеттігімен ажарлау кезіндегі қозғалыстар түрін атаңыз.Шарық қапталымен ажарлау кезіндегі қозғалыстар түрін атаңыз ҚОРЫТЫНДЫ СҰРАҚТАРДаналық уақытты анықтау алгоритмін атаңыз.Жазық беттерді фрезерлеудің мүмкін болар сызбаларын атаңыз.Даналық-калькуляциялық уақыттың құраушы бөліктерін атаңыз.Дөңгелете ажарлау кезінде жетілдіру коэффициентін қандай мақсатпен енгізеді?Ішкі ажарлау кезінде қажақтастың диаметрін қалай таңдайды?Операциялық картаны технологиялық құжат ретінде сиапттап беріңіз.Фрезерлеік операцияны әзірлеу үшін бастапқы операция болатын не?Дайындамалары жону білдекке бекіту тәсілдерін атаңыз.Дөңгелете ажарлау әдістерін атаңыз.Дайындамаларды өңдеуге паритиясымен жіберген кезде сериялық өндірісте нені ұтатындығын түсіндіріңіз.  3-тарауНЕГІЗГІ БӨЛШЕКТЕРДІ ДАЙЫНДАУ КЕЗІНДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ЖАЗЫҚ БЕТТЕРДІ ӨҢДЕУ ӘДІСТЕРІ білік дайындауБіліктермен оларға қондырылған тісті дөңгелектер көмегімен айналу мезетін бір механизмнен екінші механизмге ауыстырып отырады. Сондықтан бұл бөлшектер конструкцияда, әдетте, басқаларына қарағанда жүктемесі көп. Сонымен қатар біліктер, оларға қондырылған бөлшектерімен, үлкен жылдамдықпен айналады. Бұл тек жұмысшы бетін ғана емес, басқа бос беттерін де өте жоғары дәлдікпен дайындалуын талап етеді. Ал кері жағдайда дисбаланс туындайды, оны балансировкамен түзету қажет болады. Біліктің беті түрлі форамаға және өзара қалыпқа ие. Біліктердің ең көп тараған түрі:■мойынтіректерді орнатуға арналған тірек мойындар;■білікке тісті дөңгелектерді, тегершік, жартылай жалғастырғыш, жұлдызшаларды, сермер және т.б. бөлшектерді орнату үшін цилиндрлі орнату беті;■тікбұрышты немесе эвольвентті оймакілтекті оймакілтекті бет;■кілтек ойығы;■бұрандалы бет;■бөлшекті білікте дәл центірлеу үшін конус беттер;жүз, кесік, жік, радиалды және білік саңылауы;білікті жеңілдету немесе мойынтіректерді орнату үшін ішкі цилиндрлі қуыс;сфералық беттер;■білікпен бірге дайындалған тістегеріштердің (мұндай бөлшекті білік-тістегеріш деп атайды) эвольвентті беті.Жұмыс барысында білік бұйымға ауыспатаңбалы күш түсетіндіктен және айналу бұралу бұрылысының серпімді деформациясына түсетіндіктен, созылатындықтан немесе қысылатындықтан материалға қойылатын талап және әрбір нақты білікті дайындау технологиясы ерекше келісіледі. Бұл аса ауыр талаптарға конструкциялық (және қоспалы) болат және құймалар жауап береді, мысалы 30Х, 20ХГНМ, 40Х.Көп жағынан білік формасымен анықталатын дайындама алу әдісіне ерекше көңіл бөлінеді. Сатыларының диаметрінің аздаған айырмасы бар жұмсақ біліктер үшін прокат дайындамалар қолданылады. Сатыларының диаметрінің айтарлықтай айырмасы бар біліктер үшін дайындамаларды ашық (немесе жабық) штампта ыстық штамповкамен алады, сонымен қатар көлденең-соғушы машиналарда.Біліктерді механикалық өңдеу кезінде негізгі технологиялық база ретінде жасанды технологиялық базаларды қолданады, мысалы дайындаманың екі жақ тысынан центрлік саңылаулар беті. Ұзын және онша қатты емес біліктерді өңдеу кезінде, люнетке орнатылған қосымша технологиялық базаларды пайдаланады.Кірігетін бетті білікті дайындаудың типтік технологиялық процесі келесі кезеңдерге бөлінеді:■дайындаманы термиялық өңдеу (нормалау);■тысқары бетті және центрлік саңылауды өңдеу (цен­трлеу);■сыртқы бетті бастапқы жону өңдеу, ішкі беттерді бұрғылау және жону (олар болған жағдайда), кірігуге жататын беттерді ажарлау;■кірікпейтін беттерді мыстау (кірігуден қорғау);■кірігу, шыңдау, жұмсарту;■центрлі саңылаулардың базалық жүзін қалпына келтіру; таза жону өңдеу (сыртқы кірікпейтін бетті жону, ішкі жазықтықты қашау, резба салу, ішкі ізіктерді жону);■кілтелік жіктерді және оймакілтекті фрезерлеу, радиаль саңылауларды бұрғылау;■қорытынды өңдеу: тірек мойындарды және оймакілтектерді ажарлау, ұсақ бұранда салу (ол болған жағдайда), сыртқы бетті тегістеу;■дәлділігін және дайын біліктің сапасын бақылау.Операция номері Операциялардың атауы мен құрамыТехнологиялық базаларТехнологиялық жабдықтар05Фрезерлік-центрбілікті: тысын фрезерлеу және центрлі саңылауларды бұрғылауДайындаманың сыртқы бетіФрезерно-центрлі білдек10Токарлық бастапқы: сыртқы беттерді жону, ішкі беттерді бұрғылау және қашауЦентрлі саңылаулардың бетіЖоңғыш білдек15Термиялық: тік қалыпта босаңдатуБіліктің тысы және сыртқы беттеріШахталық электрлі пеш 20Токарлық: центрлі саңылаулардың базалық бетін түзеуТірек мойындардың бетіЖоңғыш білдек25Токарлық таза: сыртқы бетті жону, ішкі бетті қаша, ішкі қуыстарды қашауЦентрлі саңылаулардың бетіЖоңғыш білдек30Токарлық таза: ішкі қуысты қашауТірек мойындардың бетіЖоңғыш білдек35Фрезерлік: кілтек жікті фрезерлеуТірек мойындардың бетіФрезерлік білдек               40Оймакілтек фрезерлік: оймакілтектерді фрезерлеуЦентрлі саңылаулардың бетіФрезерлік (оймакілтекфрезерлік) білдек45Термиялық: шыңдауБіліктің тысы және сыртқы беттеріШахталық электрлі пеш50Центражарлау: центрлі саңылаулардың жүзін қалпына келтіруТірек мойындардың бетіЦентрліфрезерлік білдек55Ажарлаушы: тірек мойындарды және орнату бетін ажарлауЦентрлі саңылаулардың бетіДөңгелете ажарлау білдегі60Оймакілтекті ажарлау: оймакілтектердің бетін ажарлауЦентрлі саңылаулардың бетіОймакілтекті ажарлау білдегі65Бұранда ажарлау: ұсақ бұранданы ажарлауЦентрлі саңылаулардың бетіБұранда ажарлау білдегі70Бақылау: білік геометриясын тексеруЦентрлі саңылаулардың бетіӨлшеу стенді                Терможақсартушы материалдан білік дайындаудың типтік технологиялық процесі келесі кезеңдерге бөлінеді:■дайындаманы термиялық өңдеу (нормалау);■тысқары бетті және центрлік саңылауды өңдеу (цен­трлеу);■сыртқы бетті бастапқы жону өңдеу, ішкі беттерді бұрғылау және қашау (олар болған жағдайда), кірігуге жататын беттерді ажарлау;■термоөңдеу (шыңдау, жұмсарту);■центрлі саңылаулардың базалық жүзін қалпына келтіру; ■таза жону өңдеу (сыртқы кірікпейтін бетті жону, ішкі жазықтықты қашау, резба салу, ішкі ізіктерді жону);■кілтелік жіктерді және оймакілтекті фрезерлеу, радиаль саңылауларды бұрғылау;■қорытынды өңдеу: тірек мойындарды және оймакілтектерді ажарлау, ұсақ бұранда салу (ол болған жағдайда), сыртқы бетті тегістеу;■дәлділігін және дайын біліктің сапасын бақылауСатылы білікті өңдеудің маршруты төмендегідей болуы мүмкін (3.1-кесте) [7].Сыртқы цилиндрлі бетті, тысқары бетін, бұранданы, оймакілтекті өңдеу үшін өңдеудің келесі әдістері пайдаланылуы мүмкін: (3.2-кесте) [7].Өңдеу әдістеріRa, мкмДәлділік квалитетіДәлділік сатысыБойлық беріс арқылы жонуСыдыру25 ... 10015—16—Таза3,27—9—Жұқа0,86—Көлденең беріспен жонуСыдыру25.... 10016—Таза3,211—13—Жұқа1,68—11—  Өңдеу әдістеріRa, мкмДәлділік квалитетіДәлділік сатысыДөңгелете ажарлауЖартылай таза3,2...6,38—11—Таза1,66—8—Жұқа0,45—ТегістеуҚарапайым0,2....1,66—Жұқа0,05....0,15—Жануыштау0,05....0,26; 7—Аса ажарлау0,46; 7—Ойма тілуБелгі салушымен, бұранда кескішпен3,2.... 12,56—8—Жонғышпен, тарақпен3,2...6,36—8 Фрезамен3,2...6,38 Ойманы ажарлауТаза1,6.....3,24—6 Ойманы аунақшапен илеу0,4 ... 0,86—8 Вихрлы ойма тілу0,8 ... 6,36—8 ОймакілтекфрезерлеуБастапқы4 ... 10—9—11Таза1,25...4—8—9Оймакілтек тартуТаза1... 1,25—8—9Оймакілтектерді ажарлауБастапқы1,6...3,2—6—7Таза0,4... 1,25—5—6Кілте ойығын фрезерлеуТаза4 ... 6,3—9—103.1-тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (3.3-кесте) қалыпталған дайындамадан (3.1, б) білік дайындаудың технологиялық процесінің маршрутын әзірлеңіз (3.1, а). Дайындама материалы — болат 12ХН3АБөлшектің және дайындаманың көрсеткіштеріНұсқа012345678910БөлшекØ АНоминалды көлем, мм3040303030304050303030Дәлдік f9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Ø БНоминалды көлем, мм6070675070667080686466Дәлдік f9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9Ra, мкм2,52,52,52,52,52,52,52,52,52,52,5Ø ВНоминалды көлем, мм3040303030304050303030Дәлдік f9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Ø ГНоминалды көлем, мм2030202020203040202020Дәлдік f10h10d10f10d10f10h10d10h10f10d10Ra, мкм2,52,52,52,52,52,52,52,52,52,52,5ЕНоминалды көлем, мм3030303030303030303030ЖНоминалды көлем, мм140160180150240200170260120140190Дәлдікh12h12h12h12h12h12h12h12h12h12h12                3Номиналды көлем, мм200220240210300260230320180200250Дәлдікh10h10h10h10h10h10h10h10h10h10h10ИНоминалды көлем, мм220240260230320280250340200220270Дәлдікh10h10h10h10h10h10h10h10h10h10h10ДайындамаØ МНоминалды көлем, мм3646383837384656383637Ø ННоминалды көлем, мм6678735677737686737072Ø ОНоминалды көлем, мм3646383837384656383637Ø РНоминалды көлем, мм2636262626263646262626ТНоминалды көлем, мм3030303030303030303030УНоминалды көлем, мм146166186156246206176266126146196ФНоминалды көлем, мм206226246218310268236328188208257XНоминалды көлем, мм230250270240330290260350210230280                                 3.1-сурет. Өңделетін біліктің нобайы:а — бөлшектер өлшемдері; б — дайындама өлшемдері; в — білікті өңдеу бойынша операциялар Сериялы өндіріс. Кіріктірілетін бет қаттылығы HRC > 58. Біліктің шеткі тысында центрлі саңылаудың болуына рұқсат етіледі.3.1- тапсырманы орындауға мысал (№ 0-нұсқа)3.3-кестеден барлық ақпаратты бөлшектің жұмысшы сызбасына ауыстырғаннан кейін бөлшектің технологиялылығына талдау жүргіземіз, екі тірек мойындар 040h6 және М тысқары бет ең маңызды беттер болып табылатындығын көрсетті. Жұмысшы бетті өңдеудің дәлділігі — мойынтіректер астындағы орнату орындары — алтыншы квалитетке сай келеді. Ал басқа өлшемдердің дәлділігі 10-шы квалитетке сәйкес.Бұл аталған біліктің дәлділігіне де, сонымен қатар жұмысшы және бос беттерінің кедір-бұдырлығына да үлкен талап қойылады. Центрлі саңылауларды тұрақты технологиялық база ретінде пайдалану мүмкіндігі білік бетін өңдеу кезіндегі дәлділікті қамтамасыз етуді аз да болса жеңілдетеді. Әрбір бет үшін талап етілетін өңдеудің бірізділігін 6-қосымшаға сәйкес орнатамыз. Шеткі тыстарын фрезерлік-центрлі білдекте өңдеген жөн. Бұл арада екі жазық бет те паралелль болады, кедір-бұдырлығы аз және білік бойы бойынша өлшемі де дәлірек болады.Білік кертпешелерінің шекарасы бойынша бет тысы 10-шы квалитетке сай дәлділікке ие болуы тиіс (h10). Сондықтан оларды екі рет өту бойынша өңдеу қажет: бастапқы және таза. Ішкі цилиндрлі беттер талап етілетін кедір-бұдырлыққа қол жеткізу үшін (А және Г — Ra 1,25 мкм, Б және В — Ra 2,5 мкм) бастапқы және таза жонылуы керек, одан кейін ажарлануы тиіс.Фрезалық-центрлі операцияда алғашқы технологиялық база ретінде (05, 3.1, в-сурет), дайындаманы екі призмаға орнатуға және оларды жақсылап бекітуге жеткілікті арақашықтықта орналасқан, М және О дайындаманың шеткі цилиндрлі беттерін пайдалануға болады. Дайындаманың өзінің білігі бойына орналасуына нақтылықты беру үшін дайындаманың ортасындағы тыстарының бірін пайдалануға болады. Алдағы өңдеу кезінде технологиялық база ретінде 05-операциядаа өңделген саңылаулар қолданылады. Білдектің сүмбісінен айналу мезетін дайындамаға өткізу шеткі А және Г цилиндрлі бет арқылы жүзеге асырылады, оларды қамытпен орнатады. Сондықтан келесі операцияда (10) осы беттердің бірі (А) өңделеді, ал дайындама центрге орнатылады. Қамытты шеткі цилиндрлі бетке орнатылады. Операциялық әдіп және операциялық өлшемдерді П8.1-кесте негізінде орнатылады.Дайындаманы бұдан әріде өңдеу бірыңғай орнату базасына базалау арқылы жүргізіледі – центрлі саңылау:■операция 15 — сыртқы цилиндрлі беттерді бастапқы жону (Rz 80);■операция 20 — сыртқы цилиндрлі беттерді таза жону (Rz 20);■операция 25 — тірек мойынды таза жону (Rz 20);■операция 30 — сыртқы цилиндрлі беттерді бастапқы ажарлау (Rz 6,3);■операция 35 — тірек мойынды бастапқы ажарлау (Ra 6,3);■операция 40 — сыртқы цилиндрлі беттерді таза ажарлау (Ra 2,5);■операция 45 — мойынның бір жағын соңғы ажарлау (Ra 1,25); ■операция 50 — тірек мойынның басқа жағын соңғы ажарлау (Ra 1,25).Осылайша, қосалқы технологиялық база ретінде центрлі саңылауларды пайдалана отырып, білікті ең жоғары дәлділікпен және талап етілетін беттің тазалығымен өңдедік.3.2-тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (3.4-кесте) қалыпталған дайындамадан (3.2, б-сурет) сериялы өндіріс жағдайында білікті дайындаудың технологиялық процесінің жоспарын әзірлеу (3.2, а-сурет).            Бөлшек пен дайындама көрсеткіштеріНұсқа012345678910БөлшекØ АНоминалды мән, мм809080100808090801208080Дәлділікf9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Ø БНоминалды мән, мм607060906060750601156060ДәлділікН9Н9Н9H9H9H9H9H9H9H9H9Ra, мкм2,52,52,52,52,52,52,52,52,52,52,5Ø ВНоминалды мән, мм4050406040404040804040Дәлділікf9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Ø ГНоминалды мән, мм3040305030303030603030ДәлділікН10Н10Н10Н10Н10Н10Н10Н10Н10Н10Н10Ra, мкм2,52,52,52,52,52,52,52,52,52,52,5Ø ДНоминалды мән, мм2020202020202020202020Дәлділікf9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9Ra, мкм2,52,52,52,52,52,52,52,52,52,52,5                                  Дайындама материалы — болат 40ХНМА. Технологиялық процестің мүмкін болар нұсқаларының бірі үшін операциялық нобайлар орындау3.3-тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (3.5-кесте) қалыпталған дайындамадан (3.3, б-сурет) білік-тістегеріш дайындаудың технологиялық процесінің маршрутын әзірлеу (3.3, а). Дайындама материалы — болат 12ХН3А. Сериялы өндіріс. Тістің кіріктірілген эвольвентті бетінің қаттылығы HRC > 58. Білік-тістегеріштің шеткі тысында центрлі саңылаудың болуына рұқсат етіледі.3.4-тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (3.6-кесте) қалыпталған дайындамадан (3.4, б-сурет) білік дайындаудың технологиялық процесінің маршрутын әзірлеу (3.4, а).                 Бөлшек пен дайындама көрсеткіштеріНұсқа012345678910Бөлшек Номиналды мән, мм3030303030303030303030Ø АДәлділікf9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9 Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25 Номиналды мән, мм4044404640484044406040Ø БДәлділікf9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9 Ra, мкм2,52,52,52,52,52,52,52,52,52,52,5 Номиналды мән, мм7080901008010090708010090Ø ВДәлділікf9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9 Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25 Номиналды мән, мм4044404640484044406040Ø ГДәлділікf 10h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9 Ra, мкм2,52,52,52,52,52,52,52,52,52,52,5 Номиналды мән, мм3030303030303030303030Ø ДДәлділікf9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9 Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25КНоминалды мән, мм2024302028302040254020                 МНоминалды мән, мм6066706068756080667060Дәлділікh12h12h12h12h12h12h12h12h12h12h12ННоминалды мән, мм3040506025305030603050Дәлділікh10h10h10h10h10h10h10h10h10h10h10РНоминалды мән, мм3040305030403538423038Дәлділікh10h10h10h10h10h10h10h10h10h10h10XНоминалды мән, мм180190200180220180170190200180220Дәлділікe11e11e11e11e11e11e11e11e11e11e11ДайындамаØ А3Номиналды мән, мм3636363636363636363636Ø Б3Номиналды мән, мм4652485248604850486648Ø В3Номиналды мән, мм7688961089010798808810790Ø Г3Номиналды мән, мм4650485446564850466846Ø Д3Номиналды мән, мм3636363636363636363636К3Номиналды мән, мм2024302028302040254020М3Номиналды мән, мм6066706068756080667060н3Номиналды мән, мм3648566832405840703758р3Номиналды мән, мм3030403050304035384230х3Номиналды мән, мм190198210190230189178202208190230                Бөлшек пен дайындама көрсеткіштеріНұсқа012345678910БөлшекØ АНоминалды мән, мм3040404244484860384044Дәлділікf9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Ø БНоминалды мән, мм6070806070767080687476Дәлділікf9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Ø ВНоминалды мән, мм2030303030304050303030Дәлділікh10h10h10h10h10h10h10h10h10h10h10Ra, мкм2,52,52,52,52,52,52,52,52,52,52,5ЕНоминалды мән, мм3038603040503040704038XНоминалды мән, мм140160180150240200170260200140180Дәлділікh12h12h12h12h12h12h12h12h12h12hl2КНоминалды мән, мм2840485030604032806650ДайындамаØ А3Номиналды мән, мм3648464850565568464854Ø Б3Номиналды мән, мм6678906678827788748084Ø В3Номиналды мән, мм2636383735384856383738Е3Номиналды мән, мм3038603040503040704038Х3Номиналды мән, мм150170192160254208180270214150188к3Номиналды мән, мм2840485030604032806650               Дайындама материалы — болат 12ХН3А. Б бетті кіріктіру. Сериялы өндіріс. Тістің кіріктірілген эвольвентті бетінің қаттылығы HRC > 58. Біліктің шеткі тысында центрлі саңылаудың болуына рұқсат етіледі..ДИСК ДАЙЫНДАУДискке айналмалы денелі, сыртқы диаметрі ұзындығынан бірнеше есе ұзын бөлшектерді жатқызады. Диск, әдетте, білікпен ұштасады.Диск дайындау материалдары дискке берілетін талаптармен анықталады, яғни оның жұмысына шартына байланысты анықталады. Авиациялық қозғалқыштардың турбиналарында беріктігі жоғары, ыстыққа төзімді болат және құймалар, ал ауа компрессорлары үшін жеңіл құйылған қорытпалар, титан қорытпалар қолданылады. Конструкциясы бойынша дисктерде білікпен байланысуы үшін күпшегі, қалақшаларды орнату үшін тоғыны, диафрагмасы, қалақшалар үшін жік, түрлі саңылаулары және лабиринттік беріктендіру профильдері болады. Диск үшін дайындамалар көбінесе қалыпталған немесе егер қалақшалары білікпен бірге орындалған болса, мысалы ортадан тепкіш компрессор, құйынды түрінде жасалады.Диск дайында қымбат тұратын технологиялық процесс болып табылады. Сондықтан өңдеу алдында дайындаманы қатты бақылауға алады, сызат болмауына және басқа да ақауларының болмауына көңіл аударады. Бұл үшін бақылауды ультрадыбыстық әдісін, магниттік әдісін, рентген және басқа да әдістерді пайдаланады. Жону операциясын орындау кезінде дайындаманың диаметріне байланысты жабдықты тағайындайды. Дайындаманың диаметрі үлкен болған жағдайда жону-қарсылықты немесе жону-айналмашақты білдек .Дисктерді ыстыққа төзімді болаттан және құйындыдан дайындаудың типтік технологиялық процесі келесі кезеңдерге бөлінеді:■дайындаманы сыдыру;■дисктің тысқары бетін бір жағынан ультрадыбыстық бақылаумен қашау;■сыдырғаннан кейінгі дайындаманы ультрадыбыстық бақылау;■дайындаманы термиялық өңдеу (шыңдау, жұмсарту және қатайту);■дискіні екі жағынан бастапқы өңдеу;■дискіні екі жағынан таза өңдеу;■дискінің диафрагмасын тегістеу;■дискінің бет ақауларын анықтау;■дискінің базалық элементтерін бұрғылау және фрезерлеу;■жіктерді қалақша астына тарту;тартқаннан кейін диск жіктерін слесарлық өңдеу;■центрленетін белдіктерді және орнату беттерін соңғы қорытынды өңдеу;■дискінің сыртқы фасондық ернемегі профилін фрезерлеу;■фасондық ернемекте саңылау бұрғылау;■тысқары оймакілтекті өңдеу;■тартқаннан кейін тысқары оймакілтекті өңдеу; дайын дискінің дәлділігін және сапасын бақылау.3.5-тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (3.7-кесте) қалыпталған дайындамадан (3.5, б-сурет) диск тәрізді бөлшек дайындаудың технологиялық процесінің маршрутын әзірлеу (3.5, а). Дайындама материалы — болат 45. Сериялы өндіріс. Технологиялық процестің мүмкін болар нұсқаларының бірі үшін операциялық нобайлар орындау          Бөлшек пен дайындама көрсеткіштеріНұсқа012345678910БөлшекØ АНоминалды өлшем, мм600620590600580590600550530630530Дәлділікf9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Ø БНоминалды өлшем, мм8070665070767080786880ДәлділікН9Н9H9H9H9H9H9H9H9H9H9Ra, мкм2,52,52,52,52,52,52,52,52,52,52,5Ø ВНоминалды өлшем, мм1009086709096901009888100Ø ГНоминалды өлшем, мм560580550560540550560510490590490Ø ДНоминалды өлшем, мм580600570580560570580530510610510Дәлділікf9f9h9d9f9d9f9h9d9h9f9Ra, мкм2,52,52,52,52,52,52,52,52,52,52,5ННоминалды өлшем, мм12011499120111111123105111141105мНоминалды өлшем, мм4038334037374135374735Дәлділікh12h12h12h12h12h12h12h12h12h12h12кНоминалды өлшем, мм4038334037374135374735лНоминалды өлшем, мм4038334037374135374735ДайындамаØ АзНоминалды өлшем, мм616640612610590614612560540640540Н3Номиналды өлшем, мм126136106126116116126106106150108Ra, мкм160160160160160160160160160160160                 3.6-тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (3.8-кесте), сериялы өндіріс жағдайында, 268Л болаттан құю арқылы алынған дайындамадан (3.6-сурет) диск дайындаудың технологиялық процесінің маршрутын әзірлеу. Механикалық өңдеудің негізгі операциялары үшін операциялық нобайлар орындау. Құйындының барлық беттері бойынша әдіп 2 мм құрайды.3.7-тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (3.9-кесте), жабық қалыпта қалыпталған дайындамадан (3.7-сурет) диск дайындаудың технологиялық процесінің маршрутын әзірлеу. Дайындама материалы-болат 45, Сериялы өндіріс. Механикалық өңдеудің негізгі операциялары үшін операциялық нобайлар орындау. Дайындама формасы штрих сызықпен көрсетілген. Құйындының барлық беттері бойынша әдіп 3 мм құрайды.              Бөлшек пен дайындама көрсеткіштеріНұсқа012345678910Бөлшек (диск) Номиналды өлшем, мм500510520490500520600580550520600Ø АДәлділікf9Ь9с!9f9d9f9h9d9h9f9d9 Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Ø БНоминалды өлшем, мм460470480450460480560540510480560Дәлділікf 11hі 1dllf 11dllf 11hі 1dll111 1f 11dll Номиналды өлшем, мм400400430400400410500480450420500Ø ВДәлділікН9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9 Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25 Номиналды өлшем, мм6070807060901001101008090Ø ГДәлділікН9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9 Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Ø ДНоминалды өлшем, мм420430450420420440520500470440520ДәлділікН10Н10Н10Н10Н10Н10Н10Н10Н10Н10Н10                Бөлшек пен дайындама көрсеткіштеріНұсқа012345678910Бөлшек (диск) Ø ЕНоминалды өлшем, мм460470480450460480560540510480560XНоминалды өлшем, мм180160180150240200170260120140190Дәлділікh12h12h12h12h12h12h12h12h12h12h12Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25РНоминалды өлшем, мм2020202020202020202020ННоминалды өлшем, мм3030303030303030303030ЖНоминалды өлшем, мм40303035303042303040303Номиналды өлшем, мм2030203020352020352020ИНоминалды өлшем, мм3520302040202020202020             Бөлшек пен дайындама көрсеткіштеріНұсқа012345678910Бөлшек (диск) Номиналды өлшем, мм400500430530520610450550660530610Ø АДәлділікf9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9 Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Ø БНоминалды өлшем, мм1001208010090140100150100180100Дәлділікf9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9 Номиналды өлшем, мм708060708012080907013080Ø ВДәлділікН9Н9H9H9H9H9H9H9H9H9H9 Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25 Номиналды өлшем, мм300400330430430520350460560440520Ø ГДәлділікН9Н9H9H9H9H9H9H9H9H9H9 Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Ø ДНоминалды өлшем, мм320420350450450540370480580460540Дәлділікf9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9                Бөлшек пен дайындама көрсеткіштеріНұсқа012345678910Бөлшек (диск)Ø ЕНоминалды өлшем, мм350450380480470560400500600480570Ø ЖНоминалды өлшем, мм370470400500490580420520620500590Дәлділікf9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25XНоминалды өлшем, мм140160180150240200170160120140190Дәлділікh12h12h12h12h12h12h12h12h12h12h12Ra, мкм2,52,52,52,52,52,52,52,52,52,52,5РНоминалды өлшем, мм200220240210300260230320180200250ННоминалды өлшем, мм1010101010101010101010КНоминалды өлшем, мм1010101010101010101010иНоминалды өлшем, мм1515151515151515151515              ТІСТІ ДОҢҒАЛАҚ ДАЙЫНДАУТісті доңғалақтар цилиндрлі немесе конусты бөлшекті білдіреді, олардың бетінде тістер ойылған. Айналмалы қозғалысты (көбінесе айтарлықтай айналу кезін) жетекші біліктен жетектегі білікке беруге арналған. Егер осы біліктердің белдігі өзара паралелль болса, ал тісті доңғалақтар цилиндрлі формаға ие, егер біліктердің белдігі перпендикуляр болса, онда тісті доңғалақтар конустық формаға ие, ал егер де біліктердің белдігі бір-бірімен қиылысатын болса, онда біліктен білікке айналу кезін өткізу бұрамдық және бұрамдық доңғалақ көмегімен жүзеге асырылады (бұрамдық өткізу). Тісті доңғалақтар шиеленіскен жағдайда жұмыс істейді, себебі олар жоғары температуралы ортада үлкен шеңберлік жылдамдықпен айналып қана қоймайды, сонымен қатар айтарлықтай күшпен жүктелген. Тістері эвольвентті немесе профильмен болуы мүмкін, ал доңғалақтың өзі тік тісті, қиғаш тісті, шырша тісті және т.б. болуы мүмкін. Конструкциясы бойынша тісті доңғалақтарда түрлі беттер бар:■қондырушы — білікпен жалғасу үшін (цилиндрлі, конусты немесе оймакілтекті);■тісті — тісті доңғалақпен түйісу үшін.■қосалқы (бұранда түрінде) — стопорлық винттерді орнату үшін, сұққыштарды орнату үшін жұмсақ саңылау, стопрлық құдықтар үшін жырашық және т.б.Тісті доңғалақтар төлке немесе білік фомасына да ие болуы мүмкін. Біріншісі центрлі саңылауға ие, ол конструкторлық база болып табылады. Тісті доңғалақ дайындаудың технологиялық процесін жобалау кезінде бұл саңылау жақсы техникалық база түрінде қызмет етуі мүмкін. Білік фомасындағы тісті доңғалақ (білік-тістегеріш) көпшілік жағдайда центрлі саңылауға ие, оларды технологиялық база ретінде пайдаланады. Дегенмен бөлшектің аз ғана қаттылығы немесе біліктің азғантай ұзындығы кезінде тістерді ою кезінде технологиялық база ретінде қондыру беттерін мойынтірек астына қолданады. Тісті доңғалақтар біртәжді және көптәжді болуы мүмкін, олар доңғалақтарының ұзындығының оның сыртқы диаметріне арақатынасы арқылы ажыратылады. Төлке типті көптәжді тісті доңғалақтарда қондыру саңылауының ұзындығы оның диаметрінен айтарлықтай ұзын, бұл Тісті доңғалақ дайындаудың технологиялық процесін жобалау кезінде ескеру қажет.Материалды тісті доңғалақтарға қойылған талаптар бойынша анықталады, сенімділігі мен ұзақ мерзімге шыдамдылығы бойынша. Ол құрылымы бойынша біркелкі болуы керек, ажарлау кезінде күйдіруге және термиялық өңдеу кезінде шалыстатуға жол берілмейді. Материал микросызат түсуге және қалдық термиялық қысымға сезімтал болмауы тиіс. Бұл сапада кең тарағандары болат қорытпасы, болат немесе түсті қорытпалар.Дайындаманы негізінен қалыптамамен кейде құю арқылы алады. Пластикалық деформация әдісімен алынған дайындамалардан дайындалған тісті доңғалақтар пайдалану кезінде айтарлықтай сенімді болып табылады, себебі материал құрылымы жақсартылған.Тісті доңғалақтардың дәлділігін Мемстандарт 1643—81 бойынша нормалайды, соған сәйкес цилиндрлі тісті доңғалақтар үшін дәлділіктің 12 деңгейі белгіленген. Тісті доңғалақтар жұмыс барысында бірі екіншісімен өзара әрекеттесетін болғандықтан оларға кинематикалық дәлділік бойынша, ұштасатын тісті доңғалақтар арасындағы контакт таңбасының шамасы мен орналасуы бойынша, бүйір жақ саңылауының шамасы бойынша талаптар қойылады. Тісті доңғалақтардың беттерін өңдеу үшін П15.2-кестеде келтірілген әдістер жиі қолданылады [8].ЦИЛИНДРЛІ ТІСТІ ДОҢҒАЛАҚТАР ДАЙЫНДАУТісті доңғалақ дайындаудың технологиялық процесін жобалау кезінде тістердің профильдерінің форматүзуінің дәлділігне және олардың базалық беттерге қатысты өзара орналсуына қатты көңіл бөлінеді. Бұл үшін базалардың қосарлануы принциптерінің бұзылуынан қашуға тырысады (конструкторлық және тех­нологиялық базаларды қосарластыру).Төлке формасына ие болатын, цилиндрлі тісті доңғалақтарды өңдеудің мүмкін болар типтік технологиялық маршруты нұсқасының бірі 3.10 кестесі түрінде көрсетілген. [6].Бұрын айтып өткеніміздей, тісті доңғалақтардың бетінің қаттылығын арттыру үшін осы беттерді кіріктіру жүргізіледі. Операция нөміріОперация атауы және мазмұныТехнологиялық базаларЖабдықтар05Токарлық: сыртқы және ішкі беттерді бастапқы өңдеу Сыртқы цилиндрлі бет және тысыЖону білдегі10Термическая: күйдіру—Термиялық пеш15Тартушы: саңылауды тарту (оймакілтек, кілтек)Саңылау бету және тысыТартып өңдеу білдегі20Токарлық: сыртқы беттерді жартылай таза өңдеуЦилиндрлі саңылау беті және тысыЖону білдегі25Токарлық: сыртқы беттерді таза өңдеуЦилиндрлі саңылау беті және тысыЖону білдегі30Тістіфрезерлік: тістерді бастапқы оюЦилиндрлі саңылау беті және тысыТіс жоңғылау білдек35Термиялық: шыңдау—ЖЖТ орнату (жоғары жиілікті ток)40Ажарлау: саңылауды және базалық тысты ажарлауТістер профилі мен тыстың эвольвентті бетіІшкі ажарлау білдегі45Ажарлау: шли­фование другого тор­ца (противоположно­го)Шеткі тыс бетіЖазық бетті ажарлау білдегі50Ажарлау: Тістер профилі мен тыстың эвольвентті бетін ажарлауЦилиндрлі саңылау бетіТісті ажарлаушы білдек55Бақылау: дайын бөлшектің параметрін бақылауКонструкторлық базаларТексерустенді Төлке формасына ие болатын, кірігуші тісті доңғалақты дайындаудың типтік технологиялық процесі келесі кезеңдерге бөлінеді:■термоөңдеу (нормалау);■бастапқы жону өңдеуі (тысын кесу, саңылауды қашау, бетін жону, басқа тысын кесу);■таза өңдеу: тысын тесу, саңылауды қашау, тістерді оюға қолданылатын технологиялық базаларды ажарлау (мүмкіндігінше бір орнату базасымен), жоғарғы бетті жону;■тістерді кесу және оларды тазалау;■цементтелетін беттің лакпен жабу және мыстану;■термия өңдеу (кірігу, шыңдау, жұмсарту);■мыстанған бетті жону, беттерді оймакілтекке және резьбаға жону;■оймакілтек немесе кілтекті жік кесу (тарту);■ойма тілу, слесарлық тазалау;■тістерді ажарлау;■орнату орындарын мойынтірекке ажарлау; ■дәлділігін және дайын тісті доңғалақтың дәлділігін және сапасын бақылау.3.8-тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (3.11-кесте), тістерінің саны z = 51 тік тісті, дәлділігі 7-С, ашық қалыпта қалыпталған дайындамадан (3.8-сурет, б) цилиндрлі тісті доңғалақ дайындаудың технологиялық процесінің маршрутын әзірлеу. Дайындама материалы-болат 45, Сериялы өндіріс. Механикалық өңдеудің негізгі операциялары үшін операциялық нобайлар орындау. 3.8-тапсырманы орындауға мысалы ретінде цилиндрлі тісті доңғалақ дайындаудың технологиялық сызбасымен танысу ұсынылады, ол 3.12-кесте түрінде берілген. [5]. 3.9-тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (3.13-кесте), тістерді өңдеу әдісін таңдау, тік тісті (тістерінің саны z = 38), ішкі тікбұрышты оймакілтекті, цилиндрлі тісті доңғалақ (3.9-сурет, а) дайындаудың технологиялық процесінің маршрутын әзірлеу.Бөлшек пен дайындама көрсеткіштеріНұсқа012345678910Бөлшек  Номиналды өлшем, мм4550554540354550554540Ø АДәлділікН9Н9H9H9H9H9H9H9H9H9H9 Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Ø БНоминалды өлшем, мм6065706055506065706055Дәлділікfllh9d9f9d9f9h9d9h9f9d9 Номиналды өлшем, мм160165170160155150160165170160155Ø ВДәлділікН11HllHllHllHllHllHllHllHllHllHll Ra, мкм3,23,23,23,23,23,23,23,23,23,23,2 Номиналды өлшем, мм190195200190185180190195200190185Ø ГДәлділікfllfllhlldllflldllfllhlldllhllfll Ra, мкм3,23,23,23,23,23,23,23,23,23,23,2 Номиналды өлшем, мм8080847580707580837580XДәлділікh 10h 10h 10h 10h 10h 10h 10h 10h 10h 10h 10 Ra, мкм2,52,52,52,52,52,52,52,52,52,52,5                Бөлшек пен дайындама көрсеткіштеріНұсқа012345678910 ЕНоминалды өлшем, мм2020242520151520231720ЖНоминалды өлшем, мм4040404040404040404040ДайындамаØ Б3Номиналды өлшем, мм6672766862566672766662Ø Г3Номиналды өлшем, мм198203208198194188198204208198194Х3Номиналды өлшем, мм8686908286768288908488ДәлділікJs 13Js 13Js 13Js 13Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Е3Номиналды өлшем, мм2220202425201515202317Ж3Номиналды өлшем, мм4646464646464646464646                     3.8-сурет. Өңделетін цилиндрлі тісті доңғалақтың эскизі: а — бөлшек өлшемі; б — қалыпталған дайындаманың өлшемі   Механикалық өңдеудің негізгі операциялары үшін операциялық нобайлар орындау. 3.12-кесте. «төлке» типті тісті доңғалақ дайындаудың технологиялық схемасы   Химиялық-термиялық орынын анықтай отырып, механикалық өңдеудің негізгі операцияларының операциялық нобайын құру (кірігуінің). Тісті доңғалақтың дәлділігінің деңгейі 7—С. Дайындама (3.9, б-сурет) ашық қалыпта қалыптамамен 18ХНВА болаттан алынған.3.9-сурет. Өңделетін ішкі тікбұрышты оймакілтекті цилиндрлі тісті доңғалақтың нобайы: а — бөлшектер өлшемдері; б — қалыпталған дайындама өлшемі3.10-тапсырма Бөлшек пен дайындама көрсеткіштеріНұсқа012345678910БөлшекØ АНоминалды өлшем, мм110125130120130125135140130120130Дәлділікf10h11d10f10h11d10f10h11d10f10h11Ra, мкм3,23,23,23,23,23,23,23,23,23,23,2Ø БНоминалды өлшем, мм8095100901009510511010090100ДәлділікН11HllH12H11H11H12H11H11H12H11H11Ø ВНоминалды өлшем, мм3035403040354550403040ДәлділікН9H9H9H9H9H9H9H9H9H9H9Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Ø ГНоминалды өлшем, мм6065706070657580706070Дәлділікd10f10h11d10f10f10h11d10f10h11d10Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25XНоминалды өлшем, мм6065706070657580706070Дәлділікh12h12h12h12h12h12h12h12h12h12h12Ra, мкм2,52,52,52,52,52,52,52,52,52,52,5ЖНоминалды өлшем, мм3540453545405055453545ДайындамаØ А3Номиналды өлшем, мм118135138128138135145148137128140Ø Г3Номиналды өлшем, мм7075786880758588786880Ж3Номиналды өлшем, мм4046504252465860544252х3Номиналды өлшем, мм6670756575708086786675                Бөлшек пен дайындама көрсеткіштеріНұсқа012345678910БөлшекØ АНоминалды өлшем, мм130135130140145130135140130130140Дәлділікh10d 12f11h1dl2f11h10dl2f11h10h10Ra, мкм3,23,23,23,23,23,23,23,23,23,23,2Ø БНоминалды өлшем, мм90959010010590951009090100ДәлділікН12Н12Н12Н12H12H12H12H12H12H12H12Ø ВНоминалды өлшем, мм3035304045303540303040ДәлділікН9Н9Н9Н9H9H9H9H9H9H9H9Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Ø ГНоминалды өлшем, мм6065607075606570606070Дәлділікf11h10d 12f11h10d 12f11h10d 12f11h10Ra, мкм3,23,23,23,23,23,23,23,23,23,23,2XНоминалды өлшем, мм6060656070756065706060Дәлділікh12h12h12h12h12h12h12h12h12h12h12Ra, мкм2,52,52,52,52,52,52,52,52,52,52,5ЖНоминалды өлшем, мм3532303534303235303035ДайындамаØ А3Номиналды өлшем, мм138145138148155138145148136138148Ø Г3Номиналды өлшем, мм7072687885687576666678Ж3Номиналды өлшем, мм4037354040363840343640х3Номиналды өлшем, мм6666706676806570786665                Тапсырма нұсқаларының бірі бойынша (3.14-кесте), тістерді өңдеу әдісін таңдау, тік тісті (тістерінің саны z = 29), дәлділігінің деңгейі 7—С, ашық қалыпта қалыпталған дайындамадан (3.10-сурет, б) цилиндрлі тісті доңғалақ (3.10-сурет, а) дайындаудың технологиялық процесінің маршрутын әзірлеу. Механикалық өңдеудің негізгі операциялары үшін операциялық нобайлар орындау. Химиялық-термиялық орынын анықтай отырып, механикалық өңдеудің негізгі операцияларының операциялық нобайын құру (кірігуінің) және кіріктірілмеген беттің қорғанысы тәсілін құру. Дайындама (3.9, б-сурет) ашық қалыпта қалыптамамен 18ХНВА болаттан алынған. Өзегінің қаттылығы НВ > 330, кіріктірілген тіс бетінің қаттылығы HRC > 58. Ірі сериялы өндіріс. 3.11-тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (3.15-кесте), тістерді өңдеу әдісін таңдау, тік тісті (тістерінің саны z = 32), дәлділігінің деңгейі 7—С, ашық қалыпта көлденең-соғу машинасымен алынған дайындамадан (3.11-сурет, б) цилиндрлі тісті доңғалақ (3.11-сурет, а) дайындаудың технологиялық процесінің маршрутын әзірлеу. Химиялық-термиялық орынын анықтай отырып, механикалық өңдеудің негізгі операцияларының операциялық нобайын құру (кірігуінің) және кіріктірілмеген беттің қорғанысы тәсілін құру. Дайындама материалы - 18ХНВА. Өзегінің қаттылығы НВ > 330, кіріктірілген тіс бетінің қаттылығы HRC > 58. Ірі сериялы өндіріс. Тапсырманы орындаудың мысалы ретінде «білік» типті тісті доңғалақтарды өңдеудің технологиялық схемасымен танысу ұсынылады, ол 3.16-кестесі түрінде көрсетілген [5].Бөлшек пен дайындама көрсеткіштеріНұсқа012345678910БөлшекØ АНоминалды өлшем, мм110115105105105110105105105110105Дәлділікf9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Ø БНоминалды өлшем, мм4045404040454040404540Дәлділікf9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Ø ВНоминалды өлшем, мм3540353535403535354035Дәлділікh11h11h11h11h11h11h11h11h11h11h11Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Ø ГНоминалды өлшем, мм4550454545504545455045Дәлділікf11h11dlldllfllh11dllfllh111dllfllRa, мкм3,253,253,253,253,253,253,253,253,253,253,25Ø ДНоминалды өлшем, мм4045404040454040404540Дәлділікf9h9d9f9d9f9h9d9h9f9d9Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25 Номиналды өлшем, мм2020202020202020202020                Бөлшек пен дайындама көрсеткіштеріНұсқа 012345678910БөлшекМ2Номиналды өлшем, мм88888888888ЛНоминалды өлшем, мм2020202020202020202020иНоминалды өлшем, мм1010101010101010101010оНоминалды өлшем, мм1515151515151515151515XНоминалды өлшем, мм300310320330300300330300310300340Дәлділікh12h12h12h12h12h12h12h12h12h12h12Ra, мкм6,26,26,26,26,26,26,26,26,26,26,2жНоминалды өлшем, мм6060606060606060606060рНоминалды өлшем, мм120130140150120120150120120120160ДайындамаØ А3Номиналды өлшем, мм118122112112112118114112110118112Ø В3Номиналды өлшем, мм4246444244484242444844Ø Б3Номиналды өлшем, мм4645504846524850505550х3Номиналды өлшем, мм308320330338310308340310316310350н3Номиналды өлшем, мм7080901007070100707070100Ж3Номиналды өлшем, мм6868686868686868686868к3Номиналды өлшем, мм100100100100100100100100100100100                                 3.16-кесте. «білік» типті цилиндрлі тісті доңғалақты дайындаудың технологиялық сызбасыОперация атауы және мазмұныМеханикалық өңдеу эскизіЖабдығыФрезерлік-центрбілікті: тысын фрезерлеу және центрлеу Фрезерлі-центрлі білдекЖону: бір жағын бастапқы жону Жонғыш білдек (көп кескішті)Жону: басқа жағынан бастапқы жону Жонғыш білдек (көп кескішті)Жону: бір тұсынан тазалап жону Жонғыш білдек (көп кескішті)Жону: басқа тұсынан тазалап жону Жонғыш білдек (көп кескішті)Бұрғылаушы: тысында екі саңылау бұрғылау Бұрғылау білдегіТіс кесу: тістерді кесу Тіс жоңғылау білдегіАжарлау:Тістерді ажарлау Тіс ажарлау білдегіДөңгелете ажарлау: мойынды басқа жағынан ажарлау және бетін оймакілтекке Дөңгелете өңдейтін білдекОймакілтекфрезерлік:Оймакілтекті фрезерлеу Оймакілтекфрезерлік білдекБұранда кескіш: сыртқы бұранда кесу Жонғыш (немесеБұранда жонғыш)білдекБұрғылау: радиалды саңылауды бұрғылау   Тік бұрғылау білтегі          ■базалық тысынан алдыңғы және артқы конустың қиылысу сызығына дейінгі арақашықтыққа;■тісті тәждің сыртқы диаметріне;■тәждің еніне;■тісті тәждің алдыңғы және артқы конусының бұрышына.