Жұрт сенбейтiн шындықты айтпа

Авторы: Өмірбек Боранбаев

Алматы «Алаш» баспасы»

УДК 821.512.122 ББК 84 Ћаз 7-4 Б 76 Ћазаћстан Республикасыныѓ Мќдениет жќне аћпарат министрлiгi Аћпарат жќне мџраѕат комитетi «Ќдебиеттiѓ ќлеуметтiк маѓызды тљрлерiн басып шыѕару» баѕдарламасы бойынша шыѕарылды Боранбаев . Б 76 Жџрт сенбейтiн шындыћты айтпа: Пьесалар / мiрбек Боранбаев. – Алматы: «Алаш» баспасы», 2013. – 288 б. ISBN 978-601-7338-08-4 Танымал драматургтыѓ жаѓа пьесаларында ћазiргi ћазаћ ћоѕамындаѕы #ткiр мќселелер к#терiлген. Драматургиялыћ шыѕармалардыѓ #н бойында жаѓа заманѕа бейiмделген еѓбек адамдары арасындаѕы ћарым-ћатынастар сахналыћ тартыстар арћылы нанымды бейнеленедi. Адам таѕдыры мен мiнезћџлыћтарын ќртљрлi суреттейтiн шыѕармаларында адам #мiрiндегi сан ћилы ћџбылыстардыѓ сыр-сипаттары танылады. Адамныѓ адамдыћ ћасиеттерi уаћыттыѓ талабы мен ћоѕамныѓ #згерiстерiне ћаншама тќуелдi болѕанымен, ћандай ћоѕамда ћай уаћытта болса да, ћасиет-ћџнын жоѕалтпайтын асыл ћџндылыћтар екенi шыѕармада паш етiледi. УДК 821.512.122 ББК 84 Ћаз 7-4 ISBN 978-601-7338-08-4 © Боранбаев ., 2013 © «Алаш» баспасы», 2013

ЌЃГЉДIК (Екi актiлi комедия) Р лдер: Шќукен Зинаида Петровна Тамара Ћорѕан Имантаевич Сќрсен Ћайраћбай Григорий Медбике Руслан Бiрiншi акт 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс (Шќукеннiѓ љйiнiѓ ауласы. Есiк алдында оныѓ ќйелi Зинаида Петровна шаруа жасауда. Сќлден соѓ љй артындаѕы моншадан у-шу шыѕып, шомылып-жуынып жатћан Шќукен мен Гриша жалаѓаш атып шыѕады. Шќукен љй айналып ћашып жљр, анау ћуып жљр. Ћайраћбай монша iшiнен «ћой-ћойлап» ћарап тџрады.) Шќукен. Ќй, Гриша... ћџдай бiледi байћамай ћалдым... Гриша. Ойбай, жаным, #лдiм, #лдiм. Атаѓа нќлет Шќукен, кљйдiрдiѓ ќбден, кљйдiрдiѓ!.. Зина. Ќй, Гриша, не болды соншама, ауланы басыѓа к#терiп? Гриша. Ой, мына сенiѓ жынды байыѓ «суыћ су ћџйып жiбершi» деп едiм, лаћ еткiзiп ћайнап тџрѕан ыстыћ суды ш#мiштен т#ѓкере салѕаны... ойбай, жотам, кљйдiм... Зина. Е, оныѓ жынды екенiн жаѓа бiлдiѓ бе?.. зiѓ-аћ ћџймадыѓ ба? Ќйтпесе, ана Ћайраћбай айтћанда... Гриша. Тап мџндай есерсоћ екенiн ћайдан бiлейiн. Зина. Бiлмесеѓ сол, екiншiлей мџнымен моншаѕа байћап тљсетiн болдыѓ.

Шќукен. Ћџдай бiледi, ќдейi емес, ыстыћ су мен суыћ су ћатар тџр екен байћамай шатастырып... Гриша. Жап аузыѓды ћанiшер! Ќй, к#з ћайда, к#з!?. Ћылћындырып #лтiрем тура! (Ћуа ж"неледi.) Ћайраћбай. Ћойсаѓдаршы ендi, кљйiп-пiсiп ћалѕан ешкiм жоћ, тiрiсiѓдер... Шќукен. Ќй, Гриша, кел оданда, љстiѓе суыћ су ћџйып жiберейiн, сонда буыѓ да, уыѓ да басылады. Гриша. Не, #лтiре алмай тџрмысыѓ? Ендi сенiѓ љйiѓнiѓ моншасына келсем, аяѕым сынсын. Одан да биттеп #ткенiм жаћсы. Шќукен. ле алмай жљрмiсiѓ, екi с#зiнiѓ бiрi – #лу! Гриша. Ќй, жабасыѓ ба ей аузынды, ћаћсамай, а!?. Ойбай, жотам ашытып ќкетiп барады. Ойбай #лдiм. Сенi ме, сенi Шќукен!.. (Шќукен ћашып моншаѕа кiрiп кетедi, ол артынан ћоса кiредi.) Зина. Соћталдай болѕан сормаѓдайлар-ай, iстерiѓде бiр береке, бiр бќтуа болсашы. Бiр кљнi осы љйдiѓ ћара ћазаны ћаћ айырылып ортасына тљсетiн шыѕар... Анаѓ ћарашы ќне, дос екеш достары да тура #зi сияћты бiр к#йлектiѓ екi жеѓiндей шектесе жалѕасћан #ѓкей љрди-дљрди бiрдеѓе... Саћал #скенмен, аћыл ћонбаѕан ћаћшиѕан ћауѕа бастар, iшпеген шала мастар. Ой, ћџдайым-ай, #мiрiм-#мiр болмады, сџрѕылт бџлттай сљреѓсiз бiрдеѓе болды... Анау айтћандай ќлдекiмдердiкiндей мџхит асып, тау асып, алтын ћџмда аунапћунап ел к#рiп, жер к#рiп, ш#л ћандыру арман болды... Ћайтемiз, пешенеге жазбады. Бiздiѓ кљн мiне, байланѕан байтал сияћты осы љйдiѓ отыз жылѕы отымен, ћырыћ жылѕы кљлiмен кiрiп-шыѕу, жљректiѓ жљз батпан жљгi мен мыѓ батпан мџѓын арћалап жљру, ана кеѓкелестiѓ кљн де бiр к#рсетер дау-дамайын к#ру, арысы, џрсысып бытып-шату... Ћай аласапыран-алаћџйын тiршiлiкте мына Шќукеншќлiске тап болѕаным?.. Елдiѓ ћатыны сияћты басына баћ ћонѕан, ћолына таћ ћонѕан бiреуге кездескенiмде нар ћамыстыѓ љлпелегiѓдей љлпiлдеп отырар ем-ау. Отырар ем... Бiр «бќњрќ» бола ма деп ќкiмге жазѕан зар жаћ хатыма тырс еткен еш хабар ол жоћ. Ќрине, денi саудыѓ – жаны сау, #здерiнiѓ басы ауырмаѕан соѓ, елдiѓ бџѕан балтыры сыздай ма?!. Осыдан ќскерден џл аман-есен келсе, мына зќнталаћпен к#рген иткешу тiрлiктi тќркi етпесем, Зинаида атым ћџрысын! Шыдамныѓ да шегi бар, т#зе-т#зе, шыдай-шыдай бљйiдей болдыћ.

Бiр кљнi тажалдай тарс етiп жарылмасына кiм кепiл? К#ршiнiѓ байы ћџсап сосын темiр тордыѓ ар жаѕынан бiр-аћ шыћсам... (Ауланыѓ сыртынан «Зинаида Петровна» деп айћайлап к"ршiсi Тамара келедi.) Тамара. Зинаида Петровна, Зинаида, ой жаћсы болды, бар екенсiѓ... iздегенге табылѕан, алдымнан шыѕа кеттiѓ... Љйде екенсiѓ ѕой... Зина. Тамара, не болды соншама, тљрден тљр жоћ, жылан ћуып келдi ме? Тамара. Ой, к#ршi, сен сџрама, мен атпайын, ќлгi «кљйелi аѕашты џстасаѓ #зiѓ былѕанасыѓ» дегеѓдей... елдiѓ отбасыныѓ ойран-топырында шатаѕым жоћ, аулаћ адам едiм. Ќлгiнде ауылдыѓ ќкiмi Ћорѕан Имантаевич џстап алып, Зинаида Петровнаѕа айта бар, кљйеуiнiѓ љстiнен жазѕан арызды тексеруге ќзiр барамыз кетiп ћалма дедi... Зина. Ойбай, аћырын, елдiѓ бќрi осында, самбырлама... О несi?! Сахарада тџрѕандай!.. Тамара. Ендi мал-жанѕа айѕайлап љйренiп ћалѕан дауыс, ћайтып ћысып џстайсыѓ ћџрып ћалѕырды... «а» десем шелектен шыћћындай кљѓгiр ете ћалады. Зина. Олар ћашан келем дейдi? Тамара. Мен жаѓа ѕана кеѓсе жаћћа барып ем, содан мiне сљт пiсiрiм уаћыт болды, еѓдiгi келiп ћалар. Зина. Осы кљнгi ќкiм-басшылар ћызыћ-и, арыз жазылѕанда оныѓ аныћ-ћаныѕын кеѓсеге шаћырып, ж#н-жоралѕысын сол жерде шешпеушi ме едi?.. «Ћарны ашћан ћараша љйге шабады» деп, љйге келгендерiне не жорыћ?.. Тамара. Кеѓседе кеѓкiлдеспейiк деген шыѕар. зi жќй нќрсе ме едi жазѕаныѓ? Ћалам џстаѕаныѓа жол болсын?.. Зина. «Ћанжардан ћалам #ткiр!» басћаны тљсiнбейдi ана iшi кепкiр! Жалпаћ жџртћа жар салар ойым жоћ едi. Мынау аћпа ћџлаћћа айтћаныѓ аѕып кетедi, ћџйѕаныѓ былѕары сияћты #тпейдi! Содан амалдыѓ жоћтыѕы... Ћолѕа ћалам алып... (Монша жаћтан шу шыѕады.) Тамара. Ойбай, ана жаћтаѕы не тобыр? рт с#ндiрiп жатыр ма? Жоћ, жауѕа шапћан батыр ма? Зина. Моншадаѕы паћырлар, су к#рмегендей баћырѕан... Тамара. Дауыстары жаман екен ћатыннан, жаћ сљйектерi жарылардай аћырѕан! Зина. Е, еркектiѓ кљнi сол, жљр ѕой бiрiн-бiрi ћуѕылап,

ћызыл тџмсыћ шќу ћара ћарѕа ћџсап... Шiркiндерде ес болсашы, аћылдарына аз-маз аћыл ћонсашы... Тамара. Айтпа, Зина, айтпа!.. Еркекте ес ерте заманнан жоћ... Ана ћонжиѕан бас-бас емес, домалаѓдаѕан доп!.. Айтпаћшы, бар ѕой, Зинка, мен бiр аћыл-ѕибрат айтайын, осы жындыѓныѓ ћаѕып алмайсыѓ ба сайтанын. Зина. Ой, оѕан ем бар ма, ондай ѕибрат болѕан ба? Тамара. Болѕан, болѕан. Мен мiне, бiр хабарландыру тауып ќкелдiм. Бiздiѓ ауданныѓ орталыѕында басталып кетiптi бџл iс. Зина. Ол не таѕы, осы сенiѓ таппайтыныѓ жоћ. Тамара. Мiне, аудандыћ газетте былай дептi: «Ћадiрлi ханымдар! Кескiнiѓiздiѓ сќнiн бџзып тџрѕан ќжiм, егiз алћымды жойып, анарыѓыздыѓ к#лемiн ћалауыѓызша љлкейтiп, денеѓiздегi артыћ майдан айыратын хирургиялыћ косметологияѕа сiздердi шаћырамыз». Зина. Ойбай, Тамара, мџныѓ не, бiздiѓ базарымыз бiткен баяѕыда. Тамара. Ћой ќрi, базар бiтсе де, ажар бiткен жоћ, тќуекел деп осыѕан барып, оны-мџнымызды ремонтаттып ћайтпаймыз ба? Зина. Сосын? Тамара. Сосын, еркектерге айтпайтынымызды айтпаймыз ба? Зина. Ћойшы ќрi, ерiкпей. Тамара. Ерiккен емес, сосын сенiѓ сџрћылтайыѓ #зi-аћ #згерiп сала бередi, жљрек оты жана бередi. Сен болсаѓ оѕан ћарамай, ќуре-сарсаѓѕа сал, басћаларѕа жымыѓдап ойнап ћал. Зина. Одан не џтам? Тамара. Ультиматум ћоясыѓ!.. Тырп еткiзбей айтћаныѓды iстетесiѓ, ноћталанѕан бџћа ћџсатып ауыздыѕын тiстетесiѓ! Сонда ол жљредi дџѕаланып, басћа iс iстемейдi сџѕаналыћ... Зина. Ой, Тамара, сен менiѓ байымды есекке терiс отырѕызып жiбердiѓ ѕой, тегi. Обалы не керек, ол байћџс #мiрi менiѓ к#зiме ш#п салып к#рген емес. Бар айыбы – к#птiѓ шуы, дљрмектiѓ дуымен жљргендей, жолы – ћырсыћ, тџзы сор, тiрлiгiнде пќтуа жоћ, сормаѓдай болды – сор! Тамара. Ойпырмай, Зинкау, сен менi тљсiнбей тџрсыѓ. «Геометрияѕа да шабыт керек» демекшi, епсектi ердiѓ ертеѓiн тљзеу љшiн, #мiрiн #рлету љшiн де ќмќнда шабыт керек! Ал

еркекке шабытты кiм бередi? Ќрине, сылаѓдаѕан сџлудыѓ ћарпып алар ћызуы бередi. Осыныѓ арћасында адамдар адам болып келедi. Мџны бесiктегi бес жасар бала да бiледi. Зина. Ой, ћойшы, мынауыѓды естiген ел кљледi жќне де косметикаѓа аћшаны кiм тауып бередi? Тамара. Малым – жанымныѓ садаѕасы! Сат бiр ћараѓды, бќрiбiр ит-ћџс ћоймайды немесе барымтаныѓ #здерi-аћ тонайды... зiм осыѕан бел будым, басћаларыѓа мейлi тљкiрдiм. Зина. Ќй, Тамара, желiкпе, тљрмедегi байыѓ бiлсе, срогы бiтiп келсе, ол пошымыѓды к#рсе... Тамара. К#рсе к#рсiн, тљрмеге тљскен #зi, ћызѕаншаћтыѓ ћызыл итiнен #лсiн! (Ћызбаланып ќндетедi, билейдi.) згеден к#рмей, #зiнен к#рсiн, С#йлеген ж#нсiз с#зiнен к#рсiн! Сезiмiм менiѓ #ртенiп жатыр, Бiлдiѓ ба ендi, ћџдайы к#ршiм. (Аулаѕа ћолдарында папкалары бар ауыл ќкiмi Ћорѕан мен малдќрiгерi Сќрсен кiредi.) Ћорѕан. Мќссаѕан, аузына ас тимеген, ауына ат тимеген заманда мыналарыѓ би билеп ћџтырѕан ба?.. Сќрсен. Кiм бiледi, бiрдеѓесi бар да... Осы жазда... Тамара. Сќрсен ћайынаѕа «жаз – жарлынiкi, ћыс – ќлдiнiкi», сондыћтан да билеп жатырмыз да. Зина. Сќлеметсiздер ме, љйге кiрiѓiздер, т#рлетiѓiздер. Ћорѕан. Жоћ, Зинаида Петровна, фермаѕа бара жатыр едiк, жол-ж#некей мына жазѕан арызыѓыз бойынша iстi тындыра салайыћ деп келдiк. Демалыс кљнi де тыным жоћ, ќйтеуiр. Зина. Арыз бойынша конторѕа шаћырып «разборка» жасаушы едi, бџл келiстерiѓiздi тљсiнбедiк ћой. Ћорѕан. Офиске шаћыру проблема емес, елдi дљрiлдетпейаћ ћояйыћ деген ой едi, ћазiр #зi адам-пенденiѓ к#кейiнде не жоћ. Тамара. Ж#н с#з, жалпаћ жџртћа жар салып ћайтесiздер. Мына малдќрiгер Сќрсен ћайынаѕаммен келгенiѓiз ќбден маћџл болѕан. Сќрсен. Тамара ханым, осы мен саѕан ћай кезде, ћай жерде ћайынаѕа бола ћалдым? Тамара. Анада фермада мен саѕан ћайынаѕа болам бiрбiрiмiзге сеп болып, жаћын жљрейiк деп едiѓiз ѕой. Балиѕатћа толмаѕан ћыз ћџсап тез џмыта ћалады екенсiз.

Сќрсен. Е, ол, «туысы бiрдiѓ – уысы бiр» деп айтыла салѕан наз ѕой. (Монша жаћтан еркектердiѓ дауысы естiледi.) Ћорѕан. Оу, аналарыѓыз кiм? Не болып жатыр #зi о жаћта? Зина. Еркектер ѕой моншаѕа тљсiп жатћан. Ћорѕан. Ћандай еркектер? Зина. Шќукен, Ћайраћбай, Григорий. Ћорѕан. Мќссаѕан, ал керек болса. Бiз ол Шќукендi арбалы бочкамен ауызсу тасушы ћылѕанда осындай ћылыћ жасасын дедiк пе!? Ел байћџсћа су жетпей жатса, мыналардыѓ Ћара теѓiзде жатћандай шалћаћтауын. Мџныѓ #зi жџмыс бабын жеке басына пайдаланды деген с#з. Ну-ка, Сќрсен, аналарды мамыра-жай жатћызбай дедектетiп алып келшi. Сќрсен. Зинаида Петровна, барып шаћырып келiѓiз. Ћорѕан. Ќу, аѕайын, #зi арыз жазып отырса, ол ћалай шаћырады. Сќрсен. Тамара ханым, онда сен бара салшы. Тамара. Ойбай, тырдай жалаѓаш еркектердiѓ ортасына ћалай барам, бас салса ћайтем!? Ћорѕан. Ќй, Сќке, ертелi кљндi кеш ћылмай бар ендi. Тiзе љздiрiп к#п отырып ћалдыћ. Сќрсен. Бопты. (Монша жаћћа кетедi.) Ћорѕан. Осы бiздiѓ алаћандай ауылда бiр есi дџрыс еркек жоћ. Бќрi буынћџрттай бџзѕыш, таѓныѓ атысы, кештiѓ батысы мораль оћып отыру керек бќрiне. Зердемiз жаѓарып, санамыз сауыћты ма дейiн десеѓ керi кетiп барамыз. (Сќрсен моншаныѓ сыртћы есiгiн ашып ћалѕанда, Шќукен бiр шылапшын суды оныѓ љстiне шашып жiбередi.) Зина. Ойбу, ана кiсi ћџрыды. Ћџртты-ау, ћџртты! Тамара. Алда байћџс-ай, кљйiп ћалмаса игi едi. Ћорѕан. Ќй, мыналарда к#з ћайда? Дќндљрiс пе #зi, немене! (Монша жаћћа жљгiрiп кетедi.) Сќрсен (љстi шылћа су). Ањ, ќкеѓ!.. Атаѓа нќлет-ай! лдiм ѕой, #лдiм!.. Зина. Љстiѓiздегi жейденi шешiѓiз, сыѕып ћайта киiѓiз. Мен ћазiр орамал ќкелейiн. (Љйге жљгiрiп кетедi.) Тамара. Басћа жерiѓiз кљйген жоћ па, ќйтеуiр? Сќрсен. Ой, ћоя тџршы ћалћам! Сљйексiз тiлге тiреулi тиек табылмады ѕой саѕан да! Ой, ќкеѓ... #лдiм-ау, #лдiм. Ћап, мына дљние ысырап болды-ау!

Тамара. Есiгiнен кiрмей-аћ айѕалап шаћыра салу керек едi. Сќрсен. Е... «адамды сор айдаса атша желедi» деген... Зина (орамал ќкеледi). Мынамен сљртiп жiберсiѓiз ћџрѕап, лезде кеуiп кетедi. Тамара. зi су ма, немене? Иiсi бiртљрлi жаман ѕой... мљѓкiп тџр. Сќрсен. Ойбай, ћоясыѓ ба!? Бiреудiѓ ћотырына ши жљгiртпей. Ћайдан ѕана келiп едiм осында. Зина. зi ћайсы су шашып жiберген? Сќрсен. Ћайсы болушы едi, Шќукен! Зина. Ќ, бќсе... одан шыѕады. Оныѓ жљрiсi тура отћа оранып жљргендей ѕой. Тамара. Ћайынаѕа ћайѕыратын ештеѓе жоћ. Су дегенiѓiз мына шiлденiѓ шiлiѓгiр ыстыѕында кеуiп кетедi ќзiр-аћ. Сќрсен. Ћазiр ол иттiѓ ћолында #лем! Арааѕайын болып жљрмеѓдер! Зина. Е, бiрiѓ #лiп, бiрiѓ ћал. (Ћорѕан, Шќукен, Ћайраћбай, Гриша келедi.) Сќрсен. Ќй, найсап, #з к#рiѓдi #зiѓ ћазасыѓ ба, жоћ мен ћазайын ба!? Мынау не, мынау, а! Атаѓа нќлет, #лтiрем тура! (Т"белес басталады, еркектер арашалайды.) Ћайраћбай. Ойбай-ау, бiр ћазаћтыѓ баласымыз, ћойсаѓдаршы керiлдеспей. Ћорѕан. Ќй, Сќке, ћой ендi, џят болады, бiреудiѓ љйiнде тџрсыѓ. Жџмыс бабымен келдiк, сайтан соѕыс бастамай. Сќрсен. Ойбай-ау, итжуадай керексiз боп ћалдыћ ћой. Гриша. Ќй, Шќукен, осылай маѓырау боп тџра бересiѓ бе, ќйелiѓе бiр ашу бастырар алдырмайсыѓ ба одан да. Зина. Григорий, сендер осыдан басћа не бiлесiѓдер. Гриша. Ћонаћтар кеп ћапты, «ћуыс љйден ћџр шыћпа» деген бар емес пе? Ћорѕан. Так, осымен базар бiттi, ендi ж#нге к#шейiк. Сен екеуiѓ мына араѕа отырыѓдар, ал сен Шќукен, солай тџр тапжылмай. Шќукен. Неге #з љйiмде #зiм тљрегеп тџрам. Ћорѕан. Тџрасыѓ, айыбыѓ бар. Бiрiншi – ана Сќкеѓе неге су шаштыѓ? Шќукен. Есiк алдында аяћ жуѕан кiр-лас су тџр екен, далаѕа жаћын тџрѕаннан кейiн шаша салып ем, ана кiсi келе ћалѕаны. Ћайдан бiлейiн бiздiѓ љйге ќкiмiшлiктен адамдар келгенiн.

Сќрсен. Ќй, к#з ћайда, к#з? Аяћ жуѕан су дейдi еще! Ћап! Шќукен. Ендi бiр аѕаттыћ болды, ќдейi жасаѕан жоћпын ѕой... Тамара. Шынында, ќдейi жасаѕан жоћ. Ќне, азамат азар да безер боп тџр емес пе. Ћайраћбай. Соны айтам, бiр мќмлеге келiѓдер, арћаныѓ алаћџйын табиѕаты ћџсамай... Шќукен. Е, мен дайын ѕой... Сќрсен. Ќй, мынауыѓ бiр ноћыс екен! Бљлдiруiн бљлдiрiп алып, ендi сайрауын ћарашы. Тамара. Ћайынаѕа, «алдыѓа келсе ќкеѓнiѓ ћџнын кеш» деген, бiр мќрттiк жасай салу керек емес пе... Сќрсен. Ћорѕан Имантаевич, жиналысыѓызды #ткiзесiз бе, жоћ па? Кетемiз бе мына арадан, жоћ па? Ћорѕан. Кетемiз, кетемiз. зiм де жетiсiп отырѕан жоћпын. Бџл бiр ћуарѕан кљн, тљнерген тљн болды. Так, ал Шќукен, екiншi – бiз саѕан ауызсу таситын жџмысты бергенде, бочкалы арбамен моншаѓа су тасы деп бердiк пе? Тамара. Ћазаћстанныѓ ћара жерiнiѓ ћара суын ћазаћтан аяисыздар ма? Зина. Тамара, пысыћсымай тџрсаѓшы, ер адамдармен жаѕаласпай. Тамара. С#здiѓ ретi келгенде, айтпаса атасы #ледi... Сќрсен. Ту, мына келiншекке дауа жоћ екен. Ћорѕан. Ќй, Шќукен, сџраћћа жауап бер, мында бiз ћонуѕа келген жоћпыз... Шќукен. Бочканыѓ тљбiнде бџрыннан ћалѕан жарты ћасыћ су болатын. Кљн демалыс болѕаннан соѓ... жiгiттер келiп #тiнiш айтћан соѓ... Ћайраћбай. Онысы рас, ендi «ќке-жќке» деп бiз к#ндiрiп едiк. Ќкiм к#ке, жазаласаѓыз бiздi ћоса жазалаѓыз онда. Гриша. Соны айтам, есiл ер босћа кљйiп кеткелi тџр, бiз де б#лiсейiк. Сќрсен. Ќй, жiгiттер, шыр-пыр етiп мына жындыбас ћылыѕы бар, ќпербаћан џрда-жыћты неменеге ћызѕыштай ћорып тџрсыѓдар!? Тамара. Ћайынаѕа Шќукеннiѓ #зi де торѕа тљскен торѕадай боп тџр, оны жей берiп ћайтесiз. Гриша. О, мына с#зiѓ ћанттай боп кеттi тура. Сќрсен. Ћорѕан Имантаевич, жиналысыѓызды #ткiзесiз бе, жоћ па? Мына жерден кетемiз бе, жоћ па?

Ћайраћбай. Сќрсеке, «жаман адам ашуы – басы жерге жеткенше, жаћсы адам ашуы – шай орамал кепкенше». Ќкiм к#ке, таѕы бар болса, ана Шќукенге љшiншi сџраѕыѓызды ћойсаѓызша. Сосын бќрiмiз де осы тойѕанымызбен тарайыћ. Зина. Ћорѕан Имантаевич, осы мен тљкке тљсiнiп тџрѕан жоћпын, мында не, Шќукеннен емтихан алуѕа келдiѓiз бе, сџраћты љстi-љстiне џймелетiп жатырсыз. Ћорѕан. Ендi мен не iстеуiм керек? Зина. Бiр нќтиже шыѕатын iс жасаѓыз, ќлде б#рiктiнiѓ намысы бiр деп, ћорѕаѕалы тџрсыз ба? Шќукен. Ќу, немене жџмбаћтап кеттiѓдер, кiм не тљсiнiп тџр #зi? Тамара. Ашына айтып, дабыл к#терiп тџрѕан бќйбiшеѓiз бiледi де оны. Зина. Тамара, ћараћџсша шљйiлмей тыныш тџр ендi. Гриша. Ќй, ќйелдер, ћойсаѓдаршы, етектегi елден, т#рдегi т#реден ыѓѕайсыз болды емес пе. Шќукен. Зина, ќкiмнен не сџрап тџрсыѓ? Ћорѕан. Оны ћазiр айтамыз, келе жатырмыз ѕой содан мiне. Не, ќкетiп бара ма соншама дiѓкелетiп. Сќрсен. Мџнымен с#йлессеѓiз миыѓ май iшкендей меѓзеѓ болады. Тезiрек бiтiп кетейiкшi. Айтыѓыз арызды. Ћайраћбай. Рас, саѕызша созбай айтыѓыздар. Егерде Шќукеннiѓ ѕџмыр кесесi толып, маяжан ћабiрге жататын болса, мќѓгiлiк сапары мљбќрќк болѕай. Шќукен. Ќй, Ћайраћбай, жаѕыѓ ћарыссын! Ћорѕан. Онда былай ауылдастар, мына менiѓ атыма Шќукеннiѓ бќйбiшесi арыз жазыпты. Гриша. Кiмнiѓ љстiнен? Ћорѕан. Шќукеннiѓ љстiнен. Ћайраћбай. «Ћатын ерке болса, байына теке болады» деген осы мiне. Шќукен. Зина, жеткен жерiѓ осы болса, онда жетiскен екенбiз. Тамара. Ќкiм к#ке сонда не ћыл дейдi ол арызында. Ћорѕан. Арыз менiѓ атыма орысша жазылѕан екен. Т#рт беттен тџрады, аузым к#бiктенiп оћиын ба, жоћ, ќлде тоћетерiн ћазаћша ауызша айта салайын ба? Ћайраћбай. Тоћетерi дџрыс ћой... Тамара. Ќрине, бос с#здiѓ суын сапырып ћайтемiз, мылжыѓдыћћа тоятын кез болды ѕой, мылжыѓды езген жеѓедi, езгендi џяттан безген жеѓедi.

Зина. К#кек #з атын #зi шаћрады, #зiѓ туралы айтып тџрѕан жоћсыѓ ба!? Тамара. Айта бер, бќрiбiр менiѓ шымбайыма ештеѓе батпайды. Зина. Бетiѓ ћалыѓ ѕой, сосын батпайды. Ћорѕан. Ћойыѓдар ендi, екiншi жиналыс #ткiзбей. Гриша. Ћорѕан Имантаевич, тоћетерiн айтсаѓызшы, шатаћ шыѕып кетпей тџрѕанда. Ћорѕан. Айтсам былай: Зинаида Петровна кљйеуi Шќукен ћџдайдыѓ ћџтты кљнi љй малдарына, ћџстарѕа «издеваться» етiп, зорлыћ к#рсетедi дейдi. Тамара. Астапыралла, издеваться еткенi несi, онысы несi таѕы? Ћайраћбай. О, тоба, мынауыѓныѓ есi дџрыс па, жоћ ќлде ауыш па?.. Гриша. Сонда не iстептi ол, ашыћ айтуѕа болмай ма? Бiлейiк те алдымен. Ћорѕан. Ойпырмай, шетiнен бiлiп туѕан сџѓѕылалар-ай, шуламай тџра тџрсаѓдаршы, айтам ѕой, џшып кетпеймiн. Бџл жiгiттiѓ iстегенi мынау: љй малдарыныѓ iшiнен Зоя деген сиырыныѓ бiр мљйiзiн ћаѕып алыпты жќне ћызыл ћораздыѓ аяѕын сындырыпты. Гриша. Сол-аћ па, малды ауыл болѕаннан кейiн ондай-ондай болмаса, оныѓ несi ауыл. Ћайраћбай. Ендеше, менде бiр дљрiлдеген сџмдыћ болды ма десем, бџл дегенiѓiз баланыѓ iсi ѕой. Тамара. Е, менде бiр «шаћыр-маћыр» бола ћалды ма десем... Ћорѕан. Ау, аѕайын, сендер #зi шала сауатсыз екенсеѓдер ѕой. Не сонда, бiздiѓ Љкiметiмiз, Парламентiмiз ерiккеннен Ћазаћстанныѓ ћылмыстыћ кодексiн дайындап, бекiттi ме? Сол кодекстiѓ 276-шы статьясында тайѕа таѓба басћандай жазѕан... Ћайраћбай. Онда не дептi? Ћорѕан. Онда, яѕни 276-бапта љй малдарына ћорлыћ, зомбылыћ к#рсеткендерге айлыѕыныѓ екi жљз реттiк м#лшерiнде айыппџл салынады немесе жарты жыл ћамауѕа алынады делiнген. Сќрсен. Ќнi сендер #здерiѓше мџны ойыншыћ деп жљрсiѓдер ѕой. Мен мал дќрiгерiмiн сондыћтан оларды ћорѕауым керек, ћазiр тура акт жасап, опай-топайын шыѕарам. Заѓсыз елден зар кетпес.

Ћорѕан. Тџра-тџр, сќл сабыр ет. Сќрсен. Не тџра-тџратыны бар, егерде баяѕы ћызыл партияныѓ кезi болса, партбилеттi тартып алып, ит жеккенге жiберер едi. Ћорѕан. Тџра тџр, #зi не дейдi екен, с#з берейiк. Зина. Ол баламуттыѓ с#зiн тыѓдап ћайтесiздер. Гриша. Неге, с#йлесiн, сот екеш сотта да айыпкерге соѓѕы с#здi бередi ѕой... Ћорѕан. Ал бол, не дейсiѓ? Отыра беруге мџрша жоћ. Шќукен. Не дейiн? Болѕан оћиѕаны айтайын ба? Ћорѕан. Ендi айт, ћалай болды, не iстедiѓ. Шќукен. Болѕаны сол, анада ауланы тазалай ћояйын десем кекжектенiп шыћпайды. Ќрi былай арт жаѕымда жатћан шыбыћты тоѓћайып ала бергенiм сол едi, ќлгi Зоям ћос мљйiзiмен к#тiмнен iлiп алды да аспандатып лаћтырып кеп жiбергенi. Мљйiзi де тура тебен инедей екен, кiрш ете ћалѕаны. Тамара. Ойбу, байћџс-ай. Зина. Оѕан неменеге шыр-пыр ете ћалдыѓ!? Осы сенiѓ мiнезiѓдi адам тљсiнбейдi! Тамара. Ендi к#ршiм ѕой. Ћорѕан. Содан ары ћарай? Шќукен. Сосын жаным шыѕып кеттi, сенбесеѓiз мiне шалбарды шешiп к#рсетейiн, екi жаѕында екi iзi жатыр. (Шеше бастады.) Ћорѕан. Тќйт ќрi! Содан не болды, ары ћарай айт. Шќукен. Ашуым келгенi соншалыћ, #зiме-#зiм контроль жасай алмай ћалдым. Босаѕада жатћан балтаны ала салдым да сарт еткiзiп бiр мљйiзiн ћаѕып алдым. Мiне, бар болѕаны осы... Бiр мљйiзi ћалды. Сќрсен. Мынауыѓ адам емес, «садист – фашист» ћой! Зина. Ендi, мен не деп сiздерге баяѕыдан зарлап жљрмiн, мџныѓ ћаны бџзылѕан... Сќрсен. Бџзылѕан, бџзылѕан! Болмаса бџл елiрiп ћџтырѕан! Гриша. Ана ћарасаѓ келгiрдiѓ #зi екен ѕой, бiрiншi бастаѕан... Сиыр сипаѕанды бiлмейдi деген. Олармен #стiп с#йлеспесе... Сќрсен. Ќй, Григорий, отћа май ћџймай тџр. Сенiѓ де љстiѓнен арыз тљсер, бќлем, тџра-тџр, сонда к#рем сайраѕаныѓды. Гриша. Басеке, ауыз ашуѕа болмай ма? Ћит етсе болды

заѓ-законмен ћорћытасыѓдар, онда несiне демократия деп шулап жљрсiздер... Мейлi, ћойдыћ... ћойы да, ћозысы да ћџрысын... Сќрсен. Комиссияныѓ жџмысына жаѕаласпа! Ћорѕан. Ќу, аѕайын, алаћандай ауылда алыса алмай жатћан нелерiѓ бар, тџра-тџрыѓдаршы итше ырылдаспай! Бiтiртесiѓдер ме мына шаруаны, жоћ па!?. Так, Шќукен мырза, сонымен солай Зоямен сиыспай оны тоћал ћылдыћ. Хош делiк. Ал мына ћџстардыѓ – љйрек, тауыћ, ћораздардыѓ не жазыѕы бар? Бџлар не iстеп ћойды саѕан? Шќукен. Бџлар бќлендей ештеѓе жасаѕан жоћ... Тек, анау ћызыл ћораздыѓ ызасы #тiп кеттi... Ћорѕан. Е... ол не iстептi? Шќукен. Ћораздыѓ iстегенi сол... Ћайраћбай. Ћораздыѓ iстегенi несi-и... Шќукен. Айтайында ендi... Ћорѕан. Б#лмеѓдер дедiк ћой с#здi. Ал айт, бол. Шќукен. Ќнекукљндерi ћџдайдыѓ кљнi ћатты ысып кетiп, кiрерге жер таппай далада, к#леѓкеде дамылданып жатћам. Ћас ћылѕандай шыбын-шiркей ызыѓдап мазамды алып, ќбден титыћтатып жатћанда ћызыл ћораз маѓайымда жљрген. Бiр кезде iлiнiп кеткенiм сол-аћ екен, к#зiмнiѓ маѓайындаѕы шыбын-шiркейдi iлiп кеткесi келiп келдi ме ќлгi ћораздыѓ шыбынныѓ орнына оѓдырмай оѓ к#зiмдi «таћ» еткiзiп шоћып алѕаны. К#зiмнiѓ оты жарћ ете ћалды! «Баћ» етiп атып тџрдым. Оѓ ћолым кекiрейiп тџѕан ћоразѕа сарт ете ћалып едi, ќлгi тќлтiректедi де ћалды. С#йтсем, бiр сираѕын сындырып жiберiппiн... Зина. Ќне, к#рдiѓiздер ме, ћазiр љйде есi дџрыс мал ћалѕан жоћ. ѓкей аћсаћ-тоћсаћ, соћыр-кемтарлар, «ћалекалар» ћаптап кеттi... Шќукен. Зина, ќгќрќкiм сенiѓ к#зiѓдi шљѓiрейтiп шоћып алса... Сол ћораз сол сќтте-аћ топ етiп ћара ћазанныѓ iшiне тљсер едi. Ћайраћбай. Сен оны айтасыѓ, бiздiѓ ћатын болса, ол ћоразыѓды пiсiрмей-аћ тiрiдей шайнап ћояр едi. Ћорѕан. Так, Шќукен, сонымен «ћойторы» тiрлiгiѓ осымен бiттi ме, жоћ ќлi де айтарыѓ бар ма? Шќукен. Басћа не айтам, басеке, есекке тигем жоћ, шошћаѕа тигем жоћ, бќрi дiн аман... Сќрсен. Есек пен шошћаны келесi жолѕа ћалдырѕан шы-

ѕарсыѓ... Ћорѕан Имантаевич, мџныѓ бар ѕой не ћаны, не жаны жаман! Бетке шауып, т#ске #рлетпей есеѓгiрететiн ћатты бiр шара жасауымыз керек... Зина. Рас, бiрдеѓе жасамасаѓыздар бџл шќлiс малды ћойып, ертеѓ адамѕа шабуы мљмкiн. Ћашан айтты демеѓiздер, мен айтарымда айттым. Ћорѕан. Ќй, #зiѓ не дейсiѓ? Зина. Ойбай-ай, оныѓ #зiнен сџраѕандарыѓыз не?! Ћорѕан. Ендi, есалаѓ емес, есi дџрыс ересек адам ѕой, не дер екен естиiк те. Шќукен. Ћореке, несiн айтайын, бiр иттiк болса болѕан шыѕар, басћа ћайталанбайды. Ћорѕан. Ќгќрќкiм ћайталанса ше? Шќукен. Онда сотћа да, отћа да #зiм барам. Ћорѕан. Е, мiне, мџндай с#зiѓ џнайды маѕан. кiну – тљзелудiѓ нышаны деген. Сќрсен. Ойбай-ай, Ћорѕан Имантаевич, сiзге не болѕан арбалѕан адам ћџсап буыныѓыз босап келедi ѕой. Мџныѓыз не? Бiр жаза бермейсiз бе, онда ат сабылтып несiне келдiк мында?! Ћорѕан. Маѕан не ћыл дейсiѓ сонда? Атып тастайыћ па, дарѕа асайыћ па? Сиырыѓ да, ћоразыѓ да жетiсiп тџрѕан жоћ, #здерiнен де бар екен ѕой. Сќрсен. Онда неменеге келдiк? Ћорѕан. Алдымен осыныѓ аныћ-ћаныѕын бiлейiк дедiк емес пе. Осы шаш ал десе, бас алуѕа дайын тџратыѓдарыѓ не тљге! Зина. Сонда ештеѓе болмайды, болады... Жел болмаса, ш#птiѓ басы ћимылдамайды, айыбы бар. Ол – бiрiншi, ауызсу тасып жљрiп жџмыс бабын #з жеке басына пайдаланып, монша жаћћаны љшiн, екiншi – тiлi жоћ маћџлыћ мал-жануарлармен маћџлыћ боп кеткенi љшiн, алатын жазасы: ќзiрше ескерту ретiнде, iстеп жљрген жџмысынан т#мендетiледi. Ертеѓнен бастап Шќукен сен ендi ауылѕа ауызсу тасымайсыѓ. Мына Ћайраћбай мен Гришаѕа ћосылып ш#п шабасыѓ, ш#пшiлер бригадасына ауыстыѓ. Жаныѓа жаћса да, жаћпаса да осы! Сендермен џзын-сонар айтыс #ткiзiп отыруѕа басћа мџрша жоћ, осымен доѕардыћ! Болды! Болды!

2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс (Тау б"ктерiнде шалѕымен ш"п шауып жљрген Шќукен. Ћайраћбай жќне Гриша.) Ћайраћбай. «Кедейдiѓ кљнi кiжiнумен #тедi» деген рапрас. Осыѕан бiр ш#п шабатын машинаны жiбере салѕанда баяѕыда-аћ жермен-жексен ћылар едiк. Гриша. Айтпа, ѕасыр басындаѕы мџжыћтар ћџсап ћолдан шалѕы, белден кетпен тљспей-аћ ћойды. Шќукен. Е, сорлыѕа сымбылбай да жоћ деген мiне осы, одан да демалып, жљрек жалѕап алсаћ ћайтедi, жiгiттер. Мына ш#п шабу дегенiѓ бiр ћиямет ћой #зi... Ћайраћбай. Не, ћолћаѓ ћорћылдап, тынысыѓ тарылып тџр ма? Бџл саѕан арбаѕа отырып ап «ќлеулќймен» су тасу емес. Шќукен. Ћанша кљн болды жонарћамыз пышаћтыѓ ћырыѓдай боп кеттi, тегi. Осыны асыѕып бiтiргенде орден бере ме? Гриша. Ќй, Ћайраћбай, Шќукен дџрыс айтады, тљн ћатып, тљс ћашып жџмыс iстегенмен рахмет дейтiн ешкiм жоћ, кiшкене тiзе бљгейiк. Ћайраћбай. Мейлi, кљн де сќске болыпты, тљстенген дџрыс шыѕар. (Мая тљбiне отырып, ќкелген тамаћтарын ортаѕа жаяды, Гриша ћосылмайды.) Шќукен. Ќй, Гриша, аућаттанбайсыѓ ба? Гриша. Шынымды айтсам, тамаћћа тќбетiм шаппай тџр. Ашу басарларыѓ болса, жаћсы болар едi... Ћайраћбай. Тљнде анау ќлгi атаѓныѓ ащы суын басып-басып жiбергенсiѓ ѕой, шамасы... Гриша. Аздап болды ендi сондай, жљрегiм к#терiлiп тџрѕаны, мен одан да ана жерге барып мызѕып алайын... Шќукен. С#йт, шалдыћћанда демалу деген жаћсы ѕой. Саѕан кљнде ашу басар ћайдан табамыз... (Гриша жайћалып тџрѕан ш"п ортасына барып жатады.) Ћайраћбай. Ќй, тљбi, осы араћтан тџћымымыз ћџрып, ш#жiп кетпесек болды ѕой. Ћазаѕымыз да, ћалмаѕымыз да араћ к#рсек болды жљзiп жљрiп iшемiз. Батып кетемiз-ау деп, бiр ћорыћпаймыз-ау, бiр ћорыћпаймыз... Шќукен. Зќр љстiнде отырѕан – зќр иiсiн сезбейдi деген... Неменеге ћорћады? Ћайраћбай. Кетшi-и ќрi, тамаћ iшiп отырѕанда ћай-ћайдаѕыны айтпай. Не, шешендiгiѓ шемiршектеп тџр ма?

Шќукен. Ендi ретi келген с#з болѕан соѓ, ћанттай ѕып кiргiзе ћойѕаным ѕой. Ћайраћбай. Ќй, ћайдам. С#зiѓ баланыѓ балпылы сияћты. Айтпаћшы, ќскердегi балаѓнан хат-хабар алып тџрамысыѓ? Не ћыл дейдi #зi? Шќукен. Шешесiне анда-санда бiрдеѓелер жазады. Ракетный войскадамыз дейдi. Онда неѕып жљргенiн? мiрi ракета тљгiлi не самолет, не пойыз к#рмеген к#генделген жан едi. Ћайраћбай. Ћалымыз ћалай дейдi? Шќукен. Мќз емес дейдi. Кљнi-тљнi жейтiнiмiз ћара каша дейдi. Онысы гречка ѕой, шамасы. Iлуде бiр, оныѓ #зiнде атышулы мейрамда ѕана мысыћтыѓ тiлiндей котлета беретiн к#рiнедi, #лiп ћалмаса игi едi. Ћайраћбай. лмейдi. Адам к#рге де љйренедi. Ћазiр #зi жаннан кешiп, жантаћ жеген заманда кiмге оѓай тиiп жљр дейсiѓ. Шќукен. Бџл бќлеѓ #зi ћашанѕы созыла бередi сонда? Ћайраћбай. Саспа, ќлi-аћ iрге кеѓiп, ел байып, жарлыѕа жал бiтiп шыѕа келедi, к#р де тџр. Шќукен. Ћайреке, осы бар ѕой, мен армандаймын. Ћайраћбай. Ойбай, ненi армандайсыѓ? Шќукен. Осы бар ѕой анау Руслан – ќскердегi џлым келiп, осындаѕы Германияѕа к#шiп жатћан бiр немiстiѓ ћызына љйленiп, солармен бiрге шетелге кетсе. Содан жыл он екi айда менi «ћџда» деп, «ќке» деп Германияѕа iз суытпай шаћырып отырса. Ћайраћбай. Ойбай-ау, бiр ауыз немiсше бiлмейсiѓ, ол жаћта не бар? Шќукен. Неге, бiлем. Ћайраћбай. Не бiлесiѓ? Шќукен. Бутерброд. Капут. Ауфидерзейн дегендердi. Ћайраћбай. Е, бџнымен ћай жыртыѕыѓды жабасыѓ, осы-аћ па? Шќукен. Бiр адамѕа осы да жетпей ме. Содан деймiн де. Мен барѕанда «Шќукен келдi» деп хан к#терiп алып, онда бiр, мџнда бiр ћыдыртса, астыда аћ мќшине, баста аћ ћалпаћ, ћолда алтын саћина, белде кљмiс белбеу, ќйде Шќукен шекiрейiп ресторан, кафе... (Осы кезде ќкiм Ћорѕан келiп айћалайды.) Ћорѕан. Ќй, кiм бар мџнда? Ќй, ш#пшiлер, жер жџтып кеткен бе-ей мыналарды. Ћайраћбай, Шќукен, Гриша. Ћайраћбай. О не басеке, не боп ћалды?

(Жалѕыз к"рiнедi.) Ћорѕан. Ћайда жљрсiѓдер, ћџдыћћа тљсiп кеттiѓдер ме? Басћаларыѓ ћайда, Гриша, Шќукен ћайда? Ћайраћбай. Гриша осында, Шќукен Германияѕа кеттi. Ћорѕан. Как Германияѕа, онда не бар? Жынды ма-ей, мынау... кiмге кеттi? Ћайраћбай. Ћџдаларына кеттi. Ћорѕан. Ћайдаѕы ћџда, ћандай ћџда?.. Шќукеннiѓ тљсiрейiн деп отырѕан келiнi мына Ћара#ткелдегi Шойынћараныѓ кенже ћызы емес пе едi? Ћайраћбай. Ой, Ћорѕан к#ке, сiз де ћызыћ екенсiз, сонда ендi еѓ болмаѕанда армандауѕа да болмай ма... Ћорѕан. Тфу, сайтан алѕыр! Бџћа-бџѕа, азбан-дџѕа мќз болып не к#кiп жљрсiѓдер #зi, шаћыр ќлгiнi. Ћайраћбай. Ќй, Шќукен, шыћ бол, келдiѓ Германияѕа... Ћорекеѓ шаћырып жатыр... Шќукен. Ассалаумаѕалейкљм, Ћореке. Ћорѕан. Ќй, арманшыл Абыз, «к#рiнiп тџрѕан ауылдан к#рiнбей тџрѕан бџлт жаћын» дегендi естiгенiѓ бар ма? Шќукен. Бар. Ћорѕан. Онда, анау тљнерiп келе жатћан бџлтты к#рдiѓдер ме, сол ќп-сќтте ћџйып #тсе, мына ит жорѕа жџмыстарыѓныѓ ћџны беш тиын... Шќукен. Ендi шама келгенше шауып жатырмыз. Ћорѕан. л мейлi, тiрiл мейлi, мен ана ветврач Сќрсен екеумiз ћазiр бiр айналып келгенше Мџзт#бенiѓ тљбiне дейiн ш#птi ормасаѓдар, Кеѓшардыѓ мљшелiгiнен мљлдем ћуам сендердi. Шќукен. Бопты, бiтiремiз ѕой, ћит етсе болды ћуам, жоям деп зќренi алып... Ћорѕан. Ќй, сендер мында кљнге ћыздырынып жататын Ћара теѓiздiѓ жаѕасына келiп пе едiѓдер? Армандап аспанѕа ћарап жатырсыѓдар... Германияда неѓ бар-ей сенiѓ!? Ћайраћбай. Басеке, маћџл дедiк ћой, соншама таусылып не болды... Ћорѕан. Онда талтайып таѓѕа дейiн тџрмай бiтiрiѓдер ана iстi! (Кетедi.) Ћайраћбай. Ћарѕадан бастыћ ћойсаѓ, басыѓнан ћићу кетпейдi деген осы мiне. Ќкiм болдым деп ћыра ма-ей мынау... Шќукен. Ћой, «тектiлiгiн жоѕалтћан текке #ледi». Мына бќлесiн бiтiрсек, бiтiрiп тастайыћ. Ћолымызѕа ћотыр шыћпас.

Ћайраћбай. Ие, с#йтелiк, келiп таѕы #кпесi #ше с#йлеп #ртеп жiберер. (Екеуi шалѕыларын алып, ш"п оруѕа кiрiседi. Шќукен байћамай ш"п iшiнде жатћан Гришаныѓ бџтын шалѕымен орып жiбередi. Ол бџтын џстап «ойбайлап» атып тџрады. Екi бџты ћан-жоса.) Гриша. Ойбай, #лдiм, #лтiрдiѓ, #лтiрдiѓ! Ћолыѓ кесiлгiр Шќукен, ћџрттыѓ ойбай... Алла жаным, ендi не болдым, бiттiм ойбай... ана жерiм кеттi, кеттi... Алла... Шќукен. Ќй, Гриша к#ке, ћай жерiѓ, ћай жерiѓ, а... Мен... Гриша. Жермен жексен болѕыр Шќукен, ойбай жеттiѓ тљбiме, жеттiѓ, ойбай, ана жерiм... Ћайраћбай. Ойбу, шџнаћ ћџдай-ай, обал болды-ау мынаѕан. Ќй иттiѓ баласы. Шќукен тџћымын ћџрттыѓ мынаныѓ, тџћымын! К#з ћайда сенде, к#з? Шќукен. Мџныѓ мџнда жатћанын ћайдан бiлейiн, к#рсем к#зiм шыћсын... Гриша. К#зiѓ неге аѕып кетпейдi сенiѓ одан да а!?. Ћайраћбай. Алла-ай десеѓшi, ана тостаѕандай к#здi итке тастау керек одан да... Гриша. Ой, жаным, ашып ќкетiп барады, бiрдеѓесi тљскелi тџр. Ойбай #лдiм... (Ћорѕан мен Сќрсен жљгiрiп келедi.) Ћорѕан. Ќу, бџл не айћай-шу, бiрiѓдi-бiрiѓ бауыздап жатырсыѓдар ма? Сќрсен. Тiптi дауыстарыѓнан айѕыр оћыранѕандай. Ћорѕан. Ќу, мынасы несi? Алда сорлы-ай! Гриша. Жаным-ай, ќкетiп барады, кетiп барады.. Ендi не iстедiм. Ћайраћбай. Ќй, Сќрсен, жапалаћтай жалпиып неѕып тџрсыѓ, тќйiрi, бол, к#р ананы. «Производственная травма» болса, ертеѓ бiз кетемiз. Сќрсен. Григорий, сќл сабыр ет ендi, к#рейiк те алдымен, кќне жатћын... жат... Ћорѕан. Болды ендi боркемiктенiп боздамай. (Сќрсен оны жатћызып к"редi.) Ауыздарыѓа ћџм ћџйып алдыѓдар ма, не болды бџѕан, не iстедiѓдер, не шаћты? Шќукен. Басеке, мен асыѕам деп шалѕымен абайсызда... байћамай... Ћорѕан. Не дейдi. Ойбу, ћџрттым десеѓшi онда ананы... Ќй, шалѕы џстауды бiлмейсiѓдер, ћандай езiлген еркексiѓдер а!?. Осыдан ана орыс #лсе, сен ћоса #лесiѓ, бiлдiѓ бе?! Тура #з ћолыммен #зiм #лтiрем!..

Шќукен. лмейтiн шыѕар, не бопты. Ћорѕан. Жап аузыѓды! Ќй, Сќрсен, бала ћабылдап жатћан акушердей не болды соншама љѓiлiп, бол тез. Ћайраћбай. Осы шалѕыны тастайтын кез жеттi емес пе, техника, бiрдеѓелер алып, зыр еткiзгенде... Ћорѕан. Бiлгiшсiнбе, техниканы сатып алатын аћшаѓ ћайда? Ћалта тесiк, ћамба бос, тиын санаулы... Ауылдыѓ сџћыты анау ќнi, ол тљгiлi ауызсуды арбамен тасып жљргенi есiѓде жоћ... Сќрсен айт ендi, џл ма, ћыз ба? Сќрсен (сол ћолыныѓ бас бармаѕы мен сџћ саусаѕымен д"ѓгелек шариктi к"рсетiп, оѓ ћолымен оны шорт кеседi). Бiреуi кеткелi тџр. Зорѕа iлiнiп тџр... Ћорѕан. А... ал екiншiсi ше?.. Сќрсен. Екiншiсi аман сияћты. Тек ана бiреуiн тездетiп орнына салып, тiгетiн жерiн тiкпесе тљсiп ћалуы ќбден мљмкiн. Ћорѕан. Ендi неѕып тџрсыѓ, тiкпейсiѓ бе... Сќрсен. Ћореке, мен адам емес, мал дќрiгерiмiн ѕой. Ћорѕан. Болса ше, адам мен малдыѓ айырмашылыѕы не, бќрiмiз де хайуанбыз, бiз екi аяћты, олар т#рт аяћты... бол тiк... Ќйтпесе бiрдеѓе жаса... Сќрсен. Не жасаймын? Егерде еркек ћойды тартћандай тарттыр десеѓiз, ол оп-оѓай, ћуыѕыныѓ тамырын тартып, љзiп жiберем. Бiраћ сосын бџдан #мiрi тџћым болмайды. Ћорѕан. Ћой, ћџрысын, сосын ќйелi шашымызды жџлмай ма. Ќй, ќйел демекшi, #зi былай бiрдеѓеге жарай ма? Сќрсен. Ол љшiн ауруханаѕа жеткiзу керек. Ћорѕан. Онда неѕып тџрсыѓ, ана машинаѕа сал да тез ауданѕа жеткiз, баѕанадан берi соны айтпайсыѓ ба одан да... тартам, сартам демей... (Сќрсен Гришаны сљйемелдеп алып кетедi.) Ћайраћбай. Сќке, т#те жолмен барыѓдар, т#те жолмен... сол жылдамыраћ болады. Ћорѕан. Ќй, Сќрсен, байћа, абайла! Жолда бiрдеѓесi тљсiп ћалмасын, басыѓмен жауап бересiѓ! Кешке барып #зiм санап алам, бiлдiѓ бе? Ћайраћбай. Еншалла, бџйыртса адам боп кететiн шыѕар... «Аћ, аћћа ћџдай жаћ» деген... Ћорѕан. Сендер де одырандап шаш ал десе, бас аласыѓдар. Шќукен. К#ке, #зiѓiз асыћтырып «бол, тез-тез» деген соѓ, бiтiрiп тастайыћ деп... Ћорѕан. Ќй, атаѓа нќлет, мен сендерге ш#п шап дедiм ѕой, ш#п! О заман да бџ заман ш#птiѓ орнына...

Шќукен. Ћайдан бiлейiн, киiмi де ш#п сияћты жап-жасыл, онымен ћоймай ш#птi љѓгiтiп тереѓiне кiрiп алыпты. Еш бiлiнбейдi, к#рiнбейдi. Не дыбыс, не сыбыс шыѕармайды, балыћ сияћты... Ћорѕан. Ќй, шыраѕым, адамныѓ бџты мен ш#птiѓ бџтын айыра алмайтын не жын џрды сенi а?.. Анау маѓдайдаѕы к#з бе, жоћ ќлде без бе!?. 3-к"рiнiс 3-к"рiнiс 3-к"рiнiс 3-к"рiнiс 3-к"рiнiс (Ауруханадаѕы палата iшiнде ћолында таяѕы бар бљгiлiп ћалѕан Григорий жќне басы дќкемен оралѕан ћолы гипстелiнiп мойнына iлiнген Шќукен. Палатаѕа ћолында шќугiмi бар медбике кiредi.) Медбике. Шќукен аѕа, сiздi процедурныйѕа уколѕа шаћырып жатыр. Шќукен. Таѓертеѓ ѕана пiстiндер ѕой, #лтiремiсiѓдер. Медбике. Ол жалпы укол болатын, ал мынау емдiк укол, барыѓыз ендi. Гриша. Бџл – ќулие. Бџѕан шаћыру билетiн жiбермесеѓдер бармайды. Шќукен. Ќй, Гриша, ћойшы-ей. Бљйiрiѓдi бљйi тљртiп тџр ма? Болды ѕой ендi, жанды ала бермей... лудiѓ ар жаћ, бер жаѕында отырмын #зi. Гриша. Сен #лсеѓ жетi шелпек ћџдайы берер ем, бiраћ ћырсыћћанда ћымыран iрiп, сенi алмайды. Ћџдай да сенен ауылын аулаћ џстайды. Шќукен. Ие, мен #лсем жерiѓ кеѓейер... Медбике. Шќукен аѕа, барыѓыз ендi, сiзге бола ћазiр мен с#з естимiн. Гриша. Ќй, балиѕатћа жаѓа толѕан ћыз ћџсап майыспай барсаѓ... Елдiѓ артынан артыћ емес шыѕар сенiѓ артыѓ... О несi... Шќукен. Аурухана деп атын дџрыс ћойѕан. Осында емделу љшiн емес, ауру љшiн жатамыз... барып тџрѕан бiр ћиямет. (Шыѕып кетедi.) Гриша. Ћарындас, адамды сеспей ћатыратын уколдарыѓ бар ма? Медбике. Оны ћайтесiз? Гриша. Ана итке сондайды неге салмайсыѓдар, барынан жоѕы. Медбике. Ћойыѓызшы, #зi де жетiсiп жљрген жоћ...

Гриша. Оѕан неменеге еметайыѓ езiле ћалды? Медбике. Рас, #лiм аузынан ћалды, ћан мљлдем к#п кетiптi... Ќлi де болса ћан керек боп тџр. Гриша. Оныѓ несiне ћиналасыѓдар, к#шеде босып жљрген кез-келген иттiѓ ћанын алып ћџя салмайсыѓдар ма бџѕан. Иттiѓ ћаны итке жарай бередi. Медбике. Ћойыѓызшы... неге тиiсе бересiз оѕан, жаћсы адам ѕой... Гриша. Тапћан екенсiѓ жаћсы адамды. Бџл барып тџрѕан кљйдiрген!.. Бџл болмаса мен мџнда жатам ба? Бќрiнен де ертеѓгi кљнiм не болады, соны айтсаѓшы. «Есерсоћћа ћанжар берсеѓ – ажалыѓ, арсызѕа билiк берсеѓ – азабыѓ» деп ћазаћтар бiлiп айтћан... («Медсестра» деп бiреу шаћырады). Медбике. Гриша аѕай, мына шќугiмдi осында ћоя тџрайын, сосын келiп инструменттердi жуам. Байћаѓыздар, iшiнде ћайнаѕан ыстыћ су бар. (Шќугiмдi ћойып, шыѕып кетедi. Артын џстап Шќукен келедi.) Шќукен. Ой, жаным-ай, инелерi тура адамѕа емес, арыстанѕа салатындай, етiѓнен кiрiп, сљйегiѓнен #тедi. Гриша. Ћанша дќрi-дќрмектi рќсуа ѕып сенi емдеп жатћан дќрiгерлерде де еш ес жоћ. Шќукен. Сол итжегiр дќрiлерiн салмай-аћ ћойѕаны ќлдећайда жаћсы едi. Пiскен кезде тотияйын ћџйып жатћандай кљйдiрiп, жанынды жањанамѕа жiбередi... Алла, артым, артым-ай... Гриша. Мќдениеттiлiк немдi алѕан сенiѓ? К#тiм демейсiѓ бе одан да. Шќукен. Ќй, ћџлаћты сасытып бiттiѓ, сандуѕаш ћџсап сайрамай жатшы ендi. Гриша. К#т ћойып отырмайсыѓ ба, ћарѕаныѓ ћарауылы ћџсап сереймей... Шќукен. Ћалай отырасыѓ? Отырмаћ тљгiлi, ћол жуыттырмайды. Тезiрек кетсек екен осы жерден. Ћџдай больницаны, сосын милицияны к#рсетпесiн деушi едi, соны бiлiп айтады екен ѕой бџл ел... ой жаным, ah, оњ... (Ћолында ыдыста тамаѕы бар Ћайраћбай есiк ћаѕып кiредi.) Гриша. Да, келiѓiз, кiрiѓiз. Ћайраћбай. Оу, барсыѓдар ма, амансыѓдар ма, ей, батырлар. Халат деген бќленi зорѕа таптым, љстiѓе онысын жаппасаѓ кiргiзбейдi тiптi. Гриша. Жоћ жерден тќртiпшiл бола ћалатын аурулары бар бџлардыѓ...

Ћайраћбай. Бќйбiшем сендерге жаны ашып, аш ћџрсаћ боп жатћан шыѕар, мынаны жолдастарыѓа апар деп тауыћтыѓ сорпасын берiп жiбердi, ыстыћтай iшiп-жеп алыѓдар, iшiнде ет-метi де бар-ау деймiн. Шќукен. Жаћсы ќйел – ырыс, жаман ќйел – џрыс деген айна-ћатесiз рап-рас. Ћайраћбай. Ойбай, маћтама, к#зiѓ тиедi. Ћазбалай берсеѓ бiздiѓ ќйел де бџрыс. Ал мынаны ћџйып алындар. Гриша. Ќй, Ћайраћбай, тамаћ кљтiп жататындай бiз роддомда жатћан жоћпыз, одан да ашу басар бiрдеѓе ќкелмедiѓ бе... Ћайраћбай. Ендi балыћта сљт жоћ, тауыћта ћџт жоћ, бџлай дейтiнiѓдi бiлгем, ќкелдiм, ќкелдiм саѕынѕаныѓды... (Ћойнынан б"телке алып бередi.) Гриша. Ой молодец! Бiр киiктi бiр тау аш ћылмайды. Ћайрекеѓ аман болса #лмеймiз... кќне, мен дастарћан жасап жiберейiн... Ћайраћбай. зiѓ ћалай, ћураш-сайманыѓ аман ба? Гриша. Шљкiр, жанымды алмаѕан ауру – жанымсыѓ деп жљрiп жатырмыз. Ћайраћбай. Е, онда дџрыс екен, ќйтеуiр, љйiѓе барѕанда ќйелiѓ ќѓгiр-таяћ ойнатпаса болды. Гриша. Ќѓгiме сонда боп тџр ѕой, сонда... бiр ћџдайѕа сиынып отырмын, не бопты соншама... Ћайраћбай. Ћџдай дегенiѓ дџрыс, ауырып тџрдыѓ – аунап тџрдыѓ деген, оѓалар. Ал хош делiк, ќй, Шќукен, сенi не жын џрды? Мына жатыс не жатыс? Шќукен. Ой, несiн сџрайсыѓ, сен сџрама, мен айтпайын. Ћайраћбай. Е, не соншама ол ћџпия ма? Немене? Шќукен. Ой, бiр айналдырѕанды шыр айналдырады емес пе... ќкеѓнiѓ бќрi мысыћтан болды... Ћайраћбай. Не дейдi, мысыћ дейдi? Гриша. Бџѕан мысыћ тљгiлi џшып жљрген шыбын да кесел, љрiп тџрѕан ит те кесел. Жаћсы болса, жаужџмырды ит жер ме? Ћайраћбай. Ќй, Гриша, сенiѓ ћазаћша љйренгенiѓ басћа бќле болды ѕой тегi, маћалдап-мќтелдеп жан баласына с#з бермейсiѓ. Мынау тљсiндiрiп айтсын да, мысыѕы несi? Сонда бќтiр-ау, басыѓныѓ жарылѕаны, ћолыѓныѓ сынѕаны мысыћтан ба? Шќукен. Сен оны айтасыѓ, мына екi ћабырѕам ћоса кеттi емес пе...

Ћайраћбай. Астапыралла, ќй, Шќукен, мен сенен интервью алуѕа келген журналист емеспiн, айтатын болсаѓ ащы iшекше созбай ж#ндеп айт... ќкесi #лгендi де естiртедi. Ћыюсыю деп мiѓгiрлеп не ол... #лiмсi ћџсап. Гриша. Айттым ѕой, мџныѓ жљрген жерiне ш#п шыћпайды... себебi адам боп айтћанды џћпайды. Ћайраћбай. Тџра-тџршы, мынау мысыѕын айтсын. Сонда айтып отырѕаныѓ кќдiмгi мысыћ па? Шќукен. Ие, кќдiмгi љйдегi ћара мысыћ. Ћайраћбай. Ие, ол жануар не ћыл дедi сонда? (Медбике келедi.) Медбике. Гриша аѕай, сiздi уколѕа шаћырып жатыр. Гриша. Ойбай-ау, жаѓа келгенде неге айтпадыѓ? Медбике. Сiздiѓ дќрiѓiздi жаѓа ѕана ќкелдi, жљрiѓiз... Гриша. Соѕан бармай-аћ ћойсам ћайтедi, бiр укол салдырмасам #ле ћоймаспын, оныѓ љстiне мына Ћайрекеѓ кеп ћалѕан екен. Медбике. Сiзге к#п отыруѕа болмайды, ћазiр врачтар келсе босћа мен с#з естимiн. Ћайраћбай. Анау ауылдан аудан орталыѕына сљйретiлiп келген еѓбегiм бар шыѕар, кiшкене с#йлесейiн де. Шќукен. Ие с#йтсiн, от ала келген жоћ ћой. Гриша. Тљрме екеш тљрмеде де сейлестiредi... Медбике. Болыѓыз ендi... уаћыт жоћ... аналарыныз не, стакандарды жайнатып ћойѕансыздар? Бiрдеѓе iшкелi жатырсыздар ма? Гриша. Ћџдай саћтасын, не iшемiз аты-ж#нi жоћ, Ћайрекеѓ сорпа ќкелген екен... сол да баяѕы... Медбике. Байћаѓыздар, iшкi тќртiптi бџзсаѓыздар главврачтыѓ мiнезiн бiлесiздер ѕой. Гриша. Ой, о не дегенiѓ ћарындас, емделiп жатып басћа нќрсе iшуге болмайды ѕой, болмайды. Кќне, жљршi уколыѓды салсаѓ сал. Тџр-тџрдан хабар келсе, џйћыдан маза кетедi деген, ал баста... (Екеуi шыѕып кетедi.) Ћайраћбай. Мынау ћарындас елiктiѓ лаѕындай ойнап тџр екен... Ћџдай бiздi де ауыртып ауруханаѕа жатћызбады... Телмiрген текедей љйден шыћпаймыз... Сендердiѓ баћтарыѓ бар... Шќукен. Ќй, тiлiѓдi байћа... жылайын деген баланыѓ љш кљн бџрын к#зi ћышиды. Ћайраћбай. Е, бiздiкi жќй, дќме бар да, дќрмен жоћ. Одан да ќлгi мысыѕыѓды айтшы, мысыѕыѓды. Сонымен не болды?

Шќукен. Сонымен, болѕаны былай: Ќнеукљнi #зiѓ бiлесiѓ, аспан айналып жерге тљскендей кљн ысып кеттi емес пе... Ћайраћбай. Айтпа, тiлiмiз аузымызѕа сыймай кеттi... Шќукен. Сол кљнi пысыћтыѕым џстап, б#лме таза, оныѓ љстiне љй iшi салћын боп тџрсын деп т#р љйдегi едендi салћын сумен сљртiп алмаћшы болдым. Зина фермаѕа жџмысћа кеткен, соны пайдаланып тырдай жалаѓаш шешiндiм де, ендi #з љйiм, ешкiм жоћ несiне џялам. Ћайраћбай. Анадан туѕандай жалаѓаштанѕан екенсiѓ ѕой. Шќукен. Ќбден жалаѓаштандым да едендi еѓiретiп жуа бастадым. Жуѕанда ендi #зiѓ бiлесiѓ жатып жумайсыѓ, былай еѓкейiп-тоѓћайып жуасыѓ ѕой... кќдiмгi ел ћџсап... к#сiп жуып жатћанда арт жаѕымда ћара мысыћ отырѕан тымырайып. Оныѓ маѕан ћарап отырѕанын, сосын ол бќленiѓ ойында не бар екенiн ћайдан бiлейiн. Сол ант џрѕан ана бџттыѓ ортасындаѕыларды ойыншыћ деп ћалды ма, ќлде басћа бiрдеѓеге балады ма, ћарап отырып-отырып бiр кезде секiрiп кеп найзадай тырнаѕымен ќлгiлердi тартып-тартып кеп жiбергенi. Ћайраћбай. Ойбу, сорлы-ай... Шќукен. Баћ еттiм, к#зiмнiѓ оты жарћ еттi. Шелек былай, мен былай кеттiм... есеѓгiреп барып жалп етiп ћџлаѕанда басым паровой отоплениенiѓ ћырына темiрдiѓ тура шетiне сарт ете ћалѕаны. Ћан екi жаћтан да аѕып жатыр, к#зiм ћарауытып барып талып ћалдым. Ћайраћбай. Алдымен мысыћты сыртћа ћуып жiберiп, сосын неге шаруаѓа кiрiспедiѓ? Шќукен. Ой, оныѓ ондай екенiн кiм бiлген?.. Бiлгенде баяѕыда терiсiнен текемет тiгер едiм ѕой. Ћайраћбай. Хош делiк, ал ана ћолыѓа, ќлгiнде айтћан ћабырѕаѓа не болды? Шќукен. Не болушы едi, айттым ѕой, бiр айналдырѕанды шыр айналдырады деп. Содан #лiп тiрiлгендей боп есiмдi жиып, к#зiмдi ашсам аћ халатты екi жiгiт менi носилкамен осында аурухананыѓ екiншi ћабатына к#терiп келе жатыр екен. Iшiм жылып ћоя бердi, #лмеппiн ѕой деп ойладым. С#йтiп келе жатћанда ќлгiлер болмады «к#ке, не болды айтыѓызшы, айтыѓызшы?» деп. Ћайраћбай. Айттыѓ ба, не болѕанын? Шќукен. Ендi ыѓѕайсыз ѕой бiртљрлi, #здерi борша-борша боп менi к#терiп келе жатса. Ћџдай џрып, жiпке тiзгендей ѕып айтып бергенiм сол-аћ екен, ќлгi зќнталаћтар жын ћытыћтаѕандай iшек-сiлесi ћата кљлемiз деп менi гљрс еткiзiп

аударып алѕаны!.. Ойбай-ай, #лгенiм-ай, екiншi ћабаттыѓ баспалдаѕынан бiрiншi ћабатћа допша топ ете тљскенiм... Айѕайлауѕа шама келмедi, ќй-шайѕа келмей љзiлiп кеттiм. Содан мiне бар тапћаным: мына ћол сынды, екi ћабырѕа кеттi. Ќлгi укол салып тоћтатћан ћан ћайта сау ете ћалыпты... Ой, сџрама, к#рмегендi к#рдiм ѕой. Менiѓ к#ргенiмдi тiптi соѕыста да ешкiм к#рмеген шыѕар... Ћайраћбай. Ой, тоба, естiмеген елде к#п деген, мынауыѓ сџмдыћ екен. Сенiѓ жаныѓ сiрi. Бiз болсаћ баяѕыда баћџл боп кетер едiк. Гриша. Уф... к#к ш#п к#рмей кеткiр Шќукен! К#рмегендi к#рсеттiѓ-ау! Уколдары укол емес, у сияћты тура. Ћайраћбай. Ќй, Гриша, мџныѓ #зi де жетiсiп отырѕан жоћ екен ѕой. Айтћанын естiсеѓ жаѕаѓды џстайсыѓ. Сенбейiн десеѓ, отырысы мiне... Гриша. Ол аз оѕан! Бџл #зiмен ћоймай #згенi #лтiрiп бiтiретiн болды ќбден. Жанына жуып кеткен жан жарымжан боп шыѕа келедi, не сџмдыѕы бар екенiн... Ћайраћбай. Жаман айтпай, жаћсы жоћ, мљмкiн бiр ырымын жасаса жаћсарар? Гриша. Ћандай ырым, не жасайсыѓ бџѕан? Ћайраћбай. Аћ боз шалып, аруаћтардан кешiрiм #тiнсiн... Шќукен. Ойбай-ау, оѕан шалатын аћ бозым ћайда? Љйде жалѕыз мљйiздi жалѕыз сиырдан басћа ештеѓе ћалѕан жоћ. Гриша. Ќне к#рдiѓ бе, бџдан тiптi ћусаѓ ћџмалаћ шыћпайды... Ќй, Ћайреке, мынау тамаћ суып ћалатын болды ѕой, келiѓдер дќмденейiк... кел Ћайреке... Ћайраћбай. Ћой, #зiм ќкеп, #зiм жеймiн бе... дќм сендерге... Гриша. Жоћ, еѓ болмаѕанда жљз грамм iш, ас иесiмен тќттi деген. Оны ћайда тыѕып едiм #зi? Ћайраћбай. Мейлi онда, зќм-зќм суы ѕой дќм татсам татайын... Ћолды ћайда шайып жiберсем екен?.. Жол жљрiп, шаѓдатып, шалдатып келдiк... Ћол жуѕыш ћайда? Шќукен. Бiзде палатада ондай байлыћ ћайдан болсын... Кел, осы араѕа шая сал... мќзiрет жасасаѓ болды емес пе... (Оныѓ ћолына шќугiмдегi ыстыћ суды ћџя салады. Ћайраћбай жан дауысы шыѕып ыршып тљседi.) Ћайраћбай (безiлдеп). Ойбай-ай, ойбай, #лдiм, #лдiм! Ћан ћаћсаѕыр Шќукен кљйдiрдiѓ ћолды кљйдiрдiѓ... алла кљйдiм, кљйдiм... Шќукен. А... Ћайреке... ќй не болды, ћалай, ћалай?

Гриша. Шќукен, придурок! Анау ћайнап тџрѕан ыстыћ емес пе! К#з ћайда, к#рмейсiѓ бе, тiл ћайда, сџрамайсыѓ ба? Шќукен. Ћайдан бiлейiн, бал ашып бiлем бе?.. Ћайраћбай. Ойбай, кљлдiреп кљйiп ќкетiп барады... ой жаным, алаћанымнан айырылдым. (((((Медбике жљгiрiп кiредi.) Медбике. Не боп ћалды? Не болды? Гриша. Мынау шќугiмдегi ыстыћ суды ананыѓ ћолына ћџя салѕаны. Медбике. Байћаѓыздар, мында ыстыћ су бар деп ескертiп кетiп ем ѕой. Гриша. Соны айтып љлгерттi ме, к#здi ала берiп тџштаѓ еткiзген... Ќй бџл сџмдыћ болды ѕой #зi... Шќукен. Ћайдан бiлейiн, шќугiмнiѓ сыртында жазулы тџрѕан жоћ... Гриша. Тiлiѓ кесiлгiр, неге сџрамайсыѓ? Шќукен. Сџрауѕа уаћыт болды ма, тез-тез деп сен де. Ћайраћбай. Ойбай, ашып ќкетiп барады... Шќукен. Мынаѕан бiрдеѓе жасасаѓшы ендi... Медбике. Не жасаймын? Шќукен. Бiрдеѓе жаѕып былай... Медбике. Не жаѕам? Шќукен. Ойбай-ау, менен сџрайтын несi? Доћтыр сен ѕой, мен емес. Медбике. Ћазiр мен врач шаћырып келейiн... (Жљгiрiп шыѕып кетедi.) Шќукен. Ћайреке, сќл шыдасаѓ болды, #зi басылады, ћояды... Ћайраћбай. Оттама!Оттама! Гриша. Бџл оѓбаѕан оѓдырмайтын болды бќрiмiздi. Шќукен. Ендi, мен ќдейi емес ћой, ћолын шайса шайсын деп ћџраћ џшћаным... Ћайраћбай. Ћџраћ џшпай ћџрып кет, ћџрып кеткiр! Шќукен. Ћайда кетем ќй-шќй жоћ?.. Ћайраћбай. Ойбай, мынаныѓ ызасы, мынаныѓ тџз-асы, џсташы ананы?!. Гриша. Џстайын, џстайын... бџл оѓбаѕан! Шќукен. Ќй, жiгiттер, ћойыѓдар... џят болар... ћойыѓдар. (Шќукен стол айналып ћашады, екеуi ћуады.) БIРIНШI АКТIНIЃ СОЃЫ

Екiншi акт 4-к"рiнiс 4-к"рiнiс 4-к"рiнiс 4-к"рiнiс 4-к"рiнiс (Шќукеннiѓ љйiнiѓ ауласы. Ол ћолындаѕы бояу толы љлкен шелектi сатымен к"терiлiп љйдiѓ т"бесiне апарып ћояды. Сосын џзын фанераныѓ тџтас бетiне клей жаѕып, есiк алдындаѕы џзын орындыћтыѓ љстiне бiрдей ћылып ћояды. Клей жаѕылѕан жаѕы жоѕары ћараѕан. Ћолына фанерамен бiрдей обой алады.) Шќукен. Так, бџл да бiр бiтейiн деген iс боп тџр. Бџл – ПВА деген клей бiр жабысса айырылмайды-ау, айырылмайды, сеспей ћатырады. Кенеше жабысћанда ж#пшендiлiкпен ћозѕауыѓ ћиын. Ендi мына обойды дќлдеп кесiп, осыныѓ љстiне желiмдеп, ана веранданыѓ љѓiрейiп тџрѕан жерiне бекiтсем, оћтай боп кетейiн деп-аћ тџр... Так, мынау кiшкене кепсiн, оѕан дейiн мынаны кесiп-пiшiп ќкелейiн... Ћатын фермаѕа кетiп едi ќлi жоћ... (Обойды алып љйге кiрiп кетедi. Аулаѕа Ћорѕан мен Сќрсен келiп, орындыћтаѕы желiмделген фанера љстiне отыра кетедi. Екеуi де ештеѓе сезбейдi.) Ћорѕан. Уф, осыларды iздеймiз деп-аћ жљйкеѓнен-жљйке, белден-бел ћалмайды. Анасына барсаѓ ол жоћ, мынасына барсаѓ бџл жоћ. Ћайда ћаѓѕып жљретiндерiн. Ќй, жау шауып кеткендей мында да тым-тырыс ћой. Сќрсен. Шќукен баяѕы бар џйћысын т#пелеп жатћан шыѕар. Бџлар #ртенiп жатырсыѓ десеѓ де ћозѕалмайды. Ћорѕан. Зинаида Петровнасы ћайда екен? Сќрсен. Онысын баѕана фермадан к#ргем, сауында. Ћорѕан. Ананыѓ жамбасы тесiлiп кетер оятшы, шаћыр. Сќрсен. Шќукен, ќй, Шќукен! Ћорѕан. Даусыѓды шыѕарсаѓшы, ћызтекенiѓ даусындай шићылдамай. Сќрсен. Ендi даусым осындай болса ћайтем... Ћорѕан. Тонын к#терiп, тамаћћа салып айѕайла. Сќрсен. Шќукен, ќй, Шќукен, барсыѓ ба ей! Шќукен!. (Шќукен ћолында обойы бар шыѕады, отырѕан екеуiн к"рiп табалдырыћта аѓырайып тџрып ћалады.) Шќукен. Асса... ла... у... Сќле... ме.., т... Сќрсен. Ќй, тiрiмiсiѓ, #лiмiсiѓ? гiздей #кiрiп #ѓешiмiз #ртенетiн болды ѕой. Ћорѕан. Ћџдай бiледi, осы ќлi џйћысынан оянѕан жоћ

бiлем. Аѓырайып тљс к#ргендей неѕып тџр #зi? Ќй, аѓырайтпай аузыѓды жап, шыбын кiрiп кетедi. Сќрсен. Емделем деп осыныѓ кќллќсi ћозѕалып кеткен жоћ па? Ќй, сiлекейiѓ аѕып кетер, «аусыл тљйе» ћџсап неѕып тџрсыѓ? Шќукен. Жабысып... Жабысып ћалдындар. Ћорѕан. Не, не дейдi мынау? Сќрсен. Жабысып ћалдыѓдар дейдi. Жабысћаны несi? Шќукен. Менiѓ жазыѕым жоћ, #здерiѓ жабысћан. Ћорѕан. Ќй, Шќукен, т#беѓнен су тамызѕандай безiреймей айтатыныѓды ж#ндеп айтпайсыѓ ба. Ќѓку-мќѓку демей. Шќукен. здерiѓ ѕой сџрамай отыра кеткен. Сќрсен. Ненi? Ненi сџрау керек едi?.. Ћорѕан. Так, шуда жiптi шџбатпай, бос с#здi бџйдаламай ана Ћайраћбай мен Гришаѓды тап та, ертеѓ жолѕа дайындал. Болды ендi, ала жаздай ауруханада сайрандап жаттыѓдар, рахатћа баттыѓдар, ендi еѓбек етiп еѓбек тап. Саурандаѕы малшыларѕа барып ћораларыныѓ т#бесiн жабасыѓдар. Кљѓiренiп кеп ћалѕан кљз болса мынау... болды... Таѓсќрiде дайын болыѓдар, сљзiп алып кетемiз. (Екеуi орындарынан бiрге тџрѕанда фанера арттарына жабысып ћалады.) Ойбай, мынау не таѕы? Мына зат ћайдан жабысћан, а? Сќрсен. Масћара, мынасы не пќле? Ћџрып ћалѕыр ћатып ћалѕан ба, немене? Алынбайды... атаѓ... Шќукен. Айттым ѕой жабыстыѓдар деп... Ћорѕан. Ќй, жындысљрей... есiѓ дџрыс па #зi, а?.. Ендi ћалѕаны бiздiѓ к#тiмiзбен ойнау едi... Мџныѓ не ойбай... ойбай... Шќукен. Айтып тџрмын ѕой, рџхсат сџрамай отыра кеттiѓдер деп. Сќрсен. лгiрдi-ау, мынау #лгiрдi-ау!.. Итжегiр, шалбардан – шалбар, дамбалдан – дамбал ћалмайтын болды. Ћорѕан. Тiптi доѕапанѕан #гiз ћџсап екеумiз де ћозѕала алмай ћалдыћ ћой. Ќй, жындысљрей мынауыѓа не жаѕылѕан #зi? Ћорѕан. ПВА-деген клей ѕой. Дљниедегi еѓ мыћты желiмдердiѓ бiрi осы... Аѕашты да, темiрдi де желiмдегенде жерiне жеткiзiп... Ћорѕан. Ойбай, бџл ћџрып ћалѕыр дамбалдан #тiп, етiмiзге жабысып ћап жљрмесiн. Шќукен. К#ке, шалбарларынды шешпесеѓiздер болмайтын сияћты, бќрiбiр ендi ол алынбайды.

