АВТОМОБИЛЬДЕРДІ ЖӚНДЕУДІҢ        ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРІ «Федералдық білім беруді дамыту институты» Федералдық мемлекеттік мекемесімен орта кәсіптік білім беру бағдарламасын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқыту процесінде пайдаланылуы үшін оқу құралы ретінде ұсынылған

2009 жылғы 22 маусымдағы рецензияның тіркеулік нөмірі 358. «ФБДМ» ФММ.

7 басылым, стереотиптік

ӘОЖ 629.33(075.32) КБЖ 39.33і73

Бҧл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес ««ТжКБ жҥйесі ҥшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ҧйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нҧсқасы Ресей Федерациясының білім беру ҥдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жҥйесіндегі білім беру ҧйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу ҥдерісінде мазмҧнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жҥзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19,

«Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kz

П і к і р б і л д і р у ш і л е р :

Мəскеу мемлекеттік индустриалдық университеттің «Автомобиль жасаудың технологиясы жəне металл кесуші жҥйелері»

В. В. Клепиков ;

В.М. Виноградов В493 Автомобильдерді жөндеудің технологиялық процестері: орта кəсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқу қҧралы / В. М. Виноградов. — 7-ші басылым., стер. — М. : «Академия» Баспа орталығы, 2016. — 432 б.

Автомобильдің жинаушылық бірліктерін жөндеулік қалпына келтірудің технологиялық процестері, жөндеу объектісінің материалына əсер ету əдістері, автомобиль жҥйелерін диагностикалау тəсілдері қарастырылды. Жаңа технологияларды іске асыруға арналған тҥпнҧсқалы жабдықтары сипатталған, шығыстық материалдары көрсетілген. Авто жөндеу кəсіпорындардағы  еңбекті қорғау жəне экологиялық қауіпсіздік сҧрақтары бейнеленген. Оқу қҧралы «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету жəне жөндеу» мамандығы бойынша ПМ.01 «Автокөлікке техникалық қызмет көрсету жəне жөндеу» (МДК.01.02) кəсіптік модулін игеру кезінде пайдаланыла алады. Орта кəсіптік білім беру мекемелерінің студенттері ҥшін. Оқытушылар, автокөлік кешенінің мамандары, жоғарғы оқу орындарының студенттері мен оқырмандардың кең шеңбері ҥшін қызығушылықты танытады.

КБЖ 39.33і73

©  В.М.Виноградов, 2007

©  «Академия»  Білім  беру-баспа  орталығы, 2012©  Рəсімдеу.  «Академия»  Баспа  орталығы,   2012

Қҧрметті оқырман!

Бҧл оқу қҧралы «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету жəне жөндеу» мамандығы бойынша оқу-əдістемелік кешенінің бөлігі болып табылады. Оқу қҧралы ПМ.01 «Автокөлікке техникалық қызмет көрсету жəне жөндеу» кəсіптік модулін зерттеуге арналған. Жаңа дəуірдегі оқу-əдістемелік жинақтары өзіне жалпы білім беру жəне жалпы кəсіптік пəндерді жəне кəсіптік модульдерді зерттеуді қамтамасыз етуге мҥмкіндік беретін дəстҥрлі жəне инновациялық оқу материалдарын қамтиды. Әрбір жинақ оқулықтар мен оқу қҧралдарын, жалпы жəне кəсіптік қҧзыреттерді жҧмыс беруші талаптарын ескерумен игеру ҥшін қажетті оқыту жəне бақылау қҧралдарын қамтиды. Оқу басылымдары электрондық білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстар интерактивтік жаттығулар жəне тренажерларымен теориялық жəне тəжірибелік модульдерін,  мультимедиялық объектілерді, Интернеттегі қосымша материалдары мен ресурстарына арналған сілтемелерді қамтиды. Оларда терминологиялық сөздік жəне оқыту процесінің негізгі параметрлері белгіленетін электрондық журнал қамтылған: жҧмыс уақыты, бақылау жəне тəжірибелік тапсырмаларды орындау нəтижесі. Электрондық ресурстар оқыту процесіне жеңіл   енеді   жəне   əртҥрлі   оқыту   бағдарламаларына   бейімделе   алады.

Алғы сӛз

Біздің елде автомобильдер санының едəуір өсуіне байланысты, қазіргі уақытта автомобильдерді жөндеу жəне қызмет көрсету бойынша мамандарды дайындау мəселесіне жоғары назар аударылады. Автожөндеу жəне автосервистік кəсіпорындарды сапалы дамыту автомобильдерді дайындаушы зауыттарды оларға қызмет көрсету жəне жөндеу бойынша қызметтерді орталықтандырып көрсететін кəсіпорындармен біріктіру қағидаттары мен идеяларына негізделеді. Отандық тəжірибеле автомобильдерге қызмет көрсету жəне жөндеудің прогрессивті бағыты агрегаттық əдісті кҥнделікті тарату болды, оның мəні жҧмысқа жарамсыз агрегаттарды айналымдық қордан алынған жаңаларымен немесе автомобильдерді дайындаушы зауыттармен жеткізілетін қосалқы бөлшектерден қҧралатын бірліктермен жоспарлы алмастырудан қҧралады. Автожөндеу өндірісін қарқынды дамытудың осындай бағыты, агрегаттық жөндеу бойынша басымдылықты тҥрде мамандандырылған        кəсіпорындар        болатын        автожөндеу кəсіпорындарының трансформациясына жетелейді. Соңғы жылдары автожөндеу кəсіпорындарының ҧйымдастырушылық- техникалық қайта қҧрылуы қарқынды іске асырылуда, бҧл біздің еліміздегі шаруашылықты жҥргізудің əлеуметтік-экономикалық жағдайларының өзгеруімен шартталған. Отандық жəне шетелдік өндірістегі автомобильдерді жөндеу жəне қызмет көрсету бойынша фирмалық қҧрылымдық жҥйелері бҧдан əрі дамуын алуда. Соңғы он жылда, автомобильдерді жөндеу жəне қызмет көрсету индустриясында маңызды өзгерістер орын алды, фундаментальді ғылым жəне автомобильдердің тҥйіндері мен агрегаттарын жинау жəне металлды өңдеудің жоғары технологиялары саласындағы зерттеулердің нəтижелеріне негізделген технологиялық процестері əзірленген жəне тəжірибеде пайдаланылуда, жөндеу объектілерінің материалына əсер ету тəсілдері мен жаңа материалдары пайда болды, бҧл жөндеу объектісінің берілген қасиеттерін қамтамасыз ететін жаңа технологиялық процестерінің пайда болуына себептес болды.

Жаңа технологиялық процестерді іске асыру ҥшін жаңа жабдықтар, қҧрал-саймандар мен бақылау қҧралдары талап етіледі, бҧл автомобильдерді жөндеу жəне диагностикалау, техникалық қызмет көрсету бойынша кəсіпорындардың едəуір қайта жарақталуына  жетелейді. Осыған байланысты, заманауи жабдықтарға қызмет көрсету бойынша кəсіпорындардың персоналының білімдерін жетілдіру жəне өндіріске заманауи өңдейтін, жинаушы жəне диагностикалық техниканы енгізуді ескерумен орта буын мамандарын оқыту қажеттілігі туындайды.

1-тарау.

2-тарау.

АВТОМОБИЛЬДІ ЖӚНДЕУ ЖӘНЕ ҚЫЗМЕТ КӚРСЕТУ БОЙЫНША ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

1.1.

АВТОМОБИЛЬ ӚНДІРУШІ ЗАУЫТТЫҢ БҦЙЫМЫ ЖӘНЕ ҚЫЗМЕТ КӚРСЕТУ МЕН ЖӚНДЕУ ОБЪЕКТІСІ РЕТІНДЕ

Стандартпен бҧйымдардың келесі тҥрлері белгіленген: бөлшек, қҧрастырма бірлік (тҥйін, агрегат) жəне жалпылай машина.

Бӛлшек

Базалық бӛлшек деп қҧрастырма жалғауында (тҥйінінде) қҧрастыру кезінде басқа бөлшектердің тиісті қатысты қалпын қамтамасыз ететін жалғағыш буын рөлін орындайтын базалық беттері бар бөлшек аталады. Жеңіл автокөліктерде бҧл шанақ, жҥк көліктерінде – рама, агрегаттарда – корпустық бөлшек.

Түйін және агрегат

Автомобильдің негізгі тҥйіндері жəне агрегаттары шанақ, қозғалтқыш, беріліс қорабы, алдыңғы жəне артқы белдік, капдан берілісі, аспасы, тежегіш жҥйесі жəне т.б. болып табылады.

Автомобиль тҥйіндері мен агрегаттар келесі талаптарға сəйкес келуі керек: Автомобильді пайдалану процесінде, бөлшектер мен тҥйіндердің тозуы, шанақтың тотығуы жəне бөлшектер материалының шаршауы кесірінен, машинаның жҧмыстық қасиеттері жалпылай біртіндеп нашарлайды. Техникалық қызмет көрсету жəне жөндеу кезінде жойылатын бас тартулар мен ақаулықтар пайда болады.

Ақаусыз деп нормативтік-техникалық қҧжаттаманың барлық талаптарына сəйкес келетін автомобиль саналады.

Жұмысқа жарамды автомобиль, ақаусыздан қарағанда, тек қана оны тағайындалуы бойынша қозғалыс қауіпсіздіген қауіп-қатерлерсіз  пайдалануға мҥмкіндік беретін талаптарды қанағаттандырады. Ол ақаулы, нашарлаған сыртқы тҥріне, қозғалтқыштың майлау жҥйесіндегі төмендетілген қысымына ие болуы мҥмкін.

Зақымдалған деп ақаулы, бірақ жҧмысқа жарамды кҥйіне көшкен автомобиль есептеледі. Автомобильдің жҧмысқа жарамсыз кҥйіне көшуі

АЖ негізгі міндеті – автомобильді жҧмысқа қабілетті кҥйіне келтіру жəне оның жҥруі кезінде кепілденген жҧмысқа жарамдылығын келесі кезекті жоспарлық жөндеуге (ЖЖ) дейінгі қамтамасыз ету, бҧл орайда осы жҥріс кезекті ТҚ дейінгі жҥрістен кем болмауы керек.

Күрделі жӛндеу (КЖ) қажетті қҧрастырушылық бірліктері мен бөлшектерді, сонымен қоса базалықтарды қалпына келтіру жəне алмастыру жолымен автомобильдің немесе агрегаттардың ақаусыздығы жəне толық ресурсын қалпына келтіруді қамтамасыз етеді. Техникалық қызмет көрсету жəне жөндеудің барлық тҥрлері автожөндеу кəсіпорындарымен (АЖК) орындалады жəне автомобиль аталған жағдайда қызмет көрсету жəне жөндеудің негізгі материалдық объектісі болыптабылады. Қазіргі уақытта автомобильдердің орталықтандырылған жөндеу көлемдері олардың өндіріс көлемдеріне жетті (ал кейбір позициялар бойынша асып кетті).