«білдек» типті конусты тісті доңғалақтарды дайындағанда тісті доңғалақтың келесі элементтеріне ерекше көңіл аударылады:■мойынтірек асты қондыру мойындарына;■тірек тысына;■базалық тысынан алдыңғы және артқы конустың қиылысу сызығына дейінгі арақашықтыққа;■тісті тәждің сыртқы диаметріне;■тәждің еніне;■тісті тәждің алдыңғы және артқы конусының бұрышына. 3.12-тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (3.17-кесте), тістерді өңдеу әдісін таңдау, ашық қалыпта көлденең-соғу машинасымен алынған дайындамадан (3.12-сурет, б) «төлке» типті тік тісті конустық тісті доңғалақ (3.12-сурет, а) дайындаудың технологиялық процесінің маршрутын әзірлеу. Тістерінің саны 37, дәлділігінің деңгейі 8. Химиялық-термиялық орынын анықтай отырып, механикалық өңдеудің негізгі операцияларының операциялық нобайын құру (кірігуінің) және кіріктірілмеген беттің қорғанысы тәсілін құру. Дайындама материалы - 18ХНВА. Өзегінің қаттылығы НВ > 330, кіріктірілген тіс бетінің қаттылығы HRC > 58. Ірі сериялы өндіріс. Тапсырманы орындаудың мысалы ретінде «төлке» типті конусты тісті доңғалақтарды өңдеудің технологиялық схемасымен танысу ұсынылады, ол 3.18-кестесі түрінде көрсетілген [5].                          3.17-кесте. 3.12-тапсырманы орындауға арналған жеке нұсқалар  Бөлшек пен дайындама көрсеткіштеріНұсқа012345678910 Ø АНоминалды өлшем, мм120130140130120140120130140150120 Ø БНоминалды өлшем, мм8085908580908082858890 Дәлділікf 11h12d12f 11h12d12f 11h12d12f 11h12  Номиналды өлшем, мм4045504540504042454850 Ø ГДәлділікН9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9  Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25Бөлшек Номиналды өлшем, мм6065706560756065707560XДәлділікh12h12h12h12h12h12h12h12h12h12h12 Ra, мкм2,52,52,52,52,52,52,52,52,52,52,5 вНоминалды өлшем, мм1212121212121212121212 ДНоминалды өлшем, мм5055605550655055606550 ЕНоминалды өлшем, мм4045504540554045505550 ФпНоминалды мәні, ...°9090909090909090909090 фзНоминалды мәні, ...°6060606060606060606060дайындайындамаØ А3Номиналды өлшем, мм130140150140130150130140150160130Ø Б3Номиналды өлшем, мм9095989488988890959598Ж3Номиналды өлшем, мм3028302628302830263028х3Номиналды өлшем, мм7074787268836875788566Операция атауы және мазмұныМеханикалық өңдеу эскизіЖабдығыБұрғылау (немесе жону): орталық саңылауды бұрғылау және тысын тілу Тік бұрғылаушы (жону-револьверлі) білдекТарту: цилиндрлі саңылауды тарту; ойық кілтекті тарту Тартқыш білдекЖону: сыртқы бетті жону, базалық тысын кесу, жүзін алу Жону (немесе жону-револьверлік) білдекЖону: алдыңғы және артқы конусты жону, екінші тысын кесу, жүзін алу Жону (немесе жону-револьверлік) білдек3.18-кесте. «Төлке» типті конустық тісті доңғалақты дайындаудың технлогиялық схемасының негізгі кезеңдері Операция атауы және мазмұныМеханикалық өңдеу эскизіЖабдығыБұрғылау (немесе жону): орталық саңылауды бұрғылау және тысын тілу Тік бұрғылаушы (жону-револьверлі) білдекТарту: цилиндрлі саңылауды тарту; ойық кілтекті тарту Тартқыш білдекЖону: сыртқы бетті жону, базалық тысын кесу, жүзін алу Жону (немесе жону-револьверлік) білдекОперация атауы және мазмұныМеханикалық өңдеу эскизіЖабдығыТіс кескіш: тістерді алдын ала кесу  Көлденең-фрезерлік білдекТіс сүргілеуші: тістерді бастапқы сүргілеуТіс сүргілеуші білдекЕскерту. 1. Жекелеген кезеңдері бірнеше операциядан тұруы мүмкін.2. Кестеде келесі операциялар көрсетілмеген: термиялық, слесарлық, бақылау операциялары  3.13- тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (3.19-кесте), ашық қалыпта көлденең-соғу машинасымен алынған дайындамадан (3.13-сурет, б) «білдек» типті тік тісті конустық тісті доңғалақ (3.13-сурет, а) дайындаудың технологиялық процесінің маршрутын әзірлеу. Механикалық өңдеудің негізгі операцияларының операциялық нобайын құру. Тістерінің саны 16, дәлділігінің деңгейі 9. Дайындама материалы - 18ХНВА. Өзегінің қаттылығы НВ > 330, кіріктірілген тіс бетінің қаттылығы HRC > 58. Ірі сериялы өндіріс.3.13-сурет. «Білік» типті өңделетін тік тісті конусты тісті доңғалақтың нобайы: а — бөлшектер өлшемдері; б — қалыптанған дайындамалар өлшеміБөлшек пен дайындама көрсеткіштеріНұсқа012345678910БөлшекØ АНоминалды өлшем, мм6070807060809080707590 Номиналды өлшем, мм3035403530404035303540Ø БДәлділікf9h9d9f9h9d9f9h9d9f9h9 Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25 Номиналды өлшем, мм2530353025353530253035Ø ГДәлділікf 11hlldllfllfllhlldllfllfllhlldll Ra, мкм3,23,23,23,23,23,23,23,23,23,23,2 Номиналды өлшем,мм3035403530404035303540Ø ДДәлділікf9h9d9f9h9d9f9h9d9f9h9 Ra, мкм1,251,251,251,251,251,251,251,251,251,251,25 Номиналды өлшем, мм2530353025353530253035Ø ЕДәлділікhі 1dllfllhlldllfllhlldllfllhlldll Ra, мкм3,23,23,23,23,23,23,23,23,23,23,2ЖНоминалды өлшем, мм2525252525252525252525               XНоминалды өлшем, мм200210220230240250200240200220230ВНоминалды өлшем, мм1212121212121212121212МНоминалды өлшем, мм1515151515151515151515КНоминалды өлшем, мм3035504060704050406065ЛНоминалды өлшем, мм6070100807570601008090110ФПНоминалды өлшем,...°6060606060606060606060ФЗНоминалды өлшем, ...°6060606060606060606060Дайындама Ø А3Номиналды өлшем, мм708090807090100908085100Ø Б3Номиналды өлшем, мм3844484536484645384448Ж3Номиналды өлшем, мм3232323232323232323232Х3Номиналды өлшем, мм210220230240250260210250210230240                Тапсырманы орындаудың мысалы ретінде «білік» типті конусты тісті доңғалақтарды өңдеудің технологиялық схемасымен танысу ұсынылады, ол 3.20-кестесі түрінде көрсетілген [5].3.20-кесте. «Білік» типті конустық тісті дөңгелектерді дайындаудың технологиялық сызбасының негізгі кезеңдеріОперация атауы және мазмұныМеханикалық өңдеу эскизіЖабдығыФрезерлік-центрлеуші: бүйірлерін фрезерлеу және центрлеуші саңылауларын бұрғылауФрезерлік-центрлеуші білдекЖонғыш: ұштарын қайрауЖонғыш білдек (дұрысы көп кескіш)Жонғыш: тісті дөңгелектің конустарын қайрауЖонғыш білдекАйнала ажарлаушы: мойындарын алдын ала ажарлауАйнала ажарлаушы білдекТіс кескіш: тістерді алдын ала кесу, тістерді бастапқы кесуТіс кескіш білдекАйнала ажарлаушы: мойындарын бастапқы ажарлауАйнала ажарлаушы білдекТіс ажарлаушы: тістерді ажарлауТіс ажарлаушы білдекФрезерлік: кілтекті жіктерді фрезерлеуТік-фрезерлік білдек Ескерту: 1. Жеке кезеңдер бірнеше операциялардан тұрады.2. Кестеде термиялық өңдеу операциясы, слесарлық операция, термиялық өңдеуден кейін центрлі қасбеттерді қалпына келтіру бойынша операция көрсетілмеген.   БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫБілік дайындау кезіндегі дайындамаларды базалаудың негізгі тәсілдерін атаңыз.Білік дайындаудың негізгі кезеңдерін атаңыз.Люнетті тетіктерін сипаттаңыз және оның тағайындалуын түсіндіріңіз.Білік үшін дайындаманың қандай бетін алғашқы орнатушы база ретінде қолданады, оларды металл кескіш білдекте өңдеген кезде?Механикалық өңдеу кезінде дискілер үшін дайындаманы базалаудың тәсілдерін атаңыз.Диск дайындаудың негізгі кезеңдерін атаңыз.«Төлке» типті тісті доңғалақтарды дайындаудың негізгі кезеңдерін атаңыз.Конусты тісті доңғалақтарды дайындаудың негізгі кезеңдерін атаңыз.Конусты тісті доңғалақтарды дайындаудың негізгі кезеңдерін атаңыз.Тісті доңғалақтардың тістерінің профилін өңдеудің негізгі әдістерін атаңыз.      4-тарауШЫҒЫРШЫҚ БӨЛШЕКТЕР ДАЙЫНДАУ Шығыршық бөлшектер диаметрі мен ұзындығының (биіктігінің) айтарлықтай үлкен ара қатынасымен және көлденең қимасының профилінің күрделілігімен сипатталады. Үлкен диаметрлі құбыр желісін, ауа құбырларын, ернеуше (табақ материалдан жасалған) және т.с.с. ернемек арқылы жалғастыру үшін қолданылады. Сонымен қатар, реактивті қозғалтқыштардың, газ турбиндерінің және компрессорларының жекелеген бөлшектері шығыршық формасына ие, мысалы, жану камерасының ернемегі.Шығыршық бөлшектерге талаптар олардың қызметіне қарай анықталады. Форманың дәлдігі көбінесе шығыршық дайындаманы механикалық өңдеуден кейін қол жеткізіледі. Кей жағдайларда жұмысшы емес беттер жоңқасын алып тастау арқылы өңдемеуге жіберіледі, яғни олардың бетінің сапасы олар дайындамада қалай болып тұрса сондай болып қалады. Шығыршық бөлшектерді дайындау үшін алюминий қорытпасы, титан қорытпалар, көміртекті болат, қосындыланған болат, ыстыққа төзімді болат пайдаланылады. Қандай да бір материалды таңдау шығыршық бөлшектің жұмыс жағдайымен анықталады. Шығыршық бөлшектерді дайындау бойынша жұмыстың негізгі бөлігі дайындаманы алу кезеңіне жатады, оны келесі әдіспен алады:■құю;■соғу;■жайпақтау;■профиль жолақты ию, одан әріде дәнекерлей отырып;■дөңгелек шыбықты ию, одан әріде дәнекерлеу және қалыптандыру;■айналдыра жаншу және т.б.Шығыршықтарды құюды, жеке-дара өндіріс кезінде не жердегі формаларда немесе металл формаларға ортадан тепкен құю (темірқорам) арқылы жүргізіледі. Соғу арқылы жеке-дара өндіріс үшін шығыршық бөлшектер үшін дайындама алады немесе басқа жабдық болмаған жағдайда. Жер формасына құйылған немесе центрлі саңылаулы материалдың қалыпты бөлігі дайындама қызметін атқаруы мүмкін. Бұл арада, еркін соғуда, сондай-ақ балға немесе пресс астындағы қалыптама болуы мүмкін.Соғу температурасына дейін қыздырылған дайындамаларды Жайпақтау арнайы соғу машинасымен жасалады. Бастапқы шығыршық бөлшек соғумен немесе ортадан тебу тәсілімен құю арқылы алынады. Жайпақтау алдында материалдың ақауларын алып тастау үшін жонғыш білдекте сыдырыу жүргізіледі. Одан әріде саңылауларын дәнекерлей отырып, профиль жолақтан шығыршық дайындамаларды Ию айтарлықтай өнімді әдіс болып табылады. Ию үшін бастапқы дайындама болатыны прокатпен немесе ыстық престеу арқылы алынатын профиль жолақ. Дайындамалар жартылай шығыршықтан (дәнекерлеудің екі жігі) немесе тұйық болуы мүмкін (бір жік және дәнекерленген жік). Июді пішінигіш машинада жасайды. Игеннен кейін және жіктерін дайындағаннан кейін жіктерін дәнеркерлеу жүргізіледі. Дөңгелек шыбықты июді, одан әріде дәнекерлей және қалыптай отырып, шығыршық бөлшектің көлденең қимасы күрделі формаға, мысалы крестовина түріне ие болатын болса қолданады. Бұл жағдайларда ию кезінде дайындаманың сыртқы контурында сызат немесе ажыраулар пайда болуы мүмкін, ал ішкі контурда жиналу, қатталу және қатпар қатпаршақ болуы мүмкін. Бастапқы дайындама ретінде дөңгелек қималы шыбық таңдаған жөн, оның диаметрі мен ұзындығы шығыршық дайындаманың көлеміне сай етіп таңдалады. Қалыпты шыбықты шығыршыққа бір жікпен иеді. Дайындаманың көлденең қимасының соңғы формасын балға астындағы қалыптауда немесе сыққышпен алады. Шығыршық дайындамаларды айналдыра жаншу айтарлықтай өнімді әдіс болып табылады. Бұл әдіс үлкен диаметрлі дайындама алуға мүмкіндік береді.Айналдыра жаншу әдісімен дайындама алу процесі келесі кезеңдерден тұрады:Табақты жолақтарға кесу, мысалы гильотин қайшымен.Жолақты дайындаманы шығыршық етіп ию (немесе жартылай шығыршық).Жіктерін дәнекерлеуге дайындау.Шығыршық жіктерін дәнекерлеу (немесе жартылай шығыршық).Тысын айналдыра жаншу.Дайындаманы термофиксациялау.Дайындаманы қақтан тазалау.Дәнекерлеу жігінің сапасын тексеру.Дайындаманы механикалық өңдеу.Дайын шығыршық бөлшекті бақылау. 4.1-тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (4.1-кесте), сериялы өндіріс жағдайында, табақ болаттан алынған шиыршық бөлшекті (4.1-сурет) дайындау үшін дайындама алудың технологиялық процесін әзірлеу. Бастапқы материалдың өлшемдерін есептеу және дайындаманы алудың негізгі кезеңдеріне операциялық нобай құру. Тапсырманы орындауға арналған қысқаша нұсқаулар4.1-суретте көрсетілгендей бастапқы дайындама ретінде қалыңдығы 5 м табақ материалды алуға болады, оны дайындаманың бастапқы мәліметтеріне қию, содан кейін ию машинасы көмегімен оған шығыршық формасына келтіру.Иілген табақ жолақтың жіктерін дәнекерлегеннен және дәнекерлеу жіктерін тазалағаннан кейін айналдыра жаншу әдісіне көңіл бөлу керек, бұл арада табақ дайындаманың жиектерін отырғызу үшін тетік ретінде қатты болаттан жасалған аунақша пайдаланылады. 4.1-сурет. Табақ болаттан дайындалған шиыршық бөлшектің нобайы.4.2-сурет. Табақ материалдан дайындалған шиыршық бөлшектің нобайы Бөлшектің көрсеткіштеріНұсқа012345678910Ø АНоминалды өлшем, мм640600580550500620610650640680420Ø БНоминалды өлшем, мм630590570540490610600640630670410ДәлділікН11Н11Н11Н11Н11Н11Н11Н11Н11Н11Н11Ra, мкм3,23,23,23,23,23,23,23,23,23,23,2Ø ВНоминалды өлшем, мм610570550520470590580620610650390ДәлділікН10Н10Н10Н10Н10Н10Н10Н10Н10Н10Н10Ra, мкм3,23,23,23,23,23,23,23,23,23,23,2КНоминалды өлшем, мм1515151515151515151515Дәлділікd11d11d11d11d11d11d11d11d11d11d11Ra, мкм6,26,26,26,26,26,26,26,26,26,26,2МНоминалды өлшем, мм1010101010101010101010ДәлділікН13Н13Н13Н13Н13Н13Н13Н13Н13Н13Н13Ra, мкм6,26,26,26,26,26,26,26,26,26,26,2                4.2-тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (4.2-кесте), сериялы өндіріс жағдайында, табақ болаттан алынған шиыршық бөлшекті (4.2-сурет) дайындау үшін дайындама алудың технологиялық процесін әзірлеу. Бастапқы материалдың өлшемдерін есептеу және дайындаманы алудың негізгі кезеңдеріне операциялық нобай құру. Дайын бөлшекте екі пісірмелі жік аралығына ие болуға жол беріледі. 4.3- тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (4.3-кесте), сериялы өндіріс жағдайында, болаттан 20 алынған шиыршық бөлшекті (4.2-сурет) дайындау үшін дайындама алудың технологиялық процесін әзірлеу. Бастапқы материалдың өлшемдерін есептеу және дайындаманы алудың негізгі кезеңдеріне операциялық нобай құру. Дайын бөлшекте бір пісірмелі жік аралығына ие болуға жол беріледі. 4.4- тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (4.4-кесте), сериялы өндіріс жағдайында, фасонды профильді 38ХА болаттан алынған шиыршық бөлшекті (4.4-сурет) дайындау үшін экономикалық тиімді дайындама алудың технологиялық процесін әзірлеу. Бастапқы материалдың өлшемдерін есептеу және дайындаманы алудың негізгі кезеңдеріне операциялық нобай құру. Шиыршық дайындама алудың осы әдісін таңдаудың себебін түсіндіру. Дайын бөлшекте бір пісірмелі жік аралығына ие болуға жол беріледі. Шиыршық дайындама алудың осы әдісін таңдаудың себептерін түсіндіру.             Бөлшектің көрсеткіштеріНұсқа012345678910Ø АНоминалды өлшем, мм420500520510550440610450640580420Ø БНоминалды өлшем, мм610490510500540430600440630570410ДәлділікН11Н11Н11Н11Н11Н11Н11Н11Н11Н11Н11Ra, мкм3,23,23,23,23,23,23,23,23,23,23,2КНоминалды өлшем, мм2535152015253015251535Дәлділікd11d11d11d11d11d11d11d11d11d11d11Ra, мкм6,26,26,26,26,26,26,26,26,26,26,2                Бөлшектің көрсеткіштеріНұсқа0і2345678910Ø АНоминалды өлшем, мм650500520510550440610450640580420ДәлділікJs 13Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Ø БНоминалды өлшем, мм630480500490530420600430630560400Дәлділікf 12hl2dl2f 12hl2dl2f 12hl2dl2f 12hl2Ra, мкм3,23,23,23,23,23,23,23,23,23,23,2Ø ВНоминалды өлшем, мм610460480470510400580410610540380ДәлділікН12H12H12H12H12H12H12H12H12H12H12Ra, мкм6,26,26,26,26,26,26,26,26,26,26,2Ø ГНоминалды өлшем, мм620470490480520410590420620550390ДәлділікН12H12H12H12H12H12H12H12H12H12H12Ra, мкм6,26,26,26,26,26,26,26,26,26,26,2КНоминалды өлшем, мм2020202020202020202020Дәлділікd 12f 12hl2dl2dl2f 12hl2dl2f 12hl2dl2Ra, мкм6,26,26,26,26,26,26,26,26,26,26,2нНоминалды өлшем, мм55555555555мНоминалды өлшем, мм55555555555               Бөлшектің көрсеткіштеріНұсқа012345678910Ø АНоминалды өлшем, мм440610450640550400580410610540380ДәлділікJs 13Jsl3Js 13Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Ø БНоминалды өлшем, мм410580420610520370550380580510350ДәлділікН12Н12H12H12H12H12H12H12H12H12H12Ra, мкм3,23,23,23,23,23,23,23,23,23,23,2Ø ВНоминалды өлшем, мм420590430620530380560390590520360Дәлділікd12f 12hl2dl2f 12dl2f 12hl2dl2f 12dl2Ra, мкм6,26,26,26,26,26,26,26,26,26,26,2КНоминалды өлшем, мм2020202020202020202020Дәлділікdl 2f 12hl2dl2dl2f 12hl2dl2f 12hl2dl2Ra, мкм6,26,26,26,26,26,26,26,26,26,26,2МНоминалды өлшем, мм55555555555                4.5-сурет. Шиыршық бөлшектің нобайы      4.5- тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (4.5-кесте), сериялы өндіріс жағдайында, айналдыра жаншу әдісімен, ЭП415 болаттан алынған шиыршық бөлшекті (4.5-сурет) дайындау үшін дайындама алудың технологиялық процесін әзірлеу. Бастапқы материалды бейнелеу және оның өлшемдерін есептеу. Шиыршық дайындаманы алудың негізгі кезеңдеріне операциялық нобай құру. Жаншыма шығыршығының бастапқы дайындамамен өзара әрекетінің схемасын көрсету. Дайын бөлшекте бір пісірмелі жік аралығына ие болуға жол беріледі. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫШығыршық бөлшектің технологиялылығына баға беріңіз.Шығыршық бөлшектер үшін дайындама алудың негізгі тәсілдерін атаңыз.Шығыршық бөлшектерді табақ материалдан дайындаудың негізгі кезеңдерін атаңыз.Шығыршық бөлшектерді шыбық тәріздес дөңгелек дайындамадан дайындаудың негізгі кезеңдерін атаңыз.Шығыршық бөлшектерді профиль материалдан дайындаудың негізгі кезеңдерін атаңыз.Шығыршық бөлшектерді дайындау кезінде дәнекерлеудің қандай түрлері қолданылады?Механикалық өңдеу кезінде шығыршық бөлшектер үшін дайындаманы базалаудың қандай ерекшеліктері бар?Шығыршық бөлшек үшін дайындаманы айналдыра жаншу әдісімен алу әдісін сипаттаңыз.5-тарауТАБАҚ МАТЕРИАЛДАН БӨЛШЕКТЕР ДАЙЫНДАУТабақ материалдар жанармай бактарын, ұшақ пен тікұшақтың қаптамасын, автокөліктердің кузовтарын, түрлі құбырлар және келте құбыр, эжекторлар және пеш дайындау үшін кеңінен қолданылады. Табақ материалдардан жасалған құрастырма бірліктердің ерекшелігі бөлшектерді біріктіру үшін көбінесе дәнекерлеу және пісіру қолданылады. Тіпті, бұрандалы бөлшектер, ернемектер қолданылатын, шығыршық бөлшекті білдіретін ернемекті байланыстың өзінде де табақ материалдан жасалған біріктірілетін бөлшекке ерітіп жабыстырады.Табақ материалдан жасалған бөлшектерден формасының және өлшемдерінің дәлділігін, беті мен жабынның сапасын талап етеді, сонымен қатар жеткілікті беріктікті деп талап етеді. Сұйықтық немесе газдың қысымымен жұмыс істейтін пісірмелі байланыстар саңылаусыз болуы керек, пісірмелі жігі жоғары сапалы және берік болуы тиіс. Сұйықтық немесе газдың ағынында жұмыс істейтін бөлшек беттеріне үйкеу кезінде қуаттылығын жоғалтуға себеп болатын кедір-бұдырлығына және қатпар-қатпардың, қатпардың болмауына талап қойылады. Бұйымның жұмыс жағдайы материалға қойылатын талаптарды анықтайды, олар иілгіштікке, пісірілуге агрессивті ортаға қарсылыққа ие болуы керек, ал кейде –жеңіл, сонымен қатар металл кескіш білдектерде жақсы өңделуі тиіс. Материал өндірушілерден үлкен көлемдегі табақ немесе оралған лента, жасытылған, жегіленген күйінде келіп түседі, яғни дайын күйінде.Табақ материалдан бөлшектер дайындаудың технологиялық процесінің ерекшелігі болып табылатыны материалды аз қалдықпен пішу бойынша жұмыс көлемі өте үлкен. Қабықша типті бөлшектерді дайындаудың типтік технологиялық процесі келесі кезеңдерден тұрады:■табақ материалын аз қалдықпен пішу (тілу);■табақ жартылай фабрикатты жалпақ дайындама кесуге дайындау;■жалпақ дайындамаларды кесу (немесе қию);■жалпақ дайындамаларды созуға немесе июге дайындау;■дайындаманың форма түзуі (созу немесе ию);■дәнекерлеу немесе пісіру алдында механикалық өңдеу;■саңылауларларды өңдеу;■бөлшектерді дәнекерлеу немесе пісіру үшін жинау;■дәнекерлеу немесе пісіру;■дәнекерлеу немесе пісіруден кейін механикалық өңдеу;■талап етілетін жабынды қою;■дайын бөлшектің дәлділігі мен сапасына бақылау жасау.Дәнекерлеу немесе пісіріп жалғау қолданылған табақ материалдар бөлшектерінде келесі ақаулар жиі кездеседі:пісірмелі жікті қоспа материалмен толық толтырмау;қоспа материалдарының немесе дәнекердің тасқыны;негізгі материалдың тілікшесі;терең бітелмеген кратерлер;жиектерінің қоспа болып шықпауы;пісірмелі жікте қож қоспасы;деформация және шалыстану;түрлі өлшемдегі сызаттар.5.1-тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (5.1-кесте), қалыңдығы 2,5 мм, 08кп болаттан жасалған бөлшек (5.1-сурет) үшін дайындама алудың технологиялық процесін әзірлеу. Бастапқы материалдың өлшемдерін есептеу және талап етілетін дәлділікті қамтамасыз ететін гофрлар алудың операциялық нобайын және схемасын құру.   Бөлшектің көрсеткіштеріНұсқа012345678910Ø АНоминалды өлшем, мм800750810780820760700810760780820ДәлділікН13Н13H13H13H13H13H13H13H13H13H13Ø БНоминалды өлшем, мм410580420610520370550380580510350ДНоминалды өлшем, мм600590430620530380560390590520360Дәлділікcl 12f 12Ы2dl2f 12dl2f 12hl2dl2f 12dl2Ra, мкм6,26,26,26,26,26,26,26,26,26,26,2RнНоминалды өлшем, мм3030303030303030303030ДәлділікJsl 3Jsl 3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3RвНоминалды өлшем, мм3030303030303030303030ДәлділікJsl 3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3                Жазық дайындамалардың формасы мен өлшемін анықтау үшін ауданның теңдігі әдісін пайдаланған жөн.Одан әріде қалыптау үшін жазық дайындамаларды кесуді гильотин қайшымен жүргізуге болады. Табақ материалдың қысқыштың, матрица және пуансонның бетіне құрғақ үйкелуін болдырмау үшін қалыптау алдында жазық дайындамаларды маймен немесе графит майлағышпен майлау қажет. Дегенмен жалпақ дайындаманы перхлорвинилді лакпен одан әріде маймен майлаған жағдайда жақсы нәтиже алуға болады.Бұл жағдайда ию процесін дайындаманы алдын-ала қыздырып алмай-ақ жасауға болады, себебі материалдың қалыңдығы 6 мм аспайды. Дәнекерлеу немесе пісіру алдында механикалық өңдеу дайындаманы өңдеу алдында термиялық өңдеуден өткізгеннен кейін жүргізіледі. Жікті дәнекерлеген кезде 45° бұрыш астында жүзін алып тастау қажет, себебі материал қалыңдығы 3 мм артық. Дәнекерленетін жиектерді дәнекерлеу жігін тегістеу үшін алдымен механикалық өңдеу жүргізген жөн. Дәнекереу алдында дайындаманы дәнекерленетін бөліктердің орналасуының өзара дәлділігін қамтамасыз ете отырып, арнайы тетікке орнатады және бекітеді. Жұқа табақ материалдарын жігін дәнекерлеу үұшін көбінесе аргонд дәнекерлеу пайдаланады. Қалың дайындама кезінде плазмалық дәнекерлеуді ұсынуға болады. Дәнекерлеу немесе пісіруден кейін механикалық өңдеу жону немесе жону-карусельдік білдекте жүзеге асырылады. Тетік дайындаманың дәл орналасуын қаматамсыз етуі тиіс, ал оны орнату кезінде деформация болмауы керек. 5.2- тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (5.2-кесте), қалыңдығы 4 мм, 08кп болаттан шарлы баллон (5.2-сурет) дайындаудың технологиялық процесінінің маршрутын әзірлеу. Бастапқы дайындаманың өлшемдерін есептеу және негізгі операциялардың операциялық нобайын құру.Тапсырманы орындауға арналған қысқаша әдістемелік нұсқауларТабақ материалдан жасалған дайындамада саңылауды бұрғылау немесе қалыпта ұру арқылы жасауға болады. Қазіргі жағдайда саңылауды алдын-ала бұрғылап алған жөн. Саңылау диаметрін пуансонның бағыттаушы бөлігінің диаметрімен келісіп алу қажет. Саңылауды көмкеруді (Ø Б) қалыпта бір пуансон пайдалана отырып жасауға болады, оның бағыттаушы бөлігінің диаметрі, саңылауды алдын-ала бұрғылауға пайдаланылатын бұрғының диаметрімен келісілген болады. К өлшемін, дәлділігі мен кедір-бұдырлығы диаметрін механикалық өңдеу кезінде қамтамасыз етуге болады. Дәнекерлеу жігінің беріктігі мен саңылаусыздығын тексеру үшін дәнекерлегеннен кейін шарлы баллонды белгілі бір қысымдасынаудан өткізу керек. 5.3- тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (5.3-кесте) ВТ5 титан қорытпадан бөлшекті (5.3-сурет) дайындау үшін бастапқы дайындаманың өлшемін, созу операциясының саны мен бірізділігін есептеу,           Бөлшектің көрсеткіштеріНұсқа012345678910Ø АНоминалды өлшем, мм400450500480520560600510560480420ДәлділікH10H10H10H10H10H10H10H10H10H10H10Ø БНоминалды өлшем, мм1012141520102014161820ДәлділікН11Н11Н11Н11Н11Н11Н11Н11Н11Н11Н11Ra, мкм3,23,23,23,23,23,23,23,23,23,23,2Ø ВНоминалды өлшем, мм1820222328182822242628Дәлділікdl 2f 12h12d 12f 12dl2f 12hl2dl2f 12dl2Ra, мкм6,26,26,26,26,26,26,26,26,26,26,2КНоминалды өлшем, мм215240265255275295315270295255225ДәлділікJsl 3Jsl3Js 13Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3              Бөлшектің көрсеткіштеріНұсқа012345678910Ø АНоминалды өлшем, мм800700500480620300600510560480420Дәлділікd 12f 12hl2hl2dl2f 12hl2hl2f 12f 12f 12Ø БНоминалды өлшем, мм300310320310400200380300320280200Дәлділікf 12dl2f 12hl2hl2dl2f 12f 12f 12dl2f 12Ra, мкм3,23,23,23,23,23,23,23,23,23,23,2КНоминалды өлшем, мм550600500250400550600500250400600Дәлділікhl2dl2f 12dl2f 12hl2hl2dl2f 12dl2f 12Ra, мкм6,26,26,26,26,26,26,26,26,26,26,2RНоминалды өлшем, мм10810810810810810ДәлділікJs 13Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3ТНоминалды өлшем, мм21,521,521,521,521,52                П16.1-кестеде берілген орташа статистикалық ақпаратты пайдалана отырып, операциялардың бірі үшін қалыптау схемасын құру.Тапсырманы орындаудағы қысқа әдістемелік нұсқауларБөлшек қабықша секілді формаға ие болатындықтан, қалыптау-созуды бірнеше операциямен қолдану қажет. Созу коэффициенті қалыптау-созу алдындағы дайындама диаметрінің қалыптау-созу нәтижесінде алынған диаметріне қатынасын білдіреді. Осылайша, мысалы, бірінші операция-созу үшін созу коэффициенті:m0 = d1/d0,мұндағы d1 — бірінші созудан кейінгі бөлшектің диаметрі; d0 — жалпақ бастапқы дайындама диаметрі.Созу коэффициенттерінің мәнін күрделі емес есептеулер нәтижесінде алуға болады, бірақ П16.1-кестеде берілген орташа статистикалық мәліметтерді пайдалаған жөн. Созу коэффициентінің одан да жоғары мәнін қабылдау сызаттардың пайда болуына немесе материалдың қалыңдығының бөлшектің бойы бойынша теңсіздігіне алып келуі мүмкін. Қалыптау кезіндегі дефомация нәтижесінде дайындама материалында пайда болған ішкі қысымдарды түсіру үшін, әрбір қалыптау операциясынан кейін дайындамаға термоөңдеу жүргізу қажет. Термоөңдеуден кейін қабыршақтарды алып тастау қажет, мысалы құм ағынымен өңдеу немесе өңдеумен. Әрбір созу операциясы алдында дайындаманы қалыптауға дайындау жүргізіледі, яғни бетті лакпен лактау, содан соң оларды маймен сылау. Туындаған бөлшектің шалыстануын жою үшін оны калибрлеу қажет, мысалы қалыпта немесе термия құрылғыда. 5.4- тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (5.4-кесте), 1Х18Н9Т табақ материалдан үлгілемді бөлшекті (5.4-сурет) дайындау схемасын әзірлеу, бөлшек бетінде пісірмелі жік болмауы керек. Бөлшекті дайындауды технологиялық жабдықтау және операцияларды жөндеудің нобайын құру. Бастапқы дайындаманың өлшемдерін есептеу.  Бөлшектің көрсеткіштеріНұсқа012345678910Ø АНоминалды өлшем, мм450440500490480460510490450500510Дәлділікh12cl 12f 12dl2f 12hl2hl2dl2f 12dl2f 12Ø БНоминалды өлшем, мм200220250240230240300300280320330ДәлділікН12Н12H12H12H12H12H12H12H12H12H12Ø ВНоминалды өлшем, мм400390460420400390460390400420440ДәлділікJsl 3Jsl 3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3Jsl3КНоминалды өлшем, мм750600550500620710610720580600550МНоминалды өлшем, мм400380300320400380410400320380310RНоминалды өлшем, мм200220230200210240300250280310200                Тапсырманы орындаудағы қысқа әдістемелік көрсеткіштерОсы үлгілемді бөлшекті дайындау үшін табақ материалды сығу білдектерінде өңдеу әдісін пайдаланған жөн. Жақтау түріндегі технологиялық жабдықтау, форма түзілгеннен кейін бөлшекті алу мүмкіндігін қамтамасыз етуі үшін құрастырмалы болуы керек. Не көшіру білдегін, не болмаса программалық басқару білдегін пайдалану мүмкіндігі бар.Бөлшекті дайындаудың нұсқасын екі кезеңде қарастырған жөн.В диаметрлі цилиндрлі форма алу.Радиусы R және диаметрі Б қылта пайда болуы.Беттің форма түзгеннен кейін термия өңдеу операциясын алдын-ала ескеру қажет. Тысқары беттің дәлділігі мен кедір-бұдырлығына талапты дайындаманы термоөңдеуден өткізгеннен кейін механикалық өңдеумен қамтамасыз ету керек.  5.5- тапсырмаТапсырма нұсқаларының бірі бойынша (5.5-кесте), бір пісірмелі жікті, табақ материалдан (алюминий қорытпасы АМГ) (5.5-сурет) бөлшек дайындаудың технологиялық процесінің маршрутын әзірлеу. Бастапқы дайындаманың өлшемдерін есептеу және қалыпты пайдалана отырып, саңылауды көмкеру бойынша операцияны жөндеудің операциялық нобайын құру.Тапсырманы орындаудағы қысқа әдістемелік көрсеткіштерТабақ материалдан дайындамадағы саңылауды қалыпта жасауға немесе бұрғылауға болады. Қазіргі жағдайда саңылауды алдын-ала бұрғылап алған жөн. Саңылау диаметрін пуансонның бағыттаушы бөлігінің диаметрімен келісіп алу қажет. Саңылауды көмкеруді (Ø 12) қалыпта бір пуансон пайдалана отырып жасауға болады, оның бағыттаушы бөлігінің диаметрі, саңылауды алдын-ала бұрғылауға пайдаланылатын бұрғының диаметрімен келісілген болады.  Бөлшектер көрсеткіштеріНұсқа012345678910Ø АНоминалды өлшемі, мм600480460510480560510490450500520Дәлділікh12cl 12Б2d 12f 12hl2hl2dl2f 12dl2f 12Ø БНоминалды өлшемі, мм400300310400320420390320300400410Дәлділікd 12f 12d 12f 12hl2hl2dl2f 12dl2f 12dl2КНоминалды өлшемі, мм300250230260240300250230200270260мНоминалды өлшемі, мм150380300320400380410400320380310тНоминалды өлшемі, мм21,52222,51,5221,52,5  Бүйір бетті тегістеу бойынша механикалық өңдеуді саңылауды көмкергеннен кейін жүргізу қажет.ҚОРЫТЫНДЫ СҰРАҚТАРТабақ материалдарды бөлшек дайындауға пайдаланаын шикізат ретінде сипаттаңыз.Табақ материалды кесудің әдістерін атаңыз.Бөлшектерді дайындау үшін бастапқы дайындам алудың әдістерін атаңыз.Бөлшектерді табақ материалдардан дайындаудың негізгі кезеңдерін атаңыз.Терең созу арқылы дайындам алудың ерекшеліктер неде?Пісірмелі жікті бақылаудың негізгі әдістерін атаңыз.Көзбен шола тексеру арқылы қандай ақауларды көруге болады?Дәнекерлеу үшін дайындаманы табақ материалдан жинаудың ерекшелігі неде?Табақ материалдан жасалған бөлшектерде саңылауды қалай жасауға болады?Табақ материалдан жасалған бөлшектерде калибрлеуді қандай әдіспен жасайды?     6-тарауДАЙЫНДАМАЛАРДЫ БАЗАЛАУ (ОРНАТУ ЖӘНЕ БЕКІТУ) ҮШІН ТЕТІКТЕРДІ ТАҢДАУ Бөлшектерге арналған білдек тетіктерін өңделетін дайындамаларды білдекпен байланыстыру үшін (білдек үстеліне бекіту) қолданады. Бұл арада өңдеудің дәлділігі және еңбек өнімділігі артады, жұмысшылардың еңбек ету жағдайы жақсарады. Кей жағдайларда дайындаманы өңдеу тек тетіктерді пайдалану арқылы ғана мүмкін болады. Білдек тетігін пайдалана отырып дайындаманы өңдеу кезінде кез-келген операциялық өлшем, оның дәлсіздігі оның берілген шамасынан асып кетпейтіндей болуы тиіс. Дайындаманың күтілетін 5Е дәлсіздігі операциялық (бастапқы) өлшемнің Ти дәлсіздіксынан аспайтын болса, онда өңделетін бөлшектің ақаулығы болмайды, яғни δе < Ти. (6.1)Күтілетін дәлсіздіктің шамасына өндірістік акторлар әсер етеді, олар күтілетін дәлсіздіктің құраушы бөліктерін тудырады:■Р өңдеудің дәлсіздігі, бөлшекті тетікке орнатумен байланысты;■δп өңдеудің дәлсіздігі, бөлшекті білдекке орнатумен байланысты;■Т өңдеудің дәлсіздігі, өңдеу әдісімен байланысты.Сонда талап етілетін дәлдікті қамтамасыз ету шарты төмендегідей болады:Р + δП + ῖ < Ти. (6.2)Технолог операциялық өлшемге Ти дәлсіздікны белгілейді, бетті өңдеу әдісін таңдайды (Т дәлсіздігі), тетікке (Р дәлсіздігі) тапсырыс (немесе жобалай отырып) бере отырып дайындаманы базалау шартын анықтайды, білдекті таңдайды, сол арқылы 8п дәлсіздігі анықталады. Осылайша технологтың қолында дайындаманы өңдеудің дәлдігін басқару бойынша барлық «тетігі» болады. Дайындаманы тетікке орнатумен байланысты өңдеу дәлсіздігіне, дайындамалар өзінің бетімен түйісетін, тетіктің орнату элементтері айтарлықтай әсер етеді. Тетіктің орнату элементтерінің формасы мен өлшемі дайындаманың технологиялық (орнату) базасының формалары және өлшемдерімен анықталады. Орнату элементтері мен базаларының формаларының үйлесімі П16.4-кестеде келтірілген.Орнату базалары мен тетік элементтерінің үйлесімін бағалаудың объективті критерийі болып табылатыны 8у орнатудың дәлсіздігі. Ол дайындаманың орнату базасының, оның дайындаманың орнату базасының дәлсіздігі, тетіктің орнату элементінің дәлсіздігі және формасының салдарынан, Номиналды қалпына қатысты мүмкін болар жылжуының шамасын анықтайды. Өңдеудің күтілетін дәлдігін есептеу кезінде 8у орнатудың дәлсіздігі мен бастапқы (операциялық) өлшем бағыттарының арасындағы р бұрышын білу қажет. Онда, бөлшекті тетікке орнатумен байланысты болатын Р өңдеудің дәлсіздігі мына формуламен есептеледіР = δу сosß. (6.3)«Ұяшық» Д+Туу өлшемді цилиндрлі саңылауға (6.1-сурет) диаметрі Д-т цилинд­лі білік орнату кезінде 8у орнатудың дәлсіздігі, белгілі бір бағыты жоқ, мына формуламен анықталады:δу = Т + ∆ + Ту, (6.4)мұндағы Т — орнату базасының сыртқы диаметріне шек — білік; Д — дайындаманы орнату және оны алуға ыңғайлы болу үшін қарастырылған, кепілдендірілген саңылау; Ту — «ұяшық» орнату элементінің ішкі диаметріне шек.Бұл жағдайда талап етілетін дәлдікті қамтамасыз ету шарты (есептік теңсіздік) төмендегідей болады:Т + ∆ + Ту + δП + ῖ ≤ Ти. (6.5)Д-т диаметрлі цилиндрлі білікті бұрышы 2ῖ призмаға (6.2-сурет) орнату кезінде, тек призма білігімен жүру бағытына ие болатын, 8у орнатудың дәлсіздігін келесі формуламен анықтаймыз:6.1.- сурет. Орнату призмасына цилиндрлі білікті орнату сызбасы6.2.- сурет. Тетіктің орнату элементінің цилиндрлі саңылауына цилиндрлі білікті орнату сызбасы δу = 7/(2 sіn у), (6.6)мұндағы Т — орнату базасының сыртқы диаметрі — білік.Бұл жағдайда талап етілетін дәлдікті қамтамасыз ету шарты (есептік теңсіздік) төмендегідей болады:(7/(2 sіn у)) cos р + 5п + т < Ти. (6.7)Д-т диаметрлі цилиндрлі білікті диаметрі ДуГу (6.3-сурет) жартылай цилиндрлі саңылауға орнату кезінде, жартылай цилиндрлер жалғағышы жазығына перпендикуляр бағытты ұстанатын, 8у орнатудың дәлсіздігі мына формуламен анықталады:δу = 0,5(7 + Ту). (6.8)Бұл жағдайда талап етілетін дәлдікті қамтамасыз ету шарты (есептік теңсіздік) төмендегідей болады:0,5(7 + Ту) tos р + 8п + т < Ти. (6.9)Диаметрі Дт (6.4-сурет) Цилиндрлі саңылау түріндегі орнату базасы бар дайындаманы диаметрі Ду-7у цилиндрлі орнату элементіне (саусақ) орнату кезінде, белгілі бір бағыты жоқ 8у орнатудың дәлсіздігі мына формуламен анықталады:δу = Т + Д + Ту, (6.10)Мұндағы Т — орнату базасының ішкі диаметріне шек — саңылау; Д — кепілдендірілген саңылау, дайындаманы орнату және бөлшекті алуға ыңғайлы болу үшін қарастырылған; Ту — «саусақ» орнату цилиндрлі элементінің сыртқы диаметріне шек.Бұл жағдайда талап етілетін дәлдікті қамтамасыз ету шарты (есептік теңсіздік) төмендегідей болады:Т + Д + Ту + 5п + т < Ти. (6.11)Диаметрі Д+г цилиндрлі саңылау түріндегі орнату базасы бар дайындаманы конустылығы өте кішкентай (к = 1/5 000... 1/1000) конусты орнату элементіне орнату кезінде 5у орнатудың дәлсіздігі нөлге тең болады.Дегенмен дайындаманың қалпының оның өзінің өсіне қарай бағытына қатысты түсініксіздік туындайды. 2 жақтауға (6.5-сурет) аз к конуспен орнатылған 1 дайындаманың мүмкін болар L жылжуын мына формуаламен анықтауға болады:  6.5.- сурет. Конустылығы аз жақтауға цилиндрлі саңылаулы бөлшекті орнату сызбасымұндағы Т — өңдеуге келіп түскен, дайындаманың базалық сауылауына дәлсіздік, мысалы, сыртқы цилиндрлі бетті ажарлау.Бұл жағдайда талап етілетін дәлдікті қамтамасыз ету шарты (есептік теңсіздік) төмендегідей болады:(6.13)6.1- тапсырмаФрезерлік операцияға М бетті өңдеу үшін диаметрі Д_Т цилиндрлі дайындама келіп түседі. Тапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (6.1-сурет), цилиндрлі бетті дайындаманы тетіктің орнату элементіне жазық түрінде (6.6-сурет) орнату кезінде А _Ти операциялық өлшемін орындау дәлділігі бойынша ақау болады ма, егер өңдеу әдісіне байланысты дәлсіздік т = 0,08 мм, тетікті білдекке орнатумен байланысты дәлсіздік, 5п = 0,04 мм.6.1- тапсырманы орындауға мысал (№ 0-нұсқа)М бетті өңдеу бойынша операцияны орындау шарты келесідей:Р + δд + т < Ти.Бұл жағдайда өңделетін бетті координациясы технологиялық базаларды қосарландыру шартына сәйкес келеді: бастапқы және орнату (ББ = ОБ). Онда, П16.4-кестеге сәйкес сыртқы цилиндрлі бетті жазыққа орнату жағдайы үшін орнатудың дәлсіздігі 5у = 0,5Т, ал дәлсіздігі Р = 5у сов р. Бастапқы (операциялық) А өлшемнің бағыты 5у орнатудың дәлсіздігі бағытымен сай келетіндіктен, онда бұрыш р = 0 (сов р = 1,0). Формула негізінде (6.2), 6.1-кесте және 6.6-суреттегі бастапқы ақпаратты ескере отырып алатынымыз: 0,5 • 0,1 • 1 + 0,04 + 0,08 < 0,12.6.6.- сурет. Жазық бетті өңдеу кезінде цилиндрлі дайындаманы базалау сызбасыБөлшектер көрсеткіштеріНұсқа012345678910Ø ДНоминалды өлшемі, мм4050456065505534404560Дәлелдік (Г шегі, мм)-0,1f12d 12h12h12h12f 12dl2f 12h12h12Ø АНоминалды өлшемі, мм1720182526201814151826Дәлділік (Г шегі, мм)-0,12h12h12h12dl2h12h12h12h12h12dl2Rz, мкм8080808080808080808080               Операцияны ақаусыз орындау шарты (6.2) оырндалып жатқандықтан, онда осы тапсырма бойынша жауап мынаны айтады: М дайындаманың бетін өңдеу кезінде ақау болмайды.6.2- тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (6.2-сурет), Д -Т диаметрлі цилиндрлі дайындаманы 2у = 90° (6.7-сурет) бұрышты призмаға орната отырып, 0 10 мм саңылауды өңдеу кезінде белгіленген дәлділікті (радиус Ajs12) қамтамасыз ету шарты орындалады ма, жоқ па екендігін анықтау. 6.2- тапсырманы орындауға мысал (№ 0-нұсқа)Белгіленген дәлділік орындалатын Мына шарттан (6.2) Р + 5п + т < Ти ұғатынымыз, тапсырмада қойылған сұраққа жауап беру үшін Р дәлсіздігінің шамасын табуымыз керек, Базалау сызбасын талдаудан (6.7-суреттің қараңыз) көретініміз, өңдеу технологиялық базаларды қосарландыру (ББ = ОБ) шартымен жүргізіледі, ал 5у орнатудың дәлсіздік бағыты бастапқы АЯ өлшемнің (бұрышы р = 0, а tos р = 1) бағытымен сай келеді. Бұдан шығатыны, дәлсіздік Р = 5у. П16.4-кестеге сәйкес 5у = Т/2 sіn у. Дайындаманың 60h12 өлшемінің Т дәлсіздіксының шамасын 5-қосымшадан табамыз (60_0,з).