Ғарыш пен
қазақ
Өлең-жырлар

© Әлімжанов Б., 2015
© Айымбет Н., суретшісі, 2015
© «Таймас» баспа үйі, 2015
Барлық құқықтары қорғалған

Басылымның мүліктік құқықтары
«Таймас» баспа үйіне тиесілі

Жас ұрпақ!
Мұратың не?
Ұғым қандай?
Шарқ ұрып

Білім іздеп,
Ғылым таңдай,
Таптың ба
Тұғырыңды ғұмырдағы

Ел ұққан ұлықтығын мығым қандай?!
Адамзат,
Ата тегің
Ұлт деген не,

Жер мен көк,
Туып өскен жұрт деген не,
Ұранмен жалпыадамдық бүркемелеп,
Жұрттарды жаһанданып жұт деген не,

Алданып, шыныменен сенесің бе
Ұлттарды біржолата құрт дегенге?!
Жартасқа жұрт кемесі ұрылғандай
Көріп пе мұндай соққы бұрын маңдай?

Сананы сансыз сұрақ сансыратып,
Өкпесі ақыл-ойдың сығылғандай,
Жынойнақ жан-жағынан жағаласып
Жан шіркін жолдан теріс бұрылғандай.

Ғаламдық жүгінсең де қай ғалымға,
Алаштың бетке шыққан қаймағына,
Жаһанға жақсы атты боп жағам десең,
Жақ дейді әуел туған аймағыңа,

Қайткенде қаламын деп халық болып,
Бүгінде бүкіл әлем ойлануда,
Сен де ойлан...
Және өртенбе шықпадым деп

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Тер төгіп туған елге еңбек етсең,
Сол шығар көкке қанат жайғаның да!

Адамзатқа
Ақиқат пен
Ізгілікті іздестің,
Қиянатқа

Қарсы тұрдың,
Отқа күйіп,мұз кештің,
Қиялыңда
Жұлдыз кезіп,

Бұлт құшақтап, күн сүйіп,
Аңызақта
Аңыз қуып
Желмен ұшып, түзде өстің,

Қайырымың
Қанша жұртты
Алып қалды ажалдан,
Қиналғанға

Қамқор болып
Жақын тартып Сіз дестің,
Әділдік пен
Адалдыққа

Ғашық болып жаралдың,
Қайғы – мұңның
Орманына
Мың оралып, жүз көштің,

Сенен асқан
Мейірбанды
Ел бар ма екен жалғанда,
Сан тарихты

Таразылап
Салыстырып із кестім!
Халқым үшін қызмет қылам қалтқысыз
Мақтамаса мақтамасын бізді ешкім!

Түңіле берме өмірден
Түңілгенде не етерсің?
Күңірене берсең күн-түні
Күпір де болып кетерсің.

Ашам деп көңіл сарайын
Көп күлгенде не етерсің?
Кеңкілдей берсең күн-түні
Кеңкелес болып кетерсің.

Иіле берме әр неге
Иілгенде не етерсің?
Бүгіле берсең бір жола
Бүкір де болып кетерсің.

Көтере берме кеудеңді
Көпіріп қайда жетерсің?
Көбіктің түбі өтірік
Үп етсе ұшып кетерсің.

Бойыңа сыймай қуатың
Бұзып-жарғанда не етерсің?
Қиянат-обал арқалап
Бір күні мүрдем кетерсің.

Сұлумын деп сүйініп
Секеңдегенде не етерсің?
Сүйкене берсең әр неге
Сүйкімсіз болып кетерсің.

Үрейге бойды алдырып
Үрпигенде не етерсің?
Үңги берсең өзіңді
Кеуек боп босқа кетерсің.

Әр нәрсе тәтті дәмімен,
Бәрін де татып өтерсің.
Жұмбаққа толы дүние-ай,
Мәніне қайтіп жетерсің!!!

Сүрініп кетсең
Түңілме
Қайта түрегел,
Сілкініп тастап

Серпіліп алға жүре бер,
Сенен де бұрын
Бұдан да ауыр салмақты
Көтеріп кеткен

Ерлердің барын біледі ел.
Жығылып қалсаң
Тұрдым де жерге бір аунап,
Тырнадан үлгі ал,

Төбеңнен ұшқан тыраулап,
Сарала жапырағы
Саудырап түсіп жатқанда
Көктемін күтіп

Жаныңды жесе
Күйзеліс, уайым жегідей,
Өзіңді өзің
Езгілей берме тірідей,

Қарысып неге
Қасқайып қатып қалмайсың,
Аяғын шайнап
Қақпаннан шыққан бөрідей.

Жылаңқы, жасық,
Кінәмшіл болсаң боркемік,
Күйініп іштей
Кетерсің босқа өртеніп,

Темірді үзіп
Қопарар тасты шағыңда,
Не болды сонша,
Шағылып тауың ерте өліп?!

Басыңды көтер
Жігерді қайрап мін атқа,
Үргісі келген иттердің бәрін шулат та,
Тәуекел етіп

Көтеріп тағдыр жазғанын
Тарта бер тура
Өшпейтін үміт-шыраққа!

Күйкілікке күйіп-піспе,
Күйіп-піссең біткенің,
Күліп қара күле білсең
Бір жеңіске жеткенің.

Ит үрді деп сен де үрме,
Үрсең – ит боп кеткенің,
Керуеніңді кері бұрмай
Жүрсең – аттап өткенің.

Жымысқыға жаның аурып
Жын буса да, алдырма,
Ақымақпен алысам деп
Аяғыңнан шалдырма.

Залымдыққа ыза болып
Ізгіліктен айныма,
Зұлымдыққа зұлымдық қып
Қалма мәңгі қайғыға.

Өмір – сынақ,
Сауалы көп,
Сабырмен тап жауабын,
Өзі білер бір жаратқан

Құдай білер
Шектен шығып тасқанды,
Халық сүймес
Қалыбынан асқанды,

Бірінші орын
Екінші орын
Үшінші...
Деп нөмірлеп

Тарих жазу басталды!
Неге сонша
Құмар болдық нөмірге?
Өкім айтып

Өтіп кеткен өмірге,
Нөмірге өмір сыймайды ғой,
Ойлап көр,

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Көнбейді ғой
Ілімге де,
Көңілге!

Миллиондап
Адамды айдап қасапқа,
Өртеп,
Отап,

Дән қалдырмай масақта,
Жаулап алып
Жалмап жұтқан жан-жағын
Тарихты тек

Біріншілер жасап па?
Не бір ғажап
Ерлер өткен еңіреп,
Айта алмайсың

Бірін ауыр,
Жеңіл деп,
Ақиқатқа жетесің бе
Ойлап көр,

Аталарды
Аналарды
Нөмірлеп!
Желп-желп еткен

Жер жаһандық желікпен,
Естен танып
Есеп қуған,
Еріккен,

Жарнамаға
Жанын сатқан жайсаңдар,
Нөмір құмар,
Орын құмар,

Неліктен?
Нөмірлеумен
Түсінбессің заманды,
Нөмірлейді

Поездарды
Вагонды,
Нөмірлеген
Концлагерь

Гу Лагта...
Нөмірлеуге
Болмайды ғой адамды!

Ғарыш пен қазақ
Ақыл-ойға,
Әділетке жүгінші,
Дүниенің

Шексіздігін ұғыншы...
Әрбір адам
Қайталанбас құбылыс,
Әрбір адам

Менің атам бар қазақтың шалдары,
Менің атам бар қазақтың аруағы,
Ата қазақ атын ұрпақ ұран ғып
Болашаққа бара жатыр алдағы!

Ата қазақ салып кеткен ізбенен,
Алты Алашым, ізгі жолды іздеген,
Аталарым алып, ұлы болмаса
Халық болып қалар ма едік біз деген!

Аталардай кең даланы сүйіп пе ең,
Аталардай ел мұңына күйіп пе ең?
Бұрын келіп
Бұрын кеткен аталар

Бізден бұрын
Ұшып жұр ғой биікте!
Үміт күткен ізін басқан ботадан,
Айнымайық ата берген батадан,

Ақыл – есі ауытқыған болмаса
Кім айтады артықпын деп атадан?!
Басынбасын десең егер бөтен ұлт
Бар тарихың болмасын де бекерлік,

Атын сақтап, ісін жалға атаңның
Апар алға, көбейте түс көтеріп!

Жайылып өркен өрісте болса,
Жайқалып бағың жеміске толса,
Аталарымның арқасы шығар
Көркейіп көшің кенішке қонса,

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Мен үшін олар бәрінен артық
Кей ісі,тіпті, теріс те болса,
Жер беті жұмақ боп кетпес пе еді

Егер де олар періште болса!
Еңіреп өткен бала үшін – ел деп,
Қанын да төккен дала үшін – жер деп,
Аталарым десем от болып арқам,

Көп айтамыз, өмір, уақыт озғанын
Жанталастан жүйкенің де тозғанын,
Ал неліктен өрімталдай қыз-жігіт,
Күңіреніп, жейді күн-түн өз жанын!

Не көрінді толмай жатып ортайып,
Жастарыңа жетпей жатып қартайып,
Мұңға батып, бүк түсердей не болды,
Алшаң басып жүрер шақта шалқайып?

Тауса бермей түңілумен төзімді,
Шыңда жігер, қайрат, намыс сезімді,
Қисық жолға кіжінумен күйзелмей
Түзетіп ал ең алдымен өзіңді.

Өзін жеңген жеңер бәрін түбінде
Одан асқан жеңіс бар ма ілімде?
Аталарым қан майданды қақ жарып
Өсіп-өнген бұдан жаман күнінде!

* * *
Барады өмір өтіп жайыменен
Бола ма өтеді-ау деп уайым жеген,
Бәрібір тоқтамайды жүйрік уақыт

Өзіңмен қалсам кезігіп
Ғажайып бір күй туатын,

Ғарыш пен қазақ
Екеуміз ғана сезініп
Екеуміз ғана ұғатын.
Айтуым керек болса да

Сөз табу қиын мұндайда,
Айым-ау,мені қинамай
Айтқызбай білсең болмай ма?!
Алаулап нұрың жүзіңде

Ботадай көзің мөлдіреп,
Жарқ ете қалған кезіңде
Кетеді жаным елжіреп.
Наздана күлсең сыңғырлай

Жадырар жаным жаңарып,
Жаңбырдан соңғы қырлардай
Дүние кетер тазарып!

Бейнеңді іздеп мен сенің
Өмірді оймен өлшедім,
Өзіңмен өткен күндерге
Жанымның бердім бөлшегін.

Арайлы күндей көріктім
Ағарған таңда көріппін,
Есімнен қалай тандырып
Елес боп қайдан жолықтың?!

Сүйегің қандай текті еді,
Көздерің қандай отты еді.
Жаныма шуақ құйылып,
Жұтқандай болдым оттегі.

Сәуірде келген сәулелім
Сәулеңді таппай әуремін,
Ғайып боп кеткен бір сәтте
Дәуірге татыр дәуренім!

Жыр ойнаған сөздерде
Нұр ойнаған көздерде
Аймен бірге айналған
Аяулы бір кездерде

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Өмір зулап өтерін
Албырт көңіл сезген бе,
Мен өзгеріп кетсем де

Қуанамын көрген сайын өзіңді
Жасыра алмай жүректегі сезімді,
Неге екенін кім біледі, бірақ та,
Айта алмаймын нағыз керек сөзімді.

Жаным, сенің жанарыңнан
Жан жылуын сеземін,
Кірбің көрсем қабағыңнан
Өз-өзімнен беземін,

Қол ұстасып, сөз байласып
Біз екеуміз, гөзелім,
Бір арнада қосып едік
Бұл өмірдің өзенін!

Бірге тілеп бағымыздың жануын
Бірге іздейік жанымыздың дәруін,
Қиын емес қуанту да адамды,
Одан да оңай өкпелетіп алуың.

Өкпелемей, өткен іске өкінбей,
Келші бермен, көрместей боп бекінбей,
Неге сонша нәзік екен адамдар
Бір-бірінен пана іздеген жетімдей!

Есімде, есімде сол бір кез
Тұңғиық толқынды мөлдір кез,
Жұлдыздай жалт етіп жанымды
Жандырған керемет көрдім көз.

Жауһарым секілді қолдағы
Жақындап келді де алдады,
Өзгертіп әкетті қай жаққа
Өмірдің сан тарау жолдары?

Ғарыш пен қазақ
Уақыттың тезіне бағынбай
Болар ма бәрі сол шағыңдай,
Алыстай бермек пе армандар

Самалмен ойнаған сағымдай!
Айдай балқып айдынға кеп қонатын
Аққудай боп келші жайған қанатын,
Пәктігіне бұл пәнидің қызығып

Қыз:
Жанымдасың, жап-жақынсың бірақ та,
Жүргендейсің қол жетпейтін жырақта.
Жігіт:

Қас-қағымға ұзап шықсам қасыңнан
Нәзік үнің келетіндей құлаққа.
Қыз:
Таудан асып, бұлтты жарып келер деп,

Көз талдырып күттім сені елеңдеп...
Жігіт:
Сар даладан самал болып есіліп
Теңізден де бөгелмес ем терең деп.

Қыз:
Арамызда көз көрмейтін кеңістік
Ұмтылсақ та жеткізбейтін шексіздік.
Жігіт:

Өкінсек те өзгермейтін кеңістік
Өтінсек те өткізбейтін шексіздік...
Қыз:
Өмір – ағын, жүздіреді айдында

Ақ желкенді арманды ойға алдың ба?
Жігіт:
Кім біледі, сен ертелеу келдің бе?
Әлде бәлкім, мен кешігіп қалдым ба?!

Көздің жасы үнсіз тамып кесеге
Күрең суды кермек татыр десе де,
Бағын сынап бағасымен базардың
Арулар жүр арба сүйреп көшеде.

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Таң нұрына шомылдырып жан нұрын
Жөнеледі көздеп тірлік жабдығын,
Арбаға сап сүйреп бара жатқандай

Өздерінің өзгешелеу тағдырын.
Қайда олардың мөлдір биік арманы,
Қандай болар алыс күндер алдағы?!
Бәрін-бәрін көміп кетіп барады

Ала сөмке артқан арба шаңдағы.
Үйренгесін бүгінгінің саудасын
Үзбей ме екен нәзік әннің жалғасын?
Сұлу сүйреп келе жатыр базардан

«Ай аруды
Әспеттейді бар аңыз,
Ал біз мүлдем
Ескерусіз қаламыз,

Жазыңызшы
Мадақ жырын бізге!» – деп,
Күлімдеді
Кең сабадай қара қыз!

Адам ұлы
Аяулысын аппақ дер,
Аппақ қызды
Ел адақтап, таппақшы ер,

Сұлулыққа
Сүйсінеді әркім де,
Мықты болсаң,
Қара қызды мақтап көр!