АЖК-ның қол жеткізуге ҧмтылатын негізгі міндеті, бҧл, автомобильдерді жəне агрегаттарды жөндеуден кейінгі ресурс кепілдігі бойынша жөндеу қҧнын азайту, яғни, тҧтынушылардың мҥдделері мен талаптарына жауап беретін кепілдіктерді қамтамасыз ету. Автомобиль иесі өркениетті қоғам жағдайларында онымен тапсырыс берілген жҧмыс жоғары деңгейде, тез жəне қос тарап ҥшін қорлайтын ерегіссіздермен орындалатын болса толық төлейді. Дəл осы тараптар автожөндеу өндірісінде жаңа техникалық жетістіктерді пайдалануға басты алғышарттары мен ынтасы болып табылады. Автомобильдің жоғары қауіптілік қҧралы болып табылатынын назарға ала отырып, АЖК-на қойылатын басты талап – автомобильді дайындаушы зауыт деңгейінде жөндеудің кепілденген сапасын қамтамасыз ету. Сондықтан, автомобильді жасаушылар мен қызмет көрсетуші ҧйымдар арасында тҧрақты байланысы қажет, ал дайындаушы зауыт жəне АЖК міндеттері тығыз өзара байланысқан жəне тек қана бірлескен кҥшпен сəтті шешіле алады.

Автомобильді өндіріс жəне қызмет көрсету объектісі ретінде негізге ала отырып, дайындаушы зауыт жəне АЖК өзара байланыс міндетін қҧрылымдық сҧлба ретінде көрсетуге болады (1.1-сурет). Осындай өзара байланыс мысалы ретінде дайындаушы зауыттармен  автомобильдерді, АЖК тҥзету стендтеріндегі шанақты жөндеу ҥшін шығарылатын жəне перспективалы автомобильдер шанақтарының бақылау нҥктелері бойынша ақпаратты кезеңдік жаңарту қызмет етеді. Қызмет көрсетудің кҥнделікті міндеттерін шешу автомобиль жҥйелерін диагностикалау, ақаулықтарды іздеу, қҧрастыру-бөлшектеу, ақаулық бөлшектер мен тҥйіндерді алмастыру, шанақты апаттан кейінгі тҥзеу, жəне оларды бояу бойынша жҧмыстарды орындаумен қамтамасыз етіледі.

1.3.

Ӛндірістік процесс

(мысалы, жабдықты жөндеу, арнайы қҧрал-сайманды жəне керек-жарақты дайындау), сонымен қатар негізгі технологиялық операцияларды жоғары сапалы орындау мҥмкіндігін қамтамасыз ететін

қызмет кӛрсетуші процестері кіреді (қоймалық операциялар, бақылау, пневмоқҧрал ҥшін сығылған ауаны дайындау жəне т.б.). АЖК-ғы өндірістік процесі өзіне тозған бөлшектерді дайындау немесе қалпына келтіру, тҥйіндер мен агрегаттарды бөлшектеу жəне қҧрастыру, бөлшектер мен тҥйіндерді диагностикалау жəне ақауларды іріктеу, шанақты жөндеу, бояу, сонымен қатар автомобильдің тҧтынушылық қасиеттерін қалпына келтіру бойынша бірқатар басқа да айрықша жҧмыстармен бірге келіп тҥскен автомобильді жөндеу немесе қызмет көрсетуге дайындаумен байланысты жҧмыстарды қамтиды.

Ӛндірістік айналым

Технологиялық процесс өндіріс бҧйымының кҥйін өзгерту бойынша əрекеттерді қамтитын өндірістік процестің бөлігі болып табылады. АЖК-де көптеген алуан тҥрлі технологиялық процестер қолданылады: жуу, бөлшектеу, ҧстаралық жəне абразивті қҧрал-сайманмен өңдеу, тегістейтін стендтерде шанақтарды қалпына келтіру, лак жəне бояу жабынын жөндеу, дəнекерлеудің əртҥрлі тҥрлері, жабыстыру, саңылаусыздандыру, жабындарды газды динамикалық жағу жəне т.б. Әрбір технологиялық процесс технологиялық операциялардан, орнатулардан, позициялардан, технологиялық жəне қосарлы көшіруден, жҧмыстық жəне қосарлы жҥрістерден қҧралады.

Технологиялық операция

Операциялардың екі негізгі белгілері: жҧмыс орнының тҧрақтылығы жəне уақыттағы ҥзіліссіздік. Технологиялық операция бойынша қажетті жабдықтардың, қосарлы қҧрал-саймандар мен керек-жарақтардың, шығыстық материалдардың номенклатурасы жəне саны анықталады.

Орнату

Позиция деп өңделетін бөлшекпен немесе қҧрастырылатын бҧйыммен аспаптың жылжымалы бөлігімен бірге операция орындау кезінде қҧрал- сайманға немесе білдекке (стендтке) қатысты иеленетін белгіленген қалпы аталады. Технологиялық операцияны орындау процесінде аспапта бекітілетін бөлшек немесе қҧрастырылмалы бірлік қҧрал-сайманға қатысты бірнеше бірізді қалыптарын, яғни позицияларын иелене алады. Әрбір технологиялық операция бірнеше өтпеден қҧралады. Мысалы ретінде, бірізді бҧрғыланатын, ҥңгіштелетін жəне жайылатын дəл тесікшені өңдеу қызмет етеді. Өңдеудің əрбір аталған тҥрлері бҧрғылау операциясының бөлігі болып табылады жəне технологиялық өтпе болып табылады.

Технологиялық ӛтпе технологиялық операцияның аяқталған бөлігі болып табылады жəне режимнің, қолданылатын қҧрал-сайманның жəне өңдеумен қалыптасатын немесе қҧрастыру кезінде жалғанатын беттердің тҧрақтылығымен  сипатталады. Технологиялық өтпе өз кезегінде технологиялық өтпенің аяқталған бөлігі жəне бөлшек материалы бетінің кедір-бҧдырлығы, нысаны, өлшемі немесе қасиеттерінің өзгеруімен сҥйемелденетін өңделетін бөлшекке қатысты қҧралдың бірнеше рет көшірілуі болып табылатын бір немесе бірнеше

беттердің нысаны, өлшемдері мен кедір-бҧдырлығының өзгеруімен сҥйемелденбейтін, бірақ технологиялық өтпені орындау ҥшін қажетті жабдық немесе адамның əрекеттерінен қҧралады. Қосарлы өтпелерге бөлшекті аспапқа орнату, білдектен бөлшекті шешіп алу, қҧрал-сайманды алмастыру жəне т.б. жатқызылады.

жҧмыстық сияқты, бөлшекке қатысты қҧрал- сайманды бір реттік көшіруден қҧралатын, бірақ бөлшек материалы нысанының, беттерінің кедір-бҧдырлылық өлшемдерінің жəне қасиеттерінің өзгеруімен сҥйемелденбейтін технологиялық өтпенің аяқталған бөлігі болып табылады. Қосарлы жҥріс мысалы ретінде қҧрал-сайманды бастапқы қалпына қайтару қызмет етеді. Автомобильдердің басқа өндіруші зауыттарымен салыстырғанда АЖК ерекшелігін назарға ала отырып, осы өндірістердің технологиялық процестерінің      көпшілігі      ақаулы      бөлшектерді,      агрегаттарды   жəне

автомобильдің жҥк тҥсіруші элементтердің жөндеулік қалпына келтірілуіне бағытталғандығын атап өту керек. Технологиялық процестің ең аз, бірақ өте маңызды бөлігі қосарлы сипатына ие жəне негізгі  технологиялық процестерде пайдаланылатын кҥрделі жабдық жəне қҧралдардың жҧмыс істеуін қамтамасыз етеді. Оларға сондай-ақ дайындау процестерінің ҥлкен тобы жатқызылады (жуу, кептіру, қоймалау, агрегаттарды тасымалдау, бояуды таңдау, пайдаланылған газдарды жою жəне т.б.).

АВТОМОБИЛЬДІҢ ТҦТЫНУШЫЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІН ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУДІҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ АЙНАЛЫМЫ

Автомобильдің (агрегаттың) тҧтынушылық қасиеттерінің технологиялық айналымының қҧрылымын қалыптастыруды кез келген қҧрастырмалы бірліктер мен бөлшектерді, сонымен қоса базалықты қалпына келтіру жəне алмастыру жолымен автомобиль немесе агрегаттың ақаусыздығын жəне толық ресурсын қамтамасыз ету бойынша АЖК-мен орындалатын жҧмыстардың экономикалық тиімділік көздерін талдаудан бастау керек. АЖК-на жөндеуге келіп тҥсетін автомобильдер мен агрегаттардың жөндеулік қорын зерттеу нəтижелерінің талдауы көрсетіп отырғандай, өзінің ресурсын толық сарқытқан жəне ауыстырылуға жатқызылатын бөлшектер орташа алғанда шамамен 20% қҧрайды. Оларға мікбастар, мікбастық сақиналар, тербеліс мойынтіректері, резеңкелі техникалық бҧйымдар жəне т.б. жатқызылады. Жөндеусіз пайдалануға мҥмкіндік беретін рҧқсат етілген шеңберіндегі жҧмыстық беттерінің тозығы бар бөлшектердің саны 30... 35%- ға жетеді. Автомобильдің қалған бөлшектері (40... 45%) тек қана қалпына келтірілгенінен кейін қайталап пайдаланыла алады. Бҧл көбінесе анағҧрлым кҥрделі, металл сыйымды жəне автомобильдің қымбат бағалы бөлшектері: цилиндрлер блогы, иінді жəне бөліп таратушы біліктері, цилиндрлер  бастиегі, беріліс қорабының жəне артқы белдік картерлері. Осы бөлшектерді қалпына келтіру қҧны оларды дайындау қҧнынан 10.50%-дан аспайды. Тіпті автомобильдердің немесе олардың агрегаттарының кҥрделі жөндеуі кезінде, жөндеудің өзіндік қҧны əдетте жаңа ҧқсас бҧйымдардың қҧнынан 60.70%-дан аспайды. Бҧл орайда, металлдың жəне энергетикалық ресурстардың ҥлкен ҥнемділігіне қол жеткізіледі.

Бөлшектерді қалпына келтіру оларды дайындаумен салыстырғанда шығындарды 70%-ға қысқартуға мҥмкіндік береді. Бҧл орайда, материалдарға арналған шығындар ресурстардың ҥнемдеудің негізгі көздерімен ҧсынылады жəне жалпы өзіндік қҧнынан небəрі 6,6%-ды қҧрайды, сол уақытта бөлшектерді дайындау кезінде – 38%. Тозған бөлшектердің жҧмысқа жарамдылығын қалпына келтіру ҥшін жаңаларын дайындаудан қарағанда технологиялық операциялардан 5-8 есе аз талап етіледі. Дегенмен, автомобиль зауыттарында өндірісті автоматтандырудың жоғары деңгейі жəне операциялар концентрациясының жоғары деңгейі бар арнайы білдектерді пайдалану есебінен, бір атаулы бөлшектерді дайындаудың еңбек сыйымдылығы АЖК-дан (тіпті ірі) қарағанда 1,7 есе төмен.