Шек Т = 0,3 мм. Онда, 5у = 03/2 sіn 45° == 0,21 мм. Бұл операцияда 5-қосымша бойынша 17js12 немесе (17 ± 0,09) мм саңылауының орналасу радиусын ұстану керек, операциялық өлшемге шек Ти = 0,18 мм. Біздің жағдайымызда дәлділікті сақтау шарты төмендегідей: 0,21 + + 0,01 + 0,05 < 0,18. Бұдан шығатыны, 0,27 < 0,18, яғни бұл операцияда дәлділікті сақтау шарты орындалмай отыр. 6.3- тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (6.3-сурет), Д+Т ішкі диаметрі бойынша дайындаманы базалау кезінде белгіленген дәлділікті қамтамасыз ету үшін (6.8-сурет) В ойықты фрезерлеуге тетіктің цилиндрлі орнату элементінің Ду-Ту диаметрін анықтау. 6.3-тапсырманы орындауға мысал (№ 0-нұсқа)Өңдеу сызбасын талдаудан (6.8-суретті қараңыз) белгісі, бұл операцияда белгілі бір дәлділікпен үш параметр ұсталатындығы көрінеді:■бастапқы өлшем А ± Ти /2 (6.3-кестені қараңыз);■ойықтың ені В (6.3-кестені қараңыз);■симметриядан ауытқуы немесе ойықтың белдігінің ішкі диаметрдің (С бет) белдігінен жылжуы, 0,1 мм аспайды.Дәлділікті қамтамасыз ету үшін дұрыс болып тұрғаны, ойықтың барлық бетінің орналасу координациясы базаларды қосарландыру принципін (ББ = ОБ) бұзбай жасалғандығы.Онда П16.4-кестеге сәйкес дәлсіздік Р = 5у = Т + Д + Ту. Осы аталған жағдай үшін (6.11) дәлділікті қамтамасыз ету шарты келесі түрге ие(Т + ∆+ Ту)сosß + δп + т < Ти.Бастапқы мәліметтерден (№ 0-нұсқа) және өңдеу сызбаларынан (6.8-суретті қараңыз) алатынымыз:■tos р = 1;■өлшемі үшін Д = 60Н8, немесе 60+0,046, дәлсіздік Т = 0,046 мм;■саңылау Д = 0,05 мм;■Ти шегі ретінде екі параметр алынғандықтан – В ойығының орналасуының өстік сәйкессіздігі және А өлшеміне шек болғандықтан, онда осы екі параметрлердің ішінен айтарлықтай дәлірегін аламыз:а) А = 47js12 көлемі үшін шек ±0,125 (Ти = 0,25 мм) тең;б) базалық саңылаудың өсіне қатысты ойықтың орналасуының симметриялы еместігі ±0,1 (Ти = 0,2 мм) құрайды; тиісінше, есептеу үшін Ти = 0,2 мм дәлсіздікның ең аз мәнін аламыз.Сонда Ту < Ти - Т - Д - 5п - т, немесе Ту < 0,2 - 0,046 - 0,05 - 0,01 - 0,05.6.8-сурет. Ойықты өңдеу кезінде цилиндрлі саңылаулы дайындаманы цилиндрлі орнату элементіне орнату сызбасы.Бөлшектер көрсеткіштеріНұсқа012345678910Ø Д+тНоминалды өлшемі, мм6080751001108570605872110Точность (рұқсаттама Т)Н8Н9Н8Н10Н8Н9Н8Н7Н8Н9Н10А ± 0,57;Номиналды өлшемі, мм4760486566604844454866Дәлділік (рұқсаттама Ги)jsl2jsl2jsl2jsl2jsl2jsl2jsl2jsl2jsl2jsl2jsl2вНоминалды өлшемі, мм1015181210141610121610Саңылау А, мм0,050,030,040,020,010,020,050,040,030,060,05Дәлсіздік т, мм0,050,040,050,030,050,060,050,040,050,080,05Дәлсіздік 5П, мм0,010,020,030,010,030,010,020,010,030,040,01                Нәтижесінде, орнату цилиндрлі саусаққа шек Ту ≤ 0,044 мм. Сонда, кепілдендірілген Д = 0,05 мм саңылауды қамтамасыз етуін ескере отырып, цилиндрлі саусақ диаметрі (Ду - ∆)-Т = 59,95-0,044 мм тең болады.6.4- тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (6.4-кесте), дайындаманың базалық саңылауы өсіне f қатысты М дайындаманың радиалды ауытқымасын қамтамасыз етуге 2 дайындаманың М сыртқы цилиндрлі бетін жону үшін (6.9-сурет) цилиндрлі орнату 1 элементтің Ду-Т орнату бетінің диаметрінің өлшемін анықтау. Тетікті білдекке орнату дәлсіздігі δп = 0,02 мм, ал өңдеу әдісінің дәлсіздігі т = 0,03 мм.6.4- тапсырманы орындауға мысал (№ 0-нұсқа)Сәірә, орнату цилиндрлі жақтаудың Номиналды өлшемі, дайындаманы жақтауға орнатуды және одан бөлшекті алып тастауды ыңғайландыруды қамтамасыз ететін, орнату базасының Номиналды өлшемінен кепілдендірілген Д саңылаудың шамасына аз болуы керек, яғни Ду-Т = (Д-∆)_Т = (30-0,05)-Т = 29,95-Т . Дайындамаларды базалау базаларды қосарландыру принципін (ББ = ОБ) бұзбай жасалғандықтан, онда (6.11) (Т + Д + Tу)cosß + δп + т < Ти шартынан алатынымыз (р = 0 кезінде): Ту < Ти - Т - Д - 5п - т. 30Н8 өлшемі үшін Т дәлсіздікның мәні 0,039 мм тең. Барлық параметрлердің мәнін қоямыз және аламыз:Ту < 0,1 - 0,39 - 0,05 - 0,01 - 0,05.Табатынымыз, Ту < -0,049, ал бұл мүмкін емес. Дайындамаларының параметрлерінің осындай бастапқы дәлділігімен радиал ауытқыма, 0,1 мм аспайтын, шыдай алмайды. Осы параметр бойынша ақау болады.  6.9.- сурет. Сыртқы бетті жону үшін цилиндрлі саңылаулы дайындаманы тетіктің цилиндрлі орнату элементіне орнату сызбасыМұндай жағдайда технолог не істейді? 0,049 мм тең болатын, дәлділік «тапшылығын» жою жолдарын қарастырады, себебі бөлшектің жұмысшы сызбасы технологиялылығына дұрыс тексерілмеген. Оның үш тәсілі бар:Конструктор радиаль ауытқымаға дәлсіздікны 0,05 мм арттырады, яғни радиал ауытқуды 0,15 мм етіп тағайындайды.Технолог базалық саңылаудың дәлділігін біраз жоғарылата алады және кепілдендірілген саңылауды кішірейте алады.«Тапшылықтың» бір бөлігін жұмысшы сызбасындағы бөлшекті өзгерте отырып,конструктор жояды, ал екінші бөлігін – технолог жояды, операциялық нобайге және өңдеуге арналған тетікті жобалауға берілген тапсырмаға өзгеріс енгізе отырып.6.5- тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (6.5-кесте), К дайындаманың сыртқы базалық бетінің өсіне қатысты f ойықтың симметриялы еместігіне талап етілетін ені мен шамасын қамтамасыз етуге, 2 дайындамада (6.10-сурет) В ойығын фрезерлеу үшін, Ду Номиналды ішкі диаметрін және оған Ту дәлсіздіксын анықтау. 6.6- тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (6.6-кесте), бастапқы А-т өлшем бойынша дайындаманың белгіленген дәлділігі қамтамасыз етіледі ме, егер 1 дайындаманың М бетін 2 фрезамен фрезерлеу 6.11-кестеде көрсетілген сызбаға сәйкес жүргізілетін болса. Аталған операцияға келіп түсетін дайындамалар өлшемі ДТ шамасында.            Бөлшектер көрсеткіштеріНұсқа 012345678910Ø Д_гНоминалды өлшемі, мм3040352030354540384230Дәлділік (шек Т)ell 2f 12Ы2Ы2f 12d 12f 12Ь12Ь12f 12с112ВНоминалды өлшемі, мм1012141012101410121412ДәлділікН8Н8Н9Н10Н8Н9Н8Н8Н8Н9Н10Симметриясыздық /, мм0,10,20,050,10,150,10,20,10,150,10,2Саңылау А, мм0,050,030,040,020,010,020,050,040,030,060,05Дәлсіздік т, мм0,050,040,050,030,050,060,050,040,050,080,05Дәлсіздік 5Ш мм0,010,020,030,010,030,010,020,010,030,040,01                6.7- тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (6.7-кесте), А бастапқы өлшемнің js талап етілетін дәлділігін қамтамасыз етуге, 2 дайындамада (6.12-сурет) В ойығын фрезерлеу үшін, Ду Номиналды ішкі диаметрін және оған Ту дәлсіздіксын анықтау.6.8- тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (6.8-кесте), Д+Т дайындаманың (6.13, б-сурет) сыртқы базалық бетінің К өсіне қатысты f ойықтың симметриялылығынан ауытқудың талап етілетін шамасын қамтамасыз етуге В енімен Ж жазық қосымшаны өңдеу операциясына, өңдеу әдісімепн байланысты, қандай дәлсіздік жіберілетіндігін анықтау. 6.13-сурет. Жазық қосымшаны өңдеу кезіндегі дайындаманы орнату сызбасы Бөлшектер көрсеткішіНұсқа012345678910Ø Д_гНоминалды өлшемі, мм2030354540354540384240Дәлділік f 12Ы2Ы2f 12f 12d 12f 12Ы21П2f 12d 12ВНоминалды өлшемі, мм1012141012101410121412Дәлділік Н10Н10Н11Н10Н12Н12Н9Н9Н12Н9Н10Саңылау А, мм0,050,030,040,020,010,020,050,040,030,060,05А, мм3040455550455550505550Дәлсіздік т, мм0,030,050,060,050,040,060,050,040,050,080,05Дәлсіздік 5П, мм0,030,010,020,010,030,010,020,010,030,040,01           Бөлшектер көрсеткішіНұсқа012345678910Ø Д+тНоминалды өлшемі, мм3238352032354542384232Дәлділік (шекТ)Н9Н10Н9Н8Н9Н10H9H8H9H10H9Ø Ду-ТуНоминалды өлшемі, мм31,8837,9234,8819,93531,97534,8844,9241,8837,97541,6931,88Дәлділік (шек Тe11d9e11d9f9e11d9e11f9alle11вНоминалды өлшемі, мм1012141012101410121412Дәлділік dl 2f 12Ы2hl2f 12dl 2f 12hl2hl2f 12dl2Симметриясыздығы /, мм0,10,20,050,10,150,10,20,10,150,10,2Саңылау А, мм0,120,080,120,0650,0250,120,080,120,0250,310,12Дәлсіздігі 5Ш мм0,010,020,030,010,030,010,020,010,030,040,01                6.9 - тапсырма Тапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (6.9-кесте), сыртқы цилиндрлі бетті ажарлау операциясына 2 дайындаманың, конустылығы к = 1:1000 (6.14-сурет), конусты 1 жақтауының өсі бойымен орналасуының максималды мүмкін болар диапазонын анықтау. Дайындамалар өңдеуге ішкі базалық беттің өлшемімен түседі Д+ т  6.14-сурет. Сыртқы цилиндрлі бетті ажарлау кезінде дайындаманы конусты жақтауға орнату сызбасы. 6.9- тапсырманы орындауға мысал (№ 0-нұсқа)Ажарлау операциясына ішкі базалық бетінің диаметрі әртүрлі (7-шек шегінде) дайындамалар түсетіндіктен, онда оларды к конустылығы кішкентай конустық жақтауға орнату кезінде олар ажарлау дөңгелегіне қатысты түрлі орналасу қалпына ие болады. Дайындамалардың мүмкін болар жылжуы диапазонын (6.12): L = T/k тәуелділігін пайдалана отырып анықтаймыз. Ішкі базалық диаметрі бар 20Н10 дайындамалар үшін шек Т = 0,084 мм. Сонда L = 0,084/1: 1000 = 0,084 • 1000 = 84 мм.Дайындаманың дөңгелете ажарландыру білдегінің өңдеу аумағына орналасу орнының үлкен белгісіздігі ажарлаушыға белгілі бір жайсыздық алып келетінін және операцияның ұзақтығын арттыратынын ескеруіміз керек. Бұл кемшілікті жою үшін келесіні жасауға болады:а) мысалы к = 1:500, жақтау жасау арқылы, конустылығын арттыру;б) базалық саңылау дәлділігін арттыру, оны 20Н8 ете отырып.6.10 - тапсырмаТапсырмаға берілген нұқсаның бірі үшін дайындаманы конусының бұрышы 45° болатын конустық жақтауға базалау (6.15-сурет), цилиндрлі (0Г) және тысқары (өлшемі Ж) беттерін ажарлау үшін бір мезетте К тысына тіреле отырып, ішкі цилиндрлі 0Б бетке базалау тәсілін ұсыныңыз. Дайындаманы орнату нобайын бейнелеу.Бөлшектің көрсеткіштеріНұсқа 012345678910ØД+ГНоминалды көлем, мм2030354540354540384240Дәлділік (Тшек)Н10Н10Н11Н10Н12Н12Н9Н9Н12Н9Н10                ҚОРЫТЫНДЫ СҰРАҚТАРБөлшектер үшін білдектік тетіктерді пайдалану кезінде операциялық (бастапқы) өлшемдерді алудың дәлділігін қамтамасыз етудің негізгі шарттарын атаңыз.Дайындаманы қңдеу аумағында базалау (орнату) дәлсіздігі дегенде нені ұғаміз?Цилиндрлі білікті дайындаманы цилиндрлі саңылауға орнату дәлсіздігін қалай анықтайды?Цилиндрлі білікті дайындаманы орнату призмасына орнату дәлсіздігін қалай анықтайды?Цилиндрлі білікті дайындаманы цилиндрлі жартылай саңылауға орнату дәлсіздігін қалай анықтайды?Дайындамаларды конустық орнату элементтеріне орнату ерекшелігі неде?Базаларды қосарландыру принципінің мәнін түсіндіріңіз.Орнатудың дәлсіздігінің бағыты операциялық өлшемдерді алуға қалай әсер етеді?Орнатудың дәлсіздігінің бағыты операциялық өлшемдерді алуға әсерінің деңгейін сипаттаңыз. 7- тарау ҚОСҚЫШТАРДЫ, МЕХАНИЗМДЕРДІ ЖӘНЕ ҚҰРАСТЫРМА БІРЛІКТЕРДІ ҚҰРАСТЫРУмаршрутты және құрастыру схемасын әзірлеуҚұрастырудың технологиялық процесі, белгіленген әдіспен белгілі бір реттілікпен, өзара бағдарланған бөлшектер, құрастырма бірліктерді және агрегаттарды жалғау процесін білдіреді. Құрастыру процесі операцияларға, ауысуларға, тәсілдер және әрекеттерге бөлінеді.Операция — бір жұмысшы немесе жұмысшылар бригадасы белгілі бір жұмыс орнында белгілі бір құрастыру нысандарымен орындайтын, технологиялық процестің аяқталған бөлігі Операция ауысулардан тұрады.Ауысу — құрастыру құралдарын немесе жабдықты ауыстырмай белгілі бір қосылыстармен жасалатын операцияның бір бөлігі. Ауысу тәсілдерден тұруы мүмкін. Тәсіл — жұмысшының мақсатты тағайындамасымен байланысты әрекетінің циклін білдіреді. Прием жұмысшы әрекеттерінен құралады.Құрастырудың технологиялық процесін жобалау кезінде көбінесе келесі мәселелерді шешуге тура келеді:■құрастыру маршрутын анықтау;■құрастыру схемасын құру;■құрастыру өлшем тізбектерін құру;■құрастыру дәлділігін есептеу;■құрастыру дәлділігін қамтамасыз ету, бөлшектердің біреуін екіншісіне геометриялық (немесе басқа) параметрлеріне қарай таңдау, немесе қажетті қозғалыссыз өтемдеушінің өлшемін анықтау, немесе өтемдеуші бөлшектен алынатын қабаттың қалыңдығын табу, немесе нақты бір қосылыстарды құрастырумен байланысты басқа да есептеулерді орындау.  Технологиялық процестерді құру үшін бастапқы мәліметтерді технолог келесі ақпарат көздерінен табады:■құрастырылатын бұйымның жинау сызбасы;■осы бұйымды құрастыруға техникалық талаптар;■бұйым конструкциясына кіретін бөлшектердің, құрастырма бірліктердің, сатымдық бұйымының, бекітпе бұйымдардың спецификациясы;■жиналатын бұйымның конструкциясына кіретін бөлшектердің жұмысшы сызбасы;■түрлі нормативтік құжаттар (Мемстандарттар, нормалар және аталған кәсіпорында құрастыру жұмыстарын регламенттейтін басқа да анықтамалық баспалар);■жиналатын бұйымның жылдық шығарылым бағдарламасы.Құрастырудың технологиялық процестерін жобалаудың бастапқы кезеңінде нысанның құрастыру сызбасын талдау және оның құрастырылуына қойылатын техникалық талаптармен танысу қажет. Талдаудың негізгі міндеттері:конструкциядағы технологиялық құрастырма бірліктерінің бұйымын анықтау;анықталған құрастырма бірліктерінің базалық бөлшектерін таңдау;■құрастыру маршрутын алдын-ала анықтау; құрастыру схемасының нобайын құру.Технологиялық құрастырма бірліктер — бұл бұйымның басқа бөліктеріне тәуелсіз жиналып, өз бетінше жұмыс орнында сыналатын бұйымның бөлігі. Құрастыру процесінде бұл бірлік дербес тұтас ретінде қатысады. Технологиялылығы жақсы сынақтан өткен бұйымның құрастыру сызбасының спецификациясында құрастырма бірліктердің атауы және олардың саны көрсетіледі. Базалық бөлшек — құрастыру процесінде бастапқы процесс болып табылады. Оны құрастыру тетігіне орнатады және қажет болғанда бекітеді, яғни бұйымды немесе құрастырма бірлікті құрастыруға бірінші болып кіреді. Базалық бөлшектерге басқа да бөлшектер, агрегаттар және құрастырма бірліктер қосылады. Бұл бөлшек айтарлықтай қатты, массалы және құрастыру тетігіне ыңғайлы орнатылатындай болуы керек. Бұл талаптарға корпустық бөлшектер, біліктер, қақпақтар, турбина немесе компрессорлар дискілері жауап береді. Құрастыру схемасы — бұл, базалық бөлшектен бастап, бұйымды құрастырудың реттілігінің шартты графикалық бейнесі. Машинаны құрастыру немесе басқа да бұйымды құрастыру схемасында құрастыру процесінің әрбір дербес элементі тік бұрышпен белгіленеді, оның ішінде бөлшек немесе құрастырма бірліктің атауы, құрастыру сызбасының спецификасы бойынша оның нөмірі және осы бұйымдағы саны туралы ақпараттар болады. Машинаның немесе бұйымның базалық бөлшегін бейнелейтін тік бұрыштан соңғы тік бұрышқа дейін, ол дайын өнімді білдіреді, тік сызық (дұрысы көлденең) жүргізіледі. Әдетте, сызық үстіне рет-ретімен құрастыруға түсетін бөлшектер, ал сызықтың астына құрастырма бірліктердің схемасы қойылады, олар да, құрастырылатын машинаның (олардың құрастырылуын қарастырмай) конструкциясына кіретін, базалық бұйымға, сатылым немесе дайын бұйымға ие.Осылайша құрылған схема бұйым құрастырудың технологиялық процесін жобалаудың жақсы негізі болып табылады. Бұған бақылау операциялары, баланстау операциялары, құрастыру және бақылау-өлшеу құралдары және т.б. туралы қосымша ақпараттар енгізуге де болады.Құрастыру процесінің маңызды міндеті құрастырудың белгіленген дәлділігін қамтамасыз ету, яғни құрастыру параметрінің нақты мәні берілген мәнге сай келетіндей жағдайға жету.Негізгі құрастыру параметрлері:■өстік, радиалды және бүйірлік саңылаулар;■бөлшек беттерінің бұйымның базалық бетінің өсіне қатысты радиалды және тысының ауытқымасы;■саңылаудың мойынтірекке өзіктестігі;■бөлшектер қосылысындағы саңылаулар және созылулар;■бір бөлшекті екінші бөлшекке тығыздандыру күші;■бұрандалы (бекіту) бөлшектерді бұрау күші;■көлденең –тығыздау қосылыстарды құрастыру кезіндегі температураның қызыуы немесе салқындауы;серіппе күші; бөлшек массасы және т.б.Құрастырудың дәлділігін қамтамасыз етудің әдістері: толық өзара алмасушылық әдісі; толық емес өзара алмасушылық әдісі; бөлшектерді таңдау әдісі;жылжымалы немесе қозғалмайтын компенсаторлар пайдалан отырып реттеу әдісі; жөндеу немесе түзеу әдісі. Дайындық құрастыру операциясын ескермей, «аунақша» бұйымын құрастыру схемасын және құрастыру маршрутын құру (7.1-сурет). Құрастырудың дәлділігі толық өзара алмасушылық әдісімен қамтамасыз етіледі. Құрастыру сызбасын талдаудан (7.1-суретті қараңыз) көретініміз, екі құрастыру бірлігін ерекшелегеніміз жөн. Біріншісі, екі 8 мойынтірекпен, 9 төлкелі және 11 тығыздау жинағымен серпер болады. Екінші құрастыру бірлігі болатыны 2 жылытылған қақпақ, базалық бөлшек кезінде 3 қақпақ. Бұйымның базалық бөлшегі болуы мүмкін 1 өсі немесе 10 серпер. Бұйымды құрастырудың құралған схемасы бұйымның базалық бөлшегін шартты бейнелеуден басталатындықтан, онда осындайлар ретінде 1 өсін таңдай отырып, оны құрастыру схемасында үш бұрыш түрінде бірінші бейнелейміз және одан дайын өнім «аунақшаны» бейнелеп тұрған тік бұрышқа дейін тік сызық сызамыз (7.2-сурет). Сызықтың астына серпер 1Ø Базалық бөлшекті бірінші құрастырма бірлігінің құрастыру сызығын жүргіземіз. Базалық бөлшекке серпер 11 тығыздау, 8 мойынтірек, төлке 9 және екінші мойынтірек 8 жалғанады. Бұл құрастыру бірлігі бұйымның базалық бөлшегіне бірінші орнатылады – ось. Одан әріде сызық үстіне шығыршықтың 7, тежеуші 4 және төсемше 6 қосылыс бөлшектерін бейнелейміз. Астына екінші құрастыру бірлігінің сызығын бейнелейміз қақпақ 3, оған тығыздау 2 салынады. Белгіленген күпенен алты болт 5 бұралады және содан соң бұйым толық құрастырылады. 7.2-сурет. «Аунақша» бұйымын құрастыру сызбасы Құрылған бұйымды құрастыру схемасы 7.1-кесте түрінде берілген құрастыру маршрутын құру үшін жақсы негіз болып табылады.  Операция номеріОперация мазмұныӨту номеріӨту мазмұны05Құрастыру тетіктеріндегі базалық бөлшектерді орнату және бекіту1Тіреуішке 1 өсін орнату2тіреуішке 1 өсін бекіту  10 Серіппе құрастырмасы1Тіреуішке 10 серіппесін орнату2Аунақша ұясына 11 нығыздығын орнату Операция номеріОперация мазмұныӨту номеріӨту мазмұны  38 Мойынтіректі соңына дейін тығыздау   49 төлкені орнату  58 мойынтіректі тығыздап төлкеге орнату15Серперді жиынтықпен орнату1Жинақтағы серперті өске кигізу  27 өске сақина кигізу  3Кесілген 4 тежеуішті өстің жігіне енгізу20Қақпақтың құрастырмасы13 қақпақшаны тіреуішке орнату  22 тығыздауышты қақшаның ұяшығына орнату25Қақпакқты бекіту 1Аунақша сыртына 6 төсем орнату, оларды төсем мен аунақшадағы алты саңылауды қосарландыра отырып.  2Жиынтықтағы қақпақшаны өске кигізіп, оны аунақша саңылауына салу, саңылауды бұрандамен қосарландырып.  3Барлық алты 5 бұранданы қолмен бұрау  4Белгілі бір кезекпен барлық алты бұранданы қаттылау30Бақылау1Аунақшаның айналуының жеңілдігін тексеру  2Айналу өсіне қатысты серпердің сфералық ауытқуын тексеру7.2-тапсырмаБазалық бөлшек ретінде 10 серперді ала отырып «аунақша» бұйымын құрастыру схемасын құру (7.1-сурет). Құрастыру схемасын және маршрут схемасын құру.7.3-тапсырма«Тірек» бұйымын құрастыру схемасын талдау (7.3, а) және құрастырудың аталған схемасына (7.3, б) бақылау операциялары.7.4 тапсырмаБақыланатын құрастырмалы параметрлерді көрсетіп, операциялық нобайлармен «тірек» бұйымдарын жинау маршрутын құрау (7.3, а – сурет). ҚҰРАСТЫРМАЛЫ ӨЛШЕМДІК ТІЗБЕКТЕРҚұрастыру дәлдігін қамтамасыз етумен байланысты есептеулердің көпшілігі өлшемді тізбектердің теорияларына негізделеді. Өлшемді тізбек бөлшек өстерінің немесе беттерінің және бөлшек өстері мен түщһзуші тұйық контурдың өзара жағдайын үйлестіретін өлшемдердің жиынтығын атайды. Өлшемдік тізбектің көмегімен құрастыруға қатысты жасаушы топтардың нақты немесе берілген өлшемдері берілген құрастырмалы параметр болатын тұйықтаушы топтың өлшемін анықтайтынын білгенде кері міндеттермен шешіледі. Тура міндетті бұйымды жобалау кезінде әзірлеуші шешеді. Тұйықтаушы топтың (саңылаудың, тартылыстың) талап етілетін өлшемі бойынша конструктор жасаушы буындардың өлшемдерін анықтайды және оларлы бөлшектердің жұмыс сызбаларына енгізеді.Сызықтық технологиялық өлшемдік тізбектер мысалы 7.4-суретте келтірілген. Геометриялық сызбадан құрастыру объектісін (7.4,б-сурет) талдау нәтижесінде жасалған осы өлшемдік тізбек (7.4,а-сурет) тұйықтаушы буынның (Д саңылауы) Номиналды мәні Ад төмендегідей болатынын белгілі А∆ = (А1 + А2) - (А3 + А4 + А5 + А6).Тұйықтаушы топтың шекті ауытқуларын анықтау үшін екі есептеу әдісі қолданылады:■өлшемдердің шекті ауытқулары бойынша (максимум-минимумға есептеу);■теоретикалық-ықтимал.Максимум-минимум әдісі бойынша есептеу кезінде тұйықтаушы топтың (Д саңылауы, 7.4-суретті қараңыз) шекті мәндерін Ам және Адп келесі формула бойынша есептеуге болады     А∆max = (A1max + A2max) - (A3mіn + A4mіn + A5mіn + A6mіn);  Тұйықтаушы топтағы Т∆ шегі (немесе тұйықтаушы топтың шашырау өрісі) Т∆ = А∆max - A∆mіn = Т1 + Т2 + Т3 + Т4 + Т5 + Т6,мұндағы Т1— Т6 — құраушы топтарға шектер.п тобынан тұратын өлшемдік тізбектер үшін: T∆ =∑ T1ітеоретикалық-ықтимал әдіс бойынша есептеу кезінде тұйықтаушы топтағы T∆ шегі (немесе тұйықтаушы топтың шашырау өрісі) келесі формула бойынша анықталадыT∆ =√∑ T1 7.5-тапсырмаҚұрастырмалы өлшемдік тізбекті жасау және ∆ = 2,2...3,0 мм өстік саңылауды құрастыру кезінде қамтамасыз етілетін К компенсатордың қалыңдығын A2 анықтау (7.5-сурет). Құраушы топтардың берілген өлшемдері 7.2-кестеде келтірілген. 7.2-кесте. Құраушы топтардың берілген өлшемдері.  7.6-тапсырма7.6-суретте көрсетілген редуктор сатысындағы тұйықтаушы топтың (Д саңылауы) шашыраушы өрісі мен Номиналды мәнін анықтау. Құраушы топтардың берілген өлшемдері 7.3-кестеде келтірілген. 7.3-кесте. Құраушы топтардың берілген өлшемдері7.2-кесте. Құраушы топтардың берілген өлшемдері7.7-тапсырма Тіректегі Δ = 0,01 мм өстік саңылауын қамтамасыз ететін компенсатордың Т қалыңдығын есептеу үшін құрастырмалы өлшемдік тізбекті жасау (7.7-сурет). Есептеу алгоритмін жасау және өлшемдік тізбектің құраушы топтары болып табылатын бөлшектердің өлшемдері көрсетілген 7.4-кестеде келтірілген нұсқалардың бірін есептеу. Топтың белгіленуіТоптың берілген мәні, ммНұсқа12345678910Құраушы топтардың нақты өлшемдері, ммА120±0,220,119,8219,920,1519,8620,119,8219,920,1519,86А2100+0.6100,6100,04100,3100,4100,1100,6100,04100,3100,4100,1А320±0,220,120,0520,0919,9220,1420,120,0520,0919,9220,14А410±0,210,19,910,210,19,9510,19,910,210,19,95А520±0,219,819,9519,8120,219,8419,819,9519,8120,219,84А6117±0,2117,2115,46119,0119,0115,0117,2115,46119,0119,0115,0а720±0,219,819,8420,120,120,019,819,8420,120,120,0А810±0,210,110,049,910,0010,0810,0210,110,049,910,00 7.8-тапсырма  Үзінді-көшірмесі 7.7-суретте берілген және деректері 7.4-кестеде келтірілген редуктор сатысының құрастырмалы сызбасын қолданып, теоретикалық-ықтималдық әдісі бойынша есептеу кезінде жәгне максимум-минимум әдісі бойынша есептеу кезінде тұйықтаушы топтың шашырау өрісі (шегі) қандай болатынын анықтау. Редуктордың қарастырылатын сатысындағы талап етілетін Д өстік саңылауының шамасын көрсету кезінде құрастырмалы сызбадағы жазба мазмұны мен формасы бойынша шешімде қабылдау және алынған нәтижелерді салыстыру.    ҚҰРАСТЫРУ ДӘЛДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ Машина жасау саласында кең қолданысын тапқан құрастырудың дәлдігін қамтамасыз етудің жоғарыда көрсетілген бес әдісінен машина әзірлеуші төмендегілерді басшылыққа ала отырып, олардың біреуін таңдайды:■тұйықтаушы топқа шек шамасымен, яғни қарастырылатын бұйымды құрастырудың қаншалықты дәл екенін;■құрастырмалы өлшемдік тізбектің санымен;■бұйымның құрастырмасын жасау ұсынылатын нақты өндірістің нақты мүмкіндіктерімен;■осы өндірістегі құрастыру жұмыстарын ұйымдастыру деңгейімен;■бұйымның габаритті өлшемдерімен және оны құрастыру күрделігімен;■белгілі бір уақыт (жыл, ай) аралығында бұйымды шығару бағдарламасымен. Толық өзара алмасушылық әдісі. Егер максимум-минимум әдісі бойынша тұйықтаушы топты есептеу нәтижесіне шектің алынған мәні аз немесе берілген құрастырма сызбасына тең болса, онда толық өзара алмасушылық әдісін қолдануға болады. Осы әдіс бойынша бұйымды құрастыру кезінде не бөлшектерді алдын ала іріктеу не құрастыру процесінде оларды жөндеу талап етілмейді. Тәжірибе бұл әдістің төрттен аспайтын құрастырмалы өлшемдік тізбектің құраушы топтарының қатарында ірі сериялы және жаппай өндірісте қолдану мақсатқа сай екенін көрсетті.    7.9-тапсырма Тапсырма нұсқаларының бірі бойынша конструкторлық схемасы толық өзара алмасушылық әдісі бойынша 7.8-суретте көрсетілген қосылыстарды құрастыру мүмкін екенін анықтау. Бөлшектердің түйісетін беттерінің берілген өлшемдері мен талап етілетін Δ өстік саңылауы 7.5-суретте көрсетілген. Өлшемнің белгіленуі Нұсқа12345678910Бөлшектердің түйісетін беттері мен өстік саңылаудың берілген өлшемдері, ммА124±0,234±0,218±0,220±0,222±0,224±0,234±0,218±0,220±0,222±0,2А222±0,232±0,216±0,218±0,220±0,222±0,232±0,216±0,218±0,220±0,2Δ2±0,32±0,33±0,32±0,31±0,32±0,32±0,33±0,32±0,31 ±0,37.5-кесте. 7.9-тапсырмасына арналған жеке нұсқалар 7.10-тапсырмаЕгер бөлшектердің тиісті өлшемдері 7.6-кестеде келтірілсе, толық өзара алмасушылық әдісі бойынша бұйымды құрастыру кезінде өстік саңылаудың Д талап етілетін нақтылығы қамтамасыз етілетінін анықтау (7.9-сурет).  7.8-сурет. Құрастырма бірлік 7.9-сурет. Өстік саңылаумен құрастырмалы бірлік 7.6-кесте. 7.10-тапсырманы орындауға арналған мәліметтер  Өлшемнің белгіленуі Нұсқа 12345678910Бөлшектердің және өстік саңылаудың берілген өлшемдері, ммА120+0,120+0,125+0,220+0,122+0,220+0,120+0,125+0,220+0,122+0,2А220,2 _ о, 120_о,з25,2-0,420,2-од22,2-0,520,2-од20_о,з25,2-о,420,2-од22,2-0,5Δ0,2...0,40,2...0,40,2...0,40,2...0,40,2...0,40,2...0,40,2...0,40,2...0,40,2...0,40,2...0,4            7.11-тапсырмаЕгер бөлшектердің берілген өлшемдері 7.7-кестеде көрсетілсе, толық өзара алмасушылық әдісі бойынша құрастыру кезінде тартылыс шамасы т бойынша дәлдікті қамтамасыз ету шарттарына бөлшктердің 1 және 2 өлшемдері сәйкес келетінін анықтау (7.10-сурет).  7.12-тапсырма Толық өзара алмасушылық әдісі бойынша құрастыру кезінде Д саңылауының қосылысында алынатындай цилиндрлік саңылау Ø Д мен шар тәрізді бетінің Ø А өлшемдеріне шектер дұрыс қойылғанын тексеру. Сәйкессіздік жағдайында цилиндр саңылауына Ø Д шекті өзгерту керек.  Толық емес өзара алмасушылық әдісі. Құрастыру дәлдігін қамтамасыз ету кезінде толық өзара алмасушылық әдісін қолдану құрастырмалы параметрлер бойынша ақаусыз бұйымды алудың 100% кепілдігін бермейтін жағдайларда толық емес өзара алмасушылық әдісін қолдануға болады. Оның мәні өлшемдік құрастырмалы тізбектің құраушы топтары болып табылатын бөлшектердің өлшеміне экономикалық мақсатқа сай шектерді (белгілі өндіріс жағдайында) тағайындайтынында, ал құрастырмалы параметрі бойынша алдын ала есептейді (% тәуекел).      7.11-сурет. Шар тәрізді түйісудің құрастырмалы бірлігі    7.8-кесте. 7.12-тапсырманы орындауға арналған жеке нұсқалар  Қосылыстар көрсеткіштері Нұсқа 12345678910Бөлшектердің берілген өлшемдеріСаңылау Ø ДНоминалды өлшемі, мм45474850304546405030Шек, мм+0,04+0,06+0,03+0,04+0,03+0,04+0,06+0,03+0,04+0,03Шар Ø АНоминалды өлшемі, мм45474850304546405030Шек, мм-0,01+0,02-0,01-0,02-0,02-0,02+0,02-0,01-0,02-0,02Саңылау А, мкм0...500...500...450...600...400...500...500... 450...550...40              Құрастыру әдісінің экономикалық тиімділігі есептеумен расталуы тиіс.Құрастыруды толық өзара алмасушылық әдісі бойынша жүзеге асырады, алайда кейін іріктеуге болатын кондициялық емес бұйымдарды анықтау үшін құрастырмалы параметрлер өте мұқият бақыланады, ал жарамды бөлшектер келесі бұйымды құрастыру процесіне тағы енгізіледі. Бұл ретте құрастыру әдісіне бөлшектерді дайындау дәлдігін азайту нәтижесінде алынатын бұл топқа шек Тэк пен тұйықтаушы топтың берілген шегінің Тэк арақатынасын көрсететін өзара алмасушылық коэффициентінің ұғымы енгізіледі, яғни η = Тзад/ Тэк. Өзара алмасушылық коэффициенті мен бұл ретте ықтимал тәуекел пайызы арасындағы өзара байланыс белгілі [10](7.9-кесте). 7.13-тапсырма  Редуктор сатысын құрастыру кезінде (7.6-суретті қараңыз) өстік саңылауды Д қамтамасыз етуі тиіс. Экономикалық мақсатқа сәйкестілік шарттарынан төмен нақтылығы бар бөлшектер дайындалды. Нұсқалардың бір есептеуі үшін егер 1 05Ø Бұйым үшін толық емес өзара алмасушылық әдісі бойынша құрастыру қарастырылса, өстік саңылау шамасы бойынша кондициялық емес бұйымды қанша күту керек. Есептеулерге бастапқы ақпарат 7.10-кестеде келтірілген. Тапсырманы орындауға мысал (Нұсқа № 0)Тәуекелдің ықтимал пайызын анықтау үшін 7.9-кестені қолдану үшін өзара алмасушылық коэффициентінің мәнін білу қажет. Бізге өлшектік тізбектің тұйықтаушы тобына шек құраушы топтың шектер сомасына тең екені белгілі. Онда  Т∆эк = Т1эк + Т2эк + Т3эк + Т4эк = 0,20 + 0,10 + 0,15 + 0,10 = 0,55 мм. Өзара алмасушылық коэффициенті η = Тзад/Тэк = 0,5/0,55 = 0,91. 7.9-кестені пайдаланып, тәуекел 0,6% құрайтынын табамыз. Сондықтан, кондициялық құрастырма бірліктердің ықтимал саны пнек  nнек = 1050 • 0,006 = 6,3 дана 7.10-кесте. 7.13-тапсырманы орындауға арналған жеке нұсқалар   Көрсеткіштер Нұсқа 012345678910Бөлшектердің берілген өлшемдері, ммA1Номинальды өлшемі8082787680807780768080Т1эк-0,2-0,15-0,2-0,22-0,21-0,2-0,24-0,2-0,21-0,2-0,22A2Номинальды өлшемі10119810108,51081010Т2эк-0,1-0,1-0,1-0,1-0,1-0,1-0,1-0,1-0,1-0,1-0,1A3Номинальды өлшемі104,5106,5102,5100,5104,5104,5101,5104,5100,5104,5104,5Тэк+ 0,15+0,15+0,15+0,15+0,15+ 0,15+0,15+0,15+0,15+0,15+0,15A4Номинальды өлшемі10119810108,51081010Т4эк-0,1-0,1-0,1-0,1-0,1-0,1-0,1-0,1-0,1-0,1-0,1ΔНоминальды өлшемі4,54,54,54,54,54,54,54,54,54,54,5Т Δзад+ 0,5+0,6+0,7+ 0,5+ 0,6+ 0,5+0,6+ 0,5+0,4+ 0,5+ 0,4              Осылайша, редуктордың 1 050 жиналатын сатысынан кемінде 7 данасы брак болуы мүмкін. Бұл көп пе әлде аз ба? Бұл сұраққа жауап экономикалық есептеу береді. 7.14-тапсырма Алты бөлшектен тұратын бұйымды құрастыру кезінде саңылау Д қамтамасыз етілуі қажет. Бөлшек өлшемдерінің экономикалық нақтылығы 10-квалитетке сәйкес келеді. Құрастырмалы тізбектің құраушы топтар өлшемінің Номиналды мәндері 7.11-кестеде келтірілген. Егер құрастыруға бөлшектердің 10 000 жиынтығы түссе, саңылау шамасы бойынша кондициялық емес құрастырма бірліктердің ықтимал санын анықтау. Көрсеткіштер Нұсқа12345678910Бөлшектердің берілген өлшемдері, ммА1 (Н10)21222426312426312426А2 (Н10)40484049504840495048А3 (h10)30405030353040503035А4 (h10)10142030142030142030А5 (h10)8,515108,512108,512108,5А6 (h10)13131313131313131313ΔНоминалды өлшемі0,50,60,50,80,90,60,50,80,90,6Шек ±0,2±0,3±0,2±0,4±0,3±0,4±0,3±0,4±0,3±0,4 7.15-тапсырма  Білік 2 мойнында тісті доңғалақты 1 баспақтау кезінде (7.12-сурет) қондыру диаметрі (Ø А) бойынша 0,020 ... 0,025 мм тартылысты қамтамасыз ету қажет. Кондициялық емес жиналған жиынтықтардың болжамды санын анықтау. Бөлшектердің (біліктердің және саңылаулардың) қондыру өлшемдері мен олардың берілген дәлдік квалитеттері 7.12-кестеде келтірілген.Бөлшектерді іріктеу әдісі. Қандай да бір себептермен құрастыру дәлдігін қамтамасыз ету кезінде толық өзара алмасушылық әдісін қолдану мақсатқа сай болмаған жағдайларда, бөлшектерді іріктеу әдісін қолдануға болады. Онда бөлшектердің негізгі өлшемдері экономикалық тиесілі шектермен алынады, ал құрастыру параметрлерінің нақтылығы өлшемдері немесе басқа параметрлері бойынша түйісетін бөлшектерін іріктеп, құрастыру процесінде қамтамасыз етіледі. Бөлшектерді іріктеудің жұптық және топтық әдісі ерекшеленеді.Жұптық әдіс кезінде түйісетін бөлшектер құрастырушының жұмыс орнында тікелей олардың беттерін өлшеудің бір жолымен іріктеледі. Түйісетін беттерінің өлшемдерінің нақты мәндерін салыстырып, оларды құрастыру кезінде құрастырмалы параметрдің нақтылығы қамтамасыз етілетіндей бөлшектержің мұндай жұбын іріктейді. Одан кейін бөлшектердің келесі жұптарын іріктеуге өтеді және т.б. Бұл ретте түйісетін бөлшекті іріктеу мүмкін болмайтын «артық» бөлшектер болуы мүмкін. Мұндай бөлшектер құрастыруға түсетін бөлшектердің келесі жиынтықтарына қосылады.Бөлшектерді іріктеудің топтық әдісі кезінде (топтық өзара алмасушылық) алдымен құрастыруға түскен барлық бөлшектердің түйісетін беттерінің өлшемдерін өлшейді және нақты өлшемдер негізінде топтарға бөлшектерді сұрыптайды. Бір топ шегіндегі бұйымдар немесе құрастырма бірліктер толық өзара алмасушылық әдісі бойынша жиналады. Бұл ретте құрастыру нақтылығы құрастыруға түскен бөлшектер неше топқа сұрыпталса, соншалықты артады. Құрастырмалы параметрлердің нақтылығы бөлшектердің топтық іріктеуімен қамтамасыз етілетін құрастыру әдісі іріктемелі құрастыру деп аталады. 7.12-кесте. 7.15- тапсырманы орындауға арналған жеке нұсқаларØАНұсқа12345678910Номиналды өлшемі, мм 25 15 252028 2520 3520 32НақтылықH10H11H10H11H10H12H13H10H13H11h10h11h12h10h10h12h13h12h12h10 Құрастырудың бұл әдісі бөлшектерді үлкен санын дайындаудың салыстырмалы жоғары емес дәлдігі кезінде жоғары тоқты құрастырмалы параметрлерді құрастыру процесінде қол жеткізуге мүмкіндік береді.Бөлшекті сұрыптаудың топтар саны т келесі формула бойынша анықталады m = (Тн + Тв)/Т∆, мұндағы Тн — берілген сыртқы өлшем шегі (білігі); Тв — берілген ішкі өлшемнің шегі (төлке); Тд — құрастырмалы параметрдің шегі (саңылау). Егер есептеу нәтижесі бөлшек санмен алынса, онда оны жуық үлкен тұтас санға дейін дөңгелектейді. 7.16-тапсырма Саңылаудың ∆ қосылысын қамтамасыз ету үшін бөлшектердің сұрыптау үшін құрастыруға түскен топтық өлшемдердің және 1 және 2 бөлшектердің партиясын қанша топқа сұрыптау керектігін анықтау (7.13, а-сурет). Қосылыстағы бөлшектер мен саңылаулардың берілген өлшемдері 7.13-кестеде көрсетілген. Тапсырманы орындауға мысал (Нұсқа № 0)Түйісетін беттерінің өлшемдерін ескере отырып (7.13, б-сурет) саңылаудың толық өзара алмасушылық әдісі бойынша осы қосылыстарды құрастыру кезінде ∆mіn = A2mіn - A1max = 40,00 - 39,84 = 0,16 мм минималды мәнінен ∆mах = A2max - A1mіn = 40,06 - 39,78 = 0,28 мм максималды мәніне дейінгі шектерде ауытқуы мүмкін екенін анықтаймыз.Саңылау шегі Тд = Дтх - Д^п = 0,28 - 0,16 = 0,12 мм алынады, ал бұл берілген дәлдікке (ТДзад = 0,04 мм) сәйкес келмейді. Сондықтан, толық өзара алмасушылық әдісі бойынша осы қосылысты жинап, құрастыру нақтылығы қамтамасыз етілмейді. Көрсеткіштер Нұсқа 012345678910Бөлшектердің берілген өлшемдері, ммА1Номинальды өлшемі, мм4050604565552030403540T1-0,16-0,22-0,18-0,24-0,14-0,20-0,16-0,22-0,20-0,28-0,16-0,24-0,18-0,22-0,16-0,20-0,18-0,28-0,16-0,22-0,14-0,22А2Номинальды өлшемі, мм4050604565552030403540T2+ 0,06+0,06+0,06+0,06+0,06+ 0,06+0,06+0,06+0,06+0,06+0,06ΔНоминальды өлшемі, мм0,220,220,220,220,220,220,220,220,220,220,22TΔзад+ 0,02+0,02+0,02+0,02+0,02+ 0,02+0,02+0,02+0,02+0,02+0,02 7.13-кесте. 7.15-тапсырмасын орындауға арналған жеке нұсқалар                          Талап етілетін дәлдікті қамтамасыз ету үшін құрастырар алдында бөлшектерді сұрыптау топтарының санын т келесі формула бойынша анықтаймыз  т = (Тн + Тв)/Т∆ = (0,06 + 0,06)/0,04 = 3. Алынған нәтиже (т = 3) түскен бөлшектерді құрастырудың берілген дәлдігін қамтамасыз ету үшін оларды құрастырар алдында өлшемдері бойынша үш топқа сұрыптау қажеттігін көрсетеді (7.14-кесте). 7.17-тапсырма Егер Ø80Н6/6h қондырмасы бойынша төлкенің саңылауы бар біліктің ұйғарынды қосылыстарының орнына екі квалитетке бөлшектерді дайындау нақтылығын азайтуың экономикалық көріністері бойынша шешім қабылданса, біліктер мен саңылаулардың топтық өлшемдері мен өлшемдік топтарының санын анықтау, яғни біліктер Ø080h8 өлшемдерімен, ал төлкедегі саңылаулар – Ø080Н8 өлшемдерімен дайындалған. Құрастырым нақтылығы бөлшектерді топтық іріктеу әдісімен қамтамасыз етілетіні, яғни іріктемелі құрастыруды өткізетіні болжамданады. 7.18-тапсырмаНұсқаҚосылыстағы талап етілетін қондыруДайын бөлшектің экономикалық орынды дәлдігінің квалитетіТөлкедегі саңылауБілік1045Н7Л8045Н9045f102064D9/h7064D11064h93030Н8/Ь7030Н12030h94080Н10^8080Н12080d9Нұсқалары 7.15-кесте көрсетілген қондырма бойынша білік пен төлкенің қосылыстарын жүзеге асыру мақсатында топтағы біліктер мен саңылау өлшемдерінің шекті ауытқулары мен өлшемдік топтарының санын анықтау. Себебі дайындалған бөлшектердің экономикалық нақтылы толық өзара алмасушылық әдісін жүзеге асыруға мүмкіндік бермейтіндіктен, онда бөлшектердің топтық іріктеу әдісімен құрастыру нақтылығын қамтамасыз ету болжамданады. НұсқаҚосылыстағы талап етілетін қондыруДайын бөлшектің экономикалық орынды дәлдігінің квалитетіТөлкедегі саңылауБілік5050F8/d8050F9050d960120Н8Л80120Н110120h107024Н5Л7024Н8024h88070Н7Л7070Н10070h109015D9/h9015D11015h10100100F8/h80100F90100h9 Өтемақы немесе реттеу әдісі сериялық өндіріс кезінде негізгі болып табылады. Әдістің мәнісі мынада, қосымша бөлшектің, құрастыру кезінде одан материал қабатын сыдырмай-ақ, тиісті өлшемін өзгерту арқылы құрастырма параметрдің белгіленген мәніне жетуге болатындығында. Өлшемдік тізбектің басқа буындарын бұл жағдайда экономикалық дәлділікпен орындайды. Өтемақылық буынның өлшемін өзгертуді төмендегідей жасауға болады:■бір компенсаторды басқа компенсаторға ауыстыру, жүргізілген есептеуге сәйкес үлкен немесе кіші өтемақылық өлшеммен;■компенсатордың қалпын тұйықталушы буынның артық ауытқуы шамасына өзгертумен (жылжыту).Жылжымайтын компенсаторлар құрастыруға бірнеше данадан тұратын жиынтық ретінде келіп түседі. Бұл жиынтықта келіс компенсатордың өлшемі алдыңғы компенсатордың өлшеміне қарағанда белгілі бір шамаға артық, ол өтемақы қадамы деп аталады. Формасы бойынша компенсаторлар түрлі қалыңдықтағы шиыршық, шайба, төлке және т.б. түрінде болады. Кейбір конструкцияларда компенсатордың рөлін қарапайым бөлшек атқарады. Қажетті өтемақының δк шамасын тұйықталушы буынның белгіленген өлшемі кезінде саңылаудың мүмкін болар Т∆д шақтама өрісі мен осы саңылаудың Т∆зад белгіленген шақтамасы арасындағы айырмашылық ретінде анықтаймыз, яғниδк = Т∆д - Т∆зад Шақтау және түзеу әдісі. Құрастырудың белгіленген дәлділігі, құрастырылатын бұйымның конструкциясына кіретін бөлшектің бірінің өлшемін өзгертумен қол жеткізіледі, яғни бұйымды құрастыру кезіндегі механикалық түзеу жұмысы арқылы. Бұл үшін бөлшекте, өтемақының есептік шамасына тең болатын, белгілі бір әдіп қарастырылған. Бұл әдіпті құрастырма өлшемдік тізбекті есептеу арқылы анықталады. Бірігудің қалған бөлшектері төмендетілген дәлділікпен (экономикалық жағынан тиімді) дайындалады, олардың өлшемі құрастыру параметрінің дәлділігне әсер етеді.