Ойнақтаған ойсыз емес,
Шоқ басқан,
Тәрбиелі,
Тиым сөзге тоқтасқан,

Қараңғыны
Жарық қылып, жылытқан,
Қарақаттай көзі қандай
От шашқан!

Қара шашы
Сәйгүліктің жалындай,

Ғарыш пен қазақ
Тісі –маржан,
Тілі гүлдің балындай,
Қара жорға

Қара жолда тайпалған,
Тұңғиығы
Тұнып жатқан танылмай!
Қарға аунаған емес орман түлкісі,

Көлгір емес,
Шын жүректен күлкісі,
Кезген емес
Дүниені көзді арбап,

Жүзі жарқын,
Қисаймаған үкісі!
Көлдей тұнық көңілдері,
Қаяусыз,

Опа, далап
Жақпайды олар аяусыз,
Саяхатқа
Анголаға апарсаң,

Аппақ болып көрінбей ме,
Бояусыз!
Айнымаған
Ата жолдан, ізеттен,

Мейір төгіп,
Айналасын ізгі еткен,
Қара қыздың
Қара қазан қолында,

Қара орманның
Қасиетін күзеткен!
Тастай берік
Ерге берген сертіне,

Шалдықпаған
Жалт-жұлт жұлдыз дертіне,
Құдайынан
Кем көрмейді жұбайын,

Күйдірмейді
Қызғаныштың өртіне!
Қайыспайтын
Қара нардай жегінге,

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Қабырғалы елімде,
Құрсағына
Құт дарыған қазына,

Қара торы ана болса,
Тегін бе?!
Білмейді олар
Желік қуған селтеңді,

Көре білсең
Көңілі пәк, көркем-ді,
Қара қыздар
Қазағымның құнары,

Әулиедей
Әжелер ғой ертеңгі!

Аталардан
Ықыласты бата алған,
Қаймықпаған
Қара бұлттай қаһардан,

Қара қыздан
Қабылан боп туғасын,
Қалың қазақ
Қара қазақ атанған!

Шындығы осы,
Қоссам да ептеп әзілді,
Қағидаға
Қайшы келер қазіргі...

Инеліктей аппағынан әлемнің,
Мама қаздай қара қыздар қадірлі!

Полигон жауып, бомбыны жеңдік,
Ақындар жырлап, Ертіске келдік.
Невада-Семей, акция өтті,
Қалғандай орнап ғаламдық теңдік.

АҚШ-пен батыс, шығыс та мұнда,
Теңдік пен достық шыққандай шыңға.
Қомызшы сұлу қырғыздан келді,
Әнімді әлем дегендей тыңда.

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Уланған жерге басты да идік,
Сұмдықтың сырын көкейге түйдік,
Тажалға қарсы лағынет айтып,

Қауым боп қолдан тасоба үйдік.
Қара тас болсын тажалдың үйі,
Сұлулық, өнер адамдық сыйы,
Ертістің бойы, еліктей қыздың

Елітіп мені әкетті күйі.
Қырғыздың қызы қомызын тартып,
Қырмызы қырлар кеткендей балқып,
Қызарған күн де ұяға қонып,

Қызғалдақ толқып, қымыздық аңқып...
Елестер түнде үркердей болып
Әуені жанды өртердей болып,
Кей-кейде жүрем өзімнен өзім

Жаз жайлауда, алыс әлі қоңыр күз,
Тау ішінде... қоңыр үйде... қоңыр қыз.
Қымыз құйған сол қоңыр қыз болмаса
Қою түннің өзі қандай көңілсіз!

Сапырып қымыз,
Сабадан құйып,
Ұсынды маған
Саусағы тиіп

Кеткенде сездім,
Қолының ұшы
Тұр екен шіркін
От болып күйіп.

Соншалық неге
Ыстықсың бізге
Қойшының үйі
Тұғыры биік!

Таудағы қымыз
Таңдайға балдай,
Таңдағы қыздың
Талғамы қандай,

Ғарыш пен қазақ
Кеттім-ау самғап
Қанатым талмай,
Келгенше қайтып

Тағатым қалмай!
Тұп-тұнық әлем
Жаныңды емдеп,
Тыныштық күйі

Сабырмен тербеп,
Тұрғанда ғажап
Дүние мынау
Тойымсыз пенде

«Жұлдызға» қонып,
Жүргенде шырқап,
Қырғыздан маған
Кеп түсті бір хат,

Бір емес, бес қыз
Қол қойған екен,
Масайрап кеттік,
Қонғандай «сырқат».

«Біз сізді көрдік,
Теледен депті,
Аруағы Манас
Жебеген депті,

Алғысын айтқан,
Атасы үшін
Қырғыздың қызы
Не деген текті!

Жырласаң жүйрік
Аттайсың депті.
Алмамбет ерге
Ұқсайсың депті.

Манастың керек
Кітабы болса
Біздерді іздеп
Тапқайсың депті!»

Қыздардың ынтық
Сәлемі балдай,

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Әдемі әзіл,
Әдебі қандай,
Маржандай тізген

Әріпте тұнған
Ыстықкөл жақтың
Әуені бардай!
Жігіттер қандай,

“Жуысып” алды,
Қалжыңдап біраз,
Күлісіп алды,
Біреуін таңда,

Қалғаны бізге
Десті де бірден,
Бөлісіп алды.
Сараңға сірә,

Ермеймін дедім,
Қыздарды бірақ
Бермеймін дедім,
Бес қыздың бәрі

Бір ғана жүрек,
Жүрегін достың
Бөлмеймін дедім!..
Түскенде бір күн

Алшыдан асық
Бішкекке тарттық
Қордайдан асып,
Жанымда Мұса,

Жазушы досым,
Орғыған таудан
Қарғындай тасып.
Тапкандай едік

Қағып-ақ есік,
Ол үйден бәрі
Кетіпті көшіп...
Амалың қанша,

Жиырма жыл өтті
Ақырын жылжып,
Желдей боп есіп,
Қырғыздың маған

Бес қызы бірден
Болған деп ғашық
Қоямын бөсіп.

Ғарыш пен қазақ
Ақ тілеу құстың
Ақ қанатындай
Жаныңа сөнбес

От болатындай,
Пошта жәшікке
Қараймын кейде
Бішкектен бір хат

Отым әлі
Жанып тұр ғой көзімде,
Ойым анық,
Ағып тұр ғой сөзім де,

Деп жүрсек те ,
Керек екен емхана,
Алпысқа кеп,
Ата болған кезіңде.

Дәрігер қыз
Әп-әдемі
Әдепті,
Сұрақтарын

Қойып жатыр қажетті,
Сезіледі
Жанашырлық жылуы,
Күлкісімен

Көзді тартып
Дара гүлдей шыңдағы,
Бала күнгі
Бәйшешектей қырдағы,

Ақ халатты
Ай келбетті
Ақ ерке
Мейірлене

Менің сөзім тыңдады.
Секілді бір
Сағым буған таңғы үміт,
Сезіліп тұр

Ізгі жанға тән қылық,
Жанарынан

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Жанға сәуле құйылып,
Әрбір сөзін
Айтады екен дәмді ғып,

Толқыдым кеп,
Бір ғажайып күй кешіп
Тыңдай бердім,
Қарай бердім таң қылып...

Емханаға
Емделуге келіп ем
Ойда жоқта
Дертке қалдым шалдығып!

Ойында оның
Ештеңе жоқ,
Қалайда,
Ем жасауға

Тырысады ағайға,
Талай мәрте
Оқталдым да тоқталдым,
«Өкпелетіп ала көрме,

Абайла!»
Ағасындай
Ардақтаған аруға
Аузың барып

Сөз айту да оңай ма!?
Өте берді
Күн артынан күн жылжып,
Толқимын кеп,

Кетпесем де тым жүнжіп,
Қоштасарда
Ақ бетінен бір иіскеп,
Алғыс айттым,

Сәл бөгеліп, күмілжіп.
Арна бұзып,
Жарға жығар арзан сөз,
Жанға жылу

Бере алар ма жалған сөз,
Кейде жақсы-ау
Жауабы жоқ махаббат,
Айтылмай-ақ

Жүрегіңде қалған сөз!
Адамбыз ғой
Үміт күткен таңдардан,

Ғарыш пен қазақ
Арғы жағын
Айтпай ұғар аңғарған...
Қоймапсың ғой,

Деп кемпірім күлер-ау,
Ұят болар
Біліп қойса балдардан!
Ақсақалға

Артық айтқан сөз айып,
Жылы сөзді
Жүрекке біз жазайық...
Махаббатпен

Ауырғанға не жетсін,
Махаббаттан
Айығу да ғажайып!

Көлеңкесін
Кешқұрымға ие ғып,
Күн еңкейіп
Көшкен кезде түйе бұлт,

Тау жайлаған
Ну орманның шетінде
Бір сұлу тұр ақ қайыңға сүйеніп!
Жұмбақ ару...

Күн ұяда...
Ай алыс,
Қалың орман
Тұнып тұрған аяныш,

Бетін тақап, құшақтайды аялап
Ақ қайыңнан іздей ме әлде таяныш?!
Кім біледі
Жанын тербеп уайым, мұң,

Келер күннің
Ойлай ма екен жайын мың,
Әлде жәбір көрді ме екен,
Әйтеуір

Қыздың жүзі
Қабығындай қайыңның.
Жанарында
Маржандай боп тұр жасы,

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Дүниеге
Сыймайтындай бір басы,
Не болды екен,

Біз білмейміз...
Айтпайды
Ақ қайыңдар
Арулардың сырласы...

Алтын балық
Шоршығандай айдында,
Қолаң шашы
Жалт етті де мойнында,

Аққұба қыз
Ақ қайыңмен тұтасып
Ғайып болды
Қою түннің қойнында!

Әлденені аңсаймын кеп,
Сағынамын үздігіп,
Ол не нәрсе,
Білесің бе,

Айтшы маған күзгі бұлт?!
Менің жаным
Нені іздейді дүниеден тынымсыз
Ауыр ой мен қауырсын мұң

Мәңгі көкте жүздіріп...
Ақ теңіздің арыстаны шығып қалса жағаға
Асығады айдынына құйрығымен мұзды ұрып...
Түп-түзу боп

Түпсіз көкке
Түссіз жіппен асылып,
Тізіліп ап
Құстар қайда барады екен асығып,

Біз білмейтін бірдемені
Білетіндей осылар
Қалың сырды
Қанатының қалқасында жасырып...

Сиыр базда сыңар аяқ соқыр бастық боқтайды
Жесір қалған сауыс-сауыс сауыншыны басынып...
Өмір бізге жүгін артып
Алыс жолға жібермек,

Уақыт желін ешкім бөгеп
Ұстай алмас шідерлеп,
Пенде шіркін
Шарлап бара жатса дағы ғарышты

Құмар неге
Бірін-бірі дізгіндеуге, дігерлеп?!...
Бомба түскен Бейруттағы бейбіт үйді есіңе ал,
Египетте өлгендерді есептеп көр түгендеп...

Қиялыңмен
Ғарыш кезіп,
Ай-жұлдызды айналып,
Фәни, бақи,

Ғалам жайлы
Адам жайлы ойланып,
Бір құдайға шүкірлік қып
Жерге қайта түсесің,

Ғарыш пен қазақ
Туған жерге
Қалған мәңгі байланып...
Дөң басында дүниені дүрілдеткен кезінде

Қанатсыз адам болмайды
Бәріне қанат берілген,
Қияда қыран самғайды
Ұшуға қораз ерінген.

Біреулер пайда табатын
Қыздырып мамық саудасын,
Сыпырғыш қылып қанатын
Тазалар біреу ауласын.

Жаза алмай еркін құлашын
Бір-бірін бөгеп, қаққылап,
Қанаттар қанша ылашын
Ұша алмай кеткен шапқылап.

Дарынды туған дүрлерге
Артады заман ауыр сын,
Ұшам деп енді жүргенде
Жұлынып біткен қауырсын.

Тірліктің тапқан жайлысын
Талғамы қызық санаттың,
Кім ұғар екен қайғысын
Самғаусыз өткен қанаттың!

Домбырам менің
Бабамнан қалған байлығым,
Өзіңмен бірге
Қуаныш, қызық, қайғы, мұң,

Күмбірің күллі
Дүниені кернеп, тербеген,
Оркестрлерге
Симфонияларға сай бүгін.

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Бұйығы жондай
Булығып жатқан шанағың,
Бұраулы шегің

Жолындай ұзақ даланың,
Тұрлауы жырдың,
Тірегі күйдің
Тиегің,

Арманын қуып
Бойымен аққан сағаның.
Боздатып келген
Байырғы күннің гөй-гөйін

Мәңгілік менің
Мәртебем,
Биік мерейім,
Қорғасын құйып

Күйдіріп
Бітеп қойса да,
Бұзылмай күйің
Бүлкілдей берген көмейің!

Шаршадым деме,
Шаршауға сенің хақың жоқ.
Шырылдап жүрсең шынымен егер халқым деп
Азамат аз ғой алаңдауы көп Алашта

Болғанмен мұнай, көмір мен темір, алтын көп.
Лашындай жырлар шығады-ау ұшып лашықтан
Жасындай мінез көрінбес бірақ жасықтан,
Жанбағар кез бе жағаңнан жаһан алғанда

Қысыр сөзге неге сонша болады екен жұрт үйір?
Қызыл тілде буын жоқ қой.
Сүп-сүйір !
Сынау оңай,

Мінеу оңай,
Даттай салу тіптен оңай барлығын.
Іс бітіру қиын бірақ, бір түйір!

Ғарыш пен қазақ
Ойланбастан жаға салып жаманды,
Оңдырмаймыз адамды,
Кінәлаймыз түгін қоймай қоғамды,

Бір түкіре саламыз-ау тәрк етіп
Қағынды деп заманды,
Аударамыз, төңкереміз ол аздай
Жиып, теріп бір уысқа

Бүкіл шексіз ғаламды,
Мән үйрету адамзатқа оп-оңай-ау
Пеш түбінде отырып,
Жөндеу қиын

Аңғал-саңғал,
Сықырлаған қораңды!

Күн еңкейіп,
Көлеңкелер кешкілік,
Ұзарғанда
Бой теңесіп, шеп құрып

Ескерткіштер ел кезетін сияқты
Елес қуып...
Егескендей
Ессіздік пен Естілік.

Тірі жанды талқыға сап
Қысты өмір
Көкке ұмтылды
Шырылдаған құс көңіл...

Кеуде керіп күрсіне де алмайды
Тасқа қонып,
Қатып қалған мыс темір.
Неге оларды байлап қойған тұғырға?

Жалған дедік
Дүниені сұм дедік,
Арзан дедік,
Адамдарды құм дедік,

Жалмай бердік сүй дедік те жан-жақты
Біз не деген қанағатсыз жынды едік !