Сќрсен. Немене? Мљмкiн дамбалдарыѓды да шешiѓдер дейтiн шыѕарсыѓ!.. Шќукен. Ендi желiм жiпсiп, ары ћарай #тiп кетсе, бќрiбiр оны да шешесiздер ѕой. Ћорѕан. Ћап, мына «џялмас бетке талмас жаћ берiп» ћаћсауын ћарашы ананыѓ! Сќрсен. Жаѕын ћаћ айырайын, ћоя берiѓiз менi! Ћорѕан. Бџѕаудан босасам айырмаћ тљгiлi... Шќукен. К#ке, #здерiѓiз де ћызыћсыздар... Ћорѕан. Ойбай-ай, мынаныѓ ызасы-ай, балаћтаѕы бит басћа шыѕып басынды-ау! Џсташы ананы, џста! Шќукен. К#келер, сабыр... Ћорѕан. Џста, џстайыћшы, ћайткенде. Сќрсен. Буындырып #лтiрем! Боршалап, борша-боршасын шыѕарам! (Шќукен љй айналып ћашады, екеуi жабысћан бойы оны ћуады.) Ћорѕан. Бџл жындысљрейдi атып тастамаса болмайды. Кљнде бiрдеѓе ойлап табады, тiптi жљректен жљрек ћоймады. Сќрсен. Айтпа, «тiрлiгiнде тџрлау жоћ» мынау оѓбады, оѓбады. Ћорѕан. Ќй, Сќрсен, дќрiгерсiѓ ѕой бiрдеѓе ойлап тап. Сќрсен. Ћореке, не ойлап табам? Малдыѓ жабысћаны болса бiрдеѓе жасар ем, адамныѓ жабысћанына не iстеймiн? Ћорѕан. «Ауылды ћџртатын – азѕын» деген, мынадан ћџтылмасаћ, болмайды... Сќрсен. Осыдан мына тџсаудан босасам ћора-ћопсыћ, бала-шаѕасымен бензин ћџйып #ртеп жiберем. Ендi не iстеймiз, шалбарды шешсек пе екен? Онда сидиып жалаѓ бџт ћалѕалы тџрмыз. Ћорѕан. Бљкiл ауыл к#рсе бiттiк ћой, тапа тал тљсте мына екеуi жынданып кеткен бе дейдi ѕой. Ћайдан ѕана сќкiсi ћџрѕырѕа отыра ћалдыћ. Сќрсен. Ћайдан ѕана осында келе ћалдыћ. Ќй, найсап, оћтау жџтћандай наѕып тџрсыѓ... Ћорѕан. Соны айтам, жаназа шыѕарѕалы тџрѕан молдадай мелшиуiн! Шќукен. Не iсте дейсiздер маѕан? Ол ендi болмайды... Сќрсен. Тiлiѓ кесiлгiр, не болмайды, не болмайды? Не сонда, бiздi аулаѓа ћосаћтап байлап ћоймаћсыѓ ба!? Шќукен. зiмнiѓ де басым ћатып тџрѕаны... ендi не...

Ћорѕан. Бас дейдi ѕой, ќй, сенде бас бар ма? Анау бас емес асћабаћ! Бiлдiѓ бе, к#к ми! Мiне, тџрысымыз мынау, «кежiр мал» ћџсап табандап. Сќрсен. Ќй, Шќукен, мына фанерiндi былай екi ћолдап тартып к#ршi, мљмкiн сыпырылып тљсер. Ћорѕан. Ойбай, ол жындыѓ шалбарымыздыѓ артын опырып жџлып алады ѕой. Сќрсен. С#йтедi ќ... ћап, басым ћатып тџр деп ћояды... басына б#рене тљскiр, орындыћћа желiм жаћћанда басы ћатпайды мџныѓ! Шќукен. О... таптым, таптым... Ќлгi ара бар ѕой, пышћы ше? Сонымен фанердiѓ ортасын кесiп жiберсем, екеуiѓiз ћаћ айырыласыздар. Сќрсен. А... мынау не быћсытып тџр... Ћорѕан. Осыныѓ быћсыѕынан бiрдеѓе жанатын сияћты... Айырса айырсын, сосын ар жаѕын ћџдай салса, к#ре жатармыз. лмегенге #лi балыћ деген. Сќрсен. Ќ, ќй, Шќукен, онда с#йтсеѓ-с#йт. Бол, бiреумiреу келмей тџрѕанда кессеѓ-кес! Шќукен. Ћазiр таћсыр мен пышћы ќкелейiн. (Кетедi.) Сќрсен. Ћап, жылћыныѓ «љйезденгенiндей» бiр-бiрiмiзге тыѕылып ћор болдыћ-ау. Ћорѕан. Аллай десеѓшi, осы Шќукеннiѓ не бќлесi бар екенiн, жаћындап кетсеѓ болды к#белектiѓ «нiлi» сияћты бiр сџрћылтайы жабыса ћалады пќтшаѕардыѓ! Сќрсен. Мен бiлсем, бџл иттi не атып тастау керек, не тљбегейлi тљп тамырымен емдету керек. Мынау адам болмайды, адам болмайды. Шќукен (пышћы ќкеледi). Ал кќне, ћаћ ортасынан зыр еткiзiп опырып тљсiрейiн... ж#ндеп тџра ћалыѓыздар. Ћорѕан. Ќй, шыраѕым, абайла, абайла. Гришанiкi ћџсатып бiр жерiмiздi... кесiп жiберiп ћан-ћаћсатпа... Сќрсен. Ќй, Шќукен, одыраѓдамай кiшкене #зiѓе-#зiѓ келшi алдымен. Шќукен. Келдiм, келдiм... Сќрсен. зiѓ не жасаѕалы тџрѕаныѓды тљсiнiп тџрсыѓ ѕой? Шќукен. Ендi, тљсiнбей. Менi мљлдем жынды деп тџрсыздар ма? Ћойыѓыздаршы тiптi... Сќрсен. Онда, «бiссiмiлла» деп баста, басћа ойды таста... (Шќукен фанераныѓ ортасын кесе бастаѕанда «Шќукен» деген дауыс естiледi. Љшеуi де тыпыршып iстерiн жасыра ћояды. Косметологиядан "тiп, ќбден сќнденген Тамара келедi.)

Ћорѕан. Асстапыралла, мынасы кiм? Мџндай бiздiѓ кеѓшарда жоћ сияћты едi ѕой... Сќрсен. Б#ксесi, б#ксесi... таныс сияћты... Тамара. К#ршi, ќй, к#ршi... к#лбеѓдеп к#зiмiзге к#рiншi... Љйбай... еркек атаулыныѓ бќрi осында ѕой, оптом наѕып жљрсiздер? Саѕынтып жеткен жаздай, амансыздарма-ай... Шќукен. Тфу, Тамара, сенбiсiѓ? Киноѕа тљсейiн деп жљрмiсiѓ... ћызыћ, болды ѕой мына келiсiѓ... Сќрсен. А... Тамара дейдi. Тамара. Ие, Тамара-ханумбыз, ћайынаѕа Сќке, не болды к#зiѓiзге шел бiтiп? Амансыз ба, бiзге де аздап ћарайсыз ба? Сќрсен. Аманбыз, аманбыз, ендi, бџйыртса сосын ћарармыз... (Жабысћандарын бiлдiрмеуге тырысады.) Тамара. Тыныштыћ па, Ћорѕан Имантаевич к#ке... ќлде таѕы да арыз-шаѕыммен келдiѓiз бе? Еркектiѓ жљрмейтiн жерi, ќйелдiѓ кљлмейтiн кезi болмайды... сiздер де былай... Ћорѕан. Ќй, Тамара-ханум... ол дџрыс ћой... кљнде арыз жазыла бермейдi... Оныѓ несi жаћсы?.. Тамара. Жазылѕаны жаћсы, «Алысты жаћын ететiн – арыз, жаћынды алыс ететiн – ћарыз»... Сiз бен бiз iштей таныс... Ћорѕан. Ќй, ќй, ќйел заты... «ћазанѕа тиме ћарасы жџѕар, ќйелге тиме пќлесi жџѕар» деген... аулаѕыраћ кiшкене... Тамара. Ойбай-ау, «ќкiм бол, адамѕа жаћын бол» деген, не болды љркiп, алайын ба былай тљртiп... Сќрсен. Тамара-ханум... бљгiнше шыда, бiз мџнда... Тамара. «Ветврач» ћайнаѕа, ашып айтсаѓызшы, ойыѓыз жай ма, аѕа?.. Ойбай-ау, #здерiѓе не болѕан? Егiз ћозыдай жабысып, Сиям мысыѕындай ћабысып... Сќрсен. Ћатар тџруѕа болмай ма? Жаћын жљруге болмай ма? Тамара. Жоѕа деймiн де, «кекжек» жылћы ћџсап шегiншектейсiздер кеп, шегiншектейсiздер кеп. Ћорѕан. Ќу, ќйел заты, «адам жылћы мiнездi» деген. Не керек #зi менен? Боркемiктенбей тќйiрi... Шќукен. Ћџдай-ай, басыма бќле болдындар ѕой #зi... Тамара. Бол деймiн, алжыѕан т#беттей алыстан љрмей... Бiр тауды т#ѓкеретiн кљшiѓ бар, несiне бџлданасыѓ. Еркектiѓ ертеѓi бiтпес деген рап-рас... Шќукен. Ќйтеуiр к#теретiн болдыћ ћой, оданда сол бойы аулаѓа апарып тастайын... ар жаѕын #зiѓ бiрдеѓе жасарсыѓ.

Тамара. Ћайда тастасаѓ, онда таста, мына арадан тџрѕызшы #зi... Ойбай... белiм, аяѕым... (Шќукен оны екi ћолымен шалћайтып к"терiп жљре бергенде алдарынан ќйелi – Зинаида шыѕа келедi. Бiр-бiрiне ћарап, шошып тџрып ћалады.) Зинаида. Оњ гад, Шќукен! Мынаны ћарашы-ей... Менiѓ жоћтыѕымды пайдаланып, к#здi ала берiп iстеп жљргендерiн а!.. Оњ гад, Шќукен! Гад такой! Шќукен. Ќй, Зюзюша... мен... мен мынаны ана... Зина. Жап аузыѓды, жап! Сендер ћазаћтар, барлыѕыѓ осындайсындар, сендердiѓ ћаѓдарында бар... екi ћатын алмасаѓдар арам #летiндей боласындар... Оњ гад!.. Ћай кезде, ћай ћџдай саѕан кездестiрген, а!? Тамара. Зина, Зинка... Ћџдай бiледi, бiз бар ѕой... мен бар ѕой... Зина. Тамара пройдоха! К#лденеѓ келiп к#лгiрсiп, сен мыстансыма... оњ, пройдоха!.. Шќукен. Ќй, ћатын, сен ћџлаћ ассаѓшы, беталды бџрћырамай. Зина. Немене!? Не деп тџр-ей мынау, а... Шќукен. Ендi кiшкене аузыѓды жауып, ћџлаѕынды ашшы сќл-пќл. Зина. Не?! Ањ гад, еще оскарбляет! Ћолында #лем тура, жеттiѓ жетер жерiѓе! (Зина жердегi пышћыны ала салып ћуа ж"неледi. Шќукен Тамараны сол бойы тастай салады да љй айналып ћашады.) Шќукен. Ќй, Зина, долданба деймiн, тыѓда алдымен, тыѓдашы аз-маз... Зина. Тыѓдап бiткем сенi! Не љйде, не тљзде тыныштыћ жоћ. Ќбден ћанды iшiп бiттiѓ! Жљйкеден жљйке, естен-ес ћалмады. Шќукен. Есiѓдi жишы кiшкене, сабаѓа тљс... Зина. Болды ендi... сабаѓды к#рсетем мен саѕан! Ћолыма тљсшi жџлып жеймiн тура! Ћарашы, менi фермаѕа жiберiп ћойып, бастаѓѕылатуын мыналардыѓ! Шќукен. Ќй, ћатын, ћайдаѕы бастаѓѕы... Ћой ендi, бастыћтардан џят болады... Зина. Бастыћшылын, џятшылын... Ќй жоћ, шќй жоћ... Шќукен. Тџра-тџршы бiрдеѓе айтайын. (Шќукен ћашып келе жатып табалдырыћћа тайып ћџлайды, Зина љстiне ћона кетедi. Тырп еткiзбей басып отырып алады.) Зина. Бiрдеѓеѓдi к#рейiн мен сенiѓ...

Шќукен. Ќй, Зинка, тарт ана пышћыѓды... кесiп кетiп. Зина. Ћазiр кескендi, кеселдi к#рсетейiн... тапћан екенсiѓ ашыћ ауыз, аѓћау ќйелдi... Тамара. Зина, Зин... ћџдай љшiн бiр минутћа к#ѓiл б#лiп тыѓдашы менi?.. Мiне, имандай шыным, мен ћаѕаз сџрауѕа келгенмiн... Зина. Ћандай ћаѕаз, ћайдаѕы ћаѕаз? Тамара. Мiне, мына ћаѕазды #зiм сџрап алдым... Мен келгенде осында ќлгi ќкiм мен ветврач та болатын. Зина. Не, Шќукен жетпегендей оларды да шаћырып па едiѓ? Тамара. Ой, ћойшы, ћай-ћайдаѕыны айтпай... Зина. Ендi не сандалып тџрсыѓ?! Ћайдаѕы ќкiм, ћайдаѕы ћаѕаз, не к#кiп тџрѕаныѓды бiлемiсiѓ?.. Тамара. Ойбай-ау, Зина-ау, ћџдай да куќ, ћџран да куќ, байыма хат жаза ћояйыншы деп љйден ћаѕаз таба алмай бiр жапыраћ ћаѕазды сенен ала ћояйыншы деп келгенiм Аллаѕа да аян, #тiрiк айтсам #ртенiп #лейiн! Зина. Онда неге мынаныѓ ћџшаѕында шалжиып к#кке ћарап жатырсыѓ? Шќукен. Ќй, ћатын... тџршы-ей, белiм... Зина. Жап аузынды, гад! Тамара. Оныѓ ћџшаѕында жатћан ешкiм жоћ, ана кафельдерiѓе тайып жыѕылып тџра алмай ћалѕан соѓ, Шќукенге демеп жiбер... ана орындыћћа апар деген едiм... Шќукен. й, мынаныѓ к#зi ћызарып жындана ма... тџр деймiн, езiп жiбердiѓ... Ойбай, бљйрегiм... дем жетпей жатыр... Ќй, Зина... Зина. Дем емес, мен саѕан ќзiр ем жасаймын, бiлдiѓ бе... Тамара. Зина ћоя бер ананы, рас айтам, сенбесеѓ, мiне, ћос тiзем ћанталап, к#герiп тџр. Зина. Мынау шыѕар ћанталатћан, бџл ондайѕа шебер. Тамара. Ойпырмай, айтћанѕа тљсiнсеѓшi... Сенiѓ байыѓды ћайтем, бџзау ћџсатып ертiп жљрем бе алаћандай ауылда... Бџѕан май жаѕып берсеѓ де алмаймын. Шќукен. Ќй, Тамара, мынаѕан тџр дешi... бел кеттi мiне, сынып барады... Зина. Белден кетсеѓ, беделсiз болѕаныѓ, саѕан керегi де сол... Шќукен. Ћап, мынаныѓ ызасы-ай, ћып-ћызыл дќндљрiс ћой мынауыѓ... зiме де обал жоћ, ћазаћтан ћатын алмай... Тџр, тыѕыз шаруам бар...

Зина. Шаруадан садаѕа кет! Еркек емес, ез неме! Тамара. Ћайсымыздыѓ еркегiмiз жетiсiп тџр дейсiѓ?.. Ќне, бiздiѓ жынды да т#гiлiп-шашылып жљрiп, едiрейген есерсоћ ћџсап бастыѕын сабаймын деп, бiр жылѕа бостан-босћа темiр тордыѓ ар жаѕына кеттi... Жынданбай тыныш жљр дедiм, жоћ, к#не ме бџлар?! Жынды к#белек ћџсап айналсоћтап жљрiп отћа #здерi барып тљседi ѕой, Зинка, мен саѕан ћосылам, бџларѕа кљймегенде кiмге кљйесiѓ?.. Осыларѕа жынданбаѕанда кiмге жынданасыѓ? Бќрiмiздiѓ дертiмiз бiр, ол – отбасымыздыѓ оѓбауы... (Екеуi Шќукеннiѓ љстiне жайѕасып отырып алып с"йлесе бастайды.) Шќукен. Ќй, ћатындар, ездiѓдер ойбай, ездiѓдер! Мен сендерге диван ѕой деп пе едiндер! Тџрындар, тџр ойба... й! Зина. Тамара, дџрыс айтасыѓ, бџл жанџя, отбасымыз оѓбады. «Бала #зi туѕандай, келiн #зi келгендей», осы еркектер #здерi адам болѕандай талтандайды емес пе... «Жаћсы ќйел жаман еркектi зор етедi» деген естерiнде болсайшы. Шќукен. «Жаман ћатын жаћсы еркектi ћор етедi». Зина. Бiз болмасаћ жер бетiнде бiр еркек #здiгiмен к#ктеп, #не алар ма екен?.. Ћызыл кiтаптаѕы сирек андар сияћты ќлдећашан тџралап ћџрып кетер едi. Ердi ер ћылѕан – ќйел! Тамара. Тура айтасыѓ Зинка, «Ердiѓ атын я аты шыѕарар, я ћатыны шыѕарар», ќйтпесе бџлар баяѕыда жоѕалар... Жалпы бар ѕой, осы табиѕаттыѓ жаратылыс заѓы дџрыс емес; еркек ќйелдi емес, ќйел еркектi алу керек едi. Бiз сияћты байѕа тидiм деп емес... ќйелге тидiм деп айтса, сол ќлдећайда... Шќукен. Ќй, к#калаћырттар, одан да сразу еркекке бала туѕыза салмайсындар ма мыжымай... тџрындар деймiн... Зина. Тамара, «шамныѓ жарыѕы тљбiне тљспес, ќйелдiѓ ћадiрi ерiне бiлiнбес», осылар рас тќубеге келгендi бiлмейдi... бџларды ендi кiм ж#ндейдi?.. Буынћџрттай бџрѕылап, маза бермейдi. Не тыныш #лмейдi... Ћџдай-ау, ћџдай, ауру емес, жын емес, бџларды кiм емдейдi. Тамара. Айтпа, айтпа, к#ршi, ћатын зары-зар емес, ешкiмге ешћашан жетпейдi. (Екеуi отырып жылап к"рiседi.) Екi ќйел. Басћа баћ ћонбады-е-ей, Бай адам болмады-е-ей. К#рген кљн – кљн емес, Бџл ел оѓбады-е-ей, ойбай!..

Тљнiмiз-тљн еме-е-ес, Кљнiмiз – кљн еме-е-ес. мiр #ксiп #ттi. Тиген бай – кеѓкел-е-ес! Ойбай!. Шќукен. Ќй, бастарыѓа к#рiнгiлер, бастарыѓа к#рiнсiн! Зарламандар, зарламандар! Жаман ырымды бастап џлыѕаны несi?! Сендердi байлап отырѕан ешкiм жоћ, кетем десеѓдер жолдарыѓ ашыћ, дљниенiѓ т#рт бџрышына дќруiш ћџсап ћаѓѕып кетсеѓдер де ерiк #здерiѓде! Зина. Ќй, кеѓкелес, бџл зардыѓ басы, бастамасы. Шќукен. Маѕан десе, он ай зарлаѓдар, маѓыраѓдар, аѓыраѓдар... Бiраћ ћазiр тџрыѓдаршы, ћоя берiѓдершi, менi ана жаћта бастыћтар кљтiп отыр... ќбден џят боп кеттi #зi, #лiмнен џят кљштi... Зина. Ћандай бастыћ? Бастыћ сенiѓ не теѓiѓ?.. Жоћ жерден џятты, арлы бола ћалуын. Тамара. Зина, баѕана Ћорѕан Имантаевич пен Сќрсен ћайынаѕам келуi келген осында... #тiрiк емес, мен #з к#зiммен к#рдiм. Зина. Е, о бастыћтар бiздiѓ љйге наѕып љйiр бола ћалѕан? Тыныштыћ па?.. Тамара. Бiлмеймiн ѕой... Ќйтеуiр екеуi бiртљрлi мџз жџтћандай оћтаудай боп тiзiлiп тџра ћапты, жаћындасаћ болды, «кекжек» жылћыдай шегiншектенiп жалын џстатпайды... Iшiп алѕан ба дейiн десеѓ иiстерiнен ештеѓе сезiлмейдi, кќдiмгi анау-мынау ћоспасыз еркектiѓ иiсi... Зина. Ендi ол еркектерiѓ ћайда? Тамара. Бiлмеймiн, ћаѕаз алып шыћћаным сол едi, џштыкљйлi жоћ боп кеттi... Шќукен. Ќй, тџрыѓдар деймiн ендi, болды... дуылдап жыным келе жатыр, Зина менiѓ делебемдi ћоздырма, ћоздырма ендi!.. Зина. Сенiѓ жатћаныѓ #зiѓе пайдалы емес пе... Шабысшатаћћа iлiкпейсiѓ, џр да соћћа соѕылмайсыѓ, ћайта, менiѓ б#ксемнiѓ астында жата тљссеѓ, менiѓ де, сенiѓ де жаныѓ жай табар... Елге екi елi жаћындасаѓ азан-ћазан, у-шу шыѕарасыѓ... Тамара. Ќй, Зина, осы бар ѕой ћазаћта к#з тиген деген ауру бар... Мен бiрдеѓенi бiлсем, жаман айтпай жаћсы жоћ, осы мына Шќукенге к#з тиген... Зина. Ойбай-ау, мџныѓ к#з тиетiн жерi бар ма? Ћай жерiне тиедi, кiмге керек бџл бейбаћ?

Тамара. Дегенмен де былай к#з жiберiп, ой тоћтатып ћарасаѓ, iстеген iсiнде еш береке жоћ ћой... ылѕи шаруасын шайтан тљртедi де тџрады, тљртедi де тџрады... Зина. Е, ол к#з тигенiѓе ем бар ма? Тамара. Бар... тќуiпке апарсаѓ, оћып, џшыћтап, мойныѓа тџмар таѕып бередi. Сонда ћас-к#зден аман жљредi. Ќйтпесе, мынауыѓ бiр кљнi осы љйдi #ртеп жiберуi мљмкiн... Зина. ртейдi... #ртейдi... Ќй, естiп жатырмысыѓ? Тiрi ме #зi? Тамара. Тiрi, тiрi... екi к#зi жылтылдап, мџрны пысылдап жатыр ѕой... Зина. Онда, тќуекел деп аяћ-ћолын байлап, тќуiпке апарайыћ. Тамара. Дџрыс айтасыѓ, жаћсыдан шарапат, жаманнан кесапат... жаћсысы #зiѓе, жаманы #зiѓе... (Шалбарын шешiп тастаѕан, тек iш киiммен Ћорѕан мен Сќрсен аћырын басып шарбаћ асып кете бергенде, ќйелдер к"рiп ћойып тџрып кетедi.) Зина. Ойбай, к#тек, мынасы несi!? Мынау не сџмдыћ, к#ктен тљстi ме, жерден шыћты ма?.. Тамара. Мќссаѕан, басекемдер жалаѓ бџт жљргенi несi, а? Шалбарлары ћайда кеткен?.. Зина. Ћандай басекеѓ?.. Бџлар кiмдер #зi? Тамара. Ћорекеѓ мен Сќкеѓ ѕой... Ќй, бџл бiздiѓ ауылдыѓ адамдарына бiрдеѓе к#рiнейiн демесе не ћылсын... Зина. Љйбай, мыналар расында #зiмiздiѓ адамдар ѕой... Екеуi. Сќлеметсiздер ме? Зина. Сќлеметсiз... Ќй, Тамара, мыналарыѓ «анандай» емес пе, жалаѓаштанѕаны несi? Тамара. Ћойшы ќрi, ћай-ћайдаѕыны айтпай... Сќрсен. Зинаида Петровна, ондай «пыш-пыштыѓ» ћажетi не? Бџл дегенiѓiз кќдiмгi осы заманѕы мода – мода! Зина. Ћайдаѕы, ћандай мода? Сќрсен. Ћандай болушы едi, кќдуiлгi ћаладаѕыдай. Бљкiл ћаланыѓ дљйiм жџрты балаћтары тiзелерiнен жоѕары келетiн шортик киiп жљр ѕой, бiз не солардан кембiз бе? Ћазiр ћатып ћалѕан заѓ жоћ, демократия! Тамара. Ћайынаѕа ол шорт болѕан шортик, ал сiздердiкiнiѓ атын айтуѕа ауыз бармай тџр да. Сќрсен. Оѕан несiне бармайды, бџл сол шортигiѓiздiѓ бауыры, оныѓ iшiндегi еѓ тќуiрi, жаћыны, туысы, былайша айтћанда сќтеннен тiгiлген жџћа тљрi...

Зина. Осы бiздiѓ Шќукен ѕана ауыш па десем, ћџдай бiледi Тамара, тiл-ауызым тасћа, басћаныѓ байы да, #згенiѓ #гiзi де жетiсiп, келiсiп жљргендерi шамалы ма деп ћалдым... Тамара. Болса болар, бiр астаудан су iшiп, бiр жердiѓ жемiсiн жеп отырмыз, сыныћтан басћаныѓ бќрi жџѕады деген. (Ћорѕан Шќукендi ћуа ж"нелдi. Ол љйдi айналып ћашып, љйдiѓ т"бесiне шыѕады да сатыны жоѕары алып алады.) Зина. Ћорѕан Имантаевич не болды, бџл не жазды таѕы да? Ћорѕан. Бџл, жындысљрей, #лiнi жеп тауысты, ендi бiзге ауысты... Зина. Ћалай сiзге ауысты? Сќрсен. Мысыћ Мекеге барып ћайтса да, мияулайтынын ћоймайды, мынауыѓ ћанша емделiп, жатып шыћса да, аћылестен жџрдай... иттей ћылды ѕой бiздi, ойбай! Зина. Ќй, Шќукеѓ, айт жаныѓныѓ барында, таѕы ненi тџздадыѓ, не болды бџзѕаныѓ? Шќукен. Ештеѓенi бџзбадым... Зина. Онда мыналарыѓ неге ћызбалы? Тамара. «Терлеген атћа сона љйiр... » келген шыѕар осыны ќдейi ћуѕалы... Сќрсен. Тамара шаћпа, шаћпа! С#здi #йтiп ћаћпа! Тамара. Ендi не айтам басћа?.. Сќрсен. Болды, ћаћсасаѓ, љйiѓе барып ћаћса! Тамара. Љйбай, не болды, нервный болып осы жаста... Зина. Тамара, с#здi б#лме, б#лме!.. Ќй, Шќукен, бол ендi мына iстi ж#нде!.. Џят болды к#рер к#зге. Не ћылыћ к#рсеттiѓ таѕы да #зге? Шќукен. К#рсетпедiм ћылыћты, #здерi бастаѕан былыћты... Зина. Е... сонда бџлар не ћылыпты? Шќукен. здерi #здерiне желiм жапсырѕан... Зина. Ћалай, ћай жерiне? Шќукен. Жер к#п ћой жапсыратын... Сќрсен. Ќй, сен антџрѕансыѓ, наѕыз басћа џратын! Шќукен. Менiѓ жазыѕым не? Ћорѕан. Ќй, сенiѓ барыѓнан – жоѕыѓ! Кќне, тљсшi жерге... Ќйтпесе мылтыћ ќкеп атам! Тљс деймiн жаныѓныѓ барында! Тамара. К#ке, ана шортигiѓiздiѓ резинкасы бос-ау деймiн, тљскелi тџр ѕой, тљскелi... Ћорѕан. А... оњ, ќкеѓнiѓ! Ћап, мына дљниенiѓ дљмпуi-ай! Зина. Оу, аѕайын, ол желiмдердi ћай жерлерiѓiзге жапсырып жљрсiздер?

Сќрсен. Ћойыѓыздаршы ендi, тергеп-тексермей, боздаѕан боз #кпе #ѓкей! Зина. Боздаѕан ешкiм жоћ, бiздiѓ љйде тџрѕан соѓ сџрапбiлуге болмай ма? Не болды ќрбiрiмiздiѓ аузымызды ћаћпаћтап... Тамара. Бастыћтардыѓ ќдетi дiкiѓдеп с#йлемесе, ќрбiрiмiзге «ќй» демесе, орны ойсырап олћы боп тџрады. Ћорѕан. Ќй, Шќукен, аћырѕы рет айтам, тљс! Сќрсен. Ћореке, айдындай аћылыѓыз бар едi ѕой, мынау расында тљс дегенде тљсетiн жан емес, одан да басћа амалын табайыћ. Мынау шынында еѓ ћатал жазаѕа лайыћ... тiптi атсаћ атып тастайыћ! Ћорѕан. О... сенiѓ љйiѓ жаћын ѕой, ќлгi аѓѕа шыѕатын мылтыѕыѓды алып келшi, атсаћ атайыћ, сотталсаћ сотталайыћ, бiраћ мына ауылды мына пќледен ћџтћарайыћ. Ќкелшi, #зiмаћ атып, жоћ ћылайын! Зина. Ие, тiрiдей арысымызды атћызып ћойып, ћарап тџратын менi не, азбаннан ќрменбiм бе? Кiрмей жатып т#р бiздiкi дегендерiѓiзге жол болсын? Ћорѕан. Онда Шќукендi жерге тљсiр... Зина. Жерде не бар оѕан? Т#бе #зiнiкi, #згенiкi емес, бiлгенiн жасасын... Ћорѕан. Т#бе ћашпайды, жерге тљссiншi, ќѓгiме бар. Тамара. Ау, к#ке, анауыѓыз сыпырылып баћайыѓызѕа ћарай бара жатыр, базарлыѕыѓыз к#рiнiп ћалып. Ћорѕан. Аллай, мынаныѓ! Џстап тџрмын ѕой мiне, ћайда барады дейсiѓ... ћылћылдап, ћылт еткенге еѓкейiп... Сќрсен. Мына келiншектiѓ екi к#зi к#герiп «жебiр бие» ћџсап шайнап жеп ћоятындай iшiп-жеп барады ѕой... Тамара. Ћайнаѕа сiз де айтады екенсiз, «саћтыћта ћорлыћ жоћ» емес пе, жаным ашып айтып жатћаным емес пе... Сќрсен. Немене саћтанатындай? Ол не ћорадаѕы мал ма шыѕып кететiн, ћџс па џшып кететiн, иесi аман болсын... Ћорѕан. Шќйкен, «арсыз ћолым iстедi, арлы бетiм џялды» деп мќмiлеге кел де тљс. Шќукен. Менiѓ бетiм неменеге џялуы керек? Желiм жаѕып ћойѕан фанерге #здерiѓiз ѕой сџрамай-бiлмей былш етiп отыра кеткен. К#з ћайда, к#з?.. Зина. Ќб бќсе, #здерiѓiз екен ѕой... ћасћырдыѓ аузы жесе де ћан, жемесе де ћан деп, ол байћџсты шырылдатып, шырћыратып шыбын жанын жеп барасыздар.

Тамара. Бастыћ атаулыныѓ бќрi осындай, «обал», «кљнќ» дегендi тљсiнбейдi. Сќрсен. К#здерiѓмен к#рмегеннен кейiн к#п к#лгiрсiмеѓдер. Зина. К#лгiрсiген кiм бар? Тек, ћойнымдаѕы ћожайынымды мен бiлмегенде кiм бiледi. Ол ћанша ћаѕылып-соѕылып жљрсе де, сiздер сияћты #мiрi #тiрiкке, #секке барып к#рген жоћ. Бар десеѓ де бармайды, ал десеѓ де алмайды. Ойы адал, ары таза!.. Атћа мiнген к#птеген еркеуделер Шќукеннен садаѕа кетсiн! Сќрсен. Ал керек болса, «желiне ћарай желегi, ќйелiне лайыћ еркегi»... Ћорѕан. Бџл ќйел затын тљсiнiп болмайсыѓ. Бiресе байыныѓ басына арыз айдайт, бiресе оны «дзот» боп ћорѕайт... Бџл жалѕандар, ќй оѓбайды-ау, оѓбайды. Зина. Бџндай зат сiздердiѓ миларыѓызѕа ћонбайт... Тамара. Ќйел затын Алланыѓ #зi ћорѕайт, сосын ол пџлдайтынын– пџлдайт, жамандарѕа мойнын да бџрмайт! (Ауланыѓ сыртынан «Шќукен» деп айћайлап Ћайраћбай келедi.) Ћайраћбай. Шќукен, ќй, Шќукен! Шќке ћайдасыѓ?.. Ойбай, мына жер не стадион боп кеткен бе? Трусишеѓмќйкiшеѓ жарысћа тљскелi жатырмысыздар? Ќлде жалаѓаштанып екi ќйелдi ортаѕа алып... Сќрсен. Иќ, ендi осы жерге сен жетiспей тџр едiѓ. Керек кезде кезiп кетедi, керек еместе келiп б#сiп кетедi. Ћайраћбай. Жоѕа деймiн де, мына жљрiстерiѓiзге не жорыћ деймiн де?.. Сќрсен. Ќй, арћандалѕан аттай айналсоћтамай келген шаруаѓды айт та, тез љйiѓе ћайт!.. Ћайраћбай. А... е, ћайт десеѓiз, ћайтайын, онда мына келген шаруамды айтайын... Сќрсен. Бол, бол... Шыћпай тџрѕанда жан айћайым. Ћайраћбай. Шќукен ћайда, соѕан айтайын... Ќй, Шќке, ол #зi ћайда к#ке?.. Сќрсен. К#кке ћара, к#кке! Шќукен. Ћайраћбай, тыныштыћ па, жоћ таѕы ћырылыстыћ па? Ћайраћбай. Ойбай, ќй, сен, к#к ћџс сияћты к#кте... одан да тљспейсiѓ бе мына бетке... Ќѓгiме-ћызыћ осы жерде... Шќукен. Айта бер, ћџлаѕым сенде, естiсiн ана ел де... Ћайраћбай. Е, бопты. Ћайраћбай оныѓа да к#нiптi. Ќлгiн-

де почтаѕа барсам, «мына бiр телеграмманыѓ Шќукенге келгенiне бiраз болып едi, соѕан бере салшы» деген соѓ, мынаны саѕан ала келдiм, мќ алдымен #зiѓ оћы... Ћорѕан. О, тоба, мџны да адам деп бiреулер хат-хабар жазады екен-ау... Зина. Телеграмма дейдi, кiмнен келiптi, расында тыныштыћ па? Ћайраћбай. Зина, саспа, алдымен оћысын да... Шќукен. Кќне, ћолыѓды созып берiп жiбер, оћысам оћып к#рейiн... сосын жауабын берейiн... Ћайраћбай. Ќй, ћџрылтайдыѓ џясына џяламай тљссеѓшi жерге былай... Шќукен. Жоћ, тљсуге болмай тџр, ќзiрше мќселе оѓбай тџр... аћылѕа аћыл ћонбай тџр... Ћайраћбай. Е... не бопты, не ол ћонбай тџр? Шќукен. Бол ендi, бер анауыѓды, жаћын келiп ћолыѓды созсаѓ iлiп аламын лезде, бол, ќпкел мына жерге... Сќрсен. Бар, апарып бер, сосын ќйдќ ж#нел! Ћайраћбай. Бќрiѓе не болѕан тљтiгiп, адамды ћорћытасыѓдар љркiтiп... Ћорѕан. Ќй, мынау мыжыма ѕой... бџл да бiр миѕџла ѕой... Сќрсен. Ќй, бересiѓ бе телеграммаѓды, ќлде оћытайыћ па иманынды!... Тамара. Осы кездiѓ еркегiнiѓ бќрi ћырт, жљре алмайды жым-жырт. Шќукен. Ћайреке, кќне, мен создым мына ћолымды, осымен болды, болды... Ћайраћбай. Болса болды! Тiл тигiзiп оѓды-солды... Мыналарыѓа #зi не болды?! Мќ, телеграммаѓ, созсаѓ соз ћолды... (Ћайраћбай ћолын созып, телеграмманы бередi. Шќукен алып тџра бергенде т"бедегi бiр шелек бояуды Ћайраћбайдыѓ љстiне аударып-т"гiп алады. У-шу.) Ћайраћбай. Ой... ойба... ћџртты, ћџртты, мынасы несi?! Ой... ма... ма... Ойбай! Ћорѕан. Ќй, жындысљрей ћџрттыѓ ѕой мынаны, ћџрттыѓ. Ћайраћбай. Атаѓа нќлет, Шќукен, шќуiлдеген итсiѓ! Бiр киер киiмiмдi бљйттiѓ! Ћайдан ѕана бџѕан килiктiм?.. Зина. Ойбу, масћара џят болды-ау, ендi не iстедiк, ендi не ћылдыћ?.. Ћайраћбай. Ой... атаѓ... к#рi, мынау не #зi? А... иiсiн-ай мљѓкiген, ћайдан ѕана келiп ем?.. зiм де бiрдеѓенi бiлiп ем, бiраћ мџндай боларын кiм бiлген...

Сќрсен. Ћап, мынаныѓ ызасы-ай! Мылтыћ ћайда, мылтыћ? Атам мынаны, ћџртам тџћым-тџяѕымен! Ћорѕан. Алдымен бџл бiздi ћџртты тџћым-тџяѕымызбен! Атсаѓ – ат! Ендi бiттi т#зiм, #з-#зiнен к#рсiн! Сќрсен. Менде шыдам бiттi. Бџл бќрiмiздi ћџртты, ату керек бџл иттi. (Ашуланып жљгiрiп кетедi.) Тамара. Ћайреке, тџншыѕып #лерсiѓ, иiсiнiѓ жаманын-ай, шеш љстiѓдегiнi, ћалѕанын сосын к#рерсiѓ. Шешiп таста киiмдерiѓдi, шошытпай дљйiм жџртты. Шќукен. Ћайреке, ћџдай бiледi, ќдейi емес, байћамай ћалдым. Ћолы ћџрѕыр ма, аяѕы сынѕыр ма шелектi iлiп кеткен... Зина. Сен бар ѕой, сен, оѓбайсiѓ! Мына кiсiге не iстеп ћойдыѓ! Каролинге тљсiрген ћырыћћандай жљнiн ћойдыѓ! Ќй, ойыныѓ осылѕыр, ойыныѓ, не #лмедiѓ, не ћоймай ћойдыѓ!.. Ћайраћбай (шешiнедi). Ендi осы жерге келсем, топыраѕын басып жљрсем, пышаћ љстiнде #лiп кетейiн. Ћорѕан. Жоћ, бџл адам болмайды, бџл оѓбайды, оѓбайды... Атса, атћан дџрыс ондайды... Шќукен. Кешiрiѓдер ендi, осы жолы соѓѕысы болсын... Ћорѕан. Ќй, сенiѓ с#зiѓ де, #зiѓ де мљлдем ћџрысын! Ћарашы-ей, мiз баћпай тџрысын! Сенiѓ аяћ-ћол, бас-терiѓнен кесiп-кесiп кендiр жасаймын, болмаса, арабтардай тiрiдей к#мiп тастаймын! Ана адамды не iстедiѓ? Сен бар ѕой, сен iстемегендi iстедiѓ? Зина. Ќй, Шќукен, мына краска т#беге ћалай шыѕып кеткен? Шќукен. Мына веранданыѓ т#бесiн, маѓдайшасын бояп тастайыншы деп шыѕарѕам. Зина. Ќй, Шќукен, љйдiѓ т#бесiн бояѕанды ћайдан к#рдiѓ? Шќукен. Шетелде бояйды ѕой. Зина. Шетелден садаѕа кет, садаѕа кеткiр! «Кљйеуiѓнiѓ мазаѕы – жаныѓныѓ азабы», бџѕан емдi кiм табады? Ћорѕан. Бџл – ауыш, бџл ќбден бiткен! Мџны емдегеннiѓ #зi џятћа босћа ћалады. Оданда «ћџтырѕаннан» ћџтылѕан дџрыс... (Сќрсен мылтыѕын алып келедi.) Сќрсен. Кќне, ћайда ќлгi? Шаруасы бiр тиындыћ, шатаѕы мыѓ тиындыћ. Осымен бiтсiн осы – жиынтыћ! Сотталсам мен-аћ сотталайын, халћым љшiн мен-аћ жоћ болайын, ћайда ќлгi? Ћорѕан. Ќй, Сќрсен, ћџдай љшiн осы жолыѓды маѕан-аћ

ћишы, жасым љлкен ѕой, ћатырайын мџны... зiм атып #лтiремiн... Ћайраћбай. лтiрiѓдер, #лтiрiѓдер! Бџл пќтшаѕарды бiр ретке келтiрiѓдер. Ћанды ћанмен жумаса кетпейдi... Ћорѕан. Кетпейдi, кетпейдi, сондыћтан дљнияда мџндайлардыѓ мазаѕы бiтпейдi. Сќрсен. зi де осы болар соѓѕысы, ќзiр басам шџѓѕысын. Ќй, ћатындар, аулаѕыраћ тџрыѓдар, атћалы тџрмын, рас, џѕыѓдар... Тамара. Оу, к#келер, мейлi, ол кљйсе-кљйсiн, алайда оћтарыѓ дќл аяћћа тисiн. Зина. Аяћтан атам деп жљргенде бiр жерiне тиiп кетсе, керек жерiн iлiп кетсе «бала жетiм, мен жесiр» ћалсын деп тџрсыѓ ба? Тамара. Жазыѕым #лмесiн дегенiм ѕой... Онда башпайынан атсын... Зина. Неге башпайѕа атсын?! Одан да аспанѕа атсын... Ћорѕан. йтiп бiздi љйретпеѓдер, «дќлдiр дќндљрiстi дќрiптейдi», Сќрсеке, бол андаѕыѓныѓ шљрiппесiн бас, мыналар не ћыл дейдi? Сќрсен. Ќй, Шќукен, кќне к#рiн к#зiме... тыѕылып жатып алѕанын ћарашы... тџр деймiн. Шќукен. Тџрмаймын... Сќрсен. Тџр, тџр, кќне! Ќйтпесе, љстiѓе граната ќкеп лаћтырам... зiѓмен ћосып орданды ортасына тљсiрем тура. Шќукен. Тљсiре бер... бќрiбiр тџрмаймын... Сќрсен. Ћап, мынаныѓ айыл-тџрманы ћайда? К#рiнбейдi ћџрѕыр осындайда. Ћорѕан. Ќй, Сќрсен, ќне томпиып к#тi к#рiнiп жатыр емес пе, босћа егеспе. Ќкешi ћџралайдыѓ к#зiнен к#здеген мерген едiм... талай-талайын к#рген едiм, ќкелшi сарт еткiзейiн, бiраћ оћпен жалп еткiзейiн... Сќрсен. Жоћ, Ћореке, сiз ел адамысыз, елге керексiз. Тљрмеге тљссем мен тљсейiн... Арттаѕы бала-шаѕа сiзге аманат. Тамара. Сќрсеке, ќйелiѓiздi де к#кеме аманатћа ћалдырып барасыз ба? Ќкiмдерде ќдiлдiк болмай, ертеѓ оѓбай жљрмесiн, оѓбай... Сќрсен. Ойбай, мынаѕан ћой дейсiѓдер ме, жоћ па, ќйтпесе бџл да џшып тљседi оћћа! Ћайраћбай. Оћћа емес, бџларды тљсiру керек отћа! К#ршiћолаѓ, ћатын-баласымен ћырып, шыѕарыѓдар жоћћа...

Бiрiнiѓ аузын бiрi жалаѕандай, ой, аллай, бџл не деген кќззап сор-маѓдай! Бол ат, неѕып тџрсыз бостан-босћай! Сќрсен. Атпайын деп тџрѕам жоћ, анау ќнi, ќлi тџрѕан жоћ... Ћайраћбай. Онда #зiѓiз т#беге шыѕыѓыз, сосын ћуып жљрiп-аћ бiр џрып жыѕыѓыз. Ар жаѕы оѓай, баса саламыз былай... Сќрсен. А... ќй мынау бiрдеѓенi бiледi. Ћорѕан. Бiлдi, бiлдi... аћылмен iлдi. Аћылы таздыѓ басындай тап-таза. Олай болса, бiз сенi демеп к#терелiк, шыѕып ал т#беге... сосын ол иттi т#пелесек-т#пелейiк! Ал кќне, ыѓѕайланып тџра ћал... Ќй, Ћайраћбай, кел ана аяѕынан, белiнен џста, мен мына тџстан... (Екеуi демеп Сќрсендi т"беге к"тере бастайды. Aрмелеп шыѕып келе жатћанда Шќукен Сќрсендi итерiп ћџлатып жiбередi. Ћџлаѕанда абайсызда мылтыћ «гљрс» етiп атылып кетедi. У-шу. Оћ Тамараныѓ аяѕына тиедi.) Тамара (отыра кетедi). Ойбай... мама... аяѕым, аяѕым #лдiм жолдастар, бiттiм. Ћош, дљние, ћош... Зина. Тамара... жаным, к#ршiм, не болды саѕан, не болды? Тамара. Ана атылѕан мылтыѕыѓныѓ оѕы оѕан емес, маѕан тидi. Мiне, кљйiп барады кљйдi... Сќрсен. Ќу, Тамара, ћалћам ћалай тидi, ћалай? Тамара. Ойбай, аулаћ жљр аулаћ, аяѕым, бiттi ћџрыдым, инвалид болдым. Зина. Мен ћазiр ќкелейiн бiрдеѓе... ћазiр (Љйiне кiрiп кетедi.) Ћорѕан. Ќй, мынау не болды? Сќрсен-ау, сен емес, екеумiз де ћоса кететiн болдыћ ћой. Мынауымыз сџмдыћ... ендi не болдыћ? Сќрсен. Ћореке... тым саспаѓыз, абырой болѕанда, мылтыћта оћ жоћ тџѕын... Ћорѕан. Онда ол не атылѕан, ћалћам? Сќрсен. Оныѓ iшiне жќй тџз салѕам. Ћорѕан. Уф!.. Ой, тќуба, бiздi саћтаѕан екен-ау Аллам! Ћайраћбай. Саћтауын саћтаѕан, бiраћ бќрiн ћџртћан – анау оѓбаѕан. Сќрсен. Сол, сол! Ћайда #зi! Зина (келедi). Мiне, мынаны жаѕып, байлайыћ, кќне, ћай жерiѓ? Абайлайыћ... Тамара. Ой, кљйiп барады, о... сол, сол жерiм... Егерде тiрi

ћалсам, осы жерден к#ршiлiктен к#шем!... Бќле екенсiѓдер кетпейтiн тљнде тљстен, кљндiз естен! А... ища-и!.. Шќукен. Ќй, Тамара, не болды соншама, менiѓ жазыѕым не? здерiѓ ѕой... Тамара. Жап аузыѓды, Шќукен! Ендi осы љйге келсiн аяѕым... Шќукен. Аяѕыѓ сау болса, онда жарадыѓ... Келмесеѓ келме ћараѕым... Тамара. Анаѓ ћарашы тiстелеп тџрѕанын! лейiн деп жатсам мџныѓ бар ма џрѕаны... Шќукен. Ендi маѕан неѕыл дейсiѓ, Ибалым?.. Тамара. Жабындаршы ананыѓ аузын, ей, ћауым-зиялым? Ћорѕан. Ќй, жындысљрей, сен #лгенсiѓ, бiттiѓ! Ќбден жетер жерге жеттiѓ! Тљс ћара жерге, к#мемiн ћара к#рге! Тљс мына жерге!.. Шќукен. Е, мен неге тљсем?.. Айтысћан с#здерiѓ, шатысћан #здерiѓ. Ћорѕан. Ќй, мынаныѓ тiлiн-ай, iстеп тџрѕан ћылыѕын-ай... Сќрсен. Онда #з обалыѓ #зiѓе! Жаѓа жаным ашып аяп ем... Ендi жынданып жыным келдi. Шќукен мiне, #лдi!.. Мына шын оћты мiне, оћтаймын, к#рдiѓ ѕой?! Бер, дайын... Ештеѓеден аянбаймын, саѕан араша тљсер ешкiм жоћ, осы жолы ойланбай атып тастаймын! Болды ендi, бќрi к#п с#з, бос с#з боп кеттi... Жетер жерiне жеттi, кќне, ћайдасыѓ? К#рiн к#зiме, атып тастайын! Ћорѕah. Aт, ат, ћџтырѕан иттi де атып жатырмыз ѕой, бџл ит сол иттерден артыћ емес! Ат, бол ендi, созбай. Сќрсен. Ќй, ћџтырѕан, тыѕылмай шыћ былай... Шќукен. Шыћпаймын, ал шыћпаймын. Сќрсен. Неге шыћпайсыѓ? Шќукен. Мен еркекпiн. Еркек екi айтпайды, бiр-аћ айтады. Ердiѓ екi айтћаны – #лгенi! Шыћпаймын деген соѓ, шыћпаймын! Тамара. Еркек болмай ћал, еркек болмай ћалѕыр! Ендi мен мына алапес аяћпен кiмге керекпiн?! Бџл бќленi жерге тљсiрiп ћайтесiѓдер?!Сол тџрѕан бойында т#беге к#ме салу керек. Дџѕа да оћымай, Тќѓiрiне бере салу керек! «Бiр љйдiѓ жарыѕы бiр љйге тљспейдi», бќрiбiр мџныѓ миы ендi пiспейдi... Ћорѕан. Пiспейдi, пiспейдi! Бџл тажал ќлi бџдан зорѕысын iстейдi. Содыћтан аѕайын, бџл кќпiрдi тоћтатпай тозаѕына жiберейiк.

Зина. «Кќпiр» деп ненi меѓзеп тџрсыз? Тамара. Ќй, Зина, ћойшы-ей, балшыћтан ћылшыћ шыѕармай... ой аяѕым, сай-сљйегiм, аллай! Екеуiѓнен кезек-кезек к#ретiн болдыћ ћой, ойбай! Зина. Жоћ, Тамара, с#здi #йтiп бџрмалама! Мына ќкiм к#кем с#здi тљсiнбейдi деп б#тен ненi меѓзейдi, ненi к#здейдi?!Айтыѓыз ашып-ашып, ќйтпесе мен де кетемiн, тасып-тасып, о несi бќрiмiздi басынып... Ћорѕан. Ќй, Зинаида Петровна, бас жаћћа барыспайыћ. ћџр босћа шатыспайыћ. Сќрсен. Болды, жiгiттер, саѕызша созбайыћ, одан да лезде мынаныѓ к#зiн ћџртайыћ. Я бiссiмiлла, мен мiне кiрiстiм. Шќукен оћи бер иманыѓды! (Алыстан «Шќукен» деген дауыс естiлдi. «Сљйiншiлеп» аулаѕа Гриша келедi.) Гриша. Шќукен, ќй, Шќукен, сљйiншi, сљйiншi! Ойбай... бџл не тобыр? Арадай жерге шарадай жиын #ткiзiп, бќйгеге тљсер аттай жинала ћапсыздар ѕой... Мќссаѕан... ќу, дамбалшаѓ далада наѕып жљрсiздер? Зина. Ќй, Гриша, осы сен ќйел боп неге тумадыѓ?! Сумаѓсумаѓ етiп бќрiн бiлгiѓ, бќрiн к#ргiѓ келiп #лiп барасыѓ... Гриша. Ендi... љдiре к#шiп љрпиiп тџрѕандарыѓа ћараѕанда б#лiсе алмай тџрѕан б#рiлер џћсап... Зина.... Айналайын аѕай, айтатыныѓ не айтшы? «Сљйiншiѓ не?» бiлейiк те былай... Гриша. О... ол сљiншiсi Шќукенiѓ #зiнен алайын... ќй... ол #зi ћайда аѕайын? Шќукен. Мындамын. Гриша. Ойбай... ќй... не #зi тыѕылмаћ ойнап жљрсiѓдер ме? Ћорѕан. Ќу, жел ћуып келген желмая, сандуѕашса сайрамай айтатынында айт та, алатыныѓды ал да, к#зiѓдi жоѕалт! Гриша. Ћалай жоѕалтам... Сќрсен. зiѓ бiр тљбi тљскен шелек ћџсап салдырлап болмадыѓ ѕой... Ћалай жоѕалтћанды к#рсетейiн мен саѕан. (Гришаѕа мылтыћты кезеп тџра ћалады. Ол саса бастады.) Сќрсен. Боласыѓ ба, жоћ па?! Гриша. Ойбай, болам, болам. Сќрсен. Бол, айт, малтаѓды езбей, с#зге кимелемей! Гриша. Айтсам былай... ќлгi Шќукен ћайда, Шќукен. Шќукен. Ие, тыѓдап жатырмын, айта бер. Гриша. Ќй, Шќукен, сљйiншiѓмен ћоса ћџры, менiѓ айтайын дегенiм, жаѓа мотоциклмен #тiп бара жатып к#зiм ша-

лып ћалды, ќскерден џлыѓ келдi. Жалѕыз емес, ћасында бiреу бар... Тфу, сайтан алѕыр, ћуаныш та, ћорћыныш та жаѕаласып тiлiм кљрмелдi ѕой, тегi! Зина. Не дейдi, Руслан алтыным ба? Ћайда, кќне, кќне? Гриша. Ћайда болушы едi, чемоданын арћалап, келiндерiѓдi жетектеп келе жатыр, ендiгi келiп те ћалѕан шыѕар... Шќукен. Ќй, Гриша, рас айтып тџрсыѓ ба-и? Зина. Ќкесi-ау, баланыѓ келетiн уаћыты ќлдећашан болды емес пе, рас ћой, рас... А, ойбай, к#тек, келiнiѓ не айтып тџрѕан? Шатасып тџрѕан жоћсыѓ ба, Григорий? Гриша. Ойбай-ау, алаћандай деревнядаѕы ћыздарды танымай не жын џрыпты менi... Ћасындаѕысы бiздiѓ елдiѓ адамы емес, ендi ол онда келiн болмаѕанда, апасы емес шыѕар. Шќукен. Ал керек болса, сонда ол да ћатын алуѕа жарап ћалѕаны ма? Зина. «Жерде жатћан жџмыртћа аспанда џшћан ћџс болар» деген сол... Ћорѕан. Мынауыѓыз не болып кеттi, тљкке тљсiнсем... (Љстiнде ќскери формасы бар џлы Руслан келдi.) Руслан. Сќлеметсiздер ме, амансыздар ма... Бќрi. Аманбыз, хош келiпсiѓ... от мiне, солдат деген осы... т#рлет... Зина. Айналайын ћџлыным, келдiѓ бе жарыѕым, ат-к#лiк, денсаулыѕыѓ аман ба? (Бетiнен сљйедi.) Тамара. Е, #зi де бiр емес, екi ќйел алатындай зiѓгiттей бопты ѕой... Ћатын алуѕа жарады ма дейсiѓдер. Зина. Ќй, Тамара, бала дегенiѓ ќке-шешеге ќрћашанда бала емес пе, ћайдан бiлейiк, ћу заманныѓ зу ете ћалатынын... Руслан. Ќкем ћайда? Зина. Ќне, т#беде тџр ѕой т#беде... Руслан. Ассалаумаѕалайкљм... Шќукен. Уаѕалейкљмассалам, балам... келдiѓ бе? Руслан. Келдiм, келдiм. Шќукен. Бiржола ма? Руслан. Бiржола. Шќукен. Ендi, келе жатырмын деп хабар-ошар неге бiлдiрмедiѓ, алдыѓнан шыѕар едiк ћой... Руслан. Телеграмма жiберiп едiм ѕой, алмадыѓдар ма?. Шќукен. А... ойбай, онда мына телеграмма сенен болды ѕой, шамасы... Зина. Ендi бџдан басћа кiмнен келушi едi? Шќукен (ћалтасынан алып к"рiп). Ие, солай екен.

Руслан. Солайы ћалай? Шќукен. Телеграмма сенен екен, ћџдай џрып мџны оћуѕа мџрша болды ма... Русалан. Мџршасы несi, не оћымадыѓдар ма? Шќукен. Солай боп тџр ѕой, солай. Мында аяћ астынан «сартта-сџрт» соѕыс басталып кетiп... Русалан. Ћандай соѕыс? Зина. Ой, ќкеѓ айта бередi... ќкеѓдi бiлмеушi ме едiѓ? Алѕа, аѕайын, неѕып тџрмыз босаѕада, ћуаныш бiзде, той бiзде... дастарћан дайын болады лезде... кпенi тастаѓыз, ал басеке, т#рге бастаѓыз... Ћайраћбай. Артыѓыздан еремiз басћамыз... Гриша. Ќй, Шќукен, ћарауыл ћарамай тљс, болайын деп тџр бiр iс... Тамара. Ћџдай бiледi, осы ќлi ештеѓенi тљсiнген жоћ, не сол к#зi оѓ к#зiне сенбей тџр. Руслан. Мына тџрыстарыѓыз жай ма? Зина. Жай, жай, «асарѕа» келген к#ршiлер ѕой, оѕан к#ѓiл б#лме... Руслан. Айтпаћшы, менiѓ айтайын дегенiм... Мен жалѕыз емеспiн... К#нiлiмнiѓ ћалауымен келiндерiѓiздi ала келдiм. Зина. А... рас па, мен ендеше Гриша ћалжындап жљрген шыѕар десем, ойбай, балам-ау, т#беден тљсiргендей ћылдыѓ ѕой... Ќй, ќкей... Шќукен. Ќу... е... естiп тџрмын, кереѓ емеспiн... Зина. Онда тљс... ћазыћша ћаѕылмай... Шќукен. Келiн дейдi?. Балам-ау, оныѓ белгi салып кеткен Ћара#ткелдегi Шойынћараныѓ кенже ћызы ма? Руслан. Жоћ, ќке, ол емес, басћа... Шќукен. А... басћа... ол ћайда? Руслан. Ћазiр шаћырайын. Ћорѕан. Ќй, ћазаћтар, мынау шаруа #зi не боп кеттi? Ќй, Сќрсен, тыћ ана мылтыѕынды, џят болар келiннен. Руслан. Анна, Анна, берi кел, џялма... Зина. Анна дейдi? Шќукен. Анна дейдi? Руслан. Ие, аты – Анна. Зина. Шын аты Анна ма? Руслан. Ие, #з аты да, шын аты да Анна. Џлты – немiс. Зина. Немiс ћызы ма? Руслан. Ие, немiс ћызы.

Ћайраћбай. Шќукен, «жаманныѓ айтћаны емес, сандыраѕы келедi» деген осы болады, мiне! Ћорѕан. Ал, арман керек болса саѕан... Бќрi. Ал, ћџс ћџтты болсын, ћџс ћџтты болсын! Зина. Айтћандарыѓ келсiн! Ой, рахмет! Рахмет! Шќукен. Руслан бџл келiннiѓ туѕан-туыстары, ќке-шешесi бар ма? Руслан. Бар. Бќрi бар, Анна, кел деймiн џялма. Шќукен. Ќке-шешесi ћайда тџрады? Руслан. Германияда. Шќукен. Германияда? Рас па? Руслан. Рас... Егерде сiздер рџхсат берсеѓiздер, бiз де сол жаћћа жџмыс iстеуге баратын шыѕармыз... Бџйыртса, сонда ћалатын шыѕармыз... Зина. Ол жаѕын да шешiп ћойдындар ма? Руслан. Аћылдасамыз ѕой... Ауылда... азып-тозып жљргенше. Шќукен (т"беде тџрып екi ћолын к"терiп ћуанып билейдi). Аха-аха-ай! Охо-охо-ай! Жарайсыѓ, балаћай. Ќкеѓнiѓ арманы орындалѕандай! (Билеп жљрiп т"беден аяѕы тайып жерге ћџлап тљседi.) Зина. Ойбу, ћџдай-ай, анау таѕы бљлдiрдi... лдi-ау, #лдi... ойбу... (Жљгiредi.) Бќрi. Ћап, мынаныѓ... Гриша. Билеген не теѓi-и мынаныѓ?! Ћорѕан. Ќй, Шќукен, тiрiмiсiѓ... Тiрiмiсiѓ? Зина. Шќукен, дорогой, к#зiѓдi ашшы, к#зiѓдi... «а» дешi еѓ болмаѕанда. Шќукен.... А... а жаным... ой... а... а! Тамара. Е, тiрi екен, ой, мџны алмайды, алмайды... Бџл К#кт#бенiѓ басындаѕы телемџнарадан ћџласа да #лмейдi... алдымен бџл бiздi жерлейдi... Руслан. Ќке, амансыз ба, байћамайсыз ба?.. Шќукен. Байћаѕанѕа бола ма, байћаѕанѕа ћоя ма бџл заман... а... ПЬЕСАНЫЃ СОЃЫ

ДАЛАБЕЗЕР (Екi актiлi комедия ) Р лдер: Шушу – жџмысшы Шаншу – оныѓ ќйелi Ћантай – ћызы Алтай – џлы Балтай – џлы К#сем – Шушудыѓ iнiсi Ќсем – К#семнiѓ ќйелi Полицей – учаскелiк инспектор Тоћаш – жџмысшы Асан – жџмысшы К#ршiлер Бiрiншi акт 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс («Aртен» деген ауылдыѓ к"рiнiсi. Кљн жаз. К"семнiѓ ауласы, шеткерiректе љйдiѓ алды, есiк-терезелерi к"рiнiп тџр. Сыртћа мотоцикл келiп тоћтайды. Аулаѕа айћайлай, асыѕа-љсiге Шушу кiредi.) Шушу. Ќй, К#сем, К#сем, Ќсем, тџрсаѓдаршы ей, тљге! Есiк-терезелерiн ћымтап жауып алып жатысын, тап осыларды бiр жау алып кететiндей. Ќй, К#сем, Ќсем! Жан мџрынныѓ џшына келгенде жалѕыз iнiм осы К#семге џшып келсеѓ, оныѓ жатысы мынау ћаннен-ћаперсiз, тыѓѕарына-мыѓѕыры! Осы мына бiздiѓ «ртен» деген ауыл #ртенiп жатса да, тырп етпейдi бџлар! Ќй, Ќсем, К#сем, ќй, #ѓкей кереѓ!.. К сем (џйћылы-ояу шыѕады). Оу, аѕасы, не болды соншама ауылды басыѓа к#терiп, тыныштыћ па? Шушу. Ћайдаѕы тыныштыћ, тыныштыћ болса мен де жатпаймын ба сендер сияћты тыранбел боп. Ќсем (терезеден). Шушу ћайынаѕа, оттан к#йлек кигендей не болды соншама шапћылап, не шу, жай ма?

Шушу. Ћайдаѕы жай. Мына «ртен» деген ауыл #ртенiп жатыр... Ќсем. Ћойыѓызшы, ћайдаѕыны айтпай, аузыѓыздан бiр жаћсы с#з шыѕа ма #зi. Жаћсы с#з – жарым ырыс деген. Шушу. Жаћсы с#з болса айтам, болмаса немдi айтам... К сем. Шушу, ќкесi #лгендi де естiртедi, саѕызша созбай айтатыныѓды айтсаѓшы ендi. Осы бiр нќрсенi айтуѕа келгенде малтаѓды езiп жљрiп алатыныѓ не. Шушу. Мынау ендi #зiнiѓ туѕан аѕасына ќкiреѓдей бастады ма, ћалай. Ќсем. Туу, ћайынаѕа былшыћтан ћылшыћ шыѕармай, оданда айтпайсыз ба айћайыѓыздыѓ астарын. Шушу. Айћайымныѓ астары – аспан айналып жерге тљстi! Бiлгiѓ келсе ћџрыдым! Бiттiм! Жетер жерiме жеттiм, ойбай! (Осы кезде шарбаћтыѓ сыртынан к"ршiлер сыѕалай бастайды.) К сем. Ќй, Шушу, не болды байы #лген ћатын ћџсап бажылдап. Басу айтайыћ, айтсаѓшы зарыѓныѓ запыранын. Шушу. Ќнi, бiреудiѓ жоѕын бiреу ысћырып жљрiп iздейдi деген, ћарашы кекетiп тџрѕанын. Ќсем. Кекеткен ешкiм жоћ, одан да айтсаѓызшы, айды аспанѕа шаѕаратындай не боп ћалды таѕы да... Шушу. Не болушы едi, пќни дљниедегi талћаным таусылды... К сем. Туу, сайтан алсын сенi, Шушу. Айтасыѓ ба, жоћ па. Шушу. Айтам, айтам. Айтсам, жалѕыз ћызым Ћантайдан айырылдым ойбай! Егiз џлым Алтай мен Балтай бiр т#бе, Ћантайым бiр т#бе едi, ойбай!.. Ендi жоћ ол, айырылдым! Екеуi. Не дейдi, а... а? Айырылѕаны несi, ћалай, ћайтiп?.. Шушу. Ћашып кеттi, ћашып! Ќсем. Ћашћаны ћалай? К сем. Тљсiнсем бџйырмасын... Шушу. Не тљсiнбейтiнi бар, бiреудiѓ мќшинесiне мiндi де, тайып тџрды... или оны бiреу алып ћашып кеттi. К сем. Ж#ндеп айтшы #зi, ћашып кеттi ме, алып ћашып кеттi ме? Шушу. Оны мен ћайдан бiлем. Бiреудiѓ иномаркасына мiнiп жатћанын, содан к#здi ашып-жџмѕанша аудан жаћћа ћарай зу ете ћалѕанын дљкеншi Дљрмекбай к#рiптi. Ћџдай-ай, биыл ѕана он бiрiншiнi аман-есен бiтiрiп, тестiсiн ќдемi тапсырып, жолы ашылып, баѕы жанып едi. Ћарашы иттiѓ балаларыныѓ ќдейi осыны кљтiп жљргендей кљн ћџрѕатпай тџсауды салѕанын...

Ќсем. Шушу ћайынаѕа, иномаркаѕа мiнгендердiѓ бќрiн алып ћаша бермейтiн шыѕар, таныстары болуы мљмкiн ѕой. К сем. Соны айтам. Кќнi, џялы телефоны ћалай едi, шыѕайыћ ћызѕа. Шушу. Џялы телефон жоћ онда, студент болѕанда бiр-аћ алып берем деп жљргем. Айтпаћшы, мен мында неменеге келдiм, неѕып тџрмыз #зi. Ќй, К#сем, созылмай мiн мотоциклге, тарттыћ. К сем. Ћайда тарттыћ? Шушу. Ћуѕыншы боламыз. Артында iздеушiсi жоћ деп жљр ме екен олар, жердiѓ астына кiрiп кетсе де суырып алайыћ. К сем. Ћџр дала безгеннен не шыѕады, алдымен бiлiп алайыћ та, кiмнiѓ артынан шабамыз, ћалай шабамыз, ћайда шабамыз? Шушу. Аудан орталыѕына тарттыћ. Бiр келсе, бар бќле сол жаћтан келедi. Ќсем. Еѓ болмаѕанда ќлгi иномарканыѓ н#мiрiн бiлесiз бе #зi? Шушу. Оны ћайдан бiлем, бал ашып бiлем бе!? Ќсем. Ќлгi дљкеншi Дљрмекбай мќшиненiѓ н#мiрiне ћарамаѕан ба сонда. Шушу. Ол неменеге ћарайды, #зiнiѓ ћызын ќкетiп бара жатћан жоћ. Бар бiлетiнi, мiнгенiн, сосын аудан жаћћа ћарай кеткенiн к#рдiм, басћасын байћамадым дейдi. Ќсем. Бiздiѓ ауылда адам тљгiлi тљйенi #ѓгерiп ќкетiп бара жатса да ешкiм ешнќрсенi байћамайды. . . . . (Шарбаћтыѓ ар жаѕындаѕылар айѕайлайды: «Ќсем, тыныштыћ па, жай ма?») К сем. Кќнi, байћамайтыны, к#з алмай, ћџлаћ жаппай елеѓдеп тџр ѕой ќнi. Ќсем. Ќрине, елеѓдейдi, #сек дегенде ел ћџлаѕы елу емес пе. (Шарбаћ жаћћа). Тыныштыћ. Сендер к#рiп-тыѓдайтындай мында еш ћызыћ жоћ. (Шарбаћтыѓ ар жаѕынан: «Онда кете берейiк пе?») Сендердi кiм шаћырды #зi, кете берiѓдер. Шушу. Бiздiѓ к#ршiлерде дќл осындай шыны-шынаяћ сылдырласа болды #ре тљрегелiп, бинокльдерiн алып ћадалып ћарай ћалады. Тура шекарашылар сияћты. Ойбай, бiз неѕып тџрмыз. К#сем, сен ќлi тџрмысыѓ, а!? К сем. Мен дайын... Шушу. Дайын болсаѓ, мiн атћа! Кеттiк. Кетпек болсаѓ зымыра деген. К сем. Онда ћазiр мен киiм ауыстырайын.

Шушу. Оныѓ несiн ауыстырасыѓ, коференцияѕа бара жатырмысыѓ. Ќсем. Ауыстырсын, к#шеде жљрген бала ћџсап ћалай болса, солай жљрген болмайды ѕой. Шушу. Онда бол тез! (К"сем љйге кiредi) Ќсем (артынан). Ќй, К#секе, байћаѓдар, ћарайѕанѕа ћаћтыћпай, сорайѕанѕа соћтыћпай адам ћџсап барып, адам ћџсап келiѓдер. Шушу. Келiн, #зiѓ байжандысыѓ ѕой тегi. К#семге жаныѓ ашып елжiреп-#лiп барасыѓ, маѕан бiр ауыз жылы с#з айтсаѓ мен не б#тенмiн бе саѕан. Ќсем. Ћайынаѕа, сiзге де айтып тџрмын ѕой осыны. Шушу. Ненi? Ќсем. Адам ћџсап барып, адам ћџсап келiѓдер деп. Келiѓдер деп тџрѕан жоћпын ба... К сем (љйден айћалап). Ќй, Ќсем, менiѓ галстугiм ћайда? Галстугiм? Ќсем. Ћџдай-ай, он жылда бiр таѕатын бiр-аћ галстугi бар, соныѓ #зiн ќулиедей ѕып жер астына тыѕып ћояды да, жљргенi сосын iздеп. (Љйге кiредi.) Шушу. Галстугi несi мынаныѓ, осыныѓ есi дџрыс па #зi. Ќй, К#сем, К#сем, айтпаћшы, љйiѓде кiсi #лтiретiн не бар? К#сем, Ќсем! Ќсем (терезеден). Немене #лтiретiн дейсiз? Шушу. Кiсi #лтiретiн не бар деймiн. Ќсем. Ойбай, оны ћайтейiн деп едiѓiз. Шушу. Онда шаруаѓ болмасын, бер бол, ќкел. Ќсем. Ой, ћойыѓызшы, о заманда бџ заман кiсi #лтiргенi несi. Шушу. Ќсем, болды ендi, жљйкенi жџћартпай, љлкендердiѓ айтћанын орындауѕа керек. К сем (терезеден). Шушу, таѕы не боп ћалды? Шушу. Љйде адам ататын не бар? К сем. Ћойшы тегi, не болса соны мыжымай, адам ататын жоћ бiзде. Шушу. Соћпа #тiрiктi, анадаѕы шолаћ мылтыћ – обрез ћайда, бер соны. К сем. Оныѓ керегi не? Шушу. Ћуѕыншы боп бара жатћан адамныѓ ћолында ћару болса, жљрегiнде батылдыћ болады. Сес к#рсеткенге ћарудыѓ б#гетi болмайды. Бол, зарлатпай ќкел. К сем. Бџл ендi ћадалѕан жерден ћан алады. Атылып #лгiр, атылып #лсiн. Ќй, Ќсем, бершi анаѕан шолаћ мылтыћты.

Шушу (Ќсем терезеден шолаћ мылтыћты бередi, ол оны ауланыѓ ортасына алып шыѕады). Мiне, адамныѓ тџла бойын тiтiркендiретiн ћџдiрет – ол осы ћару. Тобанаяћ тобырды тќубесiне келтiретiн де осы ћос ауыз ћара мылтыћ. Бќлем, тџра-тџр, мен ендi сендердi топалаѓ тигендей ћылайын. (Шарбаћтыѓ ар жаѕындаѕылар ћашып кетедi.) Ћызым Ћантайымды ойласам iшiме найзаѕай оты тљсiп кеткендей болады. Атаѓа нќлеттер егерде сендердi џстасам, бiрiѓдi мылтыћтыѓ дљбiмен былай бiр перiп, екiншiѓдi олай бiр перiп, ћашып бара жатћан љшiншiѓдi былай к#здеп тџрып ћаћ ћараћџстан ћатырсам... (Мылтыћ кезеп тџрѕан жаѕынан ќйелi Шаншу жќне оныѓ артына тыѕылып ћызы Ћантай шыѕады.) Шаншу (шошып). Ойбай, к#тек, мынасы несi... Шушу. К#тер ћолды! К#тер жоѕары! (Шаншу екi ћолын к"тередi.) Сен кiмсiѓ, кiмсiѓ сен! Шаншу. Кiмi несi, сенiѓ ќйелiѓ Шаншумын. Шушу. Ћайдаѕы Шаншу, ћандай Шаншу. Шаншу. Рас, танымай тџрсыѓ ба #зi. Шушу. Жап аузыѓды. Айт жаныѓныѓ барында, кiмсiѓ? Шаншу. Ойбай-ау, мен сенiѓ Ћџдай ћосћан ћосаѕыѓмын. Егiз џлдарыѓ мен ћызыѓ Ћантайыѓныѓ шешесiмiн. Шушу. Мында неѕып жљрсiѓ? Шаншу. Љйге бара жатыр едiк, есiктiѓ алдындаѕы мотоциклiѓдi к#рiп, сосын осында бас сџћтыћ. Шушу. Анау артыѓда тыѕылып тџрѕан кiм? Шаншу. Кiм болушы едi, сенiѓ сљйiктi ћызыѓ Ћантай. Шушу. Ћантайы несi, ћандай Ћантай? Шаншу. Кќдiмгi Ћантай. Шушу. Ол ћашып кетпеп пе едi. Шаншу. Не деп тџр мынау #зi. Ћашћаны несi, ћайда ћашады, ќй-шай жоћ. Шушу. Ќй, жасырынбаћ ойнап тџрѕан тыѕылмаш шыћ былай. Шыћ, ќйтпесе екеуiѓдi де екi оћпен сеспей ћатырам. (Ћантай шыѕады.) Ћантай. Ќке, не болды сiзге... Шушу. Не болды, не болды дейдi ѕой... Шаншу. Ќкесi, бџћак#зденбей тасташы ана ћолыѓдаѕы бќлеѓдi. Шљрiппесiн байћамай басып ћалсаѓ, масћара болармыз елге. Шушу. Бџзба с#здi. Ќй, Ћантай, сен ћайда ћашып жљрсiѓ, а? Ћантай. Ћашћаны ћалай? Ћызыћсыз ѕой, ћайда ћашам, неге ћашам... (Шытырайып киiнiп К"сем жќне Ќсем шыѕады.)

Ќсем. Мќссаѕан, ал керек болса, аспаннан iздеп жљргенiмiз жерде жљр ѕой. К сем. Бќрекелдi, мынау Ћантай ѕой, апыр-ау. Шушу. Ќй, К#сем, ћабаттаспай аулаћ тџрыѓдар, ќйтпесе ќдiрем ћылам ћазiр. К сем. Ой, ћойшы Шќке, ћорћытатын адамыѓды тапћан екенсiѓ. Шушу. Сен не, оћтан ћорыћпайтындай темiрмiсiѓ, немене. Ћорыћпайсыѓ ба? К сем. Ћорыћпаймын, себебi ондаѕы бiрдеѓкенiѓ iшiнде бiр оћ жоћ. (Бќрi ћолдарын тљсiредi.) Шушу. А, не дейдi мына пќтшаѕар. Ќсем. Шаншу жеѓеше, сќлеметсiз бе, ћош келдiѓiздер, жоѕарлатыѓыздар. Шаншу. Рахмет, рахмет. Келуiн келдiк ћой, бiраћ мына ћайынаѕаѓныѓ мында ћайнатып жатћанын ћайдан бiлейiк. Кљнде бiр зќренi алса да, ќлi љйрене алмай-аћ ћойдыћ осыныѓ ћылыћтарына. Ќсем-ау, ойран-асыр болатындай не боп ћалып едi #зi? Ќсем. Ой, жеѓеше, несiн сџрайсыз, ћайнатып жатырмыз ѕой, ћайнатып. Шаншу. Дегенмен, не дљрмек бџл? Ќсем. Бџл iнiсi екеуi ћуѕыншы боламыз, ћызымызды ћайтарып аламыз деп арћар аспас асудан асатындай арћыратып дайындалып жатћандары да. Шаншу. Ћызы несi, ћайтарып алѕаны несi? Ќсем. Мына ћайынаѕамныѓ Ћантайымды бiреулер алып ћашып кеттi, ћолында #лемiз, жљр де жљр деп К#семдi жетелеп, екеуiнiѓ ендi аттануѕа жиналып жатћан бетi болатын. Шаншу. Асстапыралла, мџныѓ шыѕармайтыны жоћ. Ћайдаѕы-жайдаѕыны ойлап таппаса, тыныш жљре алмайды бџл Шушу. Ќсем. Ћантайжан, сен ћайда болдыѓ? Ћантай. Аудан орталыѕында болдым. Шушу. Онда не бар, не бар орталыћта. Ћантай. Жџмысым болды. Ќсем. Ол ћандай жџмыс едi. Ћантай. Мамам аудан орталыѕындаѕы емханада медбике болып жџмыс iстейтiндерiн бiлесiздер ѕой, соѕан оћуѕа ћџжаттар тапсыруѕа медсправка жазѕызып алуѕа бардым. Шушу. Немен бардыѓ?

Ћантай. Дос ћызым Айгљлдiѓ аѕасы иномаркасымен екеумiздi апарып тастады. Айгљлге де справка жасап бердi мамам. Шушу. Мќмќм, мќмќм дейдi ѕой, маѕан бiр ауыз с#з айтып кетсеѓ, бiрдеѓе бола ма, тiл бар ма, жоћ па сенде. Ћантай. Ќке, сiзге ћалай айтам, #мiрi љйде отырмайсыз. Бљгiн де таѓ атпай мотокциклiѓiзге мiнiп алдыѓыз да кетiп ћалдыѓыз емес пе. Шаншу. Ќрине, бџѕан бiр мезгiл љй iшiнiѓ шаруасымен айналысып љйде отыру дегенiѓiз тљрмеде отырѕанмен бiрдей. Дала безiп ћаѓѕып жљрмесе iшi кебедi мџныѓ, далабезер бџл! Шушу. Ќй, мыналар не деп кеттi #зi, а... (Осы кезде к"ршiлер полиция лейтенантын алып келедi. Ћолында мылтыѕы бар Шушу оларды байћамайды. Полицей лезде оѕан пистолетiн кезеп айћай салады.) Полицей. Азамат, к#тер ћолды. К#тер тез! Шушу (сасып, ћорћып). К#тек, мынау ћайдан кеп ћалды. Полицей. К#тер ћолды, мылтыћты таста! Таста мылтыћты! Шушу. Ќй, не боп ћалды, а! Полицей. Ќй деме! Аћырѕы рет айтам, мылтыћты таста, ќйтпесе атам! Шаншу. Ойбай-ау, атћаны несi, ол не iстеп ћойды соншама... Ќсем. Бiреудiѓ шаѓыраѕына келiп ќкiреѓдегенi несi мынаныѓ. Полицей. Граждане, не вмешивайтесь! Љшке дейiн санаймын, таста мылтыћты! Бiр... екi... (Шушу мылтыћты орындыћтыѓ љстiне ћояды.) К сем. Ќй, шыраѕым, не боп ћалды айтсаѓшы алдымен. Шушу. Соны айтам, атам, атам деп адамныѓ зќресiн алып... Полицей. Тљсiрме ћолды! К#терiп тџр, к#тер! Шушу. Ќй, iнiшек... сен #зi... Полицей. Мен саѕан iнiшек емеспiн. Шушу. Ћараѕым, сен #зi... Полицей. Мен ћараѕым емеспiн. Шушу. Ендi кiмсiѓ сонда? Полицей. Лейтенант мырза! Шушу. Ой, ћџрып ћал, ћџрып ћалѕыр! Мырза дейдi ѕой шiкiрейiп... Полицей. Азамат, не оскорбляйте! За публичное оскорбление представителя власти при исполнении служебных обя-

занностей по статье 320 вы несете уголовную ответственность. Шаншу. Мырза, мырзеке, анау менiѓ кљйеуiме неменеге пистолетiѓдi кезеп тџрсыѓ, не жазды ол соншама. Полицей. Бџл азамат ћоѕамѕа, к#пшiлiкке мылтыѕымен ћоћан-лоћы к#рсеттi, оларды атпаћшы болды. Елдiѓ зќресiн алды. Солай ма? (Шарбаћтыѓ ар жаѕында тџрѕан к"ршiлер: «Солай, солай, бiздi атпаћшы болды!» – деп шулайды.) Шушу. Мыналар жынды ма, мен жынды ма. Атпаћшы болдысы несi... Ќсем. Ќу, аѕайын, не деп тџрсыѓдар, не оттап тџрсыѓдар! Џят бар ма #здерiѓде, жоћ па! К сем. Мырза, ел не демейдi. Мiне, бiз тџрмыз ѕой, бiз де куќмiз, куќгермiз, ешћандай да бџзаћылыћ болѕан жоћ бџл жерде... Полицей. Ол мќселенi ћазiр б#лiмшеге барып талћылаймыз. Шаншу. Б#лiмшесi несi. Ойбай-ау, айтып тџр ѕой мiне, ешћандай да тќртiпсiздiк болѕан жоћ деп. Еш кiнќсi жоћ адамды да бас-к#зге ћарамай б#лiмшелерiѓе сљйрей ж#нелесiѓдер ме. Полицей. Кiнќсi бар. Мына азамат сендердi атпаћшы болды ма? (Шарбаћ жаћтаѕылар: «Ия, ия, атам!» – дедi дейдi.) Шушу. К#сем, сенiѓ мына к#ршiлерiѓ барып тџрѕан ћаныпезелер ѕой. Полицей. Жџртћа тiл тигiзбе. К#тер ћолды, алдыѕа ќкел, ћазiр кiсен салам. Шаншу. Кiсен дейдi. К сем. Мырза, егер де анау тџрѕан ћара тобырдыѓ айтћан нџсћауымен жљрсеѓдер, онда мына тџрѕан бiздi де кiсенде. Полицей. Љйретпе менi. Мен #з жџмысымды бiлемiн ќрмен тџр #рк#кiректенбей! (Шушудыѓ ћолына кiсен салады.) К сем. Ел-жџрттыѓ дљрмегi бос дљрмек, ерiккен ћазаћ ерiге бередi. Алдымен лейтенант мырза, мына менiѓ аѕамныѓ кiнќсiн мойнына ћойып бер. Ќйтпесе... Полицей. Не ќйтпесе. К сем. Ќйтпесе, бiз де баратын жерге барамыз. Полицей. Д#ѓайбат к#рсетпе маѕан. Ћайда барсаѓ онда бар, бџл хулиган! Ќсем. Ћандай хулиган, дќлелде! Полицей. Дќлелдеѓiз де. Ќсем. Ия, дќлелдеѓiз, лейтенант мырза.