Аталған әдісті жүзеге асыру кезінде бастапқыда бұйым немесе құрастырма бірлікті толық өзара алмасу әдісімен жинайды, содан кейін құрастырма параметр өлшенеді, мысалы, саңылауды белгіленген мәнін нәтижесімен салыстырады және материалдың алынып тасталатын қабатының өлшемін анықтайды. Содан кейін бұйымды қайта шашып түзеуге жіберіледі. Түзетілгеннен кейін бөлшек тазалап жуылады және құрастыру параметрінің бақылауымен қайта құрастырылады. Қажет болғанда бұл процедураны құрастырма параметрінің белгіленген дәлдігі алынғанша қайталанады.7.19-тапсырмаТапсырманың нұсқаларының бірі бойынша (7.16-кесте) құрастырма бірлігінде (7.14-сурет) Д саңылауын қамтамасыз ету үшін Тк дәлділігімен дайындалатын қозғалыссыз К компенсаторлардың өлшемін есептеу және санын анықтау.Тапсырманы орындауға мысал (№ 0-нұсқа)Құрастыру бірлігін талдаудан көретініміз, компенсатор қалыңдығы А3шайба тәрізді. Компенсатордың қалыңдығын анықтауға қолдану қажет болатын, оның өлшемдік тізбегі төрт буыннан тұрады. Құрастырма өлшемдік тізбек құрамыз (7.14-сурет, б) және 7.16-кестедегі ақпаратты пайдалан отырып, А3ном компенсатордың номиналды мәнін табамыз:Азном = А2 - (А +∆) = 49 - (40 + 2) = 7 мм.Саңылаудың мүмкін болар (белгіленген) шақтама өрісінің сейілуін құраушылардың белгіленген шақтамасының абсалютті мәнінің сомасы түрінде табамыз 7.14-сурет. Өстік саңылаулы және компенсаторлы құрастырма бірлігі: а — құрастырама сызбасы; б — құрастыру схемасы  (компенсаторды дайындауға шақтаманы ескере отырып Тк = 0,05 мм), атап айтқанда:Тд = Т1зад + Т2зад + Тк = 0,3 + 0,4 + 0,05 = 0,75 мм.Қажетті өтемақының 5к шамасын, құраушы буынның белгіленген өлшемі кезінде саңылаудың мүмкін болар Т∆д шақтама өрісі мен осы саңылаудың Т∆з белгіленген шақтамасы арасындағы айырмашылық ретінде анықтаймыз, яғниδк = Т∆д - Т∆з = 0,75 - 0,3 = 0,45 мм.Компенсатор сатыларының N саны, Тк, дәлсіздікмен дайындалғанN = Т∆д (Т∆з - Тк) = 0,75/(0,3 - 0,05) = 3.Сонда компенсатор сатыларының Бст қадамыБст = Т∆/N = 0,75/3 = 0,25 мм.Осылайша, бірінші деңгейлі компенсатордың қалыңдығыА3(1) = А3НоМ ± 0,5Тк = 7 ± 0,025 мм.Екінші деңгейлі компенсатордың қалыңдығыA3(ІІ) = (А3(1) + Бст) ± 0,5Тк = (7 + 0,25) ± 0,025 = 7,25 ± 0,025 мм.Үшінші деңгейлі компенсатордың қалыңдығыA3(ІІІ) = (A3(ІІ) + Бст) ± 0,5Тк = (7,25 + 0,25) ± 0,025 = 7,50 ± 0,025 мм.КөрсеткіштеріНұсқа012345678910Өлшемдік тізбектің буынын құраушылардың белгіленген өлшемі, мм А1Номиналды өлшем4050604565552030403540Т1зад+0,3+0,4+0,6+0,2+0,3+0,5+0,3+0,2+0,3+0,5+0,6А-2Номиналды өлшем4956685272652836484548Т2зад-0,4+0,06+0,08+0,1+0,2+0,06+0,08+0,06+0,1+0,06+0,08АНоминалды өлшем23434643454ТΔзад+0,3+0,4+0,5+0,3+0,3+0,2+0,3+0,3+0,4+0,3+0,5Тк0,050,050,050,050,050,050,050,050,050,050,05             7.20-тапсырма Тапсырма нұсқаларының біреуі бойынша (7.17-кесте) бұйымдағы саңылауды Д (7.15-сурет) қамтамасыз ететін компенсатордың К өлшемін (қалыңдығы мен шегін) анықтау. Бөлшек құрастыруға 7.17-кестеде келтіірлген өлшемлермен түсетіні белгілі.Есептеп шығару мысалы (№ 0-нұсқа)Мәліметтерден, құрастырма параметрінің белгіленген дәлділігі (∆ саңылауы) Т∆зад = 0,6 мм екенін білеміз. Құраушы буынға дәлсіздік Т1 = 0,22 мм, Т2 = 0,14 мм, саңылаудың номиналды мәні 0,2 мм. Құрастырма өлшемдік тізбек құрамыз (7.15, б) және АЕ тұйықтаушы буыны болып табылатыны К компенсатордың өлшемі (қалыңдығы) екеніні анықтаймыз; А1 буыны ұлғайтушы, ал А2 және АД кішірейтуші буын болып табылады. Тұйықтаушы буынның номиналды өлшеміАе = А1 - (А2 + АД) = 65 - (58 + 0,2) = 6,8 мм.Тср - құраушы буынның шақтама өрісімен, олардың (А1, А2, АД) жоғарғы және төменгі ауытқуларын пайдалан отырып, орташа ауытқуды анықтаймыз:Тср1 = 0,5(Т1верх + Т1НИжн) = 0,5[0 + (-0,22)] = -0,11 мм;Тср2 = 0,5(Т2верх + Т2нижн) = 0,5[-0,41 + (-0,55)] = -0,48 мм;Тср∆ = 0,5(Т∆верх + Т∆) = 0,5(0 + 0,6) = 0,3 мм.           7.17-кесте. 7.20-тапсырманы орындауға жеке нұқсалар КөрсеткіштеріНұсқа012345678910Өлшемдік тізбектің буынын құраушылардың белгіленген өлшемі, ммA1Номиналды өлшем6567656965706568646765Т 1зад-0,22-0,28-0,3-0,28-0,35-0,22-0,3-0,28-0,3-0,22-0,28А2Номиналды өлшем5860576258635960576058Т 2 зад-0,41-0,55-0,32-0,55-0,30-0,64-0,41-0,55-0,41-0,55-0,40-0,50-0,41-0,55-0,32-0,55-0,30-0,64-0,41-0,55-0,32-0,55дНоминалды өлшем0,20,60,20,80,30,80,40,80,60,20,3Т Δзад+0,6+0,3+0,1+0,6+0,2+0,3+0,3+0,6+0,2+0,3+0,6             Тұйықтаушы буынның шақтама өрісінің орташа ауытқуын анықтаймыз:ТсрЕ = ∑Тср.увел - ∑Тср.умен = -0,11 - (-0,48 + 0,3) = +0,07 мм. Тұйықтаушы буынның шақтама өрісі: Тх = Трзад + Т2зад + Тд = 0,22 + 0,14 + 0,6 = 0,96 мм. Тұйықтаушы буынның шектік ауытқуын табамыз:■ Жоғарғы шектік ауытқу ТЕвер = Тср1 + 0,5Те = 0,07 + + 0,96/2 = 0,55 мм;■ Төменгі шектік ауытқу ТЕниж = ТсрЕ - 0,5Те = 0,07 - - 0,96/2 = 0,41 мм.Тұйықтаушы буынның ең үлкен өлшемі ASmax = As + ТЕвер = 6,8 + 0,55 = 7,35 мм.Тұйықтаушы буынның ең аз өлшемі ASmіn = АЕ + ТЕниж = = 6,8 + 0,41 = 7,21 мм.Осылайша, А3 компенсатордың сызбалық өлшеміАз = 6,8-555.7.4. ҚҰРАСТЫРМАЛЫ ЖӘНЕ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПАРАМЕТРЛЕРІН БАҚЫЛАУ Дәлдікті қамтамасыз ету әдісіне байланысты құрастыру процесінде құрастырмалы параметрлерді мұқият бақылау талап етіледі. Құрыстырмалы және технологиялық параметрлерге келесілер жатады:■саңылаулар (өстік, радиалды, бүйір, түйісім);■базалық беттерінің өстеріне қатысты бөлшек беттерінің дүрсілі (радиалды және түйісім);■мойынтірекпен ұяшықтардың өстестігі;■тегіс цилиндрлік түйіндесудегі саңылаулар мен тартылыстар; ■бұрандалы қосылыстарды бұрау күші;■сығымдау күші;■бөлшектерді қосар алдында қыздыру және салқындату температурасы; ■бөлшектер массасы;■серпімді элементтердің күштері және басқалары. Мойынтіректермен ұяшықтардың өстестігін бақылау. Өстестікті бақылауға болады:■технологиялық ішпектер жиынтығымен қатты калибрлермен;■индикаторлық құрылғылармен;■оптикалық аспаптармен;■пневматикалық аспаптармен.Технологиялық ішпектер жиынтығымен 2, 3, 4 қатты калибрлермен 1 өстестікті бақылау кезінде осы өлшеу әдісінің дәлдігі өлшеу жиынтығының (калибр мен ішпектер жиынының) құрастырылуын-бөлшектенуін қамтамасыз ететін ішпек – корпус және ішпек – калибр түйіндесінде технологиялық радиалды саңылаулардан тәуелді болатынын есте сақтау керек (7.16, а-сурет). Ішпек-корпус қосылысындағы саңылау негізінен корпустағы тесіктердің дәлдігіне тәуелді. Себебі өлшеу жиынтығының детальдері іспек-калибр түйіндесінде минималды саңылаумен және жоғары дәлдікпен дайындалады.Қалдық өстестік шамасын ц, мм әрбір нақты жағдай үшін, мысалы, келесі формула бойынша екі тесік кезінде есептеумен анықтауға болады (7.16, б-сурет) мұндағы L — өстестігі S — калибр, ішпек және саңылау арасында жиынтық радиалды саңылау; b — ішпектер қалыңдығы (b = b1 = b2) анықталатын саңылаулар арасындағы қашықтық.7.21- тапсырмаҚатты калибр мен ішпектер жиынтығын қолданып бұйымның жиналатын корпусында мойынтірекпен отырғызу орындарының екі базалық беттерінің өстестігін өлшеу дәлдігін бағалау. Калибр мен ішпектердің әрқайсының арасындағы саңылау 0,01 мм тең. Ішпектердің сыртқы цилиндрлік беттері h8 квалитеті бойынша дайындалған. Өлшеу сызбасы 7.16, б-суретте келтірілгенмен ұқсас. Есептеу үшін бастапқы деректер 7.18-кестеде келтірілген.Тапсырманы орындау мысалы (№ 0 нұсқа)h8квалитеті бойынша өңделген ішпектің сыртқы цилиндрлік беттеріне шектердің цифрлық мәндерін қондырма мен шектер кестесі бойынша анықтаймыз (5-қосымша):Ø30h8 = Ø30_о,озз.Саңылаудың максималды өлшемі мен ішпектің минималды өлшемінің айырмасы ретінде ішпек пен корпус бөлшектің арасында максималды ықтимад саңылауды δкорп анықтаймыз:δкорп = Аотв max - Авкл mіn = 30,01 - 29,967 = 0,043 мм.Қатты калибр ішпек саңылауының бойынан өтетін ең аз өстестік шамасы ц келесі формула бойынша анықтаймызυmіn = Lδ/(2b) = 200 • 0,043/2 • 10 = 0,43 мм.Есеп 0,43 мм аспайтын мойынтірекпен қондырма саңылаулардың өстестігі кезінде қатты калибр екі ішпектің саңылауын тесіп өтетінін көрсетті, яғни тексеруші саңылау өстестігі 0,43 мм дәлдікпен қамтамасыз етілгеніне сенімді болады.7.22-тапсырмаМойынтірекпен төрт қондырма орынның өстестігін тексеру кезінде қатты калибрмен 1 (7.17-сурет) калибр мен ішпектердің 2, 3, 4, 5 арасында δ = 0,01 мм нақты кепілдендірілген радиалды саңылау қамтамасыз етіледі. Көрсеткіштер Нұсқа 012345678910Берілген өлшемдер, ммA1Номинальды өлшемі4050556050654842505060Дәлдігі Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н 9A2Номинальды өлшемі5060657060755852606070Дәлдігі Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н9Н 9L400450300360380600610660580600620bі = b22525304038404648304030                7.17-сурет. Мойынтіректермен төрт қондырма орындардың өстестігін бақылау сызбасы Корпустағы ішпектер мен саңылаулар арасында радиалды саңылау Д корпустағы саңылаулар мен ішпектердің сыртқы диаметрін дайындау дәлдігімен анықталды. Калибрдің сыртқы диаметрі дәлдіктің жетінші квалитеті (h7) бойынша, ал корпустағы саңылаулар – тоғызыншы квалитет (Н9) бойынша дайындалған. Тапсырма нұсқаларының бірі бойынша технологиялық іспектермен оларды алдын ала құрастырудан кейін корпус детальдерде 6,7,8 және 9 мойынтірекпен қондырма орындардың ықтимал анықталмаған өстессіздігін анықтау талап етіледі (7.19-кесте).7.23 - тапсырмаҚатты калибр 1 көмегімен өстестікті тексеру кезінде (7.17-суретті қараңыз) анықталмаған өстессіздіктің шамасына р жол беріледі (р = 0,1 мм). Корпус детальдерінде 6,7,8 және 9 мойынтіректермен саңылаудың цилиндрлік беттері мен ішпектің 2,3,4,5 сыртқы цилиндрлік беттері арасында максималды ықтимал саңылауды анықтау. Ішпектің ішкі бетімен және қатты калибрдің сыртқы беті арасындағы технологиялық саңылау өлшеу жиынтығын дайындау кезінде 0,005 мм қамтамасыз етілді. Есептеуге арналған бастапқы ақпарат 7.19-кестесінде келтірілген.Саңылауларды және тартылыстарды бақылау. Саңылауларды бақылаудың әмбебап құралы қуыс бұрғы болып табылады. Алыс орындарда саңылауды жұмсақ материалға ізі бойынша, калибр-қуыс бұрғымен, индикаторлық құрылғылармен, мысалы, қорғасын кідірісте және басқаларында өлшеуге болады.Күпшектің 2 білігіне 1 қондыру кезінде радиалды саңылау Д егер білік өлшемі Дв күпшектені саңылау өлшемінен До аз болса ғана алынады, яғни.∆ = D0 - DB  7.18-сурет. Білікте күпшекті қондыру түрін анықтау үшін есептік сызба Егер білік өлшемі саңылау өлшемінен артық болса (Во < Вв), онда қосылыста тартылыс алынады (А < 0).Бұйымды жобалау кезінде барлық қосылыс партиясы үшін саңылаудың немесе тартылыстың шекті мәндері есептеледі. Қосылыстағы максималды ықтимал саңылауAmax — Во max — Вв mіn.Қосылыстағы минималды ықтимал саңылауAmіn — Во mіn — Вв max.Қосылыстағы ұқсас тартылысАн max — Вв max Во mіn,Ан mіn — Вв mіn — Во max.Қосылыстағы нақты тартылысты немесе саңылауды тексерудің ең кең тараған тәсілі екі өзара-перпендикуляр бағыттағы және бетінің ұзындығы бойынша үш қимадағы саңылау мен білік диаметрлерін өлшеу болып табылады.Тапсырма 7.24Құрастыру кезінде түйіндесетін сырғанау иінтірегінің деталі - ішпектің 2 ішкі диаметрі мен білік 1 шетмойынының сыртқы диаметрін өлшеу кезінде (7.19,а-сурет) 7.20-кестеде көрсетілген өлшемдерді алдық. Тапсырма нұсқаларының біреуі бойынша мойынтірек қосылысындағы максималды және минималды саңылауды анықтау және түйіндесетін беттерінің нақты геометриялық формасын ұсынуға (көрсетуге) тырысу талап етіледі.Тапсырмаларды орындау мысалы (№0 нұсқа)Өлшеу нәтижелерін алдын ала талдау ішпекке 2 қатысты білік күпшегінің 1 бұрылысы кезінде мойынтірек ұзындығы бойынша радиалды саңылаулар өлшенетіні көрсетіледі. Мойынтіректің қимасы бойынша осы саңылауларды есептейміз.Қима 1—1.Өлшеу нәтижелері бойынша аламыз:d1mіn = d1c = 29,8 мм;D1max = D1c = 30,3 мм.Максималды саңылау A1max = D1max - d1mіn = 30,3 - 29,8 = 0,5 мм.d1max = d1a = 30,1 мм;Amіn = Аа = 30,1 мм. 7.20-кесте. 7.24-тапсырманы орындауға арналған жеке нұсқаларНұсқаҚима с—сСечение a—aФ d:.D,d2ft.Фd2d3ftD2ftӨлшенген мәндер, мм029,829,829,830,329,830,130,129,829,730,130,030,2129,829,729,830,430,330,229,929,629,930,130,130,3229,729,829,830,330,130,329,829,829,830,230,330,2329,629,629,830,230,130,129,729,929,730,330,030,5429,829,829,830,330,230,129,829,829,830,430,130,4529,529,429,830,430,330,229,629,729,630,130,230,3629,729,829,830,330,430,329,829,829,830,330,030,2729,829,729,830,530,130,429,929,629,930,130,430,1829,629,629,830,330,330,129,729,829,930,230,330,2929,829,829,830,430,130,329,929,929,830,330,230,51029,729,729,830,330,330,129,829,729,730,430,030,4  Минималды саңылау Aіmіn = D1mіn - d1max = 30,1 - 30,1 = 0 мм. Ұқсас түрде талқылай отырып, өлшеу нәтижері бойынша аламыз:қима 2—2:■максималды саңылау A2max = D2max - d2mіn = 30,0 - 29,8 = 0,2 мм;■минималды саңылау A2mіn = D2mіn - d2max = 29,8 - 29,8 = 0 мм; қима 3—3:■максималды саңылау A3max = D3max - d3mіn = 30,2 - 29,7 = 0,5 мм;■минималды саңылау A3mіn = D3mіn - d3max = 30,1 - 29,9 = 0,2 мм. Мойынтіректің бөлшек беттерінің формасын геометриялық түсіндіру 7.19, б, в-суретте берілген.Осылайша, ішпек ішінде білік күпшегін бұру кезінде радиалды саңылаудың сырғанау иінтірегінде 0-ден 0,5 мм дейін өзгеретіні туралы тұжырым жасауға болады, яғни мойынтірек беттерін сыдыруы мүмкін.Ұсыныстар ретінде технолог одан әрі аралап алумен аялауыш режимде мойынтірек беттерін іске асыруды жасау немесе технологиялық процеске сырғанау мойынтіректерінің қос бетін (сыртқы және ішкі) сылау бойынша қосымша операцияларды енгізуді ұсына алады.Тапсырма 7.25Құрастыру талаптары бойынша қосылыстағы А саңылау (7.20-сурет) 0,5 ... 0,8 мм шекте болуы тиіс. 1—1, 2—2, 3—3 үш қима бойынша түйісетін бөлшектерді 1 және 2 өлшеу кезінде және а—а және с—с екі өзара – перпендикуляр жазықтықта 7.21-кестеде келтірілген нәтижелер алынды. Тапсырма нұсқаларының біреуі бойынша саңылаудың сенімді қамтамасыз етілуі бойынша қосылыстарды құрастыру талаптары бұзылғанын анықтау талап етіледі.Құрастыру алдында бөлшектерді қыздыру және салқындату температурасын есептеу және бақылау. Көлденең-престі қосылыстарын құрастыру кезінде түйісетін беттерін жақындату (кепілдендірілген тартылыспен) осы беттеріне нормаль бойынша өтеді (7.21, а-сурет). Бұл үшін орамды бөлшекті 1 (төлкесі бар бөлшек) қыздыру, ал (немесе) орамды бөлшекті салқындату талап етіледі.7.20-сурет. Түйісетін цилиндр беттерінің параметрлерін өлшеу сызбасы        7.21-сурет. Көлденең-престік қосылыстар сызбасы:а — температураны теңестіргеннен кейін бөлшектердің өзара орналасуы; б — құрастыру уақытында бөлшектердің өзара орналасуыБөлшек өлшемдерін өлшеу нәтижесінде бір бөлшекті екіншісіне еш қиындықсыз енгізуге мүмкіндік беретін түйісетін беттері арасында 7.21, б-сурет) уақытша кепілдендірілген саңылау Д( туындайды. НұсқаҚима с—сҚима а—аАd2АААD3Аd2ААААӨлшенген мәндері, мм135,735,8535,8436,236,1536,435,635,935,7536,136,0136,3235,635,8435,8336,136,1636,335,735,835,7436,236,0236,2335,735,8535,8536,236,1736,235,835,935,7536,136,0136,3435,835,8635,8436,336,1836,435,635,735,7336,336,0336,1535,735,8535,8336,236,1436,635,535,935,7536,136,0136,3635,535,8735,8436,336,1336,435,635,635,7636,236,0036,4735,735,8535,8636,236,1536,535,435,935,7536,136,0136,3835,935,8435,8436,536,1736,435,635,835,7736,036,0236,1935,735,8535,8536,236,1536,335,535,935,7536,136,0136,31035,835,8735,8436,436,1636,435,635,735,7636,336,0336,2 Қамтушы бөлшектерді қыздыру температурасы tH тартылыс шамасы ∆н үш жасаушылардың көбейтіндісінен аз болатын жағдайдан анықталады:■бөлшек материалын сызықтық кеңейту коэффициенті Ка;■қапсырма диаметрі■бөлшекті қыздыру температурасы tK, яғни∆н < Кadвtн.Егер тек қамтушы бөлшекті қыздыратын болсақ, онда бір бөлшекті екіншісіне еш қиындықсыз енгізу және оларға талап етілетін өзара жағдай беру үшін қажетті уақытша технологиялық саңылауды есепке ала отырып Д(, қыздыру температурасы болуы тиіс tn > (∆н + ∆t)/(КaАb).Қамтушы бөлшекті саңылауға оңай енгізуге мүмкіндік беретін минималды уақытша технологиялық саңылау мәндері Д(, П16.2-кестесінде келтірілген, материалдарды сызықтық кеңейту коэффициенттері П16.3-кестеде келтірілген, бөлшектерді салқындату бойынша тоңазытқыш типтері мен олардың мүмкіндіктері П10.7-кестеде келтірілген.Тапсырма 7.26Бөлшекті 1 қыздыру температурасын (7.22-сурет) немесе көлденең-престік қосылыстардың құрастырылуын қамтамасыз ету үшін болаттан дайындалған бөлшектің 2 салқындау температурасын анықтау. Бөлшектер қосылыстағы кепілдендірілген тартылысын Дн қамтамасыз ететін шектермен дайындалған. Есептеуге арналған бастапқы ақпарат 7.22-кестесінде келтірілген.Тапсырмаларды орындау мысалы (№0 нұсқа)0 Do саңылауы бар бөлшекті қыздырудың қажетті температурасын келесі формула бойынша есептеуден анықтаймызtn > (∆н + ∆t)/(КaАa).Қосылыстағы тартылыс Дн = 0,015 мм (7.22-суретті қараңыз).7.22-сурет. 7.26-тапсырмаға бөлшектерді қосудың құрастырмалы сызбасы (натяг – тартылыс) НұсқаҚосылыстағы ықтимал тартылыс Дн, ммҚосылыстағы номиналды диаметр Dш ммОперацияны орындау уақыты, минБөлшек материалыБөлшек 1Бөлшек 200,010.0,015300,8БолатБолат10,010.0,015401,5БолатҚола20,010.0,015302ЖезБолат30,010.0,015350,8БолатБолат40,010.0,015301,2БолатҚола50,010.0,015402,3ЖезБолат60,010.0,015200,8БолатБолат70,010.0,015301,4БолатЖез80,010.0,015500,8ҚолаБолат90,010.0,015552,5БолатБолат100,010.0,015300,9ҚолаҚолаУақытша технологиялық саңылау (П16.2-кесте)Δt = 0,0006Do = 0,0006 • 30 = 0,018 мм.Болатты сызықтық кеңейту коэффициенті (П16.3-кесте) Ка = 11 • 10-6/°С.Онда th > (0,015 + 0,018)/11 • 10-6 • 30 = 100 °С.ØdB диаметрімен білік бөлшектерін салқындатудың қажетті температурасын келесі формула бойынша анықтаймыз.tохл < (∆н + ∆f)/(KadB) = (0,015 + 0,018)/(-8,5 • 10-6) • 30 = -129 °С.П10.7-кесте бойынша бөлшекті салқындату үшін сұйық оттегіні, азотты немесе сұйық ауаны қолдануға болатынын табамыз.7.27-тапсырма Болат бөлшекті 2 (7.23-сурет) қыздыру температурасын немесе қосылыстағы ең үлкен есептік тартылыспен Дн көлденең-престік қосылыстарды құрастыру кезінде мыс бөлшекті 1 салқындату температурасын анықтау. Есептеуге арналған бастапқы деректер 7.23-кестеде көрсетілген. Нұсқа Қосылыстардың номиналды диаметріОперацияны орындау уақыты, минБөлшек материалыБөлшек 1Бөлшек 210,010800,5МысБолат20,015601МысБолат30,020701,5ҚолаШойын40,010592МысБолат7.23-сурет. 7.27-тапсырмаға бөлшектер қосылысының құрастырма сызбасы   НұсқаМаксималды ықтимал тартылысы Дн, ммҚосылыстардың номиналды диаметрі D„, ммОперацияны орындау уақыты, минБөлшек материалы    Бөлшек 1Бөлшек 250,010401АлюминийқорытпасыБолат60,015380,5МысБолат70,010661,5Магний қорытпасыБолат80,020751,5МысБолат90,010641,5ЖезБолат100,016461ҚолаБолат  7.28-тапсырма Тапсырма нұсқаларының біреуі бойынша (7.24-кесте) бөлшектердің 2 және 3 өзара жағдайын белгілейтін (7.24-сурет) және тартылыспен dн оларды жазудан кейін кіретін номиналды диаметрімен ∆н, екі болат сұққыштарды салқындату үшін көрсетілген тоңазытқышты қолдану жеткілікті болатынын анықтау. Операция t уақыт бойы орындалады.       7.24-сурет. Екі баспақталған сұққыштардың көмегімен бөлшектерді 2 және 3 қосудың құрастырмалы сызбасы  7.24-кесте. 7.28-тапсырманы орындауға арналған жеке нұсқалар НұсқаМаксималды ықтимал тартылысы Дн, ммҚосылыстардың номиналды диаметрі D„, ммОперацияны орындау уақыты, минБөлшек материалы    Бөлшек 2Бөлшек 310,00862МысБолат20,00563МысБолат30,01063,5ҚолаШойын40,01062Мыс 50,01062,8АлюминийқорытпасыБолат60,01562МысБолат70,01062,5Магний қорытпасыБолат80,00862,5МысБолат90,01062,5ЖезБолат100,00563ҚолаБолат7.29-тапсырмаТапсырма нұсқаларының біреуі бойынша (7.25-кесте) егер сұққыштарды орнату алдында бөлшектерді Т, °С температурасына дейін қыздырса, номиналды диаметрі сұққыштар 1 бірдей металлдың бөлшектер 2 және 3 саңылауына қандай саңылаумен кіретінін анықтау (7.24-сурет). Сұққыштарды орнату бойынша операциялар ұзақтығы t.Баспақтау күштерін анықтау. Баспақтау күштерінің Рзап әсерімен қамтушы бөлшекті бойлық-престік қосылыс кезінде тартылыспен қамтушы детальге кіреді, нәтижесінде бөлшектердің салыстырмалы қозғалмауын қамтамасыз ететін үйкеліс күштері туындайды. Кепілдендірілген тартылыспен қосылыстарды құрастырудың технологиялық операцияларын әзірлеу кезінде келесі формула бойынша есептейтін баспақтаудың талап етілетін күштеріне байланысты жабдықтарды жәнне жарақтарды тағайындайды,Pзап = f зап πpDHL мұндағы f зап — түйісетін бөлшектердің материал жұптарының үйкеліс коэффициенті; p — түйісу бетіне қысымы; DH — түйісетін беттерінің номиналды диаметрі; L — баспақтау ұзындығы.7.25-сурет. Бөлшектерді 1 және 2 баспақтап қосудың құрастырмалы сызбасы: а — сыртқы диаметрдің ұлғаюы; б — ішкі диаметрдің азаюы НұсқаМаксималды ықтимал тартылысы Лн, ммҚосылыстың максималды диаметрі £>н, ммОперацияны орындау уақыты, минБөлшек материалыБөлшек 1Бөлшек 210,00862МысБолат20,00563МысБолат30,01063,5ҚолаШойын40,01062МысШойын50,01062,8АлюминийқорытпасыБолат60,01562МысБолат70,01062,5Магний қорытпасыБолат80,00862,5МысБолат90,01062,5ЖезБолат100,00563ҚолаБолат Қамтылатын бөлшек материалыҚамтушы бөлшектер материалыСт5ШойынМагний және алюминий қорытпаларыҚола,жезПластмассаБаспақтау кезінде үйкеліс коэффициентінің мәндері fзап Ст50,054... 0,2200,07. 0,130,02.0,060,05.0,10,54 Баспақтау кезінде үйкеліс коэффициенті fзап түйісетін бөлшектердің материалына, олардың түйісетін беттерінің кедір-бұдырлығына, қысым р мен майлау сипатына тәуелді. 7.26-кестеде май ретінде машина майы қолданылатын жағдайда баспақтау кезінде үйкеліс коэффициенттерінің мәндері келтірілді. Үйкеліс коэффициентінің кең шектері болады, себебі есепке қиын берілетін көптеген есебінен тәуелді. Престік қосылыстарды құрастыру кезінде қамтушы бөлшектер диаметрінің ұзаруы (созылуы) және қамтылатын детальдың ішкі саңылау диаметрінің азаюы (сығылуы) өтеді, бұл ретте тербелту мойынтіректерінің сақинасын тартылыспен қондыру кезінде ескеруі қажет.Қамтушы бөлшектің 2 сыртқы диаметрінің AD ықтимал ұлғаюын (7.25, а-сурет) келесі формула бойынша есептеуге болады∆D = 2pd 2D • 103/(E(D2 - d2)),мұндағы p — түйісу бетіне қысымы; d — қамтушы бөлшектің сыртқы диаметрі 1; D — қамтылатын бөлшектің сыртқы диаметрі; E — қамтушы бөлшектің серпімділік модулі.Қамтушы бөлшектің 1 ішкі саңылау диаметрінің dc ықтимал азаюын ∆dо (7.25, б-сурет) келесі формула бойынша есептеуге болады∆d0 = 2pd2dcі • 103/(E(d2 - d2)),мұндағы p — түйісу бетіндегі қысымы; d — қамтушы бөлшектің сыртқы диаметрі; dcі — қамтылатын бөлшектің ішкі саңылауының диаметрі; E — қамтылатын бөлшектің серпімділік модулі.7.30-тапсырмаЕсептік тартылыспен ∆н бөлшектің 2 саңылауындағы бөлшекті 1 баспақтау үшін қажетті күшті анықтау (7.26-сурет). Екі бөлшек болаттан дайындалған. Есептеу параметрлері 7.27-кестесінде келтірілген.           7.31-тапсырмаБөлшек саңылауындағы 1 бөлшекті баспақтау 2 үшін қажетті күшті анықтау (7.27-сурет). Есептеуге арналған бастапқы ақпарат 7.28-кестеде келтірілген. 7.32-тапсырмаТапсырма нұсқаларының біреуі бойынша (7.28-кестені қараңыз) тартылыспен ∆н болат біліктің 2 диаметрімен d піспекте оны баспақтаудан кейін шарикті мойынтірек сақинасының 1 жорту жолшығының диаметрі D қаншалықты ұлғаятынын анықтау (7.28-сурет). Қосылыстар параметрлері 7.29-кестеде келтірілген.          Қосылыстар көрсеткіштеріНұсқа12345678910Қосылыстағы есептік тартылыс Дн, мм0,010,020,010,0150,0080,010,0060,010,0090,015Баспақтау ұзындығы L, мм20253020402028203040Түйісетін беттерінің диаметрі d, мм30403530203038303620Түйісетін детальдердің материалыБөлшек 1БолатБолатБолатБолатБолатБолатБолатБолатБолатБолатБөлшек 2БолатТүрлі-түстіқорытпаАлюми­ний қорытпасыҚолаБолатЖез Түрлі-түстіқорытпаБолатБолатМагний қорытпасы                             7.33-тапсырмаБолаттан дайындалған қақпаққа 2 тартылыспен Dв қаспақталған мойынтіректің сыртқы сақинасының жорту жолшығының ішкі диаметрі Dв қаншалықты азаятынын анықтау (7.29-сурет). Есептеуге арналған бастапқы деректер 7.30-кестеде келтірілген.  Қосылыстар көрсеткіштеріНұсқа 12345678910Қосылыстағы есептік тартылыс Дн, мм0,010,010,0080,0150,010,0150,010,0080,0160,012Баспақтау ұзындығы L, мм35304020203035254020Түйісетін беттерінің диаметрі D, мм30304020304030203040Түйісетін бөлшектердің материалыБөлшек 1БолатБолатБолатБолатБолатБолатБолатБолатБолатБолатБөлшек 2БолатБолатБолатБолатБолатБолатБолатБолатБолатБолатІшкі диаметр DB, мм45607040505054384860               Бұрандалы қосылыстарды бұрап алу күштерін анықтау. Машина қосылыстарында барлық бұранда детальдері берілген күшпен немесе айналмалы сәтпен бұралады. Көп болтты қосылыс кезінде барлық сомындардың біркелкі тартылысын қамтамасыз ету қажет. Бұрандалы бөлшектердің тартылыс күші көптеген тәсілдермен бақыланады, алайда айналмалы сәт бойынша бақылау тәсілі кең қолданысын тапты.7.30-суретке берілген бұрандалы қосылыстар үшін сомын кілтіндегі сәтпен Мкл және бұрандалы қосылысты тарту күші Рз арасында тәуелділік болады:Мкл ≈ 0,2Рз мұндағы d — бұранданың сыртқы диаметрі. 7.34-тапсырмаШпилькадан 1 тұратын бұрандалы қосылыстарды тарту кезінде (7.31-сурет) корпусқа 4 қақпақты сығудың берілген жиынтық күшін РΣ қамтамасыз ету талап етіледі. Тапсырма нұсқадарының біреуі үшін әрбір бұралатын сомынға 2 салынатын айналмалы сәт шамасын анықтау қажет. Есептеуге арналған бастапқы деректер 7.31-кестеде келтірілген.БӨЛШЕКТЕР МЕН РОТОРЛАРДЫ ТЕҢДЕСТІРУТеңгерімсіздігі туралы жалпы мәліметтер. Машина дірілін тудыратын себептердің бірі тез айналатын роторлардың теңгерімсіздігі болып табылады. Ротор теңгерімсіздігі деп жиналған ротордың айналу уақытында оның тірегінде немесе ротордың өзінің иілісінде айнымалы жүктемені тудыратын инерция күштері туындайтын массаның бөлінісі түсіндіріледі. Эксцентриситет шамасына е массаның жылжу центрі бар (ц.м.) (7.32-сурет) бұрыштық жылдамдығымен ώ О өсіне қатысты массамен т дискті айналдыру кезінде орталықтан тепкіш күш Р = тeώ2 туындайды. Орталықтан тепкіш күштердің орналасуы мен олардың санына байланысты келесі теңгерімсіздік түрлері ерекшеленеді. Олар: статикалық, сәттік және динамикалық.Массасы тр ротордың (көбіне – дисктің) статикалық теңгерімсіздігі - бұл айналу кезінде тек бір күш туындайтын оның массасының тр бөлінуі. Бұл теңгерімсіздік ротор немесе диск массасының эксцентриситпен ест немесе дисбаланстың басты векторымен DCT толығымен анықталады, яғниDCT = трест.Статикалық теңгерімсіздік векторлық шама болып табылады, яғни шамасы және бағыты болалы. Кейбір роторлар үшін дисбаланстың басты векторы DCT ротор өсіне перпендикуляр 1 — 1 және 2—2 жазықтығында орналасқан Dcx1 және Dcx2 екі векторымен эквивалентті алмастырылады (7.33-сурет)Ротордың (немесе біліктің) сәттік теңгерімсіздігі — бұл айналу кезінде күштер жұбы туындайтын оның массасының бөлінуі. Сандық бқд теңгерімсіздік дисбаланстың басты сәтімен немесе мәні бойынша екі тең антипараллель күштермен, яғни екі қарама—қарсы бағытталған дисбаланс векторларымен толығымен анықталады.Ротордың (немесе біліктің) динамикалық теңгерімсіздігі — бұл айналу кезінде бір уақытта статикалық және сәтті теңгерімсіздіктер, яғни дисбаланстың басты векторы мен дисбаланстың басты сәті туындайтын оның массасының бөлінуі. Сандық бұл теңгерімсіздік ротордың айналу өсіне перпендикуляр екі жазықтықта жатқан параллель емес және жалпы жағлайла мәні бойынша әр түрлі дисбаланстардың екі векторымен және дисбаланстың басты сәтімен толығымен анықталады.7.35-тапсырмаДиск партияларын дайындау кезінде базалық (қондырма) бетімен анықталатын өске диск массасы центрінің болжамды жылжуы е+Де тең. Диск массасы тд ± ∆тд тең. Тапсырма нұсқаларының біреуі бойынша (7.32-кесте) оларды дайындаудан кейін дисктегі алғашқы теңгерімсіздіктің ықтимал шашылуын анықтау.7.32-кесте. 7.35-тапсырманы орындауға арналған жеке нұсқалар Диск көрсеткіштеріНұсқа678910mд,кгНоминалды мәні2428304025Шек Δт+0,5+0,6+0,5+0,3+0,2ест,мкмНоминалды мәні0,0050,0040,0060,0060,004Шек Δе+0,005+0,004+0,005+0,003+0,005 ЖалғасыДиск көрсеткіштеріНұсқа678910mд,кгНоминалды мәні4424282025Шек Δт+0,3+0,4+0,15+0,1+0,15ест,мкмНоминалды мәні0,0060,0030,0050,0040,006Шек Δе+0,005+0,004+0,005+0,003+0,004 Тапсырмаларды орындау мысалы (№0 нұсқа)Алғашқы дисбалансты Dст = m∆ест формуласы бойынша анықтаймыз. Максималды ықтимал алғашқы дисбаланс Dст max = mд max ест max = (24 + 0,5)(0,005 + 0,005) = 24,5 • 0,01 = 0,245 кг • мм. Минимальды ықтимал алғашқы дисбаланс Dст mіn = mд mіn ест mіn = 24,0 • °,°°5 = °,12° кг • мм. Алғашқы дисбаланстың ықтимал тарауы ∆ Dст = Dст max - Dст mіn = 0,245 - 0,120 = 0,125 кг • мм = 125 г • мм.7.36-тапсырмаМассасы mд дискті теңдестіру кезінде қалдық статистикалық теңгерімсіздік Dст.ост құрайды. Тапсырма нұсқаларының біреуі бойынша (7.33-кесте) диск массасының орталығы базалық бетімен анықталатын диск өсінен қандай қашықтықта жатқанын анықтау, яғни диск массасының қалдық эксцентриситетінің шамасын анықтау талап етіледі. Диск көрсеткіштеріНұсқа012345678910mд, кг2038403035142416282225Dст.ост' г • мм15151515151515151515157.37-тапсырмаРоторды теңдестіру кезінде (7.34-сурет) дисбаланстың басты векторының DCT модуль шамасын анықталды. Жазықтық 1 мен 2 орналасқан дисбаланстың құраушы басты векторын Dт1 және Dct2 одан әрі азайту мақсатымен анықтау талап етіледі. Ротор параметрлері 7.34-кестеде келтірілген.Тапсырмаларды орындау мысалы (№0 нұсқа)Дисбаланстың басты векторын Dст екі вектормен t >ст1 (жазықтық 1—1) және Dст2 (жазықтық 2—2) эквивалентті ауыстыруды жасаймыз:Dст1 = Dст L2/L = 20 • 25/40 = 12,5 г • мм;Dст2 = Dст L1/L = 20 • 15/40 = 7,5 г • мм.Статикалық режимде статикалық теңдестіру. Теңдестіру деп ротордың дисбаланстарының мәндері мен бұрыштарын анықтау және олардың массасын түзетумен азайту процесін атайды. Статикалық теңдестіру, сәттік теңдестіру және динамикалық теңдестіру деп ажыратады.7.34-сурет. Теңгерімсіз ротордың сызбасы    7.32-кесте. 7.35-тапсырмасын орындауға жеке нұсқаларРотор көрсеткіштеріНұсқа012345678910Ротор ұзындығы L, мм 40 38 40 30 35 14 24162822 25Dст, г • мм2015151515151515151515Llr мм1515151515151515151515L2, мм2525252525252525252525Статикалық теңдестіру кезінде басты векторды, статикалық теңгерімсіздікті сипаттайтын ротордың дисбаланстарын анықтайды және азайтады. Статикалық теңдестіру бір түзету жазықтығында өткізіледі, ал түзетуші массаны бірнеше параллель жазықтықта жазуға болады. Дисбаланстардың басты векторын теңдестірілетін бұйымның ауырлық күшін қолданып статикалық режимде (ротор мәжбүрлі айналмайды) және динамикалық режимде (айналмайтын режимде) анықтауға болады.Статикалық режимдегі статикалық теңдестіруді жеке немесе технологиялық шетмойын көмегімен теңдестірілетін бұйым (ротор немесе диск) орнатылатын арнайы тіректермен (пышақ, сызғыштар, призмалар, роликтер және басқалары) жабдықталған білдекте жасалады. Себебі білдектің ротор шетмойныны мен тіректері арасында тербелу үйкелісі шамалы ғана, онда ест шамасында ротор осінен масса центрінің жылжуы кезінде (ц. м.) жеке ауырлық күшінен G = mрg сәттің М әрекетімен домалайтын болады:М = естmрqcоsф. Маятникке ұқсас роторды домалату ротор массасының центрі төменгі жағдай алғанда тоқтайды (7.35, б-сурет). Ол өзінің шетмойынымен N сүйенетін тірек К бойынша роторды маятникті домалату ротордың статикалық теңдестірілмеуіне тән себеп болып табылады. Ротор массасы центрінің орналасуының радиалды бағыты «ауыр» орын, ал қарама-қарсы – «жеңіл» орын деп аталады.Статикалық теңгерімсіздікті жою үшін ротор массасын түзету керек. Бұл «ауыр» орыннан кейбір массаны (түзетуші массаны mк) немесе ұқсас массаны mк ротор осінен О (7.35,в-сурет) rк радиуста «жеңіл» орынға қосу қажеттігін білдіреді. 7.35-сурет. Статикалық теңдестіру:а — дисктің бастапқы жағдайы; б — дисктің тұрақты тепе-теңдігінің жағдайы; в — түзетуші массаның дисктің «жеңіл» орнына қосу Осылайша теңдестірілген ротордың алуан бейтарап тепе-теңдігі болады, яғни ол статикалық теңдестіру үшін білдек тіректерінде кез-келген бұрыштық жағдай кезінде домалайды. Бұл жағдай сәттер теңдігіне тән естmрq = rкmкq.Ротор шетмойындарымен анықталатын өстен белгілі бір rк радиусында қосылатын немесе алынатын түзетуші массаның mк, роторын теңдестіру үшін қажетті шаманы келесі әдістердің бірімен анықтауға болады:■ бейтарап тепе-теңдік жағдайында дейін жүктерді іріктеумен, экспериментальды;■Белгілі бір массаның бір сынамалы жүгін қолданып, есептеумен;■Сынамалы жүктермен айналмалы жүрісті қолданып, есептеумен.Бір сынамалы жүкті қолданумен есептеуге негізделген mк, түзетуші массаның шамаларын анықтау әдісі экспериментке негізделеді. Белгілі массаның mпр сынамалы жүгі теңдестірілмеген ротордың ауыр орнына қатысты 90° бұрышпен rпр радиуста орнатылады. Нәтижесінде ротор кейбір бұрышта р бұрылады және тоқтайды (7.36-сурет). Ротор бұрышының Р бұрышын өлшеп, талап етілетін түзетуші массаны mк келесі формула бойынша (оны орнатудың белгілі бір радиусы гк кезінде) анықтайды mк = mmp rпр сtgβ / rк7.36-сурет. Қажетті түзетуші массаны анықтау сызбасы 7.37-сурет. Дисктің сынамалы жүкпен (а) және қисық бұрыш – массамен (б) айнала айналып өту сызбасы Сынамалы жүкпен айналмалы айнала өту әдісі ротор бейтарап тепе-теңдіктің жағдайына дейін теңдестірілгенде, алайда теңдестіру дәлдігі жеткіліксіз болғаннан кейін статистикалық теңдестіру дәлдігін арттыру үшін қолданады. Бұл әдіс роторды теңдестіруге мүмкіндік береді. Бұл жағдайда ротор шеңбері бойынша біркелкі 6 ,8 немесе 12 таңбаны бормен жағады. Таңбаны көлденең жағдайға кезек-кезек орнатып, барлық таңба үшін бірдей, мысалы 45°-қа оны бұратын немесе тек роторды тыныштық күйінен қозғайтын немесе қозғаған жағдайда мұндай массада mпр сынамалы жүктің бірдей радиусында роторға бекітеді (7.37, а-сурет). Мұқият өлшеумен әрбір жүктің массасын анықтайды және бұрыш-масса координатындағы графикалық тәуелділікті құрады. Алынған көрнекі қиғаш сызықта (7.37, б-сурет) сынамалы массасы ең үлкен mпрmax «жеңіл» орынға (А нүктесі) және сынамалы массасы ең аз mпр mіn «ауыр» орынға (В нүктесі) табылады. Сынамалы жүктер сияқты осындай радиуста орнатылатын және жоғары дәлдікпен роторды теңдестіретін талап етілетін түзетуші масса тк келесі формула бойынша анықталадыmк = 0,5(mпр max — mпр mіn).Осылайша, түзетуші массаны жеңіл орынға орнатып немесе ұқсас массаны «ауыр» орыннан жойып, дәл теңдестірілген роторды аламыз.7.38-тапсырма30° интервалмен бұрыштық таңбалармен оның бетіне жағылатын диск 1 статикалық теңдестіру операциясында өзінің шетмойындарымен 2 теңдестірілетін білдектің аяқтарына 3 сүйенеді, ұзақ емес маятникті ауытқулардан кейін диск 7.38, а – суретте көрсетілген жағдайды алады. «Ауыр» орын төменде орналасады (К нүктесінің бағытында).7.38-сурет. Талап етілетін түзетуші массаны анықтау сызбасы Тапсырма нұсқаларының біреуі бойынша (7.35-кесте) егер сынамалы массасы бар эксперименттің нәтижесінде диск жаңа жағдайды алса, Щ бұрышына бұрылса, дискте болатын дисбалансты жою үшін қажетті түзетуші масса mк шамасын анықтау талап етіледі. Эксперимент мәні «ауыр» орынға (К таңбасы) 90° бұрышпен радиустағы rп дискте сынамалы массасы mпр бекітілетінінде. Түзетуші массаны орнату радиусы rк белгілі.Ротор көрсеткіштеріНұсқа012345678910«Ауыр» орын жағдайына сәйкес келетін таңба К 4 5 6 8 9 11 12 4 6 8 10Сынамалы масса mпр, г2354,56894356Сынамалы массаны орнату радиусы rпр, мм 300 400 300 500 300600 650 300 400 300200Түзетуші массаны орнату радиусы rк, мм 300 250 250 400 300 500 600 300 350 300 200Оған сынамалы массаны орнатқаннан кейін дискті бұру бұрышы µ, ...° 60 45 30 45 60 45 60 45 60 45 60 Тапсырмаларды орындау мысалы (№0 нұсқа)Теңдестірілмеген диск жағдайын талдап (7.38,а-суретті қараңыз), төменгі таңба К = 4, және осы дисктің жағдайы оған 1 таңбадағы сынамалы массаны бекіткеннен кейін («ауыр» орынға 90° бұрышпен) дисктің бұрылу бұрышы g = 60° екені белгілі болады (7.38, б-сурет). Сонда, түзетуші массаның талап етілетін шамасы mк = mпрrпр ctg ß/rк = 2 • 300 ctg 60°/300 = 1,16 г.Сондықтан, дискті статикалық теңдестіру үшін массасы 1,16 г жүкті диск центрінен 300 мм қашықтықта «жеңіл» оорынға (10 таңба) орнату керек.7.39-тапсырмаСтатикалық теңдестіру білдегінің аяғына өз шетмойындарымен сүйенетін дисктің статикалық теңдестіру кезінде бейтарап тепе-теңдік жағдайына қол жеткізгеннен кейін массасы дисктің қозғалу сәтінен іріктелген сынамалы жүктермен дисктің айналуын жасады. Нәтижелері (диск периметрі бойынша сегіз нүктеде орнатылатын сынамалы массаның мәндері) 7.36-кестеде келтірілген. Тапсырма нұсқаларының біреуі бойынша түзетуші массаның шамасын және дисктің дәл статикалық теңдестірілуі үшін оны орнату орнын анықтау талап етіледі.Сынамалы массаны бекіту орны (дисктегі нүкте)Нұсқа12345678910Орнатылатын сынамалы жүктің массасы, г12,520,53,245,236,21,56,22431,64,3342,6526334,5252,532,1435,240,55,43,36,22,32,6234,54513,244,43,42,82,52,53,5362334433,91,632,27332,534,84,5412,2284,51,51,81,554,94,2321,8  7.40-тапсырмаРоликті тіректерге өзінің шетмойындарымен сүйенетін дискті статикалық теңдестіру кезінде тұрақты тепе-теңдік жағдайына (астынан «ауыр» орын, М таңбасы) тоқтады. «Ауыр» орынға 90° бұрышпен орналасқан нүктеде айналу өсінен гпр қашықтықта тпр массасымен сынамалы жүкті орнатудан кейін диск р бұрышына бұрылады. Тапсырма нұсқаларының біреуі бойынша диск егер оның айналу өсінен берілген гк қашықтықта дисктің «жеңіл» орнына орнатса, теңдестірілетін түзетуші массасын тк анықтау талап етіледі. Дисктің таңба айналасы бойынша 12 біркелкі бөлінген таңбасы болады. Есептеудің бастапқы параметрлері 7.37-кестеде келтірілген.