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Қу құлқынның құрдымына түстің бе?
Бітер кезі болды-ау қандай істің де ?
Қайтер еді бар адамзат келісіп

Жанталасты доғарса бір үш күнге?!
От алдырмай қойса барлық көлігін,
Тыйса түгел жын ойнағын, желігін,
Шүкірлік қып, ойлар кешіп дем алса

Күпірліктен аулақ салып көңілін .
Тазарар ма жердің күңгірт келбеті,
Азаяр ма ауаның да мың дерті,
Тәуба десе жазылатын сияқты

Қазақта не көп?
Өлең көп!
Өлеңде не бар?
Нелер жоқ?

Қызық-ау ойлап қарасаң,
Әр қазаққа шаққанда
Шумақтан қанша келер деп?
Жолдары доллар боп кетсе

Әлемге бөліп берер ме ек?
Доллардан жырым жоғары
Арзандап қалай көнермек?
Өлеңім еркін болмаса

Бүгінге ел боп келер ме ек,
Тілімді ұқса дүние
Жарысып жырмен көрер ме ек,
Басқасы басқа, өлеңде

Неге сонша болдық екен өкпешіл,
Өкпелеуден басталмай ма көп кесір?
Бір өкпеге бір бауырдан қиғасын
Тоз-тоз болдық,

Ғарыш пен қазақ
Өкпелей сап
Ойда жоқта тектен-тек,
Өткенді айтып

Жалғастырып кекке кек,
Жегідей жеп
Күйдірердей жақынды
Бұл өмірге

Келіп пе едік өкпелеп?!
Қайтсем табам
Деп біреудің көңілін,
Қайран қазақ

Өксітеді өмірін,
Сүйретумен
Келеді әлі өкпесін,
Өкпесімен

Шырмап алып бір-бірін.
Мұны біліп
Сырттан баққан жымысқы,
Айдап салып

Араз қылған ұлысты,
Қылт ете қап
Сәл нәрсеге сылт етіп
Айырбастап жібереміз ұлы істі.

Өкпелеумен
Өртенсе егер өзегің,
Өксуменен
Өтеді өмір, сеземін...

Өз өкпеңді
Өзің кешір алдымен,
Өссін десең
Өз Отаның,

Бәріміз де мұңаямыз мүжіліп,
Зор болсақ та кейде бордай үгіліп.
Шетімізден күйрей берсек не болмақ
Кете берсек бұл өмірден түңіліп?!

Кінәлаймыз бірімізді біріміз
Жұлмалаймыз қанатындай қыбымыз.

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Бытырлатып үземіз кеп аямай
Жанымыздың нәзік жалғас жібін біз.
Неге сонша жауласамыз жат болып

Бір емес пе бәріміздің түбіміз?!
Өкпелейміз өзімізден өзгеге,
Міндетсиміз бірер ауыз сөзге де.
Алтын үшін алысқанда табарың

Ақыреттік алты құлаш кездеме.
Соның бәрін біле тұра дүние-ай
Таласамыз біреу таққан жезге де!
Неге біздер мұңаямыз мүжіліп,

Адамнан да, заманнан да түңіліп.
Ми қата боп неғыламыз мәңгілік
Ой жетпейтін тұңғиыққа үңіліп.
Төбемізден күле қарап тұрғанда

Жеңілу, жеңу
Ежелден егіз
Құм көшіп келсе
Шегінді теңіз,

Ақылгөй жоқта
Әңгүдік сөйлеп
Жолбарыс жоқта
Семірді доңыз.

Біреуді жеңіп
Сындырып сағын,
Баянды болмас
Қондырған бағың,

Дүние кезек
Бүгінде жеңсең,
Бір күні келер
Жеңілер шағың.

Керемет болып
Кетем деп асып,
Жұлқынсаң жұрттың
Кеудесін басып,

Жапанда жалғыз
Жабырқап жүрме

Ғарыш пен қазақ
Басыңа тиіп
Берекең қашып.
Шапқының сенің

Біреудің құны,
Шаттығың сенің
Біреудің мұңы,
Біріңді-бірің

Жылатып жеңу
Осы ма, досым,
Өмірдің сыры!
Күрессіз өмір

Болмайды десіп,
Бір-бірін қырып,
Қызыл қан кешіп,
Адамзат қане,

Мұратқа жеткен?
Біреуді таптап,
Кетпейсің өсіп.
Біреуді жеңсең

Шығад дейт атың
Адамға адам
Емес пе жақын?
Біреуді жеңіп

Үстемдік құрар
Бір құдай берген
Бар ма еді хақың?!
Адамды адам

Өзіндей көрсін,
Кеудесін кермей
Көңілін бөлсін,
Жетелі болсаң

Жетерсің ойлап
Жеңген де сенсің,
Жеңілген сенсің!

Досым жоқ деп күйінеді көп пенде...
Дос боларлық кісі құрып кеткен бе,
Дос емес пе саған мына ұлы өмір
Көшкен бұлттар, келген құстар көктемде?!

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Нағыз достық-ақ тілеуі елдің де,
Қуат берер аңқылдауы желдің де,
Андайың мен мұндайыңа қарамай

Достық шығар көтеруі жердің де,
Жұрттың бәрін жазғырғанша, ойлашы,
Шын жүректен өзің дос боп көрдің бе?!
Досым жоқ деп елге өкпелеп жылама,

Доссыз болсаң ,тек өзіңді кінәла,
Өзің егер бере алмасаң елге нұр
Жүрегіңе жұрттан шуақ сұрама!

Ешкімді ешкім түсінбейді жалғанда,
Оған бола жынданба да,
Зарланба,
Жылмаң қағып

Желпілдетсе жәдігөй
Түсінді-ау деп
Жақын тұтып алданба,
Жан сырыңды

Жарнамалап жаһанға
Даңғазамен
Жеткіздім деп малданба.
Әр кімнің де

Өз жүгі бар жолдағы,
Тура болмас сен туралы толғамы,
Кеуде қағып
Кімге міндет қыласың

Алтынмын деп
Бағаланбас қолдағы,
Жөн таппайсың
Жалпы көпке өкпелеп

Жаббар құдай жаныңды ұқса
Болғаны!

Бірде маған лауазымы зор кісі
Бар әлемді кеп тұратын шолғысы,

Ғарыш пен қазақ
Бұл заманға жүрмес дейді өлеңнің
Қарапайым, қазақылау пормысы,
Бүгінгінің ақындары келеді

Бұқар емес, Бродский болғысы.
Арынды өлең сия қоймас қалыпқа,
Жасық өтпес қайрасаң да шарыққа.
Өлең ортақ адамзатқа десек те,

Алдымен ол керек туған халыққа.
Біз емеспіз бұғып өскен бетегең,
Бой таласар жөн жоқ деме Гетемен.
Артық емес алыптары әлемнің,

Кемеңгер шал Тұрмағамбет кетеден.
Көп болғанмен өмірде олпы-солпысы,
Өлеңі-зер секілді қыз шолпысы.
Ата жырда аруағы бар қазақтың

Бұйырмаған бұлақ боп ағуға да,
Өзен болып мұхитқа баруға да.
Тамшылардың қолынан келетіні
Тырс-тырс етіп төбеден таму ғана.

Тама берсе түбінде тас теседі,
Төбеңнен тоқылдатса бас теседі.
Тама-тама бір жерді тесіп шығу
Тамшылардың тамаша басты есебі.

Дымы шықпай бұтаға бұққандарды
Тамшы ғұрлы қайраны жоқ деседі!

Күн шығыстың құпия жақсы өнері
Каратэнің қазағым қас шебері.
Жапан түздің жалпақ бет балалары
Жапон барып ақ семсер ап келеді.

Ғаламға ортақ рахымды патша құдай
Әр халыққа әртүрлі бақ береді.
Каратэні үйренген қара бала
Қара өлеңді қалайша жат көреді?!

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Қазағымның кішісі, ұлысы да
Қара өлеңмен ашылған тынысы да.
Қара өлеңмен жігері суарылып

Қара өлеңмен қайралған қылышы да.
Бар әлемнің өнерін меңгерсең де
Қара өлеңсіз болайын тұрысыңа!!!

Болат Жанәділовке
Ертең қандай болар екен күнім деп
Емханаға кірген кезде дірілдеп.
Қарсы алады салауатты сабырмен

Ай маңдайлы аппақ адам күлімдеп.
Бір өзіңе қойғанда бар зейінін
Сезінесің періштедей пейілін.
Дәтке қуат, жанға шипа болғандай

Апам Сұлушаш зейнетке шыққанда
Ең бірінші ашқан білім бұлағын,
Жүрегіңе шашқан жылы шуағын,
Уақыт қуып, қай қиырда жүрсең де

Естен кетпес аяулы жан – мұғалім!
Ой көзімен үңілдіріп тереңге,
Мектеп бізді бейімдеген өнерге,
Қандай адам болар еді балалар

Мұғалімнен оқымаса егер де?!
Көкжиегін келешектің аңдатты,
Құс көңілді қияларға самғатты,
Президентті, министрді мәпелеп,

Өсірді олар генералды,солдатты.
Тентектерді түзетуден танбаған
Төзімі мен сезіміне таңғалам,
Қаршадайдан ізгілікке баулыған

Ғарыш пен қазақ
Барлық адам!
Бар ғалам!

Ару қыздай ғашығымен табысқан
Ай құяды аппақ нұрын ғарыштан.
Шетсіз, шексіз тұңғиықтан сескеніп
Жалғыз жерді серік қылған алыстан.

Ай нұрынан ақыл-ойы қозғалып
Қиялданды қанша нәзік данышпан.
Ай да жалғыз, жер де жалғыз, күн жалғыз,
Мың-миллион болса да адам-шын жалғыз,

Құдай жалғыз, құдай деген жан жалғыз
Қастық қылмас бір жалғызға бір жалғыз!

Аңызаққа азуларын жанып ап
Ақшағылдан аунап түссе аруана,
Табанымен тоңды ерітіп, мұз шайнап
Қарды талмап шөл басады ақ аю!

Түсініп көр жетсе тағат-сабырың
Текетірес өмір-өлім әзілін,
Мұз ойыққа телміреді балықшы
Тарс ұмытып тірліктегі жәбірін,

Таза леп пен талшығына талпынып
Балық табар сәуле шашар қабірін,
Тіс-тырнаққа тәуелді ғой тағылық
Жыртқыш жортар аңдып жанның жазымын,

Көк майсада көлбеп жатқан жануар
Тұяғына тапсырады тағдырын!
Бидайыққа пар келмейтін көктегі
Майға бөгіп жүр ғой бірақ бөктергі,

Бидай басы иілгенде сарғайып
Жалғыз дәнді кім ойлайды көктегі?
Диқан жүрсе сабан иісін аңқытып
Бір айналым тіршіліктің өткені!

Кеуде керіп
Кемеңгерсіп кей-кейде,
Қай ұшпаққа
Шығам дейсің ей, пенде,

Бар әлемді
Қаратам деп өзіңе
Жаныңды жеп
Болма босқа шерменде,

Сен емессің
Дүниенің тұтқасы
Жай табады
Жан құдайға сенгенде!

Дүние кең,
Шексіз ғой ғалам,
Халық көп,
Жиып ап бәрін

Сыйғыза қояр
Қалып жоқ,
Қайталанбайтын
Сан алуан қызық

Құбылыс,
Жұлдыздай көкте
Жымыңдап тұрған
Жарық боп,

Саралап санаң
Сүйініп жаның
Ғаламға,
Нұрыңды шашып

Жұлдыз боп сен де
Жанып кет!

Елім тыныш болса дейміз,
Жер тыныш,
Тұмшалаумен ашылмайды кең тыныс,
Еңсеңді езіп,

Ғарыш пен қазақ
Өн бойыңды буып алса
Қорқыныш!
Қоянға да жем болады

Қашқан ер,
Сасқан кезде
Жок қой деме басқа жол,
Қорқаулардың

Қиратып шық қоршауын
Ең ақыры
Жастығыңды жастап өл!
Қорқпа өлімнен,

Тербетеді қара жер,
Сен кеткенмен
Қара ормандай қалады ел,
Бұл пәниге алғыс айт та

Бақиға
Бата тілеп,
Батыл басып бара бер!

Дүниеден пақыр да өтер, патша да өтер,
Біреу шауып, ал біреу ақсап өтер,
Әр істің мәні болар мәңгілікте,
Фәниді сұм жалған деп, жатпа бекер.

Құр қалмай кір өмірдің базарына.
Нәпсінің ерік бермей тажалына,
Көппе сөз, бет перденің бәрі қалып
Тартылар еңбек, амал таразыға.

Десек те думан керек, дүрмек керек,
Сауал бар – қалай өмір сүрмек керек?
Қай ілім қайда, қалай бастайтынын
Сараптап ой- санамен білмек керек.

Ой көп қой, ат көтермес, атанға ауыр,
Зерделер оның бәрін шопан бауыр,
Аят пен хадистерге жете қоймас
Келсе де неше Ницше, Шопенгауэр.

Әркім де даналықты сүйер, сөгер,
Көкейге керегінше түйер, төгер,

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Ақсақал аталардан артық болмас,
Көп сақал, Кант, Конфуций, Кьеркегор.
Жақын боп жүрекке жол таппас әр түр,

Қағыңды – соғындысын қақтап сарқыр,
Абсурдтық алжасудан хаостағы
Ем болмас Камю, Де Сад, Кафка,Сартр.
Ілімнің түр-түрі көп сене берсең,

Өмірге өзінше ғып береді өлшем,
Басыңда құйын соғып, сандаларсың
Соңынан әр елестің ере берсең.
Дүние жарқ-жұрқ еткен түгі жылтыр

Ер маған есің шығып, – дейді, – жыртыл!
Даңғаза жарнамалар жарға соғар,
Көбіктің көзді алдаған көбі қыртыл.
Бола алмас жарқыл-жырқыл өмірге азық,

Тозарсың ойың азып, көңіл қажып,
Қаптаған жынойнақтан сақтап қалар,
Иманың адастырмас Темірқазық!

Ақырын басталып
Өршіген өтірік.
Әлемді аңқитып
Келеді аралап.

Шындықты шыңғыртып
Қудалап, қамалап.
Жағымпаз алдауды
Асыра бағалап.

Асыл мен жасығы
Аралас ғасырым.
Айырар кез бар ма
Салмақтап, саралап?!

Ұйымды қылмыстай
Үйірлі өтірік
Иіріп, иектеп
Әкетпек құрдымға,

Жөн сілтеп, жер жүзін
Байламақ бомбыға.

Ғарыш пен қазақ
Орғытып обырды
Өрлетіп озбырды.
Толқытып тобырды

Елдікті тоздырды.
Адамның талайы
Мақтаудың малайы.
Алтынсып жалтырар

Қаңылтыр қалайы.
Мақтауды білгендер
Мақтата біледі.
Мақтанға малайлық

Масайрап тұрғанда
Міндетті еместей
Үлкен іс атқару.
Бітпейтін егестей

Мақтау мен мақтану.
Ғаламды аузымен
Аударып төңкерген
Дақпыртшыл данышпан

Алдампаз алхимик.
Көз бояу көп сөзді
Көбікпен көмкерген.
Көріне көлгірсіп

Көпірте беретін.
Кеудеде жылты жоқ
Көрсоқыр ел ме едің?
Кім болса о болсын

Күпірге ермегін.
Көрсеңші сараптап
Бітірген еңбегін...
Басын көп қатырмай

Қолын бір сілтеген.
Елдікі дұрыс-ау
Білетін өз жолын!

Қаһарман жырым
Атамнан қалған қазынам,
Қамыққан кезде
Оралып саған жазылам,

Оңаша қалып
Өзіңмен бірге
Ой-теңіз кешкен сәттерім

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Мың есе артық
Жаһанның даңғазаларынан!
Батырлар жыры

Тарихтың қайнар бастауы,
Тағдырын елдің
Толғаған терең астары,
Аруағы биік,

Айдыны шалқар,
Ақылы кеткен алысқа,
Құнары тілдің
Шырағы ділдің

Шынайы жырдың асқары...
Иманды жаны
Атаның қаны бар адам
Мүмкін бе сені

Жерім үшін төгілмеген қан бар ма,
Тілім үшін егілмеген жан бар ма?
Дін мен тілін бермей кеткен бабалар
Көк қанжары жалақтаған жоңғарға,

Өз билігің өз қолыңа тигенде
Өз тіліңнен айырылар жөн бар ма,
Жоғалмайды ана тілім мен барда,
Жоғалмайды ана тілім сен барда!

Тілім барда күнім де бар, айым бар
Тілім барда иманым бар, ойым бар,
Төрт құбылам түгел менің тіл барда
Түн ұйқымды төрт бөлмейді уайымдар,

Тіл білмейтін, тіл алмайтын тентектер
Тілімізге тиіскенді қойыңдар!

Бала, бала, балдырған
Өмір отын жандырған
Күн нұрындай күлімдеп
Көз мейірін қандырған.

Ғарыш пен қазақ
Бала, бала, балдырған
Өмір отын жандырған
Кел, ертегі тыңдайық

Ата-бабаң қалдырған.
Бала, бала, балапан
Балдай тәтті балақан,
Әжең қандай әдемі

Аялаған алақан.
Ат тұяғы дүрсілдеп
Атын әлем білсін деп,
Атаң бата береді

Алдағыға мың ұмтылған, жүз құлап
Бұрынғылар жүріп өткен ізді бақ,
Қиыры жоқ кеңістікті кеземіз
Уақыт шіркін қуалайды ызғып-ақ,

Жасыл дәурен жарқ етті-ау деп жасындай
Сыбдырлаған жапыраққа түр құлақ,
Жарты қапшық бос бөтелке арқалап
Бүкір кемпір бір бұрышта тұр жылап,

Шал тістейді түтін шалған сар мұртын
Трубкасын түбіртекке ұрғылап,
Алаңқайда шуылдайды доп қуып.
Балдырғандар – асыр салған қозы-лақ,

Асығады айдынына мұхиттың
Таудың төсін тесіп аққан мұз бұлақ,
Тіршілікке тәтті мұңмен тәубә ғып
Сабырлы ойға батырады күзгі бақ!

Сақылдаған сары аязбен тіресіп,
Сарт-сұрт сынар сұлу бұтақ сіресіп.
Қарағайлар қалқып бара жатқандай,
Ұшар басы ұшпа бұлтқа ілесіп!

Жортады аңдар аштық қуып інінен,
Тағдырларын қарға жазып түнімен.

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Қырау шалған аңшы кезер құмартып
Шимай-шиыр жазуды оқып күнімен
Тұнық жырды тыңдайтындай ақ тиін

Қарағайдың дыңылдаған діңінен.
Сере қардың сүйкей басып күртегін,
Арлан бөрі сездірмейді бүлкегін.
Ақ көрпесін қымтанады жан-дәрмен

Үркек қоян үлпілдетіп үлпегін.
Түсінбессің қанша түрсең құлақты
Құйтақандай құсқа біткен қуатты.
Аяз құшқан ақ орманның тірлігі

Шетінде ескі ауылдың , бала күнім,
Жайлаймын жер мен көктің аралығын,
Ойнаймын құрбылармен қиқуласып
Қорғанды қардан үйген жарады үнім.

Далада кеше ғана тырна қонған,
Сырғиды қарды сипап, сырма боран,
Барады өткен іздің бәрін көміп,
Қарайды оған бей-жай мына жалған.

Ақ селеуден сырласын табатындай,
Ақ қайыңға оралып қонатындай,
Сумаңдайды құмдағы ақ жыландай
Суылдайды құстардың қанатындай.

Сырма биі сылқылдап бір тынбайды,
Саябырсып кейде сәл, тың тыңдайды,
Ала қашып жөнелсе ақша қарды
Сынығындай шынының жылтырайды.

Сылқым судай сыңқылдап сай-салада,
Сылаңдайды сұлудай айдалада,
Адырлардан үптеген ұлпа қарды
Сыйлайды екен апарып қай балаға?!

Ақ сырмамен сырларым дала кезіп,
Сырғанайды жай таппай жаннан безіп,

Ғарыш пен қазақ
Сыңсиды кеп сыздатып сай-сүйекті,
Суырады өзекті, сананы езіп.

Нені іздейді тынымсыз бұлтты күнде,
Қайда бармақ, артады жүкті кімге,
Жетер жері бар ма екен еркін желдің,
Не табады жеткенде түп-түбінде?!

Қимай-қимай қонғанда күн ұяға,
Бұлыңғыр күйге енеді дүния да,
Үдей түсіп екпіні адуынның
Ақ құйрығын айға атып, құлия ма?!

Байыз таппай жалғандық жарасымда,
Балғын ойым байланып борасынға,
Бұлдыраңдап қуады толған айды
Бұлаңдаған бұйра бұлт арасында.

Жеткізбейді жұмбақ ай, тұңғиық көк,
Сырма боран сарнайды: «Тым биіктеп,
Қарағым-ау, қайтесің, маған орал,
Көкжиектің түбіне сүңгиік!» – деп.

Орал маған дегенде боран маған,
Орай-борай ойымды орап алған...
Қайда менің сол бір кез, балаң күйім,
Қармен бірге қайтадан оралмаған!?

Ойым қайда ақ боран ала қашқан,
Ойын қайда құрбымен араласқан...
Сусып аққан уақыттай тұрақ таппай,
Сырма көше береді... қалады аспан!

Бұлт басса Бурабайды шудаланып
Шуылы төңіректің тына қалып,
Көк бояу қоюланып қорғасындай
Мүлгиді тау мен орман мұнарланып,

Күлімдер көлдің беті, жердің жүзі,
Жарқ етсе күннің көзі, шуақ алып,
Қарғыса қарағайдан көк қаршыға
Теңбіл тас еліктей боп бұғары анық,

Тұмсығы тұнжыр ойға батқан піл тас
Қалайша қона қалған шыңға барып,

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Сақалы желп-желп еткен Жеке батыр
Көсілген көк найзасын суға малып,
Баурына тарта түсіп ақ қайыңды

Қарағай бойын созған құмарланып,
Тамсанып талай ақын толғасақ та
Жұмбағын жаратқанның ұға алмадық!!!

Таң алдында... Дүние тыныш. Сәресі,
Сәресіге жуымайды жын-ойнақтың дуасы мен бәлесі,
Оразада ой теңізін кешкен сайын оңаша
Мұсылманның тазарады иман тұнған жан есі.

Рамазанда тәубаменен қарайды адам бәріне,
Мән береді тіршіліктің жалғыз түйір дәніне,
(Тойынғанның таңдайына татымайды табақ тола табака
Қайдан жетсін қара нанның қадірі мен дәміне.)

Ауыз ашар сәт келгенде сыйынады Аллаға
Жан-тәнімен шүкірлік қып нұр иманның нәріне!

Шексіздіктің біледі кім мөлшерін?
Қиялдадым...
Жер, көкті,
Күнді өлшедім,

Жете алмадым түбіне
Бар сезгенім
Шексіз ғалам...
Мен сенің бір бөлшегің!

Ой азабын арқалап сенделіп тым
Кетпесем де,
Көп сырды желден ұқтым,
Шырылдайды шыбын жан шырқау іздеп

Шырмауынан шыға алмай пенделіктің.
Пендешілік...
Дүние- ай,
Пәни жалған,

Дәурен – ғұмыр...
Осы ма нағыз арман?!

Ғарыш пен қазақ
Менің жаным мәңгілік мән іздейді
Галактика,
Ғарыштан,

Жұлдыздардан.
Құштар болдым жұлдызға
Бала кезден,
Жылқы бағып кезекпен, дала кезген,

Жұлдыздар мен жанымның арасында
Бір жақындық барлығын қалай сезгем?!
Айсыз түн
Айдалада

Ұйқы қашқан,
Пысқырады жылқылар жусап жатқан...
Естен тана үздігіп Құс жолына,
Ұшып кеткім келетін жұлдыз жаққа.

Мөлт, мөлт еткен жұлдыздар
Көп, көп еді,
Жерге тамып кетердей көркем еді,
Суырып алардай боп өзегімді

Шақыратын жан қоймай көкке мені...
Таң атарда қоштасып, қимайтынмын,
Әлденеге ішімнен жылайтынмын,
Сыйса деуші ем

Бар ғалам жүрегіме
Сыя қоймай ол мені қинайтұғын!
Жарты ғасыр өтіпті
Өмір легі...

Бір тынбайды қаланың дүңгірлегі,
Тынысыңды тарылтып түнгі лебі,
Жұлдыздар да қазіргі өзгешелеу
Әлде өзгерген мен бе екем,

Кім біледі?!
Бүгінгінің балдары біздей ме екен?
Көктің сырын сезе ме,
Сезбей ме екен?..

Менің таза, мөп- мөлдір жұлдыздарым
Бала досын даладан іздей ме екен?!

Қар жауып тұр...
Жапалақтап
Аппақ таза сезімдей,
Қалықтап кеп

Қонып жатыр,
Қонғаны да сезілмей,
Бір рахат күй
Кешіп келем

Көше бойлап,
Оңаша,
Жан-дүнием
Жермен,

Көкпен,
Біртұтасып
Егіздей.
Аппақ қарлар

Кіршігі жоқ,
Қай сәуледен жаралдың?
Тозып кеткен
Тіршілікке

Мөлдірлік боп таралдың.
Кейде, достым,
Ұшып кеткің
Келмей ме осы ғарышқа,

Содан кейін
Аппақ қар боп
Жерге қайта оралғың?!

Бұлтпен бірге көңіл көшіп барады
Өмір өтіп, естелігі қалады.
Аппақ қудай шалды көріп кім ойлар
Көкке қарай қолын созған баланы.

Ғарыш пен қазақ
Еліктейтін Тарлан атты Тарғынға
Бала кезде жатып алып шалғында
Ақша бұлттан қайдан келе жатсың деп

Сұраушы едік, не күтед деп алдыңда?
Қара бұлттай нөсерлетіп төгуші ек,
Бұйра бұлттай ұшып кете беруші ек.
Бір құпия сыр бар ма екен осында

Біз де кейде бұлт секілді көрінсек?!
Шексіз аспан аялаған еркем деп
Керуен бұлттар бүгін бар да ертең жоқ.
Бұлтсыз аспан жұртсыз жердей көңілсіз

Бұлт көшеді көктің жүзін көркемдеп.
Бізден сәлем жеткізердей алысқа
Асығардай жауап әкеп берсем деп!

Тұңғиық көкке
Қараймын неге телміріп,
Мұңайып жаным
Мүжіліп іштей егіліп,

Мұхитты кешкен
Қайықтай жалғыз қалтылдап
Қиялдап барып,
Не сезіп қайттың, не біліп?

Құпия, ғайып,
Зілмауыр ой мен сыр бүгіп,
Үн-түнсіз езген,
Көңілге күптеп жүз күдік,

Ғарышқа шексіз,
Мәңгілік жалғыз сауалдың
Жауабын іздеп,
Үңілем неге үздігіп!?

Ғасырдан ғасыр...
Қас-қағым сәттей зырлауық,
Жылауық уақыт,
Уайымың қандай шырмауық,

Шуылдап кетті
Шалығы барлар неліктен,
Жер Ана саған,
Төнді ме шындап бір қауіп?!

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Жер Ана,
Бізді
Көтеріп ұшып, айналып

Кезесің көкті
Кіндігің Күнге байланып...
Ақырзаманның
Зауалы келіп қалды ма?!

Адамзат отыр
Амалы құрып ойланып.
Не болар екен
Құрдымға кетсе құлап жер,

Тиылар ма екен
Жарылыс, жанжал құлақ жер?
Ұрыса бермей
Ұғатын кезің болды ғой

Біздерде бары
Бір ғана құдай,
Бір ғана адам,
Бір-ақ жер!

Жер Ана, жүдеп,
Жұқарып жүйкең тозды ма,
Тұрлаусыз уақыт
Айналымыңнан озды ма,

Опырып,өртеп,
Қиратып,
Жойып,
Жалмаған,

Жындылар енді
Сенің де көрің қазды ма?
Түбіңе сенің
Қалайша жетпек мұндай құл,

Төбеден бағып
Рахымы шексіз құдай тұр,
Қайырын тілеп
Қандай да болсын қайранның

Алладан бұйрық
Келгенше жерім,
Шыдай тұр!
Мейірбан едің...

Баурыңа тарттың Айды да,
Батыра көрме
Баланы сәби қайғыға,

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Бұйрық сырын
Сезінбесек
Өспейміз,

Күн-шуақпен
Жерден өніп, көктейміз...
Сүю үшін жаратылған ғаламды
Өктемдік қып

Өмірдің өзі адамға
Жаратқанның сыйлығы,
Жаралмай кетсең қайтер ең
Өзгеше болып бұйрығы.

Өмірдің өзі махаббат
Сүюден бәрі жаралған,
Бастауы мөлдір бұлақтай
Жайылып жерге таралған.

Өмірдің өзі мейірім,
Қайырсыз адам – адам ба?
Қол ұшын беріп бір-бірін
Құтқарған қатал заманда.

Өмірдің өзі қатігез
Емес-ау оңай сынағы,
Тағдырдың жүгі аздай-ақ
Бір-бірін пенде ұрады.

Өмірдің өзі қуаныш
Қызыққа кісі тойған ба,
Табар ма жанның рахатын
Құлашын кеңге жайғанда?

Өмірдің өзі мақтаныш
Сонымен, бәлкім, көрікті,
Болмашы баққа шаттанып
Атамыз көкке бөрікті.

Өмірдің өзі алданыш
Алданар ермек аз емес,
Емпеңдей берсең соңынан
Сенің де күнің мәз емес!

Ғарыш пен қазақ
Өмірдің өзі өкініш
Өзегі күймес жан бар ма,
Патша да, дана, даңғыл да

Жеткен бе барлық арманға?
Білімнің бойлап түбіне
Өрлеген даңқы нар адам,
Өмірдің бәрі ойын деп

Алаңсыз күліп қараған.
Көнеден қозғап сыр тартсаң
Пәлсапа, толғау, кеңес көп,
Өткен ғой небір кемеңгер

Өмірдің бәрі елес деп.
Өмірдің бәрі өткінші
Өтті де кетті өң мен түс,
Өткінші жалған мәнсіз деп

Егіліп талай сөнген күш!
Даналар айтқан, құдайсыз
Тірліктің бәрі далбаса,
Адамның жаны жай таппас

Мәңгілік өмір болмаса!
Құдай жоқ болса, мән де жоқ,
Соқпай ма құйын көңілде,
Қайтеді байғұс адамзат

Өмірдің өзі жүдетер
Уақыттан уайым оздырып,
Керегі не көп ойдың
Жанды жеп, жүйке тоздырып?!

Бәрі де бар ғой өмірде
Өлшеуге болмас бір жақты,
Уайымсыз көңіл азбай ма
Қуалай берсең қылжақты?

Өмірдің өзі ақиқат
Анығында бар нәрсе,
Арындай бермей адамзат
Ақылға салып, мән берсе.

Төрелік айтқыш өмірге
Қағидашылмыз көбіміз,

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Өмірдің өзі-мағына
Ұға алмай жүрген өзіміз!

Бір Алланың
Бұйырғанын құп алып,
Атқан таңға
Тәуба қылып,қуанып,

Тіршіліктің талқысынан түңілмей
Тәуекел ет,
Талаптанып ту алып.
Таңғы шықтың

Тамшысына тамсанып,
Күн сәулесін
Күліп тұрып қарсы алып,
Жер жұпарын

Толтыра жұт кеудеңді
Кім біледі
Дем қалғанын қаншалық?
Әрбір жұтқан

Демге де қыл шүкірлік,
Әр бір татқан
Дәмге де қыл шүкірлік,
Күнге шүкір,

Шүкір және түнге де,
Тіршіліктің әр сәтіне шүкірлік!

Ғарыш пен қазақ
ІІ бөлім

Ғалымдардың қай-қашанғы ұраны:
«Ғылым-тарих архивтерден тұрады!»
Біз теріске шығармаймыз архивті
Зерттеулердің таптырмайтын құралы,

Бір сұрақ бар мазалайтын бірақ та
Документті кімдер, қалай құрады?!
Хатқа түскен дерек десе елпілдеп
Доктырлардың көтерілген құлағы,

Құжаттарға құдайындай табынып,
Бұлақтарды жырақтарға бұрады,
Дұшпан жазған дәкүментті дәлел ғып
Атаң айтқан аңызыңды ұрады,

Ал бірақ та даламыздың тарихы
Архив емес, аңыз, жырдан тұрады,
Қай қағазға сияр екен жазғанмен
Ел қазақтың жүрегінің шуағы,

Тар қапас пен тас құрсауда тұншығып
Өткендердің өшіп кеткен шырағы?!
Тас таңбадай зейінінің тарихы,
Даладай кең пейілінің тарихы,

Бар әлемді бауырына сыйдырған,
Біздің тарих-мейірімнің тарихы!
Белгісіздік орап алған кешегі
Бар өмірді деме мүлде өшеді,

Газеттерге, кітаптарға жазбай-ақ
Қаншама адам қызық тағдыр кешеді,
Әрбір істің, әрбір сәттің өшпейтін
Бар шығар-ау біз білмейтін есебі,

Шындық болып шыға келмек қалайша
Бәз біреудің жазып кеткен өсегі?!
Архивтерде жазылмаса есімі
Атаңды да болмаған ғой деседі.

Бұл өмірдің бар мұраты ду ма екен?
Шуылдақтар нені біліп қуды екен?
Хатқа түскен тарих қана тарих та
Қалған өмір желмен ұшқан бу ма екен?

Санаңды улап сар қағаздың елесі,
Тарихқа үкім шығарамыз неге осы?

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Пәпкілерге түптеп қойған тәртіппен
Пәктілерге ой жүгіртсең келесі,
Соғыстарда жусатып сап сарбазды

Бірер солдат жараланған, о несі?
Жаудың бәрі жаны сірі мерген боп
Батырлардың босқа ұшқан ба жебесі,
Ел сөзінен артық болмақ қалайша

Жансыздардың жиып-терген доносы?!
Басқыншының жер жарады дақпырты,
Жаныңды жер бір тынбайтын жақ құрты,
Тарихыңның тиянағы болмақ па

Қанды қылыш әпесердің рапырты?
Жоққа қалай шығарасың атаңды
Болмады деп патша берген паспырты?!
Ақиқат деп құлай берсек құжатқа

Қиялымыз бара қоймас ұзаққа,
Крес қоя салмақпыз ба канторда
Аты-жөні тіркелмеген қазаққа?
Емін-еркін кең даланы мекендеп,

Ақ патшаға бас имеген бөтен деп,
Аталарым жаман болмақ қалайша
Отаршылдар жамандады екен деп,
Жоямыз ба аңыз болған ерлерді

Аты-жөні архивте жоқ екен деп?!
Тұнған тарих қасиетті даламыз,
Ақ сүтімен бірге берген анамыз,
Тарих қалай жазылады дегенге

Тағы да бір ой жүгіртсін санаңыз,
Аңыз, жырмен ұрпағына аманат
Өз тарихын айтып кеткен бабамыз,
Аяқ асты шаң-тозаңға алданбай

Жердің жүзін солқылдатып Дүлділі
Пайғамбарға Ғали келді бір күні,
«Күшім тасып бойға сыймай кеткенде
Көрсеткім-ақ келеді елге үлгіні.

Уысымда күлпәрә боп пұт тасы
Темірдің де бұзылады нұсқасы,

Ғарыш пен қазақ
Шіркін-ай, шыр айналдырар едім бір
Қолға тисе сонда жердің тұтқасы!»
«Қайратыңа қорған ақыл, иман бар,

Сабыр, тәуба, бір Алланы ойлаңдар...»
Ақ жүзінен нұр шуағы төгіліп
Жанға жайлы жымиыпты пайғамбар.
Күш құйылып өн бойына қорғасын,

Аттаныпты ер айшылық жолға сын.
Жапан түзде жолықты бір қария
Іліп алған иығына дорбасын.
Сәлем алып әзиз ата толғанды,

Сәлден кейін жол жүргелі қамданды.
«Еңкеюге жібермейді қайран бел
Алып берші, жерден балам, дорбамды!»
Дегендейін мен сізді ата, түсінем,

Сый, құрметін көрсетпекке ісімен,
Ғали батыр ат үстінен дорбаны
Ілмек болды қамшысының ұшымен.
Қозғалмады оған дорба алайда

Аламын деп жерден жұлып қалайда,
Қаһарланып қолын салды қаһарман
Түсетұғын емес тіпті оңайға.
Қайран қалып, «қу дорбаның бұ несі?»

Дүлей күштің үдей түсіп үлесі,
Үзеңгісін шірей тартқан кезінде
Кірді жерге Дүлділ аттың тізесі.
Жұлқып, жұлқып таусылғанда амалы

Дорбаны шал жерден іліп алады.
«Ұят болды-ау сені әуреге салғаным,
Аман бол» – деп, жүріп кете барады.
Адамзаттың асып туған батыры,

Айран асыр, астан-кестең ақылы.
Бұл неғылған керемет деп сұрады
Пайғамбарға қайта келіп ақыры.
«Мұсылманның тірегісің, шегесің,

Тегін емес құр дорбамен егесің,
Құдай саған жер тұтқасын ұстатты
Асылық қып, айналдырам дегесін!

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Үйірмедің неге оңға, солыңа,
Шүкірлік қыл, жүрсің хақтың жолында,
Бұйырмайды пендеге әлем тағдыры

Жер тұтқасы жаратқанның қолында!»
Тәубаға кеп ойға батты арыстан,
Жастық арын шықпас болды қалыптан,
Хақтан қуат, пайғамбардан үлгі алып

Дін таратты Әзірет Әлі данышпан!
Бұл аңызға сеніңдер я сенбеңдер,
Астамдық қып әзәзілге ермеңдер,
Пайғамбардың өнегесін ойға алсын

Шоқан Уәлихановтың ізімен
Қонады ел ордаға, ер тұғырға,
Жетеді ат дүбірі алты қырға.
Бір күні хан әскері келе жатты

Заманда жаугершілік жортуылда.
Шындаса қалың қолды харап қылған,
Батырлар кең даланы азат қылған.
Зәресі зәр түбіне кететіндей

Дұшпанның ту сыртынан қарап тұрған.
Құдайға шүкіршілік айтады жұрт
Бұларды қалмақ қылмай, қазақ қылған.
Өрендер ағаларға бойын түзеп

Жүйрігін ерлік жолға жараттырған.
Орғытып ойға-қырға арғымақты
Самалға құйрық-жалын тараттырған.
Саумалап сақалдарын қариялар.

Тілек қып, үміт күткен талаптыдан,
Қосынға елеусіздеу қосылыпты
Байғозы жаңа шыққан тарақтыдан.
Сіңірлі, серіппедей ширатылған,

Қимылы қабыландай түнде атылған.
Айбарлы, ай маңдайлы, асқар бойлы
Жанары ауырлаған мұңды ақылдан,
Байғозы батырлармен жортты бірге

Ғарыш пен қазақ
Сол уақыттар болғанда,
Шақшақ ұлы Жәнібек
Асып туған ер еді,

Бұрқыратып иісін
Насыбай атып жатқанда
Байғозы тура келеді,
«Шақшаңызды ағасы

Бері таста», - дегені.
Арыстандай Жәнібек
Серпіліп сөзді бастасын,
Түшкіріп әуел тастасын,

«А, шырағым, шырағым,
Былай қойып басқасын,
Ұялмай қайтіп сұрайсың
Жәнібектің шақшасын?

Ертең жауға барғанда,
Қиқулап ұрыс салғанда,
Жалпақ жатқан жұртыңа
Жарақ болар ма екенсің?

Есің шығып далбаңдап,
Қарғадай боп қалбаңдап,
Етігіңнің басына
Қарап қалар ма екенсің?

Ақ найзадай сартылдап,
Алдаспандай жарқылдап
Қалың қолды жарғанда,
Жұлдызың биік жанғанда

Насыбайды атуға,
Қолымнан менің татуға
Жарап қалар ма екенсің?»
Жәнібектің сөзіне

Байғозы қаны қайнады.
Қайнаса да сабыр ғып
Арғы жағын ойлады.
Насыбай үшін бір атым

Асқар таудай басы үлкен,
Ақ сақалды жасы үлкен
Жәнібектей ағаны
Жаман сөзге қимады.

Сол уақыттар болғанда
Дауылпазы қағылып
Даланың бәрі даң болды,
Болат тұяқ дүркіреп

Жердің жүзі шаң болды,
Күннің көзі тұтылды
Күлімдеп тұрған дүние

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Қара шаңға жұтылды.
Қалың қалмақ қиқулап
Ойдан-қырдан құйылды,

Ту астына жиылды,
Қара қасқа ат мінген
Қара таудай бір қалмақ
Қара туын үйірді.

Айналасын жапырып
Соқтырды қара құйынды,
Алаштың ұлы абдырап
Бір аллаға сиынды!

Тұтасқан тұлғасынан жұрт шошынды,
Жан-жағын жалмайтұғын жұт секілді,
Оянып мың жыл бойғы ұйқысынан
Піл мініп, таудан түскен пұт секілді.

Найзаға ту байлаған қыл шашақты,
Шашақты қанша батыр қырқа шапты,
Көк найза бұлғап-бұлғап толғағанда
Қапыда талай ерлер қаза тапты.

Туының желбіреген қылшығы оқтай,
Тілгілеп тиген жерін тұр шыдатпай.
Жаңбырдай жауған жебе сауытынан
Серпіліп шашылады қу шыбықтай.

Қайнады қара бұлттай қалмақ туы,
Қаһары қабағынан саулап тұрды,
Қайқайтып қазақ соққан қарсы келіп
Күрзісін көрген де жоқ қаңбақ құрлы.

Ұшырып үрей-құтын ұландардың
Бездіріп айдалаға жан бақтырды,
Қылышпен қия тартып жанкештіні
Сайғанда көк сүңгімен шаң қаптырды.

Жасында жолбарыстай жауды соққан
Жәнібек басын шайқап барлап тұрды.
«Қазақты басқандай ма қара албасты,
Сөгіліп қабырғасы құты қашты,

Жығатын жалмауызды ұл тумап па
Қан кешіп, қорғап қалар алты алашты?»
Сол кезде жас Байғозы қара дәуге
Қарсы кеп, садақ кезеп тайталасты.

Байғозы көн садақты шірей тартты,
Ұрандап күш-қуаты үдей тартты,
Қабандай қорқыратып қақ жарам деп
Көзінен кіндігінің тірей тартты.

Түйені тесіп өтер болат жебе
Тигенде тас қалмаққа діріл қақты.
Бөгелді көбе бұзар дір-дір етіп,

Ғарыш пен қазақ
Күлгендей болды қалмақ ыржың етіп,
Байғозы байлап атса неден болсын
Ағып өте шығатын зыр-зыр етіп.

Дірілдеп көк сұр жебе қайысқандай,
Торғауыт тоғыз қабат майысқандай,
Көзінен кіреукенің көктей өтіп
Ажал боп кіндігіне жабысқандай,

Теңселді таудай неме ат-матымен
Бір өзі он сан қолмен сайысқандай,
Опырып өтпеді-ау деп атқан оғым
Байғозы ақырды кеп арыстандай,

Аузынан ақ жалын боп атылған дем
Дұшпанның дуасымен алысқандай,
Гүрс етіп құлап түсті сонда қалмақ
Қара тау қара жермен табысқандай.

Қалмақтың туы құлап, басы кетті,
Аруағы алты Алаштың асып кетті,
Атойлап «Абылайлап» ат қойғанда
Нояндар қоян болып қашып кетті.

Қалмақтың көбі сонда өлді дейді,
Қазақтар тас-талқан ғып жеңді дейді,
Дұшпанын жеңіп болып ер Байғозы
Аяңдап Жәнібекке келді дейді,

Байғозы сонда сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:
«Ау, ағасы, ағасы,
Алтынды тонның жағасы,

Тілеуіңді құдайым
Берген жоқ па қарашы,
Бір насыбай ататын
Сіз бен бізге бір кезек

Келген жоқ па шамасы?!»
Жәнібек сонда сөйлейді,
Сөйлегенде бүй дейді:
«Айналайын қарағым,

Не десе де жарасар,
Біз секілді ағаға,
Сынап едім өзіңді
Сөзімді ауыр санама,

Жалғыз оқпен жауыңды
Жеңіп берген жарығым
Ризамыз ата-анаңа,
Сендей ұлдың жолына

Шақша түгіл дәл бүгін
Шақшақтың өзі садаға!»
Тастай берді шақшасын

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Насыбайды атқасын
Аға-інідей жарасып,
Батырлар тартты ауылға

Жақсылықпен тарасып!
Наймантайұлы Байғозы,
Бағлан да өзі, бай да өзі.
Өрледі бағы бұдан соң

Алланың түсіп оң көзі!
Абылай туын ұстаған
Өмірі оның өнеге
Ерлігі өшпес сабақ-ты,

Атасы батыр Наймантай
Айбалтадай қамшымен
Жайратқан жауын жарақты,
Нағашысы Есет, Бөгенбай,

Айбынын елдің асырып
Әлемге даңқы тарапты.
Жиені батыр Ағыбай
Ақжолтай деп алты Алаш

Әулиеге санапты,
Жиені Ықылас күйімен
Дүниені ұйытып
Тербеген түгел тарапты,

Ұрпағы дана Ақселеу
Ғылымның түсіп жолына
Білімнің нұрын таратты,
Жұлдыздай жанып ұл-қызы

Өркендеп өсті Тарақты,
Тарақтыны жырласақ
Жырлағанымыз емес пе
Байрағы көкте шалқыған

Тарлан мініп,
Жаралғандай темірден,
Батыр Есет
Өтерінде өмірден,

Бас көтеріп,
Бақұлдасып бауырмен
Айтты бір сөз
Шегелеп шын көңілден.

Аллаға да
Алашқа да ниетім

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Хан жығылып, шайқалып тұр байрағы
Дүние төбесінде шыр айналды,
Қазақты мұратына жеткізе алмай

Арманда кеттім-ау деп шын ойланды,
Қапыда жаяу қалған Абылайды
Қоршауға бір топ қалмақ ыңғайланды.
Шыдайды ер – сынаққа, нар – салмаққа,

Мұрша жоқ жанталаста жар салмаққа,
Бетпе-бет келді ажалмен қаhарман хан
Қасқайып қан майданда қарсы алмаққа.
Ер үшін өлімнен де намыс күшті

Ызадан беттің түгі қарыс шықты,
Тұрғанда хан тағдыры қыл үстінде
Алдияр, аттан деген дауыс шықты.
Қараса – жас Жәнібек қара балуан,

Қайтпаған қалың жаудан жалаулаған,
Секіріп түсе қалып, тартты ханға
Көлденең көк дөненді танаураған.
Алдияр, көк дөненмен жөнел, – деді,

Жолыңа қарап отыр көп ел, – деді.
Сен жаяу қаласың ба? – деген ханға
Маңдайға жазылғанын көрем, - деді.
Хан айтты: «Мен жылыстап кете алмаймын,

Мақсатқа қашып-пысып жете алмаймын,
Жолдасын жауға тастап, бас сауғалап
Бұтаға бұққан бейбақ атанбаймын!»
Жәнібек отты көзін сырға тұнған

Тік қадап, деді: «Кез бе ырғатылған,
Сендей хан керек қазір халқымызға,
Мен өлсем – ер туады бір қатыннан!
Қазаққа жан-жағынан қауіп төнді,

Алып шық тар кезеңнен халықты енді!»
«Кетпеймін, – деді Абылай, – соғысамын
Сенімен қатар тұра қалып тегі.»
Жәнібек: « Қор қылғанша қонтайшыға

Тастаймын өзім сені шауып, – деді.»
Уа, алдияр, екеуміз
Бірдей өлсек жөн болмас,
Бассыз қалса қазағың

Ғарыш пен қазақ
Есі кетіп, ел болмас,
Елдің қамын жесеңіз
Жер біздікі десеңіз

Аттан, деп, енді бөгелмей,
Жәнібектей жан жолдас
Қолтықтан ханды көтеріп
Көк дөненге мінгізді,

Шүу, жануар, кәні деп
Жаутаңдаған дөненді
Тобылғы сапты қамшымен
Сауырынан бір тартып

Елге қарай жүргізді.
Егесін жерге қаратпай,
Керіле тартқан садақтай,
Көсілте сермеп тұяғын

Көденің түбін тепкізбей
Көлбей ұшты көк дөнен,
Жебеге жауған жеткізбей
Көбесін ердің сөккізбей

Желдей ұшты көк дөнен.
Хандығы мен қазақтың
Елдігінің тағдырын
Қыл мойнымен көтеріп

Өрлей ұшты көк дөнен.
Қағанатын қазақтың
Аманатын Алаштың
Анталаған дұшпанға

Бермей ұшты көк дөнен!
Қос танауы делдиіп
Қос өкпесі қысылып
Аузынан көбік бұрқырап,

Шыбын жаны шырқырап
Жанып шықты көк дөнен,
Қара бұлтты құрсаған
Жарып шықты көк дөнен,

Қара таудай аруағы
Қара жердей салмағы
Абылайдай ханыңды
Бір ажалдан аман-сау

Алып шықты көк дөнен!!!
Жәнібек енді жауға бұрылады,
Басына бір төбенің шығып алды,
Жаяуды тапап өте салам деген

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Өркеуде көк сүңгіге ұрынады.
Жалғызға жан-жағынан жабылғанда
Жалт еткен қылышынан қырылады,

Жапырып жолбарыстай Ер Жәнібек
Ақырса, жаудың жүні жығылады,
Бір қалмақ гүрзіменен ұрған кезде
Қалқанмен қағып қарсы тұрып алды,

Шап беріп ұстай алып айдарынан
Атынан тымақтай ғып жұлып алды,
Аунатып топыраққа бұрқ еткізіп
Атына ата жаудың мініп алды.

Тұлпар ат тигеннен соң тақымына
Далада бөгет бар ма батыр ұлға,
Ұран сап айбаттанды Ер Жәнібек
Құйылып көктен қуат қарқынына.

Аруағы Жәнібектің асқан екен,
Тарыдай торғауытты шашқан екен,
Қоршауын қорқаулардың бұзып шығып
Ханының оң тізесін басқан екен...

Өткеннің аңыз болған шын дерегі,
Біздерге бар ғой оның мың керегі,
Ажалдың ауызында тұрған сәтте,
Біреуге атын түсіп кім береді?

Аман-сау Абылайды алып шыққан
Керейдің көнілі мен көк дөнені!
Ерлікпен ақ найзаға ту байлаған,
Салмаған дақпырт үшін құр байбалам,

Айналдым аруағынан аталардың
Алдымен өзін емес елді ойлаған.
Жаудан қорғап даланы
Халық үшін қан кешіп

Хан үшін жанын қиятын
Жәнібектей ер қайда?
Ер қадірін білетін
Абылайдай хан қайда?

Жарықтық атам Жәнібек
Арғы бет пен бергі бет
Арасын ашып жол қылған,
Шетінде болам елдің деп,

Өтінде болам желдің деп,
Бетінде болам жаудың деп,

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Жайлаймын еркін жан-жағын
Атамыз Алтай таудың деп
Он екі Абақ Керейді

Қанатын жайып қондырған,
Өрісін ашып ел қылған,
Ерліктің асыл жыр-әнін,
Азаттықтың ұранын

Ұрпағына мәңгілік
Аманат қылып қалдырған!

Мәшһүр Жүсіптің ізімен
Олжабай асқан батыр, бұла күшті,
Бір үйге бір жорықта тура түсті,
Күйеуі сапарда екен, жалғыз әйел,

Әйгілі қонағына құрақ ұшты.
Көсіліп көкжал көзін ілді дейді,
Қара түн құпияны білдірмейді,
Олжабай шырт ұйқыда жатқан кезде,

Қойнына әйел келіп кірді дейді.
Олжабай от пен судан саспап еді,
Ордалы он сан қолдан қашпап еді,
Аузына кірер болса жыланның да,

Тісімен басын қыршып тастар еді.
Жын ба өзі? Пері ме әлде албасты ма?
Деп ойлап аңтарылды алғашқыда,
Қазақта қандай қатын бүйтуші еді,

Ақылдан әлде байғұс алжасты ма?
Деді әйел: «Перзентсіздік тарттым зарын,
Белбеуге түйіп келдім беттің арын,
Байымды қубас деген сөз батады,

Мен қайтіп қарыстырам жұрттың жанын?!
Ер едің, бұл сырымды жая алмассың,
Қағынды қатын болсам қара бассын,
Дәметіп кеп отырмын аруағыңнан,

Бір атым оғыңызды аямассың!»
Жалаңаш жата кетті ұзынынан,
Қараша үй қайнап кетті қызуынан,

Ғарыш пен қазақ
Қиын-ау, қайратты ерге қалыс қалу,
Жалғанның бір ғажайып қызығынан.
Ол айтты: «Құдай білер мұратыңды,

Жаяды рахым қылса қанатыңды,
Жолыма бір жобалғы болады-ау деп,
Серт қылғам былғамауға болатымды!
Намысын азаматтың жерге таптап,

Кетпекпін қалай ғана дәмнен аттап,
Шын болса менде бары, бердім саған,
Еріңмен қауыша бер жүзбен аппақ!»
Қазаққа қызықтан да ұят артық,

Кіндіктен төмен қарай қия тартып,
Бір сипап алақанмен, жүре берді,
Қалды әйел құс төсекте бойы балқып.
Өртеніп, өмірі ұқсап ертегіге,

Қуанды шөп шыққандай өртеңіне,
Қонағым құдай ақы ұл берді деп,
Боз қасқа айтып шалды ертеңіне.
Құдайым берді дейді тілеуді енді,

Бейбақтар үміттеніп күлер болды,
Олжабай атап кеткен лепес бала,
Өркендеп, өсіп-өніп бір ел болды!
Замана уақыт өтіп өзгеріпті,

Бұрынғы кейінгіге сөз болыпты,
Олжабай немересі Арыстанбай,
Қарулы қолға бір күн кез болыпты.
Ай-шай жоқ дабылдатып даңғарадай,

Екі топ айқасыпты айдалада,
Тұлпардың тұяғынан от ұшқындап,
Шаң-тозаң бұрқырапты айналаға.
Бір-бірін жұлқыса да жыға алмайды,

Талдырып талмау жерден ұра алмайды,
Бұлар да Олжабай деп қиқуласа,
Олар да Олжабайлап ұрандайды.
Олжабай Орта жүздің ұраны екен,

Ерліктің өшпейтін шам шырағы екен,
Кім бұрын Олжабайдың атын айтса,

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Аруағы соны қолдап тұрады екен,
«Олжабай! Олжабай!» – деп шапқан кісі,
Жасанған жауды жалғыз жығады екен.

Әрқайсы өз асығын алшы көріп,
Салса да күш-қайратын бар шіреніп,
Таусылды амалдары жеңісе алмай,
Олжабай Олжабайға қарсы келіп.

Доғарып сойыл соғыс күн батарда,
Титықтап келеді енді тіл қатарға,
Қоржыннан алты малта бөлісіп жеп,
Қол берді қас қылмауға бұл сапарда.

Сөйледі Арыстанбай: «Ерге бір сын,
Уағданы бұзған адам жерге кірсін,
Мен болсам өз атамның атын айттым,
Шығатын Олжабайлап сендер кімсің?!»

Шайқаста қаһарланған жыны буып,
«Жаулардың» ең үлкені суырылып,
Әйел мен Олжабайдың әңгімесін,
Сөйледі шешен тілмен ұғындырып.

«Ол әйел – деді, біздің анашымыз,
Ананы ардақтаған Алашымыз,
Хангелді менің атым, өркен жайған,
Олжабайдың біз лепес баласымыз.

Батырдың батасынан туғандаймыз,
Ерлікке белімізді буғандаймыз,
Олжабай сенің де атаң, менің де атам,
Сиынып аруағына ұрандаймыз!»

Соғысып күні бойы аман қалған,
Осымен дұшпандығы тәмамдалған,
Қос батыр құшақтасты бауырмыз деп,
Жаралған бірі қаннан, бірі жаннан.

Қаһарман, күркіреген пілдей болған,
Шуақты көңілдері күндей болған,
Жарықтық аталарым әулие ғой,
Қазақтың баласына бірдей болған!

Жан білмес жаратқанның жұмбағы көп,
Алаштың құдай сүйген ұлдары деп,

Ғарыш пен қазақ
Жылаңқы жасық жырды ұнатпаймын,
Тұрады батырларды жырлағым кеп!

Адамзат қайдан келді, қайда кетпек?
Түбіне бұл сауалдың кім бар жетпек,
Бой сұнып бір Аллаға хақ мұсылман
Адалдан нәсіп теріп, еңбек етпек,

Шүкірсіз көпсінгендер басқа жұртты
Неліктен баса-көктеп, басқа теппек?!
Ешкімге құдай ерік бермеген ғой
Қырып, жой күш жеткенді бодан ет деп,

Адамның жайшылықта бәрі батыр
Тарихтың соққан кезде желі өкпек
Атадан асып туған ер-азамат
Ел үщін жанын қинап, қанын төкпек,

Мен, мен деп күмпілдеген қуыс кеуде
Шашылған бұлт секілді қалқыр шеттеп,
Асылдар өрт боп өткен өкінбеген
Өртеңге өркен өсер еркін көктеп,

Шыңғырған шындығыңды тұншықтырып
Шегендеп, шеңберімен қойған шектеп,
Уақыттың шаңы басқан ата жолын
Қайтадан танып жатыр ұрпақ зерттеп

Бас иіп бабалардың киесіне
Балалар, тәуап қылып, тағзым ет тек,
Өшпейді ата дінің, ана тілің
Қолға алсақ ынтымақпен түгел көп боп!

Сауал көп, жауабын біз таба алмаған
Дүниеге адам тегін жаралмаған,
Жаратқан құдіреттің ғажабындай
Ерекше қасиетті Марал бабам!

Тербесе әулиелік бесігінде
Құдайдың күмән бар ма шешімінде,
Алаштың пірі болған бабамыздың
Кие бар Марал деген есімінде.

Бөленген қасиетке құндақтағы ұл,
Уілдеп, талпынғандай шың жаққа кіл,
Ақылмен түсіндіру мүмкін емес
Жұмбақ жан, жұмбақ қуат, жұмбақ тағдыр!

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Ғайыптың кім бойлаған тереңіне?
Қадірлі еңбегімен ер еліне,
Тимесе бір пайдасы туған елге

Қандай да қасиеттің керегі не?
Аянбай қайран бабам адам үшін
Өнеге, қуат беріп өреніне,
Аластап албастыны аруағымен

Жын-шайтан шалығынан емдеді де,
Жөнге сап адасқанды, хақ жолында
Халқына нұрын шашып жүргенінде.
Төніпті қара шеңгел қазақ атқа,

Төзе алмай, қоныпты ерлер қазанатқа,
Ұран сап жер-жаһанға Марал ишан,
Рухани көсем болған ғазауатқа!
Жан-жағын тоймай жалмап, тасынғасын,

Қор тұтып, қазақ елін басынғасын,
Жүзбе-жүз ақ патшаға жолықтыр деп
Хат жазды жандаралға ашынғасын.
«Қазақтың қаймағына салдың қасық,

Орман, көл, жердің бәрін алдың басып,
Көнбегенге зеңбірек зіркілдетіп,
Зорлық қып момын елдің қанын шашып.
Құдай білер берерін бақты кімге,

Жетерміз ертең біз де жақсы күнге,
Құнарлы жерге тускен дән өседі,
Жатпайды алмас қанжар қап түбінде!».
Жазыпты көп әңгіме ойланатын,

Қазақтың көрген жәбір, қиянатын,
Жан болса сөз ұғатын реті бар ғой
Қиянат істері үшін ұялатын.
Обырлар озбырлықтан бас тартпады,

Мастанып, көптігіне асқақтады,
Қан төгіп, зұлымдыққа батқандардың
Заңды ғой әулиеден қащқақтауы.
Күштілер тәубасына келер ме еді?

Құдайға шын ниетпен сенер ме еді?
Патшалар әулиеге құлақ асса
Әлемде әділеттік жеңер ме еді?

Ғарыш пен қазақ
Қоймады, ұялмады, тыңдамады,
Ойраңдап, түп-тамырды жұлмалады,
Алайда от қарулы отаршылдар

Иманын мұсылманның жеңе алмады.
Патшаға бағынса да құл болмады ел
Таныған иеміз деп тек Алланы,
Ғарышпен сырласыпты Сыр бойында

Жұбатып дұғасымен жылағанды,
Өмірден өзі өткен соң, зираты да
Иманның тірегі боп тұра қалды!
Алты Алаш ардақтайды Марал атын,

Өсиет,өнеге ғып жазған хатын,
Тең болып, барлық елмен сыйлассаң да
Жаныңа жолатпай еш жаманатын,
Мүлкіңді берсең дағы жат жұрттарға

Төндіріп темір шеңгел, жуан тармақ,
Сығымдап тартқандайын судан қармақ,
Абылай ордасының орынына,
Ақ патша болды дейді дуан салмақ.

Ыңғайлап Көкшетауды дуанына,
Жандарал, жандайшаптар қуануда,
Картаға тау мен орман, көлді сызып,
Қамдады құралды топ шығаруға,

Айғаным ауыр ойға батты дейді,
Суық сөз шалынғалы құлағына,
Бекінді қондырмасқа бөгделерді,
Абылай атасының тұрағына.

Болса да дүлей дажал, қасқа дию,
Оңай ма Көкшетауды жатқа қию,
Және де өртейді өзін алты Алаштың,
Ашықтан ашық майды отқа құю.

Өткенді жырлайды жұрт көрген жандай,
Хақым жоқ қол сілтерге елге нанбай,
Жат жұрттың жазбасына жабысқанша,
Аңызға атаң айтқан сенген қандай,

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Аяңдап, сабырменен сөнбей, жанбай,
Алдынан отрядтың қарсы шықты,
Қос батыр ағайынды Көлбай, Жанбай.

Екпіндеп, орман бойлап, өрмелеңдеп,
Суылдап келе жатқан дөңгелеңдеп,
Қарулы қалың топты күтіп алды,
Қолымен төсін басып, көлденеңдеп,

Момақан жігіттерден жөн сұрады,
Қаланы салатұғын жер көрем деп.
«Көр, – деді, – тауың міне, картадағы,
Көл мынау, дөңгеленген ортадағы,

Осы деп әпесерді иландырды,
Атақты Көкшетауың Арқадағы!»
Қаз, үйрек қаңқылдатып Қопа жақты,
Оранып ну орманға Бұқпа жатты,

Көк толқын көңіл жарын соқты көріп,
Қаймағы бұзылмаған көп ғажапты.
Сөзіне батырлардың нанды дейді,
Атынан түсе, түсе қалды дейді,

Бұқпаның етегіне Көкшетауды
Қопаны жағалата салды дейді…
Бұл күнде Көкшетауым өскен қала,
Арқаның ақ самалы ескен қала,

Ал, бірақ шын Көкшетау алыс жатыр,
Осыны ойға алады жұрт таңдана,
Қарысқан қарыс жерін бермеймін деп,
Мандатсыз аталарым неткен дана!

Ертеде, отаршылдық заманында
Шыдамай зорлықшылдың амалына
Қазақтар ұлт-азаттық күрес бастап
Шауыпты басқыншылық қамалына.

Қолбасы ағайынды екі батыр
Татиды іні-жүзге, аға-мыңға!
Тілеуін елдің құдай берді дейді,
Шайқасып талай жерде жеңді дейді,

Бір күні бір жорықта қалың әскер
Төбеден төнген құсты көрді дейді,

Ғарыш пен қазақ
Мазалай бергеннен соң қайта-қайта,
Ыза боп, атып түспек болды дейді.
Ақылгөй, батыр аға алып күшті,

Көздеді ат үстінен бағып құсты,
Қолмерген шапшаң іні одан бұрын
Сілтеп қап жалғыз оқпен қағып түсті.
Қалбаңдап зеңгір көктен құс құлады

Жұрт шулап, аттар тулап пысқырады.
Жалғыз-ақ сыр білдірмей аға тұрды
Күйсе де қызғаныштан ішкі жағы.
«Қайда бұның кішілік, көргендігі,

Іні озғанда ағаның өлген күні,
Жұрт мұны хан көтеріп барады ғой
Менен де асып кетті деп мергендігі?!»
Ағаның даңғыл көңілі болды тастақ,

Қатты сөз айтпаса да беттен жасқап,
Ойламай өмір заңын ер қасарса
Қиюы кетіп елдің құты қашпақ.
Жалғасып ұрпақ өсіп, дәуір аспақ,

Қашанда аға орнын бауыр баспақ,
Бір күні жаудың түсіп қоршауына
Інісі кетті қырғын соғыс бастап,
Құтқарып алар ма еді оны ағасы

Тап беріп тұтқиылдан тисе қаптап.
Көздеген құсымды атып түсірді деп
Інісін кетті қиып жауға тастап,
Тұрғанда қыл үстінде ұлт тағдыры

Жіберді бір өкпеге айырбастап
Қырылып кете барды кілең боздақ
Басына қас дұшпаннан жастық жастап.
Кішкентай қызғанышын жеңе алмаған

Балуан Шолақ бабаның,
Өмірі мен өнерін,
Құрметтеп халқы жыр қылған.
Абақтысын патшаның,

Тас-талқан ғып қиратып,
Бұғауын бұрап сындырған.
Сұлулық пен қара күш,

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Тал бойында үйлескен,
Топырағынан жаралған,
Әуесінен нәр алған,

Көліне сүңгіп Көкшенің
Шыңдарымен тілдескен
Бұлағынан сусындап
Бұланымен бірге өскен,

Ауасын жұтып жұпардай,
Ақ қайыңмен әзілдеп,
Қарағаймен күрескен,
Сегіз қырлы, бір сырлы,

Сал-серімен сырласып,
Біржан, Ақан, Ыбырай,
Ұлылармен үндескен,
Аруларды аяулы

Айлы түнде әнімен
Тербеп ғажап күй кешкен!
Жақсылықты жақтырған
Жамандықты жат қылған.

Қысыл-таяң кездерде
Сирақтан алып сиырды
Төбесінен қораның
Бір-ақ ырғап лақтырған.

Қаһарына мінгенде
Борандай болып бұрқаған,
Қара таудың басынан
Қара тасты қопарып

Қарғып өткен қырқадан.
Жігіттері ауылдың
Қызық үшін Балуанның
Қыл арқан салып мойнына

Екі жаққа табандап
Қылқындыра тартқанда
Қозғалмастан орнынан
Домбырасы күмбірлеп

Қүлімдеп әнін шырқаған!
Жарықтық біздің аталар
Артпаса сірә кем бе еді
Тәкаппарлау шетелден,

Ағылшындық арыстан
Топан судай Том Тофан
Тұмандатқан Лондонда
Сегіз жүз килі көтерген,

Есебі оның елу пұт
Айтпайды тарих бекерден,

Ғарыш пен қазақ
Есіңе алшы, қазағым,
Көкшетаудың базарын,
Бір ерлігі сондағы

Балуан Шолақ бабаның
Аударыпты өзіне
Орыс-қазақ назарын,
Елу бір пұт салмақты

Жолбарыстай жондана
Тастүлектей қомдана,
Тік көтеріп алғанда
Алқалаған әлеумет

Анықтап көріп алсын деп,
Айыздары қансын деп,
Буырқанып бурадай
Бұрылыпты оңға да,

Бұрылыпты солға да,
Тоқталмас еді онымен
Кірдің тасы «кінәлі»
Толмай қалған тоннаға!

Жалғанда батырлардың қайсы мықты,
Деген сөз талай мәрте айтылыпты,
Ерлерді салыстырып, таластырған
Қайтерсің пендешілік қайшылықты.

Ол кезде Иманжүсіп даңқы шыққан,
Аңыз көп бізге жеткен жалпы жұрттан,
Бетпе-бет келгенді аттан жұлып алып,
Жыраға бүктеп-бүктеп бір-ақ тыққан.

Дауылдай солқылдатса сардаланы
Отаршыл әскері де сайға бұққан.
Танытқан жат жұрттарға қазақтығын.
Алтынға айырбастамай азаттығын,

Рапортқа талай жазған әпесерлер
Иманжүсіп батырдың ғажаптығын!
Бойында күш-қуат пен өнері көп,
Ел сүйген Ерейменнің ерені деп,

«Тап содан абыройың асырмасаң
Шолағым, мықтымын деп керегі жоқ!»
Азғырды әзәзілдер әбден арбап
Аңғал ер алдағанға сенеді деп,

Алысса екі арыстан айдалада
Бірі қап, ал, біреуі өледі деп,
Жаулары жобалады осылайша
Қазақты қазақ қана жеңеді деп!

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Қайрай берсе дұшпаны
Ой туады ұшқары,
Күндердің күні базарда

Иманжүсіп жанынан
Сүлікқара атымен
Сәлемсіз өте бергенде
Шөкеңді «намыс» қысқаны

Құйрығынан тұлпардың
Бір қолымен тұтамдап
Бұраңқырап ұстады.
Балуанды тұлпар тарта алмай

Теңселіп барып тоқтады
Иманжүсіп қаһарман
Толғана мойнын бұрады,
Қарсы кеп қалды қасарып

Қазақтың екі қыраны,
Найзағай ойнап көзінде
Шарпысып оттай тұрады,
Анталаған ағайын

Демдерін алып ішінен
Сілтідей бәрі тынады,
Алшаңдаған қасқалар,
Балпаңдаған басқалар

Бұрышында базардың
Бозторғайдай бұғады!
Иманжүсіп қамшысын
Үйіре сілтеп қалғанда

Имансыздар да иманын
Бір үйіріп алатын,
Дөнен өгіз терісін
Бір тартқанда тілетін,

Осып өтсе бауырдан
Бұлғаңдаған бейбақтар
Тіл тартпастан өлетін,
Бұл әдісін батырдың

Балуан Шолақ білетін
Бір сынасып көруді
Арман қылып жүретін!
Нағыз ерлер қашанда

Ер қадірін біледі.
Келбетінен Балуанның
Иманжүсіп беренің
Танып қайрат-жігерді.

Ғарыш пен қазақ
Ауаны тіліп қамшымен
Сауырынан тұлпардың
Сипай тартып жіберді,

Етіне қамшы өткен соң
Мейіздей қатқан жануар
Жымырылып құлағы
Серіппедей ширығып

Шыңғырып қайрат қылады,
Шомбал тастай Шолақты
Жер жыртқандай сырғытып,
Арқан бойы жылжытып

Шамасы бітіп сонымен
Қос танауы делдиіп
Солықтап тоқтап қалады,
Жылжығаны сол екен

Сіресе қатқан Балуанның
Тіреуіне шыдамай
Тігісінен сөгіліп
Сыпырылып қалыпты

Көн етіктің табаны,
Босатты Балуан шеңгелді
Керек деп аттың аманы!
Басын бұрып атының

Иманжүсіп сөйлейді
Сөйлегенде бүй дейді:
«Алаштың арда ұлысың,
Бөлек таудай ірісің,

Шамырқандың кім үшін?
Аңдыған дұшпан айламен
Біріне-бірін қайрап сап
Біржолата мұқалтпақ

Қазақтың екі қылышын,
Жете алмай жүрген алысып
Азаттық деген арманға
Азбыз ғой біздер жалғанда,

Бәсеке қуып қастасып
Қырқысып жатсақ өзара
Не боларын еліңнің
Білетін жанның бірісің!»

Қолы шолақ болғанмен
Ақылы шолақ болмаған
Балуанға бұл сөз қонады
Жүректің шерін толғаған,

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Батырлар сөзді созбаған:
«Даңқыңды естіп жер жарған
Келіп еді сынағым,

Қырандар көкте шайқасып,
Қанатынан қайрылса
Қарға, құзғын қарқылдап,
Қуанбай ма құладың?

Осының бәрін ойлаған
Жан сырыңды ұғамын,
Қанаттасым, сыңарым,
Келші бері құшақтап

Төсіңе төсім түйісіп
Бірге болсын ұраным!»
Түйіннің бәрі шешіліп
Жібектей болып есіліп

Құшақтасты батырлар
Күшіне күші қосылып!
Балақтан алып бір-бірін
Бақталас болып, бет жыртқан

Тайраңдаса тасырлық,
Тасырлықты басатын
Осындай болса керек-ті
Үлгісі талай ғасырлық

Дүйсенбі Әріповке
Елсізде... Ерте кезде... Ерлі-байлы,
Екі атты келе жатты көңлі жайлы,
Көкжиек тына қалып, қызарғанда

Қонады таңдап тұрып жерді ыңғайлы.
Қоржынның қотарылып тола басы,
Тартқандай өздеріне қонақ асы,
Шұлғытып шөптің басын жел соққанда

Мырс етіп күлді ерсілеу отағасы.
«Көңілің ауды ма бір жұмбақ ізге,
Бейуақта күлгенің не құла дүзде?
Айтыңыз, – деді әйелі, – қызық болса

Ғарыш пен қазақ
Егесі зайыбына бұрылды енді:
«Бірдеңе түрткендей-ау бүгін мені,
Мына жел қозғау салды бір жағдайға,

Қырық жыл тіс жармаған сырым еді.
Жас кезім, көрген емен жаннан қорқып,
Жапанда келе жаттым жалғыз жортып,
Жолықты бір жолаушы жап-жас жігіт,

Жүк артқан жеті түйе керуен тартып.
Әлгімен тілге келіп, болдым серік,
Керуенді айда деді, ақы беріп,
Қонғанда бір жерге кеп, қазынасын

Тонауға көңіліме кірді желік.
Қаперсіз күтті шайдың қайнағанын,
Қапысын табуды мен ойлағанмын,
Еңкейіп отты қозғай бергенінде

Бас салып ту сыртынан байлап алдым».
Ол айтты: «Жанымды қи, малымды ал да,
Мен саған қастық қылар халім бар ма?
Бір байдың жалғызы едім үйленбеген,

Мерт болсам, үзіледі тамыр қарға!»
Жан сырын жас бейбақтың тыңдамадым,
Арқанмен өне бойын шырмап алдым,
«Ашылар зұлымдығың, – деді бір күн,

Обалы жібермейді нахақ қанның!»
«Құлан жоқ, куә түгіл, құмай тағы,
Бұл сырды әшкерелеп кім айтады?»
Деп күліп, қыннан сапы суырғанда,

«Көрерсің, – деді, – бәрін жел айтады!»
Желкеден басып тұрып бауыздадым,
Тістеніп, көзінен жас тамызбады,
Кетпейді көз алдымнан күн батарда,

Қызыл қан қорқыратып ағызғаным...
Мал-мүлкін базарға сап қылдым амал,
Саудагер сатып алды, қоймай сауал,
Қосылдым сеніменен жылдар өте

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Қайтқан жоқ әлі менің күш-қуатым,
Жайым бар жас жігіттей іс қылатын,
Жайындай жайпап келем жан-жағымды,

Жел қане, шындықты айтып ысқыратын?
Бір тісім қанқұрт түсіп бұзылмаған,
Жағады қазы-қарта, қымыз маған,
Түп-түгел төрт тұяғым, түтін түзу,

Жел қайда жанымды жеп ызыңдаған?!
Әлгі жел еске салды өткен істі, –
Деп күліп, бай сораптап шайын ішті,
Отырған әңгімені әрең тыңдап

Әйелі қайрай берді отыз тісті.
Егілді жүк басқандай талай батпан,
«Атқан ба алданумен арайлы ақ таң?
Бауырым пышағынан қаза болған

Жауыздың құшағында қалай жатқам?»
Сыр бермей күтіп ақыр қалғығанын,
Арқанмен байлап-матап алды жарын,
Күйеуі ояна сап, ақырады

«Әй, қатын, босат қане, қағынбағын!»
Әйелі ағытады шерлі сөзін:
«Тартатын сазайыңды келді кезің
Қиянат қияметке кетпейт деуші ед,

Жел тербеп шыныңды айтып бердің өзің.
Ол жігіт емес еді тегін адам,
Із-тозсыз жоқ боп кеткен менің ағам!
Тапсырған аманатын жеткізді жел,

Ағамның енді сенен кегін алам!»
Күйеуі жанұшырып сабыр деді,
Әншейін мұның бәрі әзіл деді,
Әлгінің сенің ағаң екеніне,

Айғағың бар ма кәне, әзір, – деді.
«Қарындас, жалғызым деп елеңдейтін,
Ерекше көрем сені елден дейтін,
Сапарға шыққан сайын, сағынышты

Сәлемім жетер саған желмен дейтін!»
Қырық жыл аймалаған тамағына,
Сапыны салды келіп сағағынан,

Ғарыш пен қазақ
Қанішер қаза тапты ақырында,
Өзінің кісі өлтірген жарағынан!

Ертеде біздің елде Салық молда
Дін ұстап, үлгі беріп, бастап оңға,
Өтіпті халыққа аса қадірлі боп,
Қайтқанда көтеріпті ел қолдан-қолға!

Аулақ болған періден,от-құйыннан,
Салыққа қасиетті хақ бұйырған,
Жарықтық шын әулие болған дейді
Бас тартқан тірлігінде көп бұйымнан,

Шыңғырып, шынжыр үзген не бір жынды
Аттаса босағасын сап тыйылған!
Бақилық болғанымен жүз жыл бұрын
Келеді толғандырып қыз бен ұлын,

Басына кеп тілейді кей адамдар
Ауырса, я шаруасы кетсе қырын,
Адамға әлі күнге әсері бар
Ақылмен аша алмайсың мұның сырын.

Атаңды қадірлемеу неткен жаман,
Бір кезде соған мәжбүр еткен заман,
Бірақ та бір бәлеге ұшырайтын
Көнерген Салық молда зиратынан

Дұға оқып, бет сипамай өткен адам!
Құпия көп қой біздің қазақта да,
Айтады ұрпақтары ғажаптана,
Өсиет қылған екен өтерінде

Салық молда кейінгі қарақтарға.
«Аптығып, ас берем деп алты алашқа
Алысқа ат шаптырып далақтама,
Жаңғыртып, бейітімді у-шу қылып,

Жанымды тыныш жатқан азаптама,
Дұға оқып, есіңе алсаң, сауап болсын,
Атымды әсірелеп мадақтама!»
Бұл да бір атамыздың өнегесі,

Ешкіммен жоқ бәсеке,ерегесі,
Мақтау мен мақтанудан мәні бөлек
Өзгеше кісіліктің дәрежесі!

Әрқилы жолмен келер әркім таққа,
Ел үшін біреу сорға, біреу баққа,
Қазақтан патша солдат алған кезде
Жәкежан болыс бопты Алтай жақта.

Бастады июнь жарлығы дүрбелеңді,
Кескілеп карательдер көнбегенді,
Тағдыры тамырымен жұлынған ел
Қаңбақтай жел айдаған дөңгеленді.

Құлынын шырқыратып құрықтарда,
Тығындап жылы-жұмсақ ұлықтарға,
Бай, бағлан өз баласын алып қалып
Кедейді байлап берген суық қолға,

Аспаны алты Алаштың бұлттаныпты,
Жәкежан ел қайғысын мықтап ұқты,
Ұлыққа бес жүз жылқы матап беріп
Тажалдан боздақтарды құтқарыпты.

Қазақта өткен талай аяулы адам,
Оларды қиналған ел саялаған.
Жұрт үшін жаннан кешкен жақсылар-ай
Байлығын өз халқынан аямаған!

Жері жоқ кісілікті аласартқан,
Өнеге Жәкежандай дана қарттан,
Бүгінгі көке жандар кімге тұлға
Шетелге бес байталға бала сатқан!

Көз көрмейтін жүріп жатыр күнде егес
Кешегімен бірдей емес,кем де емес,
Сонда дағы бүгініңе тәуба де
Уақыт болған,кімге – шындық,кімге – елес,

Үрей буған дүлей заман өтіпті
Халық қойған оның аты – үндемес.
Жан білмейді кім қадірлі, кім құнсыз,
Көндігіпті күн көруге күңкілсіз,

Қандай ғажап азаматтар бір түнде
Ғайып болып кетеді екен үн-түнсіз!

Ғарыш пен қазақ
Бейімделіп арыз жазғыш сүмелек,
Талай ердің көзін жойды, не керек,
Нахақ жандар тас қараңғы құрдымға

Топырлаған күні-түні дөңгелеп,
Сөз түгілі түптеріне жетіпті
Ішкиімі болса қызыл шүберек!
Шексіз билік көзсіз соқыр болғасын

Кім білмейді ел тағдыры оңбасын,
Жұтпақ болды үндеместің араны
Алыстағы бір ауылдың молдасын,
Екі «батыр» аттаныпты салдырлап

Мініп алып олжа қылған жорғасын.
Молдекеңнің мұңаятын шағы бар,
Бір Алладан басқа жан жоқ шағынар,
Аруақ қонған қасиетті кісі екен

Жағдайы жоқ жаннан қорқып жаңылар,
Екі әумесер ай-шайына қаратпай
Арбаға әкеп отырғызды – нағылар?
Жаңа ғана ауыздықпен алысқан

Жұп-жуас боп жүрмей қойды жануар!
Басқа,көзге сабалады,тепті атты,
Күнге кезеп, мылтықтарын көкке атты,
Қызыл жаға, қызылкөзден ұялып

Күн де ұяға қанққызылдау боп батты,
Молда мінсе баспай қойған боз жорға
Молда түссе ойнақ салып жол тартты,
Күші жетпей киесіне кәрінің

Тарантасын тарылдатып бос қайтты.
Қаһарланды мән-жайды естіп ләшәндік,
«Білген емес НКВД нашарлық,
Молда түгіл, Алланың да кеудесін

Коммунистің қуаты бар басарлық!»
Ертіп алып әлгі екеуін соңына
Түсті бастық озбырлықтың жолына,
Молдекеңді білегінен бас салып

Жұлқылады қаратпай оң-солына.
Үлкен жұмыс бітіргендей дұрыстап,
Екі иінінен әрең-әрең тыныстап,
Үйден сүйреп алып шықты молда деп

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Барқырады». Қасиетің осы ма?»
Жұрттың бәрі қарады оған шошына,
Не болғанын сонда байқап ләшәндік

Тұра қашты, міне салып атына,
Сол кеткеннен содыр, сойқан мол кетті
Қайта айналып қайырылмай артына...

Аты айналған
Аңыз болып дастанға,
Отаршылдар
Өтірік күліп Оспанға,

Батыр деген атақ бердік
Сізге деп,
Алтын жұлдыз
Тарту етті бір күні,

Алдап-сулап
Түсірмекке қақпанға.
Оспан батыр
Жайын байқап қатердің,

Алтыннан да
Қымбат деді,
Аты ердің,
Атқа қонып

Атой салып шыққанда
Ата жұртқа
Келді теңдік әпергім,
Кемдік көрсе

Туған халқым қорлықта,
Ем бола ма
Марапаты жат елдің!
Жолын қумай

Даңғазаның
Дақпырттың,
Адал қызмет
Атқаруды жақтырттым,

Өз еліңнің өзегіне
Құрт түсіп,
Өкініштен
Жаны өртеніп жатқанда

Кімге дәрі
Жылтырағы жат жұрттың!

Ғарыш пен қазақ
Азаттыққа
Жеткізем деп қазағын
Бодандықтың

Бұзған бұғау, мазағын,
Халқын сүйген
Қаһарманнан қаймығып
Отаршылдар

Төмен салып назарын,
Ойлап қойды
Оған арнап жаза мың...
Жылдар бойы

Жолбарыстай алысқан
Ерді ақыры қамауға алып,
Азабын,
Тартқызса да

Тау тұлғасы иілмей
Ауызынан шығармастан
Азалы үн,
Құрбан болып кете барды,

Қайран Ер,
Ең соңғы рет
Оқып болып
Намазын!

Әкем марқұм айтушы еді аңыз ғып.
«Өткендердің алдындағы парызды ұқ,
Қажы атамыз Әбсәләмді бір кезде
Абақтыға жауыпты деп жауыздық!»

«Қара орманның қалғанын-ай селдіреп,
Қайран елге қара түнек төнді» – деп,
Кең дүниеге тұрды қарап Әбсәләм
Темір тордан ақ сақалы желбіреп.

Түрме бастық жұртты ұстаған мыштай ғып,
Қажыны да жібермек боп жұрттай ғып.
«Көп жеңілдік берем – деді, мен сізге,
Ақ сақалды сыпыртсаңыз сыптай ғып!»

Қажы атамыз ақ сақалын тарамдап,
Қаскөйлікті қас-қағымда бағамдап.
«Сақал үшін отырмын ғой осында
Жүре алмаспын оны алдыртып, харамдап!»

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
«Жәрдемдесем, тәртіпті боп түзелсең,
Нең кетеді біразырақ күзелсең?
Не бар дейсің сол сақалға байланған,

Ақ селеудей шығады ғой күні ертең!»
Қажы атамыз деді. «Бұған жолама,
Иманынан айырылған оңа ма,
Алдамшыға айырбастап жіберсек

Жанымызға иман қайта қона ма!?»
Түрме бастық қала берді барқырап...
Тауқыметін тар қапастың тартып-ақ,
Қараңғыны жарып шықты бір күні

Қажы атамыз ақ сақалы жарқырап!
Өткіншіден артық көрген мәңгіні,
Ұрпағына сәуле берген жан нұры,
Аталарым иманынан безбеген

Кер заман
Құйтырқылы құйын демі,
Қазаққа,
Қырғызға да қиын еді,

Жылында
Мың тоғыз жүз елу екі
Бір сұмдық
Фрунзеде жиын болды.

Түрікті
Түбірімен шабамыз деп,
Тегінен
Ажыратып аламыз деп,

Сайланып келіпті өңкей
Ығай-сығай
Манастың жырын жойып,
Жабамыз деп.

Пәрменді
Ол заманда Мәскеу берер,
Қасқырдай
Шабар сосын қас кеуделер,

Ғарыш пен қазақ
Іштен шыққан
Жандайшап
Жылан тілді жас «төрелер».

Ішінде «қонақтардың»
Қарқындысы
Сөз бастап дөкей сары
«Алтын кісі»:

«Бұл эпос –
Бізге дұшпан байшылдық пен
Ұлтшылдық,
Ескіліктің сарқындысы,

Сондықтан
Аластауға тиіспіз!» – деп,
Қаһарлы болды сөздің
Қорытындысы.

«Жыр еткен
Кереметтей дәмді көріп,
Неғылған бітпейтін бір
Қанды жорық,

Ол өзі неткен соғыс,
Кімге қарсы,
Ойлайық
Біз саяси мәнді беріп!

Советтік тәрбиеге
Үйлеспейді,
Бүгінгі заманаға
Үндеспейді,

Сондықтан
Манас енді ұмытылсын
Дәп содан айың құлап,
Күн де өшпейді!»

Қаһарланып кеп айтып,
Қара бұлтты төндіріп
Қара дауыл соқтырып
Қызыл заман қысқанда,

Қалың қырғыз сорлады,
Оқымысты ұл-қызы
Ата жырын жат жұрттан
Жанын сала қорғады,

Дәлелдерін келтіріп
Тереңінен толғады,
Қанша айтса да амал не,

Баянғали ӘЛІМЖАНОВ
Қасарып келген қаскөйден
Қорғау оңай болмады,
Тас жүректі басшылар

Құлаққа ілмей сөздерін
Аяққа басып қорлады,
Айтқаныма көнесің
Айдауыма жүресің

Деп халықты зорлады.
«Өз атаңның өлеңін
Мақтайсың сонша өзеуреп,
Әсіре ұлтшыл элемент

Дес бермейтін демеугөк,
Секілді деп сендерге
Ертең айып тақпай ма
Бұл сөздерің желеу боп!»