2.1-сурет. Автомобильдің (агрегаттың) тҧтынушылық қасиеттерін қалпына келтірудің технологиялық айналымының қҧрылымдық сҧлбасы

Статистика бойынша автомобильдер бөлшектерінің бас тартуының елеулі саны əртҥрлі тектес зақымдаулармен, сонымен қоса апаттар нəтижесінде (17,1 %), сызаттармен (7,8%) жҧмыс беттерінің тозуымен шартталған; автомобильдердің бас тартуының 43%-ға дейін қозғалтқыш ҥлесіне тиесілі. Тəжірибе көрсетіп отырғандай, кішігірім тозу кезінде, бөлшектердің шамамен 85% аз-кем қалыңдықтағы жабынын жағу жолымен қалпына келтіріле алады. Бөлшектің көп реттік пайдаланылуы оның тіректі металл беттеріне бҧдан əрі механикалық өңдеумен жағу кезінде болуы мҥмкін. Қалпына келтірілетін беттердің ҥлесі бірдей емес жəне кейбір деректер бойынша жөнделетін бөлшектердің жалпы санынан: сыртқы жəне ішкі цилиндрлік беттері ҥшін 53,3%, бҧрандалы - 12,7%, оймакілтекті - 10,4%, тісті - 10,2 %, жазық — 6,5 %, барлық қалғандары — 6,9 %-ды қҧрайды. Автомобильдің (агрегаттың) тҧтынушылық қасиеттерін қалпына келтірудің технологиялық айналымы (2.1-сурет) өзіне бөлшектер мен олардың материалдарына əсер етудің əртҥрлі тəсілдерін қолдану жолымен оның бастапқы қасиеттерін қалыптастыру бойынша іс-шаралардың барлық кешенін қамтиды.

Автомобильдің тҧтынушылық қасиеттерін қалпына келтірудің технологиялық айналымының басты қҧрамдас бөлігі бөлшектерге жəне олардың материалдарына əсер етудің əртҥрлі тəсілдеріне негізделген жөндеулік технологиялық процестері болып табылады. Айналымның басқа маңызды қҧрамдаушысы – заманауи жабдықтар мен шығыстық материалдарды қолдану. АЖК-де көп жылдық пайдаланылуымен тексерілген автомобильдердің бөлшектері мен тҥйіндерін қалпына келтіріп жөндеудің көптеген танымал тəсілдері жаңа материалдардың пайда болуымен бҧдан əрі жетілдірілуі ҥшін серпілісін алды. Қазіргі уақытта АЖК жағдайларында іргелі ғылым жетістіктерін: электрондық диагностикалық жабдықтарды, лазерлік жəне плазмалық техниканы, арнайы стендтерде тҥзетуші-тегістегіш жҧмыстарын орындау барысында шанақтарды электрондық сканерлеу қҧрылғыларын пайдалану бойынша отандық жəне шетелдік тəжірибесі жиналды.

Алмасты жəне эльборлы қҧрал-саймандарын пайдаланумен заманауи өңдеуші операциялары əмбебап жəне мамандандырылған білдектерде автомобильдердің бөлшектері мен агрегаттарын механикалық өңдеудің сапасы мен дəлділігін едəуір арттыруға мҥмкіндік береді. Бөлшек материалына əсер ету тəсілін дҧрыс таңдау, бөлшектің тіреуіш бетінің кедір-бҧдырлығы мен аумағына, оның нысаны мен өлшеміне, сəйкесінше пайдаланушылық қасиеттеріне елеулі əсерін тигізеді. Автомобильдердің қалпына келтірілген бөлшектері мен жҥк тҥсіретін элементтерінің пайдаланушылық сипаттамаларына елеулі əсерін металлдың кернеуленген кҥйі мен оның қҧрылымын өзгертетін жылулық əсер ету тəсілдері көрсетеді.

Бөлшек материалына əсер етудің негізгі тəсілдері: ҧстаралы жəне абразивті қҧрал-саймандармен кесуне (бҧрғылау, ҥңгіштеу, жаю, жону, жануыштау, тегістеу, аса ажарлау, фрезерлеу жəне т.б.), сонымен қатар тегістеуші қҧрал-сайманмен ҥстіңгі қабатты пластикалық деформациялауға негізделген

механикалық; химиялық-механикалық (жетілдіру, жуу, сҥрту), термомеханикалық (тҥзету-тегістеу) жəне бөлшек беттерінің электрмеханикалық өңделуіне негізделген

үстіңгі

жӛндеу композиттік материалдарды, желімді құрамдармен герметиктерді пайдаланумен бөлшектерге əсер ету тəсілдері (бекіту, жабыстыру, нығыздау, салқын молекулярлық дəнекерлеу).

1.

Автомобильдің тҧтынушылық қасиеттерін қалпына келтірудің технологиялық        айналымының        қҧрылымы        қалайша қалыптастырылады? 2.

Бөлшек материалына əсер етудің негізгі тəсілдері қандай?

АВТОЖӚНДЕУ ӚНДІРІСІНДЕГІ БӚЛШЕК МАТЕРИАЛЫНА ӘСЕР ЕТУ ӘДІСТЕРІ

1-тарау.

2-тарау.

ҚАЛПЫНА КЕЛТІРІЛГЕН БӚЛШЕКТІҢ ФИЗИКАЛЫҚ-МЕХАНИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ПАЙДАЛАНУШЫЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІНЕ МЕХАНИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ТЕРМИЯЛЫҚ ӚҢДЕУДІҢ ӘСЕРІ

3.1.

Жалпы алғанда, қалпына келтірілген бөлшек бетінің сапасы беттің геометриялық сипаттамаларымен жəне ҥстіңгі қабаттың қасиеттерімен анықталады. Беттің геометриялық сипаттамаларына кесумен өңдеу кезіндегі

кедір бұдырлық, нысаны және толқындылығы жатқызылады. Кедір- бҧдырлығы жəне нысаны көлденең жəне бойлық бағыттардағы беттің қҧрылысымен сипатталады. Кедір бҧдырлықты бағалау кезінде тегіс еместіліктің биіктігі жəне нысаны ғана емес, сол сияқты олардың бағыттары ескеріледі. Беттің толқындылығы беттің нысанының кедір бҧдырлық жəне ауытқулары арасындағы аралық қалпы иеленіп отыр (сопақтық, конустық, бөшке тəрізділік жəне т.б.).

Беттің кедір бұдырлығы кесуші қҧралдың басты қозғалысының бағыты ретінде, сол сияқты оны беру бағытында қалыптасады. Тегіс емес беттердің нысаны, өлшемі жəне орналасқан жері кесумен өңдеу тəсілі, ҥстіңгі қабаттағы икемді жəне пластикалық деформациялаудан,  өңдеу режимдерінен, технологиялық икемді білдектер жҥйесінің қаттылығына, қҧрылғы – қҧрал – дайындама (ҚҚДК), кесуші қҧралдың кҥйіне жəне өңделетін материал тегіне тəуелді. Кесу кезінде қҧралдың кесуші шеті кезең сайын өзінің қалпын өңделетін беттің нормасынан өзгертіп отырады. Бҧл, кесу жəне ҥйкеліс кҥштерімен туындайды.   Осы  кҥштердің   ауытқуының  жоғары   жиілігі   кезінде,  кедір

бҧдырлықты бетінің нысаны жəне өлшемдері кенеттен өзгереді, өіделген беттің қатысты ҥлкен емес ауытқу жиілігінде толқындық пайда болады.

Кедір бҧдырлық беттің сапасының негізгі сипаттамаларының бірі ретінде кескіннің орташа арифметикалық ауытқуы бойынша – Ra және он  нүкте бойынша кескіннің тегіс еместілік биіктігі бойынша – RZ бағаланады

Беттердің кіші учаскелері нысанының кемшілігі ретінде қарастырылатын кедір-бҧдырлықтан қарағанда, беттің нысанының ауытқуы оның барлық ҧзақтылығында жалғыз болуы мҥмкін. Нысандардың көптеген кемшіліктері ілеспелі беттердің соңғы өңдеу басымдылықтарын жоққа шығаруы мҥмкін. Сондықтан, нысанның рҧқсат етілген ауытқуы ерекше келісімделе алады жəне өңделетін өлшемнің рҧқсат етілген жартысынан асырылмауы керек. Айналу денелері беттерінің нысандарының ауытқуына (3.1.сурет) дӛңгелексіздік, сопақшалық, шеті, цилиндрлік беттің бойлық кескіні кескінінің ауытқуы, конус тәрізділік, бӛшке тәрізділік, тоқым тәрізділік жатқызылады.

е        ж Айналу денелерін бақылау кезіндегі ең ҥлкен қиындылықты дөңгелектіліктен ауытқу шамасы мен сипатын анықтау тудырады. Осы параметрді өлшеу ҥшін арнайы аспаптар – дөңгелек өлшеуіштер пайдаланылады (3.2,а-сурет).

G        e        ж

а

б

в

г

д

е

ж

н

огр

пр

mіn , d max

«Калибр» зауытының 218 шеңбер өлшегіші 4 қҧйма тҧғырына ие, онда қҧрылғыны жəне басқару панелін тіркейтін барлық механикалық тҥйіндері орнатылған. Аспаптың қапталдары бойынша екі қысқа бағана орнатылған: сол жағында 5 электрондық блок орналасқан, оң жақта ауыспалы тҥйіндер мен керек-жарақтар сақталады.

Бақыланатын бөлшек

заттық ҥстелге орнатылады, ол бөлшекті сҥмбінің айналу өсіне қатысты орталықтандырылуы ҥшін екі өзара перпендикулярлық бағытта жылжытыла алады. Сҥмбінің төменгі шетінде

сездіргі бекітілген. Өлшеу шеңбер бойынша сездіргі қуыс қҧлағымен бөлшектің бетін қармалаумен жҥргізіледі. Бөлшек нысанының ауытқуы кезінде индуктивті сездіргімен электрлі сигналдарына тҥрлендірілетін радиалдық  жылжытылуын алады. Бҧл сигналдар

электронды блогымен кҥшейтіледі жəне қағаз дисктегі координаттардың өрістік жҥйесіндегі

тіркеуші аспаппен жазылады. Алынған круглограммада (3.2, б

-сурет) шеңбер бойынша бөлшек нысанының ауытқуы анықталады.

Аспап 0,5...300 мм диаметрі бар сыртқы цилиндрлік беттерді жəне 350 мм дейінгі бөлшектің биіктігі кезінде 3...300 мм ішкі диаметрі бар цилиндрлік беттерді өлшеуге мҥмкіндік береді. Оны сондай-ақ цилиндрлік бөлшектердің сыртқы жəне ішкі қалыптастырушы беттерінің тік сызықтығын өлшеу ҥшін пайдалануға болады.

(3.3- сурет) тік сызықтық еместік, дөңестік, майысқандық жатқызылады; жазықтықтан ауытқуларына – жазық еместілік, дөңестік жəне майысқандық жатқызылады.