Динамикалық режимдегі статикалық теңдестіру. Динамикалық режимде статикалық теңдестіру кезінде ротор (немесе диск) ротордың жеке шетмойындары немесе технологиялық шетмойындарды қолданып, мысалы, автомобиль доңғалақтарын теңдестіру сияқты теңдестіруші білдекте бекітеді. Теңдестірілетін бұйым теңдестіруші білдектің мүмкіндіктерімен анықталатын жиілікпен айналуға әкеледі. Теңдестіруді дисбаланс мәндерінің индикаторын бөлу бағасы танымал алдын ала бапталған білдекте жасалады.КөрсеткіштерНұсқа12345678910«Ауыр» орын жағдайына сәйкес келетін таңба К 11 12 4 6 8 11 12 4 6 8Сынамалы масса шпр, г2354,5689435Сынамалы массаны орнату радиусы гпр, мм 500 300600 500 300600 650 300 400 300Түзетуші массаны орнату радиусы гк, мм 500 300 600 400 300 500 600 300 350 300Оған сынамалы массаны орнатқаннан кейін дискті бұру бұрышы µ, ...° 15 60 30 45 15 45 30 45 15 45  Ротордың алғашқы теңгерімсіздігінің шамасын DCT БАС білдекті баптау кезінде анықтайтын осы индикатоордың бөлу бағасын Кст есепке ала отырып теңгерімсіздік мәндерін индикатор көрсеткіштері Аст бойынша анықтайды, яғниDCT БАС = Аст КстОның қондырудың белгілі радиусы rк кезінде қажетті түзетуші массасын келесі формула бойынша анықтайды mк = DCT БАС/ rкИндикаторды бөлу бағасын анықтау үшін теңгерімсіздік мәндерін теңгеруші білдектің екі іске қосылуын жасау үшін қажет. Бірінші іске қосу кезінде индикатордың S1 көрсеткішітінің және ротордың «ауыр» орнының жағдайын анықтайды. Одан кейін ротордың «ауыр» орнына танымал сынамалы статикалық теңгерімсіздікті DCTБАС енгізеді, яғни танымал сынамалы мас­саны mпр ротордың белгілі радиусына rпр бекітеді. Бөлу бағасын келесі формула бойынша анықтайдыКст = mпр rпр/(δ2 - δ1)7.41-тапсырмаТапсырма нұсқаларының біреуі бойынша (7.38-кесте) егер роторға сынамады массаны қойғанға дейін индикатор δ1 көрсетсе, ал rпр радиустағы сынамалы массасын mпр ротордың «ауыр» орнына қойғаннан кейін индикатор S2 көрсетсе, теңгерімсіздік мәндеріне индикатордың бөлу бағасын анықтау.Көрсеткіштер Нұсқа12345678910Индикатордың δ көрсеткіштері, мкАδ і610128910121089δ 290604030502025354060Сынамалы масса шпр, г45748431096Сынамалы массаны орнату радиусы гпр, мм 350 300 450 550 350 300 350 550 250 350    7.42-тапсырма Динамикалық режимдегі дисктің статикалық теңдестіру кезінде индикатор мәндері δ көрсетті. Индикатордың бөлу бағасы Кст, г • мм/мкА. Тапсырма нұсқаларының біреуі бойынша (7.39-кесте) қандай түзетуші массаны дисктің бар теңгерімсіздігін жою үшін rк радиуста орнату қажет. 7.39-кесте. 7.42-тапсырманы орындауға арналған жеке нұсқаларКөрсеткіштерНұсқа123456789105 индикатордың көрсеткіштері, мкА 2320 25 30 43 67 43 56 37 33Индикатордың бөлу бағасы Кст, г•мм/мкА 1,52 2,51 1,7 1,321,11,6 1,3Түзету радиусы гк, мм300220400320280400440280540600  бақылау сұрақтарыҚұрастыру бірлігі дегеніміз не?Базалық детальге қандай талаптар қойылады?Бұйымдарды құрастыру сызбасына қандай ақпарат орналасады?Құрастыру дәлдігін қамтамасыз етудің негізгі әдістерін атап шығыңыз.Құрастырмалы өлшемдік тізбектерінің көмегімен қандай тапсырмалар шешіледі?Толық өзара алмасушылық әдісінің мәні неде қорытындыланады?Іріктемелі құрастыру әдісінің мәні неде қорытындыланады?Тегіс калибрмен өстестікті тексеру дәлдігіне қандай факторлар әсер етеді?Саңылауларды тексеру үшін қандай әдістер қолданылады?Пресстік қосылыстардың құрастыру процесінің сипаттамасын беріңіз.Бұрандалы бөлшектерді бұрау күшін бақылау неге қажет?Ротордың теңгерімсіздігі дегеніміз не және ол неге әкеледі?Неліктен роторлардың теңгермесін өткізу қажет?Дисктердің статикалыққ теңгермесінің соңғы кезеңдерін атаңыз.Динамикалық режимдегі статикалық теңгерім нені білдіреді?8-ТарауКУРСТЫҚ ЖОБАЛАУ КУРСТЫҚ ЖОБАНЫҢ НЕГІЗГІ ЕРЕЖЕЛЕРІКурстық жобаның міндеті. 151901 «Машина жасау технологиясы» мамандығы бойынша курстық жоба оқу жоспарына сәйкес алдында зерттелген пәнаралық курстардың негізінде орындалатын жеке студенттік жұмыс болып табылады:Машина жасау технологиясы.Метрология, стандарттау және сертификаттау.Гидравликалық және пневматикалық жүйелер.Технологиялық жабдық.Форма түзу процестері және құралдар.Технологиялық жабдықтар.Машина жасау өндірісінің жабдықтары.Машина жасау өндірісі.Сала экономикасы.Автоматтандырылған жабдықтардың бағдарламалауы.Индженерлік графика және машина жасау сызбасы. Курстық жобаның мақсаты машина жасау өндірісінің техник-технологтың болашақ жеке жұмысы үшін қажетті біліктіліктері мен оқу уақытында алған білім тереңдігін студенттің растауы болып табылады.Курстық жобамен жұмыс істей отырып, студент курстық жобаның келесі құрамдас бөліктерінің нормативтік құжаттардың талаптарымен (КҚБЖ, ТҚБЖ және басқалары) сәйкес орындау кезінде өз білімі мен ептіліктерін растайды:■Курстық жобалау үшін берілген өндіріс объектісінің сызбасын (бөлшектің жұмыс сызбасы немесе құрастыру сызбасы) ресімдеу;■Өндіріс объектісінің – детальдерге арналған дайындамасының жұмыс сызбасын ресімдеу; ■Бөлшекті дайындау немесе бұйымды құрастырудың технологиялық процесін әзірлеу;■Бөлшек үшін арнайы білдектік құрылғыны жобалау;■Арнайы кесетін құралды жобалау;■Бақылау-өлшеу құрылғыларын жобалау (немесе өлшеу кешенінің сызбасын әзірлеу);■Механикалық өңдеуге 2-3 операциялық нобайларды ресімдеу;■Механикалық өңдеудің 2-3 операцияларын әзірлеу; жобаны жариялық қорғауға арналған графикалық бөлімі мен түсіндірме жазбасын ресімдеу. Курстық жобалау тақырыбы. Курстық жобалау тақырыбы студенттің жобамен жұмысының негізгі бағытын, тіпті барлық жобаның мазмұнын көрсететіндей қалыптастырылуы тиіс. Жоба тақырыбын қолданыстағы технологиялық процесті жақсарту, жаңа, өте ілгерілемелі жабдықтар мен кесетін құралдарды енгізу, өндірісті ұйымдастыруды жақсарту мүмкіндігін қарастыру үшін отандық машина жасау саласы алдында тұрған нақты міндеттермен байланыстырған жөн. Мұның бәрі бұйымды дайындаудың өзіндік құнының төмендеуіне бағытталуы тиіс.Курстық жобалаудың кейбір тақырыптары: сорғыш білікті дайындаудың қолданыстағы технологиялық процесінің экономикалық көрсеткіштерін жақсарту. Бұйымды шығарудың жылдық көлемі 80 000 дана; редукторды құрастырудың белгілі технологиялық процесін жетілдіру. Бұйымды шығарудың жылдық көлемі 40000 дана; терең созумен суық таңбалауды қолданумен отын багін дайындаудың технологиялық процесін әзірлеу. Бұйымды шығарудың жылдық көлемі 20000 дана; пісірудің заманауи әдістерін қолданумен редуктор корпусын құрастырудың технологиялық процесін әзірлеу. Бұйымды шығарудың жылдық көлемі 3000 дана; дәнекерлеуді қолданумен жылу алмастырғыштың бітеу корпусын құрастырудың технологиялық процесін әзірлеу. Бұйымды шығарудың жылдық көлемі 4 000 дана.Курстық жобалар кәсіпорынның тапсырыс бойынша, оның ішінде мамандығы бойынша тәжірибеден өту уақытында жиналған материалдарды қолданумен студенттермен орындалады. Алайда жоба тақырыбын қалыптастыруға қарамастан ең бастысы өндірістік көрсетілген объектісін дайындаудың технологиялық процесін әзірлеу, технологиялық жабдықтарды, кесетін құралдар мен бақылау-өлшеу құрылғыларын жобалау болып қалады.Бұйымдарды дайындау процесінің көпшілігі алуан түрлі технологиялық процестер кешенін қолданатындықтан, онда жобалау тақырыбы бойынша нақты технологиялық процестердегі айырмашылық процестердің қандай түрі осы немесе өзге жағдайға ие болатынында. Бір жағдайда механикалық өңдеуге, басқа жағдайда – құрастыру, үшінші жағдайда – пісіру және т.б. ие болады. Машина жасау саласында детальдерде механикалық өңдеу басты орын алады. Алайда бұйымның елеулі санының өндірісі үшін пісіру немесе дәнекерлеу, суық таңбалау, орталықтан тепкіш немесе дәл құю қолданылады. Сонымен бірге, курстық жобалауда өндірістік процестерді механизациялау және автоматтандыру және бөлшекті дайындаудың өзіндік құнын төмендететін ілгерімелі технологиялық шешімдерді іздеу міндеттері қойылады. Технологиялық процесті жобалау үшін бастапқы деректер ретінде студентке дайындау үшін беттерін өңдеудің бірнеше алуан әдістері мен дайындамасын алу талап етілетін бөлшектің жұмыс сызбасын береді. Осылайша, технологиялық процесс операциялардың үлкен санынан тұратыны алынады.Курстық жобаға тапсырма. Курстық жобаға тапсырма арнайы бланкіде ресімделеді (2-Қосымша) және студентке бірінші күні курстық жобалау (оқу жоспарына сәйкес) беріледі. Тапсырма бланкісінде жобаның мазмұны мен көлемі бойынша барлық негізгі ақпарат болады. Тапсырманың ажырамас бөлігі нақты жылдық шығару бағдарламасымен бұйымның құрастырмалы сызбасы немесе бөлшектің жұмыс сызбасы болып табылады.Бірінші кеңес беруде оқытушы жоба мазмұны мен көлемі студентке түсінікті болуы үшін тапсырмалардың барлық мән-жайы анықталады. Оқытушы-кеңес берушінің және студенттің екіжақты келісімі бойынша тапсырмалардың елеулі түзетілуі мүмкін.Курстық жобаның мазмұны және көлемі. Курстық жобамен жұмыс істеу барысында студентке бастамашылықты көрсету мүмкіндігі беріледі, алайда басымдық студенттен нақты технологиялық шешімдерді талап ететін кәсіпорын қажеттіліктерін қанағаттандыруға беріледі.Курстық жоба ресімделген технологиялық құжаттама және графикалық бөлім кіретін түсіндірме жазбадан тұруы тиіс. Екі бөлімі бір бірін өзара толықтырады және келесі міндеттердің шешілуін қамтамасыз етеді:■Бөлшектер үшін бастапқы дайындама тиімді таңдау;■Ілгерілеме технологиялық процесті әзірлеу;■Бөлшектер үшін арнайы білдектік құрылғыларының және бақылау-өлшеу құрылғыларының түпнұсқалық құрылымын әзірлеу;■Заманауи жабдықтарды қолдану.Жобаның графикалық жобаның орта көлемі А1 форматты 2 парақтан, 20-30 Беттен, ал түсіндірме жазба 20-30 Беттен тұруы тиіс. Мәтін 2 см сол жолымен № 14 шрифтпен, қалған жолдары 1,5 см бойынша 1,5 интервал сайын А4 форматты ақ парақтан тұруы тиіс.Жобамен жұмыстың жалпы көлемі, графикалық материалдар көлемінің және түсіндірме жазбаның арақатынасы курстық жобалау тақырыбына тәуелді болмауы тиіс. Курстық жобаның графикалық бөлімі:■Дайындама объектісінің жұмыс сызбасы (бұйымның деталі немесе құрастырма сызбасы);■Дайындаманың жұмыс сызбасы;■Стандартты кесетін құралдың беріктігіне есептік сызба немесе арнайы кесетін құралдың жұмыс сызбасы;■Жоба тақырыбына байланысты арнайы технологиялық жабдықтың жалпы түрінің сызбалары (бөлшектердің немесе құрастырма жабдықтардың, мөртаңбаның, пісіруші стапельдің, жүктеуші немесе тасымалдаушы құрылғысының білдектік құрылғылары);■Бақылау-өлшеу құрылғыларының құрастырмалы сызбасы (немесе арнайы өлшеу құралын қолданып өлшеу сызбасы);■Осы объектіні дайындаудың технологиялық процесіне нобайлар (2-3 операцияларды реттеу);■Жобаның барлық бөлімдері бойынша сызбалар және графиктер (олар бар болғанда).Курстық жобаның графикалық бөлімінде механикалық өңдеу бейімімен келесілерді көрсету талап етіледі:■бөлшектің жұмыс сызбасы;■дайындаманың жұмыс сызбасы;■бөлшектің бір арнайы білдектік құрылғысы;■бір арнайы бақылау-өлшеу құралы немесе арнайы өлшеу аспаптарын қолданумен өлшеу сызбасы;■бір арнайы кесетін құрал немесе стандартты кесетін құралды беріктікке есептеу сызбасы;■кеңесшімен келісу бойынша өңдеудің алуан әдістерімен екі-үш операцияларды реттеу;■сызбалар және графиктер (бар болғанда).Курстық жобаларда басқа тақырыптарда графикалық жұмыстың эквивалентті көлемі талап етіледі.Жобаның графикалық бөліміне кірмейтін сызбалар мен графиктер түсіндірме жазбаны орналастырады. Құрамдас бөліктері бойынша барлық жобаның еңбек сыйымдылығын үлгілік бөлу келесі түрде көрсетіледі (8.1-кесте). 8.1-кесте. Курстық жоба бөлімдерінің үлгілік көлемі Жобаның құрамдас бөліктерінің атауы Құрамдас бөліктер көлемі, %Алынған тапсырмамен таныстыру2Бөлшектің жұмыс сызбасын талдау, дайындаманы әзірлеу8 Технологиялық бөлім30Конструкторлық бөлім44Өндірістік есептеулер14Қорытынды, әдебиеттер тізімі, мазмұны 2 Ескертулер: 1. Жобалау тапсырмасында ұсынылатын өндіріс объектісі өте қарапайым болмауы тиіс, алайда өте күрделі де болмауы тиіс. Өндіріс көлемінің күрделігі курстық жобалауға бөлінетін уақытпен анықталуы тиіс.Бақылау-өлшеу құрылғыларын жобалау тапсырмасын беру мүмкіндігі болмаған жағдайда бөлшектің екінші арнайы білдектік құрылғысын әзірлеуге тапсырма беруге (қорытынды түрінде) болады.  Курстық жобаның түсіндірме жазбасы  Курстық жобаның түсіндірме жазбасының бірінші беті титул парағы болып табылады (1-Қосымша), ал екінші және үшінші беттерінде курстық жобаға тапсырма мазмұндалады (2-Қосымша).Көрсетілгендерден басқа түсіндірме жазба келесі тараулардан тұруы тиіс:1)жобаның таңдалған тақырыбының өзектілігі негізделетін және заманауи өндіріспен оның өзара байланысы көрсетілетін кіріспе;2)жобалау объектісін толық технологиялық талдау және оның сипаттамасы, беттерінің дәлдіктерін талдау және бөлшектің беткі қабатының сапасы, сондай-ақ термиялық өңдеу түрі берілетін бұйымның құрастырмалы сызбасы немесе бөлшектің жұмыс сызбасын талдау;3)төмендегілерден тұратын технологиялық бөлім:■айырмашылықтарды және жаңа енгізілімдерді талдаумен кәсіпорындағы қолданыстағы технологиядық процестердің және ұсынылатын процестің сипаттамасы;■технологиялық жабдықтарды таңдау негіздемесі;■кесу және техникалық нормалау режимдерін таңдау;■өндіріс типтерін анықтау және таңдау;■дайындаманы таңдаудың техникалық-экономикалық негіздемесі, оны алу әдісінің қысқа сипаттамасы;■дайындаманың негізгі өлшемдерінің есебі;■аралық (операциялық) әдіптерді статистикалық (кестелік) әдіспен таңдау және 2-3 алуан типті операцияларға шектері бар операциялық өлшемдердің есебі;■кесу режимдерін тағайындау (анықтамалық материалдар бойынша);■2-3 алуан типті операцияларды әзірлеу және техникалық нормалау;4) Төмендегілерден тұратын конструкторлық бөлім:бір арнайы білдектік құрылғылар дәлдігін есептеу және таңдау негіздемесі;арнайы кесетін құралды таңдау негіздемесі (немесе оның жұмысының өте нашар жағдайында стандартты кесетін құралдың беріктігін есептеу);арнайы бақылау-өлшеу құралдарымен және бақылау құрылғыларымен өлшеу дәлдігін сипаттау және талдау;5)Өндіріс типі, жабдықтардың қажетті саны мен оны жүктеу коэффициенттерінің көмегімен өндірістік есептеулер;6)Кәсіпорында әрекет ететін технологиялық процеспен салыстырғанда ұсынылған технологиялық жобаның артықшылықтарын анықтайтын көрсеткіштер тізімі келтірілетін жобаның қорытынды бөлімі;7)Қолданылатын әдебиеттер тізімі және мазмұны.  КУРСТЫҚ ЖОБАНЫ РӘСІМДЕУГЕ ҚОЙЫЛАТЫН ЖАЛПЫ ТАЛАПТАР  Курстық жоба технологиялық процестерді механизациялау және автоматтандырудың жоғары деңгейі кезінде техника мен технологияның соңғы жетістіктері негізінде орындалуы тиіс.Түсіндірме жазбаның мазмұнды бөлімдерін ресіімдеуге қойылатын талаптар. Түсіндірме жазбаны ресімдеу кезінде «Мәтіндік құжаттарға қойылатын жалпы талаптар» және «Мәтіндік құжаттар» сияқты БҚБЖ стандарттардың, сондай-ақ басқа МЕМСТ, ОСТ және кәсіпорын нормативтерінің талаптарын орындау керек. Түсіндірме жазбаның барлық мазмұнын тарауға, кіші тарауға, тармаққа және тармақшаларға бөлу керек. Әрбір құрамдас бөліктің араб цифрларымен қойылатын реттік нөмірі болуы тиіс. Бұл нөмір бөлудің ең жоғары сатыларының, жазбаның сәйкес бөліктерінің барлық нөмірлерінен тұруы тиіс. Мысалы, кіші тарау нөмірі нүктемен бөлінген тарау нөмірінен және кіші тарау нөмірінен тұруы тиіс. Тараулар мен кіші тараулар атауы жазбаның осы құрамдас бөліктерінің мазмұнына немесе басқа штифтке немесе түске сәйкес келуі тиіс, мысалы:2. Жобаның технологиялық бөлігі Бөлшектің жұмыс сызбасын талдауДайындама алу әдісін негіздеуДайындама өлшемін есептеуТақырыбында сөздердің тасымалдауына және қысқартылуына жол берілмейді. Мәтіннің соңғы жолы мен келесі тақырып арасындағы қашықтық шамамен 2 бос орын болуы тиіс. Формулалар тарау шегінде араб цифрларымен нөмірленеді. Формула нөмірі тарау нөмірінен және тарау ішінде формуланың реттік нөмірінен тұрады. бұл цифрлар нүктемен бөлінеді. Формула нөмірі формуласы бар бір жолда оң жағынан дөңгелек жақшада көрсетіледі.Формуламен «мұндағы» сөзінен бастап формулада келтірілген мұндай жүйеліктегі жаңа жолдардан әрбір символдың мәндерін ашып жазу келтіріледі, мысалы:S = vt, (2.1)мұндағы S — қашықтық, м; v — жылдамдық, м/с; t — уақыт, с.Формуланың реттік нөміріне сілтеме кезінде оны дөңгелек жақшада жазады, мысалы: «(2.1) формуланың негізінде аламыз...».Барлық есептер мен есептеулер 3-Қосымшада келтірілген Ресей Федерациясында қабылданған физикалық шамалардың Халықаралық бірліктер жүйесін (БЖ) сақтап жасалады.Жазбада орналасқан мысалдар формулаларға ұқсас, алайда жақшасыз нөмірленеді, мысалы: «2.4-сурет. Сызба.». Алдында айтылған суреттерге сілтемелер «қара» сөзінің қысқаруымен беріледі, мысалы: «Индикатордың 2 өлшеуші ұштығы 1 (2.4-суретті қараңыз) .... сүйенеді». Мәтіндегі суретте көрсетілген позициялар нөмірлері курсивпен жазылады.Цифрлық ақпаратты кесте түрінде берген дұрыс. Егер кесте басқа бетке көшірілсе, онда «3.2-кестенің жалғасы» сөзінен кейін кесте басы (тақырыбы) қайталанады және кестені мазмұнымен толтырады. Бұл жағдайда кесте атауы оның бірінші бөлімімен бір рет беріледі.«Р/с №» жолы кестеге енгізілмейді. Жолда қайталанатын мәтінді тырнақшамен ауыстыруға рұқсат беріледі. Қайталанатын цифрлар мен математикалық символдардың орнына жақша қоюға рұқсат берілмейді. Егер кесте ұяшығында цифрлық немеес өзге деректер келтірілмесе, онда сызық қойылады. Әдебиет көздерінен анықтамалық немесе басқа деректерді қолдану кезінде қолданылатын әдебиеттер тізімінде көрсетілген дереккөздің реттік нөмірін шаршы жақшаға орналастырып осы дереккөзге сілтеме береді. Бұл әдебиеттер тізімі мазмұны алдында түсіндірме жазбадан кейін келтіріледі, мысалы: «5.2 [4] кестеден көріп отырғанымыздай, кесу жылдамдығы ...».Түсіндірме жазбаның сыртында диплом иесінің тегі мен аты-жөнін, оқу тобының нөмірін немесе мамандық шифрін және жобаны орындау жылын көрсетіп, шамамен 100 х 75 мм өлшеммен затбелгі жапсырылуы тиіс.Кәсіпорын тапсырмасы бойынша курстық жобаны орындау кезінде түсіндірме жазбаны үш данада басып шығарады. Бір дана кәсіпорынға бағытталады, екінші дана техникум мұрағатында сақталады, ал үшінші дана студентте қалады. Курстық жобаның графикалық бөлімдерін орындауға қойылатын талаптар. Курстық жобаның графикалық бөліміне жатады: ■технологиялық процесс әзірленетін бұйымның құрастырмалы сызбасы немесе жұмыс сызбасы;■бөлшектің бастапқы дайындамасының жұмыс сызбасы;■бөлшектің арнайы білдектік құрылғысының құрастырмалы сызбасы;■арнайы бақылау құрылғысының құрастырмалы сызбасы немесе өлшеу жүйесін қолданумен бөлшек параметрлерін өлшеу сызбасы;■арнайы кесетін құралдың жұмыс сызбасы немесе оның ең нашар жұмыс жағдайы кезінде стандартты кесетін құралдың беріктігін тексерудің есептік сызбасы;■2-3 алуан типті операцияларды жөндеу карталары (сызбалары);■Жобаны қорғауға ауызша баяндаманың сызбалары және графиктері.Курстық жобаның графикалық бөлімі БҚБЖ қолданыстағы стандарттарымен толық сәйкес орындалуы тиіс. Графикалық материалды А1 форматында тұтас бетте рәсімдеу керек А1 (594 х 841 мм). Осы форматтың бір бетінде жобаның бірнеше жасаушылары орналасқанына қарамастан, әрқайсысы өз-өзімен, өте ұсақ форматта, барлық осы сызбалардың төменгі жағы біреу болуы тиіс, яғни әрбір форматта мөртаңба көлденеңінен тұруы тиіс.Сызбалар форматтарын барлық сызбалар 1 : 1 масштабында орындалатындай және сызба сызықтарының қалыңдығына, түрлерін, кесіктері мен қималарын ресімдеуге БҚБЖ талаптарын міндетті түрде сақтап таңдау керек (4-Қосымша). Операциялардың реттеуін ресімдеу кезінде БҚБЖ талаптарынан шамалы ауытқуларға, атап айтқанда суреттің масштабын сақтауда, алайда суреттелетін бөлшектердің пропорциясын міндетті сақтап рұқсат беріледі.Өлшемдердің шекті ауытқулары әріптік немесе цифрлық белгілеуде номиналды өлшемнен кейін тікелей көрсетіледі. Сызықтық және бұрыштық өлшемдерінің 11-квалитеттен дөрекі ауытқуларын техникалық талаптарда жалпы жазумен көрсетуге рұқсат беріледі, мысалы: «Өлшемдердің көрсетілмеген шекті ауытқуларын Н14 бойынша, біліктер үшін - f14 бойынша, қалғандары - ±ІT 14/2 бойынша орындау».Алайда курстық жобамен одан әрі жұмыс істеу үшін өте тиімді және қолайлы номиналды өлшемнен кейін квалитет нөмірі бар шк жолының әріптік белгіленуі қойылатын шекті ауытқуларды жағудың құрамдастырылған тәсілі болып табылады, ал жанында ШҚБЖ кестесі бойынша (5-Қосымша) табылған жоғары және төменгі ауытқулардың цифрлық мәні жазылады, мысалы : 45Н10 (45+0,10).Дұрыс геометриялық формадан беттер формасының ауытқуларын шартты белгілеу үшін П4.6-кестесінде көрсетілген таңбалар (стандартпен сәйкес) қолданылады.Беттердің өзара орналасу ауытқуларын шартты белгілеу үшін П4.7-кестесінде көрсетілген таңбалар (стандартпен сәйкес) қолданылады.Форманың шекті ауытқулары және беттерінің орналасуы туралы деректер төмендегілер орналасатын екі немесе үш бөлікке бөлінген тікбұрышты жиекте көрсетіледі (П4.7-суретті қараңыз):■бірінші ұяшықта – ауытқу таңбасы;■екінші ұяшықта — милимметрдегі шекті мәні;■үшінші ұяшықта — орналасуының көрсетілген ауытқуы ұсталынуы тиіс базалық немесе басқа бетінің әріптік белгіленуі. Егер мұндай базалар бірнеше болса, онда олардың барлық белгіленулері жазылады.Форманың шекті ауытқулары туралы деректері бар жиекті нұсқармен аяқталатын тура немесе сынған сызықпен оның жалғасын немесе бетінің контур сызығымен жалғайды. Бетінің шекті ауытқуы базаға қатысты анықталғанда, онда жиекті негізі немесе өске немесе бетінің контурлық сызығына немесе оның жалғасына орналасатын сызылған тең қабырғалы үшбұрышпен аяқталатын тура немесе сынған сызық базасымен қосады. Жиекте көрсетілген шекті ауытқулар шамасы ауытқу мәндерімен қатар көлбеу сипаты арқылы жиекте көрсетілген ұзындыққа немесе барлық бетіне жатады.Осы операцияда өңделетін беттерінің барлық операциялық нобайларында (қалың сызықтармен немесе басқа түспен) ерекшелеу керек.Бөлшектің және дайындаманың жұмыс сызбаларын рәсімдеу кезінде барлық бетінің кедір-бұдырлығын көрсету керек, ал операциялық нобайларды рәсімдеу кезінде осы операцияда өңделетін беттерінің ғана кедір-бұдырлығын көрсету керек. Бұл мақсат үшін үш таңба қарастырылған:√ — осы таңбамен өңдеу түрі әзірлеушімен анықталмаған беттерінің кедір-бұдырлығы белгіленеді;√ — осы таңбамен өңдеу процесінде материал қабатын кетірумен немесе қашаумен немесе фрезерлеумен, немесе бұрғылаумен, немесе басқа тәсілмен түзілуі тиіс (әзірлеушінің бекітуі бойынша) бетінің кедір-бұдырлығымен белгіленеді;√ —— осы таңбамен материал қабатын шешусіз, мысалы, құюмен, таңбалаумен, домалатумен өңделетін бетінің немесе осы сызба бойынша өңделмейтін беттерінің кедір-бұдырлығын білдіреді.Жоғарыда келтірілген таңбалар радикал таңбасына ұқсас өрешемен рәсімделуі тиіс. Өреше үстінен қажеттілік болғанда талап етілетін кедір-бұдырлығын алу үшін өңдеу әдісі көрсетіледі, мысалы: «Жылтырату», ал ыстынан, яғни, радикал таңбасының астынан кедір-бұдырлықтың қажетті параметрлері орналасады, мысалы Ra0,25. Осылайша, қандайда бір бетінің кедір-бұдырлығын белгілеудің соңғы нұсқасы келесідей болуы мүмкін: — бұл осы беттің кедір-бұдырлығының параметрі 0,25 мкм аспауы тиістігін, ал осы кедір-бұдырлықты алу әдісі жылтырату болуы тиістігін білдіреді. Кедір-бұдырлықтың басқа параметрлерінің шартты белгіленулері метрология жөніндегі оқулықта келтіріледі [2]. Кедір-бұдырлықты дұрыс белгілеу кезінде шартты таңба келесі орындарда орналасуы мүмкін:■бетінің контур сызығында;■өлшемдік сызыққа жақын жеке сызықтарында;■шығару сөрелерінде;■шығару сызықтарының жалғасында (орын жетіспеген кезде).Егер бөлшектің барлық беттерінің бірдей кедір-бұдырлығы болса, онда сызбаның оң бұрышында орналасатын кедір-бұдырлықтың тек бір таңбасы қолданылады.Егер бөлшек бетінің түрлі кедір-бұдырлығы болса, онда бірдей кедір-бұдырлықпен көп рет қайталанатын белгі сызбаның жоғары оң бұрышына шығарылады.Саны сызбада көрсетілген бөлшектің қайталанатын элементтерінің (саңылау, жік, тістер) кедір-бұдырлығының белгіленуі бір рет жасалады.Термиялық және басқа өңдеу түрлеріне ұшырайтын бөлшектердің жұмыс сызбаларында, технологиялық талаптарда өңдеу нәтижесінде алынған шекті мәндерімен материал қасиеттерінің көрсеткіштері көрсетіледі, мысалы: «Қаттылығы 40 ... 45 HRC».Химиялық-термиялық өңдеуге немесе гальваникалық өңдеуге ұшырайтын бөлшек беттері нүктелі-үзілмелі қалың сызықпен белгіленеді.Механикалық өңдеу бейімімен курстық жобаны орындау кезінде тапсырмаға сәйкес білім алушылар бөлшектің арнайы білдектік құрылғысының және бақылау-өлшеу құрылғысының құрастырмалы сызбаларын әзірлейді. Осы сызбаларды ресімдеу сәйкес стандарттардың талаптарымен сәйкес келуі тиіс.Әдетте, құрастырмалы сызба жиналатын бұйымның құрылымы туралы толық көрінісі болатындай бұйымның жалпы түрінен, басқа түрлердің, қималардың және кесіктердің санынан тұрады. Сөре детальдерінің позиция нөмірлерін белгілеу үшін қолданылмайды, ал цифрлар өсу шамасы бойынша сағат тілі бойынша немесе сағат тіліне қарсы шығару сызығының соңында қойылады. Құрастырмалы параметрлер және олардың дәлдігі дайын бұйым жұмысының дәлдігіне ықпал ететін негізгі қосылыстарға қойылады. Маманданым құрастырма сызба орналасқан парақта ресімделуі мүмкін, ал орын болмаған жағдайда оны өз мөртанбасымен А4 форматты жеке парақта рәсімдеуге болады. Арнайы білдектік құрылғылардың немесе бақылау-өлшеу құрылғыларының құрастырмалы сызбаларында екі нүктесі бар нүктелі-үзілме сызықпен көрсетіледі. Мұндай сызықтармен студентпен әзірленген конструкцияға жанасатын әмбебап жабдықтары мен өлшеу аспаптарының барлық элементтері (білдек ценрті, білдек айналдырғысы, индикаторлық аспап) суреттеледі.Сызбада көрсетілген бұйымның кескін, түрлер мен қималар саны кеңес берумен келісу бойынша білім алушымен анықталады. Жөндеу нобайлары барлық жөндеуге астынан бір мөртаңбамен бірдей сызықтармен бөлінеді. Қалған жеке сызбалар әрқайсысы өз шеңберінде және астынан өз мөртаңбасымен және құрастырмалы сызбаның міндетті құрастырушылары ретінде мамандығымен сипатталады. Мөртаңбадағы негізгі жазулар нақты және ықшамды болуы тиіс, мысалы, «Редуктор білігі», «Редуктор білігін дайындама — таңбалау», «10,5Н12 жікті фрезерлеу операциясының құрылғысы».Ескертулер: 1. Компьютерлік графиканы иеленетін студенттер оны кеңес берушімен келісілген толық көлемде қолдана алады. Бұл ретте жөндеу нобайлары парақтың екінші жағынан мұқият желімденіп А3 форматта басып шығарылуы тиіс.  Сызбаларды қолмен орындау кезінде келісу үшін, кемінде екі кезеңге кеңес берушіге графикалық материалдарды ұсынуы тиіс. Бірінші сызбада жұқа сызықта, ал соңғысында – БҚБЖ талаптарына сәйкес соңғы орындауда беріледі. Бірден соңғы орындауға ұсынылған сызба кеңес берушімен қарастырылмайды. ЖОБАМЕН ЖҰМЫС ІСТЕУДІҢ ЖАЛПЫ ӘДІСТЕМЕСІ Курстық жобамен жұмысты әдетте өндірістің берілген объектісін дайындауға қойылатын жұмыс сызбасын және техникалық талаптарды зерттеуден бастайды. Одан әрі бұл ақпаратты аса тиянақты зерттейді және өндіріс объектісін дайындаудың болашақ технологиялық процесі туралы жалпы көріністен қалыптасатындай дәрежеге дейін түсіндіреді.Технологиялық бөлім бойынша бірінші кеңес беруде студент тапсырма шеңберінде қойылған негізгі міндеттерді шешу жолдары туралы өз ұсыныстарын талқылайды және жобаның құрамдас бөліктері туралы шешім қабылданады.Жобалау объектісі ретінде берілген бөлшектің жұмыс сызбасы ретінде берілген бөлшектің жұмыс сызбасын (немесе бұйымның құрастырмалы сызбасын) зерттеуден кейін материалды қолданудың үздік коэффициентін (МҚК) алу үшін дайындаманың үлгілік формасын ұсынады, бастапқы базаны таңдайды, технологиялық процесс пен механикалық өңдеудің (немесе құрастырудың) операциялық нобайларын жасайды. Одан кейін кеңес берушімен келісу бойынша екі-үш алуан типті операциялар әзірленеді. Осы операцияда дайындаманы орнату тәсілін анықтағаннан кейін, осы операцияда қолданылатын жабдықтар мен кесетін құралды таңдаудан кейін операциялардың жөндеуін, білдек құрылғыларын, кесетін және өлшеуші құралдарды әзірлеуге кіріседі.Жобалау кезеңінде студентпен өткізілетін барлық жазбалар, сызбалар және есептеулер жұмыс дәптеріне жазылады, ал түзетуден және редактрлеуден кейін түсіндірме жазбаға енгізіледі. Жобаның барлық кезеңдерін соңғы ресімдеу олардың мазмұнын жобаның кеңес берушісімен келіскеннен кейін өткізіледі. Жобаның графикалық бөлімі А1 форматты парақта ресімделеді. Бір парақта жобаның бірнеше жасаушылары орналасқанына қарамастан, әрқайсысы өз-өзімен, өте ұсақ форматта және өз мөртаңбасы бар, барлық осы сызбалардың төменгі жағы біреу болуы тиіс, яғни әрбір форматта мөртаңба көлденеңінен тұруы тиіс. БҚБЖ талаптарынан және 1:1 масштабынан, алайда көрсетілетін бөлшектердің пропорциясын сақтап операциялардың жөндеуін ресімдеуге рұқсат етіледі.Осы операцияда өңделетін беттер барлық операциялық нобайларында ерекшеленеді (қалың сызықтармен немесе басқа түспен).Арнайы білдектік құрылғының немесе бақылау-өлшеу құрылғыларының құрастырма сызбаларында бөлшекті немесе дайындаманы екі нүктесі бар нүктелі-үзілмелі сызықпен көрсетілді. Мұндай сызықтармен диплом жазатын студентпен әзірленген конструкцияға жалғасатын әмбебап жабдықтар мен өлшеу аспаптарының барлық элементтері (білдек центрі, білдек айналдырғысы, индикатор аспабы) көрсетіледі.Бұйым сызбасында суреттелетін кескіндердің, түрлер мен қималар саны осы конструкция турады толық ақпарат алатынтай болуы тиіс. Жөндеу нобайлары барлық жөнлеулерге астынан бір мөртаңбамен бірдей сызықпен бөлінеді. Қалған жеке сызбалар құрастырмалы сызбаның міндетті жасаушысы ретінде маманданыммен және астынан өз мөртаңбасымен және әрқайсысы өз шеңберінде суреттеледі.Мөртаңбадағы негізгі жазулар нақты және ықшамды болуы тиіс, мысалы, «Редуктор білігі», «Редуктор білігін дайындама — таңбалау», «10,5Н12 жікті фрезерлеу операциясының құрылғысы».Түсіндірме жазбаны түсінікті жазумен қара сиямен жазылған немесе Mіcrosoft Word мәтіндік редакторында компьютерде терілген және Tіmes тобының шрифтімен, 14 кеглмен, сол, оң және төменгі – 20 мм, оң жағы – кемінде 10 мм жолдармен А4 форматты (210 х297 мм) ақ қағаздың бір жағында, жол арасында 1,5 интервалмен басып шығарылған А4 форматты дәптер түрінде ресімделеді. Беттерді нөмірлеу титул парағынан басталады. Түсіндірме жазба келесілерден тұруы тиіс:■сырты;■титуль парағы;■өндіріс объектісінің берілген сызбасымен бірге курстық жобадағы тапсырманың ресімделген бланкісі;■кіріспе;■өндірістің берілген объектісін технологиялық талдау;■өндіріс түрін анықтау; ■дайындаманың негізгі өлшемдерін есептеу;■ықтимал түсініктермен өңдеу жоспары (өңдеу маршруты);■операциялық өлшемдер есептеулері;■операцияларды техникалық нормалар (немесе әзірлеу);■екі жағынан толтырылған операциялық карталар;■арнайы білдектік құрылғыға түсініктемелер және оның дәлдігін есептеу бойынша барлық материалдар;■бақылау-өлшеу құралдарын таңдауға түсініктемелер, оның дәлдігін талдау және өндіріс объектісінің параметрін өлшеу сызбасы;■кесетін материал параметрлерін есептеу бойынша материалдар;■сызбалар, графиктер және есептеу нәтижелері;■ақпараттың қолданылатын дереккөздерінің тізімі; ■мазмұны.Егер түсіндірме жазбаның аталған элементтері оның тараулары болып табылса, онда олардың сипаттау жаңа беттен басталады.Түсіндірме жазбадағы материал графикалық бөлім ретінде параққа шығарылатынын немесе операциялық карталарға орналасатынын толықтыруы және түсіндіруі, алайда оларды қосарламауы тиіс. Мысалы, бір жағынан алғашқы қайрау операциясын түсіндіріп, дайындаманың қалай орнатылғанын және бекітілгенін және оның қандай білдекте орындалатынын айту аз. Мұның барлығы осы операцияға операциялық картада бар. Мұның барлығы басқаша емес, тура осылай жасалғанын түсіндіру керек. Осылайша жазбада сипатталатын әрбір көшірме бойынша. Немесе басқа мысал. Ұзақ құрылғымен фрезерлік құрылғыны сипаттап, неліктен осы құрылғыны қолдану тиімді екенін түсіндіру және осы құрылғыны қолданып еңбек өнімділігіне назар аударып, дәлдікке құрылғыны есептеу нәтижелерін түсіндіру керек. Түсіндірме жазба мазмұнының кейбір ерекшеліктері курстық жобаның басқа тарауларын орындау бойынша жұмыс әдістемесін зерттеу кезінде қарастырылатын болады. Жоба курстық жобалау бойынша кеңес беруші жобаның барлық элементтерінде өз қолын қалдырғаннан кейін орындалған саналады.Жоба кеңес беруші жазбаша түрде студенттің жобамен жұмысына қысқа оң баға бергеннен және өз қолын қойғаннан кейін қорғауға дайын саналады.Жобаны қорғау. Білім беру мекемесінің бұйрығымен курстық жобаларды қорғау үшін төраға басшылығымен емтихан комиссиясы құрылады. Жобаны қорғауға қонақ ретінде кез-келген топтың студенттері, ата-аналары, кәсіпорын өкілдері және жоғары тұрған органнан келген тексерушілер қатыса алады.Студент комиссия алдында өз жобасын жария қорғайды.Жобаны қорғауға 20 минут бөлінеді. Оның 10 минуты – студенттің баяндамасына және 5 ... 7 минуты – комиссия мүшелерінің сұрақтарына және осы сұрақтарға студенттің жауаптарына кетеді. Курстық жоба бағасын комиссия мүшелері қысқа талқылаудан кейін ашық дауыс берумен анықтайды. Дауыстардың теңдігі кезінде шешуші сөз комисссия төрағасында қалады.ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ БӨЛІМБөлшекті дайындау бойынша жоба төмендегілерден тұрады:■бөлшектің жұмыс сызбасын технологиялық талдау;■өндіріс түрін анықтау;■дайындаманы жобалау;■өңдеу жоспарын жасау;■технологиялық процестердің операцияларын әзірлеу;■технологиялық жабдықтарды таңдау; ■дайындаманың негізгі өлшемдерін есептеу;■бөлшектің арнайы білдектік құрылғыларын жобалау;■кесетін құралды жобалау;■арнайы өлшеу құралдарын жобалау; ■қолданылатын әдебиеттер тізімі және мазмұны.Барлық аталған бөлімдер жобаға түсіндірме жазбаның тараулары – оның ажырамас бөлігі болып табылады.Кіріспе. Кіріспеде студент қазіргі уақыттағы Ресей Федерациясындағы машина жасау технологиясының жағдайын көрсетежі, осы саланы жақсарту бойынша Ресей Федерациясы Үкіметінің соңғы қаулыларының мазмұнын көрсетеді және мамандығы бойынша тәжірибеден өткен заманауи өндіріспен оны байланыстырып, жобаның таңдалған тақырыбының өзектілігін негіздейді.Негізгі кәсіпорын технологиясының деңгейін талдап және өзінің курстық жобасының тақырыбын ашып студент таңдалған тақырып бойынша жобаның жеке бөліктерінің жаңалығына назар аударады және оның жобаны орындауға кіріскенде алдына қандай мақсаттар мен міндеттер қойғанын түсіндіреді.Студент өз жобасының әрбір құраушы бөліктері бойынша қолданыстағы технологиялық процесті жақсарту жолдарын ашады. Мысалы, бақылау-өлшеу құрылғыларын жобалау кезінде келесі міндеттерді шешуге болады:■бақылау операцияларына кететін уақытты азайту;■өлшеулер дәлдігін арттыру;■жеке операцияларға белсенді бақылауды қолдану;■бақылау операцияларын автоматтандыру;■бұйымды келесі іріктемелі құрастыру үшін топтарға бөлшектерді сұрыптау мүмкіндігін қамтамасыз ету.Бөлшектің жұмыс сызбасын технологиялық талдау. Тарау дайын бұйым жұмысының сенімділігіне және ұзақтығына оның беттерінің дәлдігі мен кедір-бұдырлығын, бөлшек параметрлерінің ықпалын талдаудан тұрады.Жобамен жұмысты бөлшектің жұмыс сызбасын және оны дайындауға қойылатын техникалық талаптарды зерттеуден және сыни талдаудан бастайды. Жобалау тапсырмасы бойынша студентпен алынған бөлшектің қандайда бір дәлсіздіктерді және БҚБЖ талаптарынан ауытқуларды анықтау кезінде студентпен анықталған басқа қателер сияқты кеңес алумен келіскеннен соң түзетуді жасау керек. Бөлшектің жұмыс сызбасын және оны дайындауға қойылатын техникалық талаптарын зерттеп, бірінші кезекте материалға, термиялық немесе химиялық-термиялық өңдеуді талап ететін бақылау тобына өлшемі мен формасына назар аударады. Бұл мәліменттер қажетті жабдықтар мен жарақтар типін, детальге арналған дайындама алудың ықтимал тәсілдерін анықтау үшін талап етіледі.Бөлшекті дайындауға қойылатын техникалық талаптар бөлшек материалының беріктігін бақылау әдістері және химиялық-термиялық өңдеуді талап ететін жабындар туралы ақпараттан тұрады. Бұл кезеңдерге жобаланатын процесті бөлу қажеттілігі және цементтеуден жеке беттерін қорғау тәсілдері туралы ақпаратты береді.Өңдеудің талап етілетін дәлдігін талдау кезінде көбінесе сәйкес операцияларда дайындаманы негіздеу тәсілдері туралы еске түсіну берілетін дәлдіктің екінші сипаттамасы мен бөлшек беттерін соңғы өңдеу әдістерін анықтайтын дәлдіктің бірінші сипаттамасының параметрлері ерекшеленеді.Дәл беттердің конструкциялық бащасының бөлшектерін жұмыс сызбасы бойынша анықтау технологиялық базаны таңдау туралы және бөлшек беттерін өңдеу жүйелігі туралы сұраққа жауап береді. Базаны қиыстыру принципін сақтау бойынша білімін қолданып, технологиялық процестің операцияларын әзірлеу кезінде өлшемдерді қайта есептеусіз және экономикалық тиімді жолмен дәлдіктің екінші сипаттамасының талап етілетін параметрлері алынады. Беттерінің кедір-бұдырлық параметрлері технологиялық процестің құрылымын, беттерін соңғы өңдеудің әдістерін және жеткізу операцияларын қолдану қажеттілігін анықтайды.Осылайша, бөлшектің жұмыс сызбасын сауатты технологиялық талдау технологиялық процесті жобалаудың жақсы бастамасы болып табылады. Тапсырманың осы бөлігімен жұмыс кезінде жұмыс дәптерінде жасалған жазбалар түсіндірме жазбаның «Бөлшектің жұмыс сызбасын технологиялық талдау» тарауының материалы болып табылады.Технологиялық бөлім. Технологиялық процес бөлшекті дайындаудың іс жүзінде барлық кезеңдерін орындау негізі болып табылғандықтан, онда ол нормативтік технологиялық құжаттардың, атап айтқанда БҚБЖ талаптары мен ережелерін сақтап әзірленуі тиіс.Технологиялық процесті әзірлеудің бастапқы деректері болып табылады:■оны дайындауға барлық талаптармен бөлшектің дұрыс жасалған жұмыс сызбасы;■бұйымды шығарудың жылдық көлемі;■кәсіпорында болатын жабдықтар туралы ақпарат;■кәсіпорында болатын кесетін құралдар мен технологиялық жабдықтар туралы ақпарат;■өңдеу режимдері бойынша нормативтік – анықтамалық құжаттамалар, анықтамалар, каталогтар және басқалары.Жаңа технологиялық процесті жобалау келесі кезеңдерден тұрады.Технологиялық бұйымдарды талдау.Кәсіпорында әрекет ететін технологиялық процестің сыни талдауы.Өндіріс типін таңдау (немесе анықтау) және өндіріс типіне байланысты бөлшектердің өндірістік партиясының өлшемін (немесе бөлшектерді шығару тактісін) анықтау.Бастапқы дайындаманы таңдау, оның негізгі өлшемдерін, тәсілдері мен оны дайындау дәлдігін анықтау, операциялық әдіптерді тағайындау.Сәйкес білдекті өңдеу аймағында дайындаманы орнату және бекіту кезінде технологиялық база ретінде қолданылатын бөлшек беттерін таңдау.Технологиялық процесті маршруттық сипаттау, яғни өңдеу режимдері мен өтетін аралықтарын көрсетусіз, алайда өңдеудің ең көп өнімді әдістерін таңдаумен барлық технологиялық операциялардың қысқа сипаттамасы.Технологиялық жабдықтарды, бөлшектердің құрылғылары мен басқа технологиялық керек-жарақтарды таңдау.Операциялық нобайларды ресімдеумен және өтетін аралықтарын көрсетіп және осы операцияларға операциялық картаның барлық жолдарын толтырумен оларды орындау жүйелігінде алуан типті технологиялық операцияларды сипаттау (жобаның кеңес берушісімен келісу бойынша).Әрбір өтетін аралық бойынша кесу режимдерін тағайындау жән таңдалған операциялар үшін барлық өтетін аралықтарға негізгі уақытты есептеу.Таңдалған операциялардың техникалық нормалауын өткізу.Бұйымның технологиялығын талдау (көбіне детальдер) бөлшектің жұмыс сызбасын мұқият зерттеуден тұрады. Бұл ретте бөлшек беттерінің өлшем дәлдігіне және олардың өзара жағдайының дәлдігіне, талап етілетін беттерінің кедір-бұдырлығына, жүзінің, бұранданың, шетмойынның, буатты жіктердің, фасон беттерінің және т.б. болуына ерекше назар аударады.Осы жобада бөлшектің технологиялығын сандық бағалау үшін келесілерді қолдану мақсатқа сай:■материалды қолдану коэффициентіКи. м —mд/mз,мұндағы mд — бөлшек массасы (бөлшектің жұмыс сызбасында көрсетіледі); тз — дайындама массасы (материалдың шекті салмағын есепке ала отырып дайындаманың жұмыс сызбасы бойынша есептеледі);■осы жоба бойынша операциялардың (немесе жалпы бұйымның) өзіндік құнының Спр және базалық кәсіпорында сәйкес өзіндік құнның Сбаз арақатынасын көрсететін коэффициент Кс (мамандықтар бейіні бойынша тәжірибе материалдары бойынша):■ осы жоба бойынша операцияларды орындаудың (немесе жалпы бұйым дайындаудың) еңбек сыйымдылығын mпр және базалық кәсіпорында сәйкес еңбек сыйымдылығын mбаз (мамандық бейіні бойынша тәжірибе материалдары бойынша) көрсететін коэффициент Ктр,:Кс = Спр / Сбазосы жоба бойынща операцияларды орындаудың (немесе жалпы бұйымды дайындаудың) еңбек сыйымдығының Тпр және негізгі кәсіпорында Тбаз сәйкес еңбек сыйымдылығының қатынасын көрсететін Ктр коэффициенті:Ктр = Тпр / Тбаз осы жобада үлгілік технологиялық процестердің қаншалықты кең қолданылатынын көрсететін Кт.пр коэффициенті: Кт.пр = Qт.пр / Qсум.прмұндағы Qт.пр – осы жобада жиі қолданылатын технологиялық процестер саны; Qсум.пр - осы жобада жиі қолданылатын технологиялық процестердің жалпы саны.Сонымен бірге, стандартты кескіш құралдардың, білдектік құрылғылар мен өлшеу құралдарының пайдаланылуына талдау жүргізу керек. Ескерту. Жоғарыда аталған коэффициенттерді санын анықтау жобамен жұмыс процесіне қажетті мәліметтерді алу шамасы бойынша жасалады.Кәсіпорында әрекет ететін технологиялық процесті сыни талдау кәсіпорында пайдаланатын технологиялық процесті мамандық бейіні бойынша тәжірибе материалдары бойынша сипаттаудан тұрады.Бұл ретте кәсіпорында қолданатын технологиялық жабдықтарды дәлдігі мен өнімділігі, механизациялау және автоматтандыру деңгейі, қолданылатын технологиялық жарақтар мен өндірістік учаске немесе цех жұмысын ұйымдастыру бойынша талдайды. Талдау нәтижелері бойынша қолданыстағы жобаның барлық жақтары ескеріледі және кәсіпорында әрекет ететін нақты бұйым дайындаудың технологиялық процесін жақсартуға мүмкіндік беретін іс-шаралар тізбесін жасайды.Өндіріс типін таңдау (немесе анықтау) бұйымдың шығарудың жылдық бағдарламасын, оның массасы мен габаритті өлшемдерін ескере отырып жүзеге асырады. Технологиялық процестің құрылымы көбіне қандай өндіріс ұйымдастырылатынына байланысты: жеке, сериялық немесе жаппай..Өндіріс түрі бөлшектерді шығарудың берілген тактісі мен еңбек сыйымдылығының (операцияға шығындалатын уақыт mшт) арақатынасы бойынша анықталатын жабдықтарды жүктеу Кзаг коэффициенті бойынша, келесі формула бойынша анықталдыКзаг = Tшт / τШығару тактісі қандай уақыт ішінде жылдық бағдарламаны толығымен орындауы үшін бір дайын бөлшек өндірістен шығуы тиіс:τ = Ф • 60/N,мұндағы Ф = cnmη — білдек жұмысының нақты жылдық қоры, сағ; с — жұмыс ауысымдарының саны; n — бір жылдағы жұмыс аптаның саны (51 апта); m — аптадағы жұмыс сағаттарының саны (40 сағ); П — жабдықтарды пайдалану коэффициенті (0,94...0,96).Егер Tшт > т болса, онда өндіріс жаппай болады, себебі әрбір білдекке тек бір операцияны бекітуге болады.Егер Tшт < m болса, онда өндіріс сериялық болады, себебі бір білдекке бірнеше операцияларды бекітуге болады.Уақыттың техникалық нормасы (немесе техникалық нормалау әлі жасалмаған) туралы ақпарат болмаған жағдайда, өндіріс түрі оларды массасы және габаритті өлшемдері бойынша бөлшектің жіктеуін қолданып алдын ала анықтайды (8.2-кесте).Сериялық өндіріс кезінде партиялармен өңделеді. Операциялардың әзірленімдерін орындау үшін жұмысқа бір уақытта іске қосылатын бөлшектер санын (партия өлшемін) анықтайды. Бұдан қайта жөндеусіз білдектің жұмысы тәуелді.8.2-кесте. Бөлшектердің габаритті өлшемдерінен өндіріс түрінің тәуелділігіӨндіріс сериялығыБір атаулы бөлшектерді шығарудың жылдық бағдарламасы, дана ірі (ауыр)Орта Ұсақ (жеңіл) Жеке 5 дейін10 дейін100 дейінҰсақ сериялы 5 ... 10010.200100.500Орта сериялы100.300200.500500.5000Ірі сериялы300.1 000500.50005000.50 000Жаппай 1 000 жоғары5 000 жоғары50 000 жоғарыФормула бойынша партиядағы бөлшек сандарын N есептеу N = N жыл f/D,мұндағы Nжыл — бөлшектерді шығарудың жылдық бағдарламасы (жобалау тапсырмасы бойынша); f — аяқталмаған өндірісі болатын жұмыс күндерінің саны (дайындауға кететін еңбек сыйымдылығына байланысты сериялық өндіріс үшін 3 — 6 күн; D — бір жылдағы жұмыс күндерінің саны (аптасына екі демалыс күні болғанда 254).Бөлшектердің жаппай өндірісі кезінде операцияны уақытылы синхрондау талап етіледі. Сондықтан техникалық нормалау екі кезеңде өткізіледі. Алдын ала техникалық нормалаудан және таңдалған операциялардың еңбек сыйымдылығын анықтаудан кейін операциялардың шоғырлануын және саралануын, сондай-ақ жеке операциялардың автоматтандырылуы мен механизациялануын қолданып уақытпен операцияны теңестіреді. Операцияны синхрондағаннан кейін оларды соңғы техникалық нормалауын жасайды.Жұмыс дәптерінде орындалған есептеулер кеңес беруден және редактрлегеннен кейін түсіндірме жазбаның «Өндіріс типін анықтау» тарауында мазмұндалады. Бастапқы дайындаманы таңдау оның негізгі өлшемдерін, дайындау тәсілі мен дәлдігін, сондай-ақ жалпы және операциялық әдіптерін анықтауда қорытындыланады. Бөлшек дайындамасы дайын бөлшек формасына жуықталған тұтас құрылымнан тұрады. Дайындаманы дайындау екі кезеңде өткізіледі. Алдымен бөлшектің жұмыс сызбасын техникалық талдау кезінде дайындаманың ықтимал формалары мен КИМ ең үлкен мәнімен оны алу нұсқалары анықталады. Дайындама формасын және оны алу әдісін соңғы таңдаудан кейін екінші кезеңде жалпы әдіпті немесе операциялық әдіптерді есепке ала отырып, дайындаманың барлық өлшемдері есептеледі.Дайындама түрін таңдау кезінде бөлшек материалының ерекшеліктерінен (құйма қорытпа немесе деформацияланатын) және кәсіпорынның дайындама өндірісінің технологиялық мүмкіндіктерінен туындайды. Осы мәселе бойынша түсіндірме жазбаға енгізіледі:дайындаманы алудың таңдалған тәсілін негіздеу (соғылма немесе құйма) және дайындаманы дайындаудың түрлі кезеңдерінде нұсқаларды келтірумен оны алу процесін қысқаша сипаттау.Нормативтік құжаттар бойынша анықталатын өңдеудің операциялық әдіптерін ескере отырып дайындаманың негізгі өлшемдерін есептеу.Дайындаманың үлкен партиясын алу кезінде құралдың (мөртаңбаның немесе темірқорамның) тозуын ескере отырып дайындаманың өлшемдерін алу дәлдігін негіздеу.Айналманың ішкі және сыртқы беттері мен радиустары үшін қалыптаушы және құйма бағыттарды негіздеу.Дайындама алу үшін таңдалған жабдықтарды негіздеу:■Ұнтақтаудағы және пресстегі таңбалаумен;■Көлденең-соғушы машиналарда қалыптаумен (КСМ);■жаймалаумен (профильдер алу);■темірқорамға құюмен;■балқитын модельдер бойынша құймамен және басқалары.Жабдықты дайындаманың формасын және габаритті өлшемдерін, шығару бағдарламасын және дайындауға қойылатын талаптарды ескере отырып таңдау керек.Дайындаманың жұмыс сызбасымен бір форматта суреттелген оның форма түзу жүйелігінің нобайларымен дайындама алу маршруты (8.1-сурет).Дайындаманың жұмыс сызбасын және оны дайындаудың техникалық шарттарын әзірлеумен дайындаманы жобалау аяқталады. 8.1-сурет. Дайындама-қалыптаушы және оны дайындау жүйелігі Дайындаманың жұмыс сызбасын сызбаларды орындаудың жалпы ережелеріне сәйкес рәсімдейді. Шыңдалғы дайындаманың сызбасында дайын бөлшектің контурын нүктелі-үзілмелі сызықпен көрсету қажет.Қалыптаушы дайындаманы дайындауға қойылатын техникалық талаптарда келесілер көрсетілуі тиіс:■бақылау тобы;■сыртқы және ішкі бағыттар;■дайындаманың ұйғарынды шалыстануы;■қалып бөліктерінің ұйғарынды жылжуы;■сыртқы ақаулардың ұйғарынды тереңдігі;■беттерінің кедір-бұдырлық параметрлері;■материал қаттылығы;■термиялық өңдеу түрі;■қабыршақтан тазалау тәсілі.Қалыптаушы-дайындаманы ресімдеу мысалы 8.2-суретте көрсетілген. Құю дайындамасының сызбасында механикалық өңдеу әдіптері олардың өлшемін көрсетумен үзік сызықпен белгіленеді. Оны дайындаудың техникалық шарттарында құйманы дайындау дәлдігінің квалитеті көрсетіледі.  Дайындаманы тиісті білдектердің өңдеу аумағында базалау кезінде технологиялық база ретінде пайдалынатын бөлшектер бетін таңдау бөлшектің жұмыс сызбасын талдау материалдарын қолдана отырып жүргізіледі. Базаларды таңдай және операциялардың реттілігін белгілей отырып, базаларды қосарландыру принципін сақтауға тырысады, оның мәнісі мынада, техналогиялық база ретінде (бастапқы, орнтау және өлшеу базасы), өңделетін беттерге қатысты констуркторлық база болып табылатын, өңделетін бөлшектің элементтерін пайдалану. Бұл жағдайда, беттерді өңдеудің кезектілігі бөлшектің жұмысшы сызбасындағы осы беттердің координациясына сәйкес келеді. Бұл технологиялық процеспен жұмыстың бір бөлігі, атап айтқанда, өңдеудің бірізділігін таңдау және базаларды қосарландыру технологиялық процесті әзірлеушінің тарапынан жіті көңіл аударуды талап етеді. Егер қандай да бір себептермен базаларды қосарландыру принципін сақтау мүмкін болмаған жағдайда, онда бұл операциядағы күтілетін өңдеу дәлсіздігін, беттердің өзара бірлескен қалпының дәлсіздігіне ескере отырып, есептеу арқылы анықтайды. Бұл міндетті түрде осы операциядағы өңдеудің дәлділігіне алып келеді. Технологиялық процестерді маршруттық сипаттау — бұл өңдеудің ауысулары мен режимдерін көрсетпей, бірақ өңдеудің айтарлықтай өнімді әдістерін таңдай отырып, барлық технологиялық операцияларды қысқаша сипаттайтын өңдеу жұмыстарының жоспары. Бұл - жобаның ең маңызды бөлімі. Оған еркше көңіл бөлу қажет. Өңдеу жоспары - операциялар бірізділігі және бөлшекті дайындау немесе бұйымды құрастырудың технологиялық процесінің негізгі мазмұны көрсетілген технологиялық құжат. Технологиялық операция —бұл бір жұмыс орнында атқарылатын, технологиялық процестің аяқталған бөлімі. Механикалық өңдеуге қолданыста операция бір білдекте бір жұмысшымен орындалады. Операцияға жұмыс орнына қызмет көрсететін жұмысшының барлық әрекеті және өңдеу жүйесінің элементтерінің қозғалысы жатады. Өңдеу жоспарын құру үшін бастапқы ақпарат болып табылатыны: ■бөлшектің жұмысшы сызбасының технологиялық талдамасының нәтижелері;■өндіріс түрі туралы қабылданған шешім;■дайындама формасы туралы соңғы шешім.Өңдеу жоспарына сәйкес бірізділігімен орындалуы бойынша, ауысуларды көрсете отырып және операциялық эскиздерді ресімдеп, осы операцияға операциялық картаның барлық бағанын толтыра отырып 2 — 3- әр типті технологиялық операцияларды сипаттау (жоба кеңесшісімен келісе отырып);Ескерту. Жоспардың соңғы нұсқасы бірден дайын болмайтындығын, ол өңдеу жоспарының алғашқы нұсқасының бірізділікпен өзгеруі және толықтырылуының нәтижесі болатынын біліп жүрген жөн. ■операциялық эскиздерді жоспарды құруды бірінші кезеңде жұмыс дәптеріне немесе шимай дәптерге жазып жүрген жөн. Эскизде бөлшек осы операцияда өңделгеннен кейін қандай түрде болатын болса сол күйінде бейнеленеді. Бейне масштабын өз еркінше таңдайды, бірақ бөлшектің жекелеген элементтерінің өлшемінің пропорциясы сақталады. Бірінші эскиз — бөлшек үшін дайындама бейнесі, бұдан әріде операциялық эскиздер. Әрбір операциялық эскиз қасына келесі ақпараттар жазылады:■операцияның алдын-ала нөмірі;■қандай бетті өңдеу туралы сөз болып жатқанын білетіндей етіп, операцияны толық және нақты атау;■білдек типі;■дайындаманы орнату тәсілі, қабылданған шартты белгілерді пайдалана отырып (П4.8-кесте);■дайындаманы бекіту тәсілі, қабылданған шартты белгілерді пайдалана отырып (П4.8-кесте);■операциялық өлшем, әзірше олардың шамасын көрсетпей-ақ; беттің кедір-бұдырлығына талап етілетін параметрдің жалпы белгісі. Термо өңдеу бойынша операциялар, слесарлық операция,гальван операциясы, бақылау операциясын бір жолмен эскизсіз жазады. Осы операцияда өңдеуге жататын беттерді қалыңдатылған сызықпен немесе басқа түспен белгілейді. Бұл кезеңде операцияның концен­трациясына немесе дифференциациясына көңіл аудару керек, ол оперциялық эскиздерді соңғы қорытынды ресімдеу кезінде үлкен өзгерістердің болуын алдын-алуға мүмкіндік береді. Көп жағдайда бөлшектің жұмыс сызбасы бойынша операцияның концентрациясының деңгейі алдына-ала анықталуы мүмкін, бұл туралы бөлшектердің бетінің өзара орналасу қалпы бойынша талап айтады. Бұл шартты белгілермен бөлшектің сызбасында (11-қосымша) немесе мәтінмен бөлшекті дайындаудың техникалық шарттарында көрсетілуі мүмкін. Мысалы, өстің тысқары бетінің соған шектес цилиндрлі бетке (тысқары ауытқуы) перпендикулярлығының шартын осы беттерді өңдеуді дайындаманың бір орнатуы кезінде қамтамасыз ету. Беттерді өңдеу әдісін дұрыс таңдау бөлшекті өңдеу жоспарының тиімділігін болжайды. Бөлшекті өңдеу жоспарын құру кезінде өндірістен немесе оқулықтан алынған типтік технологиялық процестерді пайдаланған жақсы болар еді. Мұндай мүмкіндік болмаған жағдайда беттің дәлділігін және кедір-бұдырлығын алудың шамамен маршрутын пайдалаған жөн (6, 7-қосымша).Беттің талап етілген дәлділігін және кедір-бұдырлығын алу мақсатында беттерді соңғы қорытынды өңдеудің мүмкін болар нұсқаларын талдай отырып, беттің талап етілген дәлділігін және кедір-бұдырлығын қамтамасыз ететін бетті өңдеу маршрутын таңдау жеңіл. Кей жағдайда беттің сол бір параметрлерін түрлі маршруттар бойынша да алуға болатындығын көңіл аудару қажет. Мысалы, саңылауды өңдеу кезінде кедір-бұдырлылық Ra 1,25 және жетінші квалитет бойынша дәлділікті таза күшейту және таза ажарлау арқылы да алуға болады. Нақты бір маршрутты нұсқасы беттің өлшеміне, операция концентрациясы деңгейіне, дайындаманың массасына, дайындама конфигурациясы деңгейіне, дәлділіктің екінші сипаттамасының параметріне байланысты.Өңдеу әдісін, келесі параметрлермен анықталатын, олардың техникалық мүмкіндіктеріне сүйене отырып, нақты анықтайды: ■өңдеуге рұқсат етілетін әдіп шамасымен;■өңдеудің қол жеткізетін дәлділігі;■беттің қол жеткізілетін кедір-бұдырлығы;■өңделетін материалмен;■әдістің өнімділігімен (Тшт).Өңдеу әдісін соңғы қорытынды таңдау кезінде, сол бір бетті өңдеу бойынша әрбір келесі операция алдыңғысынан қарағанда дәлірек болатынын есте сақтау керек. Бетті өңдеудің таңдалған әдісі технологиялық жабдықты, кескіш құралды, ал кейде дайындаманы орнату және бекіту тәсілін алдын-ала болжайды.Тапсырманы анықтау, яғни оны нақтылау өңдеудің алдын-ала жоспарын құрғаннан кейін орындайды, себебі әрбір операция анықталған десек те болады.Осы кезеңде бұл нақтылаудың мәнісі мұнда, оқытушы-кеңесшімен бірге қандай 2-3-операцияны, курстық жобаға берілген тапсырма аясында, толық әзірлеуге болатындығын шешуде. Ескерту. Дайындаманы бір орнату кезінде орындалған және 2-3 ауысудан тұратын операцияны тиімді операция деп санаған дұрыс.Студенттен тапсырманы нақтылағаннан кейін жобаның барлық көлемі бойынша толық анықтық болуы керек, атап айтқанда:■қандай әр типті операцияны толық әзірлеу және олардың жөнделуін жобаның графикалық бөліміне енгізу керек;■қандай арнайы білдектік тетік және қандай операция үшін жобалау керек;■қандай арнайы кескіш құралды жобалау керек және оған қандай жұмыс сызбасын әзірлеу керек;■қандай бақылау-өлшеу құралын жобалау керек және қандай параметрді өлшеуге.Арнайы кескіш құралды немесе бақылау-өлшеу құралын таңдауда қиындық туындаса, онда тапсырманың қандай да бір бөлігін қайталау нұсқасы мүмкін, тек басқа қырынан. Мысалы, егер бақылау-өлшеу құралын анықтауға мүмкіндік болмаса, онда екінші білдектік тетік жобалауға болады , тек басқа типті. Жұмыстың осы кезеңінде, өңдеу жоспарына экономикалық жағынан тиімді операцияны енгізу үшін қандай да бір операцияны орындаудың екі нұсқасының талдауы туралы мәселені шешу керек.Жекелеген операциялардың орындалуын екі мүмкін болар нұсқамен салыстыруға болады:■сыртқы бұранданы жонумен, фрезерлеумен өңдеу;■цилиндрлі тісті доңғалақтың тістерінің профилін фрезерлеумен немесе соғумен алу;■төлкедегі кілтекті ойықты тартумен немесе соғумен өңдеу;■ішкі оймакілтекті соғумен немесе тартумен өңдеу;■сыртқы цилиндрлі бетті ажарлау немесе жұқа жону арқылы таза өңдеу;■ішкі цилиндрлі бетті ажарлау немесе күшейту арқылы таза өңдеу;■сатылы саңылауды бұрғымен және зенкермен немесе комбинирленген құрал бұрғы-зенкермен өңдеу.Үздік нұсқасы операцияны орындаудың технологиялық өз құнын салыстырумен бағалайды.Өңдеу жоспарын құру және операциялар нұсқасының экономикалық талдамасы бойынша материалдар түсіндірме хатқа және графикалық бөлімнің беттеріне жазылады.Әрбір ауысу бойынша кесу режимдерін тағайындау және осы ауысуларға кететін негізгі уақытты есептеу. Бұл кезеңді орындау алдында жоспардың бастапқы нұсқасына есептеулердің барлық нәтижелері және барлық нақтылаулар енгізілгеніне көз жеткізу керек. Операцияларды орындаудың бірізділігі бойынша қабылданған шешімдердің дұрыстыған көз жеткізгеннен кейін термоөңдеу орнын, қылауларды тазалау бойынша қажетті орындарды, таңбалау және бақылау операциясы орнын анықтау жүргізіледі. Одан арғы жұмыстарды келесі кезеңдер бойынша орындаған жөн:Өңдеу жоспарын рәсімдеу.Операция аралық әдіптерді таңдау.Операциялық өлшемдерді есептеу.Жалпы әдіпті нақтылау және исалыстыру.Жабдықтарды таңдау.Операциялық карталарды таңдау.Операцияларды ауысуларға бөлу.Тетіктерді таңдау.Кескіш құралды таңдау.Өлшеу құралы таңдау.Операцияны техникалық нормалау.Кесу режимдері параметрлерін таңдау.Жөндеу карталарын ресімдеу.1. Өңдеу жоспарын рәсімдеу. Жұмыс дәптеріне «тілсіз» өлшемдермен (сандық мәнін көрсетпей жазылған) орындалған өңдеу жоспарын А4 форматындағы қағазға сызып алу керек, сол жағынан орын қалдыра отырып, оны түсіндірме хатқа тігіп қою үшін. Бұл арада өңдеу жоспарына бір жолақпен эскизсіз өз орындарына келесі операциялар жазылады: слесарлық, термиялық немесе химиялық термиялық өңдеулер, гальван, бақылау және т.б.Осыдан кейін операцияларға соңғы қорытынды нөмірлер беріледі (5, 10, 15, ...) және операцияның нақты және толық атауы беріледі. Одан кейін, келесі кезеңдерді орындауға қарай, өңдеу жоспары толтырыла береді, яғни операциялық эскиздер, кесте бағандары тиісті мәліметтермен толықтырыла береді. 2. Операция аралық әдіптер. Қарапайым конфигурациялы ұсақ және орташа бөлшектердің сериялы өндірісі жағдайында дайындамалардың әрбір бетін өңдеуге операциялық әдіптерді тағайындау үшін, курстық жобалауда, тәжірибелік-статистикалық әдіс қолданған жөн. Бұл жағдайда әіптердің мәнін нормативтік кестелер бойынша белгілейді. Бөлшекті өңдеу жоспарында өңдеуге жататын беттер дұрыс көрсетілгендігіне, олардың өңдеудің әдісі және технологиялық базасы дұрыс таңдалғандығына көз жеткізгеннен кейін операциялық әдіптердің мәнін анықтауға кірісеміз. Қажетті шарттары – бөлшектің әрбір бетін өңдеудің бірізділігі, белгіленген кедір-бұдырлығы мен дәлділігін ескере отырып, П4.4-кесте бойынша анықталған. Тапсырманың осы бөлімін орындауды дұрыс түсіну үшін, өсі көлденең орналасқан, 1 білік бөлшегінің М сыртқы бетін үшін операция аралық әдібін таңдаудың мысалы келтірілген (8.3-сурет). 8.3-суреттен көретініміз, бұл беттің кедір-бұдырлығының параметрі Ra < 1,25 мкм. 7-қосымша бойынша осы бетті өңдеудің бұрын белгіленген маршрут анықталады және оны өңдеудің қорытынды реттілігі анықталады:   Бастапқы жону, бұл кезде d1 операциялық өлшем алынып, Z1.операциялық әдіп түсіріледі, Тазалап жону (ажарлауға дайындау), бұл арада d2 операциялық өлшем алынып, Z2. операциялық әдіп түсіріледіСоңғы қорытынды ажарлау, мұнда dA бөлшек өлшемі алынып, Z3. операциялық әдіп түсіріледіОдан әріде, анықтамалық құрал ретінде, 5-қосымшада келтірілген, орта статистикалық материалды қолдана отырып, әрбір қолданылатын өңдеу әдісі үшін әдіп шамасын табамыз. Көрнекілік үшін әдіптерді графикамен кері ретпен өңделетін кезде оларды алынатынын бейнелеу керек (8.3-суретті қараңыз). Бөлшектің әрбір өңделетін беті үшін осындай процедура жасалады.3. Операциялық өлшемдерді есептеу. Алдымен әрбір операцияға дайындама келіп түсетіндігін, ал операциядан бөлшек шығады деп келісіп аламыз.Айтылғандарды ескере келе, осы операцияға келіп түскен дайындаманың номиналды өлшемі мен осы операцияда алынатын номиналды операциялық өлшем арасындағы өзгешелік әдіп деп аталады. Егер, жұмыс сызбасында көрсетілген, бөлшектің бетінің dД өлшеміне, аталған бетті өңдеудің әрбір кезеңінде алынатын Z3max, Z2max және Z1max операциялық әдіптерді қосатын болсақ, онда осы бет үшін дайындама өлшемін аламыз dзаг (8.3-суретті қараңыз):dзаг = dД + Z3max + Z2max + Z1maxал егер дайындама өлшемін, бірінші операцияда алынатын Z1max, әдіптің шамасына азайтатын болсақ, онда, осы операция кезінде алуы керек операциялық өлшем аламыз:d1 = dзаг - Z2maxӨңдеудің басқа әдістері үшін операциялық өлшемдерді (таза жону және ажарлау) осы жолмен алады:d2= d1 - Z2max'

d3 = dд = d2 — Z3max.Операциялық өлшемдерге дәлсіздікті өңделетін бетінің өлшемін өңдеудің осы әдісіне сәйкес келетін өңдеу дәлдігінің квалитетін және жұмыс сызбасында көрсетілген бөлшектің өңделетін бетінің өлшеміне ше өрісін есепке ала отырып қосымшалардан табуға болады. Мұндай ресімді барлық операциялық өлшемдерді және оларды орындау дәлдігін есептеу үшін бөлшектердің әрбір өңделетін беттері үшін жасау керек.Жалпы әдіпті нақтылау және салыстыру. Өңдеуге жалпы әдіп туралы айта отырып, оның номиналды мағынасын және максималды мәнін әрбір бет үшін жеке қарауға болады. Нақты бір бетті өңдеу үшін номиналды жалпы әдіпті осы бет бойынша дайындаманың номиналды өлшемі мен осы бет бойынша дайын бөлшектің номиналды өлшемі арасындағы айырмашылық түрінде анықтайды. Бөлшектің нақты бір бетті өңдеу үшін максималды жалпы әдіпті осы бет бойынша дайындаманың ең үлкен өлшемі мен осы бет бойынша дайын бөлшектің минималды өлшемі арасындағы айырмашылық түрінде анықтайды.Дайындаманы өңдеуге жалпы номиналды әдіп Zд барлық операцияларда алынатын Z,-, номиналды әдіптің сомасына тең немесе бастапқы дайындаманың номиналды өлшемі мен дайын бөлшектің осы бетінің номиналды өлшемі арасындағы айырмашылық ретінде анықтайды, яғни Zo =  (8.1)мұндағы n – қарастырылатын бөлшек беттерін өңдеудің технологиялық операцияларының (ауысуларының) жалпы саны.Операциялық өлшемдерді анықтағаннан кейін формула бойынша өңдеуге жалпы әдіп есептеледі (8.1) және олардынорматвитік мәліметтермен салыстырады, ол бұрын дайындаманы жобалау кезінде қабылданған («Дайындаманы жобалау» тарауын қараңыз).Егер нормативтік әдіп есептіктен артық болса, онда бастапқы операциялар кезіндегі өтулер сану туралы шешім қабылдау қажет. Бұл талдауды түсіндірме хатта көрсету қажет. Жабдықты таңдау. Түсіндірме хаттың осы бөлімінде әрбір операция үшін білдектер моделін анықтау қажет. Таңдалған білдектер өңдеудің белгіленген дәлділігін, дайындалатын бөлшектің бет қабатының сапасын, өңдеудің өнімділігін, операцияныңі минималды өзіндік құнын қамтамасыз етуі керек. Технологиялық жабдықтарды таңдау критерийлері:■операцияның концентрациясы деңгейі (ауысулар саны);■габариттік өлшемдері және дайындама формасы;■бөлшек дайындалатын материал;■беттің талап етілетін дәлділігі мен кедір-бұдырлығы;■экономикалық мақсаттылығы.Жабдықты таңдау кезінде операцияны орындау кезінде жұмсалатын энергияға көңіл аудару керек. Қазіргі заманғы білдектердің тұтынатын қуаты, жылдамдық және беру диапазоны максималды габариттік өлшемдерге және дайындама массаксына есептелгендігі белгілі. Сондықтан бөлшектің аталған параметрін қанағаттандыратын білдектерге басымдық берген жөн. Мысалы, механикаландырылуы және автоматтандырылуы деңгейі бойынша жонғыш білдектің типі туралы мәселені 8.3-кестеде көрсетілген ақпараттарды ескере отырып шешуге болады, жабдықтың механикаландырылғандығы және автоматтандырылғандығына кеткен шығынды өтеу мерзімін ескере отырып.  Өңделетін партиядағы бөлшектер саны, данаЖонғыш білдек тип токарного станкаЖеке-дара өндірісЖонғыш, әмбебап25 және одан көпЖонғыш-револьверлік150... 700 және одан көпБір сүмбілі автомат700 және одан көпКөп сүмбілі автоматЖаппай өндірісАрнайы білдектерКейбір аз өңдеуші білдектердің типі және олардың сипаттамасы 17-қосымшада көрсетілген.6. Операциялық картаны толтыру. Операциялық картаны кәсіпорында, тәжірибе базасында немесе білім мекемесінде белгіленген 4 әр типті операцияларға толтырады.Операциялық картаға өңдеу жоспарынан әзірлеуге жоспарланған операцияның эскизі жазылады. Масштабы барлық өлшемдер және басқа да шартты белгілері жақсы көрінетіндей етіп таңдалады. Аталған операцияда өңделетін беттерді қалыңдатылған сызықпен немесе басқа түспен белгілейді. Шартты белгілермен дайындаманы орнату және оны бекіту тәсілін көрсетеді (П4.8-кесте).Осы операцияда алынған кедір-бұдырлығының параметрі қабылданған шартты белгілермен белгілейді. Талап етілетін кедір-бұдырлығының жалпы белгісі жоғарғы оң жақ бұрышқа белгілейді, ал егер басқа беттерде кедір-бұдырлығының параметрі басқа болатын болса, онда олардың тікелей өңделетін беттерге немесе осы беттер бойынша шығыңқы сызықтарға жазады.Операциялық картаның екі бетіндегі де ұяшықтар толтырылуы керек. Бұл ұяшықтардың бір бөлігі осы кезеңде толтырылады, ал қалғаны есептер нәтижесін алған кезде толтырылады. Операцияларды ауысуларға бөлу. Ауысу — бұл, білдек жұмысының режимін өзгертпей бір немесе бір мезетте бірнеше кескіш құралмен бір немесе бір мезетте бірнеше бетті жасау үшін орындалатын технологиялық операцияның аяқталған бөлігі.Бұдан шығатыны, өнімділікті артыру үшін бірнеше қарапайым ауысуларды бір күрделі ауысуға біріктіруге болады, ол уақытта бір мезетте бірнеше бет өңделеді. Осы тәсілмен операция орындалатын уақытты да реттеуге болады.Операцияларды ауысуларға бөле отырып, олардың атауын «Ауысулар атауы» бағанасына қарындашпен жазады. , себебі операцияны нормалағаннан кейін нақты жазу үшін. Операциялық картаның келесі бағандарын нақты жазады:■«Өңдеу өлшемдері»;■«Өңдеуге әдіп»;■«Ауысу саны».Тетіктерді таңдау. Шынында, қолданылатын тетіктердің жақсы нұсқасы әмбебап тетіктер болады. Бірақ бұл арада ең бастысы бөлшек бетінің өзара өзара қалпының талап етілетін дәлділігін қамтамасыз ету. Егер әмбебап тетіктер талап етілетін дәлділікті қамтамасыз етпесе, онда арнайы тетіктерді таңдау керек.Жабдықты таңдау кезінде келесіні басшылыққа алады:  ■ұсақ сериялы өндірісте әмбебап және әмбебап-құрама тетіктерді (ӘҚТ) пайдаланған жөн;■сериялы өндірісте арнайы жабдықтарды қолданған жөн;■жаппай өндіріс кезінде арнайы автоматтандырылған тетіктерді пайдаланған дұрыс.Фиништік операциялар үшін жабдық таңдаған кезде жоғары дәлдікті тетіктерге көңіл аудару қажет, мысалы, бөлінбейтін цанга, гидропластмассалы тетік, конустылығы аз центрлі құралбілік.Талдалған тетіктің атауы операциялық картаға «Тетіктер» бағанына жазылады, мысалы «Цангалы қысқыш», «Цилиндрлі жақтау», «Үшжұдырықшалы қысқы».Кескіш құралды таңдау. Таңдалатын кескіш құрал ең аз машиналық уақытты, өңдеудің аз құнын және кесуге ең аз күш жұмсауды қамтамасыз етуі керек. Бұл құралдардың кескіш бөлігі тозуға төзімді болуы және жоғары өнімді өңдеуді қаматамсыз етуі қажет. Бұл талаптарды қатты қорытпалар, болаттың кобальтты және ванадийлі маркалы болат немесе қатты қорытпалы материалдар қанағаттандырады. Мүмкін болған жағдайда құрамдастырылған кескіш құралдар қолданған жөн, мысалы бұрғы-зенкер, құрамдастырылған зенкер, бұл операциядағы ауысу санын азайтады.Таңдалған кескіш құрал «Кескіш құрал» бағанына жазылады, мысалы, «Өтпелі кескіш», «Спиральды бұрғы 012,5», «Құрамдастырылған арнайы зенкер».Өлшеу құралын таңдау. Әрбір өлшеу құралы белгілі бір метрологиялық сипаттамаға ие, ал бөлшектің әрбір параметрі өлшеудің белгілі бір дәлділігін талап етеді. Өлшеу құралын таңдау – бұл, біріншіден өлшенетін параметрдің дәлділігін өлшеу құралының дәлділігімен келісу дегенді білдіреді. Өлшегіш құралдың дәлділігі өлшенетін параметрдің дәлділігінен жоғары болуы керек. Өлшегіш құралдың бөлудің мөлшеріне, өлшеу шегіне, өлшеу дәлсіздігінің сыртқы жағдайларға тәуелділігіне, сонымен қатар өлшеу құралының құнына көңіл аудару қажет. Себебі, механикалық өңдеу кезінде негізгі өлшеу параметрі болатыны геометриялық параметр болғандықтан, ендеше оларды өлшеу үшін штангенқұрал, индикаторлық аспаптар, жұмсақ және бұрандалы микрометрлер, иінтіректі тоғын, миниметрлер жиі қолданылады.Өлшегім құрал талдалғаннан кейін оның атауы операциялық картаға мына бағанға жазылады «Өлшегіш құрал», мысалы, «Микрометр 0-25», «Арнайы шаблон», «Шектік калибр 0 22,5».Операцияны техникалық нормалау. Техникалық негізделген уақы нормасы — бұл аталған өндіріс үшін жайлы жағдайда технологиялық операциялар орындау уақыты. Бұл уақытты жұмысшы еңбегін және әрекеттегі жабдықтың мүмкіндіктерін ұтымды пайдалануды, қолда бар жабдықтарды және техниканың соңғы жетістіктерін жәгне алдыңғы қатарлы өндірістік тәжіибені ескере отырып есептеп шығарады. Негізделген уақыт нормасын жұмысшылардың еңбекақысын есептеу, жабдықтың қажет санын және жұмыс күшінің қажеттілігін анықтау, сонымен қатар өндіріс учаскесінің немесе цехтың жұмысын жоспарлау үшін пайдаланады.Автоматтандырылмаған өндіріс үшін даналық уақыт, бір жұмыс орнында, бөлшек дайындау бойынша технологиялық операция орындау үшін жұмсалған күнтізбелік күнді білдіреді. Ол келесі формуламен анықталадыТшт = То + Тв + Торг + Тт + ТШ (8.2) мұндағы То — негізгі (машиналық) уақыт; Тв — қосалқы уақыт; Торг — ұйымдастырушылық қызмет көрсету уақыты; Тт — техникалық қызмет көрсету уақыты; Тп — жұмыстағы үзілістер уақыты.Негізгі уақытты жұмысшы өңдеудің берілген дәлділігін және бет қабатының сапасын алу үшін тікелей дайындаманың формасын және өлшемін өзгертуге жұмсайды.Құрастыру операцияларында бұл уақыт құрастырылатын бөлшектердің талап етілетін өзара қалпын тудыруға, олардың өзара қалпының дәлділігін қамтамасыз етуге, содан соң бақылау және басқа құрастыру параметрлерінің дәлділігін қамтамасыз етуге жұмсалады.Берілген өлшемге келтірілген кесетін құралды механикалық өңдеу кезінде негізгі уақыт келесі формула бойынша әрбір ауысуды (қарапайым немесе күрделі) анықтайды То = Lр / Sмин = (Lвр+ L + Lвых) і / (nSоб а) (8.3)мұндағы Lр — өңдеудің есептеу ұзындығы (кесетін құралдың ауысуы), мм; Sмин — кесетін құралдың минуттық берілісі, мм/мин; Lвр — кесетін құралдың кесу шамасы, мм; L — өңделетін беттерінің ұзындығы, мм; Lвых — кесетін құралдың шығу (жүру) ұзындығы, мм; і — осы технологиялық ауысудағы өтулер саны; п — білдек (фреза) айналдырғысының айналу жиілігі, мин; Sоб — дайындаманың (фрезаның) бір айналымына кесетін құралдың берілісі, мм/айн; а — бір уақытта өңделетін бөлшектер саны.L вр, L, Lвых параметрлерін, өңдеудің бұрын таңдалған әдісімен, аталған бетті өңдеудің геометриялық талдауы нәтижесінде анықтайды (8.4-сурет).Дайындаманың кедір-бұдырланған алдыңғы центрімен ортаға орнатылған көлденең беріс әдісімен жону кезінде (8.4, а-сурет), саңылауды тесе бұрғылау кезінде (8.4, б-сурет), ойықты фрезерлеу немесе жазықтықты цилиндрлі фрезерлеу кезінде (8.4, в-сурет), В ені жазықтықты қажақтаспен бұрғылау кезінде (8.4, г-сурет) есептік ұзындықты L Келесі формула бойынша анықтайдыLP = Lр + L + Lвых. (8.3)Бұрғылау кезінде (8.4, б-суретті қараңыз) бұрғылау шамасын мына формуламен анықтайдыLвр = 0,3dc,мұндағы dс — бұрғы диаметрі.Жікті фрезерлеу кезінде (8.4,в-суретті қараңыз) кесу шамасы келесі формула бойынша анықталадыLвр =  мұндағы t –жік тереңдігі, dф – фреза диаметрі.Дайындаманың L ұзындығын операциялық эскиз бойынша қабылдайды. Білдек (фреза) сүмбісінің айналу жиілігін және кескіш құралдың дайындамының бір айналымына минуттық берісін нормативтер бойынша анықтайды. Қосалқы уақытты жұмысшы дайындаманы орнату және бекіту, бөлшекті алу, білдек мехнизмдерін басқару, қорытынды өлшеу және т.б. жұмсайды. Бұл уақыт қарастырылып отырған ауысудың негізгі мақсатын орындау мүмкіндігін жасау үшін қажет. Операцияға қосалқы уақытты, техникалық нормалау (П9.2, П9.3) нормативтер кестесінде көрсетілген, оны құраушы элементтерді сомалай отырып анықтайды.Оперативті уақыт негізгі уақыт және қосалқы уақыттан құралады, негізгі уақытпен жабылмайтын, яғниТоп = То + Тв. (8.5)Жұмыс орнына ұйымдастырушылық қызмет көрсету уақыты  жұмысшының жұмыс орнын өнімділігі жоғары жұмысты қамтамасыз ететін күйде ұстауға жұмсайтын уақыты: құралды қою және алу, білдекті тексеру және сынау, білдекті жоңғылардан тазалау және оны майлау. Бұл уақыт оперативтік уақыттан пайызбен есептеледі. Мысалы, көпсериялы өндіріс үшін нормативтер бойынша ол оперативтік уақыттың 0,8 ...2,5% құрайды.Жұмыс орнына техникалық қызмет көрсету уақыты  белгілі бір жұмысты орындау үшін қондырғыға күтім жасау және аспапты үнемі жұмыс күйінде ұстау уақыты: жұмыс уақытында білдекті реттеу және жүзі кеткен кескіш құралды ауыстыру, жұмыс кезінде жоңқаны тазалау. Бұл уақытты негізгі уақыттан пайызбен есептейді. Көпшілік білдектер үшін нормативтер бойынша ол негізгі уақыттың 3.6%-ын құрайды.Жұмыс кезінде демалысқа және жеке қажеттіліктер үшін үзілістер уақыты жұмысшы өзінің жеке физиологиялық қажеттілігі және демалыс үшін кетіретін уақыты. Демалыс уақыты ауыр жұмыс кезінде қарастырылады. Оперативтік уақытынан пайызбен нормативтер бойынша есептеледі. Бір-бірлеп және сериялы өндірісте ол 4.5%, көпсериялы және жаппай өндірісте — 5 . 8 % оперативтік уақыт, бірақ жұмыс ауысымының ұзақтылығының 2 %-нан артық емес.Сериялы өндірісте бөлшектерді партиямен өңдейді. Бір бөлшекті өңдеуге кеткен уақытты даналық-калькуляциялық уақы деп атайды (Тшт-к). Бұл арада, партиядағы бөлшектердің NH саны мына формуламен анықталады:NH = Nf/D, (8.6)мұндағы N — бөлшектерді шығарудың жылдық бағдарламасы; f — аяқталмаған өндірісінің бар болуына рұқсат етілетін жұмыс күнінің саны; D — бір жылдағы жұмыс күнінің саны (аптасына екі демалыс күнімен D = 254 күн).Бөлшектің барлық партиясына дайындау-қорытындылау уақыты  беріледі Тп-з, білдекті, тетіктерді және құралдарды дайындау және дұрыстау үшін қолданады. Оның шамасы құралдың күрделілігіне, жабдықталуына, орындалатын жұмыстың және реттеудің күрделілігіне байланысты, бірақ өңделетін партиядағы дайындама санына байланысты болмайды. Бұл уақыт нормативтер бойынша тағайындалады (П9.4 — П9.6-кесте).Осылайша, сериялы өндіріс кезінде бір бөлшекті өңдеуге кететін уақыт келесі формуламен есептеледіТшт-к = Тп-з / N + Тшт. 12. Кесу режимін таңдау. Бұл нормативтік материалдарды пайдалану (П11.4 — П11.19-кесте) және есептеулер жүргізумен байланысты жұмыс бөлігі.Өнімділігі жоғары инструменталдық материалдарды және технологиялық жабдықтарды тиімді пайдалануды қамтамасыз ететін өңдеу режимдерін қолданады.Жұмыстың бұл бөлімін құралдың кескіш бөлігін таңдаудан бастайды. Тез кескіш Р9 және Р18 болатты, сонымен қатар қатты қорытпалы пластиналарды, мысалы Т15К6 жиі қолданады. Кесу режимін тағайындай отырып, келесі кезектілікті ұстанады:Кесу тереңдігі өңдеуге белгілі әдіпті өтулердің аз санымен алып тастауға болатындай етіп таңдалады. Беру кескіш құралдың типіне байланысты кесу нормативтері кестесі, өңделетін бет өлшемі, кесу тереңдігі, өңделетін беттің дәлділігі мен кедір-бұдырлығы бойынша анықталады.Дайындама материалын және кескіш құралдың беріктігін ескере отырып, кесудің белгіленген тереңдігі бойынша кесу жылдамдығы анықталады.Кесудің таңдалған жылдамдығы және өңделетін беттің (немесе фреза) ең үлкен диаметрі бойынша білдек сүмбісінің айналу жиілігі анықталады.Технологиялық жабдықтың паспорттық мәліметтері бойынша сүмбі айналымы және беру шамасы нақтыланады және сол мәліметтер операциялық картаның тиісті бағандарына жазылады («Өңдеу режимі»).Барлық уақыттық параметрлерді операциялық картаның тиісті бағандарына жазып ала отырып, операцияны нормалау жүргізіледі.Жұмыс разрядын жұмысшының мамандығын бірыңғай тарифтік-квалификациялық анықтамалық бойынша анықтайды және операциялық картаға, тиісті бағанға жазылады. Операцияның спецификалық түрін нормалау кезінде (мысалы, электрохимиялық, электроэрозиялық және ультрадыбыстық өңдеу) тәжірибеден өту кезінде меңгерген зауыт мәліметтерін, немесе өңдеудің осы әдісі бойынша анықтамалықты пайдалануға болады. Операцияны нормалауға байланысты барлық есептеулер түсіндірме хатқа «Техникалық нормалау» тарауына жазылады.Ескерту. Студент техникалық нормалау бойынша мәліметті мамандық бағдары бойынша саланың кәсіпорнында өткен іс-тәжірибе есебінен алып қолдануға құқылы.13. Жөндеу карталарын ресімдеу. Жөндеу карталары жобаның графикалық бөліміне жатады. Жөндеудің 2-3 карталарын А1 форматты сызба парағының бір бетінде ресімдеу керек. Әрқайсысы А3 қарағанда аз емес форматта ресімделеді.Жөндеу картасы келесі ақпараттан тұратын біріккен нобайдан тұрады:■Форматтың сол жоғары бұрышында операция атауы мен нөмірі, таңдалған білдек моделі орналасады;■Дайындаманы базалауға қатысатын құрылғылардың орнату және қысқыш элементтерінің құрылым фрагментін көрсету;■Ол осы операцияда өңделетін беттерін қызыл түспен белгіленген осы операцияны орындаудан кейін болатын түрде өңделетін дайындаманың нобайы;■өту нөмірімен белгіленген осы операцияға тартылған кесетін құралдың соңғы сатысында көрсетілген фрагментінің өтуі;■бірінші және екінші дәлдік сипаттамасының параметрлерін цифрлық түрде көрсетумен осы операцияда алынатын өлшемдер;■беттерінің талап етілетін параметрлерін алу үшін қажетті өңдеу жүйесінің элементтерінің тиісті нұсқарлармен белгіленген барлық қозғалыстары;■кесу режимдерінің нәтижелерімен (әрбір кесетін құрал үшін өз жолы) және осы операцияны техникалық нормалау бойынша нәтижелермен форматтың сол төменгі бұрышында белгіленген кесте;■бұрыштық қалып (оң төменгі бұрыштағы парақтарлың барлық форматында біреу).Бөлшектің арнайы құрылғыларын жобалау.Курстық жобада өіделетін дайындаманы базалау үшін әмбебап құрылғы қолдану мүмкін болмайтын белгілі операцияларға дайындаманы өңдеудің арнайы білдектік құрылғылары қарастырылған.Курстық жұмыстың осы бөлігімен жұмыс істей отырып, студентке «Технологиялық жарақ» пәнін және дайындаманы базалау прициптерін білу қажет.Мамандық бейіні бойынша тәжірибе уақытында арнайы құрылғылармен жұмыс істеу кезінде алынған тәжірибені және «Технологиялық жарақ» пәнін зерттеу кезінде алынған білімдерді ескере отырып, келесі жүйелікті жобаның осы бөлімін орындау ұсынылады:технологиялық процестің қандай операциясын орындау үшін құрылғыны жобалау қажеттілігін анықтайды.Таңдалған операция қандай білдекті орындалуы тиістігін анықтайды.Технологиялық (бастапқы және орнатушы) базаға ерекше назар аударып, осы операцияға операциялық нобайды талдайды. Бөлшектің жұмыс сызбасында және операциялық нобайда сәйкес өлшемдердің қойылуын салыстырып, базаны жылжыту принципінің сақталуында бірнеше рет көз жеткізу қажет.Тәжірибе бойынша есептен осы мақсат үшін альбомдарды, нормальдарды немесе білдек құрылғыларын қолданып, құрылғылардың протипін таңдайды.Құрылғының таңдауын жасап оның нобайлық жобалауға кіріседі.Құрылғының тек негізгі элементтерін суреттейді: екінші дәрежелі элементтермен нобайды бөгемей, құралдың бағыттары үшін орнатушы, қысқыш.Кеңес берушімен құрылғының нобайлық нұсқасын келіскеннен кейін құрылғының негізгі элементтерін дайындаудың қандай дәлдігі өлшемдердің талап етілетін дәлдігін қамтамасыз ететінін бағалайды. Құрылғыны детальдеу курстық жобалау көлемімен қарастырылмағандықтан, онда дәлдікке құрылғыны тексеру нәтижелері есептеу сызбасын келтірумен түсіндірме жазбада көрсетеді, ал өлшемдер алу дәлдігіне ықпал ететін негізгі элементтердің негізгі өлшемдері құрылғының құрастырмалы сызбасында көрсетіледі. Егер бұл өлшемдер құрылғының жалпы түрін ығыстырса, онда сызбаның бос орнында жеке көрсетіледі.Кеңес берушімен келіскеннен кейін барлық қажетті элементтері бар барлық қажетті элементтермен, оның ішінде тірек элементтерімен құрылғының нобай жобасы толықтырылады және алдымен жұқа сызықта сызба парағында құрылғыны сызады, одан кейін (оқытушымен тексергеннен кейін) БҚБЖ сәйкес толығымен келтіреді. Бұл ретте түрлер, қималар мен кесіктер саны құрылғының әрбір деталінің құрылымы бойынша толық айқындық болатындай болуы тиіс.Құрылғылардың барлық детальдерінің позициялары шығарылады және БҚБЖ сәйкес маманданым жасалады. Бөлшектердің реттік нөмірлері сағат тілі бойынша өсумен шығару сызығының соңында қойылады.Техникалық жағдайларда операциялық өлшемдерді орындау дәлдігіне ықпал ететін құрастырмалы параметрлердің дәлдігін қамтамамасыз ету тәсілі мен құрылғыны құрастыру талаптары жазылады.«Арнайы жарақтарды жобалау» тарауындағы түсіндірме жазбаға таңдалған құрылғының қысқа негіздемесі және онымен байланысты барлық есептеулер орналасады. Арнайы кесетін құралды жобалау. Курстық жобалау бойынша жұмыс көлемі екі нұсқалардың бірі бойынша тапсырманың осы бөлігін орындауды қарастырады:Арнайы кесетін құралды жобалау.Егер әзірленетін технологиялық процесінде арнайы кесетін құралды қолдану (немесе өзге көріністер бойынша) қарастырылмаса кесетін құралмен байланысты беріктік есептеулері (немесе кеңес берушінің тапсырмасы бойынша өзгелері).Бірінші нұсқа бойынша жұмыстарды орындау кезінде түсіндірме жазбаға кесетін құралдардың геометриясы мен өлшемдерін негіздеу, оның кесетін бөліктерінің геометриясын профильдеу, кесетін бөліктің материалын және құрал негізіне оны бекіту тәсілі орналасады. Графикалық бөлікке оны мұқалу кезінде қайрайтын беттері мен құралдардың ұйғарынды тозуына ерекше көңіл бөліп, кесетін бөліктерінің барлық бұрыштарын көрсетіп кесетін құралдың жұмыс (құрастырмалы) сызбасы орналасады.Түсіндірме жазбадағы екінші нұсқа бойынша жұмыстарды орындау кезінде осы есептеуді орындау қажеттілігі негізделеді, есептеудің толық сызбасы, есептеуге арналған бастапқы деректер, онда кіретін өлшемдіктері бар шамаларды және есептеу нәтижелерін көрсетумен есептік формулалар орналасады. Жобаның графикалық бөліміне есептеу объектісі болып табылатыгн кесетін құралдың және өңделетін дайындаманың контурларын және негізгі есептік формулаларды көрсетумен есептік сызбаға орналасады.Арнайы өлшеу құралын жобалау. Арнайы бақылау-өлшеу құрылғыларын жобалау үшін бастапқы деректер болып табылады:■Бақыланатын шамасы және оның өлшемділігі;■геометриялық форманың күрделігі және бақыланатын бетінің өлшемдері;■бақыланатын өлшемнің немесе параметрінің дәлдігі;■бақыланатын бөлшектің массасы және габаритті өлшемдері;■тексерілетін бөлшектерді шығарудың жылдық бағдарламасы.Үлкен массалы бөлшектер тасымалды аспаптармен, ал шағын массалы бөлшектер стационарлық аспаптармен бақыланады. Бұл жұмыс үшін энергиямен қоректендіру қажет, мысалы, сығылған ауаны жеткізіп салу талап етілетін ротаметрі бар пневматикалық калибрлеу үшін өлшеу құралдарын әзірлеу жағдайында ескеру маңызды. Бөлшектерді шығару бағдарламасы өлшеу құралдарының механизациялау деңгейін анықтайды. Мысалы, ірі сериялы және жаппай өндіріс кезінде мысалы, ажарлаушы білдектің жұмыс режимдерін басқаруға мүмкіндік беретін белсенді бақылау аспаптарының немесе операцияларының орындалуын автоматтандырылған бақыоауын соңғы операцияларда қолдану мақсатқа сай.Бақыланатын параметрлердің үлкен саны кезінде дайын бөлшектің бірнеше параметрлерінің өлшемін бір жұмыс орнында жасауға мүмкіндік беретін көп өлшемді өлшеу құралдарын қолдану мақсатқа сай. Өлшеу құралдарын жобалау кезінде бақыланатын бөлшек бетіне әсер ететін өлшеу күштерін ескереді. Қаттылығы аз жұқа қабырғалы бөлшектерді бақылау қажет болған жағдайларда мысалы оптикалық, пневматикалық, индуктивті немесе сыйымдылықты бақылаудың түйіспесіз әдістерін қолдану мақсатқа сай. «Бақылау-өлшеу құрыллғысы» тарауындағы түсіндірме жазбаға құрылғының принципиалды сызбасын орналастырады, оның жұмыс істеу принципін сипаттайды және бақылау-өлшеу құрылғысының жұмыс дәлдігіне талдау келтіреді.А3 форматты сызба қағазында жобаның графикалық бөліміне құрылғының жалпы түрі мен приципиалды өлшеу сызбасы орналасады.Бұйымды құрастыру бойынша жоба. Құрастырмалы тақырып бойынша курстық жоба тапсырмалары екі түрлі болуы мүмкін:механикалық құрастырмалы процесті әзірлеу.құрастырмалы процесті әзірлеу.Екі жағдайда курстық жобалау объектісі ретінде құрастырмалы сызба:■бөлшектердің құрылымы, олардың орналасуы мен өзара байланысы туралы, құрамдас бөліктері мен бұйымның құрастырмалы бірліктері туралы толық көрініс беретін түрлерді, қималар мен кесіктерді қоса алғанда бұйымның (құрастырмалы бірлігінің) графикалық бейнесі, егер мұндайлар маманданымға сәйкес болса;■құрастырмалы параметрлер, оларды қамтамасыз ету әдістері мен дәлдігі;■маманданымға сәйкес барлық детальдердің, құрамдас бөліктердің және құрастырма бірліктердің позиция нөмірлері;■осы бұйыммен одан әрі жұмыс істеу үшін қажетті кез-келген басқа өлшемдер сияқты бұйымның габаритті өлшемдері;■бұйымды құрастыруға қойылатын техникалық талаптар.Механикалық құрастырмалы процесті әзірлеу бойынша курстық жоба кешендік деп аталады, себебі берілген құрастырмалы бірлік механикалық өңдеуден басқа пісіру, дәнекерлеу, қысыммен өңдеу, жамау, желімдеу және басқалары болуы мүмкін алуан түрлі өңдеу әдістерін қолданып дайындау қажет бөлшектерден тұрады. Мұндай жобамен жұмыс істеу әдістемесі және оның құрылымы механикалық өңдеу бойынша жобадан ерекшеленбейді, алайда оның мазмұнының маңызды айырмашылықтары болады. Жобалау кезінде келесілерге ерекше назар бөлінеді.Бөлшектерін механикалық әдістермен өңдеу, одан кейін оларды бұйымға қосу және бекіту міндеті тұратын құрастырмалы бірліктің құрылымын зерттеу кезінде әрбір бөлшектің құрылымын жеке-жеке, осы бөлшектерді өңдеу әдістерін және оларды қосу мен бекіту әдістерін нақты көрсету керек. Кешендік тапсырмаларда табак материалынан жасалған қабықша формасындағы детальдерден тұратын бұйымдар кездеседі. Мұндай бөлшектер кейін пісірумен тарту, басу немесе ию әдістерімен дайындалады. Сондықтан бұйымның құрастырмалы сызбасын талдау кезінде бөлшектің бір бетінен екіншісіне өтуді ресімдеуге назар аударады. Олар шамасы табак материалының үш қалыңдығынан аз болмауы тиіс радиус бойынша ресімделуі және баяу болуы тиіс.Қабықшаның күрделі құрылымы кезінде оларды бірнеше бөліктерден жасайды, одан кейін бөлшектердің түйісу аймағында материалды пісіру әдісімен өзара бекітіледі. Бұл жағдайда жұқа қабырғалы қабықшаның қосылатын бөліктерінің формасына, пісіру орны мен пісіру жіктерінің бағытына назар аударылады. Екі бөлшекті пісіру орындарында материалдың қалыңдығы шамамен бірдей болуы тиіс, ал пісіруші жіктердің орналасуы мен пісіру түрлері тек автоматты пісіруді қолдану мүмкіндігін ғана емес, сонымен бірге пісіру орындарында материалдың күю ықтималдығын да анықтайды.Құрастырмалы сызбаны талдау кезінде бұйымның әрбір деталін дайындау материалына ерекше назар аударылады. Осы жағдайда бөлшек материалына беріктіктен басқа кесумен жақсы өңделушілік, немесе қысыммен жақсы өңделушілік немесе жақсы пісірушілік талаптары қойылады. Бұйымды дайындауға техникалық шарттар бөлшектердің дәлдігі және құрастыру дәлдігі, қосылыстар сапасы және оларды сынау әдістері, мысалы, пісіретін қосылыстардың бітеулігін бақылау бойынша толық ақпарат алуы тиіс.Өндіріс түрін анықтау кезінде еңбекті көп қажетсінетін процестерге (механикалық өңдеу процестері) бағдарланады. Бұл ретте әрбір бөлшектің құрастырылуына қандай жағдайда кірісетінін және өңдеудің қандай түрі құрастырудан кейін өткізу қажеттігін нақты анықтау керек. Осы мәселенің мәні пісіру немесе дәнекерлеу процесінде жою үшін оларды бекіткеннен кейін механикалық өңдеу талап етілетін бөлшектердің формаларын бұрмалауы мүмкін екенінде. Механикалық өңдеу әдістерімен дайындалатын бөлшектердің дайындамасын таңдау жоғарыда қарастырылғанға ұқсас. Табақ материалдарынан алынған қысым әдісімен дайындалған бөлшектер үшін дайындама формасы болашақ бөлшектің жеке элементтерінің күрделігіне тәуелді. 3-тармақта айтылғандай, оның жеке бөліктерін кесу үшін қабықшаның күрделі құрылымы кезінде табақ материалының оңтайлы ашылуы талап етіледі. Бұл ретте қандай бөлшектерді дайындау үшін осы бұйымға арналған дайындаманы кескеннен кейін алынатын табак материалының қалдықтары дайындама ретінде қолданылатын мәселені шешу қажет.Табақ материалдан жасалған бөлшектердің және оларды орындауға арналған технологиялық жабдықтардың форма түзу бойынша операциялары көбіне дайын бөлшектің өлшеміне қатынасынан тәуелді. Табақ материалдан тарту кезінде бөлшектің берілген формасы бір немесе бірнеше операциялар үшін алынуы мүмкін. Олардың саны дайындама диаметріне бөлшек диаметрінің қатынасын көрсететін тарту коэффициентімен анықталады (П16.1-кесте). Қарапайым формалы бөлшектер қалыпта немесе үш білікті машинада бір операция үшін алынады. Аса күрделі формалы бөлшектер қалыптау кезінде түзілетін ішкі кернеулерді шешу үшін термоөңдеуді өткізетін қалыптаудың бірнеше операциялары үшін алынады. Табақ материалынан жасалған детальдердегі саңылау барлық тарту, басу немесе ию операцияларынан кейін немесе термиялық өңдеуден кейін механикалық өңдеумен өңделеді. Бұл саңылау түйіріндегі зиян қалдық кернеудің түзілуін жояды. Табақ материалынан жасалған технологиялық процесстің операциясын әзірлеуді бөлшектің және дайындаманың аудан теңдігінің немесе көлем теңдігінің әдісін немесе графоаналитикалық әдісті қолданып, жазық дайындаманың өлшемдерін анықтаумен бастайды. Тегіс дайындаманы алу әдісі негізінен бұйымды шығарудың жылдық бағдарламасымен анықталады. Тегіс дайындаманы алудың ең өнімді әдісі кесіп қалыптау болып табылады. Алайда қалыпты дайындауға кететін шығындар бұйымды шығарудың үлкен бағдарламасы кезінде өтелінеді. Ұсақ сериялы өндіріс кезінде тегіс дайындаманы дірілді қайшылармен кесу мақсатқа сай. Бұл сұраққа өте дәл жауапты тегіс дайындаманы кесу бойынша операцияларды орындау нұсқаларын экономикалық талдау береді. Қалыптауға арналған жабдық – бұл гидравликалық, фрикциялық және басқа престер. Сонымен бірге жарылыспен, ротациялық сығумен, электр магнитті қалыптаумен және басқаларымен бөлшектерді пішіндеу қолданылады.Технологиялық процесті жобалау кезінде жиналатын және бекітілетін бөлшектердің дұрыс өзара жағдайын қамтамасыз етуі тиіс құрастырмалы операцияларға ерекше назар аударады. Пісірілетін бөлшектерді құрастыру және қармау арнайы құрылғыларда жасалады. Алдымен құрылғыға орнатылады және базалық детальге бекітіледі. Одан кейін қалған детальдері орнатылады және оларды өзара дәл немесе басқа пісірумен және базалық детальге қармайды. Одан кейін бөлшектердің өзара жағдайының дәлдігі тексеріледі.Пісіргеннен кейін бұйымның геометриялық параметрлерін бақылау пісіру жігінің сапасын бақылауды қоспағанда, механикалық өңдеуден кейін бөлшектердің бақылауына ұқсас. Дәнекерлеу жігі берік және көптеген жағдайларда – бітеу болуы тиіс. Пісіру жігінің беріктігі негізінен пісірудің жақсы технологиялық процесімен және пісіру режимдерінің тұрақтылығымен қамтамасыз етіледі. Беріктік және бітеулік сынау әдісімен тексеріледі.Технологиялық жарақтар ретінде қарастырылатын жағдайда келесілер жобалануы мүмкін:■жеке детальдердегі немесе пісіруден кейін бұйымдағы саңылауларды бұрғылау кондукторы;■жұқа қабырғалы қабықшаны тарту қалыбы;■пісіруден кейін бұйым беттерінің өзара орналасуын бақылау құрылғысы;■пісіруге дейін немесе пісіруден кейін фасонды профильді өңдеу үшін арнайы кесетін құрал;■пісіру жігінің беріктігін немесе бітеулігін сынау қондырғысы.ҒЗСЖ элементтерімен жоба. Студенттердің ғылыми шығармашылығын қолдау және дамыту қажет. Мұндай қолдау жолдарының бірі студентке курстық жобаны – бірыңғай жұмыстағы ҒЗСЖ желісі бойынша барлық өз жөндеулерін ресімдеу мүмкіндігін беру болып табылады. Бұл жағдайда ҒЗСЖ нәтижелерін оңтайлы үйлестірудегі ерекше жауапкершілік кеңес берушіге жүктеледі.Осы бағыттағы дипломдық жобаның кейбір тақырыптары келесі түрде қалыптасуы мүмкін:■«Машина жасау технологиясы» пәнін қашықтан (алыстан) зерттеу және бағдарламалық қамтамасыз ету үшін оқу модулінің құрылымын әзірлеу;■«Метрология, стандарттау және сертификаттау» пәнін қашықтан (алыстан) зерттеу және бағдарламалық қамтамасыз ету үшін оқу модулінің құрылымын әзірлеу;■автоматтандырылған технологиялық есептеулер үшін бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеу;■«Машина жасау технологиясы» пәнінің жеке тараулары немесе техникалық немесе технологиялық пәндері бойынша тәжірибелік жұмыстардың автоматтандырылған өзін-өзі бақылау бойынша оқу кешенін әзірлеу және құру.Бұл жағдайда жобаның графикалық бөлімі технологиялық нобайлардан, блок-сызбалардан, кестелерден, математикалық формулалардан, графиктерден және басқаларынан тұрады. Түсіндірме жазбаға:■А4 форматымен парақтағы жазбаға оларды орналастырып, жобаның графикалық бөліміне енгізілген барлық материалдарды түсіндіру;■ЭЕМ арналған бағдарламалардың алгоритмдерін енгізу;■Әзірленген материалдарды қолдану бойынша нұсқаулықтар жазу;■Әзірленген материалдарды қолдану саласын көрсету;■ЭЕМ арналған бағдарламаның барлық шығарылған қағаздарын (немесе үзінді-көшірмесін қоса беру.Тәжірибе осы бағыттағы курстық жобаны қорғау кезінде өзінің ғылыми-зерттеу студенттік жұмысының нәтижелерін көрсету үшін үлкен экран немесе интерактивті тақта қажеттігін көрсетті. Қосымшалар1-ҚОСЫМШАТүсіндірме жазбаның титуль парағының үлгілік нысаны МБМ Түсіндірме жазба«Машина жасау технологиясы» мамандығы бойынша курстық жобаға  Студент / /Тобы Жоба жетекшісі / /Мәскеу 20  2-ҚОСЫМША Курстық жобаға тапсырмалар бланкінің үлгілік нысаны  тақырыбына тобының студенті «Машина жасау технологиясы» пәні бойынша курстық жобалауға  Тапсырма Шығару бағдарламасы дана/жылЖобалау басы «______»_________________20 ___ ж.Жобалау соңы «______»_________________20 ___ ж. Курстық жобаның мазмұны: 1. Бөлшектің жұмыс сызбасын немесе құрастыру сызбасын технологиялық талдау.2. Бөлшектерге арналған дайындаманы жобалау3. Маршрутты технологиялық процесті әзірлеу4. Операциялық нобайларды жасау5. Операциялық карталарды ресімдеумен екі алуан типті операциялардың нобайларын әзірлеу6. Екі алуан типті операцияларды реттеу нобайларын әзірлеу7. Бөлшектерге арналған арнайы білдек тетіктерін жобалау8. Кесетін құралды әзірдеу9. Бақылау-өлшеу құралдарын әзірлеу10. Түсіндірме жазбаны құрастыру Жобаның графикалық бөлігінің құрамы:1. Бөлшектердің жұмыс сызбасы (немесе құрастыру сызбасы).2. Бөлшектерге арналған дайындаманың жұмыс сызбасы3. Бөлшектерге арналған арнайы білдек тетігінің құрастыру сызбасы4. Екі реттеуіштің нобайы.5. Кесетін (немесе құрастыру) құралының жұмыс сызбасы6. Бақылау-өлшеу тетігінің сызбасы (немесе өлшемдер сызбасы) Жоба кеңесшісінің пікірі ______ студентінің курстық жобамен жұмысы ______ бағаға лайық.Жоба кеңесшісі, оқытушы __________________/__________________/ «______»____________ 20______ ж. 3-ҚОСЫМШАФизикалық шамалардың өлшем бірліктері Физикалық шамасыӨлшем бірліктеріАтауыБелгіленуіФизикалық шамалардың негізгі бірліктеріҰзындығы МетрмМассасыКилограммкгУақыты СекундСТемператураКельвинкЦельсий Градусы°СТок күші АмперАФизикалық шамалардың қосымша бірліктеріЖазық бұрышРадианрадДенелік бұрышСтерадианст. радФизикалық шамалардың туынды бірліктеріАуданы Шаршы метрм2Көлемі Куб метрм3Жылдамдық Метр секундынам/сҮдеуМетр секундына шаршыдам/с2Бұрыштық жылдамдығы Радиан секундынарад/сАйналу жиілігі Бірінші дәрежелі минуста секунд с'1ТығыздығыКилограмм куб метрдекг/м3Күштер НьютонНШекті көлеміКуб метр килограммдам3/кгШекті салмағыНьютон куб метрдеН/м3Күш сәті Ньютон-метрНмҚысым ПаскальПа  3-қосымшаның соңыФизикалық шамасыӨлшем бірліктеріАтауыБелгіленуіМеханикалық кернеу паскальПаҚуат ВаттВтЖұмысДжоульДж               4-ҚОСЫМШАКурстық жобаның графикалық бөлімін ресімдеу ережесі П4.1-кесте. Сызба сызықтарының типтері Сызық атауыСызықты сызуСызықтар қалыңдығыНегізгі міндетіТұтас негізгіs = 0,6... 1,5 ммКөрінетін контур сызығыТұтас жұқа s/3-дан s/2 дейінШтрихтау,өлшемді,шығарылатын сызықТұтас толқынды s/3-дан s/2 дейінСуретті үзу сызығыШтрих сызық s/3-дан s/2 дейінКөрінбейтін контур сызықтарыНүктелі-үзілмежұқа s/3-дан s/2 дейінӨстік және центрлік сызықтарыНүктелі-үзілмеқалың s/2-ден 2/3s дейінТермиялық өңдеуге немесе жабуға жататын беттерін белгілеу үшін Тұйықталмаған s-тан 3/2s дейінҚима немесе кесік жазықтықтарын белгілейтін сызықтарОмырылымы бар тұтас жұқа s/3-дан s/2 дейінҰзын бөлшектер бейнесін үзу сызықтарыП4.2-кесте. Қимадағы және кесіндідегі кейбір материалдардың графикалық бейнеленуі                 Белгіленетін материалМеталдар және олардың қорытпаларыПластмассалар және басқа бейметалл Шыны Талшық бойындағы ағашТор Графикалық белгіленуі Белгілеуге арналған сызбада жеткілікті орын болғандаБелгілеуге арналған сызбада орынның жетіспеу кезіндеБелгілеу үшін қолайсыз орындарда П4.6-кесте. Беттер формасының ауытқуының шартты белгілері  Ауытқу атауыШартты белгісіАуытқуды жазу үлгісі Шеңберден ауытқу Цилиндрдің бойлық қимасының профилін ауытқуП4.8 –кесте. Тіректерді, қысқыштарды және орнатушы құрылғыларды шартты белгілеулерАтауы Белгіленуі Атауы Белгіленуі Атауы Белгіленуітіректер қысқыштар мен центрлерПатрондар және жақтауларҚозғалмайтын тірек (немесе люнет)Дара қысқыш (ме­ханикалық)Механикалық қысқышы бар үшжұдырықшалы патронҚозғалмалы тірек (немесе люнет)Қалқымалы центрПневматикалық үшжұдырықшалы патронҚалқымалы тірек Қатты центрГидропластмасты патрон (немесе жақтау)Реттеуші тірекАйналмалы центр Цангалы патрон  Призмалық беті бар қозғалмайтын тірекКедір-бұдыр центрТегіс цилиндрлі жақтау        4-ҚОСЫМША РОБЖ бойынша сыртқы өлшемдеріне саңылаулар жүйесіндегі рұқсаттар (МЕМСТ 25347—82)     Рұқсат квалитеттері және өрістеріӨлшем аралықтары, ммh8u8f8d8х8h9с19f9h10h11allellh12Jsl2Jsl4      Шекті ауытқулар,мкм     1-ден 3 дейін0+32-6-20+340-20-600-270-600+50+125 -14+18-20-34+20-25-45-31-40-60-330-120-100-50-1253 жоғары 6 дейін0+41-10-30+460-30-1000-270-700+60+150 -18+23-28-48+28-30-60-40-48-75-345-145-120-60-1506 жоғары 10 дейін0+50-13-40+560-40-1300-280-800+75+180 -22+28-35-52+34-36-76-49-58-90-370-170-150-75-18010 жоғары 14 дейін0+60-16-50+670-50-1600-290-950+90+21514 жоғары 18 дейін-27+23-43-77+45-43-93-59-70-110-400-205-180-90-21518 жоғары 24 дейін0+74-20-65+870-65-2000-300-1100+105+26024 жоғары 30 дейін-33+48-53-99+64-52-117-72-84-130-430-240-210-105-26030 жоғары 40 дейін0+99-25-80+1190-80-2500-310-1200+125+31040 жоғары 50 дейін-39+70-64-119+97-62-142-87-100-160-480-290-250-125-310             Рұқсат квалитеттері және өрістеріӨлшем аралықтары, ммh8u8f8d8х8h9с19f9h10h11allellh12Jsl2Jsl4      Шекті ауытқулар,мкм     50 жоғары 65 дейін0+133-30-100+1580-100-3000-340-1400+150+37065 жоғары 80 дейін-46+102-75-146+146-74-174-104-120-190-550-340-300-150-37080 жоғары 100 дейін0+178-36-120+2640-120-3600-380-1700+175+435100 жоғары 120 дейін-54+144-90-174+210-87-207-123-140-220-630-400-350-175-435120 жоғары 140 дейін0+233-43-145+3730-145-4300-460-2000+200+500140 жоғары 160 дейін               160 жоғары 180 дейін-63+210-106-208+310-100-245-143-160-250-830-480-400-200-500180 жоғары 200 дейін0+308-50-170+4970-170-5000-660-2400+230+575200 жоғары 250 дейін-72+284-122-242+425-115-285-165-185-290-820-570-460-230-575              6-ҚОСЫМШАСыртқы цилиндрлік беттерінің параметрін алудың үлгілік маршруты Ішкі цилиндрлік беттерінің параметрін алудың үлгілік маршруттары П8.1-кесте. Сыртқы цилиндрлік беттерін өңдеуге операциялық әдіптерӨңделетін бетінің номиналды диаметрі ммОперация түріӨңдеудің есептік ұзындығы, мм 25 дейін25...6363... 100100... 160160... 250250...400Диаметрге әдіп, мм5 дейінТаза қайрау2,52,52,533,5 Таза қайрау1,01,01,01,01,01,0Ажарлау0,250,250,250,250,30,46... 10Таза қайрау3,03,03,03,53,53,3Таза қайрау1,21,21,21,51,51,5Ажарлау0,250,250,2 0,250,30,410... 18Таза қайрау3,03,03,03,53,53,5Таза қайрау1,21,21,21,51,51,5Ажарлау0,30,30,30,30,30,418... 30Таза қайрау3,53,53,53,53,53,5Таза қайрау1,51,51,51,51,51,5Ажарлау0,30,30,30,30,40,430 ... 50 Таза қайрау4,04,04,04,04,04,0Таза қайрау1,51,51,51,51,52,0Ажарлау0,40,40,40,40,40,450... 80Таза қайрау4,04,04,04,04,04,0Таза қайрау1,51,51,51,51,52,0Ажарлау0,40,40,40,40,40,580... 120Таза қайрау5,05,05,05,06,07,0Таза қайрау2,02,02,02,02,02,0Ажарлау0,50,50,50,50,50,5120... 200Таза қайрау6,06,06,07,07,07,0Таза қайрау2,02,02,02,52,52,5Ажарлау0,50,50,50,60,60,6 П8.2-кесте. Бүйірлері мен кертіктерін таза кесу әдіптері Дайындама диаметрі,ммДайындаманың жалпы ұзындығы, ммдо 1818... 5050... 120120..260260... 500500 жоғарыОперациялық әдіптер, мм30 дейін0,40,50,70,81,01,230...500,50,60,70,81,01.250... 1200,60,70,81,01,21,3120... 3000,80,91,01,21,41,5  П8.3-кесте. Жонудың операциялық әдіптеріӨңделетін беттерінің диаметр интервалдары,ммАлғашқы қайрауАлғашқы қайрауЖылумен өңдеусіз дайындама Жылумен өңделетін дайындама Ұзындығы, мм200 дейін200... 400200 дейін200... 400200 дейін200... 400Әдіп диаметрде, мм3...6——0,5—0,8—6...101,51,70,81,01,01,310...181,51,71,01,31,31,518...302,02,21,31,31,31,530...502,02,21,41,51,51,950...802,32,51,51,81,82,080... 1202,52,81,51,81,82,0120... 1802,52,81,82,02,02,3180...2602,83,02,02,32,32,5260... 3603,03,32,02,32,32,5   П8.4-кесте. Жазықтықты фрезерлеудің операциялық әдіптеріДайындама қалыңдығы, ммДөрекі тазалаудан кейін алғашқы фрезерлеуАлғашқыдан кейін таза фрезерлеуФрезерлеу ені, мм200 дейін200... 400200 дейін200... 400Фрезерлеу ұзындығы, мм100 дейін100 жоғары 250 дейін250 жоғары 400 дейін100 дейін100 жоғары 250 дейін250 жоғары 400 дейін100 дейін100 жоғары 250 дейін250 жоғары 400 дейін100 дейін100 жоғары 250 дейін250 жоғары 400 дейінӘдіп қалыңдығы, мм6...301,01,21,51,21,51,71,71,01,01,01,01,030... 501,01,51,71,51,52,01,01,01,21,01,21,250 жоғары1,51,72,01,72,02,51,01,31,51,31,51,5  П8.5-кесте. Жазықтықтарды ажарлауға ұсынылатын әдіптер Дайындама қалыңдығы, ммШеңбер перифериясын ажарлауДөңгелек бүйірін ажарлауСоңғы ажарлауТермоөңдеуден кейін ажарлауАлғашқыТазаДайындама ені, мм200 дейін200... 400200 дейін200... 400200 дейін200... 400Ажарлау ұзындығы, мм100 дейін100 жоғары 250 дейін250 жоғары 400 дейін100 дейін100 жоғары 250 дейін250 жоғары 400 дейін100 дейін100 жоғары 250 дейін250 жоғары 400 дейін100 дейін100 жоғары 250 дейін250 жоғары 400 дейін100 дейін100 жоғары 250 дейін250 жоғары 400 дейін100 дейін100 жоғары 250 дейін250 жоғары 400 дейінАжарлауға әдіп, мм6 жоғары 30 дейін0,30,3—0,3——0,20,2—0,2——0,10,1—0,1——30 жоғары 50 дейін0,50,50,50,50,50,50,30,30,30,30.30,30,20,20,20,20,20,250 жоғары0,50,5—0,5——0,30,3—0,3——0,20,2—0,2——    1-нұсқа2-нұсқа3-нұсқаШектер, мм Термиялық өңдеуге дейін соңғы ажарлау Термиялық өңдеуге дейін ажарлауТермиялық өңдеуге дейін алғашқы ажарлауТермиялық өңдеуге дейін тазаажарлау Термиялық өңдеуге дейін таза жону Термиялық өңдеуге дейін алғашқы ажарлау алғашқытазаДиаметрге әдіптер, мм3...60,20,150,05——-0,08-0,0256... 100,30,20,10,20,3-0,10-0,0310...180,30,20,10,20,3-0,12-0,03518...300,30,20,10,30,4-0,14-0,04530...500,40,30,10,30,4-0,17-0,0550...800,50,30,20,30,5-0,20-0,0680... 1200,50,30,20,30,5-0,23-0,07120... 1800,80,50,30,50,8-0,26-0,08180... 2600,80,50,30,50,8-0,30-0,09260... 3600,80,50,30,50,8-0,34-0,10П8.7-кесте. Ішкі ажарлаудың операциялық әдіптері мен шектеріДиаметр интервалдары, ммӨңдеу нұсқасы 1Өңдеу нұсқасы 2Өңдеу нұсқасы 3Алғашқы термоөңдеуден кейін ажарлауСоңғыажарлауТермоөңдеуден кейін ажарлауТермоөңдеуге дейін алғшқы ажарлауТазатермоөңдеуден кейін ажарлауАлғашқыТазаДиаметр әдіптері, ммШек, мм3.60,2—0,10,2——6.100,30,20,10,20,3+0,035                                        Диаметр интервалдары,ммӨңдеу нұсқасы 1Өңдеу нұсқасы 2Өңдеу нұсқасы 3Алғашқы термоөңдеуден кейін ажарлауСоңғыажарлауТермоөңдеуден кейін ажарлауТермоөңдеуге дейін алғшқы ажарлауТазатермоөңдеуден кейін ажарлауАлғашқыТазаДиаметр әдіптері, ммШек, мм10...180,30,20,10,30,3+0,04518 ... 300,30,20,10,30,4+0,0530...500,40,30,10,30,4+0,0650 ... 80 0,50,30,20,30,5-0,0780... 1200,50,30,20,30,5+0,08           П8.8-кесте. Жұқа қайрауда ұсынылатын әдіптерӨңдеудің соңғы диаметрі, ммЖұқа қайрау кезінде әдіп диаметрі, ммАлдыңғы операцияда өңдеу дәлдігі (шегі, ммАлюминийден жасалған дайындамаБаббиттен жасалған дайындамаҚол мен шойыннан жасалған дайындамаБолаттан жасалған дайындамаАлдын ала Соңғы Алдын ала Соңғы Алдын ала Соңғы Алдын ала Соңғы Жұқа қайрау алдында алдын ала қайрауСоңғы алдында алдын ала таза қайрау30 дейін0,20,10,30,10,20,10,20,1+0,084+0,0430...500,30,10,40,10,30,10,20,1+0,10-0, 0550...800,40,10,50,10,30,10,20,1+0,12-0,0680 ... 1200,40,10,50,10,30,10,30,1+0,14-0, 07120... 1800,50,10,60,10,40,10,30,1+0,15+0,08      П8.12-кесте. Бұрғылаумен алынатын саңылаулар дәлдігіДиаметр интервалдары, ммҮңгілеу әдібі, ммСаңылау диаметріне шек, мм10 ... 18 0,8+0,1218 ... 301,2+0,1430... 501,5+0,17П8.10-кесте. Жазудың операциялық әдіптері және шектеріДиаметр интервалдары, ммЖазудың әдібі, ммДиаметр әдібі, ммЖазуАлғашқыжазуТазажазуАлғашқыжазу3...6—0,150,05+0,0256... 100,20,20,1+0,03010...180,20,20,1+0,03518...300,30,20,1+0,045  П8.11-кесте. Қашаудың операциялық әдіптері мен шектеріДиаметр интервалдары, ммҚашауТаза қашауАлғашқы қашауТаза қашауДиаметр әдібі, ммДиаметр жігі, мм3...6 ———6...10——+0,10—10...180,80,5+0,12+0,07018...301,20,8+0,14+0,08430...501,51,0+0,17+0,1050 ... 802,01,0+0,20+0,1280... 1202,01,3+0,20+0,14120... 1802,01,5+0,26+0,16    П8.12-кесте. Бұрғылаумен алынатын саңылау дәлдігі Диаметр интервалдары, ммБұрғылауКондуктор бойынша бұрғылауСаңылау диаметрінің шектері, мм3...6+0,16+0,086... 10+0,20+0,1010...18+0,24+0,1218...30+0,28+0,1430...50+0,34+0,1750...80+0,40—  П8.13-кесте. Жазудың шектері және операциялық әдіптеріДиаметр интервалдары, ммДиаметр әдібі, ммДиаметр жігі, мм ЖазуАлғашқыжазуТазажазуАлғашқыжазу3...6—0,150,05+0,0256...100,20,20,1+0,03010...180,20,20,1+0,03518...300,30,20,1+0,045 П8.14-кесте. Үңгілеудің шектері және операциялық әдіптеріДиаметр, ммҮңгілеу әдібі, ммСаңылаудың диаметр жігі, мм10.. .180,8+0,1218..301,2+0,1430..501,5+0,17 П8.15-кесте. Қашаудың шектері және операциялық әдіптеріДиаметр интервалдары, ммАлғашқы қашауТаза қашауАлғашқы қашауТаза қашау Диаметр әдібі, ммДиаметр жігі, мм3 ... 6--   Диаметр интервалдары, ммАлғашқы қашауТаза қашауАлғашқы қашауТаза қашауДиаметр әдібі, ммДиаметр жігі, мм6... 10——+0,10—10...180,80,5+0,12+0,07018...301,20,8+0,14+0,08430...501,51,0+0,17+0,1050 .. 802,01,0+0,20+0,1280... 1202,01,3+0,20+0,14120... 1802,01,5+0,26+0,16 9-ҚОСЫМШАТехнологиялық операциялардың уақытша көрсеткіштеріП9.1-кесте. Жонғыш және ажарлаушы білдектерде жұмыс кезінде қосымша уақыт, минДайындаманы орнату тәсіліДайындама массасы, кг 0,513581220Қамытшасы бар центрде—0,350,440,540,640,911,12Люнеті бар центрде—0,440,50,640,780,911,12Тегіс қыспақта—0,420,530,670,790,911,1Сомыны бар қыспақта0,480,530,610,70,750,80,86Тексерусіз патронда0,180,20,220,270,330,380,39Тексерумен патронда—0,40,470,560,630,700,84Люнеті бар патронда—0,40,410,530,600,670,78Магнитті столда0,10,150,20,250,30,350,4 П9.2-кесте.Фрезерлік білдекте жұмыс кезінде қосымша уақыт, минДайындаманы орнату тәсіліДайындама массасы, кг 0,535Эксцентрикті қысқышы бар тискада0,90,110,16Тұтқышы бар тискада0,120,190,21Бұрауышы бар тискада0,140,210,24Механизацияланған қысқышты қолданумен0,060,090,11Арнайы құрылғыда қармауыш пен сомын кілтін бекітумен0,120,150,23 П9.3-кесте. Техникалық және ұйымдастырушылық қызмет көрсету және физикалық қажеттіліктер уақыты Метал өңдіруші білдек типіТехникалық қызмет көрсету уақыты, негізгі уақыттан %Физикалық қажеттіліктер уақыты, жедел уақыттан % Жиынтық уақыт (техникалық және ұйымдастырушылық қызмет көрсету және физикалық қажеттіліктерге), % жедел уақыттанЦентр биіктігімен жонғыш, мм:   2002,52,54,63003,03,05,04003,53,55,3Айналдырғының саңылау диаметрімен револьверлік, мм:   222,51,54,7603,01,65,11103,51,75,4Өңделетін саңылаудың ең үлкен диаметрі бар тік-бұрғылаушы, мм:   351,01,03,5551,01,13,6Өңделетін саңылаудың үлкен диаметрімен радиалды-бұрғылаушы, мм:   351,01,23,7551,01,43,9Стол ұзындығымен көлденең-фрезерлік, мм:   1 0001,51,24,015002,01,54,5  Метал өңдіруші білдек типіТехникалық қызмет көрсету уақыты, негізгі уақыттан %Физикалық қажеттіліктер уақыты, жедел уақыттан % Жиынтық уақыт (техникалық және ұйымдастырушылық қызмет көрсету және физикалық қажеттіліктерге), % жедел уақыттанСтол ұзындығымен тік-фрезерлік, мм:   1 0001,51,24,015002,01,54,5Центр биіктігімен айнала ажарлаушы, мм:   2006,01,76,73007,02,27,7Ажарланатын саңылаудың ең үлкен диаметрімен ішкі ажарлау, мм:   2006,02,22,74007,02,78,2Стол ұзындығымен тегіс ажарлаушы, мм:   1 0002,01,74,715002,51,95,1Созылыңқы21,44,4Орталық шептегі21,24,2Тіс кесетін31,75,2  П9.4-кесте. Жонғыш білдекте жұмыс кезінде дайындамалық-қорытынды уақыт, мин Өңделетін дайындаманы орнату тәсіліБілдек центрінің биіктігі, мм200400600800Дайындамалық-қорытынды уақыт, минБілдек центрінде немесе центрлік қыспақта45,86,88,6Өзі орталықтан тепкіш үш жұдырықшалы патронда6...76,6...8,18,8... 10,812,1... 14,7Құрылғыдағы қысқұрылғыда1011,214,119,1Болт бекітілген қысқұрылғыда5,05,77,811,1Тартқыш сомыны бар цангалы патронда4,85,86,57,9Ұштық қыспақта3,03,63,8—Бұранданы кесуге арналған білдекті жөндеу2 дейін3 дейін 4 дейін5 дейін  П9.5-кесте. Фрезерлік білдекте жұмыс кезінде дайындамалық-қорытынды уақыт, минДетальге арналған құрылғылар атауыБілдек столының ұзындығы, мм 7001 200Білдек столында бекітілген тисктер8,911Бөлуші құрылғылары бар центрлер 12,413,7Қыспағы және бөлуші құрылғысы бар центрлер12,313,9Үшжұдырықшалы патрон10,211,2Артқы басшасының центрі бар үшжұдырықшалы патрон 10,711,8Бөлгіш құрылғысы бар цангалы патрон 10,011,0Арнайы құрылғы (тексерусіз)1112,3 з        Центр биіктігі, ммДайындаманы орнату тәсілі150250  Уақыт, минЦентрде немесе центрдегі қыспақта7,08,0Өзіцентрленетін патронда10,011,0Өзіцентрленетін патронда және люнетте12,014,0Төртжұдырықшалы патронда және люнетте14,016,0Магнитті столда6келесі жағдайларда уақытты қосу шамасы Патрон жұдырықшаларын қайта ажарлауПатрон диаметрі: 200 дейін мм6,08,0 200 мм жоғары8,010,0Цангалы патронды орнату және шешу1,01,2Құрылғыларды орнату және шешу:  тексерусіз 1,52,0тексерумен 2,54,0Қосымша люнетті орнату:  ашық типті 2,53,0жабық типті 2,02,8Ажарлаушы шеңберді ауыстыру6,08,0Ажарлаушы шеңберді түзеу:  бір диаметр 1,01,5бір бүйір 1,52,0бір радиус 0,50,5Жұдырықшаларды ауыстыру:   үшжұдырықшалы патрон1,52,0Төрт жұдырықшалы патрон2,53,5Белсенді бақылауға арналған қапсырмаларды баптау1010Технологиялық жабдықтар мен материалдардың техникалық сипаттамаларыП10.1-кесте. Кейбір білдектердің қысқаша техникалық сипаттамаларыБілдек моделіӨңделетін дайындама өлшемдері, ммЖылдамдықтар саны Айналдырғының айналу жиілігі, мин 1Беріліс, мм/минБеріліс саныҚуаты,кВтМассасы, тГабаритті өлшемдері, мДиаметрі(қимасы)Ұзындығы Жонғыш және жонғыш-бұранда кескіш білдектер1М613207102412,5 Cl 6000,8... 1,9—4,01,262,05x216К204001 0002312,5... 16000,05...2,842102,842,5x1,19Жонғыш-револьерлік білдектер103 КОТ1810014100...4000,03... 0,18—8,01,264,02x0,921Г340ПЦ401001245... 2 000 - -6,23,462,9x1,15Тік-бұрғылаушы білдекттер2Г12525200—63... 2 0000,1 ...1,692,20,780,73x0,912Н135Б355001231,5... 1 4000,1...1,694,03,751,7x1,03211150503001222,4... 10000,05... 2,24127,51,872,93x0,89   Центрлеуші және фрезерлік-центрлеуші білдектер2А93112570 ...500—500... 2 0000,01 ...0,16—4,4392x1,05298225... 80250... 1 000 - ———26,818,64x4,15Айнала ажарлаушы білдектерЗМ151200700—50... 5000,05...5,0—10,05,64,98x2,24Ішін ажарлаушы білдектерЗК225В3...2550 280... 2 ООО1 ...7—0,762,82,23x1,78ЗК227В20... 100125—60... 1 2001 ...7—4,04,32,82x1,9Центрсіз – ажарлаушы білдектерЗМ1820,8... 75170—17... 150 —7,53,472,23x1,46Тік бұрышты столы бар тегіс ажарлаушы білдектерЗД7223201 250—1 460300... 1 260—15,08,74,01x2,13ЗД732320800—1 460300... 1230—22,08,24,01x2,13Дөңгелек столы бар тегіс ажарлаушы білдектерЗЕ756800450—1 0005... 30 55,010,12,8x2,5Бұрандалы –ажарлаушы білдектер  Білдек моделіӨңделетін дайындама өлшемдері, ммЖылдамдықтар саны Айналдырғының айналу жиілігі, мин 1Беріліс, мм/минБеріліс саныҚуаты,кВтМассасы, тГабаритті өлшемдері, мДиаметрі(қимасы)Ұзындығы 5К821В2...95270—0,3...55——3,04,851,8x1,95К823В30... 320950-0,11... 33——5,58,73,78x2,51Цилиндрлі дөңгелектерге арналған тіс фрезерлік білдектер53041180/ т = 1,5——200... 1 2500,1... 1,6—1,52,481,21x1,25К301П125/m = 2,5——100...5000,35... 45—2,21,841,32x1,12Цилиндрлі дөңгелектерге арналған тісқашау білдектері511180/m = 120—250... 16000,25... 1,6—1,11,771,64x1,095122200/m = 550—200... 8500,16... 1,6—2,84,42x1,45Көдденең-фрезерлік консольды білдектер6Р81Г(250 x 1 000)50...4101850... 1 60035... 1 020— 5,52,211,48x1,996Р82Г(320 x 1 250)30...4501831,5... 160035... 1 250187,52,832,31x1,95Тік – фрезерлік консолды білдектер6Р11(250x1000)50...4101850... 1 60035... 1 020 5,52,361,48x1,99 П10.2-кесте. Тез кесетін болаттың кейбір маркаларыМаркаБеріктігіТозуға төзімділігіМатериалдың ажарланушылығы Дайындалатын құрал түрі Р18Қанағаттанарлық Жоғары ҚанағаттанарлықКонструкциялық материалдарды өңдеуге арналған құралдардың барлық түрлеріР6М5ЖоғарыЖоғарыҚанағаттанарлықКонструкциялық материалдарды өңдеуге арналған құралдардың барлық түрлеріР18К5Ф2ЖоғарыЖоғарыТөмен Аса берік болаттар мен қорытпаларды өңдеуге арналғанР9К5ЖоғарыЖоғарыР18 төменАса қатты және жұмсақ болатты және қорытпаны өңдеуге арналған Р9К10ЖоғарыЖоғарыР18 төменАса қатты және жұмсақ болатты және қорытпаны өңдеуге арналған  П10.3-кесте. Алуан түйіршікті абразивті құралдарды қолдану облысы Абразивті құралдың түйіршіктігі Қолдану облысы 125; 100; 80Таңбаланған және және басқа дайындамаларды қолмен сүртіп ажарлауАжарлаушы шеңберлерді жанып жөндеу50; 63Алдын ала ажарлау (Ra 2,5...0,63 мкм) Ірі және орташа кескілерді қайрауМатериалдарды кесу40; 32Алдын ала және таза ажарлау (Ra 2,5.0,32 мкм)Кесетін құралдарды қайрау Абразивті құралдың түйіршіктігі Қолдану облысы 25; 20; 16Таза ажарлауПрофильді ажарлау (Ra 1,25...0,16 мкм) Сынғыш материалдарды ажарлау12; 10Бөлшектерді әрлеп ажарлау (Ra 0,63.0,16 мкм) Алдын ала жануыштауКесетін құралдарды қайтау8; 6Қатты қорытпалардан жасалған бөлшектерді таза және жұқа ажарлауҰсақ қадаммен бұранданы ажарлау Таза жануыштауМ40—М5Аса жұқа бөлшектерді жетілдіру (Ra 0,16.0,02 мкм) Аса ажарлау Соңғы жануыштау Ұсақ қадаммен бұранданы ажарлау П10.4-кесте. Ажарлау кезінде дайындаманы негіздеу құрылғыларыОрнату тәсілі Қолдану облысы Айнала сыртқы ажарлауАйналмалы центрлер Барлық дайындамаларға арналғанЖылжымайтын центрлер Жұқа бөлшектерді ажарлауГидропласты бар қыспақтарТөлкені ажарлауЦентрсіз ажарлауТірек пышағы және жетекші шеңбер:Бөлшек өстері абразивті шеңбер центрінің сызығынан жоғарыБөлшек өстері абразивті шеңбер центрінің сызығынан төмен Тірек және қысқыш аунақша және жетекші шеңберҚысқа және қатты дайындамаларды сыртқы ажарлау Сәл қисық өспен ұзын дайындаманы сыртқы ажарлауІшкі ажарлауІшкі ажарлауӨзі центрленетін үшжұдырықшалы патрон   Барлық детальдерге арналған Орнату тәсілі  Қолдану облысыЦангалы патрон Барлық детальдерге арналғанМембраналы патрон Қатты емес дайындаманы дәл центрлеуМагнитті патрон Сақина және диск типті жұқа дайындамаларда саңылаулар мен жазықтықтарды ажарлау Тегіс ажарлауМагнитті плиталар және столдарҚарапайым конфигурация дайындамасын ажарлауЦентрлер Цилиндр дайындамада жазықтықтарды (қасқалпақшаны) ажарлау Синус сызғышы Негізгі жазықтыққа немесе өске бұрышпен орналасқан жазықтықтарды ажарлауМеталл плита Металл плитаға жапсырылған магнитті емес бөлшектерді ажарлау П10.5-кесте. Ажарлаушы шеңберлердің сипаттамасын таңдауАжарлау түріӨңдеудің жиілікӨңделетін материалКөмірсутек болаты Коррозияға төзімді болат Шойын Бойлық беріліспен айналмалы сыртқы5Э50СМ2КЭ50СМ1БКЧ50СМ1КбЭ40—50С1КЭ40—50СМ1БКЧ40—50СМ1К7ЭБ40СМ2КЭБ40СМ2БКЧ50СМ1К8ЭБ16—25С.1КЭБ16—25СМ2БЭ16—25СМ2КРадиалды беріліспен айналмалы сыртқы5Э50С1КЭ50СМ2БКЧ50СМ2К6Э40—50СМ2КЭ40—50СМ2БКЧ40—50СМ2К7ЭБ40С1КЭБ40С1БЭ40С1К8ЭБ16—25С2КЭБ16—25С1БЭ16—25С1КБойлық беріліспен центрсіз5Э50С1КЭ50СМ2БКЧ50С.М2К6Э40—50С2КЭ40—50СМ2БКЧ40—50СМ2К7ЭБ40С2КЭБ40С1БЭ40С1К8ЭБ16—25СТ1КЭБ16—25С1БЭ16—25С2К                     П10.7-кесте. Бөлшектерді салқындатуға арналған тоңазытушы типтеріТоңазытушы Қалыпты қысым кзінде салқындаудың ықтимал температурасы, °СТоңазытқыш машинаның жұмыс денесі (фреон)-100Қатты көмірқышқыл (құрғақ мұз)-75Сұйық оттегі-180Сұйық ауа -192Сұйық азот-195  П10.8-кесте. Ажарлаушы бастиектердің негізгі өлшемдері және типтер                  11-ҚОСЫМШАКесу параметрлері және өңдеу режимдеріП11.1-кесте. Т15К6 жасалған пластинасы бар кескімен конструкциялық болаттарды және қорытпаларды жону және қайрау кезінде кесу жылдамдығы Материал беріктігінің шегі, МПаБеріліс, мм/айн, артық емес4,4...4,95,0...5,55,6...6,26,3...7,98,0...8,9Кесу тереңдігі, мм, артық емес1,4————0,250,540,971,271,652,15—31,4———0,140,380,750,971,271,65—731,4———0,250,540,750,971,272,1515731,4——0,140,380,540,750,971,65—15731,4——0,250,380,540,751,27——1573——0,140,250,380,540,97———157———0,140,250,380,75————15————0,140,250,54Өңдеу сипатыКесу жылдамдығы, м/минСыртқы бойлық қашау417330260231205182144500 мм диаметрге дейін қашау 378 299 236 209 186 165 130Көлденең қашау518409323287255227188 П11.2-кесте. Р9 және Р18 болаттан жасалған кескілермен болатты қашау және қайрау кезінде кесу жылдамдықтарыКесу тереңдігі , ммБеріліс , мм1,40,160,260,340,440,580,7611,3—3,0—0,160,260,340,440,580,7611,36,0——0,160,260,340,440,580,76112————0,260,340,440,580,76  Өңдеу сипатыКесу жылдамдығы, м/минСыртқы көлденең қашау 106 89 75 62 52 44 37 31 26Қашау968067564739332823Көлденең қашау13010991776454453832П11.3-кесте. Р9 және Р18 болаттан жасалған ұштық фрезалармен конструкциялық болаттарды өңдеу кезінде кезінде кесу жылдамдықтары Фреза диаметрі, ммТістер саныӨңделетін жігінің ені, ммӨңделетін жік тереңдігі, ммБеріліс, мм/фреза тісі    0,0450,060,070,09Кесу жылдамдығы, м/мин1641610..253530,527—1651610..253430——2052010.3033,529,526,5232062010.30332926—П11.4-кесте. т15К6 қорытпадан жасалған пластинасы бар цилиндрлік фрезаның қорытпалары мен конструкциялық болатты өңдеу кезінде кесу жылдамдықтарыФреза диаметрі, мм Тістер саныФрезерлеу ені, ммФрезерлеу тереңдігі, ммБеріліс, мм/фреза тісі    0,120,160,22 0,3Кесу жылдамдығы, м/мин808 2255233214195   3220201 4 1694,41901741601456,51641501371259,5 141 129118108904 2276252231211   3 240218 1991824,4205288172157 Фреза диаметрі, ммТістер саныФрезерлеу ені, ммФрезерлеу тереңдігі, ммБеріліс, мм/фреза тісі    0,120,160,22 0,3Кесу жылдамдығы, м/мин   6,5179162148136   9,515414112911810010 2257236216197   32222031861704,41921751601476,51651511381279,5143130119109П11.5-кесте. Р9 и Р18 болаттан болаттан жасалған цилиндрлік фрезалармен конструкциялық болаттарды фрезерлеу кезінде кезінде кесу жылдамдықтары  Фреза диаметрі, ммТістер саныФрезерлеу ені, ммФрезерлеу тереңдігі, ммБеріліс, мм/фреза тісі0,050,10,130,180,240.33Кесу жылдамдығы, м/мин75812...40362544943,938,5—   §5246,5423733—   845,540,536,532,528,5—  41... 13035448,5443934—   546,541,53833,529,5—   840,53632,528,525,5—90812...40366595347,542—   5575146,54136—   849,54440,535,531—  41...13035952484237—   5514540,53631,5—   84439353127,5—1101012 .. 4037163575144,540 Фреза диаметрі, ммТістер саныФрезерлеу ені, ммФрезерлеу тереңдігі, ммБеріліс, мм/фреза тісі0,050,10,130,180,240,33Кесу жылдамдығы, м/мин   5615448,543,338,534   85246,542,537,53329,5   1345,54137332926  41... 13036356504539,535   5544843,538,53430,5   846,541,537,53329,526,5   134136,533292623 П11.6-кесте. Жұқа жону режимдеріӨңделетінматериалАлмаздан жасалған кесетін құралҚатты қорытпадан жасалған кесетін құрал Кесу жылдамдығы, м/минБойлық беріліс, мм/дайынд.айн.Кесу тереңдігі, ммКесу жылдамдығы, м/минБойлық беріліс, мм/дайынд.айн.Кесу тереңдігі, ммСилумин350...5000,02.0,080,06.0,30200.4000,02.0,080,05.0,45Баббит380...6000,02.0,030,18.0,25250.6000,02.0,100,05.0,35Қола 330.5000,02.0,050,10.0,25250.5000,02.0,100,05.0,25Сұр шойын———100.2000,03.0,180,10.0,35Көмірсутек болаты———150.3000,03.0,140,10.0,35 П.11.7-кесте. Тіс фрезерлеу кезінде өңдеу режимдеріӨңдеу түріКесу жылдамдығы, м/минФреза берілісі, мм/дайынд.айн.Алғашқы өңдеу20.251,5.2,0Таза өңдеу30 ... 35соСП0,5...2,0  П11.8-кесте. Тісқашау кезінде өңдеу режимдеріӨңдеу түріКесу жылдамдығы, м/минАйнала беріліс, мм/қашауыштың екі жүрісіАлғашқы өңдеу12... 180,25.0,5Таза өңдеу20 ... 300,1... 0,3 П11.9-кесте. Радиалды беріліс әдісімен біліктерді ажарлау кезінде кесу режимдері Ажарланатын бетінің ұзындығы, мм  15 дейін 20 дейін 25 дейін32 дейін   Кесу режимі   Ажарланатын бетінің диаметрі, ммДайындаманың айналу жылдамдығы, м/минКөлденең беріліс, мм/дайынд.айн.Дайындаманың айналу жылдамдығы, м/минКөлденең беріліс мм/дайынд.айн.Дайындаманың айналу жылдамдығы, м/минКөлденең беріліс, мм/дайынд.айн.Дайындаманың айналу жылдамдығы, м/минКөлденең беріліс, мм/дайынд.айн.25 дейін160,002150,0015140,001——25....40170,0025160,002150,0015140,001040 ... 6363180,003170,0025160,002150,001563 ... 80 ——180,003170,0025160,00280 .. 100————180,003170,0025100...125——————180,003125...160——————190,004160...200——————200,005 П11.10-кесте. Тез кесетін болаттан жасалған қашау саңылауларын алдын ала (алғашқы) қашау кезінде, мм/айнӨңделетін материалҚашау диаметрі, мм 10 дейін10...1510...1510...1510...1510...15Болат 0,80,91,01,11,21,3Шойын (200 НВ кем) және мыс қорытпалары2,22,42,62,73,13,2Шойын (200 НВ артық)1,71,92,02,22,42,6  ТП11.11-кесте. Тез кесетін болаттан жасалған бұрғымен шойынды, конструкциялық болатты және түрлі-түсті қорытпаларды беру кезінде берілістер, мм/айнБұрғы диаметрі, ммБолат Шойын және түрлі түсті қорытпалар 160 НВ дейін160...240 НВ240...300 НВ300 НВ жоғары170 НВ дейін170 НВ жоғары2...40,09..0,130,08..0,100,06..0,070,04..0,060,12..0,180,09..0,124...60,13..0,190,10..0,150,07..0,110,06..0,090,18..0,270,12..0,186...80,19..0,260,15..0,200,11..0,140,09..0,120,27..0,360,18..0,248...100,26..0,320,20..0,250,14..0,170,12..0,150,36..0,450,24..0,3110... 120,32..0,360,25..0,280,17..0,200,15..0,170,45..0,550,31..0,3512... 160,36..0,430,28..0,330,20..0,230,17..0,200,55..0,660,35..0,4116 .. 200,43..0,490,33..0,380,23..0,270,20..0,230,66..0,760,41..0,4720...250,49..0,580,38..0,430,27..0,320,23..0,260,76..0,890,47..0,54 П11.13-кесте. Тез кесетін болаттан немесе қатты қорытпадан жасалған пластинасы бар кескілермен жонғыш және жонғыш-револьверлік білдектерде алғашқы қашау кезінде бойлық берілістер Кескі қималарының немесе қыспақтарының өлшемдері, ммКескінің немесе қыспақтың ұшуы, ммӨңделетін материал  Конструкциялық болатШойын және мыс қорытпаларКесу тереңдігі, мм2352358Берілістер, мм/дайынд.айн.010500,08——0,12...0,16———012600,10,08—0,12...0,200,12...0,18——016800,1...0,250,150,10,20...0,300,15...0,250,1...0,18—0201000,5...0,30,15...0,250,120,3...0,40,25... 0,350,12...0,25—0201250,25...0,50,15...0,40,12...0,20,4 ... 0,60,3 ... 0,50,25...0,35—0301500,4...0,70,2...0,50,12...0,30,5... 0,80,4 ... 0,60,25...0,45—040200—0,25...0,60,15...0,4—0,3 ... 0,8со0,3...0,8—40x40150—  —0,7... 1,20,5...0,90,4 .. 0,5 П11.14-кесте. Тез кесетін болаттан немесе қатты қорытпадан жасалған пластинасы бар кескілермен сыртқы жону кезінде берілістер Бөлшек диаметрі, ммКескі ұстағышының өлшемі, ммӨңделетін материал  Конструкциялық көмірсутекті болат Шойын және мыс қорытпаларыКесу тереңдігі, ммЗ дейін3...55... 88... 12З дейін3...520 дейін16 х 25 бастап 25x25 дейін0,3 .. 0,4—————20...4016 х 25 бастап 25x25 дейін0,4 .. 0,50,3 ... 0,4——0,4...0,5— 16 х 25 бастап 25x40 дейін0,5...0,90,4 ... 0,80,3 ... 0,7—0,6...0,90,5 ... 0,860... 10016 х 25 бастап 25x40 дейін0,6...1,2 0,5...1,1 0,5...0,90,4 ... 0,80,8 ... 1,4 0,7... 1,2Ескерту: 1. Қаттылығы 44...56 HRC болатты өңдеу кезінде берілістің кестелік мәндерін оларды 0,8 коэффициентке көбейтіп, азайту керек.Қаттылығы 57...62 HRC болатты өңдеу кезінде берілістің кестелік мәндерін оларды 0,5 коэффициентке көбейтіп, азайту керек.Ұзік беттерін өңдеу кезінде берілістің кесте мәндерін оларды 0,5 коэффициентке көбейтіп, азайту керек. Болатты өңдеу8580,02... 0,0150,018.0,012—105100,035... 0,0250,030.0,0200,015.0,010164160,06.0,050,05.0,040,04.0,03 3 0,08.0,070,07.0,060,05.0,0425525—0,11.0,080,08.0,06 3 —0,14.0,100,10.0,0732632—0,12.0,090,09.0,06 4 —0,14.0,100,10.0,07Шойынды және мыс қорытпаларын өңдеу8580,025.0,020,02..0.015—105100,05.0,040,035.0,020,02.0,015164160,08.0,060,07.0,050,05.0,03 3 0,11.0,080,09.0,060,08.0,05205200,14.0,090,12.0,080,08.0,06 3 0,16.0,100,14.0,100,11.0,07П11.15-кесте. Р9 немесе Р18 болаттан жасалған ұштық фрезалармен жіктерін фрезерлеу кезіндегі берілістер Фреза диаметрі, ммФреза тістерінің саныЖік ені, ммЖік тереңдігі, ммП11.16-кесте. Көмірсутек және қоспаланған болаттан жасалған қатты балқитын пластиналармен немесе тез кесетін болаттан жасалған кескілермен алғашқы қайрау кезінде берілістер Кескінің ұстағыштарын кесу өлшеміӨңделетін беттерінің диаметрі, ммҚатты қорытпалардан жасалған пластиналары бар кескілерР19 және Р18 болаттан жасалған кескілерКесу тереңдігі, мм358358Бойлық беріліс, мм16x25200,3...0,4——0,3.„0,4——400,4... 0,50,3...0,4—0,4... 0,6——   Кескінің ұстағыштарын кесу өлшеміӨңделетін беттерінің диаметрі, ммҚатты қорытпалардан жасалған пластиналары бар кескілерР19 және Р18 болаттан жасалған кескілерКесу тереңдігі, мм358358Бойлық беріліс, мм 600,5...0,70,4...0,60,3...0,50,6...0,80,5... 0,70,4...0,61000,6...0,90,5...0,70,5...0,60,7... 1,00,6...0,90,6...0,820 х 30 25 х 25 200,3...0,4——0,3...0,4——400,4...0,50,3...0,4—0,4...0,6——600,6...0,70,5...0,70,4... 0,60,7...0,80,6...0,8—1000,8... 1,00,7...0,90,5...0,70,9... 1,10,8...1,00,7...0,9 П11.17-кесте. Өңделетін беттерін айналдыру жылдамдығы және бойлық беру әдісімен сыртқы цилиндрлік беттерін ажарлау кезінде берілістер Бойлық беріліс  Кедір-бұдырлығы Ra, мкмБойлық беріліс, шеңбер енінің үлестері1,20,2...0,30,630,15....0,250,320,1....0,20,160,1....0,160,080,1....0,12Өңделетін дайындаманы айналдыру жылдамдығы Өңделетін бетінің диаметрі, мм25 дейін25....4040 .... 6363 ... 100100 ... 160Дайындаманың айналу жылдамдығы, м/мин8. ...109....1210....1510.....1812 ... 20   П11.18-кесте. Бойлық беру әдісімен сыртқы цилиндрлік беттерін ажарлау кезінде столдың бір жүрісіне тереңдікке берілістер Өңделетін бетінің диаметрі, ммДайындаманың айналу жылдамдығы,м/минБеріліске шеңбер енінің туындысы (шеңбер енінің үлесінде)3456S10Тереңдікке беріліс, мм/стол жүрісі25 дейін80,0050,0040,00350,0030,0025—100,0040,00350,0030,00250,002—0,0050,0040,00350,0030,0025—25... 40120,0040,00350,0030,00250,002—10—0,0040,00350,0030,00250,00240...63120,0040,00350,0030,00250,0020,0015150,00350,0030,00250,0020,00150,00163... 10012—0,0050,0040,00350,0030,0025150,0050,0040,00350,0030,00250,002180,0040,00350,0030,00250,0020,0015100... 16015— ,0,0050,0040,00350,0030,0025180,0050,0040,00350,0030,00250,002200,0040,00350,0030,00250,0020,0015 П11.19-кесте. Болат пен шойынды таза қайрау кезінде берілістер  Бетінің кедір-бұдырлығының параметрі, мкмКескіш ұшындағы радиус, мм0,40,81,21,62,02,4RaRzБеріліс, мм/айн дайындама0,63 0,070,10,120,140,150,171,250,100,130,1650,190,210,232,50,1440,200,2460,290,320,35 200,250,330,420,490,550,60400,350,510,630,720,800,87800,470,660,810,941,041,14Ескерту: І. Беріктігі аз болатты өңдеу кезінде беріліс мәндерін К = 0,45 коэффициентіне кесте мәнін көбейтіп, азайту керек.2. Беріктігі жоғары болатты өңдеу кезінде беріліс мәндерін кесте мәнін К = 1,25 көбейтіп, ұлғайту керек..  П1.20-кесте. Кесу кезінде сыртқы жұмыс жүрістерінің саныБұранда қадамы, ммӨңделетін дайындам материалыКөміртекті болатҚоспаланған болатШойын, қола және жезЖұмыс жүрістерінің саныАлғашқы Таза Алғашқы Таза Алғашқы Таза 1,25... 1,54253421,755364 32,0 ...3,0673,5...4,5749565,0...5,581066,0912П11.21-кесте. Бұрғылау, үңгілеу, жазу кезінде кесетін құралдың жеткізіп салуының, кесуінің және асқынөтудің жиынтық ұзындығы   Кесетін құрал диаметрі, ммСаңылау типі Өңдеу әдісі 2,5610162025Кесетін құралдың жеткізіп салуының, кесуінің және асқынөтудің (шығу) жиынтық ұзындығы , ммӨтпеліҚалыпы қайралатын бұрғымен бұрғылау2,0356810 Үңгілеу———345 15°конус бұрышымен қашаумен болатты өңдеу—810121416 5° конус бұрышымен қашаумен шойынды өңдеу 1012151720   Саңылау типіӨңдеу әдісіКесетін құрал диаметрі, мм  2,5610162025Кесетін құралдың жеткізіп салуының, кесуінің және асқынөтудің (шығу) жиынтық ұзындығы , ммСаңылаусыз тесіктерБұрғылау1,5246810 Үңгілеу———222Жазу—23333  П11.22-кесте. Бүйір фрезалармен фрезерлеу кезінде кесу және асқынөтудің жиынтық мәні Фрезерлеу ені, ммБүйір және ұштық фрезаларының диаметрі, мм 20 дейін32405080100Кесу және жүріс (шығу) ұзындығының сомасы, мм1665555—2076555525—10776632——1097740———1410860————201480—————24 П11.23-кесте. Дискілі фрезамен фрезерлеу кезінде кесудің және асқынөтудің жиынтық мәні Фрезерлеу тереңдігі, ммДискілі, кертіп істеуші фрезаның диаметрі, мм  16 дейін32405080100Кесудің және асқынөтудің (шығудың) ұзындық сомасы, мм15991113142611121417183712141619214713151822245714161924266—15172025288—1619222931  П11.24-кесте. Р9 немесе Р18 болаттан жасалған цилиндрлік фрезалармен болатты фрезерлеу кезінде кесу үшін қажетті қуат   Фрезаның бір тісіне беріліс, мм/тісКесу тереңдігі, мм0,05...0,090,10...0,170,18...0,220,33...0,6Фрезерлеу ені, мм———413,54,55,56,581012         ——4149—3,54,55,56,581012        —414959——3,54,55,56,581012—————— 41495970———3,54,55,56,581012——————597084100—————4,55,55,56,581012————84100120        3,54,55,56,581012——100120——————————3,54,55,56,581012—120————————————3,54,55,56,581012Минуттық беріліс, мм/минКесу қуаты, кВт50—————0,9і,і1,31,51,82,22,63,13,84,55,371———0,91,11,31,51,82,22,63,13,84,55,36,47,6101—0,91,11,31,51,82,22,63,13,84,55,36,47,69,1111441,11,31,51,82,22,63,13,84,55,36,47,69,1111315,5               П11.25-кесте. Жонғыш білдекте жұмыс кезінде кесу және асқынөту шамасы Кесу тереңдігі, ммЖоспардағы кесудің басты бұрышы, ...°Асқынөту шамасы,мм 10152030456075 Кесу шамасы, ммі5,73,72,71,710,60,31211,37,55,53,521,20,6131711,28,25,231,70,8246,214,9116,942,31,1254,218,613,78,752,91,3263422,416,510,463,51,627402619,212,1741,92845,229,82213,884,62,1395133,624,715,795,22,43105737,327,417,3105,82,73 П.11.26-кесте. Бойлық өту әдісімен ажарлау кезінде стол жүрісінің ұзындығын Lx анықтау    П12.6-кесте. Ажарлау кезінде қозғалыстар және берілістерАжарлау тәсілі Өңдеу нобайыБеріліс қозғалысыБеріліс түрі Әдіпті шешу тәсіліДөңгелекБойлықӨз өсінің бойынща шеңбердің қайтымды-ілгерілеме қозғалысы Бойлық: бір минут ішінде дайындаманың бір айналымы үшінАжарлаушы шеңбердің бірнеше жүрісі ішінде Шеңбердің радиалды қозғалысыТереңдікке беріліс: столдың қос жүрісі ішінде столдың бір жүрісі үшінТереңдік Өз өсінің бойынща шеңбердің қайтымды-ілгерілеме қозғалысы Бойлық: бір минут ішінде дайындаманың бір айналымы үшінАжарлаушы шеңбердің бір жүрісі ішіндеШеңбердің радиалды қозғалысыТереңдікке беріліс: столдың қос жүрісі ішінде столдың бір жүрісі үшін  Ажарлау тәсілі Өңдеу нобайыБеріліс қозғалысыБеріліс түрі Әдіпті шешу тәсіліДөңгелек Кескіш  Радиалды бағытта шеңбердің үздіксіз (немесе мерзімді) қозғалысы Көлденең: бір минут ішінде дайындаманың бір айналымы үшінАжарлаушы шеңбердің бір жүрісі ішіндеӨс бойында шеңбердің тербелуші қозғалысы ЦентрсізӨтпелі Өз өсінің бойында дайындаманың ілгерілеме қозғалысы (сыртқы ажарлау кезінде)Бойлық: бір минут ішінде дайындаманың бір айналымы үшінДайындаманың бірнеше жүрісі ішіндеӨз өсінің бойында дайындаманың қайтымды- ілгерілеме қозғалысы (ішкі ажарлау кезінде)Бойлық: бір минут ішінде дайындаманың бір айналымы үшінАжарлаушы шеңбердің бірнеше қозғалыстары ішінде Кескіш Ажарлаушы шеңберге дайындаманың үздіксіз радиалды дайындамадарыКөлденең, бір минут ішіндеАжарлаудың бір циклі ішіндеКүту Көлденең беріліссізТіреуге дейінӨтпелі және кескіш ажарлау қозғалыстарының үйлесіміҚұрамдастырылғанАжарлаудың бір циклі ішіндеІшкіБойлай Өз өсінің бойынща шеңбердің қайтымды-ілгерілеме қозғалысы Бойлай: бір минут ішінде дайындаманың бір айналымы үшінАжарлаушы шеңбердің бірнеше жүрістерінің ішіндеШеңбердің радиалды қозғалысыКөлденең, столдың қос жүрісі ішінде Ажарлау тәсілі Өңдеу нобайыБеріліс қозғалысыБеріліс түрі Әдіпті шешу тәсіліІшкіКескіш Радиалды бағытта шеңбердің қозғалысы Көлденең: бір минут ішінде дайындаманың бір айналымы үшінАжарлаушы шеңбердің бір жүрісі ішіндеАжарлау кезінде дайындаманың айналуы Айнала, бір минут ішіндеТегіс Шеңбердің перифериясыменӨз өсінің бойында шеңбердің қозғалысыКөлденең, столдың бір жүрісі ішіндеСтолдың бірнеше жүрісі ішіндеШеңбердің радиалды қозғалысыТереңдікке берілісШеңбер бүйіріменСтолдың тура сызықты – қайтымды қозғалысыТереңдікке берілісАжарлаудың бір циклі ішіндеӨз өсінің бойынша шеңбердің қозғалысыП11.28-кесте. Ажарлаудың алуан түрлері кезінде кесу параметрлеріӨңделетін материалАжарлау түріДайындаманың айналу жылдамдығы,м/минШеңбердің айналу жылдамдығы, м/сАжарлау тереңдігі,ммБойлық берілісіРадиалды беріліс, мм/айнСыртқы айнала ажарлауКонструкциялық жәнен аспаптық болат және қорытпаларӘр жүріске бойлық беріліспен: алдын ала соңғы 12 ... 2515...55.35. 350,01 ...0,0250,005... 0,015(0,3... 0,7)В(0,2... 0,4)В— Қос жүріске бойлық беріліспен: алдын ала соңғы30 ... 5020 ... 40. 35. 35— 0,0025... 0,075 0,001 ...0,006Қатты қорытпаларӘр жүріске бойлық беріліспен: алдын ала соңғы10. ..20 20... 30.30. 350,0075... 0,01 0,0075... 0,010,5...0,8 м/мим 0,3...0,5 м/мин—Айнала ішкі ажарлауКонструкциялық және аспаптық болат және қорытпаларЖалпы мақсаттағы білдектерде: жәнеалдын ала соңғы20 ... 4030...350,005... 0,02 0,0025... 0.01(0,4... 0,7)В (0,25... 0,4)В— Жартылай автомат білдектерде: алдын ала соңғы 50... 15030...350,0025... 0,005 0,0015... 0,0025(0,4... 0,75)В (0,25...0,4)В—Өңделетін материалАжарлау түріДайындаманың айналу жылдамдығы,м/минШеңбердің айналу жылдамдығы, м/сАжарлау тереңдігі,ммБойлық берілісіРадиалды беріліс, мм/айнҚатты қорытпаларЖартылай автомат білдектерде:алдын аласоңғы... 30....5010.„25 15.„300,005... 0,01 0,005 ...0,00750,4... 0,5 м/мин 0,2...0,4 м/мин—Айнала центрсіз ажарлауКонструкциялық және аспаптық болат және қорытпаларӨтпеде: алдын ала(саңылау диаметрі 20 мм дейін) алдын ала (саңылау диаметрі 20 мм жоғары) соңғы20... 120  20... 120  40... 12030 ...35  30...35  30 ...350,02 ...0,05  0,05 ...0,2  0,025... 0,010,5...3,8 м/мин  0,5... 3,8 м/мин  1,2...2,0 м/мин—Кескіш:алдын аласоңғыИ)...45 10... 3030 ...35 30... 35——0,001 ...0,005 0,001 ...0,005Шеңбер перифериясын тегіс ажарлауКонструкциялық және аспаптық болат және қорытпаларТік бұрышты столы бар білдекте: алдын аласоңғы. 40. 20. 3530 … 350,005...0,015 0,003...0,010(0,3 ...0,6)В (0,3„.0,6)В—12-ҚОСЫМШАБеттерінің дәлдік және сапа көрсеткіштері  П12.1-кесте. Болаттан жасалған бөлшектердегі саңылауларды өңдеу кезінде беттерінің дәлдігі мен сапасы Өңдеу әдісі Ra, мкмАқау қабатының тереңдігі, мкмДәлдік квалитетіБеттерінің номиналды диаметрі, мм6. .1010... 1818... 3030...5050. ..80Өңделетін әдіп, ммБұрғылау 12.5... 3,275... 25120,150,180,210,250,30Үңгілеу Алғашқы 12,5... 6,350... 30120,180,210,250,300,35Таза 6,3...3,240... 2511; 100,070,080,100,120,14Жазу Алғашқы 1,625... 12И; 100,060,070,080,100,12Таза 0,8108; 70,0150,0180,0210,0250,03Қайрау Алғашқы 12,5...6,350... 3012—————Таза 3,2... 1,623... 1611—8—————Жұқа алмазды0,8...0,210...47—5—————Ажарлау Алдын ала 1,6208 0,0270,0330,0390,05Алғашқы 0,8 ... 0,4 20... 56; 7 0,0180,0210,0250,04Таза 0,4...0,155—0,0080,0090,0110,01Жағу, хонингтеу0,4...0,035...35—0,0080,0090,0110,01Шарикпен калибрлеу 0,40... 0,05—8; 7—-0,0330,0390,05Алмазды тегістеу0,05—5 —0,0090,0110,01П.12.2-кесте. Саңылауларды механикалық өңдеу кезінде беттердің дәлдігі мен сапасыӨңдеу тәсілі Саңылау диаметрі, ммДәлдік квалитетіRz, мкмАқау қабатының тереңдігі, мкмБұрғылау 3...612— 1420406... 10405010 ... 18 406018 ... 505070Үңгілеу Алғашқы 18... 3011 немесе 125040Таза 18.„3093030Жазу Алғашқы 50... 26012 немесе 135050Таза 50... 260102025Қайрау Алдын ала 18.„3091020Соңғы 18.„307 немесе 8Ra 510Ажарлау 80 дейін7 немесе 8Ra 1,25—Шарикпен калибрлеу6.„807Ra 0,6— П12.3-кесте. Сыртқы цилиндр беттерін өңдеу кезінде беттерінің дәлдігі мен сапасыӨңдеу әдісіRa, мкмАқау қабатының тереңдігі, мкмДәлдік квалитетіБеттерінің номиналды диаметрі, мм18... 3018... 3018... 3018... 3018... 30Өңделетін әдіп, ммҚайрау Алғашқы '25...50120... 160140,520,620,740,871,00Жартылай таза12,5...3,250... 20120,210,230,300,400,40Бір жолғы6,3... 1,630... 20100,130,160,190,220,25Таза 6,3... 1,630...2090,050,060,070,080,10Ажарлау Алғашқы1,6...0,82080,0330,0390,0460,0540,063Таза 0,8...0,415... 570,0210,0250,0300,0350,040Сүрту  5...350,0090,0110,0130,0150,018Супер фиништеу —40.0050,0070,0080,0100,012П12.4-кесте. Болаттан жасалған бөлшектердің тегіс беттерін өңдеу кезінде беттерінің дәлдігі мен сапасыӨңдеу әдісіRa, мкмАқау қабатының тереңдігі, мкмДәлдік квалитетіБеттерінің номиналды өлшемдері, мм160х 160 дейін400х400 жоғарыӨңделетін әдіп, ммФрезерлеуАлғашқы12,5100...501 10,12... 0,250,22... 0,36Таза 6,3...3,1250...'209; 100,03... 0,060,04 ...0,09Ажарлау Сыдырушы 3,220100,046... 0,0970,063... 0,097Таза 1,6...0,815...580,03... 0,0630,03... 0,063 П12.5-кесте. Қалыптанған дайындама беттерінің сапасыДайындама массасы, кгRz, мкмАқау қабатының тереңдігі, мкм0,25 дейін801500,25...4,01602004...2524025025...4032030040... 100350350100... 200400400П12.6-кесте. Құйма дайындаманың беткі қабатының дәлдігі және сапасы Құю тәсіліДәлдік квалитетіRz, мкмДайындама материалы   Шойын Болат Түрлі-түсті қорытпаларАқау қабатының тереңдігі, мкмТемірқорамға, орталықтан тепкіш құймада7 немесе 8200300200100Қабықшалы формада11 немесе 1240260160100Балқитын формада 11 немесе 123017010060 П12.7-кесте. Оны өңдеу дәлдігімен бөлшек бетінің кедір-бұдырлығының өзара байланысы  Жік өрісі, дәлдік квалитетіБөлшек бетінің номиналды диаметрі, мм 6 дейін6....1010 .. 30о30 .. 80 80 .. 120 120.180Ra, мкмН70,400,400,800,801,601,60R7; S70,200,200,400,400,800,80G8; F80,400,400,800,800,801,60H90,800,800,801,601,603,20H101,601,601,603,203,206,30 Жік өрісі, дәлдік квалитетіБөлшек бетінің номиналды диаметрі , мм 6 дейін6....1010 .. 30о30 .. 80 80 .. 120 120.180Ra, мкмD111,603,203,203,206,306,30H12; B123,203,206,306,306,3012,5 П12.8-кесте. Беттерінің дәлдік және кедір-бұдырлық параметрлеріӨңдеу әдісі Өңдеу ерекшеліктері Ra, мкмДәлдік квалитеті Экономикалық мақсатқа сайҚол жетімді Бойлық беріліспен қашауАлғашқы20... 4014—15— Жартылай утаза6,3... 12,512—14— Таза1,6...3,27—9— жұқа0,4...0,86— Бүйір фрезамен фрезерлеуАлғашқы6,3... 12,512—14— Таза3,2...6,8116 Цилиндрлік фрезамен фрезерлеуАлғашқы25... 5012—14— Таза3,2...6,312—14— БұрғылауДиаметрі 15 мм дейін саңылаулар6,3... 12,512—1410 Диаметрі 15 мм жоғары саңылаулар12,5... 25,012—1410 ҮңгілеуАлғашқы12,5... 25,012—15— Таза3,2...6,310—118 ЖазуЖартылай таза 6,3... 12,59—108 Таза 1,6...2,07—8— Жұқа 0,4... 0,876 Өңдеу әдісі Өңдеу ерекшеліктері Ra, мкмДәлдік квалитетіЭкономикалық мақсатқа сайЭкономикалық мақсатқа сайАжарлау Алдын ала 3,2...6,2510—11—Таза 0,8... 1,66 — 8—Жұқа 0,4... 1,25—75және дәлірекСозу Таза 6,38 — 9ГЖұқа 0,8...3,27 — 8—Қашау Алғашқы 12,5... 25,012—14—Таза 3,2...6,31 1 — 13—Сүрту Таза 0,4...3,26 — 7—Жұқа 0,1...1,65—Хонингтеу—0,05...0,46—8—Супер фиништеу 0,1 ...0,45 және дәлірек5және дәлірекЖылтырату Қарапайым 0,2... 1,66—Жұқа 0,05... 1,05—         13-ҚОСЫМША Шығару көлемінен өндіріс типінің тәуелділігі Бөлшек массасы,кгӨндіріс типі Жеке  Ұсақ сериялыОрта сериялыІрі сериялыЖаппай Операцияларды бекіту коэффициенті40 жоғары20 ...4010 ....201.101Бөлшектерді шығару көлемі (бағдарламасы), дана/жыл1 дейін10 дейін10.2 • 1031500. 1 • 10575 000...2000002 • 105 жоғары1...210 • 1031 000....5000050000....1000001 • 105 жоғары2...510...500500...35 00035 000...75 00075 000 жоғары5.1010...300300...25 00025 000....50 00050 000 жоғары1010...200200...10 00010000...25 0002 500 жоғары  14-ҚОСЫМШАЭкономикалық есептердің үлгілік көрсеткіштеріП14.1-кесте. Жоңқаның шартты бағаларыЖоңға материалы және түріБағасы, р./кгТөмен қосындыланған конструкциялық болаттар40Хром никельді40Хром вольфрамды40Көмірсутекті25Қосындыланған45Ыстыққа төзімді100...500Шойын 20Болат (ширатылған жоңқа)20Болат (ұсақ жоңқа)30 П14.2-кесте. Негізгі жұмыскерлердің шартты сағаттық ставкалары, р.Жұмыскерлер санатыЖұмыскерлер разряды 123456Қалыпты еңбек жағдайларымен кесімді жұмысшы 120  140160  170180200Қалыпты еңбек жағдайларымен мерзімдік жұмысшы 110  125  140  155  170180Зиянды еңбек жағдайларымен кесімді жұмысшы   130  145160180  195210Зиянды еңбек жағдайларымен мерзімдік жұмысшы120  135  150  165180  190 П14.3-кесте. Материалға шартты бағаларБолат топтары Болаттың үлгілік маркасы Баға, р./кг, диаметр кезінде, мм    150...200Хром никельді20ХНЗА150140160Хром вольфрамды30ХЗВА300290320КөмірсутектіУ7А10090110Қосындыланған5ХНМ150140160Ыстыққа төзімді15Х11МФ350340370 ЭИ37Б3 0002 8002 700                                 15-ҚОСЫМШАБеттерін өңдеу әдістері П15.1-кесте. Беттерін өңдеу әдістеріӨңделетін бетіӨңдеу әдісі Ra, мкмДәлдік квалитетіБілдек типі Сыртқы цилиндрлікҚайрау Сыдырушы25... 10015—17Жонғыш, револьверлік, айналдырғы, автомат немесе жартылай автомат Жартылай таза6,3... 12,512—14 Таза 1,6...3,27—9 Жұқа 0,4...0,116 Ажарлау Бойлық беріліспен0,6... 6,36—11Айнала ажарлаушы, центрсіз-ажарлаушы Тереңдік 3,2...6,311—11 Кесумен 3,2...6,39—11 Центрсіз 0,6...6,36—11 Фрезерлеу Тұйықталмаған беті25... 10015—17Тік-фрезерлік Ішкі цилиндрлікБұрғылау 12,5...2512—14Тік-бұрғылаушы, қашаушы, ішкі ажарлаушы, жонғыш Үңгілеу 3,2...6,310—12 Жазу 0,4...6,37—10  Қашау Жонғыш білдекте 6,3...409—12Револьверлік, созылмалыЖону білдегінде0,6...6,36—8Ажарлау 0,6...6,36—11Тарту 0,8...3,27—9Тегіс Жону 6,3... 12,512—14Жонғш ФрезерлеуБұйір фрезамен3,2... 12,510—14Тік-фрезерлік,Көлденең - фрезерлікЦилиндрлік фрезамен6,3...5011 — 15Соңғы фрезамен6,3... 12,511 — 14Барлық цилиндрдік (әрлеу)Жұқа қайрау0,4...0,85; 6Жонғыш, сүртуші, арнайыХонингтеу0,04...0,326; 7Сүрту 0,04... 0,326; 7Супер фиништеу0,08... 0,45Тегістеу 0,08...0,65—7Жылтырату 0,05... 1,65; 6Бұрандалы Кесу Кескіштермен 3,2...6,36—8Жонғыш, бұрандалы-фрезерлік, бұрғылаушы бұранда кескіш бастиегімен Өңделетін бетіӨңдеу әдісі Ra, мкмДәлдік квалитетіБілдек типі  Таңбалауышпен 3,2... 12,56—8 Бұранда кескішпен3,2... 12,56—8Фрезамен3,2...6,38Ажарлау Бір тізбекті шеңбермен1,6...3,24—6Бұрандалы ажарлауышКөп тізбекті шеңбермен1,6... 3,24—6Орау Тегіс бұранда кескіштермен0,4 ...0,86—8Бұранда орауышаунақшалармен0,4...0,86—8Цилиндрлік тісті дөңгелек тістеріФрезерлеукөшірумен6,3... 12,59; 10ФрезерлікТөселтіп жүргізумен6,3... 12,59; 10ТісфрезерлікҚашау 1,6...3,27; 8Тісқашаушы Ажарлау көшірумен0,5... 1,25; 6Айнала ажарлаушы Төселтіп жүргізумен0,5... 1,25; 6Тіс ажарлаушыТісқыру 0,63... 1,256; 7Арнайы   Сүрту 0,63... 1,256; 7Сүртуші конустық тісті дөңгелек тістерТөселтіп жүргізу әдісімен сүргілеу0,8 .... 3,25—7Тісқыру Тік бұрышты сыртқы оймакілтектер Ойық пішінін қашау1,6...3,27; 8Қашау Ойық пішінін фрезерлеу1,25... 48; 9Көлденең-фрезерлікОймакілтектердің сыртқы беттерін ажарлау 0,6...3,25—7Оймакілтекті ажарлауышОймакілтектердің ойықтарын ажарлау0,6... 3,25—7Айнала ажарлаушы Ішкі оймакілтектер Өтпелі саңылауларға созу0,8... 1,66; 7Созушы Өтпелі емес саңылауға қашау1,6... 3,27; 8Қашау         П15.2-кесте. Тісті доңғалақтардың беттерін өңдеу әдістері Өңдеу әдісі Ra, мкмБетінің дәлдік квалитетіТісті доңғалықтың дәлдік дәрежесі Саңылауларды өңдеу Бұрғылау12,5... 2512—14—Бұрғылап кеңейту12,5...2512—14—Алғашқы үңгілеу12,5... 2512—14—Бір есе құйылған саңылауды үңгілеу 12,5... 2512—14—Тігілген саңылауды үңгілеу6,3... 12,512—14—Таза үңгілеу3,2...6,310—11—жартылай таза жазу6,3... 12,59; 10—Таза жазу1,6...3,27; 8— Жұқа жазу 0,4...0,87—Құйылған немесе тігілген саңылауды алғашқы созу 1,6...2,58; 9—Таза немесе бұрғылаудан кейін созу0,8...3,27; 8—Алғашқы қашау 40 ….8011; 12—Таза қашау2,5...58; 9—Жұқа қашау0,1...0,636; 7—Алдын ала ажарлау 1,6... 2,58; 9— Өңдеу әдісі Ra, мкмБетінің дәлдік квалитетіТісті доңғалықтың дәлдік дәрежесі Таза ажарлау 0,63... 1,257; 8—Жұқа ажарлау0,1...0,635, 6—Сүрту, хонингтеу0,04...0,326; 7—Алмазды тегістеу, калиблеу0,05...0,637; 8—Тістерді өңдеуМодульді фрезамен тісфрезерлеу6,3... 12,5—9; 10Бұрамдықты фрезамен тісфрезерлеу3,2...6,3—8—10Тісқашау 1,6...3,2—7; 8Тісүңгілеу 0,8...3,2—5—7Тіссозу 0,8...3,2—6; 7Тісқыру 0,63... 1,25—6; 7Тістерді ажарлау 0,5... 1,25—5; 6   16-ҚОСЫМШАКоэффициенттер мен шамалардың мәндері П16.1-кесте. Болат үшін m = d, + 1/d созу коэффициентінің орта мәні Созу коэффициентінің белгіленуіМатериалдың салыстырмалы қалыңдығы (Т/d) • 100 % 2. 1,51,5.11.0,60,6.0,30,3.0,150,14.0,08m00,500,530,550,580,60,63m10,750,760,780,790,800,82m20,780,790,800,810,820,84m30,800,820,820,830,850,86m40,820,840,850,860,870,88 П16.2-кесте. Саңылауға қамтылатын бөлшекті оңай енгізуге мүмкіндік беретін минималды уақытша саңылаудың At мәндеріОперацияларды орындау уақыты,минТүйісетін беттерінің диаметрінің Д номиналды мәні,мм  30....4040....6060.100100.150150.200200 жоғарыМинималды саңылау мәні0,50,0006Dн—————10,0007 Dн0,0007 Dн————2—0,0011 Dн0,0007 Dн0,0006 Dн0,0005 Dн—5——0,0011 Dн0,0008 Dн0,0007 Dн0,0006 Dн10————0,0008 Dн0,0007 Dн П16.3-кесте. Материалдарды сызықтық кеңейту Ка коэффициентінің мәні  МатериалКа, 10-6/°С Қыздыру кезіндеСалқындату кезіндеБолат 11-8,5Құйма шойын 10-8Қақтауға төзімді шойын10-8Мыс16-14Қола 17-15Жез 18-16Алюминий қорытпасы 22-18Магний қорытпасы 26-21 П16.4-кесте. Бір базада дайындаманы орнатудың алуан түрлі сызбасына арналған 5у және Р қателіктерін есептеу формуласы      Дайындаманың орнату базасыТетіктің орнату элементіДайындаманы базалау сызбасыДәлсіздік 8УИБ = УБ болғанда Р дәлсіздігі 1/5000... 1/1 000 конустықпен сыртқы конус беті00  Қабылданған белгілеулер:Ду — құрылғының орнату элементінің номиналды диаметрі;Дб — дайындаманың орнату базасының номиналды диаметрі;TY — құрылғының орнату элементінің жік диаметрі;Тб — дайындаманың орнату базасының жік диаметрі;Δ — кепілдендірілген саңылау;δу — орнату қателігі;β — орнату қателіктерінің бағыттары мен бастапқы өлшемі арасындағы бұрыш; 2у — орнату призмасының бұрышы.                17-ҚОСЫМШАМеталл кесетін білдектердің қысқа техникалық сипаттамалары Жонғыш-бұранда кескіш білдек 16К20Центр биіктігі, мм 215Центрлер арасындағы қашықтық, мм 2 000 дейінЭлектр қозғалтқышының қуаты, Вт 10 000Айналдырғының айналу жиілігі, мин-1 12,5; 16; 20; 25; 31,5; 40; 5063; 80; 100; 125; 160; 200 315; 400; 500; 630; 800 1 000; 1 250; 1 600; 2 000Бойлық беріліс, мм/дайынд.айн. 0,05; 0,075; 0,09; 0,1; 0,125;Көлденең беріліс, мм/дайынд.айн. 0,025; 0,03; 0,0375; 0,045;0,05; 0,0625; 0,075; 0,0875 0,1; 0,125; 0,15; 0,175; 0,2 0,25; 0,3; 0,35; 0,4; 0,5; 0,6 0,7; 0,8; 1,0; 1,2; 1,4.2,08Айнала ажарлаушы білдек 3Б12Өңделетін біліктерінің диаметрі, мм Өңделетін саңылауларының диаметрі, мм Бойлық беріліс (SBB), мм/дайынд.айн. Дайындаманың айналу жиілігі, мин-1 Лимбаны бөлу бағасы, мм Ажарлаушы шеңбер диаметрі, мм Ажарлаушы шеңбер ені, мм Сыртқы ажарлау кезінде айналдырғының айналу жиілігі,мин-1 Ішкі ажарлау кезінде айналдырғының айналу жиілігі, мин-1 Көлденең-фрезерлік білдек 6Р82Айналдырғының айналу жиілігі, мин 1 31,5; 40; 63; 80; 100; 125; 250;315; 400; 630; 800; 1 250; 1 600Бойлық беріліс, мм/мин 25; 31,5; 40; 50; 63; 80; 100;125; 160; 200; 250; 315; 400; 500; 630; 800; 1 000; 1 250                          Тік-фрезерлік білдек 6Р12Айналдырғының айналу жиілігі, мин-1 31,5; 40; 63; 80; 100; 125; 250;315; 400; 630; 800; 1250; 1600Бойлық беріліс, мм/мин 25; 31,5; 40; 50; 63; 80; 100;125; 160; 200; 250; 315; 400; 500; 630; 800; 1 000; 1 Айнала ажарлаушы білдек 3М131Ажарланатың бетінің ең үлкен диаметрі, ммАжарланатын бетінің ең үлкен ұзындығы, мм Электр қозғалтқышының қуаты, кВт Шеңбердің айналу жиілігі, мин-1 Өңделетін дайындаманың айналу жиілігі, мин-1 Столдың бойлық жүрісінің жылдамдығы, мм/мин Ажарлаушы шеңбердің көлденең берілісі, мм/стол жүрісі Кеспелі ажарлау кезінде үздіксіз беріліс,мм/мин Ажарлаушы шеңбер диаметрі, мм Ажарлаушы шеңбердің ені, мм Тегіс ажарлаушы білдек 3п722Стол ені, мм Стол ұзындығы, мм Электр қозғалтқышының қуаты, кВт Стол қозғалысының жылдамдығы, м/мин Ажарлаушы шеңбердің көлденең берілісі, мм/стол жүрісі Ажарлаушы шеңбердің тік берілісі, мм/ажарлаушы басшаның реверсі Ажарлаушы шеңбердің көлденең берілісі, мм/стол жүрісі Ажарлаушы шеңбердің диаметрі, мм Ажарлаушы шеңбердің ені, мм Ішкі ажарлаушы білдек 3К228вАжарланатын саңылаудың ең үлкен диаметрі, мм ............................ 200    Ажарлаушы бетінің ең үлкен ұзындығы, мм,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,200Айналдырғының электр қозғалтқышының қуаты, кВт ,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,5,5Ажарлаушы шеңбердің айналу жиілігі, мин-1 ,,,,,,,,,,,,,,,,,,,4 500; 6 000; 9 000; 13 000Өңделетін дайындаманың айналу жиілігі, мин-1,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,, 100...600(сатысыз)Ажарлаушы басшаның бойлық жүрісінің жылдамдығы м/мин,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,.1... 7 (сатысыз)Ажарлаушы шеңбердің көлденең берілісі,мм/жүріс,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,0,001.0,006 (0,001 мм) қадамменКеспелі ажарлау кезінде үздіксіз беріліс,мм/мин,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,0,1. 4,5Ажарлаушы шеңбердің ең үлкен диаметрі, мм,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,175Ажарлаушы шеңбердің ең үлкен ені (ұзындығы), мм,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,63 Әдебиеттер тізіміДанилевский В. В. Машина жасау технологиясы: оқулық. — М. : Жоғары мектеп, 1984. — 416 б.Зайцев С. А. Машина жасау саласындағы шектер, қондырмалар және техникалық өлшемдер: оқулық / С. А. Зайцев, А. Д. Куранов, А. Н. Толстов. — М. : «Академия» басылым орталығы, 2006. — 24Ø Б.Зайцев С. А. Дәлдікті нормалау: оқу құралы / С. А. Зайцев, А. Н. Толстов, А. Д. Куранов. — М. : «Академия» басылым орталығы, 2004. — 256 б.Ильянков А. И. Авиациялық қозғалтқыштарды жинау негіздері: оқулық / А. И. Ильянков, М. Е. Левит. — М. : Машина жасау, 1987. — 288 б.Ильянков А. И. САПР элементтерімен жаттығуларда және есептерде ұшатын аппараттардың қозғалтқыштарын өндіру технологиясы: оқу құралы / А. И. Ильянков. — М. : МАИ баспасы, 1992. — 288 б.Машина жасау саласындағы метрология, стандарттау және сертификаттау: оқулық / [С. А. Зайцев, А. Н. Толстов, Д. Д. Грибанов, А. Д. Куранов]. — М. : «Академия» басылым орталығы, 2009. — 288 б.Никитин А. Н. Ұшатын аппарат қозғалтқыштарын жинау технологиясы: оқулық / А. Н. Никитин. — М. : Машина жасау, 1982. — 269 б.Машина жасау технологиясы: оқулық / [Л. Л. Лебедев, В. У Мнацаканян, А. А. Погонин және басқалары]. — М. : «Академия» басылым орталығы, 2006. — 528 б.Фираго В. П. «Ұшатын аппарат қозғалтқыштарын жасау технологиясы» курсы бойынша тапсырмалар жинағы: оқу құралы / В. П. Фираго, А. И. Ильянков. — М. : МАИ баспасы, 1986. — 7Ø Б.   Мазмұны 3-тарау. Негізгі бөлшектерді дайындау кезінде қолданылатын беттерін өңдеу әдістері13-қосымша. Шығару көлеміне өндіріс типінің тәуелділігі             Оқу құралыИльянков Александр Иосифович,Новиков Владимир ЮрьевичМашина жасау технологиясы

Практикум және курстық жобалауОқу құралы 4-басылым, стереотиптікРедактор М. С. Кубай

Техникалық редактор Н. И. Горбачёва

Компьютерлік беттеу: Г. Ю. Никитина

Корректор С. Ю. СвиридоваБасылым № 104115590. 09.07.2015 жылы басып шығаруға қол қойылды. Формат 60x90/16.«Балтика» гарнитурасы. № 1 кеңсе қағазы. Офсетті баспа. Шартты басып шығару беті 27,0.Тираж 1000 дана. Тапсырыс №«Академия» Басылым орталығы» ЖШҚ. www.academіa-moscow.ru 129085, Мәскеу, Мира даңғылы, 101В, 1-құрылым.Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.25.05.2015 жылғы санитариялық-эпидемиологиялық қорытындының № РОСС RU. AE51. H 16679.«Саратов полиграфкомбинаты» ҚАҚ –на басылыммен берілген электронды тасымалдауыштан басып шығарылды. www.sarpk.ru 410004, Саратов қ., Чернышевский көшесі