Полицей. Оѕан дќлел – мына суыћ ћару! Шушу. Е, онда тџрѕан не бар, ауылды жерде ћару-саймансыз ћалай. Шаншу. Ит-ћџстан ћорѕанамыз, бiреудi бiреу ату љшiн мылтыћ џстамайды ѕой ешкiм. Полицей. Азаматтар, заѓ деген бар, заѓ! Ћантай. Ол ћандай заѓ? Полицей. За не законное хранение огнестрельного оружия и в связи с этим угроза жизни окружающим по статье 251 он несет уголовную ответственность. Ћантай. Заѓда осылай деп жазылѕан ба? Полицей. Ия, Ћазаћстан Республикасыныѓ ћылмыстыћ кодексiнде осылай делiнген. К сем. Делiнсе делiнсiн, бiз ешћандай да кодекстi бџзып отырѕан жоћпыз. Бiзде де бiр кiсiлiк сауат бар. Ћару саћтау љшiн алѕан арнайы рџћсат ћџжат ћаѕазымыз дайын тџр. Полицей. Ол ћайда? К сем. Љйде. Полицей. Тоћта, сонда бџл ћару кiмдiкi #зi, ана кiсiнiкi ме, сенiкi ме? К сем. Менiкi. Полицей. Сенiкi болса, ол б#тен кiсiнiѓ ћолында неѕып жљр. К сем. Бџл б#тен кiсi емес, бџл Шушу менiѓ туѕам аѕам. Ал ћаруды ол жќй сыртћа тазалауѕа алып шыћћан тџѕын. Полицей. Кќне онда рџћсат ћаѕазыѓды жќне ћарудыѓ ћџжатын ќкел. Бол тез, уаћыт жоћ менде. К сем. Ќсем, бар жылдам ќкелшi ќлгi ћаѕаздарды, айнаныѓ астындаѕы тартпаларда жатћан болуы керек. Ќсем. Ћазiр ќкелейiн. (Ќсем, Шаншу, Ћантайлар љйге кiрiп кетедi.) Полицей. Так, мына куќлер кетiп ћалмай тџрѕанда протокол толтырайын. Сенiѓ фамилияѓ кiм? Шушу. Ћџтћарѕанов. Полицей. Ћџтырѕанов. Шушу. Ћџтырѕанов емес, Ћџтћарѕанов. Полицей. Ћџтћарѕанов дейдi ѕой, бќрiбiр емес пе. Так, егерде ана статьяѕа жатпаса, мына статьяѕа бќрiбiр жатћызамын мен мџны. Шушу. Жатћызамын несi мынаныѓ. Полицей. Азамат, тiлiѓдi тартып с#йле. Осымен 320 бапћа екiншi рет тљсiп тџрсыѓ.

Шушу. Тљсейiн деп тљсiп тџр дейсiз бе, мырзеке-ау, #зiѓiз ѕой анаѕан жатпаса, мынаѕан жатћызамын деп тџрѕан. Мен не сонда мемлекетке ћастандыћ жасадым ба, ел мљлкiне ћол салдым ба, бiреудi атып тастадым ба? Полицей. Байћамай мылтыћтыѓ шљрiппесiн басып ћалѕаныѓда баћандай екi бiрдей жазыћсыз жанды жайратып салатын едiѓ. Мылтыћты адам ату љшiн алады. К сем. Ойбай-ау, ол ћалай атады, андаѕыныѓ iшiнде ырымѕа бiр оћ жоћ, ћџр љѓiрейiп љѓгiсi ѕана тџр. Полицей. Кќне. (Ћолындаѕы мылтыћты ашып тексередi.) Иќ, жоћ... Шамасы жаѓа мен келгенде оћтарды зып еткiзiп лаћтырып жiберген ѕой. Шушу. Ћалай лаћтырам, ћайда лаћтырам, ћай кезде лаћтырып љлгерем, ойбай! Полицей. Мынау бiрдеѓелердi лаћтырды ма, к#рдiѓдер ме? (Шарбаћтыѓ ар жаѕындаѕылар: «К"рдiк, к"рдiк! Лаћтырды, лаћтырды!») Ќнi, куќгерлер растап тџр, тырп еткiзбейтiн айѕаћ бар. Маѕан ендi неѕыл дейсiѓдер. Ќсем (терезеден). К#сем, ана ћаѕаз-ћџжаттарыѓды таба алмадыћ, ћарамаѕан жерiмiз жоћ... К сем. Табалмаѕаны несi, жер жџтып кеттi ме оны!? Полицей. Жоћ нќрсенi ћайдан табады. Болды, басты ћатырмаѓдар, жљрiѓдер екеуiѓ де б#лiмшеге. (К"семге.) Ќкел екi ћолды (Кiсенiн алады.) К сем. Не љшiн. Полицей. Жаѓа ћару менiкi дедiѓ ѕой, иесi сен болсаѓ жауап бересiѓ. Анаѕан бiр статья, саѕан бiр статья дайын. (К"семге кiсен салады.) Шушу. Ќй, ќке, ќкетсеѓ менi ќкет, мен кетейiн. Бљлдiрген мен, мен жауап берейiн. Полицей. Басты ћатырмандар дедiм ѕой, ќйдќ жљрiѓдер, хулигандар! (Шушу мен К"семдi алдыѕа салып алып кетедi. Улап-шулап басћалары ћалады.) 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс (Ауыл сыртындаѕы ферманыѓ ћасынан Асан мен Тоћаш жаѓа ћџдыћ ћазып жатады. Асан ћџдыћ iшiнде ћџм-топыраћ салып беруде, ал Тоћаш шелекпен к"терiп алып сыртћа апарып т"гуде.) Тоћаш. Ќй, Асан, шамалы демалайыћ та, ел алдында социалистiк мiндеттеме ћабылдаѕан жоћ шыѕармыз соншама зорыѕатын. Ќлгi зќнталаћ та келмей ћойды, ендiгi љшеулеп талай

жџмыстыѓ бетiн ћайтарып тастар едiк. Денi саудыѓ – жаны сау, #зiмiздi #зiмiз аяйыћ та. Шыћ, жоѕарыѕа бел жазайыћ. (Асанды ћџдыћтан шыѕарып алады. Екеуi сусын iшiп, жантайып жатып карта ойнайды.) Асан. мiрiмiз #мiр болмады, не бiр тџраћты жџмыс жоћ, не бiр тџраћты алатын айлыћ жоћ. Жљргенiѓ #стiп, ќр шаруаныѓ басын бiр шалып. Осы болымсыз нќпаћадан љйдегiлерден де џят болды. Бара-бара #стiп жљрiп хайуанѕа џћсап топас боп кететiн де шыѕармыз. Тоћаш. Атам марћџм ќулие адам едi ѕой, сол айтып отыратын: Жаратћан Ие адам байћџсћа Ћџдайѕа тќн сана, хайуанѕа тќн дене берiптi. Адамныѓ бiресе Ћџдайѕа, бiресе хайуанѕа џћсап тџратыны содан деп. йткенi адам #з табиѕатында екiџдай тайталасты жеѓе алмапты. Содан сана бiр жаћћа, дене бiр жаћћа тартатын к#рiнедi. Асан. Шал дџрыс айтады. Жалпы бџл дљниенiѓ рахатын к#рдiм, #з #мiрiме #зiм ризамын деген пенденi ќлi кезiктiрген емеспiн. Ќлде сен кезiктiрдiѓ бе? Тоћаш. Е, жоѕа, мљмкiн ондайлар бар шыѕар, бiраћ маѕан келiп кiм айтады «менiѓ маѓдайыма баћ ћонды, мiне, жарћырап тџр» деп. Бќрi де iлдалдалаѕан ћоѓыр кљйкi тiрлiкте сияћты маѕан. Асан. Ќй, Тоћаш, осы мына жерден су шыѕа ма, шыћпай ма. Осымен мiне итаршылап екiншi ћџдыћ ћазып жатырмыз, лыпы да жоћ, мынаумызда анадаѕыдай бос ќуре болып жљрмесiн. Тоћаш. Дымћылдыѓ, судыѓ иiсi де сезiлмей ме? Асан. Сезiлмейдi. Ћџп-ћџрѕаћ ћџр тас, ћџм. Тоћаш. Ендi не iстеймiз. Асан. Сол жаѕы ћиындау боп тџр. Тоћаш. Ћиындау болса да сабыр тљбi – сары алтын деп шыдайыћ тљбiне дейiн. Шынында, бџл ћумедиен ћу таћырда су ћайдан болсын. Наѕыз ћазаћтар ѕана тџратын ш#лдiш#лейттi дала. Асан. Ќй, анау ербеѓдеп келе жатћан бастыћ емес пе? Тоћаш. Ћайсы, анау ма, е сол ѕой сол. К#сем бастыћтыѓ дќл #зi. Бџл ћайдан келе ћалып едi. Бiзге келе жатыр ма, жоћ, фермадаѕы ћатынына келе жатыр ма. Ћой, жоћ жерден џрыс естiмей тџрѕанда ћолѕа кљрек алайыћ. Асан. Дџрыс айтасыѓ, кейде бастыћ дегенiѓ кiмге жынын шыѕарарын бiлмей келедi. (Екеуi шелектi алып ћџдыћћа барады. К"сем келедi.)

Екеуi. Ассалаумаѕалеайкљм, К#секе. К сем. Ќлiкiмсалам. Ћалайсыѓдар, не боп жатырсыѓдар. Ћалайсыѓдар? Тоћаш. Ћалай болса, солаймыз, басеке. К сем (ћџдыћтыѓ iшiне љѓiлiп). Мќссаѕан, тырп етпей ќлi бiр жерде тџрсындар ма. Бџл не «бук-совайт!» Асан. Ендi, осыдан артыћ жердiѓ тесiгiне кiремiз бе, ћазуындай аћ ћазып жатырмыз. К сем. Кќнi, ћазып жатћандарыѓ? Тоћаш. Ќне, к#рмейсiз бе, т#бе-т#бе ћылып ћџмтопыраћты љйiп тастаѕанымызды. К сем. Онда су ћайда, су жоћ ћой. Мџндай #гiз аяѓ тiрлiктерiѓ керегi жоћ маѕан. Тоћаш. Бiз эксковатор емес шыѕармыз, ћолдан ћол ћалмады, мiнеки алаћан ќбден ойылып бiттi. К сем. Оны маѕан несiне айтып тџрсыѓдар. Ћара жџмысћа келген #здерiѓ ѕой, џнамаса Астанаѕа барып министр болып отырыѓдар. Тоћаш. Бџл ендi бас десеѓ ћџлаћ, ешкi десеѓ лаћ дейдi... К сем. Тiлдi ћышытпа! Разнорабочилерге бас болсаѓ, басыѓа бќле. Мыѓ-миллион с#з айтып миыѓды су ћып жiбередi. Љшiншi адамдарыѓ ћайда? Асан. Шушу ма, келетiн шыѕар бiрдеѓе боп ћалмаса. К сем. Не болушы едi оѕан. Жљрген шыѕар дала безiп. Бала-шаѕасына нќпаћа болсын деп жџмыс тауып берсеѓ, iстеп жљргенiн ћарашы, отћа айдасаѓ боћћа ћашып. Бџл кедейге мал бiтсе де сор. Тоћаш. К#секе, менiѓше, осы ћџдыћтан да дым шыћпайтын сияћты. Босћа арам тер болмай... К сем. Доѕарайыћ, давай демексiѓ ѕой. Сандалма! Осы жерћорћаћ жылћы ћџсап т#рт табандап жатып алѕыларыѓ келiп тџратындарыѓ не, а!? Егерде ћазѕыларыѓ келмесе, кљлте-бiлте демей, ашыћ айтыѓдар. Осы ртенде љрерге итi, сыѕарѕа битi жоћ боп бос отырѕандар бар, соларды шаћырсам, бес секундта жетiп келедi. Тоћаш. Ой, басеке, ћойшы ендi, соншама таусылып не болды. Ћазамыз, ћазбай ћайда барамыз. К сем. Ћазсаѓдар ћазыѓдар, боћтарыѓды боталы тљйеге пџлдамай! (Ћџдыћћа љѓiлiп). Мен бiр айналып келгенше анау сары жолаћтыѓ тџсынан т#мен тљсетiн болыѓдар. Тоћаш. Ћџп болады, тљс десеѓiз тљсемiз. К сем. Жџмыс iстесеѓдер екi шоћып, бiр ћарап отырѕанды

тоћтатыѓдар, сиырдыѓ шуындай шџбатылмай! Осы сендерге келсем болды жљйкеден жљйке ћалмайды. Жарты ћанды сендер iштiѓдер! (Кетедi.) Асан. зiѓнен мыћты шыћса, екi к#зiѓ сонда шыѕады. К#рдiѓ бе, кешегi #зiмiзбен бiрге жљрген жiгiттiѓ с#зiн. Бџл ћџрып ћалѕыр ћџдыћћа ћайдан келiп едiк #зi. Тоћаш. Шiркiн, ќуре-сарсаѓѕа салдырмай-аћ жердiѓ тљбiн тесiп жiберiп, бiлетiн су тапћыш аппарат болса, еѓбегiмiз еш болмас едi. Сондай бiрдеѓе бар ма екен #зi. Асан. Бар ѕой ќрине, артезиян ћџдыѕы дегендi тапты ѕой тапћыштар. Е, бiраћ ондай баћытты бiздiѓ ауылѕа кiм берсiн, аяћта мынау мiне резинка етiк, ћолда ћайла, кљрек, жљргенiмiз осы жљдеп. Тоћаш. Анау кiм-и, шаѓдатып бџрћыратып келе жатћан... Асан. Пањ-пањ, сауырына бiз сџѕып алѕан жылћыдай џшып келедi-аћ екен. Е, мынау Шушу ѕой, ие Ш#кеѓнiѓ тап #зi. Тоћаш. Шiркiннiѓ кљн т#беге шыћћанда ћызметтен ћалдым деп асыѕуын. Туу, мотоциклiнiѓ дауысын-ай. Бiздiѓ ауылдыѓ байкерi осы, Шушу. Асан. Келе сап не дер екен, не уќж айтар екен. Тоћаш. Не деушi едi ћызыл с#зден ћуырдаћ ћуыруды бастайды да. Жан тартпайды, ћан тартады деген ып-рас, с#з саптауѕа келгенде тура К#семнiѓ бiр тљрi бџл да. ткiр пышаћтай лыпып тџр ѕой, лыпып тџр. (Шушу мотоциклiмен жiгiттердiѓ ћасына келiп тоћтайды.) Шушу. Ассалаумаѕалейкљм, Асеке, Тоћа. Мал-жан аман ба, жџмыс жайлы ма, жiгiттер. Ой, ћырсыћћанда ћымыран iридi деп, мына итаяћ табандап тџрып алып ћаћалып-шашалып оталмай-аћ ћойѕаны. Жон терiмдi бiр сыѕып алѕаны. зiм де жерге кiрдiм, џят боп кеттi сендердiѓ алдарыѓда. Мынау айыбым. (Томпиѕан пакеттi бередi). Жiгiттер кiнќ менен, ќдейi келмей ћалѕан жоћпын... Тоћаш (пакеттi ашып, ондаѕы араћ пен тамаћтарды шыѕарады). Ш#ке, мынаны iшсек шаруа жайына ћалады ѕой. (Дастарћан жайып, љшеуi отырады.) Шушу. Ештеѓе жоћ, #лмеген ћџлѕа да бiр той. Асан. Оныѓ дџрыс ћой, ќйтсе де осымызды К#сем бастыћ бiлсе, екi аяѕымызды бiр етiкке тыћпай ма. Ќлгiнде ѕана келiп Тоћаш екеумiздiѓ жер-жеберiмiзге жетiп кеттi. Шушу. Не дейдi ол Ћџтћарѕанов? Асан. «Б#ксавайттап» тџрсыѓдар бiр жерде, дым бiтiрмей жатырсыѓдар, #ѓкей боз #кпелер дейдi. Шушу. Ол алдымен #з #кпесiне ћарап алсын. Теуiп ћал-

ѕанѕа су шыѕа ћалатын бiздiѓ ауыл теѓiз жаѕасында жатыр ма. Ћџмнан су iздеген ћџландай бiз сияћты баћандай екi ћџдыћ ћазып к#рсiн #зi. Тоћаш. Шынтуайтћа келсек, оныѓ да жазыѕы жоћ, бќрiмiзге тиын-тебен болсын деп жџмыс тауып берiп отыр. Еѓ аяѕы ќнi, ќйелiн фермаѕа, #зiѓдi мында еѓбекке араластырды. Ендi балаларын бiр жерге тыћса. Шушу. Балалары кiшкентай, екi џлыныѓ екеуi де ћазiр лагерьде. Ал кќне, жiгiттер, береке-бiрлiгiмiз жарасып, осылай жљре берейiк, аздап мына бидайдыѓ суын баратын жерiне жiберейiк. (Љшеуi iшедi.) Тоћаш. Кљнтiзбе сызып жљр едiм, ћанша кљнге араћ ћойдым деп, таѕы да ћайта бастайтын болдым, ќкри!.. «О, жаратылыс жасаѕан, не демейдi мас адам. Iшпейiн-аћ десем де шыѕа келедi тасадан!» Асан. Айтпа, бџл жарыћтыћ ћуып жљредi ѕой артыѓнан, ћуып жљредi... Айтпаћшы, Ш#ке, ќѓгiмеѓдi ќлхиссадан басташы, анада К#сем екеуiѓ учаскелiк полициядан ћалай ћџтылдыѓдар осы. Шушу. Ой, сен сџрама, мен айтпайын. Асан. Жоћ, сонда да ќѓгiме болсын деген ќѓгiме ѕой. Шушу. Не ќѓгiме болушы едi, «ќке-жќке» деп айыппџлын т#леп, мылтыћты #ткiзiп зорѕа ћџтылдыћ шайтаннан. Бџлар дегенiѓ #зi сыбаѕалы жерiн сындырып жейтiн, сыбаѕасыз жерiн сырып жейтiндер екен. Тоћаш. Айтпа, Ћџдай не полицияны, не больницаны к#рсетпесiн. Асан. Ш#ке, осы сенi тыѓдап отырсаѓ тiлiѓнен бал тамады. Сенi бiлмейтiн бiреулер не жазушы, не тiл маманы, не мџѕалiм ба деп ћалуы бек мљмкiн. Тiптi мен де бiлмейдi екенмiн, бiлiм жаѕы ћалай #зi? Шушу. Оу, Асеке, тiлгiлеме ћатып ћалѕан iштiѓ дертiн. Асан. Жоћ, сонда да ќѓгiме болсын деген ќѓгiме ѕой. Шушу. Е, мына ћџйыны к#п ћџбылмалы заманда не #тпедi бiздiѓ бастан. Кезiнде ЋазПИ-дiѓ ћазаћ тiлi мен ќдебиет факультетiне тљскем. Жалындап тџрѕан жастыћ шаћ. Алматыныѓ да, #мiрдiѓ де ћызыѕына ћџмарыѓ тоймайтын кез. Махаббат, ћызыћ мол жылдар деп, дљниенiѓ ћџны беш тиын санап безiп жљрген кез едi, бiр кљнi ћу таѕдыр ћаћ маѓдайдан сарт еткiзгенi! Екеуi. Ћалай? Шушу. Кiм дерлерiѓ бар ма? Бiзде страус сияћты сабан

шаш сары ћатын деканымыз бар едi, сол шаћырып алып: «Шыраѕым, Ћџтћарѕанов, сен Алматыѕа оћу емес, ойын-той iздеп келген бала екенсiѓ, оћыѕаннан оћымаѕан кљндерiѓ к#п, мына «прогульдерiѓдi» жинап ал да ћала безесiѓ бе, дала безесiѓ бе, бiлгенiѓдi iсте, ќйдќ, кет!» – деп айыл-жљгенiмдi сыпырып алды да екiншi курстан айдап шыћты апамыз. Содан мiне, оћыѕан тiл маманыныѓ орнына сљйексiз тiлдi тiреулi тиек етiп оћымаѕан оћымысты боп жљрген жай бар. Тоћаш. Ой, Алла-ай, Ш#ке, сенiѓ #мiрбаяныѓ тура менiѓ #мiр жолым сияћты екен. Мен де сондай ћылк#пiрден #тiп, аћыры университеттен шыѕып ћалѕан батырыѓызбын. Асан. Е, тќйiрi, онда тџрѕан не бар, еѓ бастысы ден сау болсын деѓдер. Университет бiтiрiп, тiл маманы болѕандарды да к#рiп жљрмiз ѕой, ќлiптi таяћ деп бiлмейдi. Шушу. Ондайлар шаш етектен. Анада ќкiмдiкке барѕанда соныѓ бiр ћызметкерiнен «ћалћам, кiшкене тiзе љздiрейiн деп едiм, к#т ћоятын сќкiлерiѓ бар ма?» десем, ќлгiм аузын ашып, к#зiн жыпылыћтатып тљк тљсiнбей тџр. Тоћаш. С#здiѓ мазмџны жетпей тџр ѕой оныѓ кќллќсiне. Асан. Ойбай, айтпаћшы, ќлгiнде басекеѓ к#змергенденiп, мен бiр айналып келгенше ана сары жолаћтыѓ тџсынан т#мен тљсiѓдер деп едi, ћазiр келiп ћалса басымыз пќлеге ћалар, бiтiрiп тастайыћшы шаруаны. Тоћаш. Оныѓ рас, ит терiмiздi басымызѕа ћаптайды ол. Шушу. Ол да бiр ит екен. Тоћаш. Олай деме. Шушу. Неге. Тоћаш. Ит дегенiѓдi естiсе ренжит те. Шушу. Ол кiм сонда, #ткен ѕасырдыѓ ћазаѕы ма. Ќрiдегi ћазаћтар «итсiѓ!» десе ренжiп, «ћасћырсыѓ!» десе ћуанушы едi. Егер де тап менi итсiѓ десе, ћуанар едiм, мiне, шыным. Тоћаш. Рас па? Шушу. Рас. Ит дегенiѓiз ол жетi ћазынаныѓ бiрi. Ит жарыћтыћ егерќкiм иесi #лiп жатса, соныѓ ћасында тырп етпей жатып бiрге #ле салады. Иттiѓ иесiне адалдыѕы адамнан артыћ. Асан. Ќй, мына ќѓгiме болсын деген ќѓгiмемiз џзын-сонар хикая боп кеттi, ћойыѓдар, доѕарайыћ. Ћазуѕа келдiк пе ћазайыћ, ќйтпесе тарайыћ. Тоћаш. Неге тараймыз, ћџдыћ тљгiлi к#р ћазуѕа да љйрендiк ћой, ћазамыз, ћабырѕамыз ћайыспас. (Асан ћџдыћћа тљседi. Шушу шелек тартып алып тџрады да, Тоћаш оны тасып сыртћа т"гедi.)

Тоћаш. Судыѓ да сџрауы бар деген осы, мiне. Ќншейiнде аѕыл-тегiл аѕып, керек емес жерлерге су тасып, к#л-к#сiр болып жататынын ћайтесiѓ. Шушу. Аллай десеѓ, неге зар болсаѓ, соныѓ ћорлыѕын к#ресiѓ. Тоћаш. Ш#ке деймiн де осы, бiздiкi «кедейдiѓ кљнi кiжiнумен #тедi» дегенге саятын сияћты да... (Осы кезде Шушу тартып жатћан шелек толы ћџмды Асанныѓ басына тљсiрiп алады. Асан ойбайлай бастайды.) Шушу (ћорћып, сасып). Ойбай, Асеке, ћолымнан байћамай жiп тайып кеттi, ќдейi емес, олла-бiлла!. Тоћаш. Асеке, Асанжан, амансыѓ ба, ћатты тидi ме? Ќй, Асеке, «ќу» десеѓшi, дыбыс бар ма, жоћ па?.. Шушу. Арћаны ћџрѕырдыѓ ћалай ѕана ћолдан зу ете ћалѕанын аѓѕармай-аћ ћалѕаным, ћараѓ ћалѕырды... Тоћаш. Ћараѓ ћалѕанныѓ к#кесiн анау #лсе к#ресiѓ. Балашаѕасы жетiм ћалатын болды-ау, ќкри! Ќй, Асан, #лiп бара жатћан адам да еѓ болмаѕанда кќлимасын айтады ѕой, бiрдеѓе десiѓшi. Шушу, бол тез, ћџдыћћа тљсiп, ананы арћанѕа байла, мен к#терiп алайын. Бол ендi езiлмей! (Шушу белiне жердегi екiншi арћанды байлай бастайды.) Жаѓаѕы бидайдыѓ суы емес, сайтанныѓ сiдiгi болды! Соны бекер iштiк, басты айналдырып жiбердi. Сен де мљттќйiмсiп мына шiлденiѓ шiлiѓгiр ыстыѕында сол уды ќкеле ћойѕаныѓ... Шушу. Ойбай-ау, Тоћа, бар жазыѕым кешiккен айыбымды жуайын дегенiм бе... Тоћаш. Ќй, анау Асан шейт болса, жуѕанды сонда к#ресiѓ. Бол, тљс тез, екi саѕат байлайсыѓ ба белiѓе. Жаныѓныѓ тќттiсiн ћарашы... Шушу. Бiр ћџдыћтан екi #лiк шыћћанды ћалап тџрсыѓ ба. Тоћаш. Бџлбџлша сайрамай, бол, тљс ендi! Шушу. Тљс, тљс дейдi ѕой, тура Асанныѓ мќйiтiне тљсiрiп жатћандай... Тоћаш. Тљс деймiн, жаћ сљйегiѓ жарылѕыр! (Арћанды џстап, Шушуды ћџдыћћа тљсiредi.) Шушу. Асекеѓ олай-бџлай боп кетсе, мќѓгiлiк сапары мљбќрќк болсын ћайтемiз ендi. (Тљседi.) Тоћаш. Асекеѓдi ж#ндеп байлап жоѕары шыѕар. Аѓѕалсаѓѕал бiрдеме жасап жiберiп жљрме. (Ћџдыћ iшiне айѕайлайды.) Ќу, Шушу, ћалай #зi жан бар ма? Жљрегiн тыѓда, жљрегiн. Тамырын џстап к#р. Я, ћџдай, тай-ћџлындай тебiсiп

бiрге #скен сыѓарым едi, осыны да к#п к#рдiѓ бе жаратћан! Ал тарттым, я бiссiмiлла, демеп-жебей к#р. Жалѕыздыѓ жары ћџдай деген, ћџлыѓа ћамћоршы бола к#р, жаратћан ие!.. (Арћанмен тартып Асанды шыѕарып алады. Ол ћан болѕан басын џстап сљйретiлiп шыѕады.) Љйбай-ай, љйбай, Асекем-ай! Ћор тiрлiктiѓ ћџрбаны бола жаздадыѓ-ау. Тфќ, тфќ, тiл-аузым тасћа, к#рер жарыћ дљниеѓ, дќм-тџзыѓ ќлi таусылмапты, бар екенсiѓ-ау, Асекем! Асан. Су бершi, су. Тоћаш. А, су ма ћазiр, ћазiр. Ќлде мына бидайдыѓ суынан к#ресiѓ бе, аурудыѓ жаныѓа батћанын сездiрмей жiберер. Асан. Мейлi, болса болсын. лiп тiрiлдiм ѕой. (Араћ iшедi.) Уф, жарыћтыћ жарыћ дљние жарћ ете ћалды ѕой. Шынында, кеттiм ба деп едiм, талћаным ќлi таусылмаѕан екен... Тоћаш. Таусылмады, таусылмады. (Асанныѓ басын сљртiп, шљберекпен байлайды.) Бала-шаѕаѓныѓ да к#з жасы жiбермедiау деймiн. Туу, тегi зќрем зќр тљбiне кеткенi. Асан. Не болды соншама. Тоћаш. Соншама дейдi ѕой. Айдыѓ, кљннiѓ аманында ћџдыћ iшiнде #лсеѓ, елге не деп хабар берем. (Ћџдыћ iшiнен Шушу «шыѕар» деп айѕайлайды, оѕан Тоћаш ашуланып ћџдыћћа барып.) Ћаћсама, ћаћсап ћалѕыр Шушу! Тџр сонда, ендi ћџдыћты сен ћазасыѓ. Асеке, осы Шушу ѕой ћос ћолдап џстап тџрѕан арћаннан айырылып ћалып т#беѓдi оя жаздаѕан. Асан. Т#бенi ћойшы, миды айтсаѓшы, миды. Ќй, осы миѕа заћым келдi ѕой деймiн, к#зiм бџлдырлап ћарауыта бередi. Тоћаш. Мљмкiн, шамалы шайћалѕан шыѕар. Ќйтсе де бiлгiштер айтады мидыѓ шайћалѕаны да жаћсы, одан онша зиян келмейдi деп. йткенi сол кезде мидаѕы ћан тамырлары љрдiс жџмыс iстей бастайтын к#рiнедi. Бiр жаманшылыћтыѓ бiр жаћсылыѕы бар деген. Асан. Айтћаныѓ келсiн, Тоћашжан. Тек к#зiмнiѓ ћарауытћаны ћоймай тџрѕаны. Жанарым кетiп ћалмаса жарар едi. Тоћаш. Ћой ќрi, ћорыћћанѕа ћос к#рiнедi деп ћай-ћайдаѕына айтпай. Жанар жарыћтыћ керек ќлi саѕан. Небiр ќдемi келiншектердi к#ргенде жџлынып шыѕып: Сен мына жанарымныѓ iшiндесiѓ, Жанардыѓ бiлесiѓ ѕой кiшiрмесiн. Iшiне жанарыѓды саћта менi, Бiреулер к#леѓкесiн тљсiрмесiн, – деп ќлгiлердiѓ алдында арћыратпайсыѓ ба. (Ћџдыћ iшiнен Шушу: «Ќй, болсаѓдаршы!» деп айѕайлайды.)

Ту, мына зарлап ћалѕыр зар жаћ, жер астында да тыныш жатпайтын болды ѕой. Естiдiк, естiдiк. (Ћџдыћћа келiп.) Ана шелектiѓ жiбiн мына арћанѕа байлап жiбер, мен тартайын, сен толтыр шелектi. (Тоћаш шелектi тартып шыѕарып сыртћа апарып т"ге бастайды. Асан дем алып жатады.) Асан. Тоћа, К#секеѓ келген жоћ па? Тоћаш. Жоћ, келген жоћ. Не еметайыѓ езiлiп, саѕынып жатырмысыѓ бастыћты. Асан. Ия, ћатты саѕынып ћџса боп #лейiн деп жатырмын. Тоћаш. Саѕынып жатсаѓ келер, ћазiр к#рер. Ћас бiтiремiз деп жљрiп к#з шыѕарып ала жаздаѕанымыз #з алдына, ќлгi сызып кеткен сары жолаѕынан тљспегенiмiздi к#рсе, ќѓгiртаяћ сонда болады. Асан. Бiз адамбыз ѕой, эксковатор емеспiз... Ойбай, басым, солћ-солћ ете ћалды. Мљгедектiк алып жљрмесем болды ѕой. Тоћаш. Ћой ќрi, жаман ырым бастамай. Бiраћ, ћазаћ «ырым етедi, ырымы ћырын кетедi» деген де бар. Бќленiѓ бќрiн бастаѕан валет ћарѕа демекшi, мына Шушудыѓ ћайдан келе ћалѕаны, осы келмегенде ћоѓырћай тiршiлiгiмiз жљре берер ме едi... (Алыстаѕыны к"рiп). Ойбай, анау келе жатћан К#сем ѕой, ие, дќл соныѓ #зi, ал саѕынып отырсаѓ. Асан. А... кќнi, кќнi... иќ сол, соныѓ #зi ѕой, мен тџрайын. Тоћаш. Жата бер, неменесiне тџрасыѓ. Премьер-Министр емес ћой келе жатћан. Асан. Жо-жоћ, аш бќледен ћаш бќле. К#з ћылып ћасыѓда жљрген болайын. Тоћаш. Е, жарайды, с#з болѕанша к#з болсын. Асан. Сонша мехнат к#рiп, еѓбек етiп жатћанымызды баѕаласын. Тоћаш. Ие, баѕалайды, Сорћџдыћтыѓ басына сорѕа бола ћонды, ќкемдi к#рсетiп жљрмесе. Асан. Ћой, ћай-ћайдаѕыны айтпай. (К"сем келедi.) К сем. Ћалайсыѓдар, ей, батырлар. (Мотоцикiлдi к"рiп). Е, еѓ басты еѓбекћорларыѓда келiптi ѕой, еѓбек ендi ћызѕан шыѕар. Ол келем десе, келедi, айтты бiттi. Ќй, Асеке, басыѓа не болѕан. Асан. Ћџдыћ iшiнде байћаусызда тас тљсiп кеттi. Тоћаш. Мына жердiѓ ћџмынан тасы к#п екен, бџрын тас ћорѕан болѕан-ау деймiн шамасы. К сем. Болса болар. Ќйтсе де, Асеке, баспен ойнауѕа болмайды, мљмкiн медпунктке барармыз.

Асан. Жоћ, керегi жоћ. Жанды алмаѕан ауру жљз жыл жасасын деген, шыдармыз. К сем. Байћа, ертеѓ алда-жалда бiрдеѓе бола ћалса, жџмыс љстiнде жараћат алѕан, ћауiпсiздiк ережесiн саћтамаѕансыѓдар деп менi сљйреп жљрмесiн. Асан. Ћорыћпа, #лсем #з љйiмде #лемiн. К сем. Сонда да саћтанѕанды ћџдай саћтайды, жљр, барайыћ. Асан. Ћойшы К#секе, жџмыста не болмайды, мџндайдыѓ небiр ћоћайын к#рiп жљрмiз ѕой, ет љйренiп кетедi екен. К сем. Онда ћашан айтты деме мен айтарымды айттым, #зiѓ ат-тоныѓды ала ћашып тџрѕан. Мiне, мына Тоћаш та куќ. Тоћаш. К#секе, не болды соншама... К сем. Сендерден бќрi шыѕады, ертеѓ бiр т#бенiѓ шаѓын бiр т#беге ћосып бџрћыратып шыѕа келулерiѓ мљмкiн. Асан. Болды ѕой ендi, бiреудiѓ басына бола басыѓды ћатырмай. Бас менiкi, сенiкi емес. К сем. Бас сенiкi болса, ол бастыѓ бастыѕы мен. Тоћаш. й, мыналары несi? (Шелекпен ћоса арћанѕа байланѕан ескi заттарды к"терiп шыѕарады.) Мќссаѕан, мына кереметтi ћараѓдар. Ш#кеѓ не ћазып жатыр #зi. (Бќрi таѓданып к"ре бастайды.) Ескi-ћџсћы не заттар бџл #зi. К сем. Бџл ескi-ћџсћы емес. Асан. Олжа ма? К сем. Бџны ћазба байлыѕы деймiз бе, не деушi едi ќлгi... Ћой, басымыз дауѕа ћалмай тџрѕанда хабар бере ћояйыћ. (Џялы телефонымен с"йлеседi.) Ало, ауданныѓ ќкiмдiгi ме? А... Бџл «ртен» ауылынан Ћџтћарѕанов К#сем ѕой... Сiздерге айтайын дегенiм, бiз мынау ауыл тљбiндегi екiншi фермадан ћџдыћ ћазып жатыр едiк, жер астынан небiр тарихи жќдiгерлерге тап болдыћ, ие, ие бiрталай зат... А, ауылдыћ учаскелiк инспекторы барады дейсiз бе, жаћсы келсiн, кљтемiз. (Телефонды "шiредi.) Алдарынан #ткенiмiз дџрыс болды. Ћазiр ауылдаѕы солардыѓ #кiлi келiп к#редi. (Олар ћџдыћ iшiнен Шушуды шыѕарады. Оныѓ ћолында ћџшаћтап алѕан ћобдишасы мен шљберекке оралѕандары бар.) Шушу. Ћазып жатырмын, ћазып жатырмын, шыѕып жатыр, тiптi ћазѕан сайын неше тљрлiсi шыѕады. Ћџдыћ ћазушымын ба, археологпiн ба, тљсiнiксiз боп кеттi. Тоћаш. Ћолындаѕы не? Бџл не ћобдиша? Шушу. Бiлмеймiн, аузын аша алмай ћойдым... (Бќрi шыѕарылѕан ћылыш, ћанжар, ћалћан, дулыѕа, ћџмыра жќне батырдыѓ сауыты сияћтыларды тiзiп ћояды.)

Асан. Ш#ке, ћолындаѕы мына тљйiншегiѓ не? Шушу. Кiсiнiѓ ћанћасы, скелетi. (Скелеттi ћџрап отырѕызып ћояды.) Бџл #зi тiрi кезiнде кiм болды екен, жарыћтыћ. Мљмкiн, бiз сияћты ћџдыћ ћазѕан бiр бейбаћ па екен... Тоћаш. Ћџдыћты ана ћанжар ћылышпен ћазѕан демекшiсiѓ бе. Асан. А... ќй, онда бџныѓ батыр тџћымынан болмасын. Мыналарыѓ жаугершiлiк заманында пайдаланатын дљниелер ѕой. К сем. Рас, рас, ќбден мљмкiн. Тоћаш. Ќй, жiгiттер осымыз осы Ћазаћ елi љшiн, жерi љшiн жанын пида етiп ћџрбан болѕан Ер Т#стiктерiмiздiѓ бiрi болмасын. Бiз де ћазаћпыз ѕой. Алла разы болсын, рухыныѓ алдында таѕзым етiп, дџѕа баѕыштайыћ. (Бќрi скелетке ћарап отырып Ћџран оћиды.) Ќумин! Шушу. Тоћашжан, мљмкiн бџл жерiмiзге алаћџйындатып басып кiрген Шыѓѕысханныѓ бас шабары болып жљрмесiн. Тоћаш. Ћойшы-ей, аѕатай! Осы сенiѓ аузыѓнан #ткенiмiзге салауат, бљгiнiмiзге тќубе деген бiр жылы с#з шыѕа ма, жоћ па! Жап-жаћсы iстiѓ бетiн ылѕи керi бџрып жiбересiѓ. Шушу. Ойым ѕой, ойым. Асан (ћобдишаны аша алмай отырады). Мынауыѓ ашылар емес. Бџрынѕы заманныѓ сейфi осы болмасын. К сем. Асеке, оны ашып ћайтесiѓ, ћазiр #кiл келедi ѕой, соныѓ #зi ашсын. Асан. кiлдiкi емес, #зiмiздiкi емес пе, #зiмiз-аћ аша берейiк. Шушу. Дџрыс айтады. Тапћан – тапћандiкi, ешкi баћћандiкi. Жаћсыны к#рмек керек, бiзге ермек керек, ашайыћ. Тоћаш. Байћандар одыраѓдамай, ћолдарыѓа бiрдеѓе тисе, опырып жiберетiндерiѓ бар емес пе... К сем. Мљмкiн, кiлтпен ашылар. Кiлтi бар шыѕар, ћараѓдаршы ж#ндеп. Шушу. Ћай ћалтадан ћараймыз, ћџдыћћа ћайта тљспесек. Осыныѓ iшiнде доллар жатыр дейсiѓ бе, мќйм#ѓкелемей ћаћпаѕын майыстыра салсай. Асан. Ћазiр, ћазiр бiрдеѓесi сырт еттi, ашылады-ау деймiн... Шушу. Сырт еттi ме, осы Асекеѓнiѓ санасында саѓылау бар. (Ћобдиша аћырын ашылады.) Тоћаш. Ой, Асеке, жарайсыѓ! Айттым ѕой, мидыѓ шайћалѕаныныѓ да кейде пайдасы бар деп. (Ћобдишаныѓ iшiнен жаћџт тастар, алтын, кљмiс, зергерлiк бџйымдар шыѕады. Бќрi мќз, аѓ-таѓ боп к"ре бастайды.)

Шушу. Ал керек болса, аѕайын, бџл не ћылѕан батпан ћџйрыћ десем! Бќсе, #зi де зiлдей едi. Тоћаш. Мынау дегенiѓ бiр хан сарайыныѓ байлыѕы ѕой. Асан. Осыншама байлыћты ѕџмырымда бiрiншi к#рiп отырмын. Ой, тоба, саф алтын деген осы ќ... Шушу. Кљмiс те алтын, мыс та алтын, алтын да алтын, сыр болмайды жаћсы да айтылмайтын... (Машина келiп тоћтайды. Ћастарына учаскелiк инспектор, яѕни бiрiншi к"рiнiстегi полиция лейтенанты келедi.) Полицей. Не боп ћалды, тыныштыћ па? (К"сем мен Шушуды к"рiп.) Тфу, ћайда барсам да осы аѕайынды Ћџтырѕановтардан ћџтыла алмай-аћ ћойдым-ау! К сем. Ћџтырѕанов емес! Полицей. Ендi кiм? К сем. Ћџтћарѕанов деѓiз, лейтенант мырза! Полицей. Е, бопты, болса болсын. Ћџтћарѕан десеѓ, ћџтћарѕан де. Ауданнан #кiл шаћырѕан сендер ме? К сем. Ия. Мыналарды к#рсетейiк деп едiк. Полицей (скелеттi к"рiп, шошып). Ойбай, мынау кiмнiѓ сљйегi!? Мџны наѕып к#рден суырып алѕансыѓдар. К сем. К#рден емес, жерден. Полицей. Менi осы ћурап ћалѕан ћу сљйектi к#рсетуге шаћырдыѓдар ма? Жџмыс жоћта жџмыс тауып. Осы ќр жерге мџрындарыѓды тыѕып жљрмесеѓдер тыныш жата алмайсыѓдар ма! К сем. Лейтенант мырза, мен сiзге емес, аудандыћ ќкiмдiкке хабарласып содан адам шаћырѕам, сондыћтан #кiл болып келген екенсiз, кiдiѓдемей с#зге ћџлаћ асыѓыз. Ќйтпесе, мен ќкiмдiкке ћайта телефон соѕам. Полицей. Болды, болды, сес к#рсетпей. Ал айтыѓдар тоћ етерiн. К сем. Мыналарды к#рсетейiк деп едiк. (Бќрiн к"рсете бастайды, полицей аѓ-таѓ.) Полицей. Ќй, мыналарыѓ тарихи мџра ѕой, ћайдан таптыѓдар. Шушу. Ана ћџдыћтыѓ iшiнен. Полицей. Ћџдыѕы несi? Ћџдыћћа тљсiп жљрмiсiѓдер? К сем. Фермада су тапшы болѕан соѓ, ћџдыћ ћазуѕа тура келдi. Соныѓ астынан шыћты. Полицей. Жетi ћабат жердiѓ астынан алдыћ деѓдер. Мынау не, бџл не ћобдиша? (Таѓданып ћобдишаны ашып к"редi.) й, мыналарыѓ тџнып тџрѕан асыл тастар ѕой, мыналарыѓ

ћазба байлыѕы! Алтын, кљмiс, жауњар, мќссаѕан, осылардыѓ барлыѕы ћџдыћтан табылды ма? К сем. Ие, сосын ѕой ќдейi сiздердi шаћыртћанымыз. Полицей. Бџл байлыћ мемлекеттiкi, бџѕан ћол сџѕуѕа болмайды, сџћтыѓ екен, заѓ жљзiнде жазаланасыѓдар! Ћобдишаныѓ аузын кiм ашты? Бќрi. Бiз емес! Бiз емес! Полицей. Ендi кiм? Тоћаш. Кiм екенiн кiм бiлген, #зi солай ашыћ жатыр екен, т#кпей-шашпай алып шыћтыћ. Полицей. Оны еще тексеремiз, бiр-екi келесiн ћалталарыѓа басып жiберген жоћсыѓдар ма!? Кќнi, ћалталарыѓды к#рсетiѓдер, аударыѓдар... К сем. Ћалталарыѓды к#рсет дегенi несi-и мынаныѓ. (Бќрi ћалтарын аударып к"рсетедi.) Полицей. Сенiѓ басыѓа не болѕан? Асан. Љйде жљргенде жерт#леде мќтшеге соѕып алдым. К сем. Бiрдеѓе тауып шаћырсаѓ да бќлеге ћалады екенсiѓ ѕой #зi. Полицей. йткенi сендер ћылмыс жасап отырсыѓдар. Бќрi. Ћандай ћылмыс? Полицей. Мына жер, мына тџс тарихи маѓызы бар деп мемлекеттiѓ ћарамаѕына ћорѕауѕа берiлген. Ал сендер болсаѓдар бџл аумаћта рџхсатсыз ћазба жџмыстарын жљргiздiѓдер. Бџл ћылмыс! Бџл ћылмыстарыѓ Ћылмыстыћ Кодекстiѓ 293 статьясына жатады. Ендi сендердiѓ сљйектерiѓ тљрмеде шiритiн болады. К сем. Бџл маѓда ћазба жџмыстарын жљргiзуге болмайды деп жазылып тџрѕан ешбiр ескерту белгi жоћ ћой. Бiз ћайдан бiлемiз оны. Ћайдаѕы статьяны айтып тџрсыз таѕы? Полицей. 293 статьяны айтып тџрмын. Бќрi. Онда не дейдi? Полицей. Онда: за нарушение режима особо охрянаемых природных территорий, повлекшее причинение значительного ущерба, наказываются ограничением свободы на срок до трех лет, – дейдi. Шушу. Асстапыралла, шаг аттасаѓ болды, осыныѓ статьясы дайын тџрады. Бџл не деген бiтпейтiн статьялар #зi. К сем. Лейтенант мырза, таѕы да айтам, егер бџл мемлекеттiѓ ћџзырындаѕы ћорѕалатын жер болса, онда неге «табличка» жазып, елге тљсiндiрме жљргiзбегенсiздер. Полицей. Ћанша рет айтайыћ бџл жерде ћорым, бџрын тас ћорѕан болѕан деп.

Тоћаш. Айттым ѕой ќнi, мџнда тас ћорѕан болѕан деп. Полицей. Кезiнде Алматыдан Ќлкей Марѕџлан атындаѕы Археологиялыћ институтыныѓ мамандары келiп ћазба-зерттеу жџмыстарын жљргiзген. Бџл жер ескi саћ дќуiрiнен жеткен ћорым екен, сондыћтан мџны ќлi зерттеймiз, келемiз деп кеткен. К сем. Онда неге бџл жердi бас-к#з бол деп бiреулерге тапсырмаѕан. Полицей. Аудандыћ мќдениет б#лiмiне тапсырѕан, солар бас-к#з боп отырѕан. К сем. Ендi бiзге не ћыл дейсiз сонда? Бќрi. Бiздiѓ жазыѕымыз не? Полицей. Жазыћтарыѓды ћазiр барып жазамыз. Сендермен бџл жерде саудаласып тџруѕа уаћыт жоћ менде. Мына жќдiгер, сљйек-пљйектерiѓдi алыѓдар да жљрiѓдер б#лiмшеге. (Полицей "зi ћобдишаны ћысып џстап алады. Бќрi жиналып кетедi.) Екiншi акт 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс (Айдалада Шушу мен Асан бџзылып ћалѕан мотоциклдi ж"ндеп ќуреге тљсуде.) Шушу. Итаяћ, ћырсыћ неме! Бџл ауылдыѓ малы да, масасы да, мотоциклi де бќрi осындай ћырсыћ! Ћонѕан жерiнен тырп етпейдi, ћонжыћ ћџсап ћонжиып жата бередi. Асан. Ж#нделуге к#нетiн тљрi жоћ па? Шушу. Ћайдан ж#нделет, мына бензин баратын жерi ћаћалып-шашалып бой бермей тџр, жылан жџтћыр ћу б#шке! Асан. Жљрiске мыћты, жолѕа шыдамды жаѓасын сатып алмайсыѓ ба оданда ит-ќуреге тљспей. Шушу. Ќкем миллионер болса сатып алар ем... Одан да шаћшаѓды ќкел? Асан. Мќ, ашуыѓды, аптыѕынды бас. (Шаћшасын бередi.) Шушу. Асеке, сенiѓ осы шаћшаѓ керемет. Жезден ћџйып, шашаћталѕан бџрандалы тыѕын орнатыпсыѓ. Онымен ћоймай ќшекейдi де аямай жасапсыѓ, пысыћсыѓ ќйтеуiр. Асан. зiѓнiѓ шаћшаѓ ћайда? Шушу. Е, менiкi ќншейiн аѓныѓ мљйiзiнен жасала салѕан жай ћарапайым дљние ѕой. Дљние демекшi, осы дљние не боп кеттi-и, #зi?

Асан. Ћай дљниенi айтасыѓ? Шушу. Фќни дљниенi айтам, басћа таѕы ћандай дљниеѓ бар едi? Асан. Е, итiм бiле ме, сенiѓ кќллќѓда не бар екенiн. Ия, ќлгiнде дљние туралы бiрдеѓенi ћоѓырсыта бастап еѓ, тiлiѓдi тiстеп ћалдыѓ ѕой, айтсай... Шушу. Айтћанда Асеке, ол былай, осы #мiрге, ћоѕамѕа к#ѓiлiм толмайды, жан жетiм, келешекке алаѓдаушылыѕым басым, шынын айтсам, меѓ-зеѓ кљй кешудемiн... Асан. Неге? Шушу. мiр сљрiп жатћан ортамыз ќбден ћитџрћыланып бара жатћан сияћты. Оны ћалада да, далада да болѕанда байћаймын. Байћаймын да жиренемiн. Бiр #згерiс керек, #згерiссiз болмайтын сияћты. Асан. Ћалада ма? Шушу. Жалпы осы ел-жџртта. Бџрындаѕы екпiндетiп, дљрiлдетiп ќлдебiр #згерiстер басталѕан едi, ћазiр сол серпiлiс мљлдем бќсеѓдеп кеттi. Асан. Оныѓ керегi не саѕан? Шушу. Ойбай-ау, осы елдiѓ азаматы болѕаннан кейiн, ћазаћ болѕаннан кейiн алаѓдаумыз керек ћой оѕан. Бџл елдiѓ болашаѕын мен ойламасам, сен ойламасаѓ, анау ойламаса ћырым-ћытай келiп ойлай ма оны! Ќлi џйћылы-ояу жатћан к#птiѓ санасы ћозѕалмай, љлкен ћадамдарѕа бару екiталай; Дiн тљзелмедi, тiл т#рге шыћпады, џрпаћ азды, жемћорлар жемiгiрдей жеуiн ћояр емес, ћџт-береке ћашты! Ћоѕамѕа ћозѕау керек, љлкен серпiлiс керек. Асан. Не сонда, шынымен де тџйыћћа, тыѕырыћћа тiрелдiк пе? Шушу. Тiрелдiк ќрине. Асан. Ћалай? Шушу. Елдiѓ ерiк-жiгерi мен ћыр арћасы ќлдебiр ћорћынышты жаѕдайдан ћырћылып бiтiп бара жатћан сияћты. Халыћтыѓ ынтымаћ бiрлiгi шашырап жљдеп бiттi. Асан. Дерттi екенбiз ѕой... Шушу. Дџрыс айтасыѓ, тауып айттыѓ тегi. Асан. Сонда не iстелу керек? Шушу. Дерт меѓдеген ћоѕамныѓ к#зi ашылуы керек. Ќйтпесе, бќрi љсiп #лiп бiтедi. Айтпаћшы, љсiп #лiп демекшi, анада бiр жап-жас аћынныѓ мынандай #леѓ шумаћтарын оћыдым:

Iшiмде де аћ боран, Сыртымда да аћ боран. К#ѓiл-бџлаћ аћ табан Ол да ћатып тоћтаѕан. Љсiп #лдi љмiтiм мiр бойы саћтаѕан! – деген. К#рдiѓ бе, ћандай тамаша айтылѕан, тура ћазiргi заманныѓ жан айћайы... Асан. Е, бџл жан айћайды еститiн ћџлаћ, тљсiнетiн тљйсiк, џѕар џѕым болса жаћсы ѕой. Шушу. Жоћ ћой сол, жоћ. К#бiнiѓ к#кд#нен к#ѓiлi тiзгiн тартты ћазiр. Шќкќрiм бабам былай деп едi жарыћтыћ: Келiп ћайдан, барам ћайда? Не ћылѕаным болар пайда? Ћаламын ба мола боп сайда? – Деген ой тырнаѕан к#ѓiл! – деп. Сондыћтан елдiѓ к#ѓiлi ала-б#тен болмауы керек. Ћџдайѕа шљкiр, ќйтеуiр ел iшi толѕан жастар, бџлар ќлi кљшiк кезiнен талана ћойѕан жоћ, сондыћтан ћазан ћайнатуѕа дайын. Менiѓ бар љмiтiм осыларда. Асан. Ой, Шќке, сiз #зi џйћы ћашырар уайым тауып бердiѓiз ѕой. Айттым ѕой, сен ауылда бекер жљрсiѓ деп, оћып бiлiм алѕаныѓда таћћа отырмасаѓ да, атћа отыратын, ж#н с#з айтатын дуалы ауызды азамат болатын едiѓ ендiгi. Рас, айтћаныѓ айдай аныћ, шынымен де, «ш#ре-ш#ре» боп кетудiѓ азаћ алдында тџрмыз-ау деймiн. Шушу. Ия, Асеке, ћазiр екiге жарылѕан жармаћ боп кетуiмiз де бек мљмкiн. Асан. Ћой, љмiтсiз шайтан деген бар емес пе, бiреуге сайлы, бiреуге жайлы бџл ћџбылыс таѕы бiрнеше џрпаћ ауысћанда оѓды орнына келер. Шушу. Ойбай-ау, онда тiптi мљлдем ш#ре-ш#ре емес, байтал тљгiл бас ћайѕы деп жамырап кетпесек ћайтесiѓ. Асан. Ћой ќрi, ћара аспанды т#ндiрмей, ћай-ћайдаѕыны аузыѓа алма, жаћсы с#з – жарым ырыс деген. Шушу. Жаралы жаным шыћсын деп, Ћара жер менi жџтсын деп, лген соѓ елiм мџтсын деп, Атымды ћойдым «Џмтылѕан», – деймiз бе сонда, Асан ћайѕы ата... Асан. Асстапыралла, ќнi, бџл ендi ауыздыѕа с#з бермейдi.

Ќй, Шќке, #стiп шекемiздi шеѓбектеп ќѓгiме-дљкен ћџрып отыра беремiз бе, мына темiрiѓдi с#йлет, тезiрек сљндет тойѕа жетейiк. Той тойлап, ќлеулетiп араћ iшкеннен басћа не ћызыћ ћалды ћырдаѕы ћазаћта. Шушу. Ќнi, арћа-тоѓыѓ жiбiп, бiр ѕибратты ой айта бастасаѓ болды дќл ћызды-ћыздыныѓ ортасына келгенде ойды бџзып жiбередi бџлар! Асан. Ойбай-ау, ендi, айдалада екеуден-екеу #стiп малтамызды езiп мыжып отыра беремiз бе?! Одан да бара жатћан сљндет тойѕа барайыћ та тездетiп, кетпек болсаѓ зымыра деген. Шушу. Не, ћазаћтыѓ ћара баласыныѓ сљндеттелгенiн к#рмеп пе едiѓ? Ќлде осы сен #зi сљндеттелмеген кќпiрсiѓ бе?! Асан. Кетшi-и, ќрi! Жаћ сљйегiѓ жарылѕыр, ћай-ћайдаѕыны айтпай! Оданда мына к#терем болѕан мотокциклiѓде не ауру, айтшы ал? Шушу. Оныѓ не айтатыны бар, ћойда – топалаѓ, ешкiде – кебенек, жылћыда – жамандат, сиырда – ћарасан болса, мынада – тљйнеме! Ћаћалып-шашалып от алмай тџра бередi осылай бџл пќтшаѕар! Асан. Ендi не iстеймiз, мына ми ћайнатар ыстыћта кљйiп, шыжып #лемiз бе? Шушу. лсек #лермiз. Осы #лiмнен несiне ћорћасыѓдар тљге, #лiм деген кез келгендi ћуып жљрiп ќйтеурi бiр келетiн шаруа. Оныѓ ертесi не, кешi не, бќрiбiр емес пе... Асан. Ќнi, бџл ендi ауыз ашћызбайды ендi. Сенiмен тџрып жатћан анау Шаншуге орден беру керек. Жеп ћоятын шыѕарсыѓ байћџсты. Шушу. Не, жаныѓ ашып тџр ма оѕан, сонда ќйел затын еркелетiп џста демексiѓ ѕой... Асан. Е, еркелетiп џстаса несi бар? Шушу. Ќй, Асан, бiлiп ћой, ћатын ерке болса – байына теке болады. Асан. Тфу, сайтан алѕыр, саѕан дауа жоћ екен! Ќй, Шќке! Оданда ћиямпџрыс-ћисыћ с#здерiѓдi таста да, ж#ндешi мынауыѓды тездетiп. Шушу. Ж#нделмесе iшiне кiрем бе ендi, сен де ћызыћсыѓ ћараѕым. Асан. Онда басћа бiр амалын табайыћ, тџра беремiз бе осылай с#з сауысып Сарыарћаныѓ сары даласында ћу темiрдi ћџшаћтап...

Шушу. Онда сен #зiѓ жљре бер. Асан. Неге? Шушу. Тойѕа барып т#бе к#рсетiп ћайт... Асан. Ћызыћсыѓ-и, ћу медиен ћу далада досымды тастап кететiн мен саѕан имансыз бiреумiн бе... Ќлде маѕан кљмќнiѓ бар ма? Шушу. Е, жоѕа, ћойшы ќрi. Асан. Байћа, кљмќн болѕан жерде адамнан иман да ћашады деген. Шушу. Ой, ћойшы-ей, аѕатай, пiскiлемей тiлiѓнiѓ уын. Ћысћасы, мына итаяћпен бiрдеѓе жасайыћ. Асан. Ендi мен баѕанадан берi не деп зарлап тџрмын. Ќй, Шќке, бџл ж#нделмейдi, ћой, ќуре болмай... Басћа амалын ойластырайыћ. Шушу. Не ойластырамыз? Асан. Адамнан амал ћалѕан ба, ойлайыћ отырып... Шушу. Осы ћу темiрдi тастап кетсек ћайтедi, ћайтарда алармыз. Асан. Ћой, босып жљрген бiреулер #ѓгерiп алып кетсе ћайтесiѓ... Шушу. Кiмге керек бџл итаяћ... Асан. Неге, тесiк моншаћ жерде жатпайды деген. Шушу. ѓгерiп демекшi, онда #ѓгерiп алып кетейiк... Асан. Ћалай, зiлдей ѕой бџл бќлеѓ. Шушу. Жоћ, сљйреп ќкетпеймiз бе кќдiмгiдей... Асан. Е... сљйреп демекшi, баѕанадан берi неге с#йтпедiк. Шушу. зiѓ ѕой, маѕан тiлiѓдi пiскiлеп екi саѕат тџрѕан. Асан. Ќнi, бџлар #з бќлесiн ауру бастан сау басћа аудара салады #стiп. Шушу. Асеке, итеремiз бе мынаны, не iстеймiз... Демiкпеѓ жоћ па едi? Асан. Жоћ па дейдi ѕой, ћазiр экологиясы ћџрыѕан мынандай мемлекетте ћайбiр сау адамды к#рiп едiѓ? Демiкпеѓ де, емiкпеѓ де табылады бiзден. Шушу. Онда осындай ыстыћта мына атты мен жалѕыз сљйреп жљре алмаймын... Асан. Ат демекшi, ат туралы термешiлер не деп едi #зi? Шушу. Атыѓ жаман болса, арманыѓ кетедi... Асан. О, о... Тура, дќл таптыѓ, дќл таптыѓ, айтшы осыны... Шушу. Атыѓ жаман болса, арманыѓ кетедi, Аѕайын жаман болса, дќрменiѓ кетедi, Пейiлiѓ жаман болса, иманыѓ кетедi

Ћатыныѓ жаман болса, мейманыѓ кетедi. Жiгiттiѓ #ткен дќуренi басына ћайта ћонса, Ћас дџшпаны жылмаѓ-жылмаѓ етедi. Асан. Ой, аз-замат! Дќл айттыѓ. Ћандай ѕажап ќ... С#з жљйесiн тапса деген осы. Кљннiѓ жаманы кетедi деген осы мiне, бџл ћиыншылыћ та артта ћалады ќлi-аћ. Шушу. Айтћаныѓ келсiн, Абыз баба! Асан. Ќй, кекетпе, кекетпе... Шушу. Кекетiп тџрѕам жоћ, жљйесi кеп тџрѕан с#з болѕан соѓ айтып жатћаным да. Асан. Ал, жiгiтiм, тќуекел деп мына арѕымаѕыѓды жетелейiк онда... ќйтпесе далада ћалармыз... Шынымен де, наѕыз далабезер болдыћ #зi. Шушу. Ќй, ќй... ненi меѓзеп тџрсыѓ!? Асан. Ой, ћойшы, ќр с#зiме ћадалмай... Шушу. Ендi далабезер, далабезер деп... Мен ќдейi дала безiп жљр дейсiѓдер ме, мына итаяћ ћой #стiп сыртћа шыћсаѓ болды табандап жатып алатын. Сосын жљресiѓ сарылып итќуреге тљсiп... зiм де ќбден мезi, зќрезап болдым осы антџрѕан зќнталаћтан! (Ашуланып мотоциклдi теуiп-теуiп ћалѕанда ол гљрiлдеп отала ж"неледi. Екеуi аѓ-таѓ боп сасып ћалады да, мотоциклге отыра-отыра кетедi!) Асан. Ой, Алла, мал иесiне тартпаса арам #ледi деген осы. Шушу. Ќй, ќй, Асеке! Асан. Жоѕа деймiн де, мотоциклiѓнiѓ мiнезi тура сенiкi сияћты екен. Айтћанѕа к#нбесе де ќйтеурi айдауѕа к#нетiнiне тќубе. Баѕанадан берi #стiп тепкiнiѓ астына алу керек едi... Шушу. Кеттiк пе, Асеке? Асан. Кеттiк, кеттiк, #лмеген ћџл алтын аяћтан ас iшедi деген, бџйыртћан бџйрыћтан ћалмайыћ. Ал, Ш#ке зымыра, байћайыѓды баса тљс! (Мотоциклдi дљрiлдетiп екеуi кетедi.) 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс (Шушудыѓ љйiнiѓ ауласы. Шеткерiректе љйдiѓ сыртћы есiгi мен терезесi к"рiнiп тџрады. Екi аяѕы темiрден тџсауланып, оѕан ћџлып салынѕан. Шушу есiгiнiѓ баспалдаѕынан зорѕа тљсiп, ауладаѕы љстел ћасындаѕы орындыћћа келiп отырады.) Шушу. Тљн ортасында шамалы iшiп келiп, сырт киiммен џйыћтап ћалып едiм, ћарашы, мыналардыѓ аяѕыма темiрден

тџсау салып кеткендерiн. Тiптi ћџлыппен кiлттеп кетiптi мџны. Џяттан безгендер! Мен дала безсем, бџлар џяттан безген! Сонда не, маѕан љйден шыћпа дегендерi ме бџлардыѓ. Љй кљшiк ћылып ћоймаћшы ѕой менi. здерi ћайда жљр, бљгiн ћай кљн? Ќй, Шаншу, Ћантай, Алтай, Балтай... Ќй, балалар, барсыѓдар ма, жоћ па. Бќйбiше, ќй, бќйбiше, ћайда кеткен бџл ћатын!? Бiрекi ай болып едi љйге айлыћ ќкелмегелi, к#герiп шыѕа келдi ќнi! Ћатын кiмнiѓ ћатыны – ала ћаптыѓ ћатыны, ала ћаптан ас кетсе – ќлдекiмнiѓ ћатыны деген ып-рас. Жоћ аћшаны ћайдан табам. Ћџлдыѓ ћалаѕаны болмайды, Алланыѓ бџйырѕаны болады емес пе... Љйбай-ай, аяѕым-ай, ћажап жљргiзбейдi мына ћу темiр! Тапжылмай љйде отыр дейдi, сонда не мен жаѓа тљскен жас келiнмiн бе. Айдыѓ-кљннiѓ аманында байлап тастаѕандарын-ай. Ћџлаћ естiгендi к#з к#редi, к#ршiлер к#рсе ќѓгiме таба алмай жљргендерге ќѓгiме болатын болды ѕой... Ќй, барсыѓдар ма тљге! Алтай, Балтай... (Ћора жаћтан екi џлы шыѕады.) Алтай. О не, ќке? Шушу. О не дейдi ѕой... Ќй, Алтай, мыналарыѓ не? Алтай. Бiз емес ћой. Шушу. Ендi кiм? Алтай. Мама. Шушу. Мќмќ, мќмќ! Мен не сендерге аяѕына тџсау салып жайылымѕа жiберетiн жылћымын ба!? Шеш мынаны! Балтай. Ћалай шешемiз? Шушу. Балтай тiлiмдi ћышытпа! Ћалай шешсеѓдер олай шешiѓдер, кiлтi ћайда мына ћџлыптыѓ? Балтай. Мамамда. Шушу. Ол ћайда? Балтай. Жџмыста. Шушу. Ћантай ћайда? Балтай. Бiрге кеттi. Шушу. Ќнi, бџлар ќскери адамдар сияћты тыћ-тыћ етiп тек сџраћћа ѕана жауап берiп тџрады. здiгiмен #мiрде ештеѓе ойлап таппайды. Онда тџрайыћ осылай ќр жерде баћсыныѓ моласындай шоћиып. Кќуњар ћылмайсындар ма, бiрдеѓе ѕып. Алтай. Не iстейiк? Шушу. Ћџрал-сайман ќкеп, мына ћџрсаудан босатыѓдар. Ќкел бол! Балтай. Не ќкелейiк? Шушу. Ќй, Балтай балта ќкел ойбай! (Балтай кетедi.) Алтайжан не iстеп жљрсiѓдер?

Алтай. Мал ћораныѓ т#бесiн жауып жатырмыз. Шушу. Ћора-ћопсыћтыѓ шаруасы бiтпейдi ол, ћоя тџрыѓдар оны... Сенiѓ кiшкене аћылыѓ бар ѕой, басым ќкетiп барады, бiлдiѓ бе... Алтай. Бiлдiм. Шушу. Ненi бiлдiѓ? Алтай. Басыѓыз ќкетiп барады. Шушу. Ендi ќкетiп бара жатса барып ќкелмейсiѓ бе. Алтай. Ненi? Шушу. Ненi, ненi!.. Ой, жетесiз #ѓкей! Мен кiмдердi тќрбиелеп жатырмын, а!? Ымды тљсiнбеген дымды тљсiнбейдi... жљз грамм ќкел. Алтай. Ол жоћ. Шушу. Неге жоћ, ћалай жоћ, ћайтiп жоћ?! Алтай. Мамам тыѕып кеткен. Шушу. Тыћса, ћарамайсыѓдар ма. здерiѓе керек нќрсе болса ѕой итпен iздеп тауып алар едiѓдер... Онда суыћ су ќкел. (Алтай кетедi.) Бала емес, бќле ѕой мыналар. (Балтай саймандарын ќкеледi.) Балтай. Ќкелдiм. Шушу. Ќкелсеѓ менен сљйiншi сџрап тџрсыѓ ба? Балтай. Не iстейiн? Шушу. Бџз мынаны. Балтай. Ћалай? Шушу. Ћап, мынаныѓ ызасы-ай! Мына заманныѓ балалары не боп кеткен #зi, а!.. Ќй, Балтай, балта ќкелгенiѓ не ойбай! Балтамен ћџлыпты кiм ашады... Балтай. Балтай балта ќкел дедiѓiз ѕой... Шушу. Ол менiѓ жан айћайым шыћћан. (Алтай су ќкеп бередi. Ол iшедi.) Уф, жаным-ай! Ќй, сонда шынымен љйде бидайдыѓ суы жоћ па?. Алтай. Бидайдыѓ суы емес, кљрiштiѓ суы бар. Шушу. А... Ол не? Алтай. Кљрiш к#же. Шушу. О, ћџры, ћџрыѕыр! Тiлiѓдi тљсiнбейтiн балаѓнан, ымыѓды тљсiнетiн итiѓ жаћсы. Алтай. зiѓiз ѕой, бидайдыѓ суын сџраѕан, сосын мен љйде ћандайы бар екенiн айттым. Шушу. К#рде тџр, сендер адам болмайсыѓдар. Ой- #рiстерiѓ одаѕай! Болар бала он бесiнде бас болат, болмас бала жиырма бесiнде жас болат... Ќй, неѕып тџрсыѓдар ћарауыл ћџсап, мына ћара ћџлыпты алмайсыѓдар ма оданда.

Балтай. Ћайтiп? Шушу. Не, соѕан миыѓ жетпей тџр ма. Балтай. Кiлтсiз ћалай ашам. Шушу. Џра берсеѓ тљйе де #ледi. Ана бџрѕышпен, ана ысћышпен мына жiѓiшке жердi кескiле, ћџлыпты тескiле! Мiне, былай, бљйтiп... (Екi бала тџсауды кескiлей бастайды.) Одыраѓдамай байћаѓдар, мына екi мљшем керек ќлi маѕан. Алтай. Мљше деген не ол? Шушу. Адамда жетi мљше болады: Олар: бас, кеуде, iш, екi ћол, екi аяћ... Менiѓ айтып отырѕан мљшем екi аяѕым. Бiлдiѓдер ме? Екеуi. Бiлдiк, бiлдiк. Шушу. Жетi жџт деген болады. Ол: зiлзала, соѕыс, #рт, сел, ћуаѓшылыћ, iндет, аћ ћар, к#к мџз. Бiлдiѓдер ме? Екеуi. Бiлдiк, бiлдiк, ќке. Шушу. Анау жетi ћат к#кке жататындар: Ай, Меркурий, Шолпан, Кљн, Ћызыл жџлдыз, яѕни Марс, сосын Юпитер, Сатурн. Бiлдiѓдер ме? Екеуi. Бiлдiк, бiлдiк. Шушу. Бiлсеѓдер айтыѓдаршы, ал жетi ѕалам деген не? Екеуi. Бiлмеймiз, оны ћайдан бiлемiз. Шушу. Ќрине, бiлмейсiѓдер, шешелерiѓ осыларды љйретедi дейсiѓдер ме. Оныѓ есiл-дертi менi аѓду, ћолынан келсе ретiн тауып тџсаулап тастау... Алтай. Ќке, жаѓаѕы жетi ѕалам дегендi айтпадыѓыз ѕой. Шушу. Ќне, кейде бiрдi айтып, бiрге кетiп ћалатыным бар осы. Ћайбiр жетiскендiк дейсiѓ, ол дегенiѓ мына заманныѓ жеткiзген жерi... Балтай. Жетi ѕаламѕа не жатады, ќке. Шушу. Жетi ѕаламѕа жататыѓдар: Кљншыѕыс, Кљнбатыс, Тљстiк, Терiстiк, Аспан – жоѕары ѕалам, Жер – орта ѕалам, Жер асты – т#менгi ѕалам. Бiлдiѓдер ме? Екеуi. Бiлдiк, ендi бiлдiк... Шушу. Ќрине, ендi бiлесiѓдер. мiрiмде сендердiѓ шџћшиып бiр кiтап оћып отырѕандарыѓды к#рсем, к#зiм шыћсын. Еѓ аяѕы ырымѕа бiр газет џстамайсыѓдар. Осы бiздiѓ џрпаћтыѓ барлыѕы кезiнде кiтап арћылы-аћ адам болѕан. Ешћандай компьютерсiз-аћ ержетiп, есейiп, ел билеп, ел басћарып отыр, ќнi. Ал осы заманныѓ балалары робот болып бара жатыр. Алтай. Ќке, мынау ашылмайды. Аша алмадыћ. Шушу. Ќрине, аша алмайсыѓдар, айтып отырмын ѕой, #здiктерiѓмен ойлаудан ћалѕансыѓдар. Мљлдем былћ етпей ме?

Алтай. Былћ етпейдi. Шушу. Ќрине, былћ етпейдi, себебi шешеѓ бiр нќрсенi жасаса ћазыћша ћаѕып жiбередi ѕой аћырзаман орнаѕандай. Бiр кљнi бар ѕой ол Шаншу менiѓ мойныма «хомут» салып кетедi. К#ресiѓдер. Балтай. Ќке, мамама барып кiлт алып келсем ћайтедi. Алтай. Ие, с#йтейiк. Шушу. Ой, сендер келгенше ћай заман. Алтай. Мотоцикiлмен барып келейiк. (Осы кезде аула сыртынан «Шушу, ќй, Ш"ке, Ш"ке!» деген дауыспен бiрге сиырдыѓ м"ѓiрегенi естiледi.) Шушу (сасћалаћтап). Ойбу ћџрыдыћ, масћара болдыћ! Алтай. Не боп ћалды ќке, неге ћџрыдыћ? Шушу. Ойбай-ау, о заман да бџ заман тџсауланѕан адамды кiм к#рген едi. К#ршiѓ бiлсе, к#ршi ауыл да бiледi деген, ертеѓ бљкiл елге тарап кетедi ѕой. Дауыс. Шушу, ќй, шыѕып кетсей сыртћа... Шушу. Ћап, зќнталаћ, ендi не iстедiк... Балтай. Шыћпа ќке, шыћпа. Шушу. Шыћпаѕанмен ол кiрмей ме, кiрсе к#редi ѕой мынаны бќрiбiр. Алтай. О, таптым, таптым... Шушу. Бол онда, айтћын... Алтай. Отыра берiѓiз ћозѕалмай, былай жасайыћ. (Алтай шешесiнiѓ љлкен алжапћышын Шушудыѓ тiзесiнiѓ љстiне жаба ћояды. Онысы тџсауды к"рсетпей ћалады.) Дауыс. Ќй, Шушу, шыћсаѓшы ендi езiлмей! Шушу. Керек болсам кел #зiѓ, бос емеспiн, ћолым тимей жатыр. (Алдына балтаны алып, соныѓ жљзiн ћайраћпен ћайрай бастайды.) Осылардыѓ осы астарынан су шыћћандай љйлерiнен безiп жљрмесе iштерi кебе ме тљге! Мен сияћты тиянаћты бiр жерде отырмай ма осылай. (Ауланыѓ iшiне еркек тайыншасын зорѕа дегенде сљйреп Тоћаш кiредi.) Тоћаш (ќбден шаршаѕан, ашулы). Љй, мына ћарасан келгiр, ћараталаћ келгiр ћаћпыштанып жљрмей келе жатћанын к#рдiѓ бе! Борбай етiмдi борша ћылды. к, шу!.. Шушу. Бџл тайыншаѓды наѕып сљйреп жљрсiѓ-ей, Тоћаш... Тоћаш. Наѕып дейтiнiѓ бар ма, мына екiџдай тiрлiктегi ћара ћазан, сары баланыѓ ћамы да. Шушу. Сонда бџл танаѓныѓ жазыѕы не? Тоћаш. Танада жазыћ жоћ, бiзде азыћ жоћ. Ќй, балалар, ћџдай љшiн мынаны уаћытша ќрiрекке апарып байлап ћойыѓ-

даршы, шамалы ентiгiмдi басайын. (Балалар тананы алып кетiп байлап ћояды. Aздерi к"рiнбейдi.) Ќй, байћаѓдар, бџл #зi жындылау сљзеген мал, бiр жерлерiѓдi iлiп кетiп жљрмесiн... Жындыѕа дауа жоћ деген. Шушу. Жынды болса жынын ћаѕып алмайсыѓ ба? Тоћаш. Соѕан келе жатыр #зi. Ћарасаѓ келгiр, к#ршiћолаѓныѓ бала-шаѕасына шауып, ћора-ћопсыћтыѓ астын љстiне келтiрiп миын шашып ќбден лаѓ ћылды. Мљйiзiн ћаѕып алайын деп едiм, љйдегiлер шулап бой бермегенi. Шушу. Ендi не ћылмаћсын? Тоћаш. Жаназасын шыѕарам. Тiптi болмай кеттi, ќкри! з обалы #зiне, пышаћћа сџранып тџрѕан #зi. Шушу. Онда наѕып к#рмеге ћоярдай мџны бљкiл ауылдыѓ iшiнде жетектеп жљрсiѓ. Ќлде ћоштастырып жљрмiсiѓ. Тоћаш. Ие, ћоштастырып жљрмiн. Анау Малдыбай малдќрiгерiнiѓ бљгiн ћабылдау кљнi ѕой, соѕан апарып к#рсеттiм. Ауру-сырћау, бќле-жаладан аман екен, сойып, етiн сатуѕа болады, тек сойсаѓ бiр жiлiгiн ќкеп тастарсыѓ деп рџхсат ћаѕазын жазып бердi. Содан жол-ж#некей саѕан ќдейi келе жатћаным ѕой. Шушу. Менi де сояйын деп пе едiѓ. Тоћаш. Кетшi ќрi, ћай-ћайдаѕыны айтпай. Љйге жљр, ана тананы союѕа к#мектес. Ќй, Ш#ке, айтпаћшы, љй демекшi сенiѓ љйде тапжылмай шегеленiп отырѕаныѓды бiрiншi к#рiп отырмын-и. Ши сындыру керек екен. Тыныштыћ па, наѕып табан тiреп ћалѕансыѓ. Шушу. Мал ћораныѓ т#бесiн жауып жатырмыз, соѕан мына балталарды ћайрап, ћџрал-саймандарды ретке келтiрiп ж#ндеп берiп жатћаным да... Тоћаш. Е, оны балалардыѓ #здерi-аћ жайрататын шаруа ѕой, не болды соншама, љй кљзеткен т#бет ћџсап омалып отыра берiп. зi саѕан тып-тыныш, моп-момаћан боп љйде отырѕан бiртљрлi келiспей ме, ћалай... Шушу. Келiспегенi несi? Тоћаш. Жараспайтын сияћты. Ћайраѓда ћалѕан балыћтай боп ћалады екенсiѓ. Ќй, Ш#ке, ћойшы, тасташы мына темiрлерiѓдi шыћырлатпай, жљр, бол ендi, кеттiк. (Шушудыѓ ћолтыѕынан к"терiп тџрѕызбаћшы болады. Ол шошып, шыр-пыр етедi.) Шушу. Ќй, Тоћаш, ћойшы аѕатай, тартћыламай! Ћолымды кесесiѓ, ойбай, мына балтаныѓ жљзi лыпылдап тџр ќнi, ћозѕама менi!

Тоћаш. Сонда не отырып ћалѕан ћыз ћџсап отыра бересiѓ бе осылай. Шушу. Отырѕан ћыз орнын табады. Тоћаш. Отырѕан ћыз отырып ћалады, отырѕан жiгiт орнын табады. Шушу. Дќл солай, мен жiгiтпiн, орнымды табамын онда. Тоћаш. Ой, ћамшы салдырмаѕыр, с#зден ћамшы салдырмайсыѓ ѕой, ћамшы салдырмайсыѓ! Шушу. Сонда маѕан не ћыл дейсiѓ. Не ойыѓ бар #зi? Тоћаш. Ќй, Ш#ке, љйге барып бќйбiшеге ана тананыѓ #кпе-бауырынан ћуырдаћ жасатып, бидайдыѓ суымен бой жазбаймыз ба, «нормальный» адамдар сияћты. Сонау бозала таѓнан тџрѕандаѕы ойым осы. Тiсiнiѓ суын сорып ертеѓ #ле кеткелi отырѕан халыћ емеспiз ѕой, кiшкене арћа-жарћа #мiр сљрейiк те. Шушу. Тоћашжан, ойыѓ ой-аћ екен! зiѓ негiзi, жiбi тљзу жiгiтсiѓ ѕой... (Осы кезде Балтай босаѕаныѓ бљйiрiнен ќкесiне саусаѕымен оныѓ тџсауын нџсћап кiлт к"рсетедi. Ќкесi ыммен оны "зiне аћырын шаћырады. Балтай келуге бата алмай тџрады.) Серiлiгiѓ, бесаспабылыѕыѓ #з алдына, ешкiмнiѓ ала жiбiн аттамайын деген сияћты... Тоћаш (ештеѓенi байћамайды, тљк тљсiнбей). Ќй, Ш#ке, не айтайын деп отырѕаныѓды тљсiнсем бџйырмасын, айтайын дегенiѓ бар ма #зi? Шушу. Ќрине, бар ѕой, бар, бар болмаса езу к#бiктендiрiп отырам ба... Тоћаш. Езу к#бiктеткен емес, мына с#зiѓ тiптi сиырдыѓ сiлекейiндей созылып барады, созылып барады. (Ћора жаћта тана тулайды.) Ќй, #к! к, ей! (Ћора жаћћа жљгiредi.) Љй, ћараталаћ келгiр, кет былай! (Балтай жљгiрiп келiп ќкесiнiѓ тџсауын кiлтпен аша бастайды, бiраћ Тоћаш жетiп келiп ашуѕа љлгермейдi.) Шушу. Тоћа, не соѕыс ол? Тоћаш. й, ана ћараталаћ келгiр оћыра тигендей жынданып жатыр. Бiр мин#т орнында пана тауып тџра алмайды ѕой! Шушу. Ќй, Алтай, айтпаћшы, баѕана љйде к#же бар деп едiѓ ѕой, мына аѕаѓа ќкеп бершi соны. Ашуын бассын. Жазым болса к#жеге де тiс сынады, жљйкесi бќлкiм жљйесiне келер. Тоћаш. Ќй, ќй, Ш#ке, жљйке дегенiѓ дџрыс ендi, жљйкемнiѓ тозѕаны рас. Ал тiсi сынсын дегенiѓнiѓ мќнiсiн тљсiнбедiм... зi мына балаѓ екеуiѓ немене жыбырлап кеттiѓдер... Шыбындаѕан мал ћџсап бiр отырып, бiр тџрып...

Шушу. Мына саймандарды жинап жатыр да... (Алтай љлкен ыдыспен к"же ќкелiп, оны тостаѕанѕа ћџйып Тоћашћа бередi.) Тоћаш (iшедi). Ой, рахмет, Алтайжан. Мына балаларыѓ зiѓгiттей-зiѓгiттей боп ћолћанат болуѕа ќбден жарап ћалыпты ѕой #зi. Осылардыѓ #скенiне ћарап-аћ #зiѓнiѓ кќртейгенiѓдi сезесiѓ. (Алтай к"же ћџйып берiп тџрып аналарды к"легейлеп тџрады. Соны пайдаланып Балтай ќкесiнiѓ тџсауындаѕы ћџлыпты шешедi.) Алтай. Аѕа, таѕы iшесiз бе, ћџяйын ба? Тоћаш. Кiшкене тамыз, кенезем кеуiп отыр едi, #зi жаћсы болды. Шiркiн, к#же деп жетi тљрлi дќмнен дайындалатын наурыз к#женi айтсаѓшы, ќ... Кейбiреулер наурыз к#женi тоѕыз тљрлi дќмнен жасайды. Олар тары мен ћараћџмыћ та ћосады. Сен оны айтасыѓ, наурыз к#жеге картоп пен пияз ћосып пiсiретiндер де бар. Бiраћ бџл дџрыс емес. Шушу (кiсеннен босап тџрады). Уф, жарыћ дљние-ай! Ћара ћапастан ћџтылдым ба, жоћ па?! Тоћаш. К#тек, ћара ћапасы неси мынаныѓ?. Шушу. Тоћа, тозаћтан бетер дљние ол – ћол-аяѕыѓ байланып, мљсќпiр болып ћалу екен. Тоћаш. Ћандай мљсќпiр? Ќй, сен #зi бљгiн ќр нќрсенi жџмбаћтап, шаћшадай басымды шаћадай ћылдыѓ ѕой. Ћайсыѓныѓ миыѓ айналѕан, Асандiкi ме, сенiкi ме, а?!. (Осы кезде байлаулы тџрѕан тайынша шешiлiп кетiп, ћора мен ауланыѓ астан-кестеѓiн шыѕарып, бќрiн сљзгiлеп тырћыратып ћуа ж"неледi.) Шушу (ћашады). Ќй, тљбiѓ тљскiр Тоћаш, мына тайраѓдаѕан тайыншаѓ шаѓыраѕымды ортасына тљсiретiн болды ѕой, ойбай! Тоћаш (ћашып жљрiп). Айттым ѕой, бџл жынды деп, бџл жынды, ќкри! Шушу. Ендi бiр амал ћылмайсыѓ ба бџл мќлiкке! Тоћаш. Амалы сол – жанын жањанамѕа жiберу керек мџныѓ! Басћа амал жоћ. Шушу. Ћџдай-ай, мамыражай #мiрiмнiѓ быт-шытын шыѕарды-ау, арамћатћыр! Тоћаш. Ќй, балалар, неѕып тџрсыѓдар сопиып, џстасаѓдаршы мына тананы! Шушу. Олар ћалай џстайды, мынауыѓ арыстандай атылып тџр ѕой. Тоћаш. Арћан ќкелiѓдер, арћан, бол!

Шушу. Арћанмен не iстейсiѓ? Тоћаш. Аяѕын байлаймыз... тырп еткiзбей тастаймыз ћарасан келгiрдi. Балтай. Аѕа, одан да оныѓ аяѕына мына тџсауды салсаћ ћайтедi. (Шушудыѓ аяѕына салынѕан тџсауды к"рсетедi.) Тоћаш. О, тура айтасыѓ, тура. Соны салайыћ, ќкел берi. (Бќрi жабылып тананы џстайды.) Ќй, мынау к#здi шыѕара ма, ќкри! Ћос мљйiзiн ћаѕып алсам ба екен, шошаѓдатпай! Шушу. Баяѕыда ћаѕып алу керек едi, баяѕыда! Тоћаш. Ой, мынау к#зiмдi шыѕарама-ей, а!.. (Тана ћайта босап кетедi де оларды ћуады.) Шушу. Ойбай, шабым, шабыма мљйiзiн пiсiп алды мына ћарасан келгiрiѓ! Ойбай-ай, мљгедек боп ћалмасам жарар едi. Белден ћалып жљрмесем болды... ойбай, жаным!.. Тоћаш. Ћой, ћай-ћайдаѕыны айтып жаман ырым бастамай... белден кеткенi несi?!. Ќй, жаѓаѕы тџсауларыѓ ћайда? Балалар. Мiне, мiне! Тоћаш. Оны несiне џстап жљрсiѓдер, ендi к#рмеге ћоясыѓдар ма, тџсаѓдар мына ќзiрейiлдi! (Бќрi жабылып тананыѓ аяѕына тџсауды салады.) летiн мал молаѕа ћарай ћашады деп бiзге шапћаны несi?!. Ал ендеше жат осылай, тырп етпей! Шушу. Жатсын да «ћџлћуалласын» оћысын! Мал екеш мал да басћа шыћты. з обалы – #зiне! 3-к"рiнiс 3-к"рiнiс 3-к"рiнiс 3-к"рiнiс 3-к"рiнiс (Сол бџрынѕы к"рiнiс. Шушудыѓ кеѓ ауласы. Мотоциклiн дарылдатып Шушу келедi. Ћолында газет.) Шушу (айћайлап). Ќй, Алтай, Балтай, Ћантай, ћайдасыѓдар? Шаншу, шыѕыѓдар бол, шаруа бар, шаруа. Ќй, балалар, не бџл тоѓ-торыс жатыс. Алтай, Балтай, Ћантай... Шаншу (шыѕады). Не боп ћалды таѕы да, «ртен» #ртенiп жатыр ма, топан су келе жатыр ма... Шушу. Кекетпе, кекетпе, бќйбiше. Тауыћ ћџс емес, ќйел кiсi емес, сен адам болмайсыѓ, бiлдiѓ бе. Шаншу. Бiлдiк, бiлдiк. Осы еркектер сендер-аћ адам болыѓдаршы, бiз-аћ ћџрдымѕа кетейiк. Шушу. Ќнi, ќнi, бiрдеѓе десеѓ болды, тентек ћойдыѓ басындай бiр жаѕына ћисайып шыѕа келедi. Одан да байыѓмен салѕыласпай, шаћыр ана балаларды, тыѕыз шаруа бар. Шаншу. Ол не шаруа?

Шушу. Байћау, байћау болѕалы жатыр. Шаншу. Байћау дейдi, ол не, ћандай байћау? Шушу. Байћау, яѕни конкурс. Шаншу. Конкурс? Конкурс сенiѓ не теѓiѓ, бќтiр-ау! Шушу. Ћап, мына Шаншудыѓ ызасы-ай, а! Ауруда шаншу, с#зде ћаѓћу жаман. Шаншудай ћадалмай, айтћан с#здi орында! Шаћыр балаларды! Шаншу. Алтай, Балтай, Ћантай... (Љш бала шыѕады.) Алтай. Ќке, не болды, таѕы ћайда барайыћ деп жатырмыз. Шушу. Таѕы ћайда барайыћ деп емес, не тапсырмаѓыз бар деп сџрау керек. Шаншу. Сџрап тџр ѕой, ћайда барамыз, не iстеймiз деп. Шушу. Iстейтiн шаруа сол – конкурсћа ћатысамыз. Бќрi. Конкурсћа? Ол ћандай конкурс? Шаншу. Соны айтам, осы ќкелерiѓ ћайдаѕы-жайдаѕыны таппаса, Айды аспанѕа шыѕармаса жљре алмайды. Балтай. Ќке, сол конкурстыѓ керегi не, #зiѓiз айтћандай бiрдеѓе еткен тоћ жљредi, домаланып к#п жљредi деп тып-тыныш жљрейiк те. Шушу. Ќй, #ѓкей кекжек жылћы сияћты iлгерi баспай, к#ткеншектей беретiн немелер! Осы мен бiрдеѓе десем болды, кљпiнiѓ битiндей жабылып шу ете ћалатыѓдарыѓ не, а!? мiрi бiр лќппай деп ымыраѕа келе ћалатын кездерiѓ бола ма, жоћ па. ѓкей тумай жатып туа ш#ккiрлер! Шаншу. Болды ендi балаларѕа тимей, таусылма, тоћта. Ал айтшы, не конкурс, не байћау ол? Ал айт. Шушу. Е, с#йтпейсiѓдер ме бостан-бос желдiрме с#з жљгiртпей. Айтсам тыѓдаѓдар. Мiне, мына «скелеѓ #мiр» деген аудандыћ газетте былай деп тасћа таѓба басћандай етiп жазыпты. Алдымыздаѕы жексенбi, яѕни 15 шiлде кљнi аудандыћ Мќдениет љйiнде отбасылыћ ансамбльдердiѓ байћауы #тедi. Ќр орынѕа, жеѓiмпаздарѕа лайыћты жљлделер таѕайындалѕан, соѕан ћатысам деушiлерге есiк ашыћ делiнiптi. Ал ендi аѕайындар, ћџдайѕа шљкiр, бџл бiздiѓ отбасыныѓ ћолынан келетiн шаруа. Баяѕыда Асан ћайѕы деген бабаларыѓ: Таза мiнсiз асыл тас, су тљбiнде жатады, Таза мiнсiз асыл с#з, ой тљбiнде жатады. Су тљбiнде жатћан тас, жел толћытса шыѕады, Ой тљбiнде жатћан с#з, шер толћытса шыѕады, – деген. Сол айтћандай, неге бiзге бойда бар талантты ел алдына шыѕармасћа. Тiптi мiне, к#рдiѓдер ме, сыйаћысы да

к#лемдi, ћомаћты екен... Бiрiншi орын алып жатсаћ, ары ћарайѕы жарысћа облыс орталыѕына, ар жаѕы туу Астанаѕа кетiп ћалуымыз мљмкiн. Алтай. Ой, ќке сiз де... ћайдаѕы бiрiншi орын, ћайдаѕы Астана... Шушу. Ќй, Алтай, осы сендер неге су аяѕы ћџрдымѕа кететiн с#з айтуѕа дайын тџрасыѓдар, а!? Балтай. Ендi шыны сол ѕой, ќке. Шушу. Ќнi, бџл Балтай да, Алтай да бiр-бiрiнiѓ аузына тљкiрiп ћойѕандай. Џнжырѕалары тљсiп, божып, жљнжiп кетуге шаћ тџрады тура! Мiне, осы мiнездерiѓе бола екеуiѓ биыл тоѕызыншы сыныпты ќупiрiмдеп жљрiп зорѕа бiтiрдiѓдер. Жылдар бойы мектептерiѓнiѓ басшылары мен мџѕалiмдерiне ет тасумен-аћ кљнiм #ттi. Еще менi далабезер дейсiѓдер... Ћантай. Ќке, жарайды, жаѓаѕы байћауыѓыз туралы айтыѓызшы, бiз не iстейiк? Сiздiѓ айтћаныѓыз болады. Шушу. О, мiне, осы алтын ћызым аћылды, тљбi менi осы Ћантайым асырайды, к#р де тџр. йткенi ќкем бiледi деген #седi, #зiм бiлем деген #шедi. Шаншу. К#бiк с#здi ћайтесiѓ, не iстейiк деп тџр ѕой, айтсаѓшы. Шушу (ойланып). Айтар болсаћ, ол былай... ол былай, ие алдымен ой елегiнен #ткiзiп алайыћ... Шаншу. Сен ойланѕанша, мен шай ћоя берейiн. Шушу. Тџра-тџр, ћоя тџр оныѓды, ойды б#лсеѓ ой ойсырайды. Шаншу. Ойыѓды џзартпай, шылбырын тарт ендi тезiрек. Шушу. Ой, шыраѕым, шыдашы шамалы. Тiлiѓнiѓ бiзiн, с#зiѓнiѓ тiкенегiн сџѕа бермей... ойды ойсыратпа дедiм ѕой. Шаншу. Е, мейлi, бiлгенiѓ болсын, ал отырдыћ онда. Шушу. Е, #стiп торѕайдыѓ џясындай томпиып отыра тџрсаѓдар тљктерiѓ де кетпейдi. Шушу. Бiраћ џзын арћан, кеѓ тџсауѕа салмай тездет... Шушу.... О, таптым, таптым. Алтай, Балтай, Ћантай, сендер љйдегi музыкалыћ аспаптарды алып келiѓдер, бар, барыѓдар, ертелi кљндi кеш ћылмай... (Балалар љйге кiрiп кетедi.) Шаншу. Шайтан ойыѓныѓ шегi шыћты ма... Шушу. Шыѕуын шыћты-ау, дегенмен ќлi бiрћайнауы iшiнде. Шаншу. Ћандай бiр ћайнауы. Шушу. Шаншужан, байћаудан Гран-при алу дегенiѓiз ол тљлкi сауѕаннан да ћиын.

Шаншу. Ќрине ћиын. Елде небiр дарындар мен таланттар бар, оп-оѓай кiм саѕан бас жљлденi џстата салады. Шушу. Бџнымен не айтпаћшысыѓ. Шаншу. Осы ќурешiлiктi дер кезiнде жылы жауып ћоя ћояйыћ та оданда. Шушу. Жоћ, шыраѕым. «Тќуекел тљбi – жел ћайыћ, #тесiѓ де кетесiѓ, уайым тљбi – тџѓѕиыћ, батасыѓ да кетесiѓ». (Балалар аспаптарды алып шыѕады.) Ќп, бќрекелдi, ќркiм #з аспаптарыѓмен мына жерге жайѕасыѓдар. Айтпаћшы, бќйбiше, сен де ќлгi ќлемге ќйгiлi Орынбордыѓ оюлы шќлiсi бар едi ѕой, соны мойныѓа сала салшы. (Шаншу шќлiсiн алып келедi.) Ал кќнi ћалћалар, бiздер сљйемелдеушiмiз, шешелерiѓ жеке ќншi-солист. Сондыћтан ћозыдай жамырамай бiр-бiрiѓдi тыѓдап, ќншiден озбай ќдеп саћтап ойнаѓдар. (Аулаѕа К"сем мен Ќсем кiредi.) К сем. Мќссаѕан, бџл не сабантой... Шушу. Охо, итарћадан жарћ етiп сендер ћайдан шыѕа келдiѓдер? Ќсем. Жеѓеше, гармондатып, сырнайлатып жатћандарыѓызѕа жол болсын... Шаншу. Ой, мына ћайынаѕаѓ аяћ астынан байћауѕа ћатысамыз деп, дайындыћћа байлап тастады. здерiѓ бiлесiѓдер ѕой, мџныѓ мiнезiн, айтты – бiттi, кестi – љзiлдi. Ќсем. Ћандай байћау? Шушу. Ќй, К#сем, айтћандай, сендердiѓ келгендерiѓ дер кезiнде болды. Сендер де бiздiѓ отбасымыздыѓ мљшелерiсiѓдер, кiндiктес бауырлармыз. Демек, осы ансамблiмiздiѓ белдi мљшелерiсiѓдер. К сем. Ќй, Шушу, тљкке тљсiнiп тџрсам бџйырмасын, тџмандатпай ашып айтшы #зi. Шушу. Айтайын. Мiне, мына «скелеѓ #мiрде» 15 шiлде, яѕни ертеѓ жексенбi кљнi аудаѓдыћ мќдениет љйiнде отбасылыћ ансамбльдердiѓ байћауы #тедi деп жазыпты, ћомаћты жљлдесi де бар екен. Босћа жамбас тесiп жатћанша соѕан отбасымызбен ћатысайыћ деп шештiк. Сендер де ћара жаяу емессiѓдер, осыѕан ћосылып «ќу» деп бiр гљрiлдетiп-дљрiлдетiп берiѓдер. К сем. Бќлi, бiзден ћандай ќртiс шыѕады. Шушу. Не сонда, бiз ќртiспiз бе?! Айтасыѓдар бiттi! Не болды соншама оѓ жаћта отырѕан ћыз ћџсап майысып. К сем. Не айтамыз сонда? Шушу. Екеуiѓ татарша жыр жырлап, Айды жерге тљсiрiп,

Кљндi аспанѕа шыѕарып, жер тепкiлеп би билеушi едiѓдер ѕой, к#рсетiѓдер сол #нерлерiѓдi. Езiп iшесiѓдер ме бiлетiндерiѓдi. К сем. Ќсем, сен не дейсiѓ. Ќсем. зiмiз осыны бiлгендей сџранѕандай келген екенбiз, мейлi... Шушу. Ќп бќрекелдi, айтћаныѓнан айналайын келiнжан, онда келiѓдер ќртiстердiѓ ортасына ћосыла ћалыѓдар. Бiздiѓ ансамбль жаман болмайды, к#рде тџр. «Ќркiмдiкi #зiне – ай к#рiнер к#зiне» деп репетициямызды бастайыћ, бастаймыз ба?. Бќрi. Бастайыћ. Шушу. Болды онда, ћылышкестi с#з осы. Шаншу. К#птен озбасаћ та, к#штен ћалмасаћ болды. Шушу. Айтпаћшы, осы, ќр ансамбльдiѓ аты болушы едi ѕой. Бiздiѓ ансамбльдiѓ аты ћалай болмаћ. Аты да, заты да, ныпсысы жоћ, жансыз затсыз ба сонда? Ћантай. Атын «Отбасы – алтын дiѓгегiм!» – деп атайыћ. Шушу. Жаћсы екен, саяси жаѕынан таптырмайтын ат екен. К сем. Басћаша десек ћайтедi. Шушу. Ћалай? К сем. «Далабезер» дейiк. Шушу. Ќй, ќй!.. К сем. Ендi айтпаса с#з #ледi. Балтай. Атын сосын ойластырармыз, бастайыћ та. Алтай. Ќбден созып жiбердiк ћой бос с#збен. Шушу. Ендi мыналардыѓ аяћтан шалып, iлiп тџрѕанын к#рдiѓдер ме. Болды, боркемiк бос с#здi доѕардыћ! Ал кеттiк, айт шу! (Концерттiк программа басталады. К"сем мен Ќсем татарша ќн айтып, би билейдi. Аћырында К"сем шаршап, дайындыћты тоћтатады.) К сем. Ќу, к#ркемдiк жетекшi #лтiремiсiѓ тегi, шамалы «перекур» жасайыћ та. Мына ћайнап тџрѕан ыстыћта ышћынтып жыр-жырлатып жайрата жаздадыѓ ѕой... Алтай, бiр ш#мiш су ќкелшi, ћалћам, тынысым тарылып бара жатыр ма, #кпем #шiп бара жатыр ма, демiгiп ћалдым тегi... Шушу. Ќн салѕанѕа да шаршайды екен бџлар... К сем. Ќн айтсаѓ – жаныѓды жеп айтасыѓ... Шушу. Егерде ќр шоћыныѓ тљбiне бiр демалсаћ, ертеѓге љлгермеймiз.

К сем. Неге љлгермеймiз, љлгеремiз. Айтћандай, ол байћауыѓ ертеѓ саѕат нешеде басталады #зi? Шушу. Ќне, газет, ал да оћышы #зiѓ. К сем. Кќне, ж#ндеп оћып шыѕайыћ та ћџрѕырды. (Газеттi алып асыћпай оћиды.) Отбасылыћ ансамбльдердiѓ байћауы 15 шiлде кљнi Мќдениет љйiнде саѕат таѓѕы онда басталады, ансамбльдердi тiзiмдеп-реттеу саѕат 8 ноль-нольде. Дџрыс екен. Демек ертеѓгi таѓѕы сегiзге бару керек ћой онда. (Газеттi ары-берi аударып, бiрiншi бетiне љѓiледi.) Ойбай, мынауыѓ не, а? Шаншу. Не боп ћалды? К сем. Ќй, мынауыѓ не? Шушу. Несi не-и, мынаныѓ? К сем. Мына газетiѓ ескi газет ћой! Шушу. Как ескi? К сем. Мiне, бiрiншi шiлде 2006 жыл деп жазылып тџр ѕой, ћазiр ћай жыл? Балалар. 2008 жыл. Ќсем. Мќссаѕан! Шаншу. О, ћџдай т#беѓнен џрсын Шушу! Мына атам заманѕы газеттi ћайдан тауып алѕансыѓ, а? Бќрiмiздi ќуре-сарсаѓѕа салып, жер тепкiлетiп билетiп, арћа етiмiздi арша, борбай етiмiздi борша ћылып ћан сорпаѕа тљсiрдiѓ ѕой, ћџдай-ай!.. Шушу. Рас айтып тџрсыѓ ба, 2006 жылѕы ма? К сем. Менiѓ к#зiм к#зiлдiрiктен де артыћ к#редi, соћыр емеспiн! Мiне, ап-аныћ 2006 жыл деп жазылып тџр. Мынаны ћайдан таптыѓ #зi? Шушу. Баѕана Тоћаштыѓ љйiнде шай iшiп отырѕанда бџрышта бiр т#бе газеттер жатыр екен, соныѓ љстiндегiсiн iле кетiп ем... Ћайдан бiлейiн Тоћаштыѓ ескi-ћџсћы газеттердi жинайтынын. К сем. Ќй, к#з ћайда, аѕатай-ау! Шушу. К#з бар ѕой. К сем. Бар болса, мына газеттiѓ бiрiншi бетiндегi аты жазулы тџрѕан тџстаѕы тайѕа таѓба басылѕандай боп тџрѕан датаны неге оћымайсыѓ!.. Шушу. Соны байћамаппын... ћайдан бiлейiн, асып-сасып жљрiп... Шаншу. Мiне, iстеген iстерiѓнiѓ бќрi осындай шала! Ылѕи асып-сасып, ашылып-шашылып жљргенiѓ. Тып-тыныш отырѕан елдi аяћ астынан ќртiс ћылам деудiѓ не керегi бар едi. Не табайын деп едiѓ мџнымен!

Шушу. К#п аћша табайыћ дегенiм ѕой. Шаншу. Ћандай к#п аћша, оны саѕан кiм бергелi жатыр? Шушу. Байћаудан Бас жљлде алсаћ, кќдiмгiдей сыйаћы бермей ме. Теѓге таћияларыѓа тар келiп, ћалталарыѓды тесiп бара ма. Ћантай болса ол студент болѕалы жатыр. Шаншу. Сайрама, тегiн жатћан теѓге жоћ, пџлды бљйтiп таппайды. Шушу. Ендi ћайтiп табады? Шаншу. Аћ тер, ћара тер боп еѓбек етiп табады. Осыныѓ бар ѕой љйде отырѕанынан шынымен де далабезiп жљргенi ќлдећайда тыныш едi... К сем. Тыныш отырѕан бљркiттi к#тiнен тљртiп љркiттi дегендей болды ѕой, расында, тыныш #мiр сљру де жаћпайтын адамдар да болады екен-ау, ой, Алла... Шаншу. Айтып тџрмын ѕой, мџныѓ пешенесiне жазылѕаны – дала безу! Ќсем. Далабезсе полиция дегенi бар емес пе, жетектеп ала ж#нелетiн... Шаншу. Алсын. Бердiм соларѕа осыны басы бљтiн. Бiр ауылѕа бiр-аћ уческелiк инспекторды џстаѕаннан ел оѓбай жљр, тегi. Осы «ртенде» ћару-жараћтарын асынып толып жљрсе ѕой солар. Заѓ да болар едi, закон да болар едi сонда. Шушу. Олармен ит ћуѕызайын деп пе едiѓ. Шаншу. Кiмдермен? Шушу. Ќлгi полицейлерiѓмен. Шаншу. Т#рт аяћты иттердi емес, екi аяћты иттердi ћуѕызар ем. Шушу. Е, мейлi, ит десеѓ ит де, мен ит болѕанѕа ћарсы емеспiн. Шаћыр онда полицейлерiѓдi. Шаншу. Не еметайыѓ езiлiп, жљрегiѓ елжiрiп саѕына ћалдыѓ ба? Наѕашыларыѓа барѕандай кљн ћџрѕатпай ћонаћтап тџрушы едiѓ ѕой соларда. (Аула сыртына машина келiп тоћтайды. Iшке баяѕы ескi таныс полиция лейтенанты – учаскелiк инспектор кiредi. Жљзi жайдарлы, к"ѓiлдi. Ћолында папкасы бар. Кiре барлыѕына сќлем бередi.) К сем. Ал, шаћыр, шаћыр деп едiѓ... Полицей. Саламатсыздар ма? Ассалаумаѕалейкљм, Шушу аѕа, К#секе! Жаћсы болды, Ћџтћарѕанов мырзалар барлыћтарыѓыз бiр жерде екенсiздер. Шушу (шошып). Не бљлдiрiп ћойдыћ?.. Тым ћатты ќндетiп ћойдыћ па...

Полицей. Ќн деген жаћсы ѕой, ќндеткенге не жетсiн. з љйiѓ – #леѓ т#сегiѓ, кiмнiѓ не шаруасы бар мџнда. Шушу. Ештеѓенi тљсiнiп тџрѕам жоћпын... Полицей (љстелдiѓ ћасына отырып папкасынан ћаѕаз шыѕарады). Так, аса ћџрметтi Ћџтћарѕанов Шушу, Ћџтћарѕанов К#сем. К сем. Таѕы да протокол ма? Бџл не ћаѕаз? Полицей. Протокол емес, бџл сiздерге арнайы жiберiлген шаћыру ћаѕазы. Екеуi. Ћандай шаћыру? Полицей. Не болды екеуiѓiзге соншама љрейленiп. Шушу. Ендi ћаѕаз-ћарындаш суырып алсаѓыз, жљрегi ћџрѕыр зу ете ћалады. Алтай, Балтай, валидол ќкелшi, валидол. Полицей. Ой, сiздер де жоћ жерден дљрлiгiп. Шушу. зi тоћ етерiн айтшы, ћан ћысымым к#терiлiп келе жатћан сияћты. Шаншу. Айналайын, не болды созбай айтшы #зi, расында мџныѓ жљрегiнiѓ џстамасы бар. Ќсем. Ия, деймiн, К#семнiѓ де к#сегесi к#герiп тџрѕан жоћ, тыныштыћ па ќке... Полицей. Ой, сiздер де жоћ жерден шулап не болды. Айтып отырмын ѕой, ћџрметтеп, арнайы шаћыру ћаѕазын ќкеп отырмын деп. Шаншу. Ол ћандай ћџрмет? Ќсем. Ия деймiн, наѕып ћџрметтей ћалдыѓыздар. Полицей. Ћаѕаз жазып болѕанша болмадыѓыздар ѕой. Ол ћџрметтiѓ себебi мынау. Анада екiншi ферманыѓ ћасынан ћџдыћ ћазѕандарыѓ рас ћой. К сем. Ия, рас. Полицей. Сол ћазба жџмысы кезiнде бiр ћобдиша асыл тастар, зергелiк бџйымдар тапћан едiѓiздер ѕой... Шушу. Таѕы да соѕан статья ма, бапталѕан бап па? Полицей. Бап та, статья да емес. Сый, сыйаћы! Бќрi. Сыйаћы?! Полицей. Ия, аѕайындар сыйаћы. Сондай баѕалы, ћџнды, тарихи маѓызы бар заттар мен ескерткiштердi тапћандарыѓыз љшiн соныѓ тиесiлi процентi, яѕни пайызы сiздерге б#лiнiп берiлмекшi. Шаншу. Ћалай б#лiнiп берiледi? Полицей. Аћшалай. Бќрi. Аћшалай.

Шушу. Не сонда сондай статья. Тоесть заѓ бар ма? Полицей. Ќрине бар, жоћ болса мен келем бе. Шушу. Ой, Алла, жаћсы-жаћсы статьялар да, ой ћџрып ћалѕыр, ќлгi не едi, е ия, заѓдар да болады екен-ау, ќ... Полицей. Ќрине, болады. Кќнi, Ћџтћарѕанов Шушу сiз мына жерге, Ћџтћарѕанов К#сем сiз мына жерге шаћыру ћаѕазын алдыћ деп ћол ћойыѓыздар. Осында к#рсетiлген кљнi мен уаћытында айтылѕан жерге ћџжаттарыѓызбен келулерiѓiз керек. (Екеуi ћол ћояды.) Шушу. Айтпаћшы, лейтенант мырза, ќлгi менiѓ достарым Асан мен Тоћаштыѓ да асыл заттарды табуда ќжептеуiр еѓбектерi бар едi, олардыѓ да асырап отырѕан бала-шаѕалары бар дегендей. Полицей. Шушу аѕа, оныѓ несiн айтып тџрсыз, мiне, оларѕа да шаћыру ћаѕазын апара жатћан жоћпын ба... Шушу. А... ой, #ркенiѓ #ссiн, заѓ адамы. стiп елiѓежерiѓе адал бол, ћалћам. Шаншу. Бџларыѓыз наѕыз ћара ћылды ћаћ жарѕан ќдiлеттiлiк екен, айналайын! Ќсем. Мемлекет болса, осындай болсын! Ойбай-ау, неѕып тџрсыѓдар, ќн мен сауыћтыѓ кереметiн ендi бастамайсыѓдар ма! Ал бастадыћ! (Барлыѕы ансамбльмен ћосылып ќн айтып, би билей ж"неледi.) ПЬЕСАНЫЃ СОЃЫ

МАХШАР (Ќлеуметтiк драма) Р лдер: Љн Кердиген Кержалћау К#реалмас Ћызылк#з Баукеспе С#зтасыр Кемпiр Лќтипа Айћыз Сайра Бiрiншi акт 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс (Кемемен саяхаттап бара жатћандар. Олар – Кердиген, Кержалћау, Ћызылк"з, К"реалмас, Баукеспе, С"зтасыр.) К реалмас. Мырзалар, егерде тiгiсiн жасырып айтсаћ, бџл саяхат-сайранымыз тек ћасћадан ћасћа боп туѕандарѕа ѕана бџйырѕан-ау деймiн. Кержалћау. Тiгiсiн жасырмай-аћ айтса да болады, #йткенi #згенiѓ #кпесi аћићатћа ћарсы тџрмас. Ћызылк з. Шынында, мына Жерорта теѓiзiнiѓ љстiнде #ѓкей бек-беделдiлер бас ћосћан сияћтымыз. Кердиген. Ћостыћ ћой, ћостыћ. Аракiдiк #стiп теѓiздетпесе тiптi ћызмет-ћызмет деп ћамытынан ћажыѕан #гiздей #летiн болдыћ, тегi. Баукеспе. Тура айтасыѓ, тура! Жаћсы с#з – жарым ырыс, сол iшiп, аздап бой жазайыћ. (Шампан iшiп, кейбiрi ќнге ћосылады.) С зтасыр (ћатты дауылды к"рiп). Ќй, мынау ауа райы

бџзылайын деп келе ме #зi? Мќжiре жай саяхатымыздыѓ бейберекетiн кетiрмесе еттi... Рас, ана жаѕы ћарауытып, толћынѕа толћын џласып, аспандап к#терiлiп келедi, мынаныѓ арты жаћсы болса игi едi. Кердиген (шошып). Мынауыѓ кќдiмгi, ќлгi шторм ѕой, шторм! Тiптi ћара ћџйындай ћарайып, љйдей-љйдей боп к#терiлiп келедi. Бќсе, кешелi-берi жљрегi ћџрѕыр бiрдеѓенi сезгендей дљрсiлiн тым жиiлетiп жiберiп едi, осы бќле кемемiздiѓ аяѕын аспаннан келтiрмесiн! К реалмас. Анада тљс к#рiп ем, тљсiмде жаман iс к#рiп ем. Баукеспе. Не болды, жаѓбыр жаумай су болып?! Тљс – ћорѕасын, неге жорыса соѕан кетедi, сондыћтан оны тек жаћсылыћћа жоры, жаћсылыћћа! С зтасыр. Ойбай, мiне, кеме шайћалуын кљшейте бастады. Айттым ѕой жаѓа, осыныѓ арты жаман болып жљрмесе деп. Ћызылк з (шошып). Расында, мынауыѓ кеменi к#терiп кете ме, ћайтедi-и!? Кержалћау. Оу, аѕайын, ћџрыдыћ, ћџрыдыћ! Асау толћын суѕа лаћтырып жiбермесiн, бiр-бiрiѓнен мыћтап џстаѓдар! лсек бiрге #лейiк, мыћтап џстандар! (Ћатты дауыл к"терiлiп, кеме љстi астан-кестен болады. Айћай-шу кезiнде шторм ќлгi алты жолаушыны сол ћол џстасћан кљйлерiмен борттан теѓiзге лаћтырып жiбередi. Бќрi су тљбiне батып кетедi.) 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс (Барлыѕы су тљбiне кетедi. Сќлден соѓ барлыѕы бiр мезетте саѕым тљстес беймќлiм дљниеге тап болады.) С зтасыр ("зiн-"зi џстап к"рiп). Ќй, мырзалар, мен тiрi сияћтымын, мен тiрiмiн! Мiне – ћолым, мiне – аяѕым, мiне – басым! Ћызылк з. Мен де тiрiлердiѓ ћатарындамын-ау деймiн. Менi алмады, алмады! Кержалћау. О, тоба, мiне, керемет, љстiмде бiр тамшы су жоћ, тап-таза, мџнтаздаймын. Тiптi ћалтамдаѕы аћшаларыма дейiн дiнаман, мiне, бќрi орнында. Менiѓ дљнием тљгел. Кердиген. Ћайдаѕы тљс!? Ќлгiнде ѕана бќрiмiз бiрдей ћол џстасып, теѓiзге ћџладыћ емес пе?! Тљс болса, мiне менiѓ ћолым ћанап, шалбарымныѓ балаѕы жыртыла ма? Осы маѕан келгенде дљние ћарсыѕа ћалады, ћанап, жыртылып. Елдiкiн тљрпi тљртпеген.

Баукеспе. Осы бiз бiр-бiрiмiзбен кќдiмгiдей с#йлесiп тџрмыз, ќ? Демек тiрiмiз, демек бџл тљс емес. Ќу, сонда кеме ћайда, бiз ћайда? Егерде тџѓѕиыћ тљбi осы болса, онда неге тџншыћпаймыз. Кержалћау. Осы бар ѕой мен бiлсем, бџл ќлгi – о дљние болып жљрмесiн. Бiраћ о дљниеге адам #лгенде барушы едi, менiѓ де #лген ештеѓем жоћ, жљрегiм соѕып, к#зiм к#рiп, ћџлаѕым естiп, аузым сайрап тџр. С зтасыр. Оныѓ рас, тџяћ еттен айырмайды. Тiрi екенiмiз ол да рас. Сонда бџл не болды, шынымен де, ќлгi аты жаман о дљние болып жљрмесiн. Олай болса... Кердиген. Олай болса бџл жаћтыѓ иесi ћайда демексiѓ ѕой. Тауып айттыѓ, ие, ол бар болса ћайда? Ќлде жоћ па? (Осы кезде жоѕарыдаѕы ќр тџстан ќртљрлi љн естiледi.) Љн. Бар! Бќрi (шошып, бiр жатып, бiр бљгiлiп ћалады). Бiссiмiлла, бiссiмiлла! Рахмани-р-рахим, Ќл-хамду-лиллањи-раббиќлќмин! Жаратћан жар бола г#р... Љн. Дџрыс. Сол Жаратћан иеѓбiз! Бќрi. Тќуба, тќуба! те жаћсы... Љн. Неге шошыдыѓдар? Бќрi. Бiз, бiз... ћайдамыз?. Љн. Сендер баћи мен фќнидiѓ ортасыѓдасыѓдар. Бќрi. Не дейдi. Сонда ћыл-к#пiрдемiз бе? Љн. Ие. Бќрi. Тiрiмiз бе, #лiмiз бе? Љн. Жандарыѓды ќлi алѕам жоћ. Бiраћ алам. Бќрi. Тљсiнбедiк. Љн. Сендердi кљнќларыѓды тексеретiн осы орын – Махшарѕа ќдейi алдырттым. Кердиген. Неге? Љн. Жазыћтысындар. К реалмас. Тќѓiрiм – Алла, Пайѕамбарым – Мџхаммед деп-аћ жљрмiз ѕой. Љн. Ол аз. йткенi мойындарында тым к#п кљнќ бар! Сондыћтан ћазiр сендерге тозаћ жолын ашамын. С зтасыр. Асстапыралла! Кљнќмiздi кеше к#рiѓiз... Љн. Кешу аз. Баукеспе. Неге? Љн. Сол. Сендер сияћты пиѕылы харамдар адамдар арасында тым к#бейiп кеттiѓдер. Кержалћау. Наћты жазыѕымыз не айтып #лтiрiѓiз.

Љн. Айттым ѕой, кљнќкарсындар деп. С зтасыр. Басћаларын неге алмайсыз, бiзден де асћан алаяћ, сџмаяћтар ћаптап жљр ѕой осы! Љн. Оларѕа да кезек келедi. Ќркiм #з iсiнiѓ – ћџлы! Кердиген. Олай болса, таѕдырда да ќдiлдiк бар деген, кљнќмiздi наћты мысалмен мойнымызѕа ћойып берiѓiз. Бќрi. Ие деген, айтып #лтiрiѓiз! Љн. Дауласуѕа келдiѓдер ме? Ћызылк з. Не љшiн #лемiз сонда? Кердиген. Ие деймiн, от пен судыѓ ортасында тџрѕан бiзге кеѓћолтыћ мiнез жараспас. Бiлiп #лейiк те! Еѓ аяѕы бiздiѓ аты-ж#нiмiздi де айтпадыѓыз... Љн. Айтайын. Азан шаћырып ћойѕан есiмдерiѓдi естiгiлерiѓ келе ме, жоћ, ел ћойѕан ныспыларыѓды айтайын ба? Бќрi. Не дейдi? Кердиген. Ел не деп ћойыпты? Халыћ айта бередi! Љн. Жоћ, ћателесесiѓ! Халыћ ћалт айтпайды. К реалмас. Сонда не дейдi олар? Ћалай ат ћояды? Љн. Олар ќркiмнiѓ мiнезiне, ћылыѕына, iс-ќрекетiне сќйкес ат бередi. Кердиген. Е, онда мейлi, ел не дейдi, тыѓдап к#рейiк. Олар не бiлiп, не дер дейсiѓ... Љн. Бастасам, сенен бастайын. Кердиген. Менен ба? Љн. Ие, сенен, #зiѓ ѕой сџранып тџрѕан. Кердиген. Сiзде жер бетiндегi бастыћтар сияћты екенсiз, ћарсы ћарап уќж айтсаѓ болды бќлеге ћаласыѓ. Љн. Онда басћасынан бастайын. К реалмас. Жо-жоћ, жоћ, осы кiсiнiѓ #зiнен бастай берiѓiз, #зi ѕой ел ћойѕан атты тындайыћ деген. Бiз де соѕан к#ндiк. Љн. К#нсеѓдер мен де маћџл алдым. Сенiѓ маѓайындаѕы жолдас-жораѓныѓ ћойѕан аты – Кердиген. Кердиген. Менiѓ бе? Љн. Ие, сенiѓ. Кердиген. Кердиген дейсiз бе? Ол не деген с#з, оны ћалай тљсiндiк? Љн. Ол дегенiѓ: басыѓа баћ ћонып, маѓдайыѓа мќнсап бiтiп едi, жан баласын менсiнбей кердиiп кеселденiп кеттiѓ. Жолдас-жора, аѕайын-тамырды елемей, шалћайып амандасып, жљре с#йлесiп, сен де солар сияћты пенде екенiѓдi ќп-

сќтте џмытып, к#зiѓ к#лденеѓ к#к аттыны к#рмейтiн болды. Бiреуге жаћсылыћ жасасаѓ, алдымен #з бас пайдаѓныѓ есебiн ойладыѓ. Алдына келгенге сан сылтау айтып тауын шаћтыѓ. Хатаки ѕџмырдыѓ баянсыз, дљние мќнсап ћызыѕыныѓ аћырыныѓ шолаћтыѕын бiле тџрып бiлмегенсiдiѓ. з дќулетiѓнен артыћ иеленiп, ел таућыметiнен ћуат тџтып кербез, кердеѓ жљрдiѓ. Мџныѓ арты – аћымаћтыћ, Кердигеннен безiѓдер деген осыдан шыћћан. Елдiѓ Кердиген деп саѕан лаћап ат ћоюы осыдан болар. Кердиген. Бiрiншi естiп тџрмын. Естiсем ћџлаѕым кереѓ болсын. Ешкiм маѕан бљйтiп бетiме айтып к#рген емес. Љн. Ќрине, саѕан ешкiм айта алмайды, бiраћ мен айтып тџрмын, естiмесеѓ – естiп тџрсыѓ! Уа, о фќнидiѓ жџмыр басты пенделерi, «О дљниеге келгенде алдыѓнан елге жасаѕан жаћсылыѕыѓ да, жамандыѕыѓ да шыѕады» деген осы, мiне! Кержалћау. Е, мейлi, шыћса шыћсын! зiмiз иншалла, сљттен аћ, судан тазамыз. Жан адамныѓ ала жiбiн аттаѕан емеспiн, тiрi пендеге иттiк жасаѕан емеспiн. Љн. Асылыћ айтпа. Сенiѓ атыѓ – Кержалћау! Кержалћау. Менiѓ бе? Е, жалћау болѕанда тџрѕан не бар екен? Оѕан елдiѓ несi кеттi? Љн. Адамныѓ кљнi адаммен. Барша ќлемдi #згертiп жатћан да, к#ркейтiп жатћан да адам. Береке тљбi – бiрлiк. Бљкiл ћоѕам таѓныѓ атысы, кештiѓ батысы пайдалы еѓбекпен айналысып, тырнаћтап тiршiлiк ћџрып жатћанда, сен жатыпiшер жалћаулыћћа мiсе тџтып, дайын ас, ќзiр тамаћћа жаман љйрендiѓ. Сенi асыраймыз деп љкiдей љй iшiѓ арћа еттерi арша, борбай еттерi борша болып безек ћаѕуда. Басћаныѓ есебiнен #мiр сљруге ќбден бой алдырдыѓ, кљнќкарым! Ћысћасы, џяттан жџрдайсыѓ! Џят кiмде болса, иман сонда! Ал сенен не љйiѓе, не елге, не ћоѕамѕа бармаћтай пайда жоћ. Барлыѕы сенен шаршады бiлем. Ырыс алды – тiрлiк, еѓбек ћылудан, ћызмет ћылудан ћашып, жаныѓды ћорѕап, ерiншек боз- #кпе болдыѓ. Маѓдай терiѓмен адал еѓбек етiп, жiгер ћыла алмадыѓ, #зiѓ тiрi болсаѓ да к#кiрегiѓ #лдi! Њќмма ѕаламѕа белгiлi ќрбiр жалћау кiсi – ћорћаћ, ћайратсыз, жiгерсiз, ниетсiз келедi. Жатыпiшер жанда тек мысыћ тiлеу басым. Сондыћтан Кержалћау сенi осында алдырдым. Кержалћау. Ойбай-ау, ол менiѓ #з жџмысым ѕой. Iшем бе, жейiм бе, жатам ба, тџрам ба, ол ќр пенденiѓ #з ћџћыѕы. Љн. йтiп ћателеспе. Еѓбектiѓ наны тќттi, жалћаудыѓ жаны тќттi. Сен тек #з жаныѓды, #з соћа басынды ойлаѕан-

жансыѓ. Сондыћтан бар ѕауам сенен терiс айналып отыр. Сенi алдырѕаным, бљкiл жалћауларды алдырѕаным. Ћызылк з. Дџрыс айтасыз, ана жаћта осындайларды тќртiпке шаћырып, тќубесiне келтiрем деп талай елге џятты болѕам. Талайдыѓ к#зiне к#к шыбын љймелеткем! Мына жџдырыћ... Љн. Дџрыс айтасыѓ, осы жџдырыћћа бола саѕан ел Ћызылк#з деп ат ћойѕан. Сенiѓ атыѓ – Ћызылк#з. Ћызылк з. Менiѓ бе? Е, менiѓ к#зiме не бопты? К#зiм, кќдiмгi к#з, ћызыл да емес, жасыл да емес. Љн. Ол дегенiѓ, Ћызылк#з – пќле, даукес, т#белескiшсiѓ деген с#з! Осыныѓ бќрi бiр фитнќ! Отырѕан отырысыѓ да, тџрѕан тџрысыѓ да, тiптi, жљрген жљрiсiѓ де ылѕи бас-аяѕы бiтпес ћансонар жанжалдан тџрады. Бiр кљнi бiреумен тљс шайыспасаѓ, жџдырыћтаспасаѓ басыѓ ауырып, к#зiѓ ћарауытып, iшiѓ кеуiп отырады. Ћџтырѕан ћџсап елiрiп жљрмесеѓ, к#ѓiлiѓ к#ншiмейдi. Тiптi џрынарѕа жан таппаѕан кљнi, жанџя, отбасыѓныѓ зќресiн алып, бей-берекетiн кетiрiп, iшкенжегенiн желкесiнен шыѕарып отырасыѓ. Сонда ел «Ћызылк#з пќледен аулаћ!» – деп азар да, безер боп «Алла берсiн жазасын!» дейтiнi. Бар ѕауам сенен ћџтылѕанѕа асыћ, аћыры келдiѓ осы араѕа. Ћызылк з. Кешiрiѓiз, мен келген жоћпын бџл араѕа! Љн. Сен емес, сенiѓ ћырыћ жылѕы ћырѕын ћылыѕыѓ келдi бџл араѕа. Ћызылк з. Онда ћылыѕымды алып ћалыѓыз да, #зiмiздi ћоя берiѓiз, бала-шаѕама, #леѓ т#сегiме барайын. Кiм аспайды, кiм таспайды. Љн. Жоћ, мыѓ асћанѕа – бiр тосћан! Жылдар бойы бастарыѓды бiр ћосып жинаѕанда керi кету ендi ћиын шаруа. К реалмас. Соны айтам, дљние-ќлемдi бљлдiрiп-бљлдiрiп алып, ендi ћоя бер дегенi ћай сасћандыѕы. Ол с#здi бiз айтсаћ бiр сќрi. Баѕанадан байћап, баѕдарлап тџрсам, осы алтаудыѓ iшiндегi Азаматы мен ѕана ма деп тџрмын. Ћызылк з. Ќй, сайрамай, ж#нiѓе тџр! К реалмас. Жаѓа мен сенiѓ с#зiѓдi б#лген жоћпын ѕой, б#лген жоћпын. Сондыћтан с#зге мџрсат бер. Жаратћам Ием, менiѓ айтайын дегенiм, аѕайын алтау болса да, арыстаны бiреу-аћ деген. Љн. Ие, ие, сенiѓ атыѓ – К#реалмас! К реалмас. А... а... менiѓ атым ба? К#реалмасы несi? Ненi к#ре алмаймын?

Љн. Жаћсыныѓ – жаћсылыѕын, ердiѓ – ерлiгiн, бардыѓ – барлыѕын ћызѕанасыѓ. Бар болса к#ре алмайсыѓ, жоћ болса елге б#лiп бере алмайсыѓ. Тар адам менмен келедi, нар адам кеѓiне келедi. Пиѕылыѓ, ниетiѓ, тiлеуiѓ тар, кеѓ емессiѓ! Достыѕыѓ – бейлi емес, алдау. Дџшпандыѕыѓ – кемiс емес, кедестiк, тыныш отыра алмау. лiмтiк кљткен ћџзѕындай ќлдекiмнiѓ аћыретiн кљтiп отырасыѓ. Етiѓнен #ткен, сљйегiѓе жеткен осы харамдыѕыѓ ќлдећашан сенi адамшылыћтан кетiрген. К реалмас. Ћатты кеттiѓiз ѕой. Љн. Не ексеѓ – соны орасыѓ. Ќркiмнiѓ #з сыбаѕысы #зiне болѕаны дџрыс. Бiреудiкiн бiреуге жала ћылып жапсыра алмаймын. Баукеспе. Ќрине, онда сиырѕа ертоћым салѕандай боп жараспай тџрар едi. Айтћаныѓыз айдай, с#зiѓiз майдай. К реалмас. Лыпылдама, лыпылдама! «Тек тџрѕан тоћ тџрар» дегендi бiлмейсiѓ бе? Сенi де мџнда ћонаћћа шаћырмаѕан шыѕар, естимiз ѕой ћазiр, к#рермiз. Баукеспе. Оѕан сенiѓ неѓ кеттi?! Елдiѓ iсiн к#ре алмайсыѓ, #ле алмайсыѓ ба? О тоба, о жаћты ћойып, бџ жаћта да мiнезiндi шыѕармаћсыѓ ба? Жаратћан Ием, мен #з атымды #зiм бiлемiн, соны жария ћылмай-аћ, жылы жауап ћоя ћойсаѓыз ћайтедi. К реалмас. Анаѓ ћарашы, мљттќйiмсiп џяла ћалуын, олай болмайды, сен де бiздей ит боп азѕыр-азѕыр! Баукеспе. Сен менi беталды кљстќналама! Љн. Сенiѓ атыѓ Баукеспе – џры. Баукеспе. Бiлем ѕой, Жаратћан Ием. Бiраћ елдi жерде џры, таулы жерде б#рi болады, онда тџрѕан не бар, тќйiрi? Бiреудiкi жоѕалса, бiреудiкi табылып жатады. Љн. Жоћ, сен бармаћ басты, к#з ћысты емес, наѕыз Баукеспе џрыныѓ #зiсiѓ! Ќне, бiр ћысылтаяѓ заманда ел ашћџрсаћ боп ќупiрiмдеп кљн к#руге к#шкенде, жау жаѕаѕа, б#рi етекке жармасћанда, сен ол байћџстардыѓ бала-шаѕасыныѓ аузынан жырып, ћорадаѕы ћойын, ћоймадаѕы нанын тонап, аћ адал еѓбекпен тапћан-таянѕандарын тќркi еттiѓ. Онсыз да ћабырѕасы ћайысып отырѕан ћара халыћты ћан ћаћсатып, бљйiдей тидiѓ. Тапћаныѓды тамаѕыѓа, жџтћанынды жџмырыѓа тыћћыштай љлкен кљнќѕа баттыѓ! Баукеспе. Ендi, ол кез, кедей – тамаѕым, бай – ћабаѕым деген уаћыт едi ѕой. Ћџлћыны ћџрѕыр не iстетпейдi. Љн. Ћандай ћџлћын болса да тоћтам болды, оны тоћтата-

тын џят деген болады. Алайда сен де џяттан жџрдай боп шыћтыѓ, кљнќкарым! Ѕарiп-ћасар бейшараларды сљлiктей сорѕаныѓ осымен жетер. Адамнан џялмаѕан Алладан да џялмайды. С зтасыр. Е, бќсе, мџныѓныѓ да жетiсiп тџрѕаны шамалы болды. Шынында, бќрiмiздiѓ басымызды бiлгендей-аћ ћосћан екен. Љн. Баѕанадан бергi айтылып жатћан с#здердiѓ iшiндегi еѓ тќуiрi осы. Бiлiп айттыѓ, кљнќкарым! Барлыѕынды бiлiп жинадым. Осыныѓ барлыѕын, к#рген-бiлгенiѓдi, естiмейестiгенiѓдi жањаннамѕа жеткiзетiн ендi сенiѓ жолыѓ болмайын деп тџр, санаулы-аћ уаћытыѓ ћалды. С зтасыр. Неге мен жеткiзуiм керек? Љн. Себебi, сенiѓ атыѓ – С#зтасыр. С зтасыр. Менiѓ бе? Ћойыѓызшы, не болса, соны жабыстырмай. Љн. Мен емес, ел ѕой жабыстырѕан. К#пке ћарап тљкiре алмайсыѓ, к#нсеѓ де осы, к#нбесеѓ де осы. С зтасыр. Ендi ол дегенiѓiз ауылдастан жџѕады, я болмаса бауырластан жџѕады, жџћћан ѕой бiреуден. Љн. Тiлге ауыр жџћпайды. Ол #зiѓе-#зiѓ жасаѕаныѓ, #зiѓе- #зiѓ тапћаныѓ. Елдiѓ с#зiн баѕып, басћан iзiн аѓдып, есiл #мiрдi ескеруiз, #тiрiк, #сек-аяѓмен ћор етiп, бостан-босћа рќсуа еттiѓ. Бiрдi-бiрге айдап салу ћулыћ сауу, бќтуасыз бет жыртыстыру – #нерсiз иттiѓ iсi! Талай-талай сайдыѓ тасындай дос-жора азаматтар, туѕан-туысћандар, ерлi-зайыптылар сенiѓ удай тiлiѓнен зардап шектi. Жыланныѓ тiлi айыр болса, жаманныѓ с#зi айыр. Жаманшылыћћа бiр iлiгiп кеттiѓ де, содан запыран лќззат алып, бойынды ћайтып жиып аларлыћтай ћайрат таба алмай, адал жљректiлердi адастырып, шатастырып, керiстiрiп обалына ћалдыѓ. Ол, ол ма, осыныѓ бќрiн бiле тџра, к#ре тџра не ћџдайдан, не ћџраннан ћорыћпадыѓ. Махшарѕа барѕанда осы ћылыѕым алдымнан кесе-к#лденеѓ шыѕады деп ойламадыѓ. Хадис анау, тiрлiгiѓ мынау, жер бетiнде саѕан не салауат, не ризыћ. Демек, арсызсыѓ! йткенi ар бар жерде #сек-аяѓ, с#зтасырлыћ жљрмеске керек едi. Алыпћосарыѓ бар ма? С зтасыр. Ћайтемiн ендi, алып-ћосарым да жоћ, барарым да жоћ. Кержалћау. мiрiѓ #мiр емес екен. С зтасыр. Ќй, жетiсiп тџрѕан ешкiм жоћ, ћытыѕыма тиме! Бќрiбiр баратын жерiмiз береу-аћ.

Кержалћау. Ендi ойымызѕа келiп ћалѕан ойды айтуѕа болмай ма, ќлi баратын жерге барѕан жоћпыз. Кердиген. Мiне, мќселе ћайда?! Баѕанадан берi осыны айтпайсындар ма, ендi бiздiѓ к#рер кљнiмiз не болмаћшы, соны бiлейiк те одан да. К реалмас. Табылѕан аћыл, салѕыласћаннан пайда жоћ, одан да сџрап бiлейiк, Жаратћан Иемнiѓ бiз туралы ендi не ойы, нендей шешiмi бар екен? Ћызылк з. Соны айтам, ана дљниеде де сот екеш сот та #з љкiмiн естiртiп айтады емес пе. Бiлейiк, бас кеспек болса да, тiл кеспек жоћ. Маћџл, Сiздiѓ айтћаныѓыз дџрыс делiк, сонда осы тџрѕан љмбеттерiѓiзге нендей жаза бермекшiсiз? Бiзде ана жаћта, не iстесеѓ де айтып #лтiредi. Љн. Бiлгiлерiѓ келiп тџр ма? Бќрi. Ќрине, айтыѓыз. Љн. Айтсам, #здерiѓ бiлетiн Пайѕамбардыѓ ћырыћ хадисiнде: «Еѓ аяѕы ш#л даладаѕы адамѕа пана боп тџрѕан жалѕыз аѕашты кескен адамды Алла таѕала басын т#мен ћаратып тозаћћа ж#нелтедi» делiнген. Сендер де соныѓ кебiн киiп тџрсыѓдар. Бќрi. Кигенi ћалай? О не дегенiѓiз? Љн. Кiнќлiсiѓдер! Ќркiмнiѓ мойнында адам баласына пана боп тџрѕан ќлгi аѕаштай жаћсылыћты жалмаѕан ќртљрлi ћиянаттарыѓ бар, тозаћ жолдары сендерге ашыћ. Кердиген. Ќдiлетсiздiк! Бiз дегенiѓiз ћџдайѕа шљкiр, Мџсылманныѓ бес мiндетi: Аллаѕа сену, ораза џстау, садаћа беру, намаз оћу, Меккеге бару деген парыздардыѓ барлыѕын орындап жљрген жанбыз. Сонда бiз ћалай тозаћћа баруымыз керек? Мџныѓызѕа еш келiспеймiз! Онда неге оныѓ бќрiн бџлжытпай орындап жљрдiк? Љн. Ол бес парызды #здерiѓ љшiн орындап жљрдiѓдер. Бастарындаѕы ћаптап кеткен кљнќ о дљниеге барѕанда осы бесеуi арћылы кешiрiлiп кетер деген љмiтпен жљрдiѓдер. Олай болмайды, бес парызды арамдыћ-харамдыћ жасамай џстаѕандар ѕана пќк, таза жан боп есептеледi. Ћызылк з. Сонда Џжмаћћа кiм барады? Љн. Ќлгi Пайѕамбардыѓ ћырыћ хадисiнде аныћ айтылѕан: Џжымаћтыѓ кiлтi – кедейлер мен ќлсiздер деген сљйiспеншiлiк пен ћайырымдылыћта. К реалмас. Сонда бiз не iстеуiмiз керек едi #зi? Љн. Таѕы да сол Пайѕамбардыѓ ћырыћ хадисiнде айтылѕандай: Ћџдайдан ћорћып, азѕантай жаћсылыћтыѓ #зiн азыр-

ћанбау керек едi. Тiптi, бiреуге су ќперудi немесе жаћыныѓды жылы ћабаћпен ћарсы алуды џсаћ-тљйек деп санамай, шын ниетiѓмен абзал едi. Кержалћау. Ой, ондай адалды жер бетiнен таба алмайсыз. Бџл ћаѕидаѓызды ешкiм де бџлжытпай орындап жљрген жоћ. Љн. Ћателесесiѓ. Себебi, сендер айналарыѓа ћарамай, тек #здерiѓдi ѕана к#рiп жљрдiѓдер. Жаћсы жандар жетерлiк. Солардыѓ арћасында жер #сiнен тайып кетпей, орнында тџр. Сендер сияћты нќсiлсiз ерге мал бiтiп, билiк тигенге масайрап кеткен жоћ. Баукеспе. Арсыз ћолыѓ iстедi, арлы бетiѓ џялды, ендi бiзге не жорыћ? Љн. Арлы бетiѓ болѕан жоћ, болса ћолыѓ зџлымдыћћа бармас едi. Ендiгi жол-жорасы, #з кљнќндi мойныѓмен к#теру. Ћызылк з. Жаратћан Ием, жаѓа сiз ел ћойѕан ат деп, лаћап аттарды жария еттiѓiз. Алайда, менiѓ бiр келiспейтiнiм бар, датым бар? Љн. Айт датыѓды. Ћызылк з. Таѕы да менi даукес – Ћызылк#з-пќле екен деп жљрмеѓiз. Мен де ет жљректi пендемiн, жан беру оѓай емес. Сiздiѓ, елдiѓ «жаптым жала, жаћтым кљйе» деп бiздi айѕаћсыз айбаттаѕанына, кљстќлаѕанына илануыѓыз асыѕыстыћ. Љн. Мен жазыћсыз жазѕырмаймын. Болѕанды болды, #ткендi #ттi демеске менiѓ амалым ћайсы? Ћызылк з. Ол дџрыс ћой ќрине, дегенмен де ћолмен iстегендi мойынмен к#терер ек, егерде Сiз осыныѓ шындыѕын наћты мысалмен дќлелдеп берсеѓiз. Љн. Оныѓ барлыѕына уаћыт ћайда, сендер саудаласатын базарда тџрѕан жоћсындар. Кердиген. Жаратћан Ием, ана жiгiттiѓ айтып тџрѕанына бiз де ћосыламыз, егерде ћара ћылды ћаћ жарѕан ќдiл болсаѓыз аяѕына дейiн ќдiл болыѓыз. Менiѓ де оп-оѓай бере алмай жљрген жаным жоћ. Ие, њамманы жаратћан Сiз екенiн бiлемiз. Ахиретте сџрау алатынан да, жаћсылыћћа жарылѕайтынан да, жамандыћћа жазѕыратынан да, бегiрек есепсiз ћинайтынынан да ћџлаћтармыз. Бiраћ осыныѓ барлыѕына т#релiкке келгенде анау айтты, мынау айттымен шектесiп, беталды обалымызѕа ћалмаѓыз. Шынын айтсам, бќлендей бет џялтар, жљз шайытар ћылыћ к#рiнбейдi. Жан алып, жан беру Сiзге кљнделiктi шаруа болар, ал бiзге – ћиямет! Сондыћтан наћты, дќлме-дќл дќйектеме келтiрiѓiз. Бiз соншама дљние дљрлiгетiндей не бљлдiрiппiз?

К реалмас. Соны айтам, тљйенi тљгiмен, биенi бљгiмен жџтћандар бетегеден биiк, жусаннан аласа боп ћала бере ме? Наћаћтан кљйiп барамыз, наћты дќйектеме келтiрiѓiз?! Љн. Олай жасамасам ше? Кердиген. Онда #кiнiшке орай, Жаратћанныѓ да жаѕымсыз жаћтары бар дегенге сенуге тура келедi. Љн. Неге? Кердиген. йткенi Сiз де ћауесетке сенетiн, содан ѕана ћорћатынды шыѕарып шешiм ћабылдайтындардыѓ бiрi болып ћала бересiз. С зтасыр. Шынтуайты, баѕанаѕы бiздiѓ лаћап аттарымызѕа бола соттамай, одан да не бљлдiрiп, не ћиратћанымызѕа лайыћ шара ћабылдаѓыз! Осыны дќлелдемесеѓiз, Сiзге деген сенiмге де абырой келе ћоймас. Кержалћау. Аћыры, бќрiн к#рiп-бiлiп отыр екенсiз, киiз ћазыћ жерге кiретiндей дќлел айтыѓыз. Бiз асыѕып тџрѕан жоћпыз, о жаѕыѓызѕа љлгеремiз. Љн. Мейлi, дау мџраты – бiтiм болсын! Ћия шапћан ћылыштыѓ жљзiндей ћылшылдап тџр екенсiѓдер, айтћандарыѓа рахым еттiм. Расында, ана мiрi кем дљниенiѓ мiне де, шыны да айћындалсын, кќне, ћайсыѓнан бастайын? К реалмас. Осы џсынысты кiм бiрiншi жасады, содан бастаѓыз. Ћызылк з. Менiѓ жазыѕым не? Бар айыбым тозаћћа ћайтсек тљспей аман ћаламыз деп ћолдан келген айлы-шарѕыны ойлап тауып жатћаным ба?! Елге жаћсылыћ ойласаѓ, #зiѓдi бiрiншi отћа итередi. Басћа адам ћџрып ћалды ма, бќрiѓ де сљттен аћ, судан тазамыз деп, азар да безер боп тџрсыѓдар емес пе? Онда неге адалдыћтыѓ отына адал тљспейсiѓдер! Ана жаћта болса мойындарыѓды жџлып алар ем. С зтасыр. Ол жаћты айтып несiне быж-тыж боп тџрсыѓ, келер жерге келдiѓ, сен бiрiншi ме, мен бiрiншi ме, бќрiбiр емес пе. Ћызылк з. Бќрiбiр болса, онда тќуекел деп #зiѓ баста, ћостаушыѓ табылар. Љн. Одан да бџѕып ћалсам, џтып ћалармын деп бџћпантайлап тџрѕан Баукеспеден бастаѕанымыз дџрыс болар. Бќрi. А... ол Баукеспемiз ћайда #зi? Баукеспе. Љндемеген љйдей бќледен ћџтылады деген, бџл жаћћа жљрмейдi ме, немене? Љн. Бџл жаћта фќнидегiдей емес. Барлыѕыѓныѓ к#кiрегiѓ ашыћ к#рiнiп тџр, ештеѓе жасыра алмайсыѓ.

Баукеспе. Жасырайын деп тџрѕан мен жоћ, мен с#зге шорћаћ едiм. Љн. Онда iсiндi к#рейiк. Баукеспе. Айтыѓыз. Љн. Олай болса, былай кљнќкарым. Ћазiр мен айтћан кљнде, айда, жылда жасаѕан iс-ќрекетiндi еске тљсiр. Баукеспе. Сосын. Љн. Соны тура сол ћалпында ћайталап #мiр кешесiѓ. Баукеспе. Есiме тљсiре алмасам ше? Љн. Тљсiресiѓ. Баукеспе. Сiз сонда, ойыѓызѕа келген кљндi, мезеттi айтасыз ба? Љн. Ойыма келген кљндi емес, #здерiѓ талап еткен мысалды к#рсетем. Дайынсыѓ ба? Баукеспе. Дайынмын. Љн. О, жџмыр басты жер бетiнiѓ пендесi, кќнi, есiѓе тљсiре ћойшы!.. Былтыр кљзде, яѕни ћазанныѓ жиырмасыншы жџлдызында ћандай тiрлiкке бой алдырып, бас џрдыѓ? «A» «A» «A» «A» «A» к"рiнiс к"рiнiс к"рiнiс к"рiнiс к"рiнiс (Баукеспенiѓ "мiрi. Тљс к"ргендей елестеген оћиѕалар басталды. Сахна ортасында тек Баукеспе.) Баукеспе (тџмсыѕы мен аяћтары байланѕан ешкiнi к"терiп ќкеп тыѕып). Есi кеткен ешкi жияр, сонда да, ешкiменен есiн жияр. Ћорасын ашып кетсе, ешкiсiн тастап кетсе, оѕан мен кiнќлi емеспiн. Саћтыћта ћорлыћ жоћ деген, бџл жџртћа еш сабаћ болмай-аћ ћойды осы. мiр бойы аузы ашылып, к#зi жџмылып, к#рсоћыр болып жљргендерi. (Кiшкене немересiн ертiп кемпiр келедi.) Кемпiр. Айналайын к#ршi, аман ба... бармысыѓ. Баукеспе. Жаћсымысыз апа, мына апаћ-сапаћта жайшылыћ па? Кемпiр. Ћайдан жайшылыћ болсын. Баукеспе. Е... не боп ћалды? Кемпiр. Ћалћам, љйдегi мына шиеттей-шиеттей балаларды сљтiмен асырап отырѕан жалѕыз ешкi бар едi, содан к#зайым боп ћалдыћ. Баукеспе. А... ол ћайда кетiптi? Кемпiр. Жемiн берiп, ендi суын алып келейiн деп байлапаћ кетiп ем, џшты-кљйлi жоћ.

Баукеспе. Љйдiѓ айналасын ж#ндеп ћарадыѓыздар ма? Бiр жерде темiр тiстеп тџрѕан шыѕар. Кемпiр. Бќрiн сљзiп шыћтыћ, ћарамаѕан тесiгiмiз де, ашпаѕан есiгiмiз де жоћ. Баукеспе. Алда ћџдай-ай, ћай ћолы сынѕыр ћаѕып кете ћойды екен. Осы, шынында, мына к#ршi елдегi сияћты џрылардыѓ ћолдарын кесiп шара жасамаса, мыналар тiптi тоћтар емес. Ќнеугљнi ќнi, ана к#ршiлердiѓ екi бас ћойын жалмап кетiптi. Бљгiн мiне, сiздерге ауыз салды, алда ћџдай-ай... не кљндiз, не тљнде маза беймедi ѕой #здерi. Кемпiр. Љйде тiгерге тџяћ, жерге тамаћ ћалмады... жалѕыз ешкi болса да жарылћап отыр едi. Баукеспе. Ойбай, о не дегенiѓiз апа, малдыѓ аты – мал ѕой. Малдан кейiн ѕана жан ѕой. Сљтiн ћасыћтап балаѕа берсеѓ де, ш#шiмтеп елге сатсаѓ да пџл ѕой, пџл ѕой. Дџрыс ћой. Кемпiр. Ћараѕым, айтћан жерде бќле жоћ, к#ѓiлiѓе алма, #зiѓе келiп тџрѕанымыздыѓ мќнiсi бар едi. Баукеспе. Ой, айта берiѓiз мен #зiѓiзбiн ѕой. Кемпiр. Айтсам... сол кебенек келгiр, осы љйге кiрiп кеткен сияћты. К#ѓiл бќрi дџрыс, #кпе де, #кiнiш те болмайды. Шыраѕым, сол мќстек келгiрдi шыѕарып жiберсеѓ... Баукеспе. Не дейдi?! Ойбай, оныѓыз не, бiр жерден к#рiп тџрсыз ба, жоћ ќлде ешкiѓiздiѓ маѓыраѕанын естiп тџрсыз ба? Тапа тал тљсте маѕан ешкiнi џрлатып, џры атандырып мџныѓыз не сасћандыћ. Кемпiр. Ћалћам, айыпћа бџйырма, сенi ешкiм де џры атандырайын деп тџрѕан жоћ. Баукеспе. Ендi онда мына ћылыѕыѓызды, мына келiсiѓiздi ћалай тљсiнуге болады?! Ќй жоћ, шќй жоћ, ешкiмдi шыѕар дегенiѓiз жљрекке бiз сџћћандай ћылды ѕой. Жазыѕым апаапа деп апалап жљргенiм бе? Кемпiр. Ћалћам сќлемiѓ, с#зiѓ, к#зiѓ бќрi дџрыс ћой... оѕан #кпем жоћ. Баукеспе. Онда мында ћалай, солай да-солай деп келiп тџрсыз? Кемпiр. Мен емес, мына к#зi ћџрѕыр осында сљйреп ќкелдi емес пе. Баукеспе. К#з дейдi? Кемпiр. Жаѓа осы љйдiѓ алдынан #тiп бара жатып, ана табалдырыѕыѓныѓ алдынан ешкiнiѓ жас ћџмалаѕын таптыћ. Сол кебенек келгiр алжып, осында кiрген болуы керек. Баукеспе. Ой апа, сiз де ћызыћсыз! Сiз де айтады екенсiз.

Ол дегенiѓiз, т#рт тљлiк малдыѓ жљрмейтiн, тiмiскiлемейтiн жерлерi жоћ. Есiктiѓ алдынан #тiп бара жатып «кiш» етiп кеткен шыѕар. Кемпiр. Шыраѕым, саѕан #кпем жоћ. Ќйтсе де, бџрышбџрышты бiр к#рiп шыѕайыћ та, мљмкiн бiр жерiнде кептелiп жатћан шыѕар. Малдыѓ аты мал емес пе, кiрмейтiн есiгi, бармайтын тесiгi жоћ. Баукеспе. К#з к#рмей, к#ѓiл сенбес деп тџрсыз. Немересi. Ќже, ќже... ешкiнiѓ жас ћџмалаѕы мiне љйдiѓ iшiнде де жатыр, мiне... ћарашы. Баукеспе. Ой, ол не дегенiѓ... малды ауылдыѓ љйiнде не жатпайды, сол да с#з боп па?! Сыртћа шыѕасыѓ, љйге кiресiѓ, аяћћа жабысып, балаћћа iлiнiп бiрге iлесiп келмей ме ондай бќле-пќштљгеннiѓ бќрi... Соћыр к#ргеннен жазбайды деп, жабысып ћалѕандарыѓ не тќйiр. Ћойыѓдар, бiреу-мiреу естiсе џят болар. Кемпiр. зiмiз де џяла-џяла келдiк, шыраѕым. Айттым ѕой сенi мџћатайын деп тџрѕан ешкiм жоћ, ќйтсе де #зiѓ айтћандай к#ѓiл тыныш болсын, бiр к#рiп шыѕайыћ, сосын басћа жаћтан iздермiз. Баукеспе. Апа, кешiрiѓiз! Ай-кљн аманда љйiмдi тiнткiзе алмайсыѓ. Љйiмде елге жария ћыла алмайтын басћа да «шортпорттарым» бар... ел к#зi елу деген. Айттым, ешкiѓiз бџл љйде жоћ дедiм, жоћ! Сенсеѓiз де осы, сенбесеѓiз де осы! Басћа бiреулер #ѓгерiп ќкеткен шыѕар. Кемпiр. Ћас пен к#здiѓ арасында кiм ала ћойды дейсiѓ оны. Баукеспе. Ойбай-ау, осы ауылда не к#п, жљлiк к#п. Баѕанадан берi ћанша уаћытыѓызды бос #ткiздiѓiз. Кемпiр. Ендi не iстейiн... алда ћу ћџдай-ай!! К#ршi ћылѕан соѓ, бет жыртысып не табам. Малым – арым садаѕасы, арым – жаным садаѕасы. Баукеспе. Е, с#йтсеѓiз, бостан-босћа сiз бен бiз бет жыртысып абырой-атаћ таппаймыз. Басћа жаћтан сџрастырып к#рiѓiз, табылар. Кемпiр. Ћайтем ендi, кедейлiк деген бiр бейнет! Бар болса, тоћ болсаћ, кiсi есiгенде #стiп тџрам ба? Баукеспе. Кедейлiк кемдiк емес, бiр ешкi оѕан емдiк емес, соншама ћайысып ћайтесiз, елмiз ѕой к#мектесермiз. (Шыѕарып салады.) Кемпiр. Ћайтейiн ендi. (К"зiн сљртiп, "кiнiп кетедi.) (Жарыћ "шiп, ћайта жанады.)

Љн. Ие, Баукеспе-кљнќкарым, осындай оћиѕа есiѓе тљстi ме? Ќлде мен мљлдем ћате к#рсетiп тџрѕан шыѕармын? Олай болса, бџдан да сораћы басћасын есiѓе тљсiрiп берейiн. Баукеспе. Жо... жоћ... Бќрi дџрыс, еш ћателiк жоћ. Сiздi алдап, ћайда барам. Ие, жетiм-жесiрге ћиянат жасаѕаным рас едi... мойныма алдым. Љн. Ал олай болса, ары ћарай к#рейiк. Келесi кезек онда Ћызылк#з сенде. Ћызылк з. Менде дейсiз бе? Жаратћан Ием, менен г#рi басћалары дџрыстау болатын шыѕар. Мен асыћпай-аћ... сосын... Љн. Сен асыћпасаѓ да, мен салѕыласып тџруѕа артыћ мџрша жоћ! Сенiѓ, сосын таѕы бiр кљнќкардыѓ кљнделiгiн параћтап к#рейiк, сонымен дќйектеме дегендерiндi тоћтатамыз. Ал дайынбысыѓ? Ћызылк з. Дайын болмай ћайда барам. Дайынмын. Љн. Уа, кљнќкарым, кќне, есiѓе тљсiршi: #ткен жылдыѓ тура осы айдыѓ жиырмасыншы жџлдызында ћандай тiрлiкке бой алдырып, бас џрдыѓ? «Б» «Б» «Б» «Б» «Б» к"рiнiс к"рiнiс к"рiнiс к"рiнiс к"рiнiс (Ћызылк"здiѓ "мiрi. Aте ашулы, алай-дљлей љйiне кiредi.) Ћызылк з (айѕайлап). Ќй, ћатын, ћатын-ќй, ћайдасыѓ? Жер жџтып кеттi ме, ќй, Лќтипа. Лќтипа (ќйелi келедi). Не болды, айран т#гiп алѕан бала ћџсап айѕайлап, жайшылыћ па? К#шiп барасыѓ ба? Ћызылк з. Ћайда жљрсiѓ? Лќтипа. Ћайда болушы едiк, ћазан-ошаћтыѓ басындамыз, љй iштi басыѓа к#терiп не боп ћалды отаѕасы? Ћызылк з. Не болушы едi? Атаукереѓдi ќкел? Лќтипа. Е, сол ма... келген бетiѓ жаѓа ѕой, сќл шыда. Ћызылк з. Ћалай шыдайсыѓ, ћарным ашып тџр дегендi неге џћпайсыѓ, неѓ бар беретiн? Лќтипа. Не болушы едi. Ћызылк з. Ойбай, менен сџрайды ѕой! Кенезем кеуiп барады. Не тамаћ бар? Лќтипа. Тамаћ болѕанда сол баяѕы – ћара к#же. Ћызылк з. Не дейдi!? Ћайѕыѓ ћара к#же болсын! Осы љйге не, жџт келдi ме!? Лќтипа. Ендi маѕан не ћыл дейсiѓ? Љйдегi бар тамаћты асып отырмын.

Ћызылк з. Ћара к#женi ме? Лќтипа. Жоѕа, iшiндегi жџдырыћтай еттi. Ћызылк з. Сол ма бќлденiп тџрѕаныѓ?! Лќтипа. Ендi не iстейiн, љйдегi бар осы. Љйдiѓ еркегi сен ѕой, тауып ќкеп тастасаѓ кљнде ћазан к#терер ем. Анадаѕы ет таусылѕан. Ћызылк з. Ќй, ћатын, сен #йтiп сайрама! Сауып iшсеѓ мыѓ кљндiк, сойып жесеѓ бiр кљндiк, жау тигендей жалапжџћтамай, љнемдеп аспайсыѓ ба былай. Лќтипа. Не болды, ќкетiп бара ма? Осы љйдiѓ бала-шаѕасына дейiн сенен б#лiп-жарып ештеѓе жеген жоћ, барѕа шљкiршiлiк етiп-аћ жатырмыз ѕой. Осы сен-аћ жанып-кљйiп тџрасыѓ. Онда осы љйдiѓ ћара ћатыны #зiѓ-аћ бол! Ћызылк з. Ќй, тiстелеме, тiстелеме! Мойнынды жџлып аламын! Лќтипа. Е, сенiѓ ћолыѓнан басћа не келедi. Бљкiл к#ршiћолаѓмен жауша жџлысып бiттiѓ, сенi к#рсе к#лденеѓ к#к атты да жылан к#ргендей ћашады. Елуге келгенде ес кiре ме десе, есалаѓ болып барасыѓ! Ћызылк з. Онда шаруаѓ болмасын, келетiндер мен ћџсап алдымен елуге келiп алсын! Лќтипа. Келмегенiѓ жаћсы едi. Ћызылк з. Ќй, ћаћсаѕыр, ћарѕыс атћыр ћатын! Жаныѓды жањаннамѕа жiберем! Лќтипа. Жiберсеѓ жiбер, к#рсеѓ к#р. Мына љй љй емес, ћара ћапас! Ћит етсе, #кпе бер, бауыр бер, тамаѕынды тќуiр бер дейсiѓ, не тапћан-таянѕаныѓды ж#ндеп бермейсiѓ, ендi келiп #л дейсiѓ. Дџрыс, #лтiр оданда. Аш ћџлаћтан тыныш ћџлаћ, шаршадым ќбден. Ћызылк з. Ћап, мынаныѓ ызасы-ай! Бџйырса осы тџзасыай, #лтiремiн бауыздап, пышаћ ћайда, пыщаћ!? Лќтипа. Ћара к#же iштiм деп #лтiресiѓ бе? Ќлде аштан ћаттым дейсiѓ бе? Аштан #лгеннiѓ моласын к#рсем, к#зiм шыћсын. Ћызылк з. Арманыѓ менi аштан #лтiру ме, сендерден шыѕады ол, шыѕады. Менiѓ #лгенiмдi тiлеген бiр сџмырайдыѓ жаѓа ѕана мџрнын бет, ћџлаѕын ет ћылып келiп ем, ендi мынаны ћарашы басћа #рлеп! Балаћтан алып! Лќтипа. Ќй, отаѕасы, жынданба, жынданба! Ћызылк з. Љйретпе деймiн, ќзiр аламын жанынды! Лќтипа. Алсаѓ ал. Ауыл-аймаћты ћырып-жойып келiп, #з

ошаѕыѓа да ойран-топыр салып #тпесеѓ, ћышымаѓ басылмайды сенiѓ. Ћџдай-ай, ћџдай, к#ретiн к#зiѓ болса, неге осы ит тiрлiгiмiздi к#рiп, бiр шетiне шыѕармайсыѓ! Ћызылк з. Ќй, ћай шетiне шыћћыѓ келедi, а, ћазiр #зiм-аћ шыѕарып берейiн ћџдай-сџдайсыз-аћ! Лќтипа. Ќнi, мџндайларѕа не от, не сот жоћ. Ћызылк з. Зарлама, жап аузынды! Ћатынныѓ зарлаѕаны жаман, малдыѓ маѓыраѕаны жаман. Жап аузыѓды, ќйтпесе, ћаћ айырам! Лќтипа. зiѓ жап! Ћызылк з. А... не дейдi?! Ой, надан, ерге ћарап арсылдайды. К#рсетейiн мен саѕан! Мќ саѕан, албасты! (Ќйелiн ћуып жљрiп џрады. Осы кезде жљгiрiп ћызы Айћыз шыѕады.) Айћыз (жан џшырып). Ќке, ќке, ћойыѓыз ендi, жетер ендi. Шеше... Ћызылк з. Кет ќрi килiкпей! Ќке-шеше iсiнде жџмысыѓ болмасын! Кет ќрi! Айћыз. Џрмаѓыз, џрмаѓыз шешемдi! Ћызылк з. Е, неге? Бџл ќулие ме џрмайтын? Айћыз. Ћол жџмсамаѓыз, одан да #лтiрiѓiз менi! Ћызылк з. Саѕан да кезек келедi, б#геме жолымды! Лќтипа. Ћызым Айћыз, Айћыз-ау, аулаћ тџр, бџл жынды, бџдан шыѕады бќрi, аулаћ тџр ћолы тиiп кетедi. Ћызылк з. Кет деймiн жолдан, менiѓ жљйкем тозѕан. Айћыз. Онда барып емделiѓiз. Бiздiѓ жазыѕымыз не? Кљнде ћырѕын саласыз... кљнде мазаны аласыз... не керек #зi сiзге. Бљйткен #мiрi ћџрысын! Ћызылк з. Ќй, кет деймiн ендi, ћаршадай боп сен аћыл айта бастадыѓ ба маѕан? Жетiскен екенмiн. Емделгендi к#рсетем мен сендерге. Лќтипа. Айћыз ћызым-ау, баршы ана жаћћа, баршы. Айћыз. Ешћайда бармаймын. Сiз не к#рсеѓiз, мен де соны к#ремiн. Ћызылк з. Ќнеѓ ћарашы ћырсыѕын. Айћыз. Ќке, аћылѕа келiѓiз. Жџдырыћсыз, у-шусыз, бќрiн шешейiк. Ћызылк з. Ќнеѓ ћарашы, тура шешесi сияћты дiлмар. Осында мен ѕана сонда жын џрѕан. Айћыз. Ќке, жљйкеѓiздi тоздырып ћайтесiз, одан да демалыѓыз.

Ћызылк з. Ќй, Айћыз, љйретпе менi. Лќтипа. Айћыз баршы. Ананыѓ к#зi одан сайын ћанталап ћызарып барады. Осы бiрдеѓенi бастаѕалы тџр, бар ендi. Айћыз. Жоћ, екеумiз бiрге кетемiз, ћалмайсыѓ мџнда, жљр кетелiк. Ћызылк з. Немене? Ћайда кетпексiѓ?!. Ќй, ћарашы-ей, мыналардыѓ бiрiгуiн. Айћыз. Џялмай осы с#здi ћалай айтасыз!? Не мас емессiз, не жас емессiз, осы ћылыѕыѓыз не? Тоћтайтын кезiѓiз жетпедi ме? Ћызылк з. Ойбай-ай, ойбай! Ћыз екеш ћыз да басындыау, ќ?! Мына ћатынды ма! Айћыз. Ќке, болды ендi, болды!.. Онда мен сендерге б#гет те болмаймын, масыл да болмаймын, бiлгендерiндi iстеѓдер! Ендi мен ешкiмге де жоћпын, бџл дљниеге де жоћпын. Керек емес мџндай залал #мiрдiѓ. (Жылап, ћашып кетедi. Артынан «Айћыз» деп айћайлап шешесi жљгiредi.) Ћызылк з. Ќй, Лќтипа, сен ћайда барасыѓ, тоћта, тоћта. (Жарыћ "шiп, ћайта жанады.) Љн. Ал, бџл ћылыѕыѓ есiѓе тљстi ме? Ќлде наћаћтан-наћаћ кљйдiрiп тџрмын ба? Олай болса, одан да сораћысын есiѓе тљсiрiп берейiн. Ћызылк з. Жо, жоћ, осы болады, болады. Наћаћ емес... болар iс болды. Љн. Бџл дќйектемендi, кљнќндi мойныѓа аласыѓ ба? Ћызылк з. Алмай ћайда барам, алам, алам. Бiр ћызбалыћ болды менен, кейде #стiп асып-т#гiлген емес, бџл деген ћиянаттыћ, адам обалына ћалу деген – обалдыћ жасау кешiрiлмейтiн кљнќ! Ал келесi кезек кiмдiкi? Суырылып орталарыѓнан «зiм» деп шыѕатындарыѓ бар ма?.. Онда еѓ соѓѕы дќйектемеге еѓ соѓѕы нљктесiн сен ћой – Кердиген. Кердиген. Жаратћан Ием, менiѓ жљрегiм жаман едi, мiне, сенбесеѓiз, дќрi iшiп жљрмiн, басћа бiреудi к#рсеѓiз ћайтедi?.. Небiр марћасћа жiгiттер тџр ѕой. Љн. Сен де сол марћасћалардыѓ бiрiсiѓ. тiрiк болса, ћазiр дќлелдеп берейiн. Биыл осы айдыѓ алтыншы жџлдызында ћандай тiрлiкке бой алдырып, бас џрдыѓ?

«Ѕ» «Ѕ» «Ѕ» «Ѕ» «Ѕ» к"рiнiс к"рiнiс к"рiнiс к"рiнiс к"рiнiс (Кердигеннiѓ "мiрi. Ћолында ћалталы телефон, кабинетiнде.) Кердиген. Ќл#у, ќло. Ќй, бќйбiше, мына телефонды шырылдатпай к#терсеѓдершi, базарыѓа барып, ана бќлелерiѓдi алдыѓ ба? Аћшаларды дџрыстап џстадыѓ ѕой ќйтеуiр, кейде сенiѓ шашып жiберетiнiѓ бар едi. Теѓге тегiннен-тегiн келетiндей... так, онда сен шопырды маѕан жiбер, тiрлiгiм бар. Маћџл ма? С#йт. (Есiктен жас ћыз – Сайра сыѕалап кiредi.) Сайра. Рџхсат па екен? Кердиген. Кел... келiѓiз... ие не шаруа? Сайра. Кешiрiѓiз, осы мекеменiѓ басшысы сiз ѕой. Кердиген. Ендi мен емей, не џћсамаймын ба? Анда ћабылдау б#лмесiндегi хатшы ћыз несiне отыр онда. Сайра. Кешiрiѓiз, ћабылдау б#лмесiнде ешкiм жоћ екен... сонда да. Кердиген. А... онда ол ћыз бiр жаћћа шыѕып кеткен ѕой, осы ћызмет кезiнде безiп жљрмесе... ие, Айнам, не? Сайра. Мына газеттегi хабарландыру бойынша осында жџмыс орны бар деген соѓ келiп ем. Кердиген. Ќ... ие, сондай бiр хабарландыру бергенбiз... келгенiѓ жаћсы болѕан. Кќне, отыршы жаћыныраћ... ћорыћпа... жаћыныраћ отырсай. Сайра. Ћорћып тџрѕам жоћ, тек аздап жљрексiнiп тџрѕаным. Кердиген. Жљрексiнген жаћсы ѕой жљрегi барларѕа... Айналайын, #зiѓ бiр жџтып ћоятындай ћыз екенсiѓ, ал айта ѕой. Сайра. Ненi? Кердиген. Алдымен атыѓды, сосын жасыѓды. Сайра. Атым – Сайра, жасым... мiне ћџжаттарым, бќрi осында жазылѕан. Кердиген. Жасыѓ дџрыс екен Сайражан... бџл жџмыс дегенiѓiз атаѓа нќлет ћазiр ћиын болып тџр ѕой. Бiз #зi мекемемiзге екiнiѓ бiрiн ала бермеймiз, ана хабарландырудаѕы талапты оћыдыѓ ѕой, бiзге аѕылшынша бiлетiн, компьютердi бiлетiн, таѕысын-таѕыны бiлетiндер керек. Сайра. Бiлем. Кердиген. Ненi бiлесiѓ. Сайра. Компьютердi де, аѕылшынша да, сосын келiп тџрмын ѕой... Мљмкiн, сiз менi тљсiнетiн шыѕар деп келiп тџрмын, аѕай... Кердиген. О! Тiлiѓнен айналайын, е, баѕанадан берi

#стiмейсiѓ бе. Сенi маѕан тiлеуiмнiѓ #зi айдап ќкелiп отыр екен. К#птен берi оѓ ћабаѕым тартып, жљрегiм #зiнен-#зi ќлденеге емiренiп жљр едi, сол саѕан к#рiнген екен ѕой, айналайын Сайраш, менiмен жаћын болсаѓ, жаман болмайсыѓ. Сайра. Тљсiнiѓкiремей отырмын. Кердиген. Оныѓ несiн тљсiнбейсiѓ. (Секретарына телефон соѕып.) Кiм, маѕан ешкiмдi кiргiзбе... менi жоћ дей сал. Айналайын Сайраш, осы кейбiреулер бiздi бюрократ, ћан-с#л жоћ, жљрек жоћ деп ойлайды, ол мљлдем ћате, жљрек дегенiѓ мiне, кќне айнам, џстап к#ршi, к#рдiѓ бе соѕуын. Шын махаббатты бiз ѕана тљсiнемiз. Сайра. Ойбай, мџныѓыз не? Тљсiнбедiм ѕой. Кердиген. Мџны тљсiнудiѓ ћажетi жоћ, сезiну керек, сезiну. Ћайтем ендi, жљрегiм ћџрѕыр сенi к#ргенде аласџра ж#нелсе. Сайра. Ойбай, мен ќлi мљлдем жаспын... Кердиген. Айналайын, махаббат жас таѓдамайды. Айттым ѕой, маѕан жаћын болсаѓ, менiѓ с#зiме ерсеѓ, #зiме к#нсеѓ, сенi хор ћызынан артыћ ћылам. Мен мына жџмыста жай ќншейiн уаћытша отырмын. Таћауда менi ана (жоѕары к#рсетедi) жаћћа алады, ы... е... Мџны сенi #зiм деп, #зiмнiѓ к#зiм деп iшкi сырды айтып тџрмын. Ол жаћћа барсам, саѕан да жаман болмайды. Мен дегенiѓ анау-мынау ћатып ћалѕан бюрократтардыѓ бiрi емеспiн. Мен еще аћынмын! Ќнi, екi бiрдей баспадан #леѓдер жинаѕым шыћћалы жатыр. Мен аћынмын! Сайра. Оныѓ бќрiн маѕан несiне айтып тџрсыз? Кердиген. Ендi, сен менiѓ кiм екенiмдi бiлсiн деп тџрмын да. Сайра. Бiлдiм ѕой... ќйтсе де жџмыс жаѕы ћалай болатын болды. Кердиген. Ой, жџмыс деген не ол, мен тџрѕанда саспа, Айнам, жџмыстыѓ шекесiнен шертiп жљрiп аласыѓ. Тек, еѓ бастысы, мен деп жљрсеѓ болѕаны. Ћалѕан дљние, пџл дегенiѓ ћолда. Шљкiр, к#кенде не керек бќрi де бар, соныѓ бќрi сен љшiн пида! Ертеѓ ана менiѓ жекеменшiк Джипiме мiнiп, тау б#ктерiндегi љш этажды коттеджiме барып, салћын ћымызды iшiп, саунаѕа тљсiп... (Аймалап сљймекшi болды). Сайра (шошып). Ой, мџныѓыз не?! Кердиген. Айнам Сайра, менiѓ ћолымды ћаћпа!

Сайра. Ћойыѓыз, одан да айтыѓыз аласыз ба жџмысћа, алмайсыз ба? Кердиген. Туу, #зiѓ ћызыћ екенсiѓ! Жџмыс деген оп-оѓай болмайды! Айлап, жылдап тентiреп ћызмет iздеп жљргендер бар, ал сен болсаѓ теп-тегiн, оп-оѓай шылћа майѕа бата салѕыѓ келедi. Менiѓ мекемеме орналасу љшiн бќленбай жыл салпаћтап жљргендер ћаншама. Ал сен болсаѓ ћайдаѕы бiр ыѓѕайсыз, џят, сџят дегендердi кесе-к#лденеѓ тартып. Сайраш... ћазiр заман басћа. Сайра. Кешiрiѓiз, ренжiмеѓiз... Кердиген. Жоѕа, мен ренжiмеймiн, одан да екеумiз жайлап бiр-бiрiмiздi тљсiнейiк. Менiѓ ойым – саѕан шапаѕатым тисiн, ћорѕаныш болайын деген ѕой, онда тџрѕан ештеѓе жоћ. (Ћџшаћтап, аймалай бастайды, ћыз жџлћынып есiкке ћарай ћашады.) Сайра. Ћойыѓыз, болды ендi! Келгендердiѓ бќрiнiѓ #стiп басын ћатырып, есiн ала берсеѓiз, сiздер бастаѕан мџндай ћоѕам одан да ќдiрем ћалсын! ртенiп кетсiн! Кердиген. О... мiне! Осы с#зiѓ љшiн-аћ сенi бiздiѓ ћоѕамныѓ бiр жџмысына жолатуѕа болмайды. Шамасы жџмыс таппай жљргенiѓ осы бiр беткей, едiре мiнезiѓнен болуы керек. кпелеме, онда бiзде де Сiзге есiк жабыћ! Ћазiр ћоѕамды заман билейдi, ал заман дегенiѓ ол – Мен! Ћолымда билiк барда, мќнсап барда оны ћалай пайдаланам, ол #з еркiмде. Сайра. Сiз халыћћа ћарсы жџмыс iстеп отырсыз! (Кетедi.) (Жарыћ "шiп, ћайта жанады.) Љн. Ие, Кердиген кљнќкарым, осы #мiрiѓе алып-ћосарыѓ бар ма? Жоћ ќлде, бџдан да сораћысын дќйектеп берейiн бе? Кердиген. Жо... жоћ, ћосарым да, аларым да жоћ, ћазбалай берiп ћайтемiз... Љн. Онда осымен #здерiѓнiѓ #тiнген дќйектемелерiѓдi доѕарайын. Ћызылк з. Ал, аналарды ше, олар не сонда бiзден артыћ па? Олар неге ћалып барады. Љн. Саспаѓдар, олар ћалып бара жатћан жоћ, бќрiбiр барлыћтарыѓныѓ баратын орындарыѓ бiреу-аћ, ол – тозаћ! Ћол џстасып бiрге барасыѓдар? Кердиген. Жоћ, кешiрiѓiз. Сiздiѓ беретiн бџйрыѕыѓыздыѓ мќтiнi не деп жазылатынын бiлуге болмас па екен? Љн. Болады. Бџйрыћтыѓ мќтiнi былай: Сендер, яѕни осы тџрѕан алтауыѓ «Обал», «Кљнќ», «Ћиянат», «Ћарыз», «Сауап»

деген имани #лшемдерден жџрдайсыѓдар, сондыћтан сендердiѓ алатын жазаларыѓ – тозаћ! Кердиген. Кешiрiѓiз, Жаратћан Ием, мљмкiн болса осы шешiмiѓiздi ћайта ћарасаѓыз деп едiк? К#л баћасыз, адам ћатасыз болмайды. Кержалћау. зi шынын айтсам, осы ауру емес, жын емес мiнездi ћайтiп ж#ндеймiз? Ќрберiден соѓ осы мiнезi ћџрѕырдыѓ #стiп #рбуiне Сiздiѓ де ћатысыѓыз бар сияћты. Љн. Ћалай? Кержалћау. Ендi... бiз сияћты паћырларды ћате-кемшiлiкпен дљниеге ќкелген бiр Тќѓiрiм. Кiм жаћсылыћ, кiм жамандыћ ћылсадаѕы ћџдайдан келген жарлыћты ћылып жљр, осыныѓ бќрi Сiздiѓ ћџдiретiѓiз. Љн. Осылай дейтiндерiѓдi ќлдећашан бiлгем. Жоћ, олай емес. Мен сендердi жаратћанда жаман бол деп ќкелген жоћпын фќниге. Адам туа жаман емес, жљре жаман болады. Жљре-жљре #з ћылыѕымен кљнќ табады. Кейбiрi бiрыѓѕай хайуан тќрiзденiп ћџлћын ћуып кетедi. Сондыћтан адам алаћџла. С зтасыр. Ол дџрыс ћой, алайда Жаратћан Иемнiѓ кешпес кљнќсi жоћ делiнiптi бiр жерде, бiр кеѓћолдылыћ жасауѕа болмас па екен? Баукеспе. Кешiрiлмейтiн кљнќ, #телмейтiн парыз болмайды, Алланыѓ рахымдыѕы мен ќдiлдiгiнде шек жоћ деушi едi, алдыѓызѕа айыпты боп кеп ћалѕан екенбiз, аћтыћ рет болсын, кеше к#рiѓiз? К реалмас. Жаратћан Ием, бiз сияћты маћџлыћћа берген жарыћ дљниеѓiздi ћайта алып алѕанда бќрiбiр ол жаћта жер кеѓiмейдi. Ћайта бiзге рахымдыћ жасап, сол жарыћ сќуленi таѕы бiр сыйѕа тартсаѓыз, бiз Сiздiѓ сол жаћтаѕы жаћсылыћты жар ететiн елшiѓiздей болмаймыз ба, џлаѕаттылыѕыѓызды сонау бљкiл дљнияуйѕа ќйгiлi етпеймiз бе. Ћызылк з. Сiздiѓ артыћ аћыл иесi екендiгiѓiзге маѕлџм болдыћ, бџл жалпаћтау емес, жљректен шыћћан шын с#зiм, дџрыс тљсiнiѓiз. Жер бетiндегi кез-келген пенденiѓ Сiзге деген ћџлшылыѕы шексiз. Бiздi де бiр есер емес, естi деп ћабылдап, бџзыћ емес, тљзiк болды деп есептеп, рахымшылыѕыѓызды жасай к#рiѓiз? Љн. Бќрiбiр сендер ертеѓ-аћ жеткенге желiгiп, алѕанѕа асћаћтап, ћараћан бастарынды ойлап... Кердиген. Ойбай, ондайдан бљгiннен бастап ада-кљде болдыћ! Айтћандарымыздыѓ ћалѕаны жоћ! Жаратћан Иемнiѓ

#зi: «Аћылы бар кiсiге иман парыз» деп едi ѕой, аћылымыз ендi кiрiп, иманымыз иланып тџр. Љн. Ћол жеткенге масћаћтау, алѕанына асћаћтау аћырзаман адамныѓ iсi екенiн џћтыѓдар ма? Баукеспе. Џћћанда ћандай! Михнаттанып мал жисаћ та, дљние жинасаћ та, ел-жџрттан артыћ болсаћ па деушi ек, ендi бiлдiк артыћ дљние – боћ дљние екен. Еѓ керегi – бiр денсаулыћ, бiр тќубаѕа келу екен. Кержалћау. Ие, дљние ћуанышы мен ћайѕысы ахыреттен артыћ емес екен, адамдар бiр-бiрiне жќне асыл дљниеге ћонаћ екен. Егерде ѕџмырымызѕа ѕџмыр берсеѓiз, ћалѕан #мiрiмiздi пќтуа-бiрлiкте #ткiземiз. Дќл осыѕан мiне алтауымыз да антсу iшуге дайынбыз. Ћызылк з. Жаратћан Ием, тљзiктi бќйiске шыѕарамын, бџзыћты тозаћћа саламын деп тџрѕанша, мейiрiѓiз нџрланып мына кљнќкар ћџлдарыѓызды бiр жолѕа босатыѓыз. Босатсаѓыз болды ћылша мойын талша, перiштеден де артыћ боламыз. Кљнќмiздiѓ алды да, арты да осы болсын. Љн. Айтћанында тљсiнiктi бар. Кљнќсiн тљсiнген кљнќкар – перiштеден де артыћ делiнген Ћџранда. Бќрi. Соны тљсiнiп тџрмыз бќрiмiз! Љн. Адамды ћор ћылатын не екенiн бiлесiѓдер ме? Олар – нќпсi ћџмарлыћ. Менмендiк. тiрiк айтушылыћ. Екiжљздiлiк. Маћтаншаћтыћ. Бiреудiѓ ћолымен бiреуге ћастыћ ћылу. Бќрi. Бiлдiк, бiлдiк! Тљсiндiк! Љн. Не тљсiндiѓдер? Кердиген. Дљние де бiр ћалыпты тџрмайды, адамныѓ ћуаты да, енжарлыѕымыз жаны ћастыћ болды. С зтасыр. Ендi ѕана зердемiз жаѓарып, санамыз сауыћты, басћа пќле – тiл екен. Баукеспе. Еѓ бастысы – ћџдайдан ћорћып, пендеден џялуды тљсiндiк. Ала жiптi аттамауды џћтыћ. К реалмас. Ќр адамды ынтамен џѕуды, «#нер алды – ћџштарлыћ, ал жауы – iштарлыћ» екенiн тљсiндiк, Жаратћан Ием. Љн. Еѓ асылы – адамдарѕа деген ниеттерiѓ тазаруы керек. Ендi тым ћџрыѕында бiр рет кљнќ арћаласаѓдар #з обалдарыѓ #здерiѓе! Сендер боссыѓдар, #з таѕдырларыѓ #з ћолдарында! БIРIНШI АКТIНIЃ СОЃЫ

Екiншi акт 3-к"рiнiс 3-к"рiнiс 3-к"рiнiс 3-к"рiнiс 3-к"рiнiс (Љстерi су болѕан алты жолаушы ќреѓ дегенде сол бџрынѕы кемеге тырысып к"терiлiп шыѕады. Бќрi љрейлi.) Кердиген. Бiссiмiлла, бiссiмiлла, я, жарыћтыћ, к#з жасымызды к#ргенiѓе рахмет! Желеп-жебегенiѓе рахмет!.. Уф, бармыз ба, жоћпыз ба. Кемемiзге ћайта мiндiк пе, мiндiк пе? С зтасыр. Тќуба, тќуба, сенейiн бе, сенбейiн бе? Шынымен де ќлгi ћараѓѕы ћапастан ћџтылдыћ па, жоћ па? зi тљс пе, #ѓ бе? Тљс дейiн десеѓ бќрiмiздiѓ с#йлеген с#здерiмiз санамда сайрап тџр. Осыны ѕой, осы кљйiнде елге айтсам, ћырсыћ ћылѕанда бiреуi сенбейдi-ау, ќ? К реалмас. Не, iшiѓе сыймай, тiлiѓ ћышып бара ма!? Елге айтып, #з артыѓды #зiѓ ашћанмен ћоймай бiздi де масћара етпексiѓ ѕой. Одан да есiмiздi жияйыћ та, тiл мен жаѕыѓ сартылдап бќле болдыѓ ѕой! С зтасыр. Е, айтсам ауыз #зiмдiкi. К#ргенiмдi, бiлгенiмдi ћайда жасырам? О несi-й?! Ћызылк з. Оу, екi дљниенiѓ ортасынан шыћћандарыѓ жаѓа ѕана емес пе, тџра тџрыѓдаршы керiлдеспей. Уф, не болды #зi? мiрiмдi, Алланы аузыма алмаушы едiм, ал ойна... Шторм да басыла ћалыпты. Баукеспе. Ќй, жiгiттер, осы бiздi босатћанына ћараѕанда анау айтћандай ќкетiп бара жатћан сораћылыѕымыз жоћ-ау шамасы... Тќйiрi, џрлыћ-ћарлыћ, #сек-аяѓ кiмде болмайды... Ќйтпесе, ћџдайдыѓ ћџрыѕына бiр iлiккен ћайтiп ћџтыла алмайды деушi едi... Жолымыз ауыр басталса да ћайыры бар сияћты. Кержалћау. Аузыѓа май. Мен де осыны ойлап тџрмын. Шамасы, ендiгќрi аяћтарын шалыс баспасын дегенi болар. Баукеспе. Кержеке, жорамалыѓыз дџрыс, адасћанныѓ – алды ж#н, арты – соћпаћ... бар бќле осымен кетсiн! Кердиген. Кетсiн, бiраћ мќселе бiздiѓ иттiк-биттiгiмiзде емес. Баукеспе. Ендi неде? Кердиген. Мќселе бќрiмiз бiр ауыздан адалдыѕымызды, адамдыѕымызды дќлелдеп ћорѕай бiлгенiмiзде. Егерде сиырдыѓ бљйрегiндей жiк-жiк болып б#лiнiп, ќркiм #з ћара басын ћорѕап кеткенде не болар ек. С зтасыр. Менiѓ ойымныѓ љстiнен тљстiѓ.

К реалмас. Бiз бар ѕой ћанша дегенмен ћиын-ћыстау кезде бiрiгемiз десек, бiрiге салады екенбiз. Алтау ала болѕанда, ауыздаѕы кететiн едi. Кердиген. Айтпа деймiн, К#реке! Жаћсы ырым болсын деп осыны атап #тсек ћайтедi. Баукеспе. Тозаћтыѓ т#рiнен, #лiмнiѓ #зiнен келдiк ћой. Осындайда iшпегенде ћайда iшемiз. Кердиген. Сен онда, Баукеспе, #зiѓ жљгiрiп барып кел. Баукеспе. Е, неге мен барам? Кердиген. Ендi жаћсы бастаманы ћолдап тџрѕан #зiѓ ѕой, барып кел. Дќмхана астында. Баукеспе. зiѓ Кердеке, жџмсаѕышсыѓ. Кердиген. Бара сал ендi, жоћтан #згеге дауласпай. Баукеспе. Бопты, кiм ћанша бередi? Кердиген. Кержеке, Баукеѓе бiрдеѓе бересiѓ бе? Кержалћау (шалћайып отырып). Аћша ма?.. Сонда не, мен сендерге аћша љлестiретiн к#песпiн бе? Кердиген. Ендi, анада ќмияныѓды ашып, к#к ћаѕаздарыѓды к#рсеткен соѓ, бiр сартмќзiрет жасайтын шыѕарсыѓ дегенiм ѕой. Кержалћау. Бџларѕа тiлiѓдi к#рсетсеѓ болды к#мекейiндi жџлып алады тура. «Ќке-жеке» деп отырып ћалтадаѕыны да ћаћпаћшы. Кердиген. Ћалтадаѕы болса да тозаћтыѓ табалдырыѕынан келген аћша ѕой, аяйсыѓ ба, бер. Кержалћау (аћша бередi). Ќйтеуiр #згенiкi дегенде #зге к#з сџѕанаћтанып тџрады. Мќ, бастан ћџлаћ садаћа! Кердиген. Бауке, жљрiп алмай, тез кел. Жете ме #зi? Баукеспе (санап). Жететiн сияћты. (Кетедi.) Ћызылк з. Ойпырмай, iшiм ќлi кљнге дейiн ћараша туып, ћара дауыл соћћандай алай-дљлей, ћорыћћанда бiр, ћуанѕанда бiр деген осы екен. Дљние-фќниде ештеѓеден љрейленiп мойнын жџлып алар ем. С зтасыр. Ћызыке, аћырын, ћызбалыћтыѓ арты – сор, алды – дџшпан. Ћызылк з. Е, не болды? С зтасыр. Буымызды басайыћ та кiшкене. Ќлi де болса аман-сау екенiме сенiѓкiремей тџрмын да. К реалмас. Рас, сенiѓ ќлгi ћан жљгiрiп тџратын шырайлы жљзiѓ – оты ћашћан жердей тоз-тозы шыѕып тозып кетiптi. Ќбден зќреѓ кеткен екен.

С зтасыр. Ћџдыћћа тљсiп шыћсаћ бiр сќрi, оѓай деймiсiѓ. Мына дљниенiѓ бар екенiне ќлi сенiѓкiремей тџрмын. К реалмас. Не сенiѓкiремейтiнi бар? Дљние, ћџдайѕа шљкiр, орнында. Ќнi – Аспанк#л, мiне – к#ктеѓiз. Ендi бџдан бiздi ешкiм айыра алмас. Кержалћау. Осы мен ойлаймын да, былайша айтћанда ћуанып отырмын да. Кердиген. Ойбай, Мџсылман философиясында «тќубеге келмей ћуанып кеткен бiр нќрседен жылайды» делiнген. Ћуануѕа асыћпай, тџра тџрындаршы осы, жаман айтпай, жаћсы жоћ. Кержалћау. Е, ендi таѕы не болушы едi. К#рерiн к#рдiѓ, бiлерiн бiлдiѓ. Ћуана бiлмегенге ћџт ћонбайды. Кердиген. Менiкi «сљтке аузы кљйген айранды љрлеп iшедi» деген. Кержалћау. Ендi ћџдай ѕџмырымызѕа берекет берсiн. Кердиген. Айтћаныѓ келсiн. Ќумин! Ќлгi Баукеспе кешiктi ѕой. Ћызылк з. Аћк#т торѕайдай шошаѓдап ќр шоћыѕа бiр ћонып жљрген шыѕар. С зтасыр. Сол #зi маѕан џнамайды, лып-лып етiп тљлкiнiѓ ћџйрыѕындай бџлѕаѓдаѕан жџѕымсыздау бiрдеѓе екен. Кержалћау. Бќрiнен де отћа кеткен ќйел ћџсап жоѕалѕанын. Таѕы да бiрдеѓе ћаѕып кетпесе болды да. Кердиген. Ћой, жiбергенiѓ жаѓа ѕана, ќлi ештеѓе бљлдiре ћойѕан жоћпыз, не бопты тегi. Кержалћау. Ендi бие сауым уаћыт болды, онда ћайда жљр? Ћызылк з (Баукеспенi к"рiп). Ќп бќрекелдi, бар екен, бар екен, ќне, ћџстай џшып келе жатыр #зi. Ендi сќл кешiккенде барып мойнын жџлып алайын деп отыр едiм. Кердиген. Бќсе, жоѕала ћоятындай сылтау жоћ едi. К реалмас ("зiн-"зi). Бiлгiш, бќрiн реттеп, сараптап отырады. Баукеспе (шампандарды ќкеледi, "зi мќз). Сiзге #тiрiк, маѕан шын. Ешкiм ештеѓе бiлмейдi, ќркiм #зiнше. з бетiмен ќлек. Ћайда болдыѓ, ћайда жљрсiѓ? – деп бiреуi сџрасайшы. Су тљбiне батып кетсек, тiптi iздейтiн де тљрлерi жоћ. Жан адамѕа керек емес екенбiз. С зтасыр. Кет ќрi. Сонда бiздi де сџраѕан жоћ па? Баукеспе. Айтып тџрмын ѕой, тырс еткен тiрi жан болса бџйырмасын. Ћазiр заман солай боп кеттi емес пе?

Кержалћау. Ќу, Бауке, ћалѕан аћшамды ћайтармайсыѓ ба? Баукеспе. Ћайдаѕы ћалѕан? Осыныѓ #зiне зорѕа жеттi. Кержалћау. Ћойшы, артыѕымен-аћ берiп едiм ѕой. Баукеспе. Сенбесеѓ #зiѓ баруыѓ керек едi, бџларѕа зыр жљгiрiп мќзiрет жасасаѓ да жаћпайсыѓ. Кердиген. Жiгiттер, жарасымды мiнез к#рсетiп отырайыћ. Одан да наркескен намыстыѓ туын жоѕары к#терiп, от пен судан аман #ткенiмiздi атап #телiк. Ал кќне, сол љшiн к#терейiк. Кержалћау (орнынан ћозѕалмай, елдi жџмсап). Кќнi, маѕан да ћџйып, мында ќкеп берiѓдершi? Ћызылк з. Керiлмей, келiп #зiѓ алмайсыѓ ба, љйiѓде жатћан жоћсыѓ ѕой. Кержалћау. Ендi, аћша берген мен емес пе? Ћызылк з. Аћша бердi екен деп саѕан малай бола алмаймыз. Ауыз #зiндiкi, ћол #зiѓдiкi, керек болса алып iш. Кердиген. Оу, ћойыѓдаршы! Кержалћау. Сендердi де адам деп! (Стаканды барып "зi алады.) Ћызылк з. Ќй, байћа, мен саѕан ћатыныѓ емеспiн!.. Кердиген. Оу, ћойындаршы ендi, жоћ жерден быћсытпай! Кќнi, одан да баћытымыз баянды, ѕџмырымыз џзаћ, ендi к#ргенiмiз џжмаћ болсын деп, осы зќм-зќм суын алайыћ! Бќрi. Айтћаныѓ келсiн! (Бќрi алып ћояды.) К реалмас. Ендi бар ѕой мырзалар, шама келгенше кљнќкарлыћтан саћтанып жљрумiз керек. К#рдiѓдер ме, кiлт еткендi жiпке тiзгендей тiзiп отырады екен. Баяѕыда «ќй, тљбi осы ћылыѕыѓ алдыѓнан шыѕар» дегенде пысћырып та ћарамай, ештеѓеге к#ѓiл б#лмей иланбаушы едiм. Ендi мiне, т#бемнен жќй тљсiргендей ћылды. Сондыћтан ендi екi шоћып, бiр ћарап, ћарѕа ћџсап #мiр сљрмесек болмайды. С зтасыр. Ойбай, оѕан кiмнiѓ шыдамы жетедi. Перiштедей #мiр сљрем деп уќде бере алмаймын. Кержалћау. Жалпы #зi, љйде жай жатып та кљнќкар болѕанды бiрiншi к#рiп тџрмын. Жатпа, тџрма, отырма деген ћаѕидамен тiршiлiк ету сопылыћ #мiр ѕой. Ћызылк з ("зiне-"зi). Осы с#йлесе жыным келедi. Баукеспе. Кержекендiкi ќбден дџрыс. Ол дегенiѓ – кембаѕал #мiр. Шынында, ананы алмасаћ, мынаны бермесек, сауда болѕан соѓ сарт еткiзесiѓ, бармаћ басты, к#з ћысты болмаса мынандай Жерорта теѓiзiне саяхаттау ћайда? Жалѕыз жалаћыѕа кљн к#рсеѓ, жалѕыз ћатыныѓ да ћашып кетедi.

К реалмас. Тура, тура! Ћатын кiмнiѓ ћатыны, ала ћаптыѓ ћатыны, ала ћаптан ас кетсе, ќлдекiмнiѓ ћатыны. Баукеспе. Ќнi. Айтћаным айдай ѕой. К реалмас. Айдай! Расында, жаратћанныѓ жаѕымсыз жаћтары бары бар. Кердиген. Ойбай, К#реке аћырын, естiп ћойса. К реалмас. Аталы с#здi айтпаса, атасы #ледi. Кердиген. Дџрыс ћой. Бiраћ баѕана Махшарда «Ендi тым ћџрыѕанда бiр рет кљнќ арћаласаѓдар, #з обалдарыѓ #здерiѓе!» – демедi емес пе. Аяѕынды андып бас, тiлiндi байћа! С зтасыр. Керек-ау, сонда аяћсыз, ћџлаћсыз #мiр сљретiн бiз жыланбыз ба? Баукеспе. Ќй, бiр жаѕынан аман ћалѕанымызѕа тќуба деп, елге жеткенше отпен ойнамай тџра тџрайыћ. К реалмас. Сен де жез#кше ќйел ћџсап мыѓ ћџбылады екенсiѓ. Баукеспе. Айдаса – #рiп, иiрсе – жусап жљре беретiн мал емеспiн ѕой, ћажетi шамалы. К реалмас ("зiне-"зi). Данышпан т#релiк айтып отыр. Ћызылк з. Бiр жаѕынан iстеген iсiѓнiѓ бќрiнен кљдiктенiп, дљдќмалданып дљние кешсеѓ, онда ол осы дљниенiѓ тозаѕы да. Кердиген. зiмiз ѕой. Ћызылк з. Не #зiмiз? Кердиген. Махшарда «босатсаѓ болды, ћылша мойным талша, перiштеден де артыћ боламыз!» – деп ант-су iшпедiк пе. Ћызылк з. Ендi... жан алћымѕа келгенде не демейсiѓ. «Тисе – терекке, тимесе – бџтаћћа» деп айтыла салѕан уќж да... Кержалћау. Оу, не болды барлыћтарыѓа, ботасынан айырылып боздаѕан бозiнгендей аѓырап. Одан да ћџймайсыѓдар ма аналарыѓды. Кердиген. Ие, ћџйындар, кќне, С#ке ћџйшы. С зтасыр. Мен даяшы емеспiн, ћџй #зiѓ. Кердиген. Оу, не болды ќр с#зге ћадалып. С зтасыр. Ендi кердиiп елдi жџмсаѕышсыѓ. Баукеспе. Ой, мен-аћ ћџяйыншы осыны, ћолым сынбас. Кердиген. С#йтшi, жасыѓ џзаћ болѕыр. Кержалћау (орнынан ћозѕалмай). Бауке, маѕан да тамызып жiбер, аздап-аздап. Кердиген. С#йт, ана кiсiге де тамыз. Ћызылк з. О кiсiѓ тџрмай ма орнынан, екiћабат па едi #зi?

Кердиген. Оу, ћойыѓдаршы аѕатай. Одан да мен с#йлейiн. Ћызылк з. Жаѓа ѕана с#йледiѓ ѕой. Баукеспе. С#йлесiн. Керекеѓнiѓ с#зi ћџлаћћа жаѕымды екен. (Кержалћауѕа барып, шарап ћџяды.) Кереке, с#йлеѓiз, уаћыт жетедi, жол џзаћ. Кердиген. Ие, менiкi де сол, жол ћысћарсын деген. Ќйтпесе, тiлiм ћышып елiрiп отырѕан жоћпын. Баукеспе. Айта берiѓiз, айта берiѓiз, айта берiѓiз. Кердиген. Менiѓ айтайын дегенiм мынау. К реалмас ("зiне-"зi). Ой, бiлгiшiм-ай, дiлмќрсiнiп не дер екен. Кердиген. Мен бiр нќрсеге тљсiнбей тџрмын. К реалмас. Дљниенiѓ бар ћыр-сырын тљсiнiп бiлу мљмкiн емес, соны да жаѓалыѕым дегелi тџрсыѓ ба. Кердиген. К#реке, с#зге ћонаћ берсеѓшi, айтайын да ќуелi. С зтасыр. Айтсын, айтсын, с#з деген жаћсы ѕой, менiѓ тљсiнбей тџрѕаным, неге бiздi теѓiзге жинады? Бiз балыћшыныѓ балалары емеспiз, теѓiзшi емеспiз, суда бiздiѓ немiз бар? Ћызылк з. Ендi ћайда жинауы керек едi? Ана жаћћа бќрi бiр емес пе ,бiздi ћайда жинаса да. Кердиген. Жоћ, ол жаѕы дџрыс ћой. Бiраћ мынаны ћараѓдар. здерiѓ жаћсы бiлесiѓдер. Ћџдай деген – тќѓiрден т#мен жаратушы. Фќниде жердiѓ ћџдайы, судыѓ ћџдайы, жџлдыздыѓ ћџдайы, к#ктiѓ ћџдай деген сияћты ћџдайлар к#п. Кезiнде љлкендер айтпаушы ма едi, «зенге, суѕа тљссеѓдер су ћџдайы Сљлейменге сиынып барып тљсiѓдер, ќйтпесе суѕа батып кетесiѓдер», – деп. С зтасыр. Ие, ие, солай дейтiн. Кердиген. К#не грек тарихында соѕыс ћџдайы – Зевс, махаббат ћџдайы – Афродита немесе Венера, мiне, осылардыѓ бќрi де адам кейпiндегi ћџдайлар, тек ћасиетi бар. Сонда деймiн-ау, осылардыѓ iшiндегi ћаптап жатћан ћџдайлардыѓ бiреуiнiѓ де бiзде жџмысы болмай, су ћџдайына тап болѕанымыз ћалай? Кержалћау. Мынауыѓ расында ойланарлыћ нќрсе екен. Кердиген. Осыѕан миым жетпей тџр да. Баукеспе. О жаѕын мен айтам ћазiр. Алдымен мынаны #ѓештен #ткiзiп жiберейiк. (Бќрi iшiп ћояды.) Баукеспе. Ќрине, эзотерик емеспiн, алайда... Ћызылк з. Эзотерик дегенiѓ не? Баукеспе. Эзотерия ол – адамныѓ жандљниесiн, аруаћтар

ќлемiн зерттейтiн ѕалым, яѕни ћазаћшасы к#рiпкелдiѓ бiр тљрi. Сонда деймiн-ау, ћџдай к#гiн билесiн, жерiме менiѓ тимесiн! – деген. Яѕни ќр ћџдай таѕала #з iсiмен айналыссын деген ѕой. Ал мында бiздiѓ жаѕдайда ќѓгiме мљлдем басћаша. Егерде к#кте, џшаћ iшiнде бiздiѓ басымызды ћосып оны жарып жiбергенде, бiз бќрiмiз ћолма-ћол о дљниелiк болып кететiн едiк. Болмаса, к#лiкке мiнiп жол апатына тљскенде #лмесек те мљгедек болып ћалатын едiк. Баѕана Махшарда «Бќрiѓнiѓ басыѓды ќдейi ћосып с#йлесейiн деп едiм!» – демеп пе едi. Демек, ол бiзге ескерту жасамаћшы болды. Ал судан ћџтћарып, кемеге к#тере салу оп-оѓай. Сол себептi, бiз Тќѓiрiмнiѓ нџсћауымен ќдейi су ћџдайына тап болып отырмыз. Кердиген. Оу, Бауке, мен сенi мџндай деп еш ойламап едiм, ойлау мќнiсiѓ керемет екен. Ћызылк з. Айтпа. Кердиген. Бауке, дќл таптыѓ, дќл таптыѓ. Бџл дегенiѓiз – бiзге жасалѕан ескерту! С зтасыр. Демек, ќлi де болса бiзге деген к#ѓiлi таза екен ќ? Мырзалар, ћалай ойлайсыѓдар?.. Ойым дџрыс па, а?.. Бiрдеѓенi бiлiп айтып тџрмын-ау деймiн, ќ? К реалмас ("зiне-"зi). Сорлы, атаѓныѓ басын бiлiп тџрсыѓ. С зтасыр. Осыны мiндеттi тљрде елге барѕанда жыр ѕып айтам, бџл дегенiѓ жерде ћалмау керек, ѕажап нќрсе ѕой. Кердиген. Бауке, сенiѓ мамандыѕыѓ не? Баукеспе. Кереке, ћазiр бiлiмдi сџрайтын заман ба? Кердиген. зiмiзге еѓ бастысы бас аман болса болды. Ћызылк з. Сол екен ѕой, басћа жерлерiѓ ћозѕала алмай љйелеп ћалѕаны. Кержалћау. Ќй, мынаныѓ менде не к#з ћџны бар!? Љндемеген сайын #зеуреп барады тiптi! Мынаны тоћтататын бiреу бар ма, жоћ па? Ћызылк з. Менi тоћтататындай не iстеппiн соншама? Тљйенiѓ жарты етiндей боп жалпиып отыра бергенiѓдi бетiѓе айтћанныѓ несi с#кет. Кержалћау. Отырѕан #зiм, џялѕан #зiм, оѕан сенiѓ неѓ кетгi? С зтасыр. Ћызеке, ћойсаѓшы. Ћырѕићабаћ екi елдiѓ елшiсiндей елiрмей. Кердиген. Дауыстарыѓнан айѕыр оћыранады, ћойындар! Жол жљрiп, жат жџртта келемiз, тљс шайыспайыћ.

С зтасыр (Ћызылк"здi жеке шыѕарып). Ћызеке, шынында, мына Кержалћауѕа беталды соћтыѕып тџрсыѓ, сенiѓ нысанаѓ бџл емес. Ћызылк з. Ендi кiм? Басћаѕа неге тиiсуiм керек? С зтасыр. Басћаѕа тиiсетiн ж#нiѓ бар, сќл шыдасаѓ айтам. Ел есiн жиып, орнына келсiн. Ћызылк з. Ћазiр айт, ащы iшекше созбай. С зтасыр. Сќл шыда деймiн. К реалмас. Рџхсат болса, мен бiр ауыз пiкiр бiлдiрсем. Кердиген. Бiлдiр, бiлдiр. Баукеспе. Онда мен мына шараптан шашу шашайын, бидайдыѓ суы ѕой, жарыћтыћ. {Шарап ћџяды.) К реалмас. Менiѓ айтайын дегенiм ол – љрей. Кердиген. Љрей дейдi, ол не таѕы? К реалмас. Љрей дейтiнiм, баѕана менi бiр уайым биледi. Оным, кезiнде бiр љлкен жазушы аѕам айтып едi: «Бiз дегенiѓiз – Ћџдай алдыѓда, Тќѓiр алдында кљнќсiн мойындайтын, шынын айтып, аѕынан жарылатын халыћ емеспiз. Бiз дегенiѓiз – #кпешiл келетiн, #мiр-баћи ешкiмдi кешпейтiн, ешкiмнен кешiрiм сџрамайтын жџртпыз» – деген. Масћара ћылѕанда, Махшарда да осы мiнезiмiздi к#рсетiп ћоямыз ба деп ћатты љрейленiп едiм, абырой болѕанда, ондай ћырсыћ мiнез к#рсетпедiк, ќйтеуiр. зi сќттi иненi сабаѕымен келтiретiн дипломат та бола алатын аса сќуегей халыћпыз-ау, шамасы. Баукеспе. Пiкiрiѓ, пiкiр-аћ екен, жымын бiлдiрмей жылп ете ћалдыћ емес пе. Сол љшiн алѕа, ал к#тердiк. К реалмас. Езiп елшiлер ћџсап iшейiкшi онда, ал мен кеттiм. (Бќрi iшедi.) С зтасыр (Ћызылк"зге). Сенiѓ џстасатыныѓ да, тiстесетiнiѓ де осы! Ћызылк з. Мына К#реалмас па? С зтасыр. Ие. Бџдан басћа ешкiм емес. Ћызылк з. Неге? С зтасыр. Баѕана Махшарда сенi, «дљние – ќлемдi бљлдiрiп алып, ендi ћоя бер дегенi ћай сасћандыѕы, ол с#здi бiз айтсаћ бiр сќрi» – деп сенiѓ аттай абыройынды айрандай т#ккен жоћ па!? Не, соны оп-оѓай џмыта ћалдыѓ ба? Ћызылк з. Оњ! Мен ћалай џмытып кеткем-и оны! Рас, ондай ќѓгiме болды, болды. Ырду-дырдумен мљлдем тарс есiмнен шыѕып кетiптi. Ойыма тљсiргенiѓ мџндай жаћсы бо-

лар ма. Есебiм елде кетер едi. Мойнын жџлып алайын мен оныѓ! С зтасыр. Е, с#йт! Беталды жазыћсыз можантопай боп отырѕан бiреуге соћтыѕа бергенше. К реалмас. Сондыћтан мырзалар, бiз анау ќлимсаћтан берi рухтыѓ, ќдептiѓ дќстљр мен ѕџрыптыѓ киесiнен аттап к#рмегенбiз. Ћызылк з. Тiл мен жаѕы сайраѕан бќрi пќлсќпашыл, керемет, бiрiне-бiрi ћамшы салдырмайды. С зтасыр. Бџлар тек мiнбеде с#йлейтiѓдер ѕой. К реалмас. Бiз дегенiѓiз, тек ћџмнан су iздеген ћџландай ѕџмыр бойы жасампаздыћты iздеп, табансыздыћ пен тайѕанаћтыћтан, жамандыћ пен жасыћтыћтан бойды б#лек џстап, елдiѓ ертеѓiн ойлаѕан еѓiреп жљрген ерлермiз... Ќркiмнiѓ #з жерi – Мысыр шањары. Ендi еѓбегiмiз еш, тџзымыз сор болмасын. Бiз тек, адалдыћтыѓ, киелiктiѓ, мќрттiктiѓ иегерiмiз. Ћызылк з. Ќй, бiлгiш, данышпан, с#здi ћымыздай сапырып тџрсыѓ, егерде мќрттiктiѓ, киелiктiѓ иегерi болсаѓ, Жаратћан Ием наѕып сенi алдына алдыртып, тозаћтыѓ тозаѓына айналдырмаћшы болды!? Еш шiмiрiкпей, бетпердесiз не оттап тџрсыѓ #зi? К реалмас. Ћызеке, ћызсаћ, ћыз, бiраћ жыныма тиме! Махшарѕа барѕан жалѕыз мен бе екем? Сен де, мынау да, анау да – барлыѕымыз бардыћ. Бас жаћћа барыспайыћ! Ћызылк з. Не басыѓ алтын, аяѕыѓ кљмiс пе? К реалмас. Бастыѓ бастан артыћшылыѕы жоћ, бќрiмiз де тiрi пендемiз, тiрi пенде не к#рмейдi. Бiз, адам пенде кешегi Абыл мен Ћабылдыѓ кемелденген џрпаћтарымыз. Ћызылк з. Ал болса ше? Б реалмас. Олар не iстедi, бiз де соны iстеп келемiз. Ћызылк з. Абыл мен Ћабылдыѓ орны мљлдем б#лек. Олар ћайда, сен ћайда. Бiлiп тџрып бiлмегендей, к#рiп тџрып к#рмегендей к#лгiрсiме! К реалмас. Ќй, даукесiм, саѕан #зi не керек?! Алты алас, бес бересiм жоћ немене ћайта-ћайта тљрпiдей тиiсiп. Кержалћау. Бќрiмiзге кезек-кезек кеѓiрдектенiп, буынћџрттай бџзѕыш бќле ѕой мынауыѓ. Ћызылк з (Кержалћауѕа). Менiѓ сенде шатаѕым жоћ. Тiлдi, ћолды ћышытып тџрѕан мынау. С#зiн естiп, тљрiн к#ргенге ћаным к#терiлiп тџр. Кердиген. Ќй, ћойсаѓдаршы! Ћойсандаршы азѕынданбай,

Арысты ћџртатын – азѕын, бiр тобыр топ тџрмыз ќлi кљнге дейiн басымыз бiр бiрiкпей ћойды. Баукеспе. Ие, ие, бџл екi аяћты џлы тобыр бара-бара хайуанѕа айналып кетпесе болды ѕой. Ал одан да мынаны алып ћояйыћ та, бас аман, ел тынышта тарайыћ. Ал кеттiк, алдыћ, алдыћ. К реалмас. Алѕызып тџр ма, жегiр ћџрттай жеп, омыртћаныѓ iшiндегi жџлыныѓды суырѕандай жџлѕылап. Ћызылк з. Жџлынынды емес, мойынынды жџлып алам! К реалмас. Жетедi ендi! Мен туѕанда да шешем џл тудым деп ћалжа жеген, ћыс ћысатыныѓды! Ћызылк з. Тапћан екенсiѓ ћысћызатын адамыѓды! Ерiндi тљзеп, тулаѕынды ћаѕып берейiн! Иттiѓ баласы... (Тура жљгiрiп т"белесе бергенде, ел айырады. Бiреуi бет орамалын тљсiрiп алады.) Бќрi. Ойбай, сабыр, сабыр. Ћойыѓдар! Араша аѕайын! Кердиген. Мыналарыѓ масћараныѓ масћарасы! Кемеде келе жатћан жалѕыз бiз емес. Недеген адамсыѓдар! Ендi т#белессендер арашаламаймыз. Болды ендi! Баукеспе. Ћып-ћызыл жынды ѕой #здерi! Аћша б#лiсе алмаѕан адамдай сарт та сџрт болып. Кержалћау (сол отырѕан бойы). Жанжал деген жер дауы, жесiр дауынан шыѕушы едi... Мыналардiкiн адам тљсiнiп болмайды, сайтанныѓ сапалаѕындай жер астынан жiк шыћты, екi ћџлаѕы тiк шыћты, ауру ѕой деймiн #здерi. К реалмас. Мен ћџлаѓдай тазамын, ауру анау! Албастыдай атылып, тљймелерiмдi жџлып тастаѕанын к#рдiѓ бе. Ќй, Ћызылк#з сайтан, саѕан емделу керек. Кержалћау. Ем ћонса оѕан. К реалмас. Онда тыныш жатсын. Ћоѕамды ћџртады мџндайлар. Ћызылк з. Ќй, жабасыѓ ба-и, аузыѓды, жоћ па?! Ендi бар ѕой тура, ќкеѓнiѓ... Ќкеѓнiѓ љй тiккен, шешеѓнiѓ от жаћћан жерiн к#рсетем! Кердиген. Ћатын ћџсап салѕыласпай ћоясындар ма, жоћ па? Осы баѕана ѕана Алладан медет, Пайѕамбардан – салауат сџрап зорѕа дегеѓде Махшардан босадыћ емес пе... Мына ћылыћтарыѓа не жорыћ, тљсiнетiн тљйсiк ћайда? К реалмас. Тљйсiк жаѕын анаѕан айт. Бiраћ ол оныѓ не екенiн де тљсiнбейтiн шыѕар. Кержалћау. Тљсiнбесе тљсiндiру керек. К реалмас. Ие... аћпа ћџлаћћа айтты не, айтпады не.

Ћызылк з. Ќй, мынау ћаћсап не деп тџр?! Ќй, шошћаныѓ баласы шошаѓдап болмадыѓ ѕой #зi. Шыћшы ана жаћћа, џл туды деп шешеѓ ћалжа жеген екен, шыћ, кќнi! К реалмас. Ћап, мынаныѓ ызасы, мынаныѓ тiлi-ай! Кескектi ердiѓ сойын к#рсетейiн мен саѕан, шыћсаѓ – шыћ! Баукеспе. Ќй, батырлар, ћойындар, ћойыѓдар. Ћызылк з. Б#геме жолды, итерме кеудеден. С зтасыр. Б#геме, б#геме! Аћыры екеуi де жауар бџлттай тљнерiп тџр екен, барып бiр жауып-жауып алсын. (Ћызылк"з бен К"реалмас љшеуi шыѕып кетедi.) Баукеспе. Ойбай-ау, ел аман, жџрт тынышта бiрiн-бiрi шайнап тастайды ѕой. С зтасыр. Оѕан сенiѓ неѓ кеттi. Бiрi #лiп, бiрi ћалсын. Бала емес, шаѕа емес, бiлгенiн жасасын. Баукеспе. Сонда да. С зтасыр. Ой, ћойшы, ызыѓдамай. Одан да жаѓаѕы с#зiндi жалѕастыр. Баукеспе. Мейлi онда. Терiс атћа мiнгiзiп жiбердiк. Обалы бiзге болмаса болды. Сонымен ары ћарай кеттiк. Бќрiѓе ћџйылды ма? Кержалћау. Маѕан аздап тамызшы, м#лдiреп тџрсын. (Баукеспе барып шарап ћџяды. Ол отыра бередi.) Баукеспе. Ал ендi былай болсын, сџрай келген ћџмай болсын. С зтасыр. С#йлемек ендi менен болсын! Баукеспе. С#йтшi, С#ке! Аѓыратшы бiр. С зтасыр. Ал ендi айтатын... (С"йлей алмай аузы ћисайып, жаѕы ћарысып ћалады.) Баукеспе. Айта бер, айта бер. Кердиген. Ие, ћџлаѕымыз сенде. Баукеспе. Ќй, С#ке, С#зтасыр, к#зiѓ аларып, #ѓiѓ ћашып кеттi ѕой, не болды? Кержалћау. Ќй, С#ке, не болды? Баукеспе. Ойбай, мынаныѓ жаѕы ћарысып, бет-аузы ћисайып кеттi... ананы ћараѓдар... тљрден тљр, #ѓнен #ѓ жоћ. Ќй, С#ке. Кердиген. Ќй, расында, мынаныѓ жаѕы ћарысып ћалѕаннан сау ма? Кќнi, былай ћозѕалшы. (Баукеспе мен Кердиген оныѓ бет-аузын ќрi-берi ћозѕап к"редi. Бiраћ оныѓ жаѕы жабылмай ћалады.) Кержалћау. Не, болмай ма, орнына келмей тџр ма?

Баукеспе. Келмейдi, жаћындамайды. Кержалћау. Обал-ай ќ, бџл не бљлдiрiп ћойып едi. Ќй, С#ке, жаѕынды жапшы. Не, жабылмай ма? Алда ћџрѕыр-ай. Ќншейiнде-аћ жаѕыѓ жабылмаушы едi, ендi мљлдем жабылмай ћалды-ау. Кердиген. Ћимылдамайды... жоламайды тiптi. Баукеспе. Ендi не iстеймiз? Екi жаћтап тџрып екi жаћтан перейiк пе? Кердиген. Ћой ќрi, бiрдеѓесiн сындырып алып, пќлесiне ћалармыз, #зiмен кетсiн! Кержалћау. Сонда не, осылай аузын арандай ашып аѓырап тџра бере ме? Кердиген. Ендi маѕан не iсте дейсiѓ. С#йлеймiн деген #зi, аузын ашћан #зi. зiнен к#рсiн. Оныѓ жаѕы ћарысып ћалатынын кiм бiлген... Менiѓ сезiп-бiлiп тџратын к#рiпкелдiгiм жоћ. Кержалћау. Алда сорлы-ай, саяхаты саяхат болмады. Таудыѓ #лгенi – тџман басћаны, судыѓ #лгенi – мџздыѓ ћатћаны, адамныѓ #лгенi – с#зден ћалѕаны. Баукеспе. Ќ, айтпаћшы, дќрiгер ќкелсем ћайтедi. Кердиген. Белi, жаѕы ћарысћанѕа дќрiгер не iстеушi едi... тљк те iстемейдi, ол жай далбаса. Баукеспе. Ендi былай неѕып, нетiп, укол салар. Кердиген. Айттым ѕой, ол бос ќуре деп. Баяѕыда бiздiѓ бiр аѕайынныѓ аяћ астынан бет-аузы #стiп ћисайып кетiп, ќлгi отырды да ћалды. Бармаѕан жерi, алмаѕан емi болмады, ештеме мљлдем ћонбады. Аћыры, тура осындай мљгедек болды да ћалды. Сондыћтан ол дќрiгер дегенiѓ бос ќуре, олар соћырiшектен басћа ештеѓе емдей алмайды, тќйiрi. Баукеспе. Сонда да к#ѓiлiмiз тыныш болсын, дќрiгер шаћырып келсем ћайтедi. Кердиген. Дќрiгер не iстейдi деймiн, ћайтесiѓ оны. Баукеспе. Ендi сонда мынау #стiп тџра бере ме. Кердиген. Тџрсын, шамалы кљтелiк. Баукеспе. лiп ћалып, обалы мойнымызда кетпесiн. Кердиген. Аузын сен ћисайтћан жоћсыѓ ѕой, несiне кљйiппысасыѓ, керек емес дќрiгердiѓ. Кержалћау. Ќйтсе де, #лiп ћалып... Кердиген. лмейдi. лсе, #ме ћапсын! Баукеспе. Онда не iстеймiз? Кердиген. Ћалтасындаѕы беторамалымен аузын жауып байлап ћой, ешкiм к#рмесiн.

(Баукеспе С"зтасырдыѓ беторамалымен аузын жауып, к"легейлеп ћояды.) О, мiне, табылѕан аћыл болды, ешкiм к#рiп те, бiлiп те жатћан жоћ. Баукеспе. А... наѕыз ќлгi бет-аузын жауып алатын ганстерлерден аумай ћалды, ќ? Кердиген. Аумайды, аумайды. С#ке, #кпе болмасын, бiздiѓ ћолдан не келедi, тќуекел деп шыда ендi. Ќй, мынау жерде жатћан орамал кiмдiкi? (Кердиген баѕана т"белес кезiнде тљсiп ћалѕан жердегi беторамалды еѓкейiп ала бергенде, белi «кiлт» етiп шойырылады да ћалады. Белiн џстаѕан бойы еѓкейiп, бљкiрейiп ћозѕала алмайды.) Ойбай, белiм, белiм! Бiрдеѓе кiлт ете ћалды. Ойбай, белiм, тiптi ћозѕала алар емес, шойырылып ќкетiп барады. Баукеспе. А, белiм дейдi, оѕан не болды аяћ астынан? Кердиген. Итiм бiлген бе, кiлт ете ћалды, ойбай, аѕатай, бiттiм, бiттiм, басымды к#тере алар емеспiн. Баукеспе (ќбден сасып). Кеудендi к#тершi кiшкене. Кердиген. Ћайдаѕы кеуде, ћайдаѕы кеуде, ойбай, ол тљгiлi басымды к#тере алмай тџрсам. Ендi не iстедiм... шойырылып ћозѕалтар емес. Баукеспе. К#мектесiп, демеп жiберейiн, кќнi, «Ќйт-шу!» – деген тљйеге де дем берген, кќне Кердиген, кердиiп бiр тџрыѓызшы. Кердиген. Ћайдаѕы кердиген, мљлдем ћатып ћалды, ток џрѕандай жiбермей тџр, ойбай белiм! Баукеспе. Сонда да ћане, демейiншi. Ќуп! (Кердиген бљкiрейген бойы ћозѕалмайды.) Кердиген. Ойбай, ћозѕама, сындырасыѓ. Баукеспе. Мљмкiн, радикулит шыѕар. Кердиген. Ћайдаѕы радикулит?! Ондайыѓныѓ аты тљгiлi затын да естiп к#рген емеспiн. мiрiмде аяћ астына ћарап еѓкейiп к#рмеген адам едiм, ойбай, белiм... бiттiм жiгiттер. Кержалћау. Жќй, шаншу ћадалып ћалѕан шыѕар, сќл шыда, ћазiр #зi ћоя бередi. Кердиген. Сендерге айту оѓай. Аузымен ораћ орѕанныѓ белi ауырмайды. Кержалћау. Ендi мен не iстейiн? Тќуiп емеспiн, тќуiр ћылып жiберетiн. Бџл #зi уф деп џшыћтай салатын џшыћ та емес, шыда, айттым ѕой ћазiр #зi-аћ ћоя бередi. Баукеспе. Жљгiрiп барып дќрiгер шаћырып келсем бе екен.

Кержалћау. Керегi жоћ, дќрiгер не iстейдi бџѕан, бџѕанаѕы ћатпаѕан бала емес, шаѕа емес, укол салып жiбiте салатын. Шемiршек боп ћатып ћалѕан ћара етке олар тљк те iстей алмайды. Баукеспе. Сонда да, ауруды елемеген #ледi, дауды елемеген т#лейдi, аурудыѓ алдын алайыћ та. Кержалћау. Алдын ала алмайсыѓ. Баукеспе. Неге ала алмаймыз. Кержалћау. Iздеп алѕан аурудыѓ емi жоћ. Айналдырѕан ауру алмай ћоймайды. Бостан-босћа тыраштанба. Баукеспе. Онда мына Кердиген, тфу сайтан алѕыр, ћайдаѕы Кердиген. Мына бљкiрдi мына араѕа отырѕызайыћ, кел Кержеке, к#мектесiп жiбер. Кержалћау. Оны отырѕызып ћайтесiѓ, солай тџра берсiн. Баукеспе. Е, неге? Кержалћау. не бойы, алпыс екi ћан тамырына ћан жљгiрсiн. Баукеспе. Ой, ол ћан дегенiѓ тiрi адамныѓ денесiнде онсыз да жљгiре бередi, кел, демеп жiбер... Кержалћау. Ќй, ћойшы, #зiѓ итере сал... Бќрiбiр, ауру кiрдi – ќлек кiрдi деген осы. Баяѕыда бiздiѓ ауылда Тџрарћџл деген тура осындай бiреу, ћарадан ћарап, тапа тал тљсте #стiп бљгiлдi де ћалды. Содан ќлгiнi емдемеген, к#рмеген адам жоћ, сол ћалпы бљйтiп сџраћ белгiсiндей имиiп екi к#зiн жерден алмай байћџс аћыры мљгедек болды. Ауылѕа бармаѕалы да к#п жыл #ттi, сол бар ма екен #зi, жоћ па екен. Ќй, ендiгi #лiп те ћалѕан шыѕар... сары уайымныѓ #зi-аћ сљлiктей сорып, сорлатып жiбередi емес пе. Кердиген. Ойбай-ай, жаным-ай!.. бел омыртћам опырылып барады... ойбай. Кержалћау. Опырылмайды, ћорыћпа! Ауру атанды да ш#ктiрер, ш#гiп барасыѓ, басћа ћорћатын ештеѓе де жоћ. Баукеспе. Ќй, Кержеке, сонда бџѕан не боп ћалды, бiлмейсiѓ бе? Кержалћау. Ћайдан бiлем. Iшi #ткеннiѓ арты бiлер деген, оны #зi бiлер... #зiнен сџра. Баукеспе. Ыѓѕайсыз ѕой. Кержалћау. Ќй, осы бар ѕой менi бiр кембаѕалдыћ сезiм иектеп таѓѕалдырады. Басына сќлде орап, кiсќпiрлiк iс iстеп жљргендер ћаншама, ќ... Шынында, былай ойлап ћарап отырсаѓ, тектiгiн жоѕалтћан текке #ледi деген рап-рас, бiрде болмаса, бiрде алдыѓнан шыѕады екен...

Кердиген. Ой-бай, белiм, ќкетiп барады. Кержалћау. Айѕайлама, болды! Тџр ѕой ќнi, #зiѓдей адам, аузы-басы ћисайып кетсе де лќм демей... Кердиген. Ойбай, омыртћам! Сайра, сайра! Кержалћау. Ендi ауыз #зiмдiкi. Белiѓ ауырса, жалѕыз сен емес ауру, ћазiр бљкiл ћоѕам ауру... Ќй, Бауке, анау жатћан таяћты Керекеѓе ќкеп бершi, соѕан сљйенiп тџрса мљмкiн жаны жай табар. Баукеспе. Ћайсысы, ќ... анау ма, маћџл. (Баукеспе ќрiректе жатћан таяћты Кердигенге ќкеп бередi. Ол ћосћолдап таяћћа сљйенiп бљкiрейiп тџрады.) О, мiне, ћатып кеттi. Таяћ екеш таяћ та адамѕа жарасады, ќ. Кержалћау. Айтпа деймiн, ендi басына турецкий феска кигiзсеѓ тура баяѕыныѓ ѕџлама-ойшылы боп шыѕа келейiн деп тџр. Ќй, Бќуке, сондыћтан мынаны ана таяћ астына ћанттай ћылып ћондырып, љзеѓгiсiн, таралѕысын бљтiндеп, жљгенайылын дџрыстап елге ертегiдей ћылып апарайыћ. Ћатын-баласы танымай ћалсын. Шет жерден ћарћаралыдай боп келiптi деп ауыздарыныѓ суы ћџрып отырсын. Кердиген. Ќй, жатыпiшер, осыныѓ бќрi ћызыл с#зден ћуырдаћ ћуырып отырѕан басыѓа келсiн, басыѓа келгiр. Кержалћау. Жазыѕым ердiѓ ерi ћџсатып ертоћымдап елге жеткiзейiк дегенiм бе. Кердиген. Сен iшiнде бармаћ айнала алмайтын, жаныѓа жан жуымайтын, жањаннамды жалмайтын итжегiр екенсiѓ! Кержалћау. Ќй, тiлiѓдi сљйрендетпей тартып с#йле! Белден кетiрген мен емес, ол #зiѓнiѓ ниетiѓ! Баукеспе. Оу, Кержеке, ћойсаѓдаршы! Бiрiѓ ауру, бiрiѓ сау, не болды. С#ке, мыналарѕа бiрдеѓе десеѓшi ырылдатпай, ой, тфу сен... анау екенсiѓ ѕой. Ќй, жiгiттер, тау мен тасты су бџзар, адамзатты с#з бџзар, басы артыћ с#здiѓ керегi не осы! Ћойыѓдар! Одан да мына жаѕдайымызды ћалай ж#ндеймiз, соны ойлайыћ та бќрiмiз бiрiгiп, аћылдасып. Айтпаћшы, бќрiмiз демекшi, ана екеуi ћайда жљр, бiрiн-бiрi отћа љйiтiп жеп жатыр ма? Кержалћау. Е, сен соларды барып тауып ќкелшi. Егерде #лiктерiнiѓ љстiнен шыћсаѓ, мен љшiн де топыраћ тастай сал, сауабы тисiн. Баукеспе. Топыраћ салѕыш болсаѓ, #зiѓ бар. Саѕан ћайта ќрi-берi жљрген пайдалы. з ћолынды #зiѓ байлап, #з аяѕыѓды #зiѓ тџсап, енжарланып отыра берсеѓ, љйелеп ћалуыѓ ѕажап емес.

Кержалћау. Тiлiѓ – тасћа!.. Баукеспе. Не, менiѓ аузымды жабасыѓ ба!? Кержалћау. Жарайды, ћойшы, одан да аналарды iздеп кел. Жасыѓ кiшi, менен г#рi жеѓiлсiѓ ѕой. Баукеспе. Е, мiне, баѕанадан берi с#йдемейсiѓ бе. Мен кеттiм онда, аналарды ћуып келейiн. Сендер љшеуiѓ шљйiркелесе тџрындар... Кержалћау. Ие, с#йт. Мен оданда тџрып, #зiме-#зiм ана шампаннан ћџйып бiр с#йлейiн... Ќуп... ойбай, ќуп... (Орнынан мљлдем тџра алмай, ќуреге тљседi. Шошиды.) Ойбай, масћара, мен ћџрыдым, бiттiм, орнымнан ћозѕалар емеспiн... ойбай, тџра алмаймын... тџра алмаймын. Баукеспе. Е, не болды тџра алмайтындай? Отыра-отыра љйелеп ћалѕан шыѕарсыѓ. Ышћын да атып тџр. Кержалћау. Ћалай ышћынасыѓ, ћайдаѕы љйелеген, мiне, мына екi аяћта жан жоћ, ћозѕалмайды. Ћџр сљлдем тџр, ана екеуiн мљлдем сезбей тџрмын... ойбай... ќй, Бќуке, кќнi берi келшi, к#мектесiп, демеп к#ршi. Баукеспе. Рас айтып тџрсыѓ ба #зi? Кержалћау. Ойбай рас, ойнап тџр деймiсiѓ, имандай шыным. Мына екi аяћ кесiлiп ћалѕандай еш тiршiлiк жоћ... Кќнi, демешi. Баукеспе. Мљмкiн ћан џйып ћалѕан болар. Кержалћау. Олай болса не ауырѕанын, не сыздаѕанын сезер едiм ѕой, тiптi ырымѕа «дыз» еткен дыбыс жоћ, келшi ћалћам, демеп к#ршi, мљмкiн к#терiлiп кетермiн. Ойбай, ендi ћайттiм... о... и. Баукеспе. Кќне к#рейiк, бас-басыѓа не болды #зi? Кќне, ќуп, ќуп! (Ћолтыѕынан к"тередi, бiраћ ол еш ћозѕалмайды.) Ойбай-ау, тiптi зiл батпандай былћ етпейсiѓ ѕой. Расында, бiрдеѓе болып ћалмасын. Ќй, С#ке, ћџрдымдап ћџр тџра бергенше, кел сен де к#мектесшi, екi жаћтап к#рейiк, мынаныѓ к#ѓiлi ћалмасын. (С"зтасыр келiп к"мектеседi, бќрiбiр ол тџрмайды.) Кержалћау. Ќнi, екi аяћта мљлдем жан жоћ, сезiп, бiлiп тџрѕан жоћпын. Ойбай, перизат, ендi менiѓ кљнiм не болады. Кќнi, жiгiттер, таѕы бiр к#рiѓдершi? (К"тередi, тџрмайды.) Баукеспе. Болмайды, болмайды! Ту, мына жерге жабысып ћалѕансыз ба, тапжылмайсыз ѕой... Мынауыѓа к#тергiш кран болмаса, бiздiѓ ћолдан келетiн шаруа емес. зiѓ ѕой омалып отыра берген.

Кержалћау. Ендi тљзге ћалай барам? Баукеспе. Тљзiѓ не айтып отырѕан? Ћалѕан #мiрiм не болады деп соны уайымдамайсыѓ ба одан да, тљз дейдi ѕой. Кердиген. Ќ, солай ма екен!? Кљлме досћа, келер басћа деген. Астыѓ, астыѓ ендi сен де мiне, тататыныѓды таттыѓ! Кержалћау. Ќй, бљкiр, баѕанадан љндемей тџрѕаныѓа жаныѓ ашып тџр ма десем, сен де мысыћ тiлеумен тџр екенсiѓ ѕой. Табалама, табалама! Кердиген. Е, #зiѓ ѕой жаѓа маѕан абалаѕан. Дљние кезек. Кержалћау. Болды ендi, ћарѕыс атћыр! Ћап, мына балаћтаѕы биттiѓ басћа #рлеп, т#ске шапћанын... ойбай-ай, ойбай! Баукеспе. Кердигендiкi дџрыс, #зiѓ ѕой баѕанадан берi бљйiрлеткен бџћадай бџл байѕџсты мљйiздедiѓ кеп. Кержалћау. Ћап, ћор тiрлiктiѓ ћџрбаны болдым-ау, ойбай! Баукеспе. Ќрине, болдыѓ. Сонда не, сен басћалардан артыћпын деп ойладыѓ ба? Ана екеуiнен артыћ, ерекше жаратылып па еѓ? Сондыћтан осыѕан к#нiп, зарламай-ћаћсамай ана табытыѓныѓ љстiнде отыр, ћозѕалмай. Кержалћау. Ќй, сен де осындай ма едiѓ. Баукеспе. Е, мен саѕан не iстеп ћойдым? Жазыѕым с#здi сџраѕасын айтып тџрѕаным ба. Мiне, сен ендi #з орныѓды ќбден таптыѓ, ендi сенi жалћау, орнынан ћозѕалмай отыра бередi деп ешкiм айта алмайды. Кержалћау. Ќй, Бќуке, #кпелейдi деп ойламайсыѓ ба? Баукеспе. Ойламаймын, орынсыз #кпелегенмен болѕан iстiѓ аты болѕан iс. Кердиген. Ие, жатћаннан к#рi – жљрген бiздер жаћсы. Кержалћау (бџтын ћысып џстап). Ойбай, борбайым, борбайым! Баукеспе. Ендi маѕан не ћыл дейсiѓ? Кержалћау. Ана жаћћа барайын. Баукеспе. Бар #зiѓ, бар! Кержалћау. Ендi не болдым. Баукеспе. Болды, аћыр заман таћап, ћаћсамай! Елге барып ћатын-баланды зыр жљгiртiп жџмсап отырарсыѓ. Ќйелдерiмiздi алып шыћпай, салт шыћћанымыз мџѓдай жаћсы болар ма, #йтпегенде неше тљрлi масћараны к#ретiн едi. Ќйел деген де жау ѕой, мына тџрѕан бќрiндi табан астында табалап кетер едi. Кержалћау. Арћан бер, асылып #лем! Баукеспе. Сандалмай отыршы-ќй! Басћадан артыћсыѓ ба, жљр ѕой ќнi, #зiѓ сияћтылар.

Кержалћау. Жљрсе ћайтейiн, жаным шыѕып бара жатса. Айттым ѕой бџл ћорлыћты к#ргенше, асылып #лгенiм жаћсы. Баукеспе. Не болды соншама? Кержалћау. Ћуыѕым жарылайын деп ќкетiп барады. зiмаћ жљгiрiп кетер ем, к#рдiѓ бе, екi аяћты тџсап тастаѕанын. Баукеспе. Ендi баѕанадан берi шошћа таѕалап отырдыѓ ба, бойынды босатып келмей. Кержалћау. Кiм бiлген бџл дљниенiѓ ћалай болып кететiнiн, ойбай, ћысып барады. Баукеспе. Ендi маѕан не ћыл дейсiѓ #зi? Кержалћау. Ана С#кеѓ екеуiѓ екi жаћтап тљзге шыѕарып келiндер. Баукеспе. Одан бiзге не пайда, ендi ћалѕаны елдi тосу едi. Кержалћау. Аћысын т#лейiн, бiр iзеттiк жасап жiберiѓдер. Баукеспе. А... онда... бiрiншi жќне аћырѕы рет тосамыз. Ќу, С#ке, кел, мына кiсiнiѓ дќретiн сындырып келейiк, босћа кеменiѓ iшiн к#лдетiп. (С"зтасыр мен Баукеспе Кержалћауды екi жаћтап к"терiп алып кетедi. Орта жолда Баукеспе Кержалћаудыѓ ћалтасындаѕы аћшасы бар ќмиянын џрлап алады.) Кердиген. Ендi ћалѕаны, балабаћшадаѕыдай к#терiп тљзге апарып, к#терiп жатћызып, к#терiп шомылдыру едi. Жеткен жерiѓ Жерџйыћ осы болса, жетiскен екенсiѓ. Ойбай, белiм, бедiрейген жерiм! Не болды маѕан... осыны к#рейiн деп пе едiм... ой... белiм! (Алћа-жџлћа боп Ћызылк"з келедi.) О, жаугер ћыпшаћтыѓ ћыраны бармысыѓ? Ћызылк з. Бармыз, бар болмай не бопты ел-жџрт дiн аманда. зiѓ наѕып даладаѕы дќруiш ћџсап таяћты таянып ћалѕансыѓ? Кердиген. Ой, Ћызеке, сџрама, ћыс бойы љйi ћџрѕыр тљк жылымай, оныѓ љстiне аћ ћар, к#к мџзда жолсапарда болдым. Содан белге суыћ тиген-ау деймiн, ендi мiне, бойымды жаза алмай жер ћарап ћалѕаным. Ћызылк з. Белден кеткенсiѓ ѕой, белден. Жiгiттер ћайда? Не, тарадындар ма, болдыѓдар ма? Кердиген. Олар осында, тараѕан жоћ. Бiраћ жетiсiп жатћандары шамалы. Айтпаћшы, ћасындаѕы досыѓ ћайда? Тiрi ме #зi? Бар ма? Ћызылк з. Тiрi, #зi бiр ылбыраѕан бiрдеѓе екен, айызыѓды ћаѓдырып џруѕа да тџрмады. Кердиген. Шыћ та шыћ деген #здерiѓ ѕой.

Ћызылк з. Ендi шыћ дегенге шыћћан #зi. Кердиген. Аю да кiнќлi, сиырды жарѕан, барѕан, ол #зi ћайда? Ћызылк з. Келетiн шыѕар, бет-аузын жуып жатћан. (Ћызылк"з "з-"зiнен "не бойын ћосћолдап ћасып, ћышына бастайды. Ћасынып тыным таппайды.) Кердиген. Ќй, не болды соншама, бљйiрiѓе бiз сџѕып алѕан бие ћџсап тыпыршып, а?.. Ћызылк з (шошып, есi шыѕып). Бiлмеймiн, ћышынтып ќкетiп барады. Ойбай-ай, жанымды ала ма тегi... ой... ойбайай, ќ. Кердиген. Денеѓе бит-сит, бљрге-сљрге кiрiп кеткен шыѕар. Ћызылк з. Ћайдаѕы, басы жоћ, аяѕы жоћ. Кердиген. Кене ме бiрдеѓелер жабысып ћалмасын. Ћызылк з. Ойбай-ау, кемеде кене болушы ма едi... ой, мынаныѓ ќкетiп бара жатћанын ћарашы. Кердиген. Теѓiз ауруы деген бiрдеѓелер болушы едi, сол бќле жџѕып жљрмесе. Ћызылк з. Ћайдаѕы ауру?! Бџл – ћышыма! Ћышытып ќкетiп барады. Кердиген. Рас па, #зi? Ћызылк з. Ой, сен де тегi, «рас па, рас па» деп ћаћылдап! Менi не, бiр жынды, сайћымазаћ деп тџрсыѓ ба, #з-#зiмнен билейтiн. Кердиген. Кiшкене ћасымай тџра-тџр, мљмкiн ћасынбасаѓ, ћолынды тигiзбесеѓ #зi ћояр. Ћызылк з. Ћалай ћасынбайсыѓ?! Ћалай ћасынбайсыѓ?! Ћасымасаѓ жанынды шыѕарады, ћасысаѓ ћаныѓды шыѕарады, ой... ойбай #летiн шыѕармын. Ћолым да шаршап кеттi. Кердиген. Ћайта жаћсы болды, т#белесуге ћолыѓ тимейтiн болды. Ћызылк з. Ойбай, т#белесi ћџрысын! Аты #шсiн! Т#белес дейдi ѕой! Не болды-и маѕан, тотияйын жаћћандай. Кердиген. Мойнын жџлып алмайсыѓ ба. Ћызылк з. Ќй, тџра тџршы, тљрпiдей тљрткiлемей... Ойбай, #лдiм. Бас-басыѓа тљйе айдаѕан #ѓкей бiлгiш... ћолым жетпей тџрѕанын к#рдiѓ бе, тiлеуiѓ бергiр нџр жаусын, артымды ћармап-ћармап ћасып жiбершi. Тiптi ћолым еш жетер емес. Жаным-ай, жаным ќкетiп зуылдатып барады. Кердиген (таяѕыныѓ џшымен оныѓ арћасын ћасиды). Осы жерiѓ ба, падишам?

Ћызылк з. О... о... сол жерiм, сол жерiм... ћышымамды дќл таптыѓ, ой, таяѕыѓнан айналайын... о... о... Кердиген. Падишам, сiздiѓ жотаѓызды ћасу љшiн де бiр адам керек болды ѕой. Ћызылк з. О... о... ой-рахат-ай! Сонда да ћоймай тџрѕанын, болмай тџрѕанын к#рдiѓ бе? Кердиген. Саѕан еѓдi осындай, бiраћ бџдан тќуiрлеу басы ћайћы арћанды арса-гљрсе ћаситын ыѓѕайлы аспап-аѕаш жасатып алу керек. Сонда ешкiмге жалынбай-аћ «тљскiш» тљйе ћџсап дырылдатасыѓ да тџрасыѓ. Ћызылк з. зi сондай арћа ћаситын дљкенде бар ма екен? Кердиген. Бар шыѕар, ћазiр #зi лќпкелерден бќрiн табуѕа болады емес пе. Болмаса, жасатып ал. Ћызылк з. Ойбай-ай, #лдiм ѕой, #лдiм! Жљгiрiп барып дќрiгерге к#рiнсем бе екен... а... Дќрiгерлер iстейтiн санитарлыћ б#лме бар шыѕар, бџл аты да, заты да #шкiр кемеде! Мен дќрiгерге барып келейiн, болар емес. Кердиген. Пќлi, дќрiгер сенiѓ мџныѓа не iстейдi? Неѓ бар онда. Ћызылк з. Еѓ болмаѕанда мазь жаѕар... бiрдеѓе жасар, оћуын оћыды ѕой олар... ойбай... #лдiм. Кердиген. Мазь да жаћпайды, саз да жаћпайды. Ћайта, масћара ћылѕанда бџл бќлеѓдi жџћпалы бiрдеѓе деп, сенi кеме жолаушыларынан аулаћ џстауы љшiн жекелеп ћамап ћоюуы мљмкiн. Неѓ бар дќрiгерде. Ћызылк з. Ойбай, ендi не iстеймiн? Жанымныѓ ћалай шыѕып бара жатћанын сен бiлсеѓ. Кердиген. Неге бiлмеймiн, бiлiп тџрмын. Ћызылк з. Бiлсеѓ к#мектесе г#р, ендi не iстеймiн? Бiзден г#рi аћылды едiѓ ѕой бiр т#бе. Кердиген. Мљмкiн, душћа тљсерсiѓ. Суѕа тљссеѓ жуыпшайып, сылап-сипай алып кетер... Су жарыћтыћ та мыѓ аурудыѓ емi ѕой. Содан жаныѓ жай табар. Ћызылк з. А... мынауыѓ табылѕан аћыл екен... онда мен шауып барып каютадаѕы душћа шомылып шыѕайын... ойбай ендi... тiптi зуылдатып... #ртеп барады... кеттiм мен... мен ћазiр... мен ћазiр келем... барайын. (Сол ћасынѕан бойы тездетiп кетедi.) Кердиген. Бар, бар... сенi бiреу саѕынып, сарѕайып iздей ћоймас. Ћызарѕан к#зiѓ аз болѕандай, ендi оѕан ћып-ћызыл б#рiткен денеѓ ћосылѕан, к#рген кљнiѓ ћџрысын сенiѓ! Мына

белi ћџрѕырѕа не болды? Белдескендi белден алып, безергендi белге салып, атандай аћырѕан азаматтыѓ басына тљскен бџл не нќубет? Ие, сезiп тџрмын, сезiп тџрмын, бiр айналдырѕанды шыр айналдырады... Сонда ћас ћаѕым сќтте нендей ћателiк, нендей аѕаттыћ жiбере ћойдым? Кiмге кердиiп, кiмдi кемсiте ћалдым е? Адамныѓ баѕы да, соры да санасында дейдi, сонда менiѓ санамныѓ саяз болѕаны ма? Тљйсiгiмнiѓ тљкке тџрмаѕаны ма? Адам жалѕыз ћалѕанда Аллаѕа жаћындайды, ал жаћындадым, ал менi ал!.. К#рсеткен ћызыѕыѓа рахмет!.. Ал, Алла таѕала!.. Ал, ал! (Осы кезде љстi-басын, жейдесiне тамѕан ћанын сљрткiлеп К"реалмас келедi. Келiп костюмiн орындыћтыѓ арћасына iлiп ћояды.) К реалмас. Ќу, Кереке, «ал, ал» деп аспанѕа ћарап ненi ала алмай тџрсыѓ. Кердиген. Ќ, сенбiсiѓ. Е, бiздiкi, жќй сандыраћ ћой! зiѓнiѓ к#зiнде ќлгiнде от бар едi, шала ѕана ћалыпты, келiсiмбiтiмге келдiндер ме? Ћой сойѕандай к#йлек-к#пшiгiѓе не болѕан? К реалмас. Болды, кекетпей-аћ ћой. Кекету дегенiѓ бiзден ћалѕан. Сендер ѕой... Кердиген. Не бiз? К реалмас. Араша батыр, араша деп, екеумiздi екi айырып жiберсендер, бiрдеѓелерiѓ кете ме!? Кердиген. Љйбай-ау, «ћой-ћой» деп ћаћ орталарыѓа тљсiп едiк, бой бердiндер ме? Ендi аяћтарыѓа жыѕылу керек пе едi?!. Соћталдай-соћталдай ел аѕасысыѓдар џят емес пе едiреѓ-едiреѓ етiп... К реалмас. Мен емес, анау ѕой... Кердиген. зiѓнен де бар, ажалды ћарѕа бљркiтпен ойнар дегендей, неѓ бар едi ол дќндљрiспен шатысып. Ешкiм де ћазiр жетiсiп тџрѕан жоћ, ойбай, белiм, белiм! К реалмас. Белiѓе не болды, анау таяѕыѓа жол болсын?.. Кердиген. Ой, ћџрып ћалсын, ћџрып ћалѕыр! Шаншу ма бiрдеѓе ћадалды-ау деймiн, тура белден џстаѕанын к#рдiѓ бе. Менi ћойшы, ана сенiѓ досыѓ Ћызылк#з ћышыма боп кеттi. К реалмас. Ћышыма дейдi, Ћызылк#з – пќле ме? Ћашан? Кердиген. Осы жаѓа. Осында келiп, аз-маз тџрды да, аяћ асты тыпыршып, жанџшырып ћос ћолдап ћышынып ала ж#нелдi. Былай ћасынды, олай ћасынды, #гiздей #кiрдi тура.

К реалмас. Ол ћайда ћазiр? Кердиген. Ћазiр жуынуѕа кеттi, саѕынып тџрмысыѓ? К реалмас. И, кетсiн ќрi, сол керек! Жалѕанды жалпаѕынан жайраймын деп едi, жетер жерiне жеткен екен. Айтћандай басћалар ћайда? Кердиген. Басћалар да жетiсiп жљрген жоћ. Екi жiгiт Кержалћауды к#терiп тљзге ќкеттi. К реалмас. А, тљзге кеткенi несi? Кердиген. Ой, ћысћасы, Кержалћау отырып-отырып екi аяћты iстен шыѕарып алды. Жан жоћ, сiресiп ћозѕалуѕа келмедi. Ал, ол аз болѕандай, С#зтасыр с#зге келмей, ел аман, жџрт тынышта бет-ауызы ћисайып, жаѕы ћарысып шыѕа келдi. Бар жаѓалыћ осы, мiне. К реалмас. здерiѓе топалаѓ тигендей болѕан екен. Бiр жамандыћтыѓ бiр жаћсылыѕы бар, менiѓ болмаѕаным абырой бопты. Кердиген. Е, неге? К реалмас. Орталарыѓда болѕанда кiм бiледi менi де сондай бiр шатаћ шарпып #тер ме едi. Ќлгi жындымен жынды болып т#белесе ћалѕаным мџндай жаћсы болар ма. Кердиген. Ќй, К#реалмас, мен не деймiн, ћобызым не дейдi, сенiѓ мына ћуанып тџрѕаныѓ ћай сасћаныѓ? К реалмас. Сасћан ешкiм жоћ, Кереке, с#здiѓ т#ркiнi осы ѕой, онда тџрѕан не бар екен?.. Кердиген. От орнына ш#п шыћпас, сенiѓ жљрген жерiѓе ш#п шыћпайтынын ендi бiлдiм. К реалмас. Не, менiѓ жљрген жерiмдi зерттеп жљрмiсiѓ? Таяѕыѓа таянып алып таћылдаѕан #зiѓ де бiр заржаћ екенсiѓ! Кердиген. Ќй, таяћ деп ћаћылдама, ќйтпесе, осы таяћтыѓ астында ћаласыѓ! К реалмас. Омай-ай, зќремiз џшып ћорћа ћалды. Ал, ћойдыћ онда. (Баукеспе мен С"зтасыр Кержалћауды к"терiп ќкеп бџрынѕы орнына отырѕызады.) Баукеспе. Ту, мынаныѓ iшiнде алпыс пџт тас жатћаѓдай зiлдей. Он демалып, зорѕа жеттiк. Ќй, мынаны елге барѕанда бќйбiшесi ћалай к#терiп, ћалай тљсiрiп жљредi. Мынаѕан б#лек бiр кран керек, зiлдей-ау, зiлдей! К реалмас. Ендi #зi де арыћтайтын шыѕар. Баукеспе. Е, мына кiсi соѕыстан аман-есен оралыпты ѕой. Кердиген. Оралмай-аћ омаћасынан тљсуi керек едi... ќттеѓ, ќлгi Ћызылк#з ћышыма боп кеттi, #йтпегенде...

Баукеспе. Не дейдi, ћышымасы несi таѕы? Оѕан не бола ћалыпты екi ортада? Кердиген. Итiм бiлген бе, осында келiп, аз-маз тџрды да жын тљрткендей ћышынып ала ж#нелдi. Екi жаћтап ћасыдыћ, ћышуы да ћояр емес, жанын да ћояр емес, #лiп ћала жаздады байћџс. К реалмас. Байћџс деп иманы бар адамды айтады, ол ондайдан садаѕа кетсiн. Ќркiм ћышына ма, џшына ма, ол #з пешенесiне жазылѕан сыбаѕасы! Кердиген (Кержалћауѕа). Ќу, Кержеке, таѕы не болды, неменеге тыпыршып, дегбiрiѓ ћашып барады? Кержалћау (ћалталарын аћтарып, ашуланып). Уќдемде тџрайын деп едiм, ћџрѕырдыѓ ћай ћуысћа кiрiп кеткенiн. Кердиген. Ол не уќде? Кержалћау. К#терiп тасыѕандары љшiн майын #тейiн десем, ћалтамдаѕы ќмияным жоћ. Мына ћалтамды да ћараймын, ана ћалтамды да ћараймын, зым-зыя. Негiзiнде, ќдетiм бойынша, мына жаћћа салушы ем... ќй... Баукеспе осы сен... Баукеспе. Е... не мен... мен не? Кержалћау. Ћаѕып кетпедiѓ бе?! Баукеспе. Ћайдаѕыны ћаћсамашы! Жазыѕым к#терiп апарып, к#терiп ќкелiп жљргенiм бе!? Жалѕанѕа жаћындап жаћсылыћ жасасаѓ осы мiне! Кержалћау. Ендi сонда кiм алды? С#зтасыр, сен алдыѓ ба? Ќнi, ол алатындайда жаѕдайда емес, алѕам жоћ дейдi. Аспанѕа џшып кеттi ме? Ќй, Баукеспе, баѕана к#тергенде мына ќмияным бар ћалта жаћта сен болѕансыѓ, ћой, ойнамай ћайтар, бќрiбiр берем ѕой. Баукеспе. Алѕам жоћ деймiн ештеѓеѓдi... #з ризыѕым #зiме жетедi. Кердиген. Ќй, жiгiттер, ћойыѓдар, алсаѓдар берiѓдер. Оныѓ кемтарлыѕын басынбаѓдар, алдарыѓнан шыѕады. Кержалћау. Осы, осы алды! Ќнi, к#зiн к#рдiѓ бе, жљгiрiп тџр. Мџныѓ жџмыртћадан жљн ћырћа алатыны бесенеден белгiлi. Баукеспе. Не, менiѓ ћолымнан џстап па еѓ?! Тiлiѓе ие бол! Тiл бiзде де бар! Кержалћау. Болды балпылдамай! Одан да кќнi, ана ћалталарынды аударып к#рсетшi? Баукеспе. Оларды аудартып, ћопартатын несi бар, былайаћ к#руге болады мiне. (Екi ћолымен аћтарып к"рсетпекшi болады, бiраћ ћолдары

ћозѕалмай, жансызданып ћалады.) Ойбай мџнысы несi, мыналарѕа не болды? Кержалћау. Бол ендi. Баукеспе (шошып). Ойбай, екi ћолымнан жан кеттi, ћозѕалмайды, тiптi тiршiлiктiѓ нышаны жоћ, ойбай ендi ћайттым?.. Мыналарды сезiп тџрѕан жоћпын. Кердиген. Ћойшы, ћай-ћайдаѕаны бастамай. Онысы несi. Баукеспе. Рас айтам, сенбесеѓ #зiѓ келiп џстап к#ршi, ћџрыдым. Кердиген. Рас айтып тџрсыѓ ба #зi?.. (Ћасына барып екi ћолын ќрi-берi ћозѕап, тљртiп к"редi.) Ќй, шынында, мынаныѓ ћолдары не боп кеткен #зi? Бiздiкiнен мљлдем б#лек, к#кпеѓбек боп к#герiп бара ма. Сџмдыћ ай, рас, жан да жоћ, ћан-с#л де жоћ. Тура оћтау сияћты бiрдеѓе, ал керек болса. Баукеспе. Аѕайын-туѕандар ендi не iстедiм? Менi асырап отырѕан осы екi ћолым едi, бџлардан ћаѕылсам ћалѕан #мiрде не ћадiр, не ћасиет ћалды? Ойбай-ай, ойбай... К#рейiн дегенiм осы ма едi. Кержалћау. Ќп бќрекелдi, солай ма екен. Сенiѓ одан да ол ћолдарыѓ кесiлiп ћалуы керек едi. Елдiѓ аћ-адал маѓдай терiмен тапћандарын осы ћатып ћалѕыр ћолдарыѓ ѕой ћаѕып кететiн, ал ендеше сол керек. Жыламасаѓ одан ќрi, к#зiѓнен жас емес, ћан аћсын! Ќй, жiгiттер, С#ке, анау аћыры #з ћалтасын #зi ћарай алмайды екен, сен барып к#ршi, аћша менiкi ѕой, оныкi емес. (С"зтасыр Баукеспеге жаћындайды, ол екi аяѕымен тепкiлесiп ешкiмдi "зiне жаћындатпайды.) Баукеспе. Кет, аулаћ, менiѓ ћалтамды аћтаратын сендер кiмсiѓдер соншама! Басынбаѓдар, бџл ћорлыћтарынды к#тере алмаймын! Аулаћ кет, ќрмен! Кержалћау. Ќй, бќрiѓ жабылып бiр адамѕа ќлдерiѓ келмей ме? Ћысыр ћалѕан биедей тыпыршып тџрѕанына ћараѕанда осы алды. Ќйтпесе осыншама тепкiленiп не болды. К реалмас. Ќй, жалпиып отырѕан жапалаћ, аћша сенiкi, бiздiкi емес, керек болса #зiѓ келiп ал. Кержалћау. Атаѓа нќлет К#реалмас, не с#йлеп тџрсыѓ #зi? Ћылшыћтан былшыћ шыѕарып тџратыныѓ не осы?! Ќлгi Ћызекеѓ ћайда, мынаныѓ ниетiн ж#ндей ма десе, ж#ндемептi ѕой. К реалмас. Пањ, #зiнiѓ перiште боп отыруын, #з ниетiѓ жетiсiп тџрѕандай. Кетпеннiѓ басын бассаѓ, сабы маѓдайыѓа

тиедi, байћа, ниет-пиетте шаруаѓ болмасын. зiѓе ћара, сљйретiлген сорлы! Кержалћау. Ћап, мынаныѓ ызасы-ай! Жаманѕа берсеѓ асынды, итке тастар басыѓды! Кердиген. Рас, рас! з бетiн аямаѕан кiсiнiѓ бетiн шиедей ћылады. Мынау К#реалмас елдiѓ елдiгiн к#рде де к#реалмас. (Тыным таппай ћышынып Ћызылк"з келедi.) Кержалћау. Оу, Ћызеке, айналайын ардаѕым, келгенiѓ жаћсы болды. Табы бiрдiѓ – тќѓiрiсi бiр, ана бќленiѓ мойнын ћылћитпай жџлып алшы. Ћызылк з (еш с"здi елемей, жаны шыѕып Кердигенге келiп). Ойбай, Кереке, болмай барам, суѕа да тљстiм, буѕа да тљстiм, шипа жоћ, арћамды ћасып жiбершi, дуылдап ќкетiп барады, жотамды ћасышы. Кердиген. Кетшi ќрi! Не, менi жалдап алып па едiѓ. Ћызылк з. Ойбай, ендi не iстедiм, ћолы ћџрѕыр ћыпћысћа, не анда жетпейдi, не мында жетпейдi. Бќуке, дос едiк ћой. Ћол џшыѓды бершi, ћџдай љшiн (Бќукеспеге барады, ол ћозѕалмайды.) К реалмас ("з-"зiнен масайрап алдыѕа шыѕып). Ќп бќлем, солай ма екен. Барлыћтарыѓа ћарап айтам жамаѕайын! Iштерiѓде не кесел, не кесапат болса, соларыѓ љшiн тарттыѓдар, тартатындарыѓды! Бастарыѓа ћонѕан баћ та, дќулет те, ћџдiрет те бiр #зiме ѕана бџйыртса деушi едiѓдер, мен соны к#рiп тџрып к#реалмаушы едiм, ендi мiне, шљкiр, ол рахат дљние сендерге бќрiбiр опа ќкелмейтiн болды, ћызыѕын ћырмызы к#ретiн болды. Ендi мiне, екi етегiѓ жайылып, екi к#зiѓ аспанда боп, елден ерсi болса да нќпаћа сџрап масћара боп кетпейтiндерiѓе кiм кепiл?! Лќйiм солай болсын, олай дейтiнiм бiзде жоћ па, сендерде де болмау керек... ол менiѓ тiлеуiм емес, табиѕаттыѓ заѓы! Сендердiѓ бойларыѓ тек #зiмшiл #ѓеш пен ћџмарпаздыћћа ќбден бой алдырѕан. Ендi #ѓештерiѓ #ртенiп, ћџмарпаздыћтарыѓ ћџрдымѕа кеттi! Бџл фќнидегi бар ћызыћ, жасампаз жаћсылыћ маѕан ћалатын болды. тiрiк болса, #здерiѓ айтыѓдар, жазаланѕан кiмдер? Сендер. Мен емес! Кљнќланѕан кiмдер? Сендер. Мен емес. Мiне, мен алдарыѓда адам деген ардаћты атымды саћтап, пќк, таза ћалпымда ћалдым. Терiме титтей тiкен де кiрген жоћ. Ал сендер бќле ћуѕан бќлеге жолыѕады, жала ћуѕан жалаѕа жолыѕадыныѓ кебiн кидiѓдер. Ќлi кљнге дейiн бiр-бiрiмiздiѓ азандатып ћойылѕан шын атымызды да бiлмеймiз, #йткенi бiрбiрiмiзге кљнiмiз тљспесiн деуден саћтандыѓдар. Аћыры, со-

нымыз аћталды, ендi расында бiр-бiрiмiзге кљнiмiз тљсiспейтiн болды. Еѓ бастысы, менiѓ кљнiм сендерге тљспейдi, соѕан кќмiлмiн! Ал сендер мына сџћыттарыѓмен ешкiмге бќњра бере алмайсыѓдар. Шуламаѓдар! К#птiѓ шуы – дљрмектiѓ дуы! Шулаѕанда не бiтiрмексiндер?! Бџл ќлi бастамасы, ћазiр мен сендерге наркескен намыстыѓ ћалай болатынын к#рсетейiн, ќлгi бешпетiм ћайда? (Екi к"зi к"рмей соћыр боп ћалады, еѓкейiп сипалап iлулi бешпетiн iздейдi, "зi љрейден шошып кеткен.) Ойбай... ойбай... бешпетiм к#рiнбей ме, жоћ, мен #зiм к#ре алмай ћалдым ба? А?.. Ќй, ќй, тас ћараѓѕы, тас ћараѓѕы, бџл не? Ойбай, к#з кеттi, рас, зердем жоћ, жанарым ћайда? Бџл не сонда, не болдым? Бќрi. Не болушы еѓ, соћыр-заѕип болдыѓ! Кердиген. К#реалмас едiѓ, ендi наѕыз к#реалмас болдыѓ! К реалмас. А... не дейдi, ойбай! Сайтан алѕыр тiлiм ћџрттыѓ ѕой менi. Ћџрттыѓ! Аѕайындар, жаздым, жаѓылдым, айтћанды ћайтып алдым... кешiрiѓдер, кеше к#рiѓдер? Ойбай, жарыћ сќуле шыраѕым, ћайдасыѓ? Бiттiм ѕой, бiттiм! Ендi не болам? Кержалћау. Сен де ендi сал бол! Ћиямпџрыс, iшi тар, ћырсыћ атћан, антџрѕан! Кердиген (алысћа ћарап). Ойбай, тџра тџрыѓдар! Анау не, анау? Мен бiлсем бџл кќдiмгi шторм! Бќрi (ћуанып ортаѕа шыѕып). Кќне, кќне? Ћызылк з. Ќне, ќне! Ћап-ћара боп к#кке к#терiлiп тљйiлiп келедi! Мынау толћын емес, кќдiмгi шторм! Я, Алла, бере к#р, келе к#р! Мен к#рiп тџрмын, берi келе жатыр, я келе к#р, кел... Кердиген. Ей, Алла, бџл ћоѕам бiздi ћабылдамады, итердi кеудеден. Еѓдi алып кет #зiѓ, алып кет! Бќрi (жалынып, сол жаћћа ћарап). Я, Жаратћан Ием, ал бiздi ћџшаѕыѓа, ќкет бiздi бџл #мiрден! Керек емес бџл ћорлыћ! Лќ иллќњќ илла Аллањ, лќ иллќњќ илла Аллањ!.. ПЬЕСАНЫЃ СОЃЫ

ЖЕТI ТЉНДЕ ЖЕЛIГIП... (Екi б лiмдi ќзiл-думан) Р лдер: Жымпи Ќлипа Торсыћбай Ќндиша Кемпiр. (Бибi) Бiрiнше б лiм (Тљн. Ћаладаѕы к"п ћабатты љйлердiѓ ћоћыс т"гетiн жерiнiѓ маѓайы. Жеѓiл киiнген, ћолдарында ћоћыс т"гетiн шелектерi бар Жымпи мен Ќлипа к"рiнедi.) Дауыс (жоѕарѕы ћабаттан естiлiп тџр). Ќй, Базарбек, Айдарбек, кiрiѓдер љйге, болды ендi, ћайтыѓдар! Ой, ойындарыѓ осылсын, ойындарыѓ осылѕыр! Жљрiѓдер. Дауыс (жоѕарѕы ћабаттан). Ќй, Асћарбек, Ќлiмбай, балалар, кiрiѓдер љйге шапшаѓ, ќй, атаѓа нќлет, ана мусоркада нелерiѓ бар?! Жемеѓдер ондаѕы тамаћты, ћазiр тойып тџрмыз деп тамаћ iшпей ћоясыѓдар. Болды ендi, кiрiѓдер љйге. Ћараѓѕы тљстi, тљн болды... Ќлипа. Љйбай аѕасы Ћолыѓыз ћандай ћатты едi. Мџныѓыз не тегi?! Бiреу к#рiп ћойса, ртенiп тљсер #зегi. Ана жерiм былћ ете ћалды, Мына жерiм сылћ ете ћалды. Жымпи. Ћалћам, Ќлипа, ћашпа. Бiздiѓ осы жаста Еркек деген шыдамсыз, Анау-мынауѕа тџраћсыз.

Сондыћтан мџныѓ несi с#кет, Аћырын былай иiскет. Ќлипа. Љйбай ћойыѓызшы, Осы мусорканыѓ ћасында, Сасыћ иiстiѓ басында Иiскелесiп тџрамыз ба? Ћазiр-аћ, Тџншыѕып ћџлаймыз да... Жымпи. Ћџласаћ, ћџлайыћ, Сол бiзге лайыћ. «Ненiѓ ћадiрiн бiлмесеѓ Соныѓ зарын тартасыѓ». Кќнi, былай жаћындашы, Ойымды менiѓ тыѓдашы. Ќй, ћашпа, ћашпа Жаћында мына тџсћа. Ќлипа. Жымпи аѕа, ћашћам жоћ, Ендi ћайтем, басћа амал жоћ. зiѓiз ћызыћсыз, Ылѕи тљнде шаћырасыз Ќйелiѓiз бiлсе, Не деп аћталасыз. Жымпи. Ќлипажан, тљнде шаћырсам, Менде басћа амал жоћ. Кљндiз жџмыс, онсыз таѕы болмайды. Онымен ћоймай бала-шаѕа да оѓбайды. Атаѓа нќлет, бџлар да #спей ћойды, Ж#н-ж#нiмен кетпей ћойды. Не iстеймiн ендi? Сосын бiлiп ж#ндi, Тљнде шаћырдым, Мџнымды тљсiн, аћылдым. Ал љйдегi ќйелден ћорыћпа, Ол пока бiздiѓ ћолда. Ќлипа. Ћайдам, Жымпи аѕа, Ћиын ѕой, сџраѕанѕа. «Ћџдайдан ћорыћпаѕан, Ханнан ћорыћпайды, Ханнан ћорыћпаѕан, Заѓнан ћорыћпайды» – деген… Жымпи. Саспа, саспа, Ќлипа, Оны ћойшы, мынаны тыѓда:

«Айтылѕанныѓ бќрi маржан емес, Аћындардыѓ бќрi Маѕжан емес», Ханнан да, заѓнан да ћорыћпа Оныѓ бќрi #ткен баяѕы тџста. Ќлипа. Бiртљрлi ыѓѕайсыз ѕой. Мџнымыз адамѕа тџрпайсыз ѕой. Жымпи. Саспа, мџны да тыѓдар ћџлаћ бар, «Жаратћанныѓ да жаѕымсыз жаћтары бар». Ол аз десеѓiз бџл #мiрде, «Перiштеден де бес мiн табылар». Былай жаћындашы жаным, К#терiлiп тџр ћаным... Ќлипа (келе жатћандарды к"рiп). Ойбай, аналар кiм таѕы да, Ћолтыћтасћан ћараѓѕыда. Бџл жер не #зi, парк па? Ќне бiреуiн шырамытам, Тљн болса мынау, К#зiм жетпей тџрѕаны, ћараѓ-ћараѓ... Жымпи. Ќлипаш, шырамытсаѓ, џят болар, Тыѕыла тџрсаћ оѓар. К#рiп ћойса с#з ћылар Ћазiр ел к#п, бiрiне-бiрi џрынар. Ќлипа. Рас айтасыз, Мџндайда ћашпай ћайтесiз. «зiм сорлы едiм, Ит ћапћан соѓ не сорым» – демекшi, Тыѕылайыћ, сол болар к#мекшi. (Екеуi тыѕылады. Музыка ойналып, ќн орындалады. Ћолдарында ћоћыс т"ккен шелектерi бар, жеѓiл киiнген Торсыћбай мен Ќндиша шыѕады.) Торсыћбай. Ќндиша, бљгiн шелегiм толмай, Љйдегi оны-мџны тыћћылай Аз да болса толтырѕансып, Зорѕа шыћтым, иттей боп, ћџрѕырай! Ќндиша. Не бопты толмайтындай, Тамаћ iшпейтiн бџл ћай ћџдай?.. Љй сыпырмайсыѓдар ма, Кiр жумайсыѓдар ма, Бiр-бiрiѓдi ћумайсыѓдар ма? Тап-таза ћазаћ болѕан Ћандай рудансыздар?..

Торсыћбай. Ендi, љй тап-таза болса, Ћоћысты ћолдан шашамыз ба? Жоћ бќленi тљрткiлеп Жерден ћазамыз ба? Ќндиша. Мен бiлсем, мќселе ћоћыста емес! Торсыћбай, осы #зiѓде бар, бiр егес. Торсыћбай. Ол ћандай таѕы елес? Ќндиша. зiѓде! Болмаса, Ћџдай сенi ондаса Аѕайыныѓда бар, бар т#белес. Торсыћбай. Ол не Ќндиша, Ћандай таѕы т#белес? Ќндиша. Ер жiгiттiѓ басында он пќле бар, Тоѕызы аѕайын мен ћатыннан. Торсыћбай. Е, ендi, ол жаѕыѓ тура, Айтсам шындыѕы мында: «Ћадiрi болмас адамныѓ, Ортада тiрi жљргенде Орны ћалар ойсырап, Бiр кљнi к#рге кiргенде». Бiз бiр сорлы ѕой, сорлы. Ќндиша. Е, онда бiл оѓ мен солды. Ћазiр #зi, тапћан озар ж#н жолды. Ќй, тоћта, бiреулер жљр ме, Жоћ ќлде, тљннiѓ аты, тљн бе? Торсыћбай. Тљннiѓ аты – тљн ѕой, Ол жќй тљнгi љн ѕой. Ћорыћпа, ћорыћпа, Одан да былай ћолтыћта. Ќндиша. Рас-ау, #зi к#рiнiп ћалмасаѓ болѕаны, Бiр Алла болсын ћорѕаным. Баяѕыда бiр татар ќбисiн айтћан екен: «Мен Ћазанѕа барѕанша, Ћар жаумасын, кљн жаусын, Мен Ћазанѕа барѕан соѓ, Ћар жаумасын, ћан жаусын!» – деп. Сол айтћандай, љйге жеткенше Мына «ќлем-жќлем дљние» #ткенше, Аман болсаћ екен Ћолдап шiркiн перiштем. Торсыћбай. Рас, рас, «лмеген ћџл алтын аяћтан су iшедi»

Мџны бiреу тљсiнедi, бiреу тљсiнбейдi. Дегенмен, ћџдай бiз жаћ, Оны мына iшi ћџрѕыр сезедi... Ќндиша. Ќй, шынымен де, «Ћорыћћанѕа ћос к#рiнедi» деп, Бiлгiш бекер айтпаѕан. Мына к#ргiш к#з, к#ргенiмен ћайтпаѕан. Ана жерде бiреулер жљргендей, Тым-тырыс, жабысады љндемей. Баѕанадан бiздi тыѓдап тџр, сек-аяѓ жинап тџр. Торсыћбай. Мљмкiн мауыћћан мысыћ шыѕар, «Ќй, кiмсiѓдер, љндерiѓдi шыѕар?..» Љндерi шыћпайды, Рас, адам с#зiн џћпайды. Ќндиша. Торсеке, айѕайлама, Жетi ћараѓѕы тљнде. Бљлдiресiѓ мљлдем. Оданда былай ћатыр, Ана тасты лаћтыр. Мысыћ болса ћашар, Адам болса сасар. Торсыћбай. Табылѕан аћыл! «Соћырѕа таяћ џстатћандай ћылайын» Мына таспен к#здеп бiр џрайын. (Жерден тасты алып жiберiп ћалады, аяѕын џстап «ойбайлап» Ќлипа шыѕады, соѓыннан ерiп Жымпи да келедi.) Ќлипа (аћсаѓдап, аяѕын џстап). Ойбай, аяѕым, аяѕым... Тас жiберген ћай жалмаѕыр?! зi естерiѓ дџрыс па? Аяћты сындырдыѓдар ѕой ћапылыста! Жiлiншiгiм, сираѕым, О, ћџрып ћалѕыр ћираѕыр! Жымпи (зекiп). Тас лаћтыратындай тљнде Ћара теѓiздiѓ жаѕасында жљрсiѓдер ме? Тљрлерiѓ ћџрысын дљрдиген, Дљниенiѓ бќрiн бљлдiрген!.. Торсыћбай (сасып). Ћайдан бiлейiк мысыћ па деп мауыћћан, Тас лаћтырдыћ саћтанып бiр ћауыптан.

Ќлипа. Ћайдаѕы мысыћ мауыћћан, Олар тек к#ктемде ѕана ћауышћан. Ал ћазiр кљн болысамын-ау, К#ктем баяѕыда жазѕа ауысћан. Жымпи. Соны айтамын, Айтпай ендi ћайтем. Сен тљгiлi бiр шоћып Екi ћарѕа-сауысћан Шамасы осылардыѓ #зi естерi де ауысћан. Торсыћбай (ашуланып). Ќй, бала, басынба, Шелек тиед басыѓа. Ќттеѓ, Ќндиша тџр ћасымда, Ќйтпесе, жљнше тљтер ем расында! Жымпи (ызалы). Немене кiм саѕан бала К#зiѓдi ашып ж#ндеп ћарашы, Мен сенiѓ к#кеѓмен жастымын зiѓ ћайдан шыћћан боћ мџрын?! Торсыћбай. Ћап, мынаныѓ ызасын, Осылар тыныштыћты бџзатын. Кел берi, шелектi басыѓа кигiземiн Кiмнiѓ кiм екенiн бiлгiзейiн Ќйелдiѓ к#зiнше «оскорблятьтап» Оны џмытып оттап Љй, к#ргенсiз сотћар! Жымпи. зiм де осыны кљтiп ем, Бiтер жерiѓдi бiлiп ем, Шелектесек шелектесейiк, Азар болса ана ћатыныѓ к#мектесер. Торсыћбай. Ќй, ћараша мынаны, «ит ашуын тырнадан, бит ашуын дљргеден» алады деген. Мынаѕан керек боп тџр екен бiр ем. Жымпи. Не дейдi?! Мынаны естiп тџрѕан Осыѕан шыдап тџрѕан Ћарабас неге жерге кiрмейдi С#зiн ћарашы мынаныѓ Тiлi сияћты жыланныѓ Мќссаѕан, оћытайын иманын. Торсыћбай. Мќссаѕан, #лгiѓ келсе тезiрек Мусоркаѕа к#мейiн «бес-љш рет» Атыѓ кiм #зiѓнiѓ атаѓа нќлет. (Музыка. Екеуi шелектесiп т"белесе кетедi.)

Жымпи. Атым жылћыда Айт #з атыѓды Бiлейiн мен атыѓды?! Торсыћбай. Атым менiѓ Торсыћбай Неге олай ћойѕанын бiлесiѓ бе, Шешем Торсыћ шеке џл туып, Содан Торсыћбай атаѕан, Мен саѕан аћыр заман таћаѕан. Жымпи (таѓданып). Ойбай, к#ке, сiз Торсыћбайсыз ба? Мќссаѕан, безгелдек, Џят болѕанда ћан майданда Кездесе жаздадыћ ћой. Мен Жымпимын, Ћой, к#ке. Торсыћбай. А, Жымпи? Ћандай Жымпи? Жымпи. Ойбай-ау, арѕы подъездегi к#ршiѓiзбiн ѕой. Ћџдай саћтап мына шелектi жiберiп ћалмаѕанымды ћарашы. Торсыћбай. А, ол сен Жымпимысыѓ? Кќдiмгi Жымпимысыѓ? Бџл адам шатасам десе, оп-оѓай шатаса салады екен ѕой. Аѕай, амансыз ба? Бала-шаѕыѓ, мусор-пусорларыѓ жаћсы ма? Жымпи. Шљкiр, иншалла. Оны мiне, к#рiп тџрсыз ѕой. зiѓiздiѓ ћора-ћопсыћ мусорыѓыз ше? Жаћсы ма? Торсыћбай. Сондай, сондай. Ќлипа. Оу, Жымпи аѕасы, не болды о кiсiге жармасып, т#с ћаѕысып жарасып, жаѓа жеп ћоярдай атылып едiѓiз, аспандаѕы аруаћты шаћырып едiѓiз, су сепкендей ћойдыѓыз, бџл не ћылѕан ойыѓыз? Жымпи. Жаћсы бiздiѓ ойымыз, табылды оѓымыз бен солымыз. Сынсын одан да, Т#рсекеѓге к#терген ћолымыз. Ќлипа. Жетi ћараѓѕы тљнде Танымайтын мљлдем. Не iстеп жљрген адам Шектен шыћћан шамадан? Ќндиша. Шектен шыћћан ешкiм жоћ, Айтћан с#з – атылѕан оћ здерiѓ не iстеп жљрсiѓдер? Екi к#здерiѓ жарћ-жџрћ еткен шоћ. Ќлипа. Бiз не iстеушi едiк, Ћџдай салды, бiз к#ндiк. Байћамай ћол џстасып, Бiрге мусор т#ктiк.

Ќндиша. Мусор т#гетiн контейнер Ќнi тџр ѕой ол темiр. Ал сендер анау бџрыштан Тыѕылып бiр ћуысћа... Сол да жай тџрыс па? Торсыћбай. Оу, Ќндиша, к#гершiнiм, Бџл #зi менiѓ к#ршiм. Жљйкендi жiбiт, Ашуыѓды ћылѕыт. Жымпи. Торсыћбайды танымай Ћџдай џра жаздапты ой, Аллай. Ќлипа. Бќсе, «жаѓа шырамытам» деп еѓ, Амансыз ба, Торсыћбай к#кем? Мен Ќлипамын кљнде к#ретiн зiѓiз амандасып жљретiн. Торсыћбай. А, ћай Ќлипа? Ќлипа. Бергi подъездегi, Тоћћанныѓ жџбайымын, Соныѓ айтуынша, Кљнi мен Айымын. Торсыћбай. Љйбу, џят болѕан екен тегi, байћамай тас лаћтырамын деп, бiр жерiѓдi заћымдадым-ау кеп. Ќлипа. Оћасы жоћ, тас тиiп шертiп кетсе, ол сiздiѓ ћолыѓыздыѓ емi емес пе? Бџл ћол-аяћ не к#рмедi, тќйiрi? Бастан аяћ садаћа! Ќндиша. Е, таныс екенсiѓдер ѕой, бiр-бiрiѓе елпiлдеп барасыѓдар ѕой. Торсыћбай. Ендi Ћџдай кљндiз табыстырмай, тљнде таныстырса, оѕан шарам ћанша? Ќндиша. Бџл ћазаћ сџраса келе ћарын б#ле боп шыѕады деген рап-рас. Жымпи. Оныѓ несi жаман? Мџндай басћа џлттан бiздiѓ айырмашылыѕымыз бауырмалмыз. Жетi атамызды сџрастыра келе ћарын б#ле боп шыѕа келемiз. Ћарѕа тамыр ћазаћ деген осы мiне. Ќлипа. Аяѕымныѓ ауырѕаны ћџлан-таза жазалып кеткенiн ћарашы, тiптi шыбын шаћћандай болмады. Ќндиша. Онда ниеттес болдыћ, тiлектес болдыћ. Мына шелектердiѓ иiсi де мљмкiн болмады. Одан да ана бџлаћћа жуып келейiк, ћалѕанын сосын к#рейiк. (Музыка, ќн-би болады.) Жымпи. Тез жуып келiѓдер, жљрiп алмай, отћа кеткен ќйелдiѓ отыз ауыз с#зi бар деген. (Ќйелдер кетедi.)

Торсыћбай. Ие, жол болсын? Жымпи. Жылдамаћ сiзден болсын. Торсыћбай. Ие, бiзде не болар дейсiѓ? Сол баяѕы аѕалыћтыѓ арты, кќрiлiктiѓ алды деп бой суытћан ѕой баяѕы. Жымпи. Бiздiкi де сол, жастыћтыѓ арты, аѕалыћтыѓ алды деген. Заман мынау – к#рпеѓе ћарап к#сiлмесеѓ таѕы болмайды. Торсыћбай. Айтпа, айтпа. Анау џлы Ћытай халћынын еѓ жаман ћарѕысы: «Ћџдай сенi реформаѕа тап ћылсын» деген екен. Бiзде мiне, осы бќлеге тап келдiк те, есеѓгiреп ќѓкiтќѓкiмiз шыѕып ћалды. Жымпи. Да, ћилы-ћилы заман болып, ћараѕай басын шортан шалды деген осы. Торсеке, тљнделетiп мусор т#гетiн ќдiсiѓiз бар екен, оны баяѕыда неге айтпадыѓыз? Компон болатын едiк ћой. Торсыћбай. Оу, к#ршi-ау, ћайбiр жетiскеннен жљр дейсiѓ, «аш мысыћ олжасынан айырылмас» дегендей, ћолѕа тљскен соѓ, икемге келген соѓ. Жымпи. Жоѕа деймiн де, мына жерден басћа варианттары болмады ма? Торсыћбай. Ћайдаѕы вариант? Айлыћтыѓ тљрi анау, еѓбегiѓе берген садаћћа сияћты. Бiз сияћты врачтардыѓ о заманда бџ заман бљйiрi шыѕып к#рдi ме? Ћыз-келiншектi адам ћџсап не ресторанѕа апара алмайсыѓ, кљндiз К#кт#беге шыѕа алмайсыѓ. Содан алыстан арбалаѕанша, жаћыннан дорбалап, тљн болсаѓ халатты жамылып, шелектi џстап, љкi ћџсап едiрейiп шыѕамыз. Жымпи. Бiреу-мiреу естiп тџрѕан жоћ па #зi? Торсыћбай. Осы тас ћараѓѕыда ћаѓѕып жљрген кiм бар дейсiѓ? Аћырын-аћ с#йлесiп тџрмыз ѕой. Жымпи. Т#ке, «жџт – жетi аѕайынды» демекшi, тџп-тџра с#здердi ћысћандай бiздi де аућымдап ќбден ћысты. «гiзге туѕан кљн – бџзауѕа да туады» деген рап-рас. Торсыћбай. зiѓ ћайда iстеушi едiѓ? Атыѓды бiлгенмен, затыѓды бiлмейдi екенмiн. Жымпи. Университеттемiн ѕой, дќрiс берем. Бiздiѓ мекеменiѓ де шекесi ћызып тџрѕаны шамалы. Бќрiн платный ћылып жiбердi де ћолды кесiп тастады. Кљнiмiз – кљн емес, айлыѕымыз сантехниктiкiнен де аз. Университеттiѓ пiлдей бiр педагогы ћазiр – ћайыршы. Ќйтсе де #лемiз бе ендi, ауру ћалса да ќдет ћалмайды, мына тљнделетудi тастай алмайды екенсiѓ.

Торсыћбай. Келiнге ћайда болдым дейсiѓ? Жымпи. Ой, ол љйренген, ћайта љйге ерте келсеѓ одырайып бџл наѕып ерте келiп ћалды деп таѓѕалады. Сондыћтан тљнделетiп келiп, ќбден љйретiп алдым. Тљнде скверде жљрiп, таза ауа жџтпаймыз ба, жiгiттермен ќѓгiме-дљкен ћџрып аздап ћылѕытпаймыз ба демекшi. Торсыћбай. Е, бќсе, #зiм сияћты тапћыш екенсiѓ. К#здемей-аћ атћыш екенсiѓ. Жымпи. Солай, солай. «Ит мiнiп, изек ћамшыладыћ» деген осы Торсеке. (Ќлипа мен Ќндиша келедi.) Ќндиша. Оу, екi к#ршi бiрiѓдi-бiрiѓ жаѓа к#ргендей жабыса ћапсыѓдар ѕой, жайшылыћ па? Торсыћбай. Жайшылыћ, жайшылыћ. Бiлiп жатырмыз аманшылыћ. Ќндиша. Онда не тџрыс, Бiтiрейiк бiр iс. Кездесе ћалѕан екенбiз Ћызсын кiшкене шекемiз. Ќлипа. Ие, деймiн-ау, «Кљлдiр-кљлдiр кiсiнетiп, Кљреѓдi мiнер ме екенбiз». Торсыћбай. Тљсiнiѓкiремей тџрѕаным, Мiне, шыным, иманым, Ашып айтшы ибалым. Жымпи. Мен де ж#ндi џћпадым С#зiндей болды џстаныѓ. Ќндиша. Ой, оныѓ несiн џћпадыѓ!? Ойламайсыѓ ћыз ћамын. Ќлипаныѓ аяѕын жылытайыћ, Ћалѕанын ћылѕытайыћ. Торсыћбай. Жќке, мыналар ненi меѓзейдi, Тљсiндiѓ ба жеѓгендi? Ќндиша. Ћысћасы, «Аѕыѓды су #ткелсiз болмас». Осымды тљсiнбесе Бџл еркектер оѓбас! Жымпи. Џћтыћ, џћтыћ, жолдас. Торсыћбай. Е, не бопты џћпай, С#зiѓ мiрдiѓ оѕындай. Не только врач Жалпы еркек б#телкесiз болмас.

Жымпи. Ќрине, «Атадан ћалѕан мал жоћ, аяйтџѕын жан жоћ». Ќндиша. Онда ќне комок, Сџраѓдар бiр к#мек. Жiберсiн бiздi демеп. Ќлипа. Ќйтпесе, жљректегi от с#нет. Жымпи. Ойбай, с#нбесiн, Ћџдай жолды ж#ндесiн. Жазѕан ћџлда жазыћ жоћ. Шараптан басћа азыћ жоћ. Тек #здерiѓ дайын бол. (Екеуi кетедi.) Ќндиша. Ол жаѕынан саспа, Тек уќдеѓнен ћашпа. Ќй, ћайда барасыѓдар зытып, Ана шелектерiѓдi таста. Ќлипа. Мљмкiн шелектеп ќкелетiн шыѕар, Бџлардан бар пќле шыѕар. Жымпи. Ой, ћойыѓдаршы, Мiне, шелектi тастадыћ. Комокћа барайыћ, Тљрлi-тљрлiсiн ћарайыћ. Еѓ кљштiсiн алайыћ. Сосын тљнi бойы Ойран-асыр салайыћ. Ќлипа. Љйбай, ондайыѓа бiз ба лайыћ? Сабырлыћ жаћсы, аздап шыдайыћ. К#п нќрсе керек емес, #ле iшу есеп емес. Торсыћбай. Ќлипа дџрыс айтады, Алдымен шамамен алайыћ. Сосын жан-жаћты болжап Керек болса, ћалѕанын ћарайыћ. Жымпи. Онда бiз кеттiк шарыћтап, Аћћу-ћџстай ћалыћтап. Айлы тљн #стiп келе бермейд Ќйел де ылѕи к#не бермейд. Жымпи ендi аман болса, Осы тљндi #зi-аћ ж#ндейд. Торсыћбай. Айтћаныѓ келсiн алтыным, Басћа не ћосам жарћыным. Џнап барад осы ћарћыныѓ. (Екеуi кетедi.) (Музыка, би)

Ќндиша. Ал Ќлипа, аналар келгенше, Ќѓгiменi жетер жерiне жеткенше Аѓыратып, аѓыратып алайыћ, Ћалѕанын ертеѓге ћалдырайыћ. Ие, сосын не болды? Жайѕастыр ќлгi жолды. Ќлипа. Содан ћойшы, Таѓдап жљрiп Еѓ тќуiрiн iлiп Байѕа тидiм. Махаббатћа жанып-кљйдiм. Бiраћ, Оным џзаћћа бармады Бџл жалѕан алдады. К#птiѓ к#зi тиiп Бiр оѓбаѕыр ћарѕады. Кеш бiлдiм, Аћыры мiне, тозаћћа кљйдiм... Ќндиша. Сонда не, ћазiр басыѓ бос па? Сосын жљрген боларсыѓ осында. Ќлипа. Ћайдаѕы бас бос!? Жатыр ќнi љйде жалаѓ т#с. Ол кќпiр #лгенше, Ћара жерге кiргенше К#зiне ш#п салам. Оѕан бар менiѓ правам! Оны наѕып сџрадыѓ? Ќндиша. Е, оны мен жай сџраѕам, Ќрине бар ѕой, бар праваѓ. Бiраћ, Сиырдыѓ жорѕасы секiлденiп, Кейiн џйялмайыћ, #кiнбелiк. Ќлипа. кiнбеймiз, #кiнбеймiз, Несiне осы бiз селкiлдеймiз? мiр – #мiр емес, Кљн – кљн емес. Ал бай анау – кеѓкелес! Тапћаны #зiнiѓ араѕынан аспайды, Пайдалы жџмысћа еш баспайды. Туѕан-туысы жыртылып айырылады, зi олардан #лердей ћаймыѕады. Артыћ барады соларѕа ћазiр-аћ.

Бџл љйдегi ћонаћ болды Тiршiлiк-тiршiлiк емес, тозаћ болды! Ќндиша. Онысы несi, есi дџрыс па? Ой, ондайѕа аћыл айтпа, жџѕыспа. Таста ондай байды Тап бiр жайды. Бала-шаѕаны бiреу асырар Болмаса, алимент ќкеп тапсырар. Жалѕыз сен бе байсыз жљрген. «Бала белде, бай жолда, Я, ћџдай, #зiѓ ћолда» – деп, Тайып отыр, б#гелме. Ќлипа. зiм де желiгiп ќбден бiттiм, Кљтер кљндi кљттiм. «К#ѓiлсiзден... к#рiксiз бала туады», Маѕан керегi еркектiѓ бiр шуаѕы. Ана бiздiѓ Аю не кљлмейдi. Не аймалаѕанды бiлмейдi. Апырай, ер ћџсап жанып бiр кљймейдi! Сосын мына аяћ љйге еш жљрмейдi. Кешћџрым тек, мына – Жымпиды iздедi, зiѓ бiлесiѓ, Ќндиша, Жљрекке ќмiр ќсте жљрмейдi. Ќндиша. Жљрмейдi, жљрмейдi. Бџлар љйленген соѓ, Сенiѓ барыѓды да, жоѕыѓды да бiлмейдi. Ћасында тыр жалаѓаш жатсаѓ да, Соћыр ћџсап к#зiне тiптi iлмейдi. Ћџдай байды неге жаратћан?! Онсыз да тљн батып, таѓ да атћан. Шiркiн, Осымызды естiр ме екен жаратћан. Ќлипа. Естiр, ќйелдiѓ зары тек жетет Сосын #зi бiрдеѓесiн етет. Айтпаћшы, џмытып барам, зiѓнiѓ ћалай шамаѓ? Љйдегiѓ iздемей ме? Не бар бџл к#мейде. Шыѕарсаѓшы шетiнен, Мен де, сен де #кiнбен, Заман болды ѕой бџл – #кiрген!

Ќндиша. Айтпа Ќлипа, айтпа, Заман болды #кiрген. Тљн болса мынау – елiрген. Ќлипа. Мен бiлсем олар Бiзге болса да ћџмар, Теѓгеден ћиналып Ќр дљкендi айналып, Тиын-сиын ћџрап жљр Ќркiм-ќркiмнен сџрап жљр. Ќндиша. Аллай десеѓшi, Кеше – ћџлын, бљгiн – тай Диiрменiнiѓ тасындай. Шыр айналѕан дљние-ай! Ќлипа. Ие, «Ћараша тойынбай, халыћ байымайды» Ќѓгiмендi айт, шешiнген судан тайынбайды. Ќндиша. Айтсам былай, Ќлипа, Ћџлаћ тљрiп тыѓда. «Ашынѕаннан шыѕады ащы дауыс», Бiздiѓ еркекте еркек емес, – ауыш! Ќлипа. Ћойшы тегi, рас па? Сонда, Бќрiн бiр огородтан жиѕанбыз ба?.. Е, не бопты ол байыѓызѕа? Ќндиша. Не болѕаны ћџрысын, Ол ћисыћ аяћтыѓ К#ргiм келмейдi тџрысын! Осыларды ћџдай ћалай жаратады, Неге оптом елге таратады. Осылар бiздi, Жасымызѕа жетпей ћартайтатын. Ќлипа. Ќндиша, не болды таусылып. Ќлi #мiр алда шљкiршiлiк. Айтшы баптап, Сабырлыћ саћтап. Ќндиша. Ћалай айтасыѓ сабырмен, Кљйiктен жанып кетем жаныммен. Сенiѓ байыѓ менiкiнiѓ ћасында, Басы алтын, аяѕы асыл да. Ќлi менiкiн к#рерсiѓ Жаѕаѓды џстап #лерсiѓ. Ќлипа. Ойбай, диуана. Сонда ол ќзiрейiл ме?

Несiне оѕан тидiѓ, Сол љшiн жанып-кљйдiѓ. Басћасы болмады ма, Ќлде аћыл-ес оѓбады ма? Ќндиша. Аћыл-ес оѓбады, Мына бас сорлады! Естi пiкiр айтатын Жанашырым болмады. Ќлипа. Ќрине, аћыл тапшы, Жаман айтпай, жаћсы жоћ. Ќйтсе де, ештен кеш жаћсы Не болды #зi, конкретно айтшы? Ќндиша. «Бас жарылса б#рiк iшiнде, Ћол сынса жеѓ iшiнде» – деп Бар иттiгiне к#нiп, Ћорлыѕына ќбден т#зiп, Жљрдiм ѕой ћџса болып. Ќлипа. Е, бќрiмiзде сол ѕой, Бџл бiздiѓ сор ѕой. Мџсылман ќйелдерi – байћџс. Кљнiмiз кљн емес – айтыс. Ал сонда не дейдi ол наћџрыс? Ќндиша. Тура айттыѓ, Ол надан – наћџрыс! Онда жоћ есi дџрыс, аћыл – iс. Жџмыстан келе салып, Былшиып кухняда отырат, Аузы астау сияћты Ћос ћолдап бќрiн толтырат. Кекiрек атып сiресiп, Сонсын орнынан зорѕа тџрат... Ќлипа. Ой, Алла, Мынау менiѓ жындым – Мџрат! Ќндиша. Ќрi ћарай тыѓда, Ќлгi сљйретiлiп диванѕа ћџлайт. Еще, «таѕы да жейтiн не бар» деп сџрайт. Сол кезде денемнен ток жљргендей, Ќлгiнiѓ iшiнен он ћасћыр љргендей, Естен танып ћалам... Ќлипа. Содан ќлгi перi, Аунап ќрi-берi, Телевизор ћарайт,

Бiр кезде, жатћан жерiнде Жатћандай #з к#рiнде «Ћор-ћорѕа» басат Басћа жоћ оѕан шатаћ. Ќлипа. Сонда ол оянбай ма? Ќндиша. Оянса тек таѓѕа жаћын, Оныѓ #зiнде аћырын, «К#зiм iлiнiп кетiптi Таѓертеѓ менi оят» – Деп бiлдiрет ишарат. Ќлипа. Мынауыѓ бегемот па, Не, #зге керек еркек жоћ па? Ћой, болмайды мџныѓ, таста Ти, одан да ќп-ќдемi жасћа... Мљмкiн ол #згерер Сќл ж#нге келер. Ќндиша. Какой там, Оныѓ жонынан тiлсе де таспа, згермейдi ендi ол шошћа! зiмнiѓ де ойым басћа Бiлдiѓ бе... Ќлипа. Бiлдiм, бiлдiм. Мен де кљйiктен кљйдiм. «Таспен атћанды – таспен ат, Аспен атћанды – аспен ат» Деген, баяѕыда Олжас к#кем. Сондыћтан, Болсын оѕан бiр ем, Сен де кердиiп бiр шiрен. Ќндиша. зiм де с#йтем, С#йтпей ендi ћайтем. Ќнi, байым диванѕа ћџлаѕан Тљнде тџрса тџрды, Ќйтпесе, сол сџлаѕаны – сџлаѕан. Џйћыдан басћа Керек емес оѕан еш адам, Маѕан десе, #ртенiп жатса да ћоѕам. Ќлипа. Ой, ћџрыѕан надан, Бiздiѓ љйдегi де осыдан аумаѕан. Осылар ѕой бiздi жалмаѕан. (Келе жатћан екеуiн к"рiп.) Ойбай, ана екеуi келе жатћан сияћты,

Бiз бљйтелiк, жиып тастап џятты Барып киiнiп келейiк, Сосын ћызыћты бљгiн к#рейiк. Басћа амал жоћ ћой, Бiзге де болсын бiр той. Ќндиша. Дџрыс ћой, Ана екеуi келсе, Шарћ џрып iздесе С#лекет болмай ма, Не iстейдi ондайда? Ќлипа. Ештеѓе iстемейдi, Бiз керек болсаћ Онсыз да олар кљтер, Осы жерде iшерiн-iшер Одан басћа не iстер? Ќндиша. Оныѓ да рас екен, Ћара таспа тас екен. Бљгiн бiр ћызыћ болсын Дап-дайын шџжыћ болсын. Киiнiп онда келейiк Екеуiн бљгiн б#лейiк Ћандай екенiн к#рейiк. Мейлi, Осылардыѓ ћолында #лсек – #лейiк! Ќлипа. лсек #лейiк, Басћа ендi ћалай т#зейiк!? Байымыз бай емес, Болсын соѕан егес! Жаратћан ием, жар болып Жолымыз оѓып Гљлiмiз таѕы ашылсын Кезiнде ћалѕан солып. Ќндиша. Жаманныѓ айтћаны келмейдi, Сандыраѕы келедi, Осы ана екеуi сезiп, Бiрдеѓенi меѓзейдi. К#ѓiлiм алабџртып Ащы дќмдi iздейдi. Ќлипа. Ойба, Ќндиша, Бiздiкi не тџрыс, Бiтпейтiн болды ѕой бџл iс. Тез барып келейiк,

Сонсоѓ ащысын да, Тџщысын да бiрге к#релiк. (Музыка, ќн-би басталады.) Екеуi (ќндетiп). О дљние жалѕан, К#п бiзде арман. ртенiп кетер Жљрек бар жанѕан. Кешiре г#р #зiѓ, К#рсе де к#зiѓ, Сезiмiм от боп Шыдамайд т#зiм. Ѕашыћсыз #тсек, Дљниеден кетсек. Сезетiн оны Табылмас еркек. Бџзылды ћамал, Басћа жоћ амал. Жџпардай соћсын Салћын бiр самал. Еркек боп келсе, Ќйел боп к#нсе. Бiздей-аћ болар Бiлерiн бiлсе. Ѕашыћтыћ дертiм, Басћа жоћ сертiм. Жљрек бар бiреу Бой бермейд еркiм. Осымен бiттi, Серпiлтiп жљктi. Тастадыћ бќрiн Махаббат жџтты. Дљние шiркiн, тедi бiр кљн. Ѕашыћтыћ сезiм, Болар аћ бiр кљн! (Екеуi кетедi). БIРIНШI БAЛIМНIЃ СОЃЫ

Екiншi б лiм (Тљн. Сол к"рiнiс. Ћолдарында коньяктары, онысы-мџнысы бар Торсыћбай мен Жымпи шыѕады.) Екеуi (((((ќндете). Айналайын атыѓнан коньягiм, Жџбататын жанымды жан-џялым. Ѕашыћтарды таныстыр, табыстыршы, Жљрегiмдi бiр тљнге мен ћиямын. Мен ћиямын жљректi мен ћиямын, Шаршаѕанда шалдыѕып ес жиярым. Бар жаћсылыћ бiр тљнде болар екен, Шарыћтасын аспандап бар ћиялым. Шарыћтасын аспандап бар ћиялым, Ћос жљректiѓ iшiне мен сиямын. «Ќлем-жќлем дљние» #те шыѕар, Шарап барда т#ѓкерiп бiр ћџятын. Шарап барда т#ѓкерiп бiр ћџятын, Ќйел-еркек жасырып бар џятын. Ѕадауттыѓ отына #ртенелiк, К#рсетсе де бџл #мiр сџрћиясын. К#рсетсе де бџл #мiр сџрћиясын, Келшi жаным, неге сен џяласыѓ? Ат терлетiп келгенде тљнделетiп, Жасырынба, несiне бџртиясыѓ. Жасырынба, несiне бџртиясыѓ? мiр-#мiр болмайды еш ћиясыз, Коньяктыѓ буына буланайыћ Ћайдасыѓдар, iз-тљзсiз зымзиясыз. Жымпи (таѓданып). Ќй, Т#рсеке, Мыналар ћайда кеткен? Љн ћатпайды ѕой еш жерден. Торсыћбай. Ћџдыћћа тљсiп кетпесе, Айѕа џшып кетпесе, Бiр жерден шыѕар К#ѓiл де тыныш табар. Онда жоћтау айтып зарлайыћ, Мљмкiн осы болар лайыћ.

Еметайы езiлiп, келер. Сосын айтћанымызѕа к#нер. Жымпи. Айтайын ба жоћтауды? Егер бастасам, Бiлмеймiн тоћтауды. Торсыћбай. Бастасаѓ баста, Мљмкiн жiбiр ћара тас та. Жымпи (отыра ћалып жоћтайды). Ќуелi ћџдай пайѕамбар Хаћ жолында рай бар. Жиылып келген ќлеумет Басыма тљстi бiр нќубет Ќлипамнан айырылдым, Зќхар тљсiп асыма. Iшiме толды ћасiрет. Ќндишадан айырылып, Туды бiзге аћырет Басымнан баћ џшћан соѓ, Болмай отыр ћасиет. Ѕашыѕымнан айырылып, Ћонбай отыр #сиет. Љлкен ћасiрет – жапан бар Бќндешiлiк болѕан соѓ, Таудан љлкен ћамал бар. Бiз ѕарыпты с#кпеѓiз, Ћанды к#зден т#кпеѓiз, Ћан толѕан соѓ iшiне Ћабынып тџр #кпемiз. Ќмiрi болса Алланыѓ Еркекке мџнша ћатты екен, К#збен к#рсет кiнќнi Басымнан не мiн тапты екен? Торсыћбай (жалынып). Оу, сабыр батыр, сабыр Тоћтам ћыл, тоћтам Осы да жетер, жылама бекер. Жымпи ("зеуреп). Жоћ, тоћтамаймын, Босат менi босат. Торсыћбай. Ойбай, Жќке, сабыр ет, Жоћтаѕанмен ендi ћайтып келмейдi, Тiрi адам тiрлiгiн жасайды

Одан да жљз грамм iшiп, К#ѓiлдi басайыћ. Жымпи. Аа... Тоћтатайын ба жоћтауды? Торсыћбай. Тоћтат, тоћтат. Жымпи. Жљз грамм iшемiз бе, Осыдан аттам тљсемiз бе? Торсыћбай. Iшемiз, iшемiз, Сонымен кетсiн кеселiмiз Ћаптап жљрген жер-к#кте Ћатыны #лген еркек те Бљйтiп зарламайды Жаман ырым бастамайды. Жымпи. Ендi #зiѓ ѕой, Бiр ауыз с#зiѓ ѕой, Жоћтау айтып зарлайыћ деген. Басћа ой жоћ менде б#тен. Торсыћбай. Ћайдан бiлейiн, Бџлай жоћтайтыныѓды, Ћай уаћытта тоћтайтыныѓды? Дауысыѓ ћандай ащы едi, Маѓыраѕан ешкiдей. Жымпи. Ќй, ќй, к#ке, Бас жаћћа барыспайыћ, Босћа тљс шайыспайыћ. Торсыћбай. Шайыспайыћ, шайыспайыћ, Одан да осы жљрiсiмiз не? Соны ж#ндеп аныћтайыћ. Жымпи. Е, мiне, мынауыѓ дџрыс Аныћтасаћ, аныћтайыћ. Анауынды ћџй, бiтсiн бiр iс. Торсыћбай. Кљтпеймiз бе ешкiмдi? Жымпи. Кљтпеймiз ешкiмдi, Ендi бiзге ес кiрдi. Ћашып кетсе егер де Осы тљн #тер бекер де. Ћџй, давай, Бос с#здi бџйдаламай. Торсыћбай. Келiп ћалса ћайтемiз? Мљмкiн сќл кљтермiз? Жымпи. Ой, кенеше жабысып сен де К#нбедiѓ ѕой с#зге Мен емес ћой араћтан ќкеѓдi к#мген.

Торсыћбай. Ай, ай, Жќке, Ж#ндеп с#йле. Бас жаћћа барыспайыћ, Беталды ћаѕыспайыћ, Сiз бен бiзге артыћ ћысћан лайыћ. Жымпи. Болды, болды, шамданба Жай с#з ѕой назданѕан «Сен» деп с#йлесем ренжiме оѕан Заман бiр ортаћ ћоѕам. Торсыћбай. Е, жоѕа, љйрендiк ћой бџѕан. Жымпи. Ал, ћане, ћџй ќлгiѓдi Екеумiздiѓ де жљйкемiз тозѕан. Торсыћбай. Жљйкемiз тозѕан, тозѕан Басћа не келедi ћолдан? К#ѓiл к#терелiк деп едiк Ќйел тауып жолдан Ол да бџйырмады Ћаѕып кеттi ћолдан. Жымпи. Бџйырмады, бџйырмады, Еѓ ћџрымаса ћџйылшаѕы. Желден есiп кеттi ћос-ћостан тџлымшаѕы. Торсыћбай. Ендi не iстеймiз, ћџлыншаѕым? Жымпи. Не iстеушi ек, Ашу басар ћолда. Iшейiк ћара жолда К#ке, ћџйыѓыз Бљгiн бiр џйыѓыз. Торсыћбай. Ж#н болар ма екен мџнымыз? Жымпи. Ой, болмадыѓ ѕой ызыѓдап, Не болды соншама шыбындап? Торсыћбай. Жоћ, шыбындамаймын, Ћџй десеѓ, ћџяйын Бiз, врачтар бџѕан дайын К#рдiк ћой талай ћоћайын. Жымпи. Дџрыс, дџрыс, ќлменде Уды умен жуѕан ќлемде. Торсыћбай. Айтпа деймiн Осы с#зiѓнен ћайтпа деймiн. (Коньяк ћџйып, екеуi iшедi). Жымпи. (Iшiп болып). Пањ, шiркiн, бар екенсiѓ Нардыѓ нары екенсiѓ.

Торсыћбай. Айтпа деймiн Басћа ендi не дейiн? Жымпи. Т#рсекке, Таз ашуын тырнадан алса, Ер ашуын ћџмырадан алады Во, бойѕа ћан ендi тарады. (Итерген тќшкесi, онда – темекi, араћ, шемiшке, онысымџнысы бар саудадан келе жатћан кемпiр шыѕады. Екеуiн к"рiп, љркiп тџрып ћалады.) Кемпiр. Ойбай, жалаѓаштанып тастап, Мына жљргендер ћай ћасћан? Аман ба #здерi мастан? Жолымды б#геп алмаса болды естi, Ћазiр шыѕады бќрi осы жастан! Жер ћџрып ћалѕандай, Мусорканы жаѕалай. Не iстеп жљр #здерi Жапатармаѕай? Љйiме ћалай жетемiн? Ќлде керi кетсем бе екен? Сауда да бљгiн оѓбады Ћол жљрмедi болмады Онысымен ћоймай Мына бiреулер жолды торлады. Менi ћайтедi бџлар? «Тќуекел» деп #тейiн, Зыр етiп љйге жетейiн. Ќйтеуiр болар бiр #лiм Басћа ендi не етемiн? Љрейiн басып жљректiѓ, Кљшiн жинап бiлектiѓ К#рiнбей кетiп ћалайын, Астымен ћара тљнектiѓ! Бџл не к#рмеген сор маѓдай? Ал кеттiм, жар бол, бiр Аллай. (Тќшкесiн итерiп, ортадан "те бергенде аналар к"рiп ћояды.) Жымпи. Оу, жеѓеше, жеѓеше, Кiшкене былай б#гелсеѓ. Кемпiр. Ойбай, к#тек, Ендi не етемiн?

Ћара жерге кiрiп Кетсем бе екен? Жымпи. Ойбай-ау, не болды шошып, Жылан к#ргендей оршып. Џнайды сiздiѓ бетiѓiз, Бiзге жаћын келiѓiз. Кемпiр. Мќссаѕан, Мынау не дейдi маѕан? Жымпи. Ай, жастар, асыѕыс ем, асыѕыс ем Љйде шалым жатыр басы iсiген. Торсыћбай. Шалыѓ жатса басы iсiген, Отыр бiз сияћты кiсiмен. Жастыћ шаћты еске алып, Жљрек жiбiтелiк жиналып. Жымпи. Жеѓеше, ћоћыма, Дџѕанды оћы да, Бiзге жаћында. Кемпiр. Ћоћымаймын, ћоћымаймын, Бiраћ менде басћа бар уайым... Торсыћбай. Ой, уайым кiмде жоћ, Кiмнiѓ ћазiр ћарны тоћ? Былай бiрге тiзе бљгiп Отырайыћ бiрiгiп. (Aздерiне кемпiрдi ћосып алады.) Жымпи. Жаћсы мен жаћсы Сайда жолыѕады. Сайда болмаса Ћайда жолыѕады? Торсыћбай. Айтпа деймiн, Ендi басћа не дейiн? Кемпiр. Ойбай, жастар-ау, Мынауым масћарау!.. Ћоя берiѓдер, Басћа бiреудi к#рiѓдер. Жымпи. Жеѓеше, ойыѓызды тљсiнбедiк, Бiздiкi жќй кiшiпейiлдiлiк. Кемпiр. Е, ол дџрыс ћой, дџрыс ћой, Бiраћ ит тiрлiк жџмыс ћой. Содан ћол тимейдi Сосын мына аяћ жљрмейдi. Жымпи. Ой, оѕан саспаѓыз, Мынау ћасћаѓыз

Дљрдей врач, Аяѕыѓызды жазады сраз! Торсыћбай. Айтпа деймiн, Басћа ендi не дейiн. Жымпи. Ал, жеѓеше, Адам с#йлегенше, Ат кiсiнескенше, Тљн жамылып отырмыз, Орта жолда келдiѓiз, Болады екен жолымыз. Кемпiр. Айтћаныѓ келсiн, Аллам осыѕан к#нсiн. Торсыћбай. Ой, Алла, алдамшы, Сондыћтан, Елдiѓ бќрi ћайыршы. Жымпи. Так, стоп, стоп, Басћа с#здi соћ. Жеѓеше, мынау жљз грамм Басћа ћџймаймын, мiне, иман. Кемпiр. Ойбу, жастар-ау, Таздан тараћ кеткелi, Ол заманныѓ #ткенi... Жымпи. Нешево, бќрi #тпелi, #тпелi... Торсыћбай. Бџѕан да бар жетпеген мен жеткенi Коньяк ћанѕа жаћсы, Аяћћа бџл ем тапшы, зiѓ кiшкене татшы... Кемпiр. Џят болмай, а? Бiрiнше к#рiп тџрмын мџндайды... Шалым к#рсе балконнан Ћџлап тљсер шалћадан. Жымпи. Ой, шал деген тљнде тџра ма, Џйћыныѓ астында сџлаѕан. Алыѓыз, жеѓеше, С#йлей бермей егесе. Кемпiр. Ойпырмай, жастар-ау, Мынау масћара-ау... Иќ, бiссiмiлла, Ћџдай #зiѓ ћорѕа! Iшiп тџрмын зорѕа! (Iшiп ћояды). Жымпи. Ой, молодец! Iшкен деген жаћсы ѕой Кездесу кљнде бола бермес.

Кемпiр. Ойбай, #ртенiп барам Иiскейтiн неѓ бар, балам? Жымпи. Бџйырмасын, бџйырмасын Болса, ћџрып ћалсын... Кемпiр (тќшкесiнен закуска алып). Е, мiне таптым, Ќлгi уды бассын. Торсыћбай. О, закуска бар екен, Кќнi, ћџйшы, к#кем. Кемпiр. Ойбай, мен болдым, зегiм #ртеѓдi, ћойдым. Торсыћбай. Е, бiз ќн айтуѕа келдiк пе? Iшпей жатып #ртендiк пе? Бiтiрелiк шишаны, Ќй, ќлгiѓдi ћџйшы, кќнi? Жымпи. Ќлгiлер кеп ћалса, Не iстеймiз? Торсыћбай. Онда саусаћты тiстеймiз. Кемпiр. Мiне, дайын закуска, Мынау – сќбiз, капуста Бармен – базар, ал, џста. (Жейтiндерiн алып бередi.) Торсыћбай. Оп, рахмет, рахмет, Атыѓ кiм, соны айтып #т? Кемпiр. Атым Бибi... Е, болдыћ ћой елге кљлкi. Торсыћбай. Олай деме, болмайды Ћџдай iшкендi ћолдайды!.. Барлыѕына он саулыћ, Барлыѕына денсаулыћ, Мiне, мынаны алдыћ. Кемпiр. Алып ћой, алып ћой, Заман кљйiп тџр, нарыћ ћой, Сондыћтан ашулы халыћ ћой, Мќ, мынау – балыћ ћой... (Закускаѕа балыћ бередi.) Торсыћбай. Ой, Бибiжан, Мынауыѓ наѕыз кайф ћой! (Iшiп ћояды). Жымпи. Молодец! Басћасы адам емес. Џнайды маѕан осыѓ Керек емес тосыѓ!

Торсыћбай. Айтпа деймiн, Басћа ендi не дейiн. зiѓ де сарт еткiз Iштегi жыланды жалп еткiз. Жымпи. Айтсаѓыз болды ѕой, Жымпи оѕан к#ндi ѕой. Кемпiр. Жымпижан, мќ, саѕан ћияр, Басћасы да ќзiр даяр. Жымпи. Ой, тќтем, «мировой»! ртенiп барат тџла бой. Мынаны сарт еткiземiн Ананы ауызѕа алып тыѕа ѕой. (Iшiп жiбередi. Кемпiр аузына ћиярды сала ћояды). Торсыћбай. Ал Бибiжан, Менiѓ атым Торсыћбай, Менде де бiр бџйымтай. Кемпiр. Бџйымтайсыз ћазаћ бар ма? Айт, айт, мен дайын тыѓдаѕанѕа. Торсыћбай. Жетi тљнде кездесiппiз, Ашылып бiр с#йлесiппiз, Бiзбен бiрге ћосылып таѕы да бiр iш. Кемпiр. Ойбу, Торсыћбай шыраћ, Сосын мас болып ћаламын ѕой ћџлап. Торсыћбай. Ћџламайсыѓ, жџп болсын, Бќрiмiзге бiрден ћџт ћонсын. Жымпи. Жетi ћараѓѕы тљнде, Кездесе бермеймiз кљнде. Жеѓеше жеѓiлден, Жеткiзем #зiм љйге. Кемпiр. Апырмай, ќ, ћап, Болмадыѓдар ѕой зорлап. Жымпи. Ћорыћпа, љйге #зiм апарам, Азар болса арћаѕа #ѓгерiп салам. Кемпiр. Ћой, ћџрсын арћаѓ, Љй деген мiне, жаћын. Торсыћбай. Е, онда алѕын, Несiне тартынасыѓ? Кемпiр. Ћап, ай, ќ, болмадыѓдар, Ћоймадыѓдар. Осы последний болсын, Сосын орта толсын!

(Кемпiр iше бастайды. Авансценаѕа ќдемi киiнген Ќлипа мен Ќндиша шыѕады. Бџлар оларды к"рмейдi). Ќндиша. Ту, Ќлипа, не болды соншама? Ќбден кљттiм мџншама. Байыѓды жаѓа к#рдiѓ бе, Жабысып соншама #лдiѓ бе? «Жаман ћыздыѓ жеѓгетайы» ћџсап, Ќлi тџрмын, ќлi тџрмын, Iшiнде жетi ћараѓѕы тљннiѓ. Ќлипа. йбу, ѕапу ет, «Ћырсыћћанда ћымыран иiп» Бiздiѓ жынды орнынан тџрып, Аштан #лгiр ћџрып, Тамаћ сџрады, араћ сџрады, Сол к#п уаћытымды алды. Пока мас болѕанша, Есi ауып ћџлаѕанша, «Иненiѓ љстiнде отырдым»... зiѓ ћалай тез сытылдыѓ? Ќндиша. Бiздiкi де жетiсiп тџрѕаны шамалы, «Етегi елпi, жеѓi желпi» жаралы. Ояна ма деп сќл кљттiм, тџрмады. Сосын оны бар ма џрѕаным! Киiндiм де барымды Тастап шыћтым байымды. Ендi ћайтем, солай болса к#кеѓ? Бегемот ћџсап ћозѕалмайт, зiне-#зi сор маѓдай, Ќйелiѓде жџмысы жоћ, ой, аллай. Ќлипа. Ойбай, Ќндиша, Ќлгiѓде масћара бола жаздадым: Ана љйдегi Мџратты, Байћамай Жымпи деп ћалѕаным. Ќндиша. Ол не дедi? Ќлипа. Ол «оныѓ кiм?» деп гљж ете ћалды, Мен де ћумын ѕой, «Жемпиiп, тымпиып неѕып отырсыѓ?», – Деп быж-быж ете ћалдым. Ќндиша. Ќйелден айла асћан ба? Тауып кетет сасћанда. Ћорѕап бiздi жљретiн, Бiреулер бар аспанда.

Ќлипа. Бiреулер бар аспанда, Ќйтпесе, Болар ек ћой масћара. Жаћсыныѓ жары – жетi ћџдай, Ћолдап жљредi ћашан да. Ќндиша. Айтпаћшы, Ќлипа-ау, Айтпаѕым мынау: Жетi тљнде желiгiп, Еркек к#рмегендей елiрiп, Бiзге осы не болды Аналарѕа телмiрiп? Ќлипа. Ендi ћайтесiѓ, «Тљрт шайтаныѓ тљрткесiн!» «Тќуекел» деп к#рейiк, мiрдiѓ бiр бљкпесiн. Ћашанѕы иiскеп жатамыз Жалѕыз байдыѓ «кљрткесiн». Ќндиша. О, мiне, зiм де солай ойлап ем, Ой тљбiне бойлап ем. Бiр жерден шыћты ойымыз, Болад екен жолымыз. Мен де осыѕан ћосылам, Аћ сазандай оршыѕан, Дљрсiлдеген жљрегiм Ћайтты райдан шошыѕан. Ћызыћ болсын осыдан, Бастап бќрiн басынан, К#терелiк к#ѓiлдi, згертелiк #мiрдi, Ћыздырайыћ темiрдi, Ал бљгiн бiздi, Тљнделетiп, жын џрды! Ќлипажан, алтыным Баста, ендi бiр жырды! Ќлипа. Ал, бастасаћ, бастайыћ, Ештеѓеден ћашпайыћ. Тек ќлгiлер тџрса екен, Кетiп ћалмай ћисайып. Ќндиша. Кетпейдi олар, саспа, Еркек деген осы жаста. Аузына алса араћты Ћозѕалмайды, кќдiмгi ћара тас та!

Ќлипа. Ћойшы тегi, ртенiп тљссiн #зегi. Бiзсiз ћалай iшедi Одан не пайда тљседi. Ќндиша. Е, бџл жалѕандар, Араћ пен ќйел жолында, К#зсiз соћыр сияћты, К#рмейтiн еш џятты! Аузына бiр тамшы тисе, Б#где ќйел жымиып кљлсе, Бiттi, естен айырылат Отћа тљсуге дайын тџрат. Ќне, Амекриканыѓ бастыѕы, Моникамен ойнап, Ћалды емес пе сорлап. Ќлипа. Рас-ау, бџлар бiр тамшы-ау, Еркектерге #зi осы жарасад. Ќндиша. Жарасад, жарасад! Жоѕарыѕа бќрi болат, Ойнайт, кљлет, жанат! Ал т#менгi бiзге, – Ойнап-кљлуге, Шердi тарћатып жљруге, Ћџдай да ћарсы, Ћџран да ћарсы Осы ма ќдiлеттiлiк, айтшы!? Ќлипа. Ойыѓ дџрыс, Ќндиша, Басћа шаруа далбаса. Осы тљндi арнайыћ Жаѓа #мiрге – жаѓаша! Дљйiм ћыздыѓ атынан Бiз болармыз ћатырѕан. Љндеу арнап бќрiне Осындайѕа шаћырѕан. Небiр ћызыћ тамаша, Келе жатыр молынан. Ќндиша. Келе жатыр молынан, Ал, к#нсеѓ – ћолыѓнан, К#нбесеѓ – жолыѓнан! Сарт мќзiрдi бастадыћ, Бiз де ешкiмнен ћашпадыћ.

Екеуi (ќндетiп). Айналайын ћџрбылар, Сырды бiздiѓ кiм џѕар? Аћ мойынѕа таѕайыћ Бiзге лайыћ бiр тџмар. Нќзiк жљрек аѓсайды, Арман жолда ћалмайды. Махаббаттыѓ отына Шын ѕашыћтар жанбайды. Шын ѕашыћтар жанбайды, Тозаћ оты алмайды. Сљйген жљрек болмаса, Ќркiм сенi алдайды. Ќркiм бiздi алдайды, Бiраћ ш#лiм ћанбайды. Лќззат алу жан азыћ, Басћаларѕа жан ћайѕы. Ћысћа мынау ѕџмырда, Ойна да кљл, тымында, те шыћса бџл пќни Сап басылар жымында. Сен де тудыѓ ќлди боп, Мен де тудым ќлди боп, тсiн бiздi ћџдайым Аћ т#секте ќлдилеп. мiр деген бiреу-аћ, Бiр туарсыѓ, бiр ћџлап. Кеткен дљние келмейдi, Ал, ћџрбылар, дуылдат. (Ќн бiтедi, музыка тоћтайды.) Ќлипа. Ќндиша, уаћыт ћанша болды? Бiлейiк оѓды-солды. Созылып жљрiп аппыз, Шыныѓда, џят болды. Ќндиша. Рас-ау, џят болды, Ћолда саѕат жоћ та, Тљннiѓ ортасы болды... Ќлипа. Ћызыћты к#рмей керек, Бiзге ермек керек.

Ал, бастайыћ, «бастаѓѕы», Ћалѕан дљние тасталды. (Ќлипа мен Ќндиша ќлгiлерге жаћындап, љшеуiн к"рiп, не iстерiн бiлмей, тџрып ћалды). Ќндиша (таѓданып). Мќссаѕан, мас шелпек! Мыналар, Ана кемпiрдi не етпек? Тiптi жабысып алыпты Расында, бџлар алжыпты. Ќлипа. Алжыпты, алжыпты Мџны ћайдан тауыпты? Кљтпей-аћ бiздi, Шуда жiптi љздi. Ќндиша. Жљр, барайыћ, билейiк, Сосын кљлсек, кљлейiк. Ќлипа. Дџрыс, бiлсек, бiлейiк. Жаѓбыр жаумай, су болмай, Алдын ала сџрамай, Обалына ћалмайыћ, Бостан-босћа ћорламай. Барып жаћындайыћ Айтатынын тыѓдайыћ. Ќндиша. Ќрине, Ќлипа, осымыз тура! Ашу – дџшпан, аћыл – дос, Аћылына – аћыл ћос. К#лденеѓ к#к аттыѕа Беталды ћызѕанбалыћ, Жаман жол џстанбалыћ. Ќлипа. Расында, бiтер-ау, Адаммен с#йлеспей ме, Ел мен ел кездеспей ме? Жљр, барайыћ, Тамырын басып ћарайыћ. Ќндиша. Ќлипа, бiзде де жазыћ жоћ, Жљрекке жетер азыћ жоћ. Жанып тџрса жанымыз, К#терiлiп ћанымыз, Ћџдай бiздi кешiрет, Ерге ћойсаћ «#шiрет»! Ќлипа. Кешiрет, кешiрет. К#рiп отыр ѕой к#зi.

Ќйел ѕып жаратћан #зi. Љйдегiнiѓ сићы анау – Жыртыћћа болар емес жамау! Желiкпегенде тљнде, лемiз бе мљлдем? Ќндиша. Мен де кљдерiмдi љзгем (Iшiп отырѕандардыѓ ћасына екеуi тљк бiлмегенсiп келедi). Ќлипа. Бiздi ћабылдайсыздар ма? Жымпи (ћуанып). Бќссiмiлла, О, мiне, керемет! Жарћ-жџрћ етет! Жоѕалып кетiп табылѕан Ћабылдамай не бопты? Болсаћ та бiздер ашылѕан... Торсыћбай (ћуанып). Болсаћ та бiздер ашылѕан, Жљздерiѓдi к#рген соѓ, Ашуымыз басылѕан. Киiмдерiѓ ѕажап екен расында! Кемпiр (ћызу). Жарћ-жџрћ еткен асылдан Алћа таѕып асылдан. Мама ћаздай мамырлап, Келiп ћалѕан ћасыма Кiм едi бџлар, жас џлан? Торсыћбай. Кќнi, #зiѓ айтшы, топшылап. Кемпiр. Айтсаѓ, бџлар сенiѓ – ашынаѓ! Торсыћбай. Нобайы – удай! Бџлардыѓ аты бџлай: Айдай – Ќлипа, Кљндей – Ќндиша. Жымпи. Мына кiсi – Бибi жеѓгемiз, Осында жаѓа ѕана келгенбiз. Кемпiр. Саспаѓдар, ћашпандар, Ай мен Кљндей арулар. Менi де бiлiп танындар, Ал, ћанi, Ћыздарѕа ћџйыѓдар?! Жымпи. Ќ, бџлардыѓ сыбаѕасы тџр, Ќу, ћайда кеткен ћџрѕыр? (Iздеп таба алмайды.)

Шынымен бiткенi ме? Сендердi кљтпедi ме... Џят болды-ау бiраћ та. Торсыћбай. Ж#ндеп ћараша, Ана пакеттi сынаћта. Бiткен жоћ болар, Табылып ћалар. Жымпи. Мiне, ћарадым, Жоћ ћой араѕыѓ. Торсыћбай. Маѕан не ћыл дейсiѓ, ћараѕым? Жымпи. «Сџмырай келсе су ћџрып» Ћарашы заманды итше џрып. Бос ћалыпты с#мкеѓ, Ендi к#ке, не етем? Ќлипа. Сџмырайыѓ бiз бе? Онда мен кетем... Жымпи. Жоћ, ойбай... Ол бекер Айтыла салѕан, К#ѓiлiѓе алман, Не айтћызбайды Бџл жалѕан? Кемпiр. Дџрыс айтады, ћарѕам, Араћ деген не, тќйiрi? Мќ, мынау сендерге арналѕан. (Тќшкесiнен коньяк алып бередi.) Жымпи. Ойбай, жеѓеше, зiмiз аламыз ѕой Ћазiр-аћ табамыз ѕой. Кемпiр. Бергенде, Ћолды ћаћпайды, Ол ћазаћћа жаћпайды. Бџл менiѓ сыйым Давай, ћџйыѓ! Торсыћбай. Мейлi, «Ер азыѕы мен б#рi азыѕы жолда», Жымпижан, ћџй толтыра онда. Жымпи. Ћџяйын, ћџяйын, Басћа ендi не ћылайын? Ал, ћыздар, Мына кiсi саудадан шыћћан, Кќдiмгi #зiмiздi џћћан,

Жаћсы бiр жан! Осы љшiн iшкенде Бар ма екен арман?! Кемпiр. Ал, кќнi, алайыћ, Сосын мен љйiме барайын. Љйiм алыс емес, Мiне тџр ол, аѕайын. Жаћсы с#з – жарым ырыс, Кќнi, т#ѓкерiп, бiр-аћ iш. Торсыћбай. Дџрыс айтады, Ћазiр Бибi љйге ћайтады! Кќнi, алайыћ, Сосын басћа iстi ћарайыћ, Тљн де барады ћарайып. Жымпи. Ие, ие, светтер ћазiр #шсе, Сипаланып ћалмайыћ, Ал, кеттiк, #ткелден #ттiк. (Бќрi iшедi.) Торсыћбай (iшiп). Ох, нар екенсiѓ! Бар екенсiѓ, Ал, ћыздар, алыѓдар, Жарћырап жанындар... (Ќлипаѕа ыѓѕайланып.) ... Ќлипа ћарындас, Менiѓ де жаным жас... зiѓ былай ћарайлас... Ќлипа. О не дегенiѓ? Ќрине ѕой... Жымпи. Адамныѓ тiршiлiгi – зi бљрмелi екен ѕой, Тџнып тџрѕан береке ѕой... Кемпiр. Тiрi жљрген, Ойнап-кљлген Бџл да бiр дќурен! Сќн берсiн бџл отырысћа Ћозѕайын бiр ќннен: (Aлеѓ айтады, ќн кетедi.) ... Аћ ћайыѓ тџрар иiлiп, Тау басыѓда жиылып. Сљйгенiм менiѓ далада Ћараймын ћиылып. К#ѓiлiмде бар тљйгенiм Сенсiѓ ћалћам, сљйгенiм...

Торсыћбай (басћаларѕа аћырын). Осы кiсiнiѓ тормозы iстен шыћты бiлем, Џят болып жљрмесiн к#ршiден. Љйiне жiберейiк, Ћалѕанын сосын к#рейiк. Жымпи. Жеѓеше, ќнiѓiз жаћсы екен, Алайда, Балконнан естiп ћойса к#кем, Жљрегi жарылып кетер, Осы, осы ќнiѓiз жетер. Кемпiр. Ол шалдыѓ, Естiр ћџлаѕы кереѓ, «лмесе #лмей ћапсын», Сол балконда жатсын! (Ќндi жалѕастырып.) К#птен кљткен жарым менiѓ, Ћарак#з сљйгенiм... Ћараймын ћиылып... Торсыћбай (тоћтатып). Оу, Бибiжан, Оѕан несiне ћарайсыѓ!? Болды ендi, Ќнiѓ жаћсы екен, жарайсыѓ... Жiгiттер жеткiзiп тастасын, Бџйыртса, Ертеѓ к#рермiз басћасын. Сќл сабыр саћтап, Аћырын љйiѓе аттан. Ќлипа. Ие, ертеѓ де кљн бар, Бљгiн осымен болар. Кемпiр. Мейлi, бопты, ћџй, «пасашок!?» Болды ѕой ќйтеуiр бiр #сек. Жымпи (масаѓдау). сек болмайды, Iшкендi ћџдай ћолдайды. (Бетiнен сљйедi. Ќндетiп). «Жаным деп маѕан љн ћатћан...» Кемпiр (ќндi iлiп кетедi). Жљректен сљйiп љн ћатћан, Ѕашыѕым менiѓ таппаспын теѓдi... Махаббат гљл атћан...

Торсыћбай (ашулы). Оу, сендерге не болды, Жетi тљнде желiгiп? Ќндиша. Бiрдене ћысып жљрген шыѕар, Жљректi тек жљрек џѕар. Торсыћбай. Ћайдаѕы ћысћан? Екеуi де ћызѕан. Еѓ дџрысы – Оларды бџзѕан. Ќу, Жымпи, ћойсаѓ, Болды ѕой сойћан... Жымпи (ћызу). Не болды, аѕасы, Ћазаћтыѓ кеѓ даласы Ќн сџрап тџр. Сезiм жыртылып, Жылап тџр. Торсыћбай. Жыртылса жамайын, Ћой ендi, аѕайын. Жетi ћараѓѕы тљнде Сабыр саћта, Бибiнi љйiне апарап таста. Жымпи. Ћойсам, ћояйын, Бибiнi апарайын. Торсыћбай. Апар. Далада ћалмайтын шыѕар, Ресторанда отырѕандай, Бќрiмiз бiрiгiп шоћынѕандай, Не болды? Жымпи. Болар iс болды! «Тай жеп шыћћан ћасћырдай, Жан жай тапћандай». Торсыћбай. Жаныѓ жай тапса, Досыѓды апарып таста. Ќндиша к#мектесiп, зiѓ жолды баста. Џят болар љйiнен, Екеуi ћол џстасып барса. Жымпи. Бибi ханым! Сенi, Анау бас iсiген шалыѓа, Апарып жеткiзейiк Аман-есен #ткiзейiк.

Кемпiр. Не, концерт бiттi ме? Бќрi жаћсы #ттi ме? Жын перiлер кеттi ме... Жымпи. Бќрi бiттi, #ттi, кеттi, Осымыз ендi жеттi. Кемпiр. Онда алѕа, комсомол, Бiздiѓ љйiм ќнi сол... сол... Иќ, болар к#р, аћ жол. Жымпи. Ал, барайыћ, барайыћ. Торсыћбай. Ал барыѓдар ендi, Анау ќнi к#ндi... «Сљттей џйып тџрѕанда, Iрiткiдей iрiп кетпейiк». Кемпiр. Болды, болды, Кљстќналама! Бiздi де Ћорѕап жљрет бiр Алла... Торсыћбай. Ой, болды ѕой, Мынауыѓ бiр, Ћиямпџрыс ћой... Жымпи. Кеттiк, Бибi ханым! Ќндиша, Ал, баста, жаным! Кемпiр. Ал, бастаѓдар, Мыналарды тастаѓдар, «Барар жерiм балћан тау, Ол да ћазаћ барѕан тау». Торсыћбай. Ту, мынау, Ћанды iштi-ау... Кемпiр. Ћанды iшкем жоћ! Iшкенiм коньяк, Оны бiлiп айт! Ћазiр заман – Жаман кешiп, Жантаћ жеген. Оны бар бiлгенде, И бiлмеген! Жымпи. Ол да жаћсы, еѓ жаћсысы, Жљр дегенде – жљрген. Кемпiр. Ал, мiне, жљрiп кеп кеттiк... Сiѓлiм, ћолымды џста, ћџлыным. Сау болыѓдар, ћазаћтар...

(Ќндиша кемпiрдiѓ ћолтыѕынан демеп, Жымпи оныѓ «коляскасын» сљйреп кетедi). Торсыћбай. Ту... ћџтылдыћ па, жоћ па? Басћа бќле тiлеп, Ћайдан ќкелдiк зiн сљйреп. Ќлипа. Сiздiѓ таныс па? Торсыћбай. Жоѕа, ойбай, Керек емес ондай! Жымпи ѕой жылмаѓдап Ќкелген осында ћутыѓдап. Ќлипа. Да, солай ма? Торсыћбай. Солай, солай... Нем бар менiѓ кемпiрде, йтiп менi #лтiрме!.. Айтпаћшы, Ќлипа... (Ойланып, жан-жаѕына ћарап.) Сезген шыѕар жљрегiѓ, Ана екеуiн ќдейi жiбердiм. Тљн жамылып тџрмыз, Имандай шыным – Сен менiѓ... Ќлипа. Не болды, айтыѓыз. Торсыћбай. Айта алмай, Тарылып тџрѕаны тынысым... Сенiѓ ќргi-бергi жљрiсiѓ, Оћтаудай мынау тџрысыѓ, Ћысћасы, бойындаѕы бар iсiѓ, Жалындай шарпып барады Тљсiншi осыны, ћараѕым... Ќлипа. Менiѓ не амалым? Торсыћбай. Жаным-ау, жанарым Сенен басћаны ћайдан табамын? Жљрек те тыным бермейдi. Мiне, тыѓдашы, Сарт-сџрт, сарт-сџрт соѕады. л десеѓ, #лемiн, ћараѕым Тек ашыћ болсын ћабаѕыѓ, Маѕан ж#ндеп ћараѕыѓ. Ќлипа. Ойбай, аѕа, #лќ Ќндиша бiлiп ћойса...

Торсыћбай. Ой! Ол менiѓ жаћыным емес, Не айттырѕан ћатыным емес. Ол бiлсе не болады, Ол жай ќншейiн елес. Ќлипа. Рас па, ћойыѓызшы... Торсыћбай. Рас, рас, Ол дегенiѓ жай те шыћћан елес... Ќлипа. Сонда да, Шыѕып кетпесiн т#белес. Торсыћбай. Шыћпайды, шыћпайды Жљрек сырын, Сенен басћа Ешкiм џћпайды. Сенi к#ргенде-аћ Ћџлап тљстiм боздап... Ќлипа. Мен де шырамыттым сiздi... Елдiѓ к#зiнше љндей алмадым... Торсыћбай ("зеуреп). Оу, тiлiѓнен айналдым, С#зiѓнiѓ мынау ћаймаѕын. Жiгерiме кљш бердi, К#терiлiп байраѕым. Жетi ћараѓѕы тљнде, Сџлу сазды љнде Ендi болсын менiмен кљнде! Сен мендiксiѓ кљнi-тљнде, (Аймалай бастайды) Ќлипа (ћылымсып). Ой, Тор аѕа, Тор аѕа... Торсыћбай. Ќлт#шке, менi ћинама, Тљсiп кетсем де минаѕа. Бас тiктiм мiне #лiмге, Ћосшы сезiмдi сезiмге! Ќлипа. Тор аѕа, Тор аѕа, Осылай да бола ма? Торсыћбай. Болады, болады, Iсiмiз ќлi-аћ оѓады. зiѓ айтсаѓ болѕаны Ћалѕан жџмыс ћолдаѕы. Ќлипа. Не айтайын, Тор аѕа? Торсыћбай. Љй, тiлiѓнен садаѕа, Тљрiѓнен садаѕа!

К#ктемдей мынау к#ркiѓнен, Оймаћтай толѕан ернiѓнен. Аймалап #тсе болмай ма, Неѕып тџрмын мџндайда? Ќлипа. Ойбай, Тор аѕа, Болмайды, џят та... Торсыћбай. Џят деген тек жџмаћта, Осы ерiн менi жџбатћан. Ертелi-кеш саѕынтып, зiѓдi ѕана ћџмартћан. Сенен басћа жоћ менде Сенi жалѕыз жаратћан! Зорѕа таптым ћазаћтан! Ћџтћар менi азаптан... (Ћџшаћтап Ќлипаны ернiнен сљйе бастайды. Осы кезде Жымпи мен Ќндиша кiрiп келiп, аѓтаѓ боп тџрып ћалады). Жымпи (айћайлап). Атаѓа нќлет, Торсыћбай! Мынауыѓ не, ойбай! Ќй, мынаны ћарашы, Сумандатып с#здi Ала берiп к#здi, Шаѕысып ендi жатћанын. Менi кiм дейдi мынау! Кќнi, дџѕанды жаттаѕын лтiру маѕан ћасћаѕым! Торсыћбай (егесiп). Жымпи, Сен #йтiп шатпаѕын! ЗАГС-ке мџнымен тџрып па еѓ? Ћане, бар ма айтпаѕыѓ. Ќндиша (к"герiп Торсыћбайѕа). К#ргенсiз ћашанѕы! Алла берсiн жазанды! Џяттан безiп былшиѕан Сенде жоћ еш иман! Жымпи. Жазасын мен-аћ беремiн Осыдан к#ретiндi к#ремiн! Ќндиша. Бер жазасын кќпiрдiѓ, Жер бетiнен кетiргiн. Ћаћысы жоћ жљруге

Ойнап елмен кљлуге. Жымпи. Басыѓды жарамын, Зымиян – харам! Ќндиша. Жар басын, жар! Ћџласа ћџлар, Осыѕан лайыћ бџлар! Торсыћбай. Мен де ћарап ћалмаспын, Келiп тџр мiне, албастым! Махаббаттыѓ жолыѓда, лсе, #лем ћолыѓда! Жымпи. Махаббатшылыныѓ, Жџлынып тљскiр жџлыныѓ! Ќндиша (Ќлипаѕа айѕайлап). Ей, ћатын, сен ћашпа, Тоћта деймiн, тоћта, Iсiм сенiмен болсын шошћа! Ћарашы ей, мынаныѓ Бостан босћа. Торсыћбай. Все, таусылды менiѓ шыдамым. Ќндиша. Ойбай, оћытшы Мынаныѓ иманын! Жымпи. Ћазiр оћытамын, Осымен жоћ ћыламын. Ќндиша. Ћаћсатпай #лтiр. (Сумкасынан бќкi алып бередi.) Мќ, пышаћ #ткiр, Кестiретiнiн кестiр, Тестiретiнiн тестiр. лсе, #лсiн Iшi кепкiр! ... Ана ћатынды џстайын, Ћарашы ей мџныѓ ћоћайын!.. (Т"белес бастайды.) Дауыс (жоѕарѕы балконнан айћайлап). Ќй, тљге џйћы бересiѓдер ме, жоћ па? Бџл не деген масћара?! Љй, #ѓкей џяттан безген, анам маѕан кезген, ћаѓѕыбас кезбен! Ќне, полиция шаћырдыћ! Жиналѕан наћџрыс! (Полиция машинасыныѓ сиренасы естiледi.) СОЃЫ

СОТАНАЙДЫЃ СОЃЅЫ ЉЙЛЕНУI (Музыкалы-думанды ћойылым. Водевиль) Р лдерде: Шал – жасы келген кќрия Кемпiр – шалдыѓ бќйбiшесi Ћоћай – олардыѓ љлкен џлы Сќлiмбай – ортаншы џлы Сотанай – кенже џлы Гљлшатай – Сотанайдыѓ 1-шi ќйелi Ћџралай – 2-шi ќйелi Тџмарай – 3-шi ќйелi Ќйкенай – 4-шi ќйелi Кќмилай – 5-шi ќйелi Алтынай – 6-шы ќйелi. 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс (Ќлеукiм таѓ атћан, љш аѕайынды жiгiттердiѓ ћатар тџрѕан љйлерiнiѓ ортаћ ауласы, Ћоћай жљгiрiп келiп Сќлiмбайдыѓ есiгiн ћаѕып шаћырады). Ћоћай. Ќй, Сќлiмбай, љйдемiсiѓ, бар болсаѓ шыћ бермен, неге љндемейсiѓ? Жер жџтып кеттi ме? Берi кел, берi! Ќкеѓнiѓ, не џйћы жоћ, не кљлкi жоћ, к#рген кљн – кљн емес, тљнек болды ѕой тегi! Ќй, Сќлiмбай, езiлiп жата бермей тџр ендi, ана ћос жамбастан не ћалды, тџр, шаруа бар. Сќлiмбай (џйћылы-ояу iш киiммен шыѕады). Ау, аѕасы, Ћоћай-ау, не болды таѓ атпай дљрлiгiп? Тыныштыћ па? Жоћ ќлде, таѕы ћырылыстыћ па? Ћоћай. Ћайдаѕы тыныштыћ, таѕы ћырылыстыћ! Ана иттiѓ баласы туѕан iнiмiз – Сотанай ана келiндi тастап, жаѓадан таѕы ќйел алайын деп жатыр. Бџл бiр ћатынѕа тоймайтын бќле болды. Сќлiмбай (тљсiнбей). Е, алса алсын, аяйсыѓ ба елдiѓ ќйелiн. Ол оныѓ #з жџмысы, бiлгенiн жасасын. Бiреудiѓ отбасы, жанџясына араласып, #ле алмай жљргем жоћ...

Ћоћай. Ќй, Сќлiмбай, џйћыѓнан оян, ойбай, не шатып тџрсыѓ, бљйткен кљнiѓ ћџрысын! Бас десе, ћџлаћ деп к#китiнiѓ не осы! Сќлiмбай. Оу, аѕасы, таѓ атпай не болды џрысып? Ћоћай. Џрысћан сендерге аз! Бiр ќкеден љш аѕайындымыз, кќне, жарћыраѕан маѓдайымыз?! Ќбден елге кљлкi болдыћ, к#здерiне тљрпi болдыћ. Осыны ойлап бiлiп жатћан бiреуiѓ жоћ. Сќлiмбай. Оу, к#кесi, айтсаѓшы, с#здiѓ т#тесiн! Не болды бљйтiп, бќрiнен љркiп. Ћоћай. Айтсам с#здiѓ т#тесiн, ћазiр о дљниеге кетесiѓ. Ой, #ѓкей тљк тљсiнбейтiн жетесiз! Сќлiмбай. Ой, сiз де б#сесiз! Айтасыз ба, ќлде љйге ћайтасыз ба? Тџрамыз ба осылай далада дамбалшаѓ сопиып? Ћоћай. Айтам, айтсам болайын деп тџр бiр сойћан! Анау Сотайыѓ љйленемiн деп жатыр, айттым ѕой? Сќлiмбай. Айттыѓ. Ћоћай. Айтсам, бџл нешiншi ќйел екенiн бiлесiѓ бе? Сќлiмбай (ойланып). А, а?! Ойбай, нешiншi едi? Ћоћай. Во, бќленiѓ бќрi осында боп тџр! Сќлiмбай. Рас-ау, #зi сонда ћалай боп тџр? Ћоћай. Солай боп тџр. Бљкiл ауыл кљлiп, жаѕасын џстап тџр. Тџћым-тџяѕымыз масћара, жермен жексен болѕалы тџр. Сќлiмбай. Ойбай, аѕасы, мынау расында шатаћ ћой, жаман атаћ ћой! Ћоћай. Ендi мен баѕанадан неге бажылдап жљрмiн. Бес ќйел шыѕарып, алтыншы ќйел алѕалы жатыр ол найсап! Сќлiмбай. Астапыралла, солай ма? Ћоћай. Cолаймасы несi? Солай! Туысыѓ ѕой, соны бiлмейсiѓ бе, ойбай! Сќлiмбай (басын ћасып). Е, ћайдан бiлем, елдiѓ ќйелiн кiм санаѕан. Ќй, шынында, бџл #зi бiр рекорд болѕалы тџр екен ќ?... Осы ел, к#п ќйел алуѕа «мќстiр» ќ... Ћоћай. Ой, оѓбаѕан, ол елдiкi емес, бiздiк! Анау – iнiѓ Сотанай, сенiѓ тџћымыѓ, ћаныѓ, значит – жљрегiѓ, жаныѓ! Оѕан кљлген ел бiзге кљлiп жатыр. Сќлiмбай. Ойпырмай, рас-ау, сонда тџћымымызбен «жќлеп» болдыћ-ау, ќ! (Аузын жаба ћояды.) Ћоћай (џрсып). Тек, ой к#ргенсiз, не айтып тџрсыѓ, #зi. Бiреу естiп ћойса ћайтесiѓ. «Iрiген ауыздан шiрiген с#з шыѕа-

ды» деген. Осы ауыздарыѓа бiр есi дџрыс с#з тљсе ме? Жоћ па?! Шелектен т#ккендей лаћ еткiзесiѓдер. Сќлiмбай. К#ке, ендi не iстеймiз? Ћоћай. Вот мiне, мен сол љшiн келдiм. Аћылдасайыћ, бџл иттi атып тастайыћ, болмаса бiр шарасын жасайыћ. Сќлiмбай. О, мен таптым аѕасы, Оныѓ еѓ мыћты шарасы – Пiштiрiп тастайыћ, Сосын жљремiз ћасћайып! Ћоћай. Алла, дiнiѓ ћандай ћатты! Осыны ћай басыѓмен таптыѓ? Одан кейiн ол шiѓкiлдеп ћалады. «Ћатын дауысты еркекте ћуат болмас, Еркек дауысты ћатында џят болмас». Сќлiмбай. Ендi не iстеймiз, Мџны ћалай кљштеймiз? Аѕайынныѓ џрысы – Торћаныѓ жыртысы, Мџныѓ да бiтпедi ћыртысы. Ћоћай. О, таптым, таптым! Сќлiмбай. Айт, айт, айтћын! Ћоћай. «Аѕайынныѓ азары болса да, безерi болмайды». Бiраћ ол ит оѓбайды! Тапћаным мынау: анау љйдегi 90-ѕа келген ќкейге айтайыћ. «Елден џят болды, мынаны бiр ж#нге сал, бiзге де, сiзге де с#з кеп жатыр, бџл иттi ћатыр, болмаса ыстыћ суѕа матыр!» – деп шалды екi жаћтан ћайрайыћ, ар жаѕын ол #зi-аћ ћатырады. Сќлiмбай. Мiне, тапћан аћыл, Рас, айтсаћ шалѕа айтып, Т#бесiн ойѕызайыћ, Сосын бџл иттiѓ Жќлептiгiн ћойѕызайыћ! Болмаса, Бордай тоздырайыћ! Ћоћай. Ќбден дџрыс, табылѕан шешiм, Шалдан оѓбай таяѕын жесiн! «Џлѕа отыз љйден тыю, Ћызѕа ћырыћ љйден тыю». Онда бастайыћ. зi ћайда жљр екен ћасћайып. Сќлiмбай (келе жатћан iнiсiн к"рiп). Ќнi келедi, Сотанай, ќзiрше тыѕылайыћ.

Бiрдеѓе десе, бiр емес, екi џрайыћ! Басын жоћ ћылам, ол саѕан лайыћ! Ћоћай. Асыћпа, шалдыѓ #зi-аћ оны Таяћпен оѓды-солды Перiп #лiмше ћылад, Сосын, ол ћысатын жерiн – ћысат! (Екеуi аула iшiне кiрiп кетедi. К"ѓiлдi, ќндетiп Сотанай шыѕады.) Сотанай (к"ѓiлдi ќндетiп). Ћонѕаны ауылымныѓ жаз болса екен, Iшiнде ћаптап жљреген ћыз болса екен, Тiлеуiн екi жастыѓ сiз тiлеѓiз, Мереке, кљнде осылай той болса екен. Бљлдiрген, Ћандай жаћсы, Ћџрбылармен бiр жљрген. Бiр, екi, љш, т#рт, бес – неге џнамайды, Жљрегiм ненi сезiп, армандайды. Ћараѕым «алтыным», айналайын Сотанай шыдамайды, тџра алмайды. Бљлдiрген, Ћандай жаћсы, Ћџрбылармен бiр жљрген. (Ћоћай мен Сќлiмбай сыѕалап тыѓдап тџрып, бiрбiрiне сыбырлайды.) Сќлiмбай. Ой, кќпiр-найсап, летiн болдыѓ ѕой ћаћсап! Мынау мауыћћан мысыћтай Жеп ћояр бќрiн бас сап! Ћоћай. Мынау бiздiѓ тџћымѕа тартпаѕан, Мынадан ћџриды бљкiл ћоѕам. Љй, кќззап, оѓбаѕан! Сотанай (ќндетiп). Айым-ай, Аѕарып атћан таѓым-ай, Жанап бiр #тшi ћалћа жаным-ай. Сќлiмбай (сыѕалап). Мынау ауру, бџѕан ем ћонбайды, Атып тастамаса, болмайды. Ћџдай бiледi, мынау оѓбайды! Ћоћай. Атсаћ, бџл о дљниенi бљлдiредi!

Сќлiмбай. Бљлдiрсе, бљлдiрсiн, О жаћта мџны кiм бiледi. Ћоћай. Ойбай-ау, мџныѓ бiздiѓ тџћым екенiн Ол жаћтыѓ бќрi бiледi. Сосын таѕы бiзге кљледi. Басћа ем керек бџѕан, Бџл рас ауру, оѓбаѕан! Сотанай (саусаѕымен санап). Бiр ќйел – сљйiк, Екi ќйел – кљйiк, Љш ќйел – бекер, Т#рт ќйел – шекер Бес ќйел – апат, Алты ќйел – рахат. Ћоћай (естiртiп айћайлап). Екi сиыр – айран, Екi ћатын – ойран! Сотанай (жан-жаѕына ћарап, шошып). А, бiреу бiрдеѓе дей ме, Жоћ, ќлде к#зiме к#к шыбын љймелей ме?.. Ћатын аламын деп к#птеп, Аяѕым келiп жљрмесiн к#ктен. (Aзiн-"зi жџбатып.) Ћой, ћой, Сотеке, оныѓ бќрi елес, Бiреу к#нсе, бiреу к#нбес, Елдiѓ несi бар менде Ќйел менiкi, олардiкi емес! К#п ќйел алу ћолынан келмейдi, Сонан соѓ ћызѕанып тыныш жљрмейд... Шамасы келмесе, Ќй, бiзге неге бермейдi! Сќлiмбай (сыѕалап). Ой, кќпiр. Мынаныѓ сџћыты жаман! С#зiн ћарашы, Таћап тџр тура – аћыр заман. Сотанай (таѕы да жан-жаѕына алаѓдап). Бiреу бiрдеѓе дей ме, Жоћ ќлде, ћџлаѕым елеѓдей ме? Баћыт ћџсым ћолыма ћонѕанша, Тойым болѕанша Аман болсам екен,

«Я аруаћ» деп Белдi будым бекем! Айтпаћшы, сол баћыт ћџсым ћайда екен? Алтынай жаным, к#рiншi менiѓ к#зiме. Оѓашада екеумiз аћылдасайыћ. Алдымызда не пќле кљтiп тџрѕанын кiм бiледi. Алтынай, берi кел, берi... (Алтынай келедi.) Алтынай. Жќй шаћырдыѓыз ба, Сотеке? Жоћ, ќлде ойыѓыз бџзылды ма? Сотанай. Ћџдай саћтасын, ой бџзылып не бопты. Ер жiгiттiѓ екi айтћаны #лгенi. Айтћаным айтћан, маѕан басћа ќйелдiѓ керегi жоћ. Тек сен ѕана менiѓ жарыћ жџлдызым, арманым, жалѕыз #зiѓ таѓдаѕаным. Алтынай. Ќй, ћайдам, Сотеке, ћазiр кљйдiм-жандым деп, ертеѓ «ћапы ћалдым» деп, менi тастап, жетiншiсiне жармасып жљрмейсiз бе? Сотанай. Астапыралла, ћой олай деме. «Жалмауызѕа да жан керек» деген, соншама менi бiр перi соѕып кетiп пе. Жетiншi ќйел алып #ле алмай жљрген жоћпын. Осымен тоћтадым, мiне – шыным, мiне – иманым! Алтынай. Ќй, ћайдан, ана бес ќйелдi алып, шыѕарѕанда да #стiп ант-су iшкен шыѕарсыз. Сотанай. Жоћ, #йткем жоћ. Ќгќрќкiм болса, ол кезде жас болдыћ, мас болдыћ, аш болдыћ, к#ѓiл к#ктем демекшi. Алтынай. Ал ћазiр сонда, к#ѓiлiѓiз ћыс болды ма, ќлде кќртейiп ћалдыѓыз ба, Сотеке? Сотанай. Ой, жоѕа, аллам саћтасын! Ћартейiп не бопты!? Тек ес кiрiп, етек-жеѓiмiздi жинап, алды-артымызѕа ћарадыћ та... Алтынай. Ќй, бiлмеймiн, кейiн таѕы да он екi айда он љш той болып жљрмесе болды да... Сотанай. Болмайды, болмайды. Оѕан аспанда – Ћџдай, жерде – мен #зiм куќмiн. «Жiгiттер, ойын арзан, кљлкi ћымбат, екi тљрлi нќрсе ѕой сыр мен сымбат», – деп Абай џстазым айтпаћшы, ойын арзан, сондыћтан бар ойын бiттi, ендi таптаза шыным басталды, Алтынай кљнiм! Осы жолы асыѕым алшы тљссе болды, осымен тоћтаймын. Алтынай. Мейлi, тек елге не деймiз? Сотанай. Ойбай-ау, онда елдiѓ не шатаѕы бар? Ќйелдi ел емес, мен алам ѕой. Алтынай. Ќйтсе де ата-анаѓа не дейсiѓ?

Сотанай. Ой, ата-ананыѓ жарасы жеѓiл, кемпiрдiѓ мойнына бiр шќлi салсам болды, шипасы бiтедi, сылћ ете ћалады. Ол #зi, #зiм сияћты «сентментальный». Алтынай. Ал атаѓыз ше? Сотанай. Мiне, мќселе осында, ол шал жасы келсе де ќлi алжи ћойѕан жоћ, оталмайтын ескi трактор сияћты бiр ћырсыћса – ћырсыћ. Пiлмен ћозѕай алмайсыѓ. Алтынай. Онда ћџрыдыћ ћой. Сотанай. Не бопты ћџрып. лмеген ћџлѕа да бiр мейрам, бiр ретi болар. Алтынай. Ћандай ретi? Сотанай. Шалѕа #тiрiктi шындай, шынды ћџдай џрѕандай б#се берсеѓ сенiп ћалады, аћыры миы ћатып к#не салады. Алтынай. Не сонда. Ол да сентиментальный ма? Сотанай. Жоћ, просто ескiнiѓ адамдары ѕой, с#зге тоћтайды. С#здiѓ ћадiрiн, базардыѓ нарћын бiледi, пќтшаѕар! Алтынай. Ќйтпесе Сотеке, аѕаларыѓ бар, к#пшiлiк бар, џят сияћты... К#пке не деймiз, Сотеке? Сотанай. Ой, Алтынай, сен де ескi патифон ћџсап ызылдап, несi џят? К#п, к#пшiлiк деген не ол? Исаны аѕашћа шегелеп #лтiрген к#п! Пайѕамбарды тљйенiѓ жемтiгiне к#мген – к#п! Ендеше к#пте аћыл жоћ, ебiн тап та ж#нге сал. Ол жаѕынан саспа. Алтынай. Мейлi онда, жiгiттiѓ к#зге тљсiп, к#рiнерi де, абыройыѓныѓ т#гiлерi де бiр жиын, бiр дау деген, ендi басыѓызѕа iс тљскен екен, бiр ћџдай жар болсын! Сотанай. Е, мiне, баѕанадан берi осылай демейсiѓ бе? «Доброе слово и кошке приятно» деген. Айналайын Алтыным, айналайым! (Ћџшаћтайды.) Алтынай. Ойбай, Сотеке, ћойыѓызшы, мџныѓыз не? Ќнi љлкен аѕаѓыз – Ћоћайдыѓ љйi, мiне, ортаншы аѕаѓыз – Сќлiмбайдыѓ љйi, терезелерiнен к#рiп ћойса, џят емес пе, ћойыѓызшы тегi... Сотанай. Олар бiлмей, к#рмей жљр деймiсiѓ, бќрiн сезiп, бiлiп жљр. Тек атарѕа оѕы болмай, дымдары ћџруда. Менiмше, осылар бiрдеѓе дайындап жљр. Ќсiресе, ана љлкен аѕам Ћоћайдыѓ сiркесi су к#термей, бљргесi бу к#термей ындыны бiруде! Алтынай. Ол ћайынаѕама не бопты соншама? Сотанай. Не болушы едi, менiѓ алтыншы рет љйленетiнiмдi естiп, шiлдiѓ боѕындай тоз-тозы шыѕуда.

Алтынай. Онысы несi сонда? Сотанай. Онысы, «Атадан алтау туса да, Арыстаны бiреуаћ» демекшi, мен iштерiндегi Арыстаны болып кеткендiктен жынданат та, тќйiрi. Алтынай. Е, оныѓ ћолын кiм ћаѕыпты, ол ћайынаѕам да алсын, тiптi алтау емес, жетеу алсын. Сотанай. Иќ, алады! Жалѕыз ћатынын ћарыћ ћыла алмай жљргенде... (Осы кезде шешей к"рiнедi.) Ойбай, ќнi шешеѓ келе жатыр, осымен ќѓгiменi доѕарайыћ, сен ќзiрше бара тџр, Алтыным. Мен бџ кiсiнiѓ тамырын басып, алдап-сулап к#рейiн. (Алтынай кетедi.) Кемпiр. Ќй, Сотанай, жаћсы болды љйде екенсiѓ ѕой, сенi iздеп сандалам ба деп тџр едiм. Сотанай. Ќу, мамаша, жалѕызым, сiзден басћа мен байѕџсты кiм iздеушi едi. (Бетiнен сљйедi.) Осындамын да, таѓ атпай ћайда барам ќй-шќй жоћ. Кемпiр. Сенi iздеп келгенiм, ќлгi «ћарамаса – ћатын, баћпаса – мал кетедi» деген, ел iшi ырыѓ-жырыѓ ќѓгiме, шаруаѓ дџрыс па #зi? Сотанай. Ћандай шаруа? Кемпiр. Ќйелдерiѓмен «разбираться» етiп болдыћ ба? Елдiѓ пыш-пышы осы. Сотанай. Ой, ол ел айта бередi, ћайсысыныѓ аузына ћаћпаћ боласыѓ. «Мен к#рдiм дљние деген иттiѓ к#тiн, жеп жљр ѕой бiреуiнiѓ бiреуi етiн», – деп Абай џстазым айтћандай, олардыѓ андыѕандары тек #сек. Кемпiр. Дџрыс ћой, џстазы жаћсыныѓ џстамы жаћсы деген, еѓ кенжесi сен болѕан соѓ, басћаларѕа ћараѕанда саѕан бљйрегiм бџрып, бауыр етiм елжiреп тџрады. Сосын ѕой айтып жатћаным. Сотанай. К#ѓiлiмнен садаѕа кетейiн апашым. (Ћойнынан орамал алып, шешесiнiѓ мойнына жабады.) Мынау да болмайды, ырым болады. К#зiѓдей к#р. Кемпiр. Айналайын ћџлыным, бџѕан несiне ќуре болдыѓ, заман болса мынау кљйiп тџрѕан. Сотанай. Оћасы жоћ. «Артыћ дќулет бас жармайды». Айтпаћшы, менiѓ бiр сырым бар едi. Ешкiмге айтпайсыѓ ба? Кемпiр. Ћџдай саћтасын, елдiѓ ќѓгiмесiн тасып не бопты. Сотанай. Онда сыр былай: заман олай-бџлай боп кетсе арћа сљйер боласыѓ ба?

Кемпiр. Ћандай заманды айтасыѓ, ќѓгiме не туралы #зi? Сотанай. Ќлгi не деушi едi, «Ќлемдi тљгел к#рсе де, Алтын љйге кiрсе де, Аспанда жџлдыз аралап, Ай нџрын џстап мiнсе де Сџлуѕа тоймас жiгiттер! Кемпiр (шошып). Ойбай, бќтiр-ау, шынымен сен #зi таѕы да ќйел ала... (Сотанай оныѓ аузын жаба ћояды.) Сотанай. Ойбай, аћырын, љй артында кiсi бар. Аћырын, к#п шыж-быждан, бiр сiз-бiзiмiз жаћсы. (Осы кезде бес келiн к"рiнедi.) Кемпiр (бес келiндi к"рiп). Аналар бiздiѓ келiндер емес пе? Неѕып жљр #здерi, таѓ атпай шулап, тiптi ћаздай тiзiлiп алыпты ѕой #здерi. Айтатыныѓды осы арада айтасыѓ ба, жоћ... Сотанай. Ана жаћта, ана жаћта... рас, мыналар сенiѓ «экскелiндерiѓ» ѕой... Кемпiр. Љйбай, ћџрысын, бќледен машайыћ ћашыпты деген, жљр кетейiк, балам. Сотанай. Ћџрымайды ѕой, ћџрымайды. Бџл бќледен машайыћ тљгiл ћызылк#з сайтанныѓ #зi де ћашып кетер. Кемпiр. Ендi ел аман, жџрт тынышта #зiѓ ѕой желiгiп, ћатын к#рсеѓ болды тура загске сљйрейсiѓ ѕой, тегi. Сотанай. Ойбай-ау, мен емес сљйрейтiн, осы ш#п желкелердiѓ #здерi ѕой сљйрейтiн. Кемпiр. Ендi сонда ноћталаѕан #гiз ћџсап ерiп жљре беремiсiѓ, шамалы айбат к#рсетпейсiѓ бе. Сотанай. Ћайдаѕы айбат, ћарындары ћампиып ћалса не iстеймiн, тќйiрi. Кемпiр. Љйбу к#тек, ондай бќлесi бар ма ед, таѕы, ойбай аналар осында келе жатыр ѕой #зi, ћой, бџл ћызылк#з бќлелердiѓ к#здерiне тљспей-аћ кетейiн. (Тез кетедi.) Мен анда кљтем. Сотанай (келе жатћан ќйелдерге ћарап). Ойбай, мына ћатындар неѕып жљр шулап, Ой, #ѓкей, жамырап ћалѕырлар, жамырап. Кете тџрайын ќзiрше алысыраћ, Алтыншыны алѕызбаймын деп шарћ џрад. Ой, бџлардан бќрi шыѕад, шыѕад.

Сќлiмбай (сыѕалап). Атаѓа нќлет, Кетсеѓ, кет! з тљбiѓе – #зiѓ жет! Сотанай (таѓданып кетедi). Бiреу бiрдеѓе дей ме, Ќлде ћџлаѕым елеѓдей ме? (Назды музыка ойналып, Сотанайдыѓ бџрынѕы бес ќйелi би ырѕаѕымен "леѓдете шыѕады.) Ќйелдер. Дариѕа, дљниеге неге келдiк-ай, Келдiк те, бiр жаманныѓ соѓынан ердiк-ай, Сене алмай, сендiм дерге дос таба алмай, Екенiн #мiр фќни ендi бiлдiк-ай. Ѕашыѕым, асылым, Ћайѕыѓмен-ай жасыдым. Жiгiттер, таѕат-сабыр ете алмаѕан, Мџратћа к#р iзденiп жете алмаѕан. Ћайырса к#к ћаршыѕа ћаз алмайды. Жiбектi жљн ћылады тљте алмаѕан. Гљлшатай (ќндi тоћтатып, бќрiне ћарап). Ќй, ћыздар, менде бiр џсыныс бар. Мџнымды кiм тындар? Бќрiмiз шыѕыппыз бiр байдан. Одан да ашпаймыз ба оѕан – майдан! Ћџралай. Майдан ашу келе ме ћолдан, Ол барып тџрѕан оѓбаѕан, Мерт боп кетсек ћайтесiѓ, Ћазiр заман жаман! Тџмарай. Ия, рас айтасыѓ Одан бќрi шыѕады, Сотанай бiлдiрмей-аћ Бќрiн тындырады. Шетiмiзден ћылћындырады! Ќйкенай. Тындырса, тындырсын, Мейлi, бќрiмiздi кљйдiрсiн. Ћолына барып #лейiк, Сонымен оны ћара жерге к#мейiк. Кќмилай. Ия, бљйтiп жљргенше ћиналып, Оданша бќрiмiз жиналып. Бiр амалын табайыћ. Жазыѕымыз, ћазаћ болѕанымыз ба, аѕайын! Тџмарай. Рас, рас, Кќмила дџрыс меѓзейдi, Осы бар ѕой, осы еркектер

Ылѕи бiрдеѓенi iздейдi, Ћасында отырсаѓ да, жатсаѓ да Сенi тiптi сезбейдi, Сезбейдi-ау, сезбейдi. Ќйкенай. Ќй, ћыздар, «Жылаѕанѕа – #кiрген» «Ашыћћанѕа – кекiрген» кезiгедi. Ќрине бџл еркек асћан Сондыћтан бiзден безiнедi. Бќрiмiз бас болып Ќп-ќдемi жас болып, Бiр амалын табайыћ, Кестiрсек те, тестiрсек те Абаћтыѕа жабайыћ! (Осы кезде Сќлiмбай мен Ћоћай жљгiрiп шыѕады.) Ћоћай (ќндетiп). Аспанда ай болмаса адасады, К#ѓiлдi к#термесе кiр басады! Кеудесi жаћсылардыѓ алтын сандыћ, Сандыћты кiлт болмаса кiм ашады. Сќлiмбай (ќндетiп). Айналайын, ћараѕым, алтыным-ай, Аћ жљзiѓдi к#ргенде балћыдым-ай, К#рмегелi к#п айдыѓ жљзi болды, Есен-аман жљрмiсiѓ жарћыным-ай. (Ћыздар ћайынаѕаларына иiлiп сќлем бередi.) Ћоћай. Апырмай, алтыным сен – Гљлшатаймысыѓ? Гљлшатай. Ия, ћайынаѕа Гљлшатаймын. Ћоћай. Сен Ћџралаймысыѓ? Ћџралай. Ия, ћайынаѕа, Ћџралаймын. Ћоћай. Мынау – Тџмарай, Мынау – Ќйкенай, Мынау – Кќмилай. й, #ѓкей жарћыраѕан жанымай! Келiѓдердiѓ бќрi мiне – осындай! Бiрiнен-бiрi асћан аппаћ мамыћтай. Гљлшатай (таѓданып). Не деп тџрсыз ћайнаѕа – Ћоћай? Ћоћай. Ойбай, ѕапу етiѓдер, Айтып ћалыппын байћамай. Аппаћ мамыћ емес, Жарћ-жџрћ еткен жаћџттый!

Сќлiмбай ("зiне-"зi, жеке тџрып). Ќй, менiѓ ойыма бiрдеѓе келiп тџр, Айтпасам, к#кiрегiмдi керiп тџр. Џят та болса айтайын, Айтпай ендi ћайтейiн. Шiркiн-ай, мыналардыѓ тiзiлiп тџрѕаны-ай, Мына заманныѓ бiздi ћысып, ќбден бџзѕаны-ай. К#ѓiлiм ќлем-жќлем сеѓ жљргендей Мыналарды ћарашы, ауызѕа салып љргендей! Ћап, ќй-ќ!.. Ћарным – мынау ћабаћтай, Артым – анау табаћтай. Жастыћ шаѕым болса егер. Ћос тiзеге салар ем Бiреуiн де бет ћаратпай! Ћоћай (Сќлiмбайѕа, таѓданып). Ќй, Сќлiмбай, Жын џрѕан баћсыдай. Не кљбiрлеп тџрсыѓ Айтсаѓшы ортаѕа шыѕып былай! Ќйкенай. Кiшi ћайынаѕа, Ойыѓыз жай ма, аѕа! Ћџралай. Соны айтамын, Айтпай ендi ћайтемiн, Бiр к#зiѓiз ћысылып, Бiр к#зiѓiз iсiнiп, Не болды сiзге? Болмадыћ ћой тљсiнiп! Тџмарай. Ћайнаѕа – к#кесi Отпен ойнама деген, Жоћ ќлде ойыѓыз Бар ма екен б#тен. Сќлiмбай (сасып). Астапыралла, мен жќй-ќншейiн, Кљл десеѓ, бiрге кљлейiк, Пожалыста, Туыс болѕан жаћсы ѕой, Ћолды осылай ћысып џста. (Ћыздармен билейдi, музыка ойналады.) Ћоћай (ойын-сауыћты тоћтатып). Ал ендi, мен айтайын с#здiѓ ћысћасын,

Ќрi менде, ќрi тура нџсћасын. Уайым-ћайѕы жеп жљрген Мљмкiн сендер де бiр шетiн џстарсыѓ! Гљлшатай. Айтыѓыз, егерде жаћса оныѓыз, Бiз болармыз – бiр ћолыѓыз. Ћџралай. Мљмкiн бiрге болар жолымыз Табылса оѓымыз бен солымыз. Ќйкенай. Ћџдай бiзге наѕыпты... Байдан ћолды ћаћса да, Ћайынаѕаѕа жарытты. Тџмарай. Сотанай ћазiр тiрi #лiк, «Ќмеѓгерлiкке» бџлар лайыћты. Ћоћай (сасып). Ќй, ќй, с#йле ойбай байыпты, Бiреу естiп ћойса, таѕар таѕы айыпты. Ћаѓћу с#зге ел ћџмар Ћазаћ па мџѓдайда ћарап тџрар... Кќмилай. Ойпырмай, ћайнаѕа не болды шошып, Ќйел к#рмегендей, #лердей оршып. Ћоћай (ќбден сасып). Ћойындаршы тегi, Бiреу-мiреу к#рсе ртенiп тљсер #зегi. Сќлiмбай ("зiне-"зi жеке). Ойпырай, Есiме тљсiп кеттi торы ћџнан, Шулаѕан #ѓкей мынау тобырынан. Ажарлы албыраѕан аћ бетiнен Шiркiн, оѓаша сљйгiзше бiр тамаѕынан. Ањ, дљние, дљние! Сонда аћылѕа кiм ие?! Есiѓдi жиып, Иiскелеп сљйiп. Ћанар ма шiркiн, Маућым иiп... Ћоћай (Сќлiмбайѕа). Ќй, Сќлiмбай, Сенi жын џрды ма, ойбай!? Мыналардыѓ шаруасын Несiне жасырасыѓ, Давай айтайыћ, Наѕып тџрсыѓ ћайћайып?!

Сќлiмбай. Айтсаћ, айтайыћ... Бiраћ бесеуiне бiрдей Байды ћайдан табайыћ? Ћоћай (ашуланып). Ой, сен де ћызыћсыѓ, Оны-мџны мыжыпсыѓ! Шалѕа барып жљгiнсек, Айтып бќрiн бiлдiрсек, Ана џлдыѓ жотасын тiлдiрсек, Сол болады ћџл-есек! Алтыншысы керек емес! Ол бiзге есеп емес! Ана итке т#сек емес! Ќйелдер (ћуанып). Табылды, табылды. Ћоћай ћайнаѕам аћылды, Жинап #ѓкей жаѕынды Шаћыр ана батырды. Тоћсандаѕы ќкесiн, Сексендегi шешесiн Бiздер ќбден тыѓдайыћ, Шешсiн кiмге-кiм лайыћ! Сќлiмбай. Е, мейлi, осыѕан бќрiмiз жџмылайыћ, Љйге жљрiѓдер, ќй, халайыћ. Сотанайды жетектеп бќрiмiз бiрге барайыћ! Гљлшатай. Сотанай келсе жаћсы, ћисайып бармай ћойса не iстеймiз. Ћџралай. Ќкесiне апарамыз деп тџр ѕой, со кiсi ћисыћтыѕын тљзеп, кљзейiтiнiн кљзеп, жаћсылап «ремонттан» #ткiзер. Ќйкенай. Ой, бџны талай ремонтпен – ж#ндеуден #ткiзiп едiк ћой, сонда не болды? Баяѕы жартас – сол жартас. Тџмарай. Соны айтам, Асћар Тоћпанов аѕамыз айтпаћшы: Баяѕы, Байћожаныѓ таяѕы. Ћоћай. Саспандар, келiндер. Бџл жолы бќрi басћаша болады. К#ресiѓдер, шал к#кесiн де к#рсетедi. Мќселе оѕан информацияны ћалай жеткiзуде. Ол жаѕын мен #зiм алам, бќрi «о-кэй» болады. здерiѓ к#ресiндер ѕой. Ќйелдер. Ой онда, аузыѓызѕа май, аѕасы. Тойыѓыз бiзден. Жљрiѓiз онда. Ертеѓгi кљнде кеш ћылмайыћ. (Думандатып билейдi, музыка.) ЉЗIЛIС

2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс (Сотанайдыѓ ќке-шешесiнiѓ љйi. Љйде шал мен кемпiр.) Шал (Бiржан сал Ћожаѕџлџлыныѓ «Жамбас сипар» ќнiн домбыраѕа ћосылып айтып отыр). Дегенде бiз ћартайдыћ, бiз ћартайдыћ, Белгiсi ћартайѕанныѓ серттен тайдыћ. Кќнеки, соныменен шыћћан мљйiз, Ћасында сџлулардыѓ к#п жантайдыћ. (Љйге алћын-жџлћын Ћоћай мен Сќлiмбай кiредi.) Екеуi (шалѕа). Ассалаумаѕалейкљм! Шал (ж"ндi танымай). Уаѕалейкљмассалам, балдар... Мынау апаћ-сапаћта Жќй жљрiс па, жоћ ќлде шатаћ па? Бќйбiшесi. Ќй, шал, бџл балларыѓ ѕой, Ћоћай мен Сќлiмбай. Неѕып ћалдыѓ танымай? Шал (зекiл). Ќй, бќйбiше, таныдым, таныдым, Бiлмей ћойдыѓ-ау, шалдыѓ ћадiрiн. Мен саѕан џнамасам, Тап бар, таѕы бiр шалды. Ала бермей жанды Ой, найсап, Шыћпайды бџдан бiр с#з – оѓды! Ћоћай (айћайлап). Ќке, сiзге iспен келдiк, Iс емес-ау, љлкен жџмыспен келдiк Шал. Е, ол не жџмыс, Бџларыѓ не жљрiс? Љшеу едiѓ, екеусiѓ Тастап кеттiѓ бе, кенжесiн? Сќлiмбай. Ќке, аћылдасатын шаруа боп тџр. Соѕан жљрек дауаламай, тiл бос тџр. Бќйбiшесi (шошып). Астапыралла, дауаламаѕаны несi? Не бљлiнiп, не болды Мынау неѕылдеп тџр? Шал. Ќй, айтсаѓ, айт, Мынау не мiѓгiрлеп тџр! Бќйбiшесi. Соны айтам, Тљрлерiѓ #рт с#ндiргендей,

Бiрдеѓенi бљлдiргендей. Айт тез, кљмбiрлемей?! Ћоћай (ашуланып). Ой, не болды шулап, Тыѓдасандаршы азыраћ Сессиядаѕы депутаттай Бас-басыѓмен жамырап... Шал. Ендi, #зiѓ ѕой, от ала келген ћатындай, Екi жаћтап, ала кеттiѓ алћымдай. Ал тыѓдадыћ, рџхсат Болмай-аћ ћойдыћ депутат! Ћоћай. Онда былай: «Ћатын к#п болса Ш#мiштi ит ќкетедi... » Шал. Е, оны маѕан несiне айтасыѓ, бќлем! Не, маѕан маћал љйретейiн деп келдiѓ бе. Ћоћай. Жо, к#ке, ары ћарай, С#здiѓ мќнiсi былай: Ана кенжеѓiз Сотанай, Адам болмай жатыр, болмай... Шал. Адам болмаѕаны несi, Кеше ѕой келдi ѕой, Ќп-ќйбќт имандай. Су ћџятын ћџмандай. здерiѓ, татар ћошындар айтћандай: «Килќсiзда, китасыз, растраивать итасыз!» Ћоћай. Жо, растраивать етiп жатћан ешкiм жоћ. Мќселе басћада Ол жас бала Сiздi џятћа ћалдырды Џят болды, масћара. Шал. Е, не болды #зi. Тџрысыѓ мынау – ит талаѕандай, Ал айт жџлмаламай. Ћоћай. «Ћойды шартыћ бљлдiредi, Елдi ћортыћ бљлдiредi» деген Мына итке ћонбай ћойды бiр ем. Шал. Не, ауру ма #зi? Сќлiмбай. Одан да жаман, Ойбай сџраман, Ќбден бiткен надан. Бќйбiше (шошып). Ќй, айтсаѓдаршы Аман ба #зi, ћарѕам.

Сќлiмбай. йтiп аман болмай... Жџлыны жџлыѓѕыр, Ћџрысын одан арман. Шал. Маѕан #зi не ћыл дейсiѓдер, К#рiлдесiѓдер, к#рiлдейсiѓдер. Тоћетерiн айтпай, безiлдейсiѓдер. «Боксавайттаѕан» машина ћџсап, не жљрмейсiѓдер... Ћоћай. Айтсаћ, былай, жолдас, Жаѓа айттым ѕой басын, «Ћыршаѓћы ћышынбай ћоймас» Мынау болып алды, ћатынѕа тоймас! Шал. Не дейдi, онысы несi, Сонда ол ћатынды жей ме? Ћоћай. Жемейдi, алат та тастайды. Алат та тастайды, Кљнде жаѓасын бастайды! Шал (таѓданып). Как, жаѓасын бастайды? Ћоћай. Солай, ќке, сiз бiздi дџрыс тљсiнiѓiз, Бџл оѓбаѕан џлыѓыз Сiздi бљкiл руѕа масћаралап, Алтыншы ћатын алмаћшы стiп џятћа ћалмаћшы. Шал. Ќй, бџл сонда кiмге тартћан, Бiздiѓ тџћымда жоћ мџндай – сойћан! Бќйбiше. Ћойшы, тегi алтау дей ме, Жќй «одноразовый» шыѕар, Оныѓ бќрiн ћайтедi? Оны ћайтып ертедi. Шал (ашулы). Ќй, кемпiр, ерткенi несi? Ћатыѓды ертпейдi, оны – ерттейдi! Бќйбiше. Кетшi ќрi, ћайдаѕыны айтпай, Ћартейгенде онысы несi?! Шатпай! Ћоћай. К#ке, ћысћасы – с#здiѓ нџсћасы, Ана иттi тќртiпке шаћырыѓыз, Аћылыѓызды айтып, баћырыѓыз. Џрсып, џрсып, т#бесiн жарып, Жон тересiн сыпырып, ћайта жапсырыѓыз! Ќйтпесе, официально бiзге тапсырыѓыз. Сќлiмбай. Ие, К#ке, ќйтпесе љйде де, тљзде де, Мынау ит сiздi де, бiздi де

Бљкiл ћазаћћа кљлдiредi, Таѕы бiрдеѓенi бљлдiредi! О заман да, бџ заман Алты ћатынды кiм алѕан?! Бќйбiше. Анада ѕана «ћойдым» деп едi, «Осымен бiттi, болдым!» деп едi. Бесiншiсi жаћпады ма екен, Ќлде кљнi-тљнi ћаћсады ма екен? Оны да тљсiнуге болады. зiмен с#йлесiп, Сосын iстi шешкен – оѓады. Ќй, мен бiлем, бар бќле сол ћатындардан Солар сол ћаћсаѕан ѕой, ћаћсаѕан... Ћоћай. Какой ћаћсады, Какой таппады. Ол оныѓ шатпаѕы! Бџл – ауру! Ќке, ананы тоћтат. Ќйтпесе, бер рџћсат? зiмiз-аћ к#рейiк, Ћолында #лейiк! Шал (ћањарлы, орнынан тџрып). Маћџл, к#рсетейiн, Шаћыр иттiѓ баласын Шыѕарайын мен оныѓ жазасын. Кемпiр, менiѓ таяѕым ћайда? Ћолыма џстатшы, Ќпкел мында, абайла. Бќйбiше (аѓырып). Ќй, шал, байћа Тым аптыћпа, Џят болар жат жџртћа! Шал. Љйретпе менi кемпiр, Болды, ќрi тџр. Шаћырыѓдар ќлгiнi Мен жинап демiмдi Тiрiдей бауыздап зiм-аћ к#мейiн Сыбаѕасын берейiн. Ћоћай (ћуанып). Ќп, бќрекелдi! Осыдан, «Мыѓ асћанѕа бiр тосћан» Маћџл, шаћырайыћ оны Перiѓiзшi бiр онды-солды!

Сќлiмбай. Аюѕа намаз љйреткен таяћ, Ћарап ћалмаѓыз аяп! Ол бќрiбiр #лмейдi Сонда да, таяћ оны ж#ндейдi. Шал. Шаћыр, шаћыр, Нервiм ойнап тџр, Ызам ћайнап тџр, Жалмауыз, жалмаѕан жалѕанды К#рсетейiн алты ћатын алѕанды. Шаћыр, давай, С#здi к#п бџйдаламай. Сќлiмбай. Ћазiр, Сотанай ћатындарымен дайын. Ќнi аулаѕа жинап ћойдыћ. Лезде осы араѕа шаћырайын! (Кетедi.) (Музыка айналып, ќн айтылады. Би ырѕаѕымен бес келiн кiредi. Артынан Сќлiмбай, Сотанай кiредi. Бес келiн ата-анасына иiлiп сќлем бередi.) Бес келiн (иiлiп). Армысыздар? Шал, кемпiр. Бармыз, ћараћтарым. Сотанай (шалѕа ћолын созып). Ассалаумаѕалейкљм! Шал (ашулы). Тќйт ќрi, ћайт ќрi, Алмаймын сќлемiѓдi! Сотанай. Жазыѕым не, айтыѓыз? Ћол берiп амандасады халћымыз. Шал. Ќй, найсап, Неѕып тџрсыѓ ћаћсап! Жаћындама ћасыма Таяћ тиедi басыѓа, Сотанай (тљсiнбей). Не болды соншама, ашына? Кемпiр (аћырын). Балам, бiлесiѓ ѕой ќкеѓдi, Бџл #зi бiр ќпеѓдi, Жынына тимей, С#йле кимелемей. Сотанай. Е, мен не жаздым, Соншама аћыратын, Зекiрiп баћыратын. Ћоћай. Ќй, мынау не? Ћаптап жљрген ћатын! Сќлiмбай ("зiне-"зi). Соны айтам, iшiнде бар екен бiзге де бџйыратын.

Сотанай. Ћаптап жљрсе, Олар осы љйдiкi, Басћа кiмдiкi?! Шал (ашулы). Ќй, тумай кеткiр тџѕыр! Ћылдыѓ ѕой ќбден зыѕыр Ќкеѓ тљгiлi, мџѓдайды атаѓныѓ атасы алмады Сен ћайдан шыћћан жалмаѕыр?! Сотанай (ендi тљсiнiп). Е, баѕанадан айтпайсыѓ ба осыны, Тљсiндiм с#зiѓiздiѓ пошымын. Ол былай болды, Сџрай келген ћџмай болды... Шал (зекiп). Ќй, жап! Ћаћсаѕыр! Жамандыћты бастаѕыр, «Соры ћалыѓ ќкенiѓ, Кер баѕып, џлы #седi, С#з баѕып ћызы #седi»... Ћоћай. Ия, ия, естiп бiздiѓ тљтiн #шедi. Сотанай. Ойбай-ау, берсеѓдершi с#здi Айтайын да ж#ндi. Шал. Сен ненi айтасыѓ, Ќй, ал айтшы, Алтынша ќйелдi ћайтесiѓ? Сотанай. Айтайын да атасы, Сосын болар батасы! Ћоћай. Алла, мынада иман жоћ екен. Сќлiмбай. Айтпа, баста жиѕан жоћ екен! Сотанай. Оу, аѕайын, «Бас кеспек болса да, Тiл кеспек жоћ» Датым бар, Айтатын затым бар, Сосын атам десеѓдер, Атыѓдар! Кемпiр (жаны ашып). Айтсын, тимендер Ол неѕылѕан ћатындар? Сенiѓ де ћаћыѓ бар

Былай жаћында. Ќй, шал, сен оданда тыѓда, Сосын, жан, лапылда! О, несi, ћаћылдап. Шал (к"нiп). Мейлi, тiл кеспек жоћ, Ал айт, жарћылда. Ћоћай. К#п с#йлеп созба, балпылдап. Сќлiмбай. Бiз саѕан ћатыныѓ емеспiз аѓћылдаћ. Кемпiр. Айтсын, «Саусаћ б#лек болса да, Бiлегi бiр, Жљрек б#лек болса да Тiлегi бiр». Бќрiѓ бiр ћџрсаћтан шыћћансыѓ. Бiр-бiрiне тиме йтiп ешћашан џтпассыѓ! Шал. Ќй, кемпiр, болды, Айтсын дедiк ћой ендi. Тыѓдайыћ мынаныѓ арманын Сосын аћылдасып шешермiз ћалѕанын. Бес келiн (шулап). Ойбай, тыѓдамаѓыз, тыѓдамаѓыз, Бџл жынды – балаѓыз, С#здiѓ майын тамызад, Сiздi де, бiздi де есуас ћылып ћойѕызат. Шал (не iстерiн бiлмей). А, не дейдi? Келiѓдер дљркiреп к#нбейдi. Не iстеймiз бќйбiше, Кiм мына iстi ж#ндейдi? Кемпiр. Жаѓа #зiѓ рџћсат бердiѓ, Айтылѕан с#з – атылѕан оћ, Басћа амал жоћ Тыѓдайыћ ананы, Шулатпай бала-шаѕаны. Сотанай. Айтайын да «Ердiѓ ћџны екi ауыз с#з». Шал. Ал, айт, «зiѓнен тумай џл болмас, Сатып алмай ћџл болмас». Кемпiр. «Жаѓылмас жаћ болмас, Сљрiнбес тџяћ болмас».

Ћоћай. Мыналар маѕан џнамайд, Ћџдай бiледi, Осылар бiрдеѓенi жобалайды. Сќлiмбай. Жобалайды, жобалайды, Ћазiр ананы ћорѕалайды! Сотанай. Баяѕыда бiреу айтћан екен: «Сусын iздеп сандаламыз сабылып, Салћын бастау ћасымызда барында. Жар iздеймiз ойдан-ћырдан жабыѕып, Айдай сџлу к#ршi тџрып жаныѓда». Шал (мысћылдап). Ой, шiркiн-ай, Сонда не айтпаћсыѓ? Сотанай. Айтайын ба? Шал. Айт, бiраћ ќндетпей ћазаћшалап, Ж#ндеп айт! Сотанай. Айтсам былай, анау бiрiншi келiнiѓiз – Гљлшатай. Одан неге кеткенiмдi бiлесiз бе? Шал. Жоћ. Сотанай. Себебi: алѕашћы алѕанда жап-жаћсы едi, кейiн жын џрѕандай #згердi. Љйге келiп-кетiп жљрген дос-жолдастардан айырылдым, оларѕа ћабаћ шытады, ж#ѓдеп ћабылдамайды, соћа басым сопиып дос-жарансыз ћалдым. Сосын амалым таусылып босаттым. Шал (ойланып). Љйiне жан жоламаса ол не #мiр, босатћаныѓ дџрыс болѕан. Дальше! Сотанай. Дальше, анау екiншi ќйелiм – Ћџралай. Басында тќп-тќуiр едi, кейiн бџзылды. Ћанша айлыћ ќкеп берсем де, ћџмѕа сiѓген судай зым-зия болады, џстап ћояды, ћабырѕамыз ћайысып ылѕи аш отырамыз, бiр тиынѕа жеткiзе алмайды; ћоса алмайды, ћарыз сџрап цыѕан ћџсап ћайыр тiлеп кеттiк. Ћашанѕа бљйтiп #мiр сљрем. Сосын босаттым. Шал (ойланып). Ќрине, аш жљру жараспайды, азын-аулаћ айлыћћа ие болмай беталды шашса, ол хозяйственный ќйел болмады, ћџр ћараѓдап к#леѓке болды онда. Сотанай. Анау љшiншi келiнiѓiз – Тџмарай, басында жапжаћсы тiршiлiктi бастап едi, аяѕында бџзылды. К#ршi-ћолаѓныѓ ќйелдерiнен менi #лердей ћызѕанады, тiптi жџмысћа келiп, аѓдып мазамды алады, не кљнде, не тљнде маза жоћ, ќбден шаршадым. Кљнде џрыс, керiс-т#белес, #мiр #мiр емес. Сосын «байтал тљгiл – бас ћайѕы», тастадым.

Шал (ойланып). Мынауыѓ онда долы ѕой, ой, ондай келiндi ћой. Тигенде бiлдi ѕой сенi, онда несiне сенiмен жљрдi, тастаѕаныѓ дџрыс болѕан, «бќледен машайыћ ћашыпты» деген. Дальше? Сотанай. Ал ендi, ана т#ртiншi келiнiѓiз. Ќйкенай, ћолы да, жолы да кеѓ, оны-мџны жинап бiрбiрiне ћосћанѕа шебер едi, бiраћ ата-енесiн, яѕни сiздердi сыйламайды, келсеѓiздер бќйек боп жљгiрмек тљгiлi, орнынан ћозѕалмайды, менiѓ ата-анамды адам деп есептемесе, оныѓ маѕан керегi не? Оны #здерiѓ к#рдiѓдер, бiлесiѓдер. тiрiк болса, шешем айтсын? Кемпiр. Онысы рас ендi, мен бџл џлѕа талай айтћам «таста мџны» деп. Кќпiр ћџрысын, к#рдiѓ бе тџрысын! Сотанай. Сосын, не iстеймiн, жылай-жылай тастадым. Шал (ойланып). Дџрыс, «Жаман ерден жайдаѕым жаћсы, жаман ћатыннан бойдаѕым жаћсы», бiздi ойламаса керегi не оныѓ, дальше? Сотанай. Ал ендi ана бесiншiм – Кќмилай, бар жаѕынан жаћсы: аћшаны да џстауды бiледi, тамаћты да дќмдi ћылып жасайды, #зiмдi де кљтедi, ћысћасы, бес аспап аћылды. Бџл жаѕынан «ћанттай!» Шал. Ал сонда не бопты, онда оѕан ћоятын кiнќѓ не? Сотанай. те сџлу! Осы ћџртты! Шал. Астапыралла, оныѓ не таѕы? Сотанай. Ќке, орыстарда «Красивая жена – чужая жена» деген бар. Масћара ћылѕанда, ойнап ћояды. Артынан еркектер ћора-ћора боп ерiп жљредi. Ћайсысын ћуып, ћайсысымен жџлысам, с#йтiп жљрiп о дљниеге #зiм де кетем. Сосын ћџрысын, шаршадым и тастадым! Датым осы таћсыр, ал кессеѓ, бас, мiне! Шал (ойланып). Ќй, мынауыѓ дџрыс екен. Тоѕыз ћџмалаћтыѓ ойынындай ойыныѓ бџзыћ екен. Онда аћылдасайыћ, ќр кќллќдан бiр ой, ендi не iстемексiѓ? Сотанай. Белдi буып бекем Таѕы бiреуiн алып к#рсем... Егерде ћарсы болмаса к#кем. Шал (ћоштап). Ќбден дџрыс екен. Жалпы, ќйелдi к#п ала беру керек, Сонда iштерiнен бiр тќуiрi Шыѕады!

Кемпiр. Е, солай десеѓшi, елдiѓ зќресiн алмай... (Бќрi шу ете ћалады. Ћоћай мен Сќлiмбай сандарын бiр-аћ соѕып отырып ћалады.) Ћоћай. Ойбу, жеткен жерiмiз осы болды, Мына шал алжыды, ќбден ћџртты! Сќлiмбай. Айтпа деймiн, «Жырыћћа – жамау, кетiгiне – кiрпiш» бола ма деп едiк. Ћап! Сотанай. К#з ћараудан тоймайды, От жанудан тоймайды. Естуден ћџлаћ тоймайды, Аѕудан бџлаћ тоймайды. Онда алтыншысын к#рiѓiз Аћ батасын берiѓiз. Шал. Кќне, шаћыр, к#рейiк, Сосын берсек, берейiк! Сотанай. Алтынай, ау, Алтынай, кiршi ћалћам. (Айћайлап шаћырады, музыка ойналып, ќн ырѕаѕымен Алтынай кiредi.) Мiне, менiѓ сљйiктiм, таѓдаѕаным, Алтыншы – Алтынайым – жарым! (Ћыз ата-енесiне ќдеп бойынша иiлiп сќлем бередi.) Шал (маѓдайынан сљйiп). Айналайын, Алтынай, Келiп ћапсыѓ жарћырай. Ћџдай оѓдап, ћолдаса. Келiн болшы алтындай. Бес келiн (шулап). Ќдiлетсiздiк! Бiз к#нбеймiз, Џлыѓды тiрiдей жерлеймiз! Шатаћ болмасын десеѓiз, Кетпесiн бiздiѓ есемiз. Сайыс џйымдастырыѓыз, Басћа жоћ бiздiѓ ћастыѕымыз! Ћай жеѓгенiмiз – жеѓдi, Жеѓбегенiмiз бќрiне к#ндi! Сайыс, сайыс, Ќйтпесе, соѕыс! Сотанай (зекiп). Ќй, ћатыѓдар, шуламандар, Шаѓыраћћа ћараѓдар! Љйленгедi жаѓа к#рдiѓдер ме?

Дљрлiгiп не болды, #лдiѓдер ме!? Шал айтсын т#ресiн Соѕан бќрiѓ к#несiѓ! Ќйтпесе, Ћамшыныѓ астында #лесiѓ! Шал (зекiп оѕан). Ќй, ќй! Ћайт! Тiлiѓдi тарт! Олардiкi дџрыс, Џйымдастырайыћ бiр iс. Сотанай (к"ѓiл). Лќппай! Менiкi жай тыныштандыру ѕой, Айтћаныѓыз болады, ол ћай iс? Шал. Конкурс болсын, «Ћыз сынын» #ткiземiз. Бес келiн. Мейлi, бџѕан Бќрiмiз де к#немiз! Тек ќдiлеттiкке сенемiз. Шал. Ќлбетте, тек ќдiлеттiк, Басћа #тпейдi иттiлiк. Кемпiр. те дџрыс, мен келiсем, Ћџлыным љшiн «у» iшем. Шалдiкi болсын ћараѕым Басћа жоћ менiѓ амалым! Сотанай (Алтынайѕа ћарап). Алтынай, бiздiѓ љй мiне осындай, Отырмын жаным шырћырай. К#нбеске амал жоћ, Ћайтемiз? Ћорѕасын бiр ћџдай! Алтынай. Мейлi, ќдептеп озбайыћ, Сынаса, сынасын Оѕан бiз дайын. Шал. Онда бастайын! Алты сџраћ ћоямын Сџраѕыма жауап бересiѓдер «Очко» к#п алѕаныѓ жеѓесiѓдер! «Пятибальный» система. Егерде бќрiѓ бiр-бiрден жауап берсеѓдер. Бќрiѓ де осы љйге келiн бол енесiѓдер! Осыѕан к#несiѓдер... Комиссия кемпiр екеумiз, мен т#раѕасымын.

Бес келiн. К#ндiк, к#ндiк Бџл ж#н с#здiк! Сотанай (басын џстап отыра кетедi). Ойбай, онда #лдiк! Ћоћай ("кiнiп). Мына шал алжыды, келiндер ћаѕынды, Шаруа шаруа болмады Iс оѓбады. Сќлiмбай. Саспа, ќлiптiѓ артын баѕайыћ, Мљмкiн, бiрдеѓесi болар, бiзге лайыћ. Елмен бiрге тыѓдайыћ. (Музыка ойнап, би билейдi. К"ѓiлдi «Ћыз сыны» басталады.) Шал (т"рде кемпiр екеуi отырады). Ал к#рермен аѕайын, Сџраѕымды тура бастайын. Жауап бередi лезде Кiм болса дайын! С#здерiѓдi б#лмеймiн, Дќл тапћанды «ж#н» деймiн. Алты сџраћтан аспайды, Т#раѕа серттен ћашпайды! Кемпiр. Дайынсындар ма, келiѓдер! Ћџдай жолдарыѓды оѓдап, Жеѓе к#рiѓдер. Дайынсыѓдар ма, келiндер! Бќрi. Дайынбыз. Шал. Онда былай болады. Бiрiншi сџраћ: мiрдi мљшелдiк жасћа б#лiп санайды. Адам #мiрiн 100 жас деп шамаласа, Онда ћандай мљшелдiк жас бар? Ћџралай (iлiп алап). Онда 8 мљшелiк жас бар Олар, 13, 25, 37, 49, 61, 73, 85, 97 жастар! Шал. Ж#н екен! Екiншi сауал: Осы мљшелдердiѓ ќрћайсысы таѕы бiрнеше шаћћа б#лiнiп аталѕан, балалыћ мљшелге кiретiн шаћтар ћандай? Гљлшатай. Балалыћ мљшелге кiретiн шаћтар: Нќресте шаћ – 2 жасћа дейiн. Сќби шаћ – 7 жасћа дейiн. Б#бек шаћ – 8-9 жастыѓ арасы. Жеткiншек шаћ – 10 -12 жастыѓ арасы. Жас#спiрiм шаћ – 13-15-тiѓ арасы. Ересек шаћ – 15 пен 16 жастаѕылар.

Шал. Ж#н екен! Љшiншi сауал: Сотанай (дауласып). Жолдас т#раѕа, «ж#н екен», «ж#н екен» деп маћџлдай бересiѓ бе, ћосымша сџраћ неге бермейсiѓ, осы студенттер емтихан тапсырѕанда 100 доллар берiп, аћ тер, ћара тер боп, зорѕа алады алатынын. Мынауыѓыз баланыѓ iс ѕой! Шал. Ќй, шыраѕым, сен комиссияныѓ iсiне араласпа, «Ћазаншыныѓ еркi бар, ћайдан ћџлаћ шыѕарса!» О несi-ей, #зеуреп! Так, љшiншi сџраћ: «Жiгiттiк мљшел дегенiмiз не?» Тџмарай. Жiгiттiк шаћ – албырт шаћ, аѕайлыћ шаћ, кiсiлiк шаћ деп аталатын т#рт шаћ болады. Аѕалыћ шаћта, яѕни 49 бен 61-дiѓ арасында ел аѕасы болѕан шаћ дейдi. Сондай-аћ отаѕасы, ћосаѕасы, атасаћалы аузына бiткен шаћ деп таѕы бiр кезеѓге б#ледi. Осыларѕа сќйкес адамдар жас м#лшерiне ћарай биязылыћпен атау дќстљрi ћалыптасћан. Шал. Ж#н екен! Молодец! Т#ртiншi сџраћ. Ќйел затына арналѕан ћандай тыйым с#здерi бар? Ќйкенай. Келiндер тљскен жерiндегi адамдардыѓ атын атамайды. Ћайынылары мен ћайын сiѓлiлерiне ат ћояды. Ќйелдер жалаушыныѓ, еркектiѓ алдын кесiп #тпейдi. Ћазаћ ќйелдерi кљйеуiнiѓ атын атамаѕан жќне оныѓ айтћандарын мљлтiксiз орындайды, бетiне ћарсы келмейдi. Џзатылѕан ћыз жыл толмай #з љйiне бармайды жќне бџл дќстљрдi бџрынѕы кезде бiрде-бiр ћыз бџзбаѕан. Ћызы босанѕанда шешесi кќдесiн алып баруѕа мiндеттi. Ћазаћ дќстљрiѓде ќйел мал бауыздамайды. Шал. Ќп, бќрекелдi, айналайын д#п тљстiѓ! Ж#н екен, ж#н екен! Бесiншi сџраћ. Ћыз баланыѓ ћџлаѕын тесу рќсiмi деген не? Кќмилай. Ћџлаѕын тесетiн кљнi ћыз балаѕа ћосетек к#йлек, кестелi камзол, љкiлi таћия кигiзедi. Ауыл ќйелдерi тљгел жиналып, еѓ ћолы жеѓiл деп танылѕан ќйелге жол бередi. Ћџлаћ тесудiѓ екi тљрлi ќдiсi болѕан. Оныѓ бiрi – кљмiс инемен тесу, екiншiсi – тарымен тесу. Шал. Ќп, бќрекелдi, ж#н екен. Ал аћырѕы сџраѕым мынау: «Бала – адамныѓ бауыр етi», ол босанѕандаѕы рќсiмдер? Алтынай. Ай-кљнi жеткен ќйелдiѓ босанатын љйiнде еркек кiндiк ћалмайды. Жарысћазан асылып, ќйелдер: «Ћара ћазан бџрын тљсе ме, ћара ћатын бџрын босана ма?» – деп #з тiлектестiктерiн бiлдiретiн. «Нќресте џл болса «ћойшы» деп, ћыз болса «ћалыѓмал» деп жџмбаћтап жеткiзген. Босанатын ќйелдiѓ ћасында екi ќйел болады. Оныѓ бiрi – болашаћ

кiндiк шешi, екiншiсi – iш тартатын ќйел. Бала љш кљннен кейiн бесiкке салынады жќне оѕан азан шаћырып ат ћою еѓ сыйлы адамѕа тиедi. Баланы бесiкке салатын ќйел балаѕа арнап ит к#йлек тiгiп ќкелiп, балаѕа кигiзедi. Ит к#йлекте жаѕа болмайды. Шал. Ќп, бќрекелдi! Тапты, тапты, ж#н екен! Бќрi бiрдей жеѓген деген осы екен! Сотанай (жерге отыра кетедi). Ойбу, ћџрыдым, #зiме де обал жоћ. Ћоћай. Ал керек болса, мљйiз сџраймын деп, ћџлаћтан ћаѕылдыћ. Сќлiмбай. Бiреудiѓ жолы болѕыш, Бiреудiѓ жолы с#нгiш. Шал (кемпiрiмен аћылдасып). Баѕана басында айтћам алты сџраћ деп, алты сџраћ бiттi. Алтауына да дџрыс жауап айтылды. Алты сџраћћа алты келiн жауап бердi, ешкiм де анау айтћандай #рескел ћателiктер жiберген жоћ, ќр сџраћћа мiрдiѓ оѕындай дќлме-дќл жауап ћайтарылып отырды. Комиссия мљшелерi дќн риза. Жалпы, дайындыћ жаман емес. Оны бљкiл дљйiм жџрт естiдi, бќрi куќ. Келiн, менi мына шал алжыпты деп айтпасын, уќде – ћџдай iсi, иман џстап отырмыз, сондыћтан шарт бойынша – алтауы да осында келiн болып ћалады. Сатайыѓ алтауын да жар ћылып алады! Алмаса, басы осы жерде ћалады! Бес келiн (ћол соѕып ћуанады). Рахмет, ќдiлеттiлiк деген осы, мiне! Жасасын – демократия! Сотанай. К#ке, #лтiрдiѓ ѕой ќбден! Бiттiм, бiттiм (жата кетедi!) Шал. Е, бiтсеѓ бiт, Мен де соны кљттiм! (Музыка, ќн басталады, би билейдi.) Шал мен кемпiр (ќндетiп). Љйiме бљгiн тљстi алты келiн, Алтауы бiр-бiрiнен жаћсы келiн. Ћџдайым, берер болсаѓ осылай бер, Менiѓ де жаћын ћалды т#рден к#рiм. Гљлшатай, Ћџралай, Тџмарай, Ќйкенай, Кќмилай, Алтынай Келiндер – алтындай.

Сљмiрейме Сотанай, Сќнденбешi Сќлiмбай, Ћоћаймашы Ћоћай-ай, Ћарандаршы халћым-ау, Бiздiѓ љйде жарћырап, Жанып тџрѕан – жаћџттай! Ћараѕым, айналайын, «Черный» к#зiм, Ћазаћћа берген екен мыћты т#зiм. Басћа да «ћатын алѕыш» толып жатыр, Сатанай, ћайдан тудыѓ сенiѓ #зiѓ? Ћараѕым, айналайын, к#рерменiм, Бљгiнгi ойнын-сауыћ к#ргендерiѓ. Ћазаћтыѓ џзы-сонар ћалжыѓы ѕой, Осыны тљсiнер деп сенгендерiм. СОЃЫ

БАЛАЛАРЅА АРНАЛЅАН ПЬЕСАЛАР БАЛАЛАРЅА АРНАЛЅАН ПЬЕСАЛАР БАЛАЛАРЅА АРНАЛЅАН ПЬЕСАЛАР БАЛАЛАРЅА АРНАЛЅАН ПЬЕСАЛАР БАЛАЛАРЅА АРНАЛЅАН ПЬЕСАЛАР «БЌРIНЕН КЉШТI ЋОРЋАЋ К ЖЕК» (Ертегi) Р лдер: К#жек Кљшiк Лаћ Ћозы Тљлкi Ќтеш Б#лтiрiк 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс (Шымылдыћ ашылѕанда ћарѕы бауына байланѕан Кљшiк љйшiгiнiѓ алдында «Мал атаулары» деген кiтапты пысыћтап оћып отырады.) Кљшiк. Мен кљшiкпiн, кљшiкпiн, барлыѕынан пысыћпын. Жаманшылыћ жасамай, тiлеуiндей мысыћтыѓ! Ой, ћџдай-ай, басыма бiр пќле болды ѕой, ћыс бойы осы сабаћты оћымай, ендi мiне ћарашы, иттей болып отырѕаным... (Оћиды.) Ћџлын-биелердiѓ к#ктемде туар жас т#лi. Ћџлыншаћ – ћџлынды еркелетiп атаѕан тљрi... Жалѕыз #ркештi тљйе. Ћос #ркештi тљйе. Аћ кемiк бота – енесiнiѓ уыз сљтiн емiнеркiн емiп #скен бота. Ћара кемiк бота – енесiнiѓ сљтiне жарып тоймаѕан бота... Туу, бџл атаулардыѓ барлыѕын кiпкiшкентай басымда ћалай џстаймын, ћоржынѕа салып алатын зат емес. Осы бiздiѓ мџѕалiмдер ћызыћ, оны ћайтiп бiлемiз. (Осы кезде «ойбай-ойбай, "лдiм-"лдiм» деп шырылдап безек ћаѕып, сахнаѕа жљгiрiп К"жек шыѕады. Ќбден зќресi џшћан.) К жек. Ойбай, ћџтћарындар, #лдiм, #лдiм! Кљшiк (алѕашында сасып ћалады, тљкке тљсiнбей). Ой, туысћан, не болды соншама, бљкiл дљниенi басыѓа к#терiп? К жек. Ойбай, аѕатай, ћорѕай к#р, ћорћып барам, ћорћып барам!

Кљшiк. Не болды соншама? зiѓ кiм боласыѓ? К жек. Мен бе? Мен – ћорћаћ К#жекпiн... Кљшiк. Неге ћорћасыѓ? К жек. Бiлмеймiн. Ата-анам айтћан «сен ћорћаћ к#жексiѓ себебi бiздiѓ тџћымымыздыѓ барлыѕы ћорћаћ» дейтiн. Ойбайай, ќлi ћорћып тџрмын, тiптi дiрiлiм басылар емес. Љйшiгiѓiзге кiрiп, тыѕылып ћалайыншы... Кљшiк (салмаћпен). Жоћ, тџра тџр. зiѓ алдымен тљсiндiрiп айтшы, неден, кiмнен ћорћып жљрсiѓ? К жек. Ойбай, ана жерде бџлаћтан су iшiп жатыр едiм, љстiмнен екi аппаћ дќу секiрiп тљстi де, бiр-бiрiн соћћылай бастады. Соћћыларынан от жарћ-жарћ етiп, тiптi бџлаћ-суды #ртеп жiбере жаздады. Ћашып зорѕа ћџтылдым... Кљшiк (таѓданып). Ойпырмай, ќ? Ол кiм болды екен, ќ? К жек (ќлi де ћорћып). Ал сiз кiм боласыз? Кљшiк (((((маѓѕазданып). Мен болашаћ итпiн! Ал ќзiрше кљшiкпiн. Осы ќлемдегi еѓ кљштi, еѓ батыр мен болам! Сабаћћа ж#ндi дайындалмап едiм, менi ќзiрше байлап ћойды, ќйтпесе сенiѓ дќуiѓнiѓ быт-шытын шыѕарар ем! К#рдiѓ бе, мiне сондыћтан саѕан к#мектесе алмайтын болып тџрмын. К жек. Сонда не, осылай байлаулы тџра бересiз бе? Кљшiк. Жоћ, ћазiр мџѕалiм келiп емтихан алу керек, жаћсы тапсырсам ћарѕы бауымнан босатады, сонда к#рсетет к#рсететiндi. (Осы кезде ар жаћтан тасыр-тџсыр етiп екпiндетiп бiреулердiѓ келе жатћаны естiледi.) К жек (шошып). Ойбай, ќнi... ќнi... Кљшiк (ол да шошып). Ол не? Не болды екен? К жек. Ойбай, аѕасы, ћорѕай к#р, ќнi ќлгi екi дќу шапћылып берi келе жатыр... (Сасып, љйшiкке жаћындап). Љйшiгiѓiзге жасырына тџрайыншы. Кљшiк (ћорћып, онысын бiлдiрмегенсiп). Мен де ќзiрге кiре тџрмасам, кiм бiледi, бџлардыѓ не пќле екенiн. (Екеуi љйшiкке бiрдей кiрем деп сыймай кептелiп ћалады.) К жек. Ойбай, ћабырѕам сынды, ћабырѕам. К жек. Жоћ, аѕай, сiз батырсыз ѕой. Сiз сыртта тџрыѓыз, мен ћорћып барамын. Кљшiк. Мен, мен, (сасып) мен байлаулы тџрмын емес пе, босасам ѕана батырмын, мен кiремiн. (Сахнаѕа одыраѓдап ќрi-берi секiрiп Ћозы мен Лаћ шыѕады. Екеуi ќндете).

Бiз батырмыз, батырмыз! Таудан тасћа секiрген. Ќрћашанда дайынбыз, Жауды ћуып кетiрген! (К"жек пен Кљшiктiѓ љйшiкке кiрi алмай кептелiп ћалѕанын к"рiп). Лаћ (таѓданып). Мќссаѕан, мынау не пќле? Ћозы (таѓданып, К"жек пен Кљшiктiѓ артын к"рiп). Тљсiнсем бџйырмасын. Ештеѓеге џћсамайды ѕой #зi... мына џстайтын жерi бар екен. Кел, тартып к#релiк. (Екеулеп Кљшiк пен К"жектiѓ ћџйрыћтарынан тарта бастайды.) Олардыѓ «ойбай, "лдiм, "лдiм, ћџтћарыѓдар» деген жан дауыстары шыѕады. Аћыры екеуiн де љйшiктен шыѕарып алады. К жек (ћорћып, басын сауѕалап жата ћалады). Ойбай, аяѓдар менi, аяѓдар! Мен ћорћаћ К#жекпiн..... Кљшiк (басында оларды к"рмей). Аѕатай, аѕатай, мен бiр бейшара... (К"зiн ашып Лаћ пен Ћозыны к"рiп, таѓданып тџрып, есiн жиѕан соѓ)...Тфу, соншама зќренi алып! зiмiздiѓ достар ѕой бџлар. Бќрiн дљрлiктiрiп, (К"жектi тџрѕызып) оу, К#жек, ћорыћпа, тџр бџлар достар ѕой... осылар ма... екi аппаћ дќуiѓ? К жек (ќлi де ћорћып). Иќ, осылар сияћты, к#рмейсiз бе? здерi ћорћынышты ѕой, тегi... Лаћ. Немiз ћорћынышты? К жек. Ћайдам, соѕысћандарыѓызда жер ћозѕалады екен. Кљшiк. Бџлар менiѓ достарым, таныс болыѓдар. Лаћ (маѓѕазданып). Мен батыр Лаћпын! К жек. Ал, мен ћорћаћ К#жекпiн. Лаћ. Неге ћорћаћсыѓ? К жек. Бiлмеймiн, тџћымдарымызбен ћорћаћпыз. Ћозы. Ал, мен ћошаћанмын, негiзгi атым – Батыр ћозы! Лаћ. Иќ, саѕан, сен емес, мен батырмын! Бџл ауылда бiраћ батыр болуы керек! Ћозы. Олай болса, мен бiрiншi батырмын, ал сен екiншi батырсыѓ! Лаћ. йдейт дегенiѓ, #зiѓе ќлi соћћы #тпептi ѕой... Мен бiрiншi! Кљшiк. Екеуiѓ тiптi б#сiп барасыѓдар! (К"жекке жалпаћтап). Мен тџрѕанда сендерге не жоћ. Еѓ кљштi менмiн! Ћозы. Жоћ, менмiн! Лаћ. Мен деген соѓ, менмiн!

Ћозы. Онда жекпе-жек. Лаћ. Келсеѓ кел, жекпе-жек! (Ћозы мен Лаћ сљзiсiп соѕыса кетедi, бiрiн-бiрi жеѓе алмайды. Осы кезде алыстан ойбайлаѕан дауыс шыѕады. Бќрi тынышталып, сол жаћћа ћараса, сахнаѕа аяѕында ћаћпаны бар сљйретiлiп тљлкi шыѕады. Олар љйшiктiѓ артына жасырынады). Тљлкi (ћысылып ћалѕан ћаћпаннан аяѕын ала-алмай, безек ћаѕады). К#мектесе к#рiѓдер, к#мектесе к#рiѓдер, аяѕым-ай, аяѕым, жаным шыѕып барады (жан-жаѕына ћарап ќлгi тыѕылѕандарды к"рiп) неменеге жасырына ћалдыѓдар, ћол џшын берiѓдер жаћсы жандар. Кљшiк (шыѕуѕа ћорћып). Сенiѓ кiм екенiндi бiлемiз, #тiрiк iстеп жљрген щыѕарсыѓ, ћу тљлкi. К жек (дiрiлдеп). Иќ, иќ, бџдан бќрi шыѕады. Лаћ ("зiнше кљшенiп). Жаћындасаѓ мљйiзiммен сљзiп #лтiремiн, мен батырмын... Ћозы. Мен де ћарап ћалмаспын, мџрныѓ бет болады, айлакер тљлкi. Тљлкi. Ой, ћџдай-ай, не болды сонша дљркiреп. Жаѓбыр жаумай су болѕандарыѓ не?! Мен сендерге еш жамандыћ жасамаймын... (Ойланып, ћуланып.) Егерде аяѕымдаѕы ћаћпанды шешiп берсеѓдер, мен сендердi љйiме ћонаћћа шаћырамын. Кљшiк. Аяѕыѓа не болды? Тљлкi. К#ршiнiѓ љйiне сљтке барып ем, ћасћырѕа ћџрѕан ћаћпанѕа мен тљсiп ћалдым. Ћџтћара к#рiѓдер, аяѕым-ай, ой аяѕым! Кљшiк (ћасындаѕыларѕа ћарап). Мљмкiн к#мектесермiз? Ћонаћћа шаћырамын дедi ѕой. Лаћ. тiрiк айтады бџл ћу тљлкi. Ћозы. Ќрине, к#рдiѓ бе, ћонаћћа шаћырам деп љйiнiѓ ћайда екенiн айтпайды. тiрiгi #тiрiк. Тљлкi (аяѕы ауырѕаны жанына батып). тiрiк емес, ћџдай бiледi рас. Љйiм ќнi, анау ћайыѓныѓ ар жаѕындаѕы ћызыл шатырлы зќулiм љй менiкi. Ћозы. Рас па? Тљлкi. Рас, #ллќ-биллќ! Лаћ. Ћонаћћа ћашан шаћырасыѓ? Тљлкi. Босатсаѓдар болды, мен љйге барып дайындалам. Тљстен кейiн бќрiѓ келiѓдер..... зiм кљтiп алам. Кљшiк. Бџл с#зiѓ де #тiрiк болса ше? Тљлкi. тiрiк болса, тауыћтыѓ етiне ћаћалып #лейiн. Ой-

ой, аяѕым, жаным шыѕып барады. Алыѓдаршы мына ћаћпанды!... Босатсаѓдаршы!... К жек. Ойбай, босатпаѓдар, онда ол менi жеп ћояды. Кљшiк. Ћалай жейдi бiз тџрѕанда. Тљлкi (К"жектi ендi к"рiп). Бџл кiм, бџл соншама ћорћып тџрѕан? (К"жектi к"рiп ернiн жалайды.) К жек. Бџл, бџл... ме-ен, ћорћаћ К#жекпiн. Тљлкi. Ќ, сен бе? Сен кiмнiѓ баласысыѓ? К жек. Ћоянныѓ баласымын. Тљлкi (ћызыѕып). зiѓ ћандай ќдемiсiѓ доп-домалаћ томпиѕан сљп-сљйкiмдiсiѓ. (Ћызыѕып к"жекке жљре бергенде аяѕы ауырып жата кетедi). Ой-ой, аяѕым, жалынам ћџтћарсаѓдаршы... Лаћ. Ћџтћарсаћ ћџтћарайыћ, несiне ћорћамыз, бiз к#ппiз ѕой. Ћозы. Соны айтамын, бќрiмiз шетiмiзден батырмыз. Кљшiк. Мейлi, ћџтћарайыћ. Лаћ. Тљлкi, бiз сенi ћџтћарамыз. Бiраћ, ћонаћћа шаћырам деген с#зiѓде тџрасыѓ ѕой. Тљлкi. Тџрам, тџрам, #ллќ-биллќ! Ћозы. Онда жарайды (Барлыѕы жаћындап тљлкiнiѓ аяѕындаѕы ћаћпанды кљштеп босата бастайды.) К жек (ћорћып, љйшiктiѓ артына жасырына тљседi). Ойбай, мен онда ћџрыдым!... Тљлкi (ћаћпаннан босайды). Ой, рахмет! Менен ћайтпаса, ћџдайдан ћайтсын. Туу, жаным жаѓа жай тапты ѕой... (Жанжаѕына ћарап.) К#жек ћайда кеткен? Лаћ. Ќнi жатыр, ћорћаћтыѓ аты ћорћаћ ћой. Тљлкi (аћырын жаћындап). Неменеге ћорћасыѓ, жаным, мен сенiѓ тќтеѓ боламын, сен де кел ћонаћћа, ќн айтып к#ѓiлденiп отырамыз. (Ар жаћтан келе жатћан бiреудi к"рiп, кетуге ыѓѕайланады). Ћой, мен кетейiн, ќлi де бiтiретiн шаруаларым бар. (Тез кетедi). Кљтем сендердi. Лаћ (келе жатћанды к"рiп). Бiр аѕай келе жатыр. Кљшiк (к"рiп). Ой, бџл мџѕалiм аѕай ѕой. Ћазiр емтихан тапсыруым керек. К жек (атып шыѕып). Емтихан тапсырсаѓыз босатады ѕой сiздi? Кљшiк. Ќрине, тек тапсыра алсам. (Кiтабын ћолына алады.) Лаћ. Ћорыћпа, бiз к#мектесемiз. (Сахнаѕа к"зiнде к"зiлдiрiгi бар, ћолында небiр малдардыѓ суреттерi салынѕан плакаттары бар Ќтеш шыѕады. Ќндете.)

Мен Ќтешпiн ѕџлама, Оћушыны жек к#рем, Сџраѕыма сџраѕан Жауап таппай жылаѕан. Жаћсы болса маћтаймын, Жаман болса даттаймын. Ќрћашанда бiраћта Ќдiлдiктi жаћтаймын. Мџѕалiммiн тамаша, Мџѕалiммiн жаѓаша, Кел, балалар, оћылыћ, Бiлiмдiкке таласа. Ќтеш. Амансыѓдар ма, балалар. Бќрi. Саламатсыз ба, мџѕалiм аѕай. Ќтеш (орналасып). Кљшiк Итбаев ћайда? Кљшiк (желкесiн ћасып). Мен мџнда, Ќтеш аѕай. Ќтеш. Дџрыс, емтихан тапсыруѕа дайынсыѓдар ма? Кљшiк. Аздап... Ќтеш. Онда жайѕасып отырыѓдар. Кљшiк Итбаевтыѓ жауабын тыѓдайыћ... (Плакаттардаѕы суреттердi iлiп ћояды. Бќрi мектептегiдей отырады.) Дайынсыѓдар ма? Бќрi. Дайынбыз. Ќтеш (плакаттаѕы жалѕыз "ркештi жќне ћос "ркештi тљйелердi к"рсетедi). Ал, Кљшiк, айтшы, мына суреттегiлер кiмдер? Кљшiк (аз ойланып). Бџлар жалѕыз #ркештi тљйе. Ќтеш. те дџрыс. Тљйенi тiзесiн бљктiрiп ш#герерде не дейдi? Кљшiк. «Ш#к-ш#к», –дейдi. Ќтеш. Тљйенi ботасына емiзуге, саууѕа ћалай шаћырады? Кљшiк. «К#с-к#с» деп шаћырады. Ќтеш. Дџрыс. Тљйенi ботасына, ботасын енесiне ћалай шаћырады? Кљшiк. «Кќукiс-кќукiс» деп шаћырады. Ќтеш. Киiз љйге сљйкегiш тљйелердi ћалай айтады? Кљшiк. Оларды «тљскiс» дейдi. Ќтеш. Кљшi аз, ќлсiз тљйенi ћалай атайды? Кљшiк. Оларды «шалаѕай тљйе», – дейдi. Ќтеш. «Боздаћ тљйе» дегенiмiз не? Кљшiк. Ботасын дауысымен iздеп жљрген тљйенi «боздаћ» тљйе дейдi.

Ќтеш. Ал, «заржаћ бота» деген ше? Кљшiк. Енесiн емсе де, ембесе де љнемi боздап жљретiн ботаны «заржаћ бота» деймiз. Ќтеш. те дџрыс, Кљшiк Итбаев. Жарайсыѓ! (Кљшiк ћутыѓдап кетедi.) (Бќрi де ћол шапалаћтап ћуанып отырады. Ќтеш екiншi суреттегi ћой мен ешкiнi к"рсетедi.) Мыналар кiмдер? Кљшiк. Бџлар ћой мен ешкi. Ќтеш. Ћойлар ћандай тљрлерге б#лiнедi? Кљшiк. Олар ћысћа ћџйрыћты ћой, џзын, арыћ ћџйрыћты ћой, май ћџйрыћты ћой, жџмыр тегене ћџйрыћты ћой болып тљр-тљрге б#лiнедi. Ќтеш. Дџрыс. Ал ешкiлер ћандай тљрге б#лiнедi? Кљшiк. Олар – сљттi-еттi, тљбiттi ешкi, жљндес ешкi болады. Ќтеш. Ешкiнi лаѕына ћалай шаћырады? Лаћ (ћолын к"терiп). Мен айтайыншы? Ќтеш. Ал, айта ѕой. Лаћ. «Ш#ре-ш#ре» –деп шаћырады. Ќтеш. Дџрыс. Ал ћойды ћозысына ћалай щаћырады? Ћозы (ћолын к"терiп). Мен айтайыншы? Ќтеш. Ал, ћозы, сен айт. Ћозы. «Пыштай-пыштай» деп шаћырады. Ќтеш. Дџрыс. Ал, ешкiнi, ћойды су iшкiзуге ћалай шаћырады? Лаћ. Бiздi, яѕни ешкiлердi «ћуай-ћуай», «ћџрай-ћџрай» деп шаћырады. Ћозы. Бiздi де солай шаћырады. Ќтеш. Ал тљйелердi су iшуге ћалай шаћырады? (К"бi љндемей ћалады.) Кљшiк (ойланып). «Сорап-сорап» – деп шаћырады. Ќтеш. те дџрыс. (Бќрi мќз болып ћуанады.) Ал ћошћарларды бiр-бiрiмен сљзiстiру љшiн не дейдi? Ћозы (iлiп алып). «Љрейт соћ-соћ», «Љрейт соћ-соћ», – дейдi. Ал ешкiлердi соѕыстыру љшiн «Теке-теке», «Теке-теке» дейдi. Ќтеш. Ќбден дџрыс. (К"жекке ћарайды, ол џйыћтап жатады.) Анау кiм? Кљшiк. Ол – ћорћаћ К#жек. Ќтеш. Ћорћаћ емес, џйћышыл к#жек ћой бџл. Оятыѓдар оны! (Ћозы мен лаћ к"жектi тљртiп оятады.) К жек (сасып). Ой, кешiрiѓiздер, мљлгiп кетiппiн ѕой.

(Тыѓдаѕан болып отыра ћалады.) Ќтеш. Таѕы бiр-екi сџраћ. (Жылћылардыѓ суретiн к"рсетiп.) Мыналар туралы не айтасыѓдар? Кљшiк. Бџлар – жылћылар. Олар – бие, ат, байтал, д#нен, бестi ћџлын, жабаѕы, тай болып топ-топћа б#лiнедi. Ќтеш. Дџрыс екен. зiѓ ќбден жаттапсыѓ ѕой. Ћарѕы бауыѓнан босап, ойнаѕыѓ-аћ кеп тџр-ау, ќ? Кљшiк. Ќрине. К жек. Ќтеш аѕай, Кљшiк бќрiне жауап бердi ѕой, босатсаѓызшы. Ќтеш. Ой, шiркiн-ай, жаны ашуын. Дер кезiнде дайындалу керек едi сабаћћа. Лаћ. зiѓiз ѕой, жаћсы жауап бердiѓ деген. Ќтеш. Жарайды, таѕы бiр-екi сџраћ... Ћџлынды емiзуге ћалай шаћырады? Кљшiк. «Ћырыу-ћырыу» дейдi. Ќтеш. Жылћыны џстау љшiн ћалай шаћырады? Кљшiк. «Мох-мох» дейдi. Ќтеш. Жылћыѕы џрысћанда ћандай кейiстiк жаман с#з айтады? Кљшiк. «Жамандатћыр» дейдi. Ќтеш. Дџрыс екен. (Келесi суреттердегi сиырларды к"рсетедi.) Ал мыналардыѓ, ќрине, кiмдер екенiн бiлесiндер. Осы сиырды џстау љшiн айтылатын с#здер ћандай? Кљшiк. «Ќукiм-ќукiм» Ќтеш. Сиырды сауу љшiн ћалай шаћырады? Кљшiк. «Ахау-ахау» – дейдi. Ќтеш. Дџрыс. Ендi не сџрасам екен... К жек. Болды, Ќтеш аѕай. Ќтеш. Сиырѕа не деп џрсады? Кљшiк. «Ћара талаћ келсiн» немесе «ћарасаѓ келгiр», «ќкшу», «#к» дейдi. Ќтеш (кiтабын жауып, к"зiлдiрiгiн алып). Ал, балалар, онда барлыѕыѓа бiр-бiр сџраћ... «Iрi ћара мал» дегенiмiз не? Ћозы (iлiп алып). Ол – сиыр мен тљйе. Ќтеш. «Уаћ ћара мал» ше? Лаћ. Ћой мен ешкi. Ќтеш. «Тљлiк» дегенiмiз не? (Бќрi ойланып ћалады.) Кљшiк. Ол, ол ма – ћой, ешкi, тљйе, сиыр, жылћы... Ќтеш. Ќбден дџрыс. Ал, еѓ соѓында осы мал туралы кiм ћандай маћал бiледi?

Ћозы мен Лаћ (ћосарланып). Малды жаман баћћан – келген баћытты ћаћћан. Кљшiк (iлiп алып). «Ќѓгiме бџзау емiзер»...... – деген, менi босатыѓызшы. (Бќрi шу ете ћалады.) Ќтеш. Жаћсы, жаћсы, ќкел кљнделiгiѓдi, бесiндi ћояйын да, босатайын. (Кљнделiкке баѕасын ћойып, кљшiктiѓ мойнындаѕы ћарѕы бауды кiлтпен ашып босатады.) Ал ендi асыр салып ойнай ћойындар. (Барлыѕы «Алаћай» деп ћуанып, ћол џстасып би билеп, "леѓ айта бастайды.) (Ќтеш заттарын жинап, шыѕып кетедi.) Лаћ (тоћтай ћалып). Айтпаћшы, бiздi тљлкi љйiне ћонаћћа шаћырып едi ѕой, соѕан бармаймыз ба? Ћозы. Табылѕан аћыл, барсаћ барайыћ... Кљшiк. Барайыћ, љйiн бiлемiз. К жек. Ал мен ше? Лаћ. Ќрине сен бiзбен жљресiѓ, бiз бќрiмiз доспыз ѕой. К жек (сќл ойланып). Жарайды. (Бќрi ќндетiп билейдi.) Бќрi. Бљгiн асыр саламыз, Ћонаћћа да барамыз. Ћуанышпен жазды бiз, Шыѕарамыз саламыз. ЖАРЫЋ СAНЕДI 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс (Шымылдыћ ашылѕанда сахнадаѕы декорация тоѕай iшiн к"рсетедi. Гљлдердiѓ ортасынан ќндетiп тљлкi шыѕады. Шеткеректегi аѕаш тљбiнде б"лтiрiк аѓдып жатады.) Тљлкi (ќндете). Мен тљлкiмiн мындаймын. (Бас бармаѕын к"рсетедi.) Барлыѕын да алдаймын, Керек десеѓ арбаймын, Ћатырамын ќрдайым. Ешкiмге де не iзiмдi, не с#зiмдi бiлдiрмей жљрушi-аћ едiм, осы жолы ќлгiлерге љйiмнiѓ ћай жерде екенiн ћалай айтып ћойѕаным. Мейлi, жаным љшiн бќрi садаѕа! Егерде олар келе ћалса, #тiрiк ауыра ћалып, ћџр су берiп алдап шыѕармын. Ћанѕа бiткен ћулыѕым бар ѕой... (Ќндетiп кете бергенде, таса тљбiндегi б"лтiрiк бас салады...)

...Ойбай, бџл таѕы не бќле #зi?!. ...Жiбер, жiбер, мен жаралымын, бџл не бќле #зi?!. Б лтiрiк (тљлкiнiѓ желкесiнен ћысып џстайды). Бџл не бќле деуiн ћарашы, #зiнiѓ бќле екенiн бiлмей! Менi ѕой б#лтiрiк ћасћырдыѓ баласы, #зi емес деп менсiнбей жљрсiѓ ѕой. К#рсетейiн мен саѕан баласынып менсiнбегендi! Тљлкi. Ойбай-ау, сiз б#лтiрiк болсаѓыз да ћасћырсыз ѕой! Кiм менсiнбедi сiздi!? «Ћасеке», деп-аћ жалпаћтап жљрмiз ѕой, не жаздыћ #зi? Ћоя берiѓiзшi. Б лтiрiк. Не жаздыћ деуiн ћарашы! Ќнеу кљнi ћонаћћа кел деп, #з љйiѓдi к#рсетпей, аю атайдыѓ љйiне жiберiп #лiп ћала жаздаѕанымды бiлмейсiѓ ѕой шамасы. Желкеѓдi љзiп жiберейiн бе? Тљлкi. Ћойыѓызшы тегi, #зiѓiз шатасып барѕан шыѕарсыз. Б лтiрiк. Алдауын алдап ап, ендi менi мазаћ ћылып тџрѕанын мынаныѓ! Тљлкi. Б#ке, ой, «Ћасеке» алдаѕам жоћ. Алдасам ћџйрыѕымды к#рмей кетейiн. Б лтiрiк. Ќй, тiсiмдi ћышытпа ендi! Тљлкi (ойланып, тез). Ћасеке, айтпаћшы, тiсiѓiз ћышыса жап-жас, жџп-жџмсаћ к#жек етiн жейсiз бе? Б лтiрiк (таѓданып). Ол ћандай к#жек таѕы? Тљлкi. Айтсаѓыз болды, ћатырам ѕой ол жаѕын. Б лтiрiк. Таѕы да ћатырайын деп тџрсыѓ менi. (Ћыса бастайды.) Тљлкi. Ойбай, #лдiм..... Осы жолы айтћаным-айтћан, жас жџмсаћ етке ћарыћ ћылам, #ллќ-биллќ! Б лтiрiк (тљлкiнi босатады). Ол ћандай к#жек? (Жан-жаѕына ћарап.) К#рiнбейдi ѕой, к#рсем к#зiм шыћсын. Тљлкi ("з-"зiне келiп). Ол, Б#ке, ойбай, Ћасее! Ол былай. Бљгiн мен Ћозы, Лаћтарды ћонаћћа щаћырдым, iшiнде ќдемi К#жек те бар. Б лтiрiк. Љйiѓдi к#рсеттiѓ бе, жоћ ќлде таѕы аю атайдыѓ љйiн к#рсеттiѓ бе? Сенен шыѕады ол, шыѕады. Тљлкi (ћылымсып). Ћойыѓызшы, тегi. Бќрiне де љйiмдi к#рсетiп жатырмын ѕой. Ары ћарай, сосын ќлгiлер келгенде де љйге #йтiп-бљйтiп к#жектi ћалдырып кетем. Б лтiрiк. Сосын? Тљлкi. Сосынѕы iс сiзге байланысты. Терезеден тљсесiз де бiр-аћ шайнайсыз. Б лтiрiк. Ал мен олардыѓ маѕан келгенiн, к#жектiѓ љйде жалѕыз ћалѕанын ћалай бiлем?

Тљлкi. Сол, сол да с#з болып па? Ќнi, менiѓ љйiм, ћызыл шатырлы зќулiм љйдi к#рдiѓ бе? Б лтiрiк (аныћтап к"рiп). Анау аћ ћайыѓныѓ ар жаѕындаѕы ма? Тљлкi. Иќ, иќ, сол. Сол ћайыѓдардыѓ тљбiне барып тыѕылып жатасыз, содан ћонаћтар келгеннен соѓ к#жектi љйге ћалдырарда мен терезеден шљберекпен сiзге бљйтiп бџлѕап белгi берем. Болды. Б лтiрiк (таѓданып). Бџл #зi табылѕан аћыл екен. Ой, бiлгiшiм-ай..... зiѓнiѓ басыѓ бас-аћ, бќлесiѓ ќйтеу. Тљлкi (таѓданып). Ендi сiз љшiн, бiраћ... Б лтiрiк. Не бiраћ? Тљлкi. Бiраћ, (басын ћасып) бiзде де ауыз бар, асћазан бар деген сияћты..... Б лтiрiк (тљсiнбей). Болса ше? Тљлкi. Ендi, бiз де бiр шетiнен дќм татсаћ деп едiк те. Б лтiрiк (ойланып). Жарайды, «ле жегенше, б#ле же»деген, саѕан бiр санын ћалдырамын. Тљлкi (ћуанып). Уќде ѕой. Б лтiрiк. Уќде. Тљлкi. Маћџл, онда келiстiк. (Ћол алысады.) Б лтiрiк. Онда б#гелме, ћонаћтарыѓ келiп ћалар, бара ѕой, бар. Тљлкi. Рас екен-ау. Кетейiн, љйiме тезiрек жетейiн. Б лтiрiк. С#йт, жаным, с#йт (тљлкi кетедi). Былай жыпылдаћ болѕанымен #зi аћк#ѓiл, ћолы кеѓ. Осы байѕџсты елдiѓ бќрi неге жек к#редi екен #зi. здерiнiѓ ћолдарынан келе алмайды, #згенi к#ре алмайды. Мынау нарыћ ћысып тџрѕан заманда жамаѕайынѕа берсеѓ де жаћпайсыѓ, бермесеѓ де жаћпайсыѓ. (Залдаѕы балаларѕа ћарап.) Балалар нарыћ деген с#зге тљсiнесiѓдер ме? Жоћ па? «Нарыћ» деген с#з, дљкендегi заттардыѓ, дљниелердiѓ барлыѕы ћымбаттап, елдiѓ ћолындаѕы к#п аћшаѕа да тљк келмей, тiптi жейтiн тамаћћа да аћша жетпей жатћан кез. Мiне, мен болсам, екi кљн болды ћабырѕам ћабысып аш жљрмiн... Ћой, не тџрыс, одан да ћџдай бере г#р деп ќлгi к#жектiѓ етiн жеп келейiн. (Ќндетедi.) Мен б#лтiрiк к#кжалмын, Батырамын бар жанныѓ, Ћарсыласты лаћтырам, Еѓ тљбiне «зыѓданныѓ!» ЖАРЫЋ СAНЕДI

3-к"рiнiс 3-к"рiнiс 3-к"рiнiс 3-к"рiнiс 3-к"рiнiс (Ќдемi жиналѕан Тљлкiнiѓ љйi. Белiнде алжапћышы бар Тљлкi к"ѓiлдi жљр.) Тљлкi. Жаѓаѕы жалмауыздыѓ бќлесiн ћарашы, бiр санын ћалдырайын деп ћояды. Сатып алѕан дљниесi ме екен, екi санын ћалдырса несi кетер едi. К#жектi #зiм-аћ жџлмалап тастар едiм. Ќттеѓ, бiр топ боп достары жљр... (Iлулi тџрѕан саѕатћа ћарап). Ќй, бџлар ћайда жљр #зi, егер келмей ћалса ќлгi жалмауыз менi жеп ћояр. (Терезенi ашып алысћа ћарап, ендi жаба бергенде ар жаѕынан арс етiп, б"лтiрiк басын iшке сџѕады.) Ойбай, #лдiм! (Тљлкi шошып ћалады.) Сiзге, сiз-ге не болды, Б#ке? Б лтiрiк. Ќй, ћу Тљлкi, осы сен менi таѕы да алдап, ћара жерге отырѕызып кеткен жоћсыѓ ба? Тљлкi. Ой, ћойыѓызшы, алдасам љйiмнiѓ ћай жерде екенiн к#рсетем бе. Б лтiрiк (ойланып). А... а... солай екен-ау. Ћайдам, iшiм шџрылдап, тамаѕым кеуiп барады. Тљлкi. Ендi маѕан не ћыл дейсiѓ? «Сабыр тљбi – сары алтын!», кљтелiк. Б лтiрiк. Саѕат неше? Тљлкi. Ќнi, саѕат љш болды. Барып тыѕыла тџр, келiп ћалар. Б лтiрiк. Асћазаным-ай, к#жектiѓ етiнiѓ иiсi келген сайын шџр-шџр етедi. Тљлкi. Ћасеке, уќде, уќде ѕой? Б лтiрiк. Ћандай уќде? Тљлкi. Не, соныѓ арасынша џмытып ћалдыѓыз ба? К#жектiѓ бiр саны ше? Б лтiрiк. Е... сол ма, жiгiт екi айтпайды. Ћалдырам. Тек ћайда жљр #здерi? Тљлкi. Туу, шыдамсызданып не болды? Бiз де шыдап жљрмiз ѕой, мiне. Б лтiрiк. Сенiѓ ћарныѓ тоћ, ал мен болсам мiне баћандай екi кљн болды, нќр таттћан жоћпын. Тiптi кљш-ћуатым ќлсiреп, к#зiм ћарауытып барады. Тљлкi (терезеден келе жатћандарды к"рiп). Ойбу, ќнi аналар бiр топ боп келе жатыр, тез, жоѕал, кет. Б лтiрiк (сасып). – Ал... а. О, Ћџдай бере г#р! (Ары секiрiп кетедi де ћайтадан терезеден ћарап жџдырыѕын тљйедi.) К#п с#йлеп отырып алмаѓдар. (Кетедi.)

Тљлкi. Менi љйретедi ѕой, кетшi ќрi. Ал ендi iске сќт, жолым болып кетсе екен. (Айна алдына барып сќндене бастайды, осы кезде есiк ћаѕылады. Тљлкi есiктi ашћанда љйге Кљшiк, Лаћ, К"жек кiредi.) Кљшiк. Рџћсат пе екен? Тљлкi. Хош келiпсiздер, кiрiѓiздер. Кљшiк. Мынау сiзге. (Гљл бередi, Тљлкi вазаѕа салады.) Тљлкi. К#п рахмет! Отырыѓыздар. (Бќрi отырады.) Орталарыѓызда Ћозы батыр к#рiнбейдi ѕой? Лаћ. Ћозы мамасымен ћалды. Тљлкi. Неге? Лаћ. Олар бљгiн #гiз атайдыѓ 10 жылдыћ мерейтойына бармаћшы. Тљлкi. Солай-ма? гiз аћсаћал да 10-ѕа келiп ћалды, ќ... К жек. Айтпаћшы, менiѓ де мамам к#п кешiкпей кел деген, бiзге бљгiн... Тљлкi (с"зiн б"лiп, iлiп алып). Жо, жоћ, тџра тџрыѓдар, «жаман љйдi ћонаѕы билейдi» дегендей, кетем дегендi ћоя тџрыѓдар. Мен сiздердi сыйламай жiбермеймiн. Ћазiр мен... Кљшiк. Тым ќуре болмаѓыз. Тљлкi. Жо, жоћ сiздердiѓ жаћсылыћтарыѓызды мен ћалай џмытайын, бiраћ... (Т"мен ћарап, мљлќйiмсидi.) Кљшiк. Не, не болды? Тљлкi. Жаѓа сiздерден шыћћаннан кейiн жол-ж#некей ћатты наућастанып жатћан ќженiѓ љйiне кiрiп, соныѓ љй шаруасына к#мектесем деп сќл кешiгiп ћалып едiм... Сiздерге тамаћ ќзiрлеуге љлгермей ћалдым. Лаћ. А... онда бiз... Кљшiк. Иќ, бiз онда ћайта... Тљлкi. Жо, жоћ, ћайтћанды ауызѕа алмаѓдар. Егер де ренжiмесеѓдер тамаћ жасауѕа сќл-пќл к#мектесiп жiберсеѓдер деп едiм... жалпы тамаћ дайын... Лаћ. Е......онда тџрѕан не бар. Кљшiк. Ќрине, к#мектесейiк. Бiрiгiп жасаѕан ас дќмдi болады. Тљлкi (ћуанып). Ой, рахмет! Олай болса Кљшiк мырза мен Лаћ мырза менiмен барып бау-баћшадан жемiс-жидек, бџлаћтан таза су ќкелейiк. Кљшiк. Ал, К#жек мырза ше? Тљлкi. К#жек мырза, егерде рџћсат етсе, осында отырып сќбiз тураса деп едiм. (К"п сќбiз алып бередi.) К жек (ћуанып сќбiздердi алады). О, мен сќбiздердi жаным-

дай жаћсы к#ремiн. Мџны тазалауды мамамнан ќбден љйренгем. Тљлкi. Онда тiптi жаћсы. Бiз келгенше тазалап ћой. Мынау сiздерге. (Лаћ пен Кљшiкке бiр шелек, бiр корзина бередi.) Ал дайынсындар ма? Кљшiк. Дайынбыз. Лаћ. Мен де дайынмын. Тљлкi. Онда кеттiк. (Т"беге ћарап.) Туу, љйге шыбын ћаптап кеттi ѕой #зi, ћуып шыћпаса болмас. (Белiндегi алжапћышын шешiп, сонымен шыбынды ћуа бастайды.) «Кiш-кiш-кiш». (Терезенi ашып ћойып алжапћышпен ћасћырѕа белгi берiп, оны ашыћ ћалдырады.) Зорѕа ћуып шыћтым ѕой. К#жекжан, сен жџмысынды бiтiре бер, бiз тез келемiз. Љйге б#тен бiреулер кiрiп кетпес љшiн мен сыртћы есiктi сыртынан жауып кетемiн. К жек (солѕын). Мейлi. Кљшiк. К#жек, ћорыћпа, бiз тез келемiз. Лаћ. Ия, тез келемiз. К жек. Ћашан? Тљлкi (саѕатты к"рсетiп). Мiне, мына саѕаттыѓ љлкен тiлi мына жерге жеткенде бiз љйде боламыз. Ал кеттiк, болыѓыздар. (Љшеуi шыѕып кетедi.) К жек (сќл ойланып тџрып). Ћорыћпаймын десем, ћорыћпаймын! (Терезеге терiс ћарап отырып сќбiз тазалай бастайды.) Љй iшiнде ћорћынышты емес. (Осы кезде ашыћ тџрѕан терезеден Б"лтiрiк сыѕалайды. К"жек сезбейдi. Ол терезеден кiрiп, оны аћырын iшiнен жауып ћояды.) Ћорыћпау љшiн ќн айту керек. Сонда ой б#лiнiп, ћорћыныш тарайды. Менiѓ мамам ћорыћсаѓ ќн айт дейтiн. Ћандай ќн айтсам екен. Ия, к#ѓiлдi ќн айту керек, сонда к#ѓiлдi отырасыѓ..... Ћандайын айтсам екен, таптым мiне мынаны. (Ќн айтады.) Мен к#жекпiн ћорћаћпын, Ойлауѕа да шорћаћпын. Достарымныѓ ћасында Аман жљрсем, сол жаћсы. (Осы кезде Б"лтiрiк бiлдiрмей келiп, К"жектiѓ оѓ жаѕынан тљртiп ћалады. Ол шошып кетiп, жалт ћарайды, ешкiм жоћ. Бiраздан соѓ Б"лтiрiк оныѓ сол жаѕынан тљртiп ћалады да столдыѓ астына кiрiп кетедi. К"жек жан-жаѕына ћарай љрейлене бастайды. Бiр кезде Б"лтiрiк «арс» етiп столдыѓ астынан атып шыѕады. К"жек зќресi џшћаны соншалыћ, «Мамам»деп

айћай салып жалп етiп ћџлап тљседi. Б"лтiрiк оныѓ ћасына келiп, ќрi-берi тљртiп к"рiп таѓданып тџрып ћалады. Ол "з к"зiне "зi сенбейдi.) Б лтiрiк (К"жектi ћозѕайды, ол тџрмайды). Ќй, мынау #лiп ћалѕаннан сау ма? Ћап, тiрi кезiнде етi дќмдi болатын едi, #лген еттiѓ несi жаћсы. Ендi не iстесем екен? (Ойланып.) Ќ, осындайда су бљркушi едi ѕой... Су бљркiп к#рейiн. (Графинде тџрѕан суды џрттап алып К"жектiѓ бетiне бiрнеше рет бљркидi. Бiр кезде К"жек есiн жиып, шоћиып отырады.) К жек (Б"лтiрiкке). С... с... сiз кiмсiз? Б лтiрiк (ћуанып). О... тiлiѓнен айналайын, мен ћасћырдыѓ баласы Б#лтiрiкпiн! К жек (шошып кетiп). Ойбай, #лдiм. (Таѕы да жалп етiп ћџлап тљседi.) Б лтiрiк. Ой, мынауыѓ #зi ќбден ћорћаћ ћой #зi! Ендi не iстесем екен? (Таѕы да су бљркидi. К"жек орнынан тџрып, столды айналып ћаша ж"нелдi.) К жек (бар даусымен айћайлап). Ойбай, #лдiм, ћџтћарыѓдар. Б лтiрiк (оны ћуалап). Ќй, айћайлама, бiреулер кiрiп ћалады, кел, с#йлесейiк. К жек. Жоћ, с#йлеспеймiн, #лдiм, #лдiм. (К"жек столдыѓ љстiне атып шыѕады, осы кезде артынан келiп џстай берген б"лтiрiктi бар пќрменiмен артћы ћос аяѕымен бастан теуiптеуiп ћалады. Б"лтiрiк шалћалаћтап барып жалп ете ћалады. К"жек ћорћып, оѕан ћарайды. Аѓ-таѓ. Б"лтiрiк тџрмайды.) Ойбай, мен мынаны #лтiрiп алѕаннан саумын ба? (Таѓданып.) Сонда менi неге ћорћаћ дейдi, мен бќрiнен де кљштi болдым ѕой... Ќй, Б#лтiрiк к#ке, сiзге не болды? Тџрыѓыз, с#йлесейiк. Тџрсаѓызшы ендi. (Aзi ћорћып столдан тљспейдi.) Кешiрiѓiз, мен байћамай ћатты теуiп ћалыппын... (Осы кезде айћайды естiп у-шу етiп, Кљшiк, Лаћ, Тљлкi кiредi.) Кљшiк (кiре сала). К#жек, не болды, даусыѓ ћатты шыћты ѕой? Лаћ (жерде жатћан Б"лтiрiктi к"рiп). Ойбай, мынаны ћара! Ол не, ол не? (Таѓданып.) Бџл Б... Б... Б#лтiрiк ћой. (Жаћындап басын џстап.) Бџѕан не болѕан? К жек (кiнќлi тљрде). Кешiрiѓiздер, ол... ол... ол менi ћуѕан кезде артћы ћос аяѕымен теуiп ћалып ем... Лаћ. те дџрыс жасаѕансыѓ. Кљшiк. Ой, Алла, ћоянныѓ артћы аяѕыныѓ серпiлiсi, тебiсi тас жармаса да, бас жарады дегенi рас екен-ау, ќ?

Лаћ. Иќ, К#жек, iшiмiздегi еѓ батыр сен болдыѓ, жарайсыѓ! Кљшiк. К#жек, жљр бiздiѓ љйге. Мына тљлкiнiѓ ћулыѕы белгiлi болды, бiздi ќдейi алып кетiп, сенi жалѕыз ћалдырѕанын к#рдiѓ бе... Лаћ. Бќсе, шыбын ћуѕан боп терезенi ашып кеткенде #зiм де бiрдеѓенi сезiктенiп едiм... Оныѓ љстiне болмай есiктi сырттан жауып кеткенiн ћарасаѓшы. Кљшiк (Тљлкiге). Ендi бiздiѓ к#зiмiзге к#рiнушi болма, к#рiнсеѓ оѓбайсыѓ оѓбаѕан! Жљрген жерiнде еш береке жоћ, бiрдi-бiрге соѕып жљресiѓ. Тљлкi. ллќ-биллќ, менiѓ жазыѕым жоћ, мен не iстедiм? Лаћ. Мљлќйiмсiме #тiрiк. Тљлкi. Тамаћ iшiп кетпейсiѓдер ме? Кљшiк. Ол тамаѕыѓды ана Б#лтiрiкпен #зiѓ iш! Жљр, кеттiк. Ендi бџл љйге келсек, аяѕымыз сынсын! (Кљшiк, К"жек, Лаћ љшеуi шыѕып кетедi. Тљлкi басын к"терiп отырѕан Б"лтiрiкке ћарап отырып ћалады. Бќрi ќндетiп кетедi.) Бќрi. Бiз тойлаймыз, тойлаймыз, Асыр салып ойнаймыз. Тату-тќттi дос болып, Баршамызды ћорѕаймыз. СОЃЫ

ХАН ИЕМ, АЙКЉН ЖЌНЕ ТАЗША БАЛА (Думанды ћойылым) Р лдер: Хан ием Бќйбiшесi Айкљн Тазша бала Семiз батыр Арыћ батыр Бас уќзiр Жас уќзiр 1-шi н#кер 2-шi н#кер 3-шi н#кер Ћыздар, жiгiттер т. б. 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс 1-к"рiнiс (Тљн. Хан сарайыныѓ ауласы. Кљзеттегi н"керлер ћызу. Сахнаѕа Хан мен екi уќзiрi шыѕады.) Хан ием (уќзiрлерiне џрсып). Сендер #здерiѓе тапсырѕан мемлекеттiк жџмысты ж#ндеп атћармайсыѓдар! Бас уќзiр. О, не дегенiѓiз, Хан ием, бар жан-тќнiмiздi салып ћџлдыћ етiп жљрмiз ѕой... Жас уќзiр. Ќлбетте, Хан ием, тљн болса ел ћорѕаймыз, кљн болса жер ћорѕаймыз, бiр Алла куќ. Хан ием. Онда неге ана кљзетте тџрѕан н#керлер ћыпћызыл мас? Жау шауып кетсе ћайтесiѓдер?! Бас уќзiр. Хан ием, олар мас емес, аздап шарап iшкен едi... Хан ием. Ойбай-ау, ћызметте тџрып кiсi шарап iшушi ме едi? Жас уќзiр. Ендi, Хан ием, тљн болса мынау тас ћараѓѕы, жљрексiнбес љшiн, батылыраћ болу љшiн жџтћаны ѕой.

Бас уќзiр. Ия, ћазiр #зi, елдi тљкке тџрмайтын аз айлыћћа жџмысћа да шыѕара алмайсыѓ. Оныѓ љстiне тљнгi кљзетке. Хан ием. С#йтiп ћићылжыѓдап тџрѕанда жау шауып кетсе не iстейсiѓдер? Бљкiл шањар сендерге сенiп, алаѓсыз џйыћтап жатыр. Бас уќзiр. Кiнќлiмiз, Хан ием. Айып бiзден. Хан ием (жан-жаѕына ћарап, аћырын). Ќй, Бас уќзiр, сен ѕой менiѓ оѓ ћолымсыѓ, ал мынау сол ћолым. Бас уќзiр. Ќлбетте, Хан ием! Хан ием (ашуланып). Хан ием, Хан ием, деп ћаћылдамай, одан да жљз граммыѓ бар ма, ћџймайсыѓ ба? Бас уќзiр. Ойбай, Хан ием, бќйбiшеѓiз бiлiп ћойса, анадаѕындай менiѓ шашымды бiр талдап жџлады. Хан ием. Бќйбiшеден ћорыћпа, тоћал бiлмесе болды. Бол, ћџй. Тљн болса мынау, тымырайып, одан да љрей басайыћ. Бол, ћџй шарабыѓды! Бас уќзiр. Ќй, жас уќзiр, жаѓаѕыдан кiшкене ћалды ма? Жас уќзiр (ћонышынан шиша алып). Ћалуын ћалды, бiраћ закуска жоћ... Хан ием. Бол, ќне, бiреу келе жатыр... Жас уќзiр (ћуып бередi). Хан ием, «закуска» болмай ћалды, љш ай болды, айлыћ алѕан жоћпыз. Љйде де ћара нан, ћара су iшiп отырмыз. Хан ием (iшiп, етегiн иiскейдi). Анада берген премия ћайда? Жас уќзiр. Ойбай-ау, ол премияѓызды алѕан кљнi жоћ ћылдыћ ћой. Хан ием. Осы ћолдарыѓа теѓге тљссе болды, ћџртуѕа асыѕады екенсiѓдер. Бала-шаѕаны ойламайсыѓдар! Жас уќзiр. Ендi мына бастыѕым жу-жу деген соѓ. Хан ием. Вот ќнi, «таршылыћты к#рмеген кеѓшiлiктiѓ парћын бiлмейдi». Халыћ асып кеттi, содан осындай тар заман туып жатыр. Аузыѓ аћћа, ћолыѓ ћапћа тисе болды, ћџдайларыѓды џмытып кетесiѓдер! Бас уќзiр. О не дегенiѓiз, Хан ием. Мiне, бiр Алла куќ, тќубемiзге келiп-аћ жљрмiз ѕой осы. (Ханныѓ бќйбiшесi келедi.) Бќйбiше. Бџл ћайда кеттi деп iздеп жљрсем, мында екенсiѓ ѕой. Неѕып «пыш-пыштап» тџрсыѓдар? Хан ием (сасып). Жќй, ќншейiн, мемлекет шаруасы ѕой, падишам. Бќйбiше. Жетi ћараѓѕы тљнде ћандай мемлекет шаруасы?!

Жљр љйге, таѓертеѓ ерте тџру керек, таѕы џйыћтап ћаласыѓ. Жљр кљмбезге. Хан ием. Мынау уќзiрлерiммен аћылдасатын шаруам бар едi, ћылћылдамай тџра-тџр. Бќйбiше. Аћылдасуѕа тљн емес, кљн де жетедi. Жљр, жљр. (Ханды алып кетедi. Хан иемнiѓ кеткенiне екi уќзiр ћуанып, аћырын ќн айтады.) Бiз уќзiрмiз, уќзiрмiз, Ћиындыћћа ќзiрмiз. Ћорыћпаймыз ешкiмнен Кљштi бiздiѓ ќлiмiз. Айдаѕанѕа к#нбеймiз, Арбаѕанѕа к#нбеймiз. Хан иеме адалмыз Арам с#зге ермеймiз. мiр деген осылай, тiп жатыр, досым-ай. Бар жаћсылыћ тамаша Бiрге болсын осындай. (Осы кезде љш н"кер ћызу "леѓ айтып келе жатады. Екi уќзiр тыѕыла ћалады.) Љш н кер (мас кљйiнде ќндетiп). Дљние – жалѕан, тедi арман. Бiз байћџсћа Кiм ћараѕан. Жылай, жылай, Сiздi ћимай, Кеттiк бiздер Беу, Дариѕа-ай. Ћош болыѓдар, Ау, жарандар. Т#зiм бiттi. Бас уќзiр (атып шыѕады, ашулы). Ой, найсап, ћайда барасыѓдар ћаћсап? Ћарауылды тастап. Жас уќзiр. Бџлардыѓ аузына бiрдеѓе тисе осы мiне. 1-шi н кер (тiк тџрып). Бас уќзiр мырза, ћарауыл орнында. Бiз жай жљрген онда-мџнда.

2-шi н кер (тiк тџрып). Сiзге сќлем берейiк деп, з к#зiмiзбен к#рейiк деп. 3-шi н кер (тiк тџрып). Аулаћпыз бiз шатаћтан Дќм татасыз ба шараптан? Бас уќзiр (ашуланып). Тќйт ќрi, ћайт ќрi! Мџны ћайтып айтады. К#ргенсiз, џяттан безген Аулаћ жљр бiздiѓ к#зден. (Ћамшыныѓ астына алып, љшеуiн ћуып шыѕады.) Жас уќзiр. Басеке, айттым ѕой, ћызметкерлермен бiрге iшпелiк деп. К#рдiѓ бе, лезде басћа мiнiп алды. Бџлар жаћсылыћты тљсiнбейдi, барды баѕаламайды. Бас уќзiр. Ия, ия. «Баѕалай бiлмегенге баћ ћонбайды. Ћуана бiлмегенге ћџт ћонбайды», бџлар оѓбайды. Жас уќзiр. Оѓбайды, оѓбайды, Келiп тљбi сорлайды. Сыйлаѕанды тљсiнбей, зiн-#зi ћорлайды. Бџл ћазаћ оѓбайды. (Ар жаћтан ханныѓ ћызы Айкљн ќндете кiредi. Екi уќзiр жасырына ћалады.) Айкљн (к"ѓiлсiз ќндетiп). Ћыз едiм Хан иемнiѓ ерке #скен, Ћџтылам ћашан ендi жалѕыз дерттен. Кеѓ сарай, аћбоз љйде ћамаламын К#ре алмай бiр ѕашыћты маѕан жеткен. Атым – Айкљн, Келер ћай кљн. Махаббат жоћ Жљрем ћайтiп?! Шешесi (айћайлап). Айкљн, ћайт љйге, Айкљн, бол тез. (Айкљн кетедi.) Бас уќзiр (сыбырлап). Байћџс Хан ием кеѓ сарайѕа ћамап ћойып не шыѕармайды, не џѕа алмайды. Жас уќзiр. Обалыѓа ћалып, кљнде алдайды. Мџнысы ћате, болмайды. Бас уќзiр. Айтпа, ћолына баћыт ћџсы ћонбайды, Бџлай жљре берсе оѓбайды.

Ћол џшын берелiк, Бiзден басћа кiм мџны ћорѕайды. Жас уќзiр. Келе ме бiздiѓ шамамыз, Жiгiттi ћайдан табамыз. Хан ием сезiп ћойса егер Џятћа мљлдем ћалармыз. Жас уќзiр. Онда, ќлiптiѓ артын баѕамыз, Бiр амалын табамыз Бiр шарасын жасаймыз. (Хан ием iш киiммен шыѕады.) Хан ием. Менiѓ ћызым – Айкљндi к#рдiѓдер ме, ћайда жљр #зi? Жас уќзiр. Жаѓа ѕана шешесi шаћырып ќкеттi. Хан ием. Айтпаћшы, сендерге айтайын деп џмытып кетiппiн. Алла жазса, осы ћызды айттыруѕа адамдар келуi мљмкiн. Мен рџхсат бердiм. Жас уќзiр. Ќп, берекелдi, мџныѓыз дџрыс болѕан Хан ием, ћыздыѓ баѕын байламаѕан лќзiм. Бас уќзiр. Ќлбетте, екi жас ћосылса, одан артыћ не ћуаныш бар. Бiзге недей тапсырма? Хан ием. Сендер келгендердi сџрыптап, сљзгiден #ткiзiп, ертеѓ болатын сынѕа дайындап ќкелiѓдер. Ћыртыћ-мыртыћ бiреулер боп жљрмесiн. Оларды бiз арнайы емтиханнан #ткiземiз. Бас уќзiр. Ћџп болады, Хан ием, ќмiрiѓiзге ћџлдыћ. Бќйбiшесi (айћайлап). Хан ием, ћайда жљрсiѓ? Ћайт љйге, бол тез. Ћайда жљр-и мынау, жалаѓ бас, жалаѓ бџт?! Хан ием... Хан ием. Бара жатырмын, ћаћсама сарайды басыѓа к#терiп, о несi-ей! (Кетедi). (Екi уќзiр ћуанып ќндетедi.) Уќзiрлер. Ћџдай оѓдап, Алла ћолдап. Ћыздыѓ жолы болды. Баћыт ћџсы ћонды, Табылар ендi Бiр жiгiт оѓды. Ћолдан келсе байыптап, Сынаймыз бiз аныћтап. Анау-мынау #тпейдi Дайындаймыз лайыћтап.

(Осы кезде дљрлiгiп љш н"кер шулап кiредi.) 1-шi н кер. Ойбай, ћџрыдыћ, жау шапты, жау шапты. 2-шi н кер. Шапћанда оѓбай шапты. 3-шi н кер. Бќрiмiздi ћырып, бiртiндеп атты. Бас уќзiр (шошып). Ќй, кќззап, найсап, Дљрлiкпей айт аныћтап. Ћандай жау ол – Тљнде жљрген ѕайыптан?! 1-шi н кер. Ойбай, тљрi жаман ашулы, Ћойны-ћонышы ћарулы. 2-шi н кер. Хан сарайына кiрем дейдi, Ќйтпесе шетiѓнен тiлем дейдi. 3-шi н кер. Берсеѓ ћолыѓнан, Бермесеѓ жолыѓнан Сендердi бiлем дейдi. Жас уќзiр (шошып). Ой, #ѓкей, даурыћпа, ћџйындайсыѓ, Тљсiнсем бџйырмасын. Жолын б#ге олардыѓ, Наѕып мында жайылѕансыѓ?! 1-шi н кер. Ойбай, уќзiр мырза, батырым, Сiз болмасаѓыз жаћыным. 2-шi н кер. Бiздiѓ ћолдан келмейдi Атсаћ та олар #лмейдi. 3-шi н кер. Жџдырыѕы балѕадай, Кеуделерi ћауѕадай, К#здерi мiрдiѓ оѕындай, Ћорћамыз, ойбай-ойбай! Бас уќзiр. Ой, зарлап ћалѕыр шошћа-ай, Сендердi н#кер ћылып алѕан мына баспа-ай?! Жас уќзiр. Жоћ, бџл бас емес, бас емес, Ћџр зiлдей, тастай! Ќй, неѕып тџрсыѓ, шала мастай? Бар жолын б#ге, жолына жат та-ай! 1-шi н кер. Ћалай? Ћалай? 2-шi н кер. лемiз ѕой, ойбай. 3-шi н кер. Сiз #зiѓiз барсай... (Екi уќзiр ћашћынын астына алып, љш н"кердi келген жаѕына ћуып шыѕады.) Бас уќзiр. Осыларды н#кер деп, Бiр ћаућар етер деп,

Сенгенiмiз далбаса, Шыћты ѕой бќрi бекер боп. Жас уќзiр. Айтпа деймiн, анада ћысћарту кезiнде, «сокращениеге» тљсiрiп жiберелiк деп едiм, #зiѓ ѕой к#нбей ћойѕан. Бас уќзiр. Аяп едiм. Ќйелдерi «декретте», балалары болса жас. «Адамныѓ к#ѓiлiн саћта, пейiлiн сатпа» деген. (Осы кезде «жау» деп айћайлап, бес аспап ћаруланып Семiз батыр мен Арыћ батыр ќлгi љш н"кердi желкелеп алып кiредi.) Бас уќзiр (шошып). й, #й, #лтiрдiѓ ѕой аналарды. Кiмсiѓдер #зi, ћараѓ ћалѕыр?! Жас уќзiр. Босатыѓдар, н#керлердi, жiберiѓдер. Бастарыѓды шауып алам, бiле бiлсеѓ! (Батырлар љшеуiн босатады.) Cемiз батыр. Мќ, н#керлерiѓ, «тряпкi» Жљргiзбейдi, аяћћа оралып тџрат та. Бас уќзiр. здерiѓ кiмсiѓдер, ќ? Шулаттыѓдар ѕой ћџлаћты. Cемiз батыр. Менiѓ атым – Семiз батыр! Арыћ батыр. Менiѓ атым – Арыћ батыр! Жас уќзiр. Ал, хош делiк, Сонда бiз не iстелiк? Тљнделетiп жљргенiѓ Ол не љстемдiк? Бас уќзiр. Айт жаныѓныѓ барында, Ќйтпесе #лемiз ћолыѓда. Тџрып к#рген жоћ Менiѓ ешкiм жолымда! Cемiз батыр. Ћызбаланба халайыћ, Бџл ћатынѕа лайыћ. Сабыр саћтап, шыдасаѓ Бiз ретiмен айтайыћ. 1-шi н кер. Айт ретiмен, ретiмен, Ќйтпесе тез кетiѓдер. 2-шi н кер. Садаѕымыз дайын, Шетiѓнен ќзiр ћырайын! 3-шi н кер. Шаштарыѓды талшыћтап, Бiр талдап #зiм жџлайын. Арыћ батыр. Ой, #ѓкей дуылдаћ, Басты ауырттыѓ шуылдап, Горбачев ћџсап мыжып, Тыѓдау бiлмейсiѓ, бiр сќт.

Жас уќзiр. Ал тыѓдадыћ, тыѓдадыћ, Елдiѓ бќрiн жинадыћ. Не айтуѕа келдiѓ? Ненi естiп бiлдiѓ? Екiбатыр (ќндетiп). Есiтiп Хан иемнiѓ Жарлыѕын, Ћызына келiп тџрмыз дќл бљгiн. Алыстан ат шалдырып келген кезде, Несiне дљрлiгесiѓ, ќй, малѕџн! Семiз батыр – мен болам, Арыћ батыр – мен болам. Алла жазып бџйыртса, Айкљн ћызѕа жар болам. К#ѓiлiм Айкљн ћызѕа ауып келдi Жљрегiм кљндiк жерден тауып келдi. Сынасаѓ сына, ћазiр баѕымды сен, Хан ием, ендi #зiѓе ћауiп т#ндi! Бас уќзiр (ќбден тљсiнiп). Е, баѕанадан берi Айкљн ћызѕа ћџда тљсуге келдiк демейсiѓдер ме. Бљкiл шањарды дљрлiктiрмей. Бас уќзiр. Соны айтам. Тiптi жљрегiмiз т#бемiзге шыѕып кеттi ѕой, тегi. Аћмолаѕа к#шiп бара жатћандай, соншама аптыѕып. Cемiз батыр. Тоћетерi, Хан иемнiѓ Айкљн ћызына келдiм. Ћоятын шартыѓды айт? Арыћ батыр. Ешкiм одан тартынбайды, Менiкi – Айкљн, Ќйтпесе, мына ћол алћымдайды. Cемiз батыр.Ќй, Арыћ батыр, Аптыћпай, шартыѓды айт. Мен тџрѕанда, не жоћ, Саѕан кiм жарћылдайд. Арыћ батыр. Семiз батыр, байћа, Ќнi, екi тiзеѓ, ћалтылдайд, Мен тџрѕанда саѕан не жоћ, Мына алмас ћылыш сартылдайд, Бљйрегiѓдi – бљйрекше Жљрегiѓдi – жљрекше Ќзiр лезде там-тџмдайд! (Екi батыр соѕыса кетедi, оны зорѕа ажыратып алады.)

Бас уќзiр. Уќ, екеуiѓнiѓ ќлi ыстыћ-суыћтарыѓ басылмапты ѕой. Шањарѕа ќѓгiр таяћ тарсылдаттыѓ ѕой. Таѓ атћанша шыдаѓдар. Бiзден не шарт болады, сосын сџраѓдар. Cемiз батыр. Таѓ атћанша барамын шыдамай, Iшiм #ртенiп барады, ой, Аллай! Арыћ батыр. Iшiѓ кљйсе, тџз жала, Ћџдыћтаѕы мџз жала! Cемiз батыр. Ќй, Ареке, болды, жетедi, Ќйтпесе найза #кпеѓнен #тедi! Сосын жаныѓ жанып, Жањаннамѕа кетедi. Арыћ батыр. Сандалыпсыѓ, Секе, Менi деме жай теке. Бас терiѓдi сыпырып алып, Бљйрегiѓдi б#лемiн жеке-жеке! Cемiз батыр. Ћап, мынаныѓ ызасы, Осы болар тџз – асы! Мќ, ћараћатпа, Болды ендi, шатпа! (Екi батыр таѕы да соѕыса кетедi. Айћайшуды естiп, Хан ием мен бќйбiшесi шыѕады.) Хан ием. Бџл неткен дуылдаћ, Џйћы бермедiѓ шуылдап! Не тљнде маза жоћ, Не кљндiз маза жоћ Кеткен бе #зi базар боп?! Бќйбiшесi Хан ием. Себебi, сен «слишком» жџмсаћсыѓ, Ћџртам деп ћџртпайсыѓ, џмытшаћсыѓ. Бџларѕа сќл кљлiп ћарасаѓ, Бџларды адам деп санасаѓ, Басыѓа «сраз» мiнедi Артыѓнан ылѕи кљледi. Хан ием. Жарайды, бќйбiше, араласпа жџмысћа зiм бiлем, сен #зiѓдi аулаћ џста! Ал, бџл не былыћ, Кiм тљсiндiредi былай шыѕып? Бас уќзiр. Хан ием, мына екi батыр, здерiмен #здерi ћырылысып жатыр.

Хан ием. Ия, ћып-ћызыл ѕой к#здерi, Ћайдан келген #здерi? Сонда не ћыл дейдi, Ћалай былай, с#здерi? Жас уќзiр. Сќйкес сiздiѓ Жарлыѕыѓызѕа, Келiптi алдыѓызѕа. Айкљнге ѕашыћпыз дейдi, Басћа с#здi бiлмейдi. Хан ием. Онда неге ж#ндеп жљрмейдi! Cемiз батыр.Љйдiѓ жаћсы болмаѕы – аѕашынан, Жiгiт жаћсы болмаѕы – наѕашыдан. Жљрек мынау – аласџрѕан Ћызыѓды алмай тынбан! Хан ием. Пањ, пањ, дќмесiн. Арыћ батыр. Айтыѓыз кќдесiн, Мен лайыћпын, к#ресiѓ! Шартыѓа мен де дайынмын Ќйтпесе, ћалыѓмалѕа бересiѓ. Бќйбiше. Шарттыѓ ретi ертеѓ Ал ћазiр #ртенсеѓ – #ртен. Болмаса тыныштал Н#керлер, Мыналарѕа ћџлып сал! Батырлар. Ћалай? Хан ием. Бќйбiше айтса заѓ, й, #ѓкей ћарап тџрѕан Мыналарды байлаѓдар, Бљгiн бџларѕа дос – зыѓдан. (Бќрi жабылып екi батырды байлап, зынданѕа апарып тастайды.) Бќйбiше. Хан ием, ертеѓгi кљн ауыр, Жџмыс болатын тљрi бар – ћауырт. Барып тыныѕайыћ, К#рпенiѓ iшiне кiрiп, жылынайыћ, Бџл тџрысымыз не, тымырайып? Хан ием. Ия, жџмыс болатын тљрi бар ауыр, Бiр жiгiт табылмады тќуiр. Амал нешiк, ћызым – Айкљн ћаласа, Бiр азамат табылар, #зiне лайыћ – жараса. Бќрiбiр ертеѓ #тедi, жарыс, ћызыћ тамаша! (Екi уќзiр тазша баланыѓ ћолын ћайырып сљйреп алып келедi.)

Бас уќзiр. Хан ием, мына бiреу бытып-шатып, Дуалдыѓ тљбiнде жатыр, бљрiсiп-ћатып. Жас уќзiр. Не iстеймiз? Атып тастайыћ па? Ќлде зынданѕа тастайыћ па? Хан ием. зiнiѓ аты кiм, заты кiм? Не iстеп жљрген батырыѓ? Бас уќзiр (ћарћылдап кљлiп). Аты Тазша бала, Iздеп жљр бiзден пана. Жас уќзiр. Айкљнге ѕашыћпын дейдi, Соны к#руге асыћпын дейдi. Бќйбiше. Не дейдi? «Сайтан алар дiнi жоћ, Џры тонар пџлы жоћ... » Жас уќзiр. Ия, ия, Жайратайын ба? Бџѕан жарар бiр оћ! Хан ием. Жоћ, жоћ... Асыћпа, асыћпа! Зынданѕа апарып таста. Ертеѓ шыћћанда жарысћа К#рермiз ќуселесiн, Жетсе, жеттi табысћа. Ќйтпесе жаны кетер алысћа! Бас уќзiр. Ћџп болады, Хан ием! зi бар, тырысћан екен намысћа. Бќйбiше. Пiшту, намысшылын! Кљйеу бала болмаћшы, Мџны кiм алмаћшы?! Тљрi – тљр емес, Тура албасты. Хан ием. Мен с#зiмде тџрамын! Шартћа бќрi ћатысат, Басћасын бар ма џрѕаным! Зынданѕа апарып таста, Ертеѓ жарысты баста. Бас уќзiр. Ћџп болады, Хан ием, ћџлдыћ! Айтћаныѓызбен жљрдiк. Апарып тастайын Ертеѓ бќрiн бастайын. Жас уќзiр. Ќй, тазша бала, бџл жолы, Жолыѓ болды, iсiѓ оѓды.

Бiраћ ертеѓ к#ресiѓ, Шартты бiлмесеѓ #лесiѓ! Ћазiр зынданда жат, Мљмкiн, ќйбќт тљс к#рерсiѓ. (Екi уќзiр Тазаша баланы сљйретiп зынданѕа алып кетедi.) 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс 2-к"рiнiс (Хан сарайыныѓ iшi. К"ѓiлдi. Керней ойналып, ћыз-бозбалалар абыр-сабыр. Хан ием, бќйбiшесi, Айкљн, оныѓ ћасында екi н"кер. Ћызы т"рге жайѕасћан. Алыстан дауыс естiлiп тџр.) Дауыс. Уа, халайыћ, бљгiн, кљн келбеттi Хан ием айдай сџлу, ќсем ћызы Айкљнге жар таѓдайды. зi батыр, #зi сџлу, #зi аћылды мќрт жiгiттер сайысћа тљседi. Баѕын сынаѕысы келетiндер келiѓдер! Шарт бiреу – ћойѕан сџраћтарѕа жауап беру, болмаса #лу! Уа, халайыћ, келiѓдер, бар ћызыћты к#рiѓдер! (Бiр топ ћыздар шыѕыс биiн билеп, ќндетедi.) Тойѕа бљгiн келiѓдер, Бар тамашаны к#рiѓдер. Баѕы жанѕан жiгiттер К#рiмдiгiн берiѓдер. Айкљн сџлу ќдемi, К#рсет бiзге кќденi. Жолыѓ болып кетсе екен, Ћуып шыѕып бќленi. Хан иемнiѓ шарты бар, Ќр нќрсенiѓ парћы бар. Жеѓген жiгiт жеѓедi Жеѓбегенi ар тџрар! Хан ием. (Бас уќзiрге). Ал бастайыћ, бастайыћ, Кiм бар тџрар ћасћайып? Мен сертiмде тџрамын Ж#н с#зiѓдi џѕамын. Бас уќзiр. Алдияр таћсыр, Хан ием, Аћылыѓызѕа бас ием. Жас уќзiр. Бiз мiне дайын, Iстiѓ шыѕарамыз майын.

Бќйбiше. Онда баста, Неѕып тџрсыѓ, ћасћа?! Хан ием. Баста, баста. Ћазiр кiм келедi? Кќрi ме, жас па? Жас уќзiр. Айтсаѓыз болды, Бќрi бар, кќрi де, жас та. Хан ием. Давай, давай, К#п ойланбай. Шаћыр тобымен К#рейiк оны мен. Бас уќзiр. Ал бастадыћ, бастадыћ, Бiз ешкiмнен ћашпадыћ. (Музыка ойналады. Уќзiрлер Семiз батырды, Арыћ батырды, Тазша баланы алып кiредi.) Екi батыр, Тазша (ќндетiп). Я, Ћџдай, жолымызды оѓдыр, Сџлуды ћолымызѕа ћондыр. Алыстан ат арытып келгенiмде Ћуаныш, жаћсылыћћа болдыр. Хан ием, бiз сенемiз с#зiѓе, Кљлiмдеп, бiр сынаѕан к#зiѓе. Хан ием – ћайыната бола к#р, Бар љмiт, жаћсылыћ #зiѓе. Айкљн. Уа, жараѓдар, Бќрiѓ ћараѓдар. Жiгiттердiѓ жолы болсын Жаћсыѕа орта толсын! Айкљн деген мен болам Баћыт ћџсы боп кiмге ћонам, Оны Хан ием #зi шешер, Жолы болмаѕан #кпелемес, кетер. Маѕан бќрiѓ џнайсыѓ, Бiраћ жеѓгенiѓ – жеѓiп, Ћалѕаныѓ ћџлайсыѓ. кпелеме нояндар, ѓкей батыр жояндар! Cемiз батыр. Я, Алла, жолым болсын! Айкљн ћолыма ћонсын! Арыћ батыр. Я, Алла, #зiѓ ћорѕа, Жебеп-желеп ћолда!

Тазша бала. Я, Аллла, бере к#р, Осы жолы ћане к#р. Cемiз батыр (Тазшаѕа). Ой, Тазша, Ћабырѕаѓда ћаяу жоћ. Омыртћаѓда буын жоћ, Тљрiѓ мынау итиген Саѕан не жоћ, мџрынбоћ?! Арыћ батыр. Соны айтамын, Осымен тайталасып ћайтемiз. Одан да битiп мыжып, лтiрейiн бе ћысып. (Тазшаны џстап мыти бастаѕанда Арыћ батырды алып џрып, љстiне мiнiп алады.) Бас уќзiр (сасып). Ќй, ќй... Мыналар не iстеп жатыр ойбай! Ћырылысћаны несi, Сайыс басталмай?! Тазша бала. Мен емес, ћырылысћан, аѕасы, Мыналардыѓ жетер шамасы Менi мџћатып жерлеу, з ћате-кемшiлiгiн к#рмеу! Бќйбiше. Ќй, мына бала... Ашуын ћара. Намысшыл ѕой #зi Туса да шала! Тазша бала. Жљйрiк алысћа, Жiгiт намысћа шабады. Уќзiрлер екеуiн тџрѕызады. Арыћ батыр (бџртиып). Тазша бала, байћа, Љйдегi аѕама айтам. Тџра тџр бќлем, К#рсетем саѕан сойћан! Семiз батыр (Тазшаѕа ашуланып). О, шибџт, сопляк! Мен џрсам, ћаттыраћ, Ћазыћша жерге кiрерсiѓ Кiмнiѓ кiм екенiн бiлерсiѓ! (Тазшаны џстай бергенде ол оны айналып жљрiп жерге сылћ еткiзедi. Љстiне мiнiп алады.)

Хан ием. Ойбу, сорлы, Мынаѕан не болды? Ћарны ћампиѕан, О, найсап, антџрѕан! Тазша бала (Семiз батырдыѓ љстiнде отырып). Тиме менiѓ жыныма, Рахмет айт, мџныма. Ќйтпесе, ћарныѓды жарам Боласыѓ сонда харам! Бас уќзiр (Тазшаѕа). Ќй, ќй, хватит, хватит! Жатћызба мџны сџлайтып. Жарысты бастайыћ, Ашуды тастайыћ. Жас уќзiр. Давай, тџрыѓдар, болыѓдар, з орындарыѓа ћоныѓдар! (Екеуiн екi жаћтан тџрѕызады.) Cемiз батыр (Тазшаѕа бџртиып). Iсiм болсын сенiмен, лтiремiн сенi мен! Љйдегi папама айтам, Тазша бала, байћа! Тазша бала. Айт, айт, Бар, љйiѓе ћайт! Айкљн сенiѓ не теѓiѓ Тљсейiн деп жљрiп к#тенiѓ! Хан ием. Ќй, ќй, болды ћатыншыламай, Бастайсыѓдар ма, ойбай! Бас уќзiр (елпiлдеп). Бастаймыз, бастаймыз, Болды, бќрiн тастаймыз. Орындарыѓа отырыѓдар, Ал, ћымызды толтырыѓдар, Небiр сџлу ханымдар! (Бќрi орындарына отырады. Ћыздар он тостаѕан ћымыз ќкеп жеке ћояды. Ќр тостаѕанда т"мендегiдей жазу бар: «Уыз ћымыз», «Бала ћымыз», «Д"нен ћымыз». «Жуас ћымыз», «Ћџнан ћымыз», «Ћысыраћ ћымыз», «Ћысырдыѓ ћымызы», «Сары ћымыз», «Тљнемек ћымыз».) Хан ием. Ал дайынсыѓдар ма, батырлар, Кiм мына жерге жаћындар? Ћоятын шартым мынау –

Ћымыз туралы сџрау. Осыѕан бiрiншi кiм шыѕат, Мљмкiн сол џтат. Cемiз батыр.Ал, џтпаса ше, Ћымызды жџтпаса ше? Хан ием. Онда жазасын аласыѓ Аћылшым берсе баѕасын. Табанда #лiп ћаласыѓ! Арыћ батыр. Хан ием, ол ћандай жаза. Мљмкiн, бiрiншi шыѕар Тазша бала. Хан ием (ашуланып). Салѕыласуѕа уаћыт жоћ, Ќлi адам к#п, Бiрiншi сен шыѕасыѓ. (Уќзiрлер ќлгi тостаѕандардыѓ ћасына Арыћ батырды ќкеледi. Ол к"недi.) Бќйбiше. Ал, бастадыћ. Бастадыћ. Ћџрыћты саѕан тастадыћ. Арыћ батыр шыда Сџраћты џѕып тыѓда. Анау «уыз ћымыз» деген не, Ћандай сыр бар мџнда? Арыћ батыр (ойланып). «Уыз ћымыз» – биенi алѕаш байлаѕанда ашытылады. Мџны «бие бау» деп те айтады. Бќйбiше. Дџрыс таптыѓ. Ал ана «Бала ћымыз» ше? Арыћ батыр. «Бала ћымыз» – ќбден пiсiлген жќне бойына жылћыныѓ майы сiѓген, бапты, жџмсаћ болады. Мџныѓ #ѓi сары ќрi ћою келедi. Бќйбiше. Дџрыс. Мынау тапты, тапты, Бџл сџраћ жаћты. Ал анау «Бестi ћымыз» ше? Арыћ батыр. «Бестi ћымыз» – ќбден бабына келуi љшiн љш-т#рт кљн ашытћан ћымыз. Бќйбiше. Бџл жолы да дџрыс. Ал ана «д#нен ћымыз» ше? Арыћ батыр. «Д#нен ћымыз» – љш тљнегеннен кейiн ћотарылатын, мейлiнше ашуы жеткен ћымыз. Бќйбiше. Таѕы да шештi жауабын Ал анау ше, ћараѕым? Неге ол «Жуас ћымыз?» Арыћ батыр (басын ћасып, айта алмайды). Тiлiмнiѓ џшында тџр, айта алмаймын, Бiраћ сонда да мен тайсалмаймын.

Бќйбiше. Кќнi, кiм айтады, жауабын? Тазша бала, алшы кќнi сауабын. Тазша бала. «Жуас ћымыз», ол – љстiне ћымыз ашып кеткенде саумал ћосып жџмсартылѕан ћымыз. Бќйбiше. Дџрыс. Молодец! Ал «Ћџнан ћымыз» ше? Арыћ батыр (ойланып). Ћап, айта алмадым, Осы болды-ау шайћалѕаным! Бќйбiше. Ќй, тазша бала, кќнi не дейсiѓ? Тазша бала. «Ћџнан ћымыз» – екi тљнегеннен кейiн ћотарылатын ћымыз. Бџл тљнеме ћымызѕа ћараѕанда кљштi болады. Бќйбiше. Дџрыс. Ал «Ћысыраћ ћымыз» ше? Тазша бала. «Ћысыраћ ћымыз» – бiрiншi рет ћџлындаѕан биенiѓ сљтiнен ашытылатын ћымыз. Мџны ќдетте «Ту ћымыз» деп те айтады. Бќйбiше. Дџрыс. Анау «Ћысырдыѓ ћымызы» ше? Тазша бала. «Ћысырдыѓ ћымызы» – бие аѕытылып кеткеннен кейiн жем-ш#бi дайын адамдар ћысыр биелердi iрiктеп алып ћалып, ћыстай ћолда џстап сауады. Бќйбiше. Дџрыс. «Сары ћымыз» ше? (Арыћ батыр љндемейдi). Тазша бала. «Сары ћымыз» – ш#п пiсiп, биенiѓ сљтi ћойылѕан кезде ашытылатын ћымыз. Ал «Тљнеме ћымыз» дегенiмiз – ескi ћымыздыѓ љстiне саумал ћџйып, келесi кљнi ћотарылѕан ћымыз. (Бќрi ћолпаштап ћол соѕады. Арыћ батыр сљмiрейiп тџрып ћалады.) Бќйбiше. Тазша бала бќрiн бiледi, Бiрiн ћалдырмай iледi. Ал, анау Арыћ батыр Жолда ћалып ћалды. Хан ием, айт т#ресiн Бџѕан не жаза бересiѓ? Хан ием. Ия, #з обалы #зiне К#к шыбын љймелетем к#зiне. (Аћылшылары Хан иемнiѓ ћџлаѕына кеп сыбырлайды.) Айкљн. Арыћ батыр, ренжiме Ойынныѓ шарты осы, к#рдiѓ бе?! Жалѕыз сен емес, Бџл бiр кљн емес. Осындай мiне серт болды,

К#бi кезiнде мерт болды. Батыр екенiѓ рас болса, Жазаны к#тер, бас тоса! Арыћ батыр. Ендi, келсе ажалым, Басћа жоћ менде амалым. Ћош бол, Айкљн – ажарым, Арманда кетiп барамын! Хан ием. Ал, шешiм былай, Жазасы оп-оѓай? Толтырылып ћџйылѕан, Ќбден џйытылѕан. Ћымыз iшесiѓ. Арыћ батыр. Хан ием, таћсыр, Немен iшем, тапсыр. Хан ием. Оны #зiѓ шеш! Жылћы терiсiнен тiгiлiп, ќбден тобылѕы тљтiнiнiѓ ысы сiѓген сабадан ба, болмаса аѕаш кљбiден бе? Арыћ батыр (ойланып). Тќуекел, кљбiден iшем. Хан ием. Онда, дем алмай бќрiн iшесiѓ. (Н"керлерi бiр кљбi ћымыз ќкеледi. Арыћ батыр «Бiссiмiлла» деп кљбiнi к"терiп iше бастайды. Бiр кезде ћарны шардай шартиып д"ѓгеленiп барып, жарылып ћџлайды.) Бќйбiше. Ойбу, сорлы, зiн-#зi жойды! Хан ием. Ой, слабак! Ќй, жџраѕат, Ќкетiѓдер ананы Бiлмейдi екен шаманы. Айкљн (ренжiп). Ќке, осында келгендер #ле бередi Н#керлер оларды к#ме бередi. Бљйте берсеѓ, мен тџрмысћа шыћпаспын. Бiлiп отырмын, Мына екi жiгiттiѓ де шамасы, Жеѓiл болмас жазасы. Хан ием. Ћызым-ау, Айкљнжан, зiѓ ѕой осыны џйымдастырѕан. Менде не жазыћ, Онда #зiѓ ћой сџраћты, Бќрiн жазып.

Бќйбiше (ћызына). Ћыздыѓ жолы жiѓiшке, Бџѕан сен кiрiспе! Хан ием шатаспаѕан, Ќлi мџндай бiр iсте! Кќнi, ары ћарай жалѕастырамыз Ћыздар ќндетiп билеѓдер, Жiгiттердi састырамыз! (Таѕы да би биленедi, ќн айтылады. Н"керлер жаѓаѕы ћойылѕан тостаѕандардыѓ басћа жаѕын аударады жќне таѕы бес тостаѕан ћосады. Оларда т"мендегiдей жазулар бар: «Шыт той», «Аѕаш той», «Раушан той», «Ќйнек той», «Фарфор той», «Кљмiс той», «Iнжу той», «Кенеп той», «Лаѕыл той», «Алтын той», «Гауњар той», «Темiр той», «Тас той», «Игiлiктi той», «Тќждiк той».) Хан ием (Семiз батырѕа). Ќй, Семiз батыр, «Жатћанѕа жан жуымайды». Мыналардан ћандай сџраћ туындайды? Кел жаћыныраћ, Бол батылыраћ. Ал, бќйбiше сџраћты зiѓ айтып ћџрастыр. Бќйбiше. Ерлi-зайыптылардыѓ семья ћџрып, кљмiс жќне алтын тойлар #ткiзетiнi белгiлi. Ќр жылѕа байланысты одан басћа да тойлар ќнi жазылып тџр. Осылардыѓ мќн-маѕынасын тљсiндiр. Cемiз батыр (бiрiншi тостаѕанды џстап). «Шыт той» – семья ћџрѕаннан кейiн бiр жыл #ткен соѓ аталынады. Бџл кљнi ерлi-зайыптылар бiр-бiрiне шыт орамал сыйласады. Бќйбiше. Дџрыс. Cемiз батыр. «Раушан той» – онжылдыћ бас ћосу меркесi. Бќйбiше. Дџрыс. Ой, аћылыѓнан айналайын. Айкљн (ћуанып). Осы болар мљмкiн менiѓ сљйгенiм, Жалындап жљрегiмнiѓ кљйгенi. Н кер ћыз. Асыћпа, асыћпа Айкљн, Шатасып ћалса мљмкiн, Тойдыѓ шырћы бџзылар Таѕы бќрi ћуылар,

Шыдаѕан жетер мџратћа, Я, ћџдайым ћуатта! Хан ием. Семiз батыр, ары ћарай. Айта тљс, болып абай. Cемiз батыр. «Ќйнек той» – он бес жылдыћ той. Бќйбiше. Дџрыс. Молодец! Cемiз батыр. «Фарфор той» – жиырма жылдыћ той. Бќйбiше. Дџрыс. Cемiз батыр. «Кљмiс той» – жиырма бес жылдан кейiн аталады. Бќйбiше. Дџрыс, бџл кљнi ћандай ишарат жасалуы керек? Cемiз батыр (басын ћасып). Бiлмедiм. Хан ием. Тазша бала, ал бiлгiш болсаѓ сен айт? Тазша бала. Бџл кљнi некелiк алтын саћинаныѓ ћасына кљмiс саћина ћосылуы керек. Хан ием. Ќбден дџрыс. Ќй, мына бала #зi, iштен оћып туѕан ба, тќйiрi!.. Семiз батыр, жалѕастыр. Cемiз батыр. «Iнжу той» – отыз жылдан кейiнгi той. Бќйбiше. Дџрыс, ол кљнi не ишарат жасалады? Cемiз батыр (басын ћасып). Бiлмедiм. Хан ием. Тазша бала, сен не дейсiѓ? Тазша бала. Бџл кљнi кљйеуi ќйелiне алћа сыйлайды. Бџл #ткен кљндердiѓ бќрiнiѓ iнжудей тартымды болѕандыѕыныѓ куќсi болмаћ. Бќйбiше. Дџрыс, таптыѓ. Семiз батыр ары ћарай? Cемiз батыр. «Кенеп той» – отыз бес жылдан кейiн тойланады. «Лаѕыл той» – ћырыћ жыл #ткеннен кейiнгi мереке. Бќйбiше. Дџрыс. Cемiз батыр. «Алтын той» – елу жылдыћ торћалы той. Хан ием. Бџл кљнi не ишарат жасалады? Cемiз батыр (бџртиып). Бiлмедiм. Тазша бала. Бџл кљнi некелiк алтын саћиналар жаѓа алтын саћиналармен ауыстырылады. Хан ием. Ќбден дџрыс. Ой, бiлгiшiм-ай! Айкљн. Хан ием, Семiз батыр да жап-жаћсы жауап берiп тџр ѕой. Аздаѕан мљдiргенi болмаса. Хан ием. Мен ќлi ештеѓе деген жоћпын ѕой. Аћылшыларыммен кеѓесiп, ћорытындысын сосын айтамыз. Ары ћарай кеттiк. Бол, бол уаћыт жоћ. Кљн болса мынау, адамдар љйлерiне асыѕып отыр. Автобустар да ћыздар секiлдi, кезiнде келе ћоймайды, атаѓа нќлет!

Cемiз батыр. «Гауњар той» – отасћанѕа алпыс жыл #ткенде тойланады. Бќйбiше. Бџны атап #ту ненiѓ белгiсi? Cемiз батыр. Бiлмедiм. Тазша бала. Бџны атап #ту – ендiгi жерде бџл некенi ешкiм бџза алмайды деген џѕымѕа саяды. Бќйбiше. Дџрыс, таптыѓ. Cемiз батыр. «Темiр той» – ерлi-зайыптылардыѓ алпыс бес жылдыѕында #тедi. Бќйбiше. Дџрыс. Ћалѕаны ше? Cемiз батыр. «Тас той», «Тас той»... бiлмедiм. Тазша бала. «Тас той» – бџныѓ бiр ерекшелiгi неке ћыйылѕанына алпыс жетi жыл жарым #ткенде аталып #тiледi. Бќйбiше. Дџрыс. Хан ием. Ой, Алла, бџны мен де бiлмейдi екенмiн. Мынауыѓ сџмдыћ ћой, тегi. Айкљн. Соны да бiлмейсiѓ бе, оѓай ѕой. (Сыбырлап). Же... жет... пiс. Хан ием. Ќй, ќй,... это не честно! Подсказ берме. Айкљн. Демеп жiберуге болатын шыѕар. Хан ием. Ол демейтiн саѕан тљйе ме? Онда бiлмесеѓ, сен бала айт, ћалѕанын. Тазша бала. «Игiлiк той» – жетпiс жыл #ткенде тойланады. Хан ием. Ћалай бќйбiше? Дџрыс па? Бќйбiше. Дџрыс. Тазша бала. «Тќждiк той» – бџл еѓ соѓѕы той болып есептелмек, жетпiс бес жыл #ткенде аталады. Хан ием. Молодец! Таптыѓ, таптыѓ. Семiз батыр емес, сен жеѓдiѓ. Айкљн. Ќке, Семiз батыр сексен процентiне жауап бердi ѕой. Обал емес пе? Хан ием. Не болды соншама? К#ѓiлiѓ соѕан ауып тџр-ау шамасы. Бќйбiше. Бiраћ, шарттыѓ аты – шарт. Ћай жеѓгенi ћызды алуы керек емес пе? Бџл бќленi бџзуѕа да болмайды. Ертеѓ шањар халћыныѓ бетiне не деп ћараймыз? Айкљн. Тџрмысћа шыѕатын шањар халћы емес, мен ѕой. Хан ием. Болды, болды. Ал кќне, аћылшыларым не дейсiѓдер? (Олармен сыбырласып, аћылдасады.) Айкљн (шешесiне). Шеше, Семiз батырѕа ћиянат жасасаѓ-