а — тік сызықсыздық; б — дөңестік; в — майысқандық; г — жазықсыздық; 1 — жанасатын тік; 2 — жанасатын жазықтық; 3 —шынайы кескін; 4 — шынайы бет; l— берілген ұзындық; Д — беттің пішінінің ауытқуы

Осы Д ауытқуларын тексеруші сызғыштары мен  плиталары, механикалық, оптикалық, интерференциялық жəне индуктивтік аспаптардың көмегімен өлшеуге болады. Сызбаҥлгілік сызғыштың көмегімен жарықтықта тіксызықтықты жəне жазықтықты бақылаудың ең қарапайым тəсілі 3.4-суретте көрсетілген. Осы жағдайда, ҧшқыр бҥйірі бар сызғыш бақыланатын бетке қойылады, ал жарық көзі сызғыш жəне бөлшек артына орнатылады (3.4,а-сурет). Тіксызықтықтан ауытқуының жоқтығы кезінде жарық еш жерден көрінбейді. Сызықтық ауытқу көзге көрінерліктей етіп (3.4,б-сурет) немесе ҥлгілермен салыстырумен (3.4,в-сурет) анықталады. Ҥлгілер бойынша жарық өлшемін анықтау ҥшін

сызбаҥлгілік сызғыш

бақыланатын бетте орнатылатын

екі шеткі өлшегіштерге орнатылады. Сызбаҥлгілік сызғыш жəне

ҥлгілер арасында əртҥрлі өлшемдегі эталондық жарық қалыптасады. Цилиндрлік бөлшектерді қалыптастыратын тік сызықтықтан ауытқуын өлшеу кезінде сызбаҥлгілік сызғыш қатаң тҥрде бөлшек өсіне қарама-қарсы, ал жазық беттерінің тік сызықтығынан ауытқуын өлшеу кезінде – шамамен 15° бҧрышымен орналастырылуы керек (3.4,б-суретті қараңыз). Жазықтық тексерушілі сызғыштар жəне плиталармен (МЕМСТ 10905 — 86),  «бояуға» əдісімен жəне сызықтық ауытқулар əдісімен бақыланады.

Беттің толқындылығы белгілі бір жағдайларда білдектердегі өңдеу процесінде туындайтын бірілдеулермен туындайды жəне əдетте тҧрақты болып табылатын толқын биіктігі жəне қадамымен сипатталады. Бөлшектің пайдаланушылық қасиетіне толқын биіктігі əсер етеді, сондықтан олар 1 000

Толқынның биіктігі мен қадамы 125 мм трасса дейін ҧзарған кезде бір шариктің орнына арнайы пластикамен профилографтармен өлшенеді. Автомобильдердің тотығатын бөлшектерінің пайдаланушылық қасиеттеріне өңделген беттің астында орналасқан жəне пайдалану процесінде жанасқан бөлшекпен жанасатын,

Кесу процесін сҥйемелдейтін кесу кҥштері мен жылыту өңделген бетінің астында орналасқан жҧқса ҥстіңгі қабаттардың пластикалық деформациясын туғызады. Ҥстіңгі қабаттарда болатын процестер қақталумен жəне осалданумен, микрқаттылығының артуымен жəне қалдық кернеулердің тҥзілуімен байланысты жəне бөлшектердің пайдаланушылық қасиеттеріне шешуші əсерін тигізеді.

Ҥстіңгі қабат қақталуы деңгейімен жəне тереңдігімен сипатталады.

Қақталу деңгейі – бҧл шығыс металдың қаттылығына ҥстіңгі қаттылықтың қатынасы. Механикалық өңдеу кезінде қақталу нəтижесінде ҥстіңгі қаттылық екі жəне одан артық есе артуы мҥмкін. Ҥстіңгі қабаттың қақталу тереңдігі өңдеу əдісіне байланысты жəне бірнеше микрометрден 1 м дейін жəне жоғары өзгеруі мҥмкін. Металдың қақталуға бейімділігі

3.4- сурет. Сызбаҥлгілік сызғыштың көмегімен тҥзу сызықты жəне жазықтылықты беттерді бақылау тəсілдері: а

б

в

оның бастапқы кҥйі мен қасиеттеріне байланысты. Тҧтқыр жəне илемді металдарды қақталмалардың ең ҥлкен тереңдігі бойынша тілумен өңдеу кезінде алады. Өңделінетін металдың қаттылығы артқан кезде пластикалық деформацияға ҧшыраған металдың көлемі азаяды. Тілу кҥші мен пластикалық деформация температурасына тілу жылдамдығы ҥлкен əсер етеді. Жоғары температуралар кезінде қақталмамен қатар

осалдану жҥреді, ол кристалл тордың тотығуы есебінен пайда болған қақталманы ішінара немесе толықтай шеше алады. Тілу жылдамдығы артқан кезде тілу температурасы артады жəне осалдану процесі кҥшейеді, бірақ бҧл ретте пластикалық деформациямен қамтылған көлемі азаяды, жəне оның ҧзақтығы қысқарады. Сондықтан тілудің өте жоғары жылдамдықтары кезінде осалдану орташа жылдамдыққа қарағанда қақталуды едəуір азырақ деңгейде шешеді.

Үстіңгі қабаттың қақталу тереңдігі мен деңгейі пластикалық деформацияны сапалы бағалау критерийлері болып табылады жəне қиғаш тілулер, химиялық улау жəне электрлік жылтырату, рентгеноскопия əдісімен анықталады. Ҥстіңгі қабатта механикалық өңдеуден кейін

3.5-сурет . v

= 850 м/мин (

v= 500 м/мин (3 қисығы) жылдамдығымен кесі кезінде 45 (а) және 18ХНМА (б) болатынан бөлшектердің үстіңгіқабаты h

кесу жəне беру жылдамдығына, кесетін қҧралдың геометриясы мен мҧқалуына, сондай-ақ өңделетін материалдың қасиеттеріне байланысты. Қалдық кернеулердің сипаты мен өлшеміне басым əсерді кесу жылдамдығын тигізеді. Жҥздік қҧралмен өңдеу кезінде кесудің шағын жылдамдықтарында

сығатын кернеу əсер етеді, ал кернеудің ҥлкен жылдамдықтары кезінде өңдеуде ҥстіңгі қабаттың əртҥрлі қабаттарында əртҥрлі сипаты болады. 3.5- суретінде қатты қорытпалы кескіштермен өңдеу кезінде 45 жəне 18ХНМА болаттарынан бөлшектердің ҥстіңгі қабатын h

тереңдігі бойынша 0 қалдық кернеулердің өзгеруі сҧлбалы көрсетілген. 45 көміртегілі болаттан бөлшекте (3.5, а- сурет) ҥстіңгі қабаттың жҧқа қабаттарында сығылатынға ауысумен қалдық созылатын кернеулер жасалады. Қалдық кернеулер белгісінің өзгеруі көптеген жағдайларда 0,010...0,025 мм тереңдігінде жҥреді. 18ХНМА жоғары қоспаланған болатты өңдеу кезінде ҥстіңгі қабаттағы кернеулер біраз өзгеше дамиды (3.5,

v

жылдамдығының өсуімен сығылатын кернеулер дамиды.

Ҥстіңгі қабаттың қасиеттері мен бетінің геометриялық сипаттамалары өңделген бөлшектердің пайдаланушылық қасиеттерімен тура байланыста болады. Бөлшектің тозуға төзімділігі беттің биіктігімен жəне тегіссіздіктер пішінімен, ең алдымен, кедір-бҧдырлық кескінінің жоғарғы бөлігімен анықталады. Автомобильді пайдалану процесінде жанасқан бөлшектердің жҧмысында беттерінің байланысу жерлерінде аққыштық шегінің керненуінен жиі асатын кернеулер дамиды. Нəтижесінде іске кірістіру кезеңінде қарқынды тозуға, кей жағдайларда сҥйкелетін беттерінің ілінісуіне əкелетін, тегіссіздіктер ҧшының қысылуы мен жылжуының берік жəне пластикалық деформациялануы жҥреді. Осылайша, бастапқы жҧмыс кезеңінде (іске кірістіру) механикалық өңдеуден кейін бетінің кедір-бҧдырлығы (технологиялық) деформацияланады жəне бҧзылады. Нəтижесінде тегіссіздіктердің пішіні мен мөлшері бойынша технологиялықтан ерекшеленетін, жаңа (жҧмыс) кедір-бҧдырлық пайда болады. Кедір-бҧдырлық кескіні тегіссіздіктерінің бағыты сырғанау бағытына жақындайды. Жанасқан бөлшектерді іске кірістіру кезеңінің аяқталуы тозу жылдамдығы тозуының  туындауымен сипатталады, ал  бҧл

ретте орнатылған кедір- бҧдырлық одан арғы жҧмыс кезеңі ішінде оңтайлы болып табылады. Қысым мен жылдамдықтың артуы салдарынан бөлшектердің жҧмыс жағдайлары өзгерген жағдайда қосымша іске кірістіру жҥреді. Жанасқан бөлшектерді мҧндай жеңілдетілген режиміне ауыстырған кезде іске кірістіру байқалмайды.

Бетінің кедір-бұдырлығы бұзылу сипаты əдетте тозу жəне сҥйкелу шарттарымен анықталады. Тозудың кедір-бҧдырлыққа тəуелділігін зерттеулер өте ҥлкен меншікті қысымдар кезінде жəне майлаудың жоқтығы кезінде тозу кедір-бҧдырлыққа азырақ тəуелді екенні көрсетті, тіпті неғҧрлым тегіс беттерінің артуына əлеует байқалады. Бөлшектердің жҧмыс жағдайларының жеңілденуіне қарай тозудың кедір-бҧдырлыққа тəуелділігі артады; дөрекі өңделген беттері қаттырақ тозады.

Бетінің кедір- бұдырлығының ӛзгеру сипаты жҧмыс жағдайларына жəне жанасқан бөлшектердің жҥктелгендігіне байланысты. Бҧл əртҥрлі жҧмыс жағдайларында уақыт бойынша бетінің кедір-бҧдырлық өзгеру сҧлбасынан жақсы көрініп тҥр (3.6-сурет). Қисықтар графигінде (1-5) бейнеленген Ra бастапқы нҥктесі механикалық өңдеу нəтижесінде алынған кедір- бҧдырлыққа сəйкес келеді.

қисығы олардың қалыпты жҥктелуі жағдайларында бөлшектердің майлаумен жҧмысы кезінде кедір- бҧдырлықты сипаттайды жəне іске кірістіру кезеңінде тегіссіздіктердің шығыңқы жерлерінің айтарлықтай қарқынды тегістелуі жҥретінін көрсетеді.

3.6- сурет. Бөлшектердің жҧмысжағдайларына байланысты іске кірістіру t

кезеңінде ҥстінің Ra

кедір- бҧдырлығының өзгеруі:

4, 5

Абразивті тозу жағдайында кедір-бҧдырлық 2 қисығымен сипатталады. Қысым көтерілген кезде майлаудың ығысуы байқалады жəне кедір- бҧдырлық артады (3-қисық). Жанасқан бөлшектердің жҧмыс жағдайларының əрі қарай қатаңдануы бетінің кедір- бҧдырлығының кҥрт өсуіне əкеледі (4- қисық). Қажалулар жағдайында бетінің апаттық тозуы мен бҧзылуы жҥреді (5-қисық).

Тілумен ӛңдеуден кейін беттің тегіссіздіктерінің бағыты кедір- бҧдырлықтың бір мəні кезінде тозуға қатты жəне əртҥрлі əсер етеді. Зерттеулермен автомобильдің тҥйіскен бөлшектерін пайдаланудың  белгілі бір жағдайлары ҥшін беттің тегіссіздіктерінің оңтайлы бағытын таңдау қажеттілігі анықталған. Осылайша, сҧйықтықтық ҥйкелу, жақсы майлау жəне жеңіл жҧмыс жағдайлары кезінде беттерінің тікелей жанасуы жоқ жəне кедір- бҧдырлықтың əсері тек көтергіш қабаттың қалыңдығына тиеді. Бҧл жағдайда екі жҧмыс беттерінде жҧмыс қозғалысының бағытымен ҥйлесетін кедір- бҧдырлықтардың бағытын таңдаған ҧтымдырақ. Мҧндай жағдайларда жанасудың ҥлкен нақты ауданына қарамастан беттерінің қажалулары болмайды, себебі молынан майлау  оларды ілінісуден сақтайды. Алдында айтылғанды ескере отырып, тозу позицияларынан тегіссіздіктердің неғҧрлым қолайлы бағытын беретін, кесумен өңдеу əдісін таңдау қажет. Сонымен, молынан майлау кезінде жҧмыс істейтін мойындардың, иінді біліктердің тегіссіздіктерінің бағыты жҧмыс қозғалысының бағытына параллельді болуы тиіс.

h

тозуға        беттің        Ra        кедірграфикте көрсетілген (3.7- сурет), одан қҧрғақ ҥйкелу кезінде тозудың барлық жағдайларда кедір- бҧдырлықтың артуымен көбейетіні көрінеді, бірақ ең ҥлкен тозу жҧмыс қозғалысының бағытына перпендикуляр тегіссіздіктердің бағыты кезінде байқалады. Жартылай сҧйықтықты ҥйкелу мен бетінің шағын кедір- бҧдырлығы кезінде ең ҥлкен тозу тегіссіздік бағытының жҧмыс қозғалысының бағытына параллельділігі кезінде байқалады. Бетінің кедір – бҧдырлығының артуымен тозу жҧмыс қозғалысының бағытына перпендикуляр тегіссіздіктердің бағыты кезінде артады. Бөлшектердің тҥйіскен беттері тозуының қарқындылығы негізінен көп жағынан олардың тегіссіздіктерінің салыстырмалы бағытына байланысты, ҥйкелу коэффициентінің шамасымен анықталады.

Ra, мкм

3.7- сурет. Кескіштің артқықырының h a

тозуына бетінің Ra

кедір- бҧдырлығы мен тегіссіздіктерінің бағытының əсер етуі:

Тегіссіздіктердің сəйкес келетін бағытымен беттердің ең ҥлкен ҥйкелу коэффициенті бар (мысалы, тегістелген мойын мен жҧқа қашаудан кейінгі астар). Ҥйкелудің ең кіші коэффициенті ең кіші коэффициенті тегіссіздіктер бҧрышпен жанасқан беттерде немесе еркімен орналасқан кезде (ҥйкелу, қозғалтқыш цилиндрлерін өңдеу кезінде жануыштау) алынады. Көп жҥктемелерде бірге жҥретін бөлшек беттің тегіссіздігінің бағыты майланбағанда қиылысуы керек, себебі тегіссіздіктің параллельді бағытында қажалу оңай өтеді.

тек қана кесумен өңдеу ыңғайлығынан ғана емес, пайдалану шарттарына негізделуі керек. Макро-геометриялық ауытқулар ретінде пішіннің олқылығы жəне беттің толқындығы сондай-ақ бөлек аймақтарда біркелкі емес бөлшектердің тозуын арттырады. Толқындық салыстырмалы қысымның артуына əкеп соқтырады, өйткені ҥйкелісетін беттер толқындардың шоқыларымен жанасады жəне май қабығының ҥзілуіне əкеп соқтыруы мҥмкін, соның салдарынан ҥзілу орындарында қҧрғақ ҥйкеліс пайда болады. Пішіннің олқылығы сонымен қатар жергілікті тозуды тудырады: бөшке тəрізділікте алдымен ортаңғы аймақтар, иілген кҥйінде – шеткі аймақтар жəне т.б.

Толқынды беттің тозуға әсер етуі кестемен айқын суреттеледі (3.8- сурет), мҧнда ҥйкеліс жҧбының тозуы толқындардың биіктігінен

в

жəне оның қадамынан

в ҥйкеліскен булардың тозуының тəуелдігінің сипаты көрсетілген: толқынның биіктігі арасында сайын тозу артады. Тозу мен толқын биіктігі арасындағы қҧрғақ жəне жартылай сҧйық ҥйкеліс

жағдайында сызықтық тəуелділік қолданылады. Толқынның қадамы L в

тозуға аз əсер етеді, сондықтан əсіресе толқынның

в

биіктігін реттеу керек.

Сондай-ақ,     беттің     кедір-бҧдырлығы     жинау     кезінде   тҥйіндескен бөлшектердің тҧтас қосылыстарының беріктігіне айтарлықтай əсер етеді. Бір бөлшекті басқаға престеуде тартылыстың деректі шамасы беттің кедір- бҧдырлығынан байланысты болады жəне тегіс беттерімен бірдей диаметрлі бөлшектерді престеуде тартылыс шамасынан ерекшеленеді.

Беткі қабаттың сапасы бетінің кедір-бҧдырымен бірге бөлшектің беріктілігінің болдырауына айтарлықтай əсер етеді. Бөлшектің ҥстіңгі қабатында тойтарыстың болуы бар жəне жаңа болдырау жарықтарының пайда болуына бөгет болады. Бҧнымен бөлшек беттерінің болдырауының артуы, бҥктелген тҥйіршіктердің тойтарысы, доңғалақшаларды жҥрігіп бейімдеумен жəне басқа амалдардың əсеріне ҧшыраған бөлшектердің болдырау беріктігінің айтарлықтай өсуін тҥсіндіреді, соның нəтижесінде беткі қабаттағы қалдық кернеулердің бағыты қолайлы болады. Тойтарыс ҥйкеліскен беттердің созылымдылығын азайтады, металдардың белдеуін азайтады бҧл тозуды азайтуға мҥмкіндік береді.

Бӛлшектердің болдырулы беріктігін бөлшектердің (қалдықты) өңдеу барысында пайда болған кернеулердің оңтайлы ҥйлестірілуі мен көліктің (пайдаланылатын) жҧмыс істеуі кезінде туындайтын кернеулердің салдарынан кесу процесін бақылау арқылы кҥшейтуге болады.

Толқындығы, мм Қалдық жəне жҧмыс кернеулерін қосу жолымен алынған кернеулер таңдалған кесу əдісінің орындылығын бағалауға мҥмкіндік береді. Бҧл жағдай цилиндрлік ҥлгідегі кернеу мен иілу жағдайлары ҥшін қалдық, пайдаланылатын жəне жалпы кернеулердің диаграммалары арқылы суреттелуі мҥмкін (3.9-сурет).

шекарасына h

толқынды беттердің əсер етуі:

в

e

3, 4

5, 6

Созуға ҧшыраған өнімдер ҥшін қалдық (1) жəне пайдаланылатын (3) кернеулер өнімнің ортасында, ықтимал сəтсіздік аймағында (5) жинақталады. Демек, қалдық кернеулер біліктің беріктігін азайтады. Бҥгілуге жататын бҧйымдар ҥшін қалдық (2) жəне пайдаланылатын (4) кернеулер, топырақ қабаттарындағы (b) қысу кернеулерін тудырады, бҧл олардың беріктігін арттырады жəне автокөлік бөлшектеріне ҧзақ уақытқа əсерін тигізеді. Сондай-ақ, беттің кедір-бҧдыры бөлшектің беріктігіне əсер етуі мҥмкін. Сызықіздердің, терең жəне өткір сызаттардың болуы ішкі кернеулердің шоғырлану орталықтарының пайда болуына əкеледі, бҧл кейіннен бөлшектің бҧзылуына əкеледі. Мҧндай ошақтармен микрокедір-бҧдырлық тарақ гҥлдер арасында ойыстар болуы да мҥмкін. Бҧл ішкі кернеулердің топталуы аз болуы мҥмкін шойын мен тҥсті металдардың бөлшектеріне жатпайды.

3.3.

БӚЛШЕКТІҢ БЕТТЕРІНІҢ САПАСЫНА АБРАЗИВТІ БІЛЕУМЕН ФИНИШТІК ӚҢДЕУ ӘДІСІНІҢ ӘСЕРІ

көптеген əрлеу амалдарының негізінде жатады: тегістеу, жануыштау, аса ажарлау, микроажарлау, дірілді жануыштау жəне т.б. Сызықтық байланысы бар басқа кескіш қҧралдардан айырмашылығы, абразивті білеулер өңделетін бетімен беткі байланысты қамтамасыз етеді, онда кескіш қҧрал микро- жəне макро-кедір-бҧдырлардан шығатын бөліктерін жабады жəне кеседі, 3.10-суретте көрсетілген. Абразивті білеулерді əр фиништік өңдеу əдісі бірнеше қосылыс қозғалыстарының топтамасымен сипатталады: əрбір абразивті астық бҧранды немесе квазисинусидалды қисық сызық бойынша салыстырмалы қозғалыс жҥргізеді, нəтижесінде нəтижесінде бөліктің бетінде қиылысатын сызықтардың торы пайда болады. Бҧл тор майлау жағдайларын едəуір жақсартады, машинаны пайдалану процесінде олардың тозуын азайтып, ҥйкелетін бөлшектердің бетінде майдың ҧсталуына жағдай жасайды. Беттерді фиништік өңдеудің неғҧрлым таралған процестері- жануыштау мен аса ажарлаудың негізгі ерекшелігі

а

б, в

Жануыштау        кезінде                        тҥйісудің                                кинематикалық                жанасу                        сҧлбасын қолданады, ол кезде білеу мен бөлшектің арасындағы қалыпты жҥктеме шамасы                        өңделінетін                        беттің                пішінінің                бастапқы        қателіктерімен функционалды байланысты. Аса ажарлау кезінде негізінен тҥйісудің кҥштік жанасу сҧлбасы қолданылады, ол кезде білеу мен бөлшектің арасындағы қалыпты жҥктеме шамасын тҧрақты жəне өңделінетін беттің пішінінің бастапқы        қателігініне        тəуелсіз        етіп                        ҧстайды.                        Сəйкесінше,        білеулермен өңдеудің бҧл екі тəсілі бір- бірінен өңдеу циклі кезеңі ішінде кесу кҥшінің қалыпты        қҧраушысының                өзгеру        сипатымен        ерекшеленеді.                Сондықтан абразивті жəне алмас білеулермен фиништік прецизиялық өңдеудің екі тəсілін ажырату қажет: тҥйісудің кҥштік немесе кинематикалық жанасуымен.

Түйісудің күштік тұйықтауында бастысы микро- мен макробҧдырларды кішірейту,                ақаулы        қабатты        шешу                жəне        өңделетін        бөлшектің                тіреуіш (көтергіш) бетін ҥлкейту ҥшін қолданылатын беттерді өлшемсіз жетілдіру процестері                негізделген.                Аса                ажарлау                осы   процестердің   біреуі   ретінде қырумен салыстыруға болады, өйткені өңделетін бет біртіндеп геометриялық бетке жеткілікті тҥрде жақын болмағанша, тіреуіш нҥктелер мен алаңдардың

көп санына ие болады (3.10-сур., б, в).

Тҥйісудің кинематикалық тҧйықталуы жағдайында, жануыштау кезіндегі сияқты, кесу кҥші жəне металдың кесілген қабатының қимасы нақты кескіннің геометриялық дəл шеңберден ауытқу шамасына байланысты өзгереді , өңделетін тесік бетіндегі тарылған учаскелерінде металлдың шешілуін көбейтеді. Тҥйісудің кинематикалық тҧйықталу қағидасы өлшемдік ажарлау операцияларына жататын жануыштау кезінде тесіктің геометриялық пішінінің қателіктерін дҧрыстау механизмнің негізіне салынған.

микро- жəне макробҧдырларды тиімді төмендетеді, тіреуіш бетін ҥлкейтеді, геометриялық пішіннің қателіктерін тҥзетеді, өлшемнің дəлдігін жоғарылатады, бетінің микроқаттылығы мен қҧрылымын сақтайды, қалдық қысқыш кернеулерді жоғарылатады, сонымен бөлшектердің жанасу беріктігін арттырады. Тіреуіш беттің кедір-бҧдырлығын Rz

жəне ҥлестік ауданын

f сипаттайтын, фиништік өңдеудің əртҥрлі əдістерімен қамтамасыз етілетін қисықтар 3.11-сур. көрсетілген.

ЗИЛ-130 автомобилінің беріліс қорапшасының алғашқы білігін өңдеген кезде тегістегеннен, микроажарлағаннан жəне хонингтегеннен кейін беттің кедір-бҧдырлығының круглограммасы (3.12-сур.) микроажарлау кезіндегіден көрі, сыртқы жануыштау кезінде геометриялық пішіннің қателіктерін тҥзету едəуір тиімдірек екенін көрнекі көрсетеді (бірдей өңдеу жағдайларында). Жануыштау кезінде

кескіш білеулердің номиналдық үлестік радиалдық қысымы микроажарлау кезіндегіден төрт есе төмен болды. Домалақ еместігі микроажарлау кезінде 5... 18 мкм-ден 3... 16 мкм дейін жəне жануыштау кезінде 1.3 мкм дейін төмендеді. Микроажарлау кезінде конустығы 4.10 мкм- ден 2.6 мкм дейін жəне жануыштау кезінде 0.2 мкм дейін азайды. Микроажарлау кезінде домалақ еместігін барынша тҥзету

h

20 мкм-ден аспайды, ал сол уақытта жануыштау кезінде 150 мкм-ге жетеді. Фиништік өңдеу əдісі тегістегеннен кейін 25 %, ал микроажарлағаннан кейін 95 % қҧрайтын тіреуіш беттің ҥлестік ауданының өзгеруіне елеулі əсер ететін фиништік өңдеу əдісі (3.13-сур.). Микроажарлау кезінде ҧштастырылатын бөлшектердің жҧмыс беттерінің пайдаланушылық қабілеттерін жақсартуға алдындағы тегістеу кезінде жоғары температуралардың əсерінен қалыптасқан, микроқҧрылымы өзгерген ақаулы көміртексіздендірілген бетін  (6 ... 10 мкм) алып тастау да себепші болады.

Автомобильдің қозғалтқышын, трансмиссиясының, рамасы мен шанақ элементтерінің бөлшектерін жөндеп қалпына келтірген кезде, металдарды термомеханикалық жəне термиялық тҥзеткенде, шанақтың жеке элементтерін дəнекерлеген кезде жиі металға термиялық əсер ету қажет.  Бҧл ретте металл кеңеюге тырысады. Көршілес салқын учаскелердің қарсылығы қысу кҥштерінің туындауына əкеледі, сондықтан кему, кернеу жəне шалыстану да болмай қалмайды.

Әсіресе бҧл дəнекерлеу жҧмыстарын жасаған кезде, шалыстану дəнекерлеу кернеуімен тікелей байланысты болған кезде қатты білінеді (шалыстану дəрежесі жоғары болған сайын, дəнекерлеу кернеуі төмен болады жəне керісінше). Басым жағдайларда, автожөндеу кезінде бөлшектердің тҧтас қосылысы автогенді тҥрде, яғни өз бетімен, сҧйық кҥйде, бөлшектердің балқытылған учаскелерін өзара еріту арқылы болған кезде, дəнекерлеу əдістерін қолданады. Дəнекерленген жік тҥріндегі ақырғы қосылыс конструкция толығымен суығаннан кейін қалыптасады. Балқыту жəне əрі қарай салқындату кезінде кез келген конструкциялық металдың қҧрылымы тҥбегейлі өзгереді, бҧл бөлшектің физикалық-механикалық қасиеттерінің өзгеруіне жəне оның пайдаланушылық қабілеттерінің нашарлауына əкеледі. Шанақтың табақша болатының қҧрылымы ҧсақ тҥйірлі жəне болат білеуін көптеген рет жҧқарту нəтижесінде шыққан жоғары беріктік қабілеттері болады. Дəнекерлеу кезінде қайта балқытқан кезде металдың қҧрылымы қатаяды, ірі тҥйірліге қайта жақындайды, ал беріктік қабілеттері, əрине, төмендейді. Одан басқа, термиялық əсер аймақтары деп аталатын,  маңындағы учаскелердің ысып кетуі мен салқындауы металды əлсіретеді жəне оның шалыстануына əкеледі. Балқытылған метал өте белсенді жəне сҧйық кҥйінде болған өте қысқа уақыт ішінде, қҧрамында оттегі, азот, сутек мен көміртек бар қоршаған ортамен реакцияға тҥсіп ҥлгіреді. Болат бҧл элементтермен төзімді қосылыстарды қалыптастырады, олар оның механикалық қасиеттерін төмендетіп, жіктің сынғыштығын жоғарылатады.

Дәнекерлеу ваннаны атмосферамен әрекеттесуден қорғау қожды жəне газды болуы мҥмкін. Бірінші жағдайда электродтарға арнайы сыақ  жағылады, ол балқыған кезде, дəнекерлеу аймағын жабатын сҧйық қожға айналады. Екінші жағдайда дəнекерлеу аймағына газ: не бейтарап аргон, не СО

неғҧрлым ысыту тезірек, ысыту температурасы төменірек, дəнекерлеу жəне жіктің суу уақыты қысқалау болса, соғҧрлым тҥйір шамасы төмен, демек, жіктің беріктік сипаттамалары жақсырақ болады. Қосылуға жататын бөлшектердің учаскелерін дəнекерлеу кезінде, балқытылады жəне металдар өзара араласады. Балқытып дəнекерлеу əдістерінің басым бөлігінде негізгі металды балқытумен бірге саңылауларды толтыратын жəне дəнекерлеу жігін қалыптастыратын қосымша металды шығару ҥшін қажетті қоспа материалдарды енгізеді. Көбінесе қоспа материал ретінде қҧрамында 0,1 %. Төмен көміртек мөлшері бар болаттан жасалған дəнекерлеу сымын қолданады. Жергілікті ысытқан кезде металл термиялық тҥзету жəне бөлшектерді тегістеу кезінде кең қолданылатын қысқыш кернеулерге ие болады. Бҧл ретте жылу көзі ретінде жиі ацетилен жаңарғының дəнекерлеу отын – ацетилен

мен оттегінің газ тəрізді көміртекті қосылысты қолданады. Нəтижесінде от əсер еткен аймақта көміртектендіру, демек, беттің нығайтылуы (беткі шынығу) туындауы мҥмкін, оны оттегі мен ацетилен стехиометриялық арақатынаста берілген кезде, бейтарап отқа жаңарғыны реттеп алдын алуға болады. Термиялық тҥзету-тегістеу кезінде шанатың болат панельдік бөлшегінің жергілікті ысып кетуін 600...650°С температумен шектеу қажет (кҥңгірт- қызыл тҥс шыққанша). Осы температурадан жоғары əдеттегі пластикалық деформация басталады, металл қандай да бір кернеудің туындауысыз аға бастайды. Мҧны болдырмау ҥшін, жаңарғының шҥмегін панельге 40.50 мм жақындатпаған жөн. Шанақ панельдерін термотегістеу кезінде жақсы нəтижелерге ацетилен жаңарғысын емес (бытыраңқы отпен емес), тҥйсу дəнекерлеудің бір электродтық аппарат – бетті нҥктелі ысытуға қабілетті споттердің көмегімен ысытқан кезде қол жеткізеді. Осылайша, жергілікті ысытуды қолданып қалпына келтіру шанақ жҧмыстарын материалдың беріктігіне жəне оның кернеу кҥйіне əсер етпейтін температура мен қысымда орындау қажет.

МЕТАЛҒА АЛМАСТЫ, АБРАЗИВТІ ЖӘНЕ ТЕГІСТЕУ ҚҦРАЛЫМЕН МЕХАНИКАЛЫҚ ӘСЕР ЕТУ

4.1.

Қалпына келтірілетін бөлшектің өңделген немесе тозған тесіктің нақтылық параметрлерін жақсарту жəне диаметрін ҥлкейту ҥшін

жұқалап қашау қолданылады. Бҧл операция жиі жануыштау, аса ажарлау, жылтырату алдында қолданылады. Жҧқалап қашау дəлдігі мен қаттылығы жоғары арнайы жоғары айналымды 10... 15 мың айн./мин) білдектерде (сҥмбінің радиалды соғуы 0,005 мм аспайды) — сҥмбілердің əртҥрлі орналасуымен бір сҥмбілі жəне көп сҥмбілі бір, екі жəне ҥш жақты білдектерде орындалады. Осы білдектердің барлық айналатын бөлшектері дəл теңгерілуі тиіс. Қҧрал-сайман ретінде өзектің тікбҧрышты немесе дөңгелек қимасы жəне тҧрқы осінен жоғары орналасқан кескіш жиегі, немесе астыға майыстырылған кескіш жиегі бар арнайы жоңғылы кескішті қолданады. Диаметрі 20 мм асатын тесіктерді өңдеген кезде микрометриялық реттелетін қҧрамалы жоңғылы блоктар қолданылады (4.1-сур.). Блок тҧрқысының

тесігіне кескіш 1 (төлкеде 4)

орнатылған, ол микрометриялық бҧрамамен лимба-сомын 2 арқылы жылжытылады . Диаметрі 60 мм асатын бҥйірлерді қысқарту ҥшін арнайы қҧралбілік қолданылады (4.2-сур.). Қҧралбіліктің тҧрқысындағы 2 пышақтар

қажетті өлшемге жҧдырықшамен

орнатылады, содан соң ол бҧраманың 5 көмегімен төрткілшемен тоқтатылады . Қҧралбіліктің цилиндрлік артқы ілмектің ҧшында қҧрал-сайманның ҧшып шығуын реттеу ҥшін жіп пен реттегіш бҧрама бар.

Жонғыш кескіштер қатты қорытпалы, алмасты, эль-борлы жəне басқа төзімділігі жоғары кескіш тілімдермен жабдықталған. Тесіктің ҧзындығының оның диаметріне арақатынасы бестен аз болған кезде, кескіштің немесе кескіш қҧралбіліктің консольді бекітуін қолданады. Арақатынасы бестен көп болған кезде, консольдік қҧралбіліктің қаттылығы жеткіліксіз, сондықтан екі тіреуішті қҧралбіліктер – бортштангаларды қолданады. Өңдеудің ҧқсас сҧлбасы ортақ осі бар екі немесе одан көп тесіктерді қаралтым жонған кезде қолданылады. Бҧл жағдайда өңдеу өнімділігі жоғарылайды, бірақ тесіктердің дəлдігі шамалы.

Сондықтан тесіктердің таза өңдеуін жеке жҥргізген жөн. Диаметрі ҥлкен, бірақ ҧзындықтары кішкентай тесіктер планшайбада бекітілген кескішпен жоналады. Осьтері параллельді тесіктерді бір орнатудан өңдейді: алдымен  бір тесікті қашайды, əрі қарай білдектің ҥстелін осьтер арасындағы арақашықтыққа тең арақашықтыққа жылжытып, келесі тесікті қашайды. Өзара перпендикулярлы осьтерпен тесіктерді де бір орнатудан өңдейді: бір тесікті қашайды, содан соң білдектің ҥстелін 90°-қа бҧрып, екінші тесікті қашайды.

Жұқалап қашаудың мәні кесудің жоғары жылдамдықтарда өте кішкентай қиманың жоңышқаларын шешуде. Бҧл жағдайда кесу жылдамдығы өңделетін материалға байланысты 100...1000 м/мин шегінде болады: шойыннан дайныдамалар ҥшін ол 100.150 м/мин, болаттан — 150.250 м/мин, тҥрлі-тҥсті металдардан — 1 000 м/мин дейін жəне жоғары қҧрайды. Алдын ала өту жерінде жіберу 0,15 мм/айн, ақырғы — 0,01 мм/айн қҧрайды; тиісінше кесу тереңдігін 0,2.0,3 жəне 0,05.0,01 мм деп алады. Жҧқалап қашау кезінде кесу кҥші мен дайныдаманы ысыту кішкентай қимаға бола жоңышқалар шамалы болады, сондықтан өңделген беттегі деформацияланған қабат шағын болып шығады, одан басқа өңдеу кезінде бөлшекті бекіту ҥшін көп кҥш салудың қажеті жоқ. Осының бəрін 6-8 квалитеттің болат бөлшектері ҥшін өңдеу дəлдігі қамтамасыз етеді; тҥрлі- тҥсті металдардан жасалған бөлшектерді өңдеген кезде дəлдік 5-ші мен 6-шы квалитеттерге жетеді. Қара металлдан жасалған бөлшектердің өңделген бетінің кедір-бҧдырлығы Ra 2,50.0,63 мкм жетеді, тҥрлі-тҥсті қорытпалардан жасалған бөлшектерді өңдеген кезде оны Ra

0,32.0,16 мкм дейін төмендетуге болады.

Жҧқалап қашау тербеліс пен сырғанаудың мойынтіректері астындағы дəл тесіктерді, беріліс қорапшалардың, артқы белдемдердің тесіктерін, бҧлғақтардың, қозғалтқыш цилиндрлерінің, компрессорлардың жəне т,б, тесіктерін өңдеу ҥшін қолданылады. Конустық тесіктерді қашау сҥмбіде бекітілген қашау бастарымен өңдейді. Диаметрі 80 мм асатын тестіктерді, арнайы қҧрылғыда қашау сҥмбінің айналу осіне бҧрышпен кескішті жылжыту ҥшін бағыттауыштармен жабдықталған кескішті бекітіп қашайды. Ҧзындығы мен диаметрі ҥлкен тесіктерді қашау ҥшін ҧқсас қҧрылғыны екі тіреуішті қҧралбілік – бортштангаға бекітеді, ол бөлшек – білдек – қҧрал-сайман жҥйесінің қаттылығын арттырады.

4.2.

БҦРҒЫЛАУ, КЕҢЕЙТЕ БҦРҒЫЛАУ, ҤҢГІЛЕУ, ТЕСІКТЕРДІ ЖАЙМАЛАУ, ІШКІ БҦРАНДЫ КЕСУ, ШЕНЖОҢҒЫЛАУ,   ҤҢГІШТЕУ Бұрғылаудың, кеңейте бұрғылаудың, үңгілеудің, тесіктерді жаймалаудың, ішкі бұрандағы кесудің, шенжонғылаудың, үңгіштеудің технологиялық операциялар

өтпелі жəне бітеу тесіктердің қаралтым өңдеуі сияқты (4.3-сур., а) бҧрғылау тобының білдектерінде диаметрі 80 мм дейін шиыршықты бҧрғылармен жасалады жəне 12-14-ші квалитеттен аспайтын дəлдікті жəне беттің Ra

12...25 мкм кедір-бҧдырлығын қамтамасз етеді.

Ҥлкен диаметрлерді (25 мм жоғары), сондай-ақ қатты материалдарды бҧрғылаған кезде, бҧрғыда жоғары осьтік кҥштер пайда болады жəне білдектің қаттылығы жеткіліксіз болып шығады. Бҧл жағдайларда екі реттік бҧрғылауды қолданады: қосымша өтпені енгізеді —

б ). Бірінші бҧрғының диаметрін тесіктің номиналдық диаметріне 0,5 ^ 0,6 тең қылып таңдайды. Кеңейте бҧрғылауды да шиыршық ендірмелердің көмегімен бҧрандалы беттерді қалпына келтіру ҥшін қолданады.

а

б

в, г

д

е

ж

з, и, к

Ra 3,2... 6,2 мкм шегінде кедір- бҧдырлығын қамтамасыз етеді. Ҥңгілеу астына əдіптерді диаметрге 0,4.0,8 мм шегінде таңдайды. Ҥңгілеу алдындағы өңдеудің макрогеометриялық қателіктерді жақсы тҥзетеді жəне жиі өңделетін тесік осінің базалық бетке қатысты қажетті перпендикулярлығын қамтамасыз ету ҥшін қолданылады.

д)

таза операция болып табылады жəне  7 Жаймалаумен ҥңгілеуден немесе қашаудан кейін цилиндрлік немесе конустық тесіктерді өңдейді. Нақты тесіктерді өңдеген кезде жҧқа жаймалау қолданылады, ол əдеттегі жаймалауға қарағанда, дəлдігі жоғары жəне кедір- бҧдырлығы төмен бетті шығаруға мҥмкіндік береді. Дегенмен, жаймалаумен өңделетін тесік осінің кҥйі тҥзетілмейді, өйткені қалыпты жҧмыс істеп тҧрған қашау көп алмасты қҧрал-сайман сияқты өңделетін бетімен бағытталады жəне тесіктің барлық контуры бойынша симметриялық əдіпті шешеді. Жҧқалап жаймалау 5 — 7-шы квалитетке дейін дəлдікті жəне беттің Ra

е ) автожөндеу өндірісінің жағдайында əддете екі немесе ҥш дана жинағында шығарылатын қол таңбалаушымен орындалады. Екі данадан тҧратын жинақ 6 мм дейін бҧрандаларды кесу ҥшін қолданылады. Қаралтым таңбалаушылар төмендетілген өлшемдермен жəне дамыған кіру бөлігімен, тазалары – бҧранданың толық профилімен ерекшеленеді.

Шенжоңғылау (4.3-сур., ж) бҧрандардың, бҧрамалардың, сомындардың бастары ҥшін бҥйірлік тіреуіш жазықтықтарды өңдеу ҥшін қолданылады. Өңделген бҥйірлік беттің негізгі тесікке перпендикулярлығы кескіш қҧрал- сайманның (шенжоңғының) бағыттауыш цилиндрін қамтамасыз етеді.

бҧрандар мен бҧрандамалардың бастары астында цилиндрлік жəне конустық ойықтарды өңдеу ҥшін қолданылады. Өңделген беттің негізгі тесікке, сондай-ақ олардың осьтестігіне –

4.4.- сурет Көпсатылы кҥрделі саңылауларды өңдеуге арналған жинақталған қҧрал: а

б

в

г

перпендикулярлықты қамтамасыз ету ҥшін кескіш қҧрал-сайманды (ойдымдауышты) бағыттауыш цилиндрмен жабдықтайды. Кҥрделі көп сатылы тесіктерді өңдеу ҥшін жиі 4.4-суретте көрсетілген қҧрама  қҧрал-сайманды қолданады. Тесіктердің тағайындалуы мен пішініне байланысты қҧрама қҧрал-сайман біртіндеп немесе параллельді жҧмыс істейтін бҧрғыдан, ойдымдауыштан жəне шенжоңғыштан қҧрылуы мҥмкін. Мҧндай қҧрал-сайманды қолдану өңдеу жəне тозған тесіктерді қалпына келтіру өнімділігін арттырады.

Нақты конустық тесіктер біртіндеп бҧрғылаумен, сатылы ойдымдауышпен ҥңгілеумен, жоңышқаны бөлетін жырашықтары бар конустық қашаумен жаймалаумен, тесгіс конустық қашаумен жаймалаумен өңделеді

4.3.

Фрезерлеу

Жазық беттерді қуалай жонғылау немесе қарсы жонғылау əдісімен цилиндрлік немесе саусақты жонғышпен өңдеуге болады. Екі жағдайда да жонғыштың əрбір тісімен алынатын жоңқа ҥтір пішініне ие, бірақ бірінші жағдайда жоңқа қалыңдығы кесу процесінде кішірейеді, екіншіде ҥлкейеді. Қарсы жонғылаудың артықшылығы тіске жҥктемені біртіндеп арттыруда жəне тістерді қабық астындағы металлға кірекесуде. Алайда бҧл əдісте кемшілік те бар – жонғыш дайындаманы ҥстел бетінен жҧлып алуға тырысады. Көлденең жазықтықтарды əдетте цилиндр жонғыштармен өңдейді; тік жазықтықтарды жиі саптамалы жонғыштармен немесе жонғыш бастиекпен өңдейді. Бірнеше беттерді (тік, көлденең жəне көлбеу) бір уақытта өңдеуді  бір қыспақтағы жонғыш жиынтығымен жҥргізеді. Көлденең кемерлер мен ойықтарды дискілі біржақты саусақты жонғышпен өңдейді. Тҧйықталмаған контурдың фасондық беттерін жонғылауды əдетте профилі бөлшектің фасондық профиліне сəйкес келетін фасондық шҥйделенген жонғышпен орындайды. Фасондық жонғыштарды қолдану əсіресе жіңішке əрі ҧзын фасондық беттерді өңдегенде тиімді. Жалпақ пішіндерді жонғылау ҥшін жонғыш жиынтықтарын қолданады. Жонғылау қҧралдың əр тісімен кесу процесінің ҥзікті сипатымен жəне кесілетін қабат қалыңдығының айнымалылығымен ерекшеленеді. Жонғыштың əр тісі кесуде тек жонғыш айналымының белгілі бір бөлігіне ғана қатысады, қалған бөлігін ауамен, босқа өтеді, ол жоңқаның уақталуын жəне тістің салқындауын қамтамасыз етеді. Жонғылау дəлдігі білдек типіне, қҧралға, кесу режимдеріне жəне басқа факторларға байланысты. Өңдеудің ең жоғары дəлдігін бөлшектің жазық беттерін өңдеу кезінде көбінесе бҥйірлік жонғыштармен жҥзеге асырылатын шапшаң жəне жҧқалай жону қамтамасыз етеді. Кесуге қатыспайтын тістердің өңделетін беттермен байланысын болдырмас ҥшін жонғышты шамамен 0,0001 көлбеумен орнатады. Бҧл ретте бөлшектің бетінен 0,2 ...0,5 мм əдіп алынады. Жонғылау дəлдігі 1 м ҧзындыққа жазықтылықтан 0,02.0,04 мм ауытқуға жетеді. Беттің кедір-бҧдырлығы Ra

2,50.0,63 мкм шегінде қамтамасыз етіледі.

Фрезер білдегінде өңдегенде бөлшек əмбебап айлабҧйымдар (ҧстағыш, бҧрыштық, призма, қысқыш жəне т.б.) арқылы орнатылады, тіректенеді жəне бекітіледі. Бөлшекті берілген бҧрышқа (бөлу) мерзімді дəл бҧру ҥшін механикалық немесе оптикалық бөлгіш бастиектер қолданылады. Жалпы арналымдағы жонғыштар өткір ҧшталған артқы бетпен жəне шҥйделеніп орындалады. Өткір ҧшталған тістің арқасы бір бҧрышты, екі бҧрышты жəне қисық сызықты бола алады. Бір бҧрышты арқа дайындалуда өте қарапайым жəне аз тісті, бҥйір жəне фасондық жонғыштар ҥшін қолданылады. Екі бҧрышты арқа тістің ҥлкен беріктігін қамтамасыз етеді жəне   дискілі   жəне   қатты   қорытпалы   жонғыштар   ҥшін   қолданылады.

Шҥйделенген тіс арқасы басқа шеңбермен сызылған. Қисық сызықты арқа тістің ең жоғары беріктігін қамтамасыз етеді жəне саусақты жонғыштар ҥшін қолданылады.

тіс биіктігі мен тісаралық ойымдар пішіні (əсіресе г ойым радиусы) – тіс беріктілігіне əсер ететін жонғыштың маңызды параметрлері.

Жоңқаны орналастыру ҥшін келесі шартты сақтау керек

мҧндағы

t

Стандартты жонғыштар нормаль (ҧсақ) жəне ірі тістермен орындалады. Нормаль тісті жонғыштар жеңілдетілген кесу режимдерінде өңдеу ҥшін арналған. Тістердің ҥлкен санының арқасында олардың өнімділігі ірі тісті жонғыштарға қарағанда жоғары. Соңғысын алюминий жəне мыс қорытпаларынан жасалған дайындамаларда терең ойықтарды, кемерлерді жəне жазықтықтарды өңдегенде қолданады.

4.4.

Жануыштау көбінесе оның пішіні мен өлшемінің дəлдігін арттыру мақсатында саңылауларды өңдеу ҥшін, кедір-бҧдырлылықты азайту ҥшін, сондай-ақ өңделген беттің ерекше микробейінін жасау ҥшін кеулей жону, жазу мен тегістеуден кейін қолданылады. Өңдеу жануышты бастиекте (жануышта) бекітілген абразивті жəне алмас білеулердің  көмегімен жасалады. Білдекте жануышты бекітудің əртҥрлі тəсілдері 4.5-суретте көрсетілген. Бөлшек еркіндігінің екі дəрежесінде жануышты білдек сҥмбісіне қатты бекіту (4.5, а-сурет) сҧлбасы жоғарғы жəне төменгі жазықтыққа параллель жəне оларға саңылау осімен перпендикуляр бөлшекті өңдеу ҥшін қолданылады.

а

б

в

г

д

Ҧсақ жəне орташа ауқымды бөлшектерді өңдеген жағдайда бөлшек еркіндігінің төрт дəрежесінде жануыш пен білдек сҥмбісінің қатты байланысты сҧлбасы қолданылады (4.5, б-сурет). Егер сҥмбі мен өңделетін саңылаудың осьтік сəйкессіздігі 0,05 мм кем болса, онда жануыштың бір топсалы бекітілуін (4.5, в-сурет), егер осьтік сəйкессіздігі 0,05 мм артық болса – екі топсалы бекітілу қолданылады, ал бөлшектер еркіндіктің төрт дəрежесін береді (4.5, д-сурет).

Жануыш, қағида бойынша, ҥш қозғалысты орындайды: айналмалы (басты)

, қайтымды ілгерілеме

жəне білеулерді берудің радиал қозғалысы. Осы ҥш қозғалыстың жиынтығы микрожоңқаны кесу жəне қҧралдың өздігінен қайралу шарттарын туғызады. Өңделген бетте тҥйіршіктің тор тҥріндегі қозғалыс траекториясының сипатты іздері қалады. Траектория сипаты ілгерілмелі жəне айналмалы орын ауыстыру жылдамдықтарының шамасының жəне кесу жылдамдығы векторының а көлбеу бҧрышының ҥйлесуіне байланысты болады. Кесу жылдамдықтарының нақты мəндері бөлшек өлшемдерімен жəне өңдеу шарттарымен анықталады. Жануышталатын саңылаулар өлшемдерінің диапазоны: диаметр бойынша 2,5... 1 000 мм, ҧзындық бойынша 5...25 000 мм.

Қарапайым жануыштаудың əртҥрлілігі жануышқа немесе бөлшекке аз амплитудамен (1...4 мкм) жəне 20 қозғ. ж./мин дейінгі жиілікпен қосымша айналма немесе қайтымды ілгерілеме қозғалыс берілетін вибрациялы жануыштау болып табылады; болат өңдеуге арналған

басты қозғалыстың жылдамдығы 45.60 м/мин, шойындыкі - 60.75 м/мин; D

жəне D

қозғалыс жылдамдықтарының қатынасы 1,5.10,0 тең. Вибрациялы жануыштаудың өнімділігі қарапайым жануыштаудан қарағанда жоғары, ал бірқатар жағдайларда тегістеу өнімділігіне жақындайды.

4.6-сурет. Қарапайым (а) жəне вибрациялы (б) жануыштау кезіндегі абразивті білеу қозғалысының траекториясы:

Минималды пішін ауытқулары 0,33 білеу ҧзындығына тең асқынөтуде жəне 0,50...0,75 өңделетін саңылау ҧзындығына тең білеу ҧзындығында пайда болады. Әр қос қимылда білеулер 2-жағдайда болады, яғни Д

білеудің діріл қарқынымен, бір айналымға

білеудің көлденең берілісімен жəне а тор бҧрышымен шартталған. Абразивті тҥйіршігінің қозғалыс сҧлбасы көрсеткендей, вибрациялы жануыштауда тҥйіршікпен алынатын жоңқа ҧзындығын бірден қысқарады, ал қысқа жоңқа кесу аймағынан салыстырмалы жеңіл жойылады. Ол мҧқалусыз немесе металл жабысуынсыз ҥлкен қысымды көтеретін көбірек қатты білеулерді қолдануға мҥмкіндік береді.

Қарапайым жануыштауда кесу жылдамдығы v Dl

айналу жылдамдығы мен жануыштың v Dl

ілгерілеме қозғалысының жылдамдығының геометриялық сомасы болып табылады :

Мҧндағы        жылдамдық векторының көлбеулену бҧрышы . а бҧрышының өзгеруімен жануыштың салыстырмалы қозғалысы кезіндеабразивті тҥйіршіктермен тҥзілетін сызықіздер мен сызаттар торы өзгереді. а кіші бҧрыштарында абразивті тҥйіршік ҧзынырақ жоңқаны ала алады, ол оны кесу аймағынан жоюды қиындатады. Жоңқаның ең аз ҧзындығы 45° бҧрышта, яғни айналу жылдамдықтары мен жануыштың бойлық қозғалысының теңдігінде пайда болады. Сондықтан жоңқа тҥзілудің оңтайлы шарттарын қамтамасыз ету ҥшін жануыштың ілгерілеме қозғалысының жеткілікті жоғары жылдамдығын пайдалану керек. Алайда жануыштың қозғалыс бағыты өзгерген кезеңде бҧл қозғалыстың реверсивтік сипаты білдек жҥйесінде ҥлкен инерциялық жҥктемелерді туғызады. Жануыштау нəтижесі жəне өңдеу процесінің өтуі оның кезеңділігіне тəуелді. Кезеңділікке əсер ететін елеулі фактор бөлшек бетінің бастапқы кедір-бҧдырлығы. Өңдеу басында металды қарқынды алу жҥзеге асырылады, ол білеулердің қарқынды тозуына əкеледі. Өңделетін беттің кедір- бҧдырлығының азаюымен білеу беттері тегістеледі жəне металл алу қарқындылығы төмендейді. Білеулердің алғашқы кесу қабілеті жəне кесудің жоғары қарқындылығы беттің бастапқы кедір-бҧдырлығы бар келесі бөлшекті өңдеу басында қайта қалпына келтіріледі. Сондықтан жануыштаудың ең аз уақытын таңдаған жөн.

Соңғы уақытта білеулерді нормаланған радиалды берумен жануыштау кең

таралуда: беріліс шамасы 2... 5 мкм/қозғ. ж. қҧрайды. Мҧндай өңдеу ҥшін тозуы бір бөлшекті өңдеу уақытында өте аз болатын алмас жəне эльбор білеулерді пайдаланған абзал. Қарапайым абразивті білеулерді қолдану əдіпті алудан басқа өңдеу циклі бойы өзгеріп отыратын білеу тозуының  өтемін талап етеді. Сондықтан беріліс айнымалы болуы керек, ол білдек конструкциясын айтарлықтай қиындатады. Жануыштау кезінде тазадай өңдеудің басқа тəсілдеріне қарағанда беттің дəлдігі мен кедір-бҧдырлығына анықтаушы əсерлерді белгілі бір бөлшекті өңдеудің нақты жағдайы ҥшін жобаланатын жануыш көрсетеді. Білдек                сҥмбісінде        əртҥрлі                тəсілдермен                бекітілген                жануыш конструкциялары        4.7-суретте        көрсетілген.                Екі        топсалы  бекітпелі        типтік жануыштың

корпусы (4.7, а-сурет)

алмас білеулер дəнекерленген

ҧстағыштар                орналастырылатын,                шеңбер        бойынша                        біркелкі        орналасқан ойықтарға ие. Корпустың орталық саңылауында 4 ҧстағыштардың тірек беттері        жататын                3        конустар                орналастырылады.        Білеулі        ҧстағыштарға радиалды беру 3 конустардың бойлық орналасуымен хабарланады. Бөлшек саңылауына кірісте жануыш радиус бетті

тақтайшамен бағытталады. Жануыш төменгі бөлікте

шарлы ҧштыққа ие

қуыс қарнақпен жалғанған. Қарнақ ішінде бастиек конустарына білдек берілісінің гидромеханизмінен осьтік жылжуды хабарлайтын

соташық қозғалады.

соташық бастиек конустарымен

соташық, 9 аралық өзек, білеулер тозуының өтем

бөлшектері жəне

сҧққыш арқылы сфералық топса көмегімен байланысқан. Білдек берілісі тек бір жаққа (төмен) əрекет етеді;

конус жəне барлық беріліс буындарын жоғары жағдайға бҧру

серіппе əрекетімен орындалады. Конустарды көтерген кезде алмас білеулер жануыш корпусының ішіне 2 сақиналы серіппе көмегімен алынады. Әдетте білдекті соташықтың белгілі бір жҥріс ҧзындығына баптайды. Жануыштың жылдам алу мен орнату ҥшін байонет қҧлпы қарастылыған. 14 сҧққышты қарнақ сақина бҧрылысымен бекітілетін патронға кіреді. Жануыш екі топсаға   ілінген, олардың көмегімен

ол өңделетін саңылау бойынша өздігінен орнатылады.

4.7-сурет. Екі топсалы (а), бір топсалы (б) жəне қатты бекітпелі (в) жануыш конструкциясы:

Бір топсалы бекітпелі (4.7, б-сурет) жəне қатты бекітпелі (4.7, в-сурет) жануыштар қарапайым конструкцияға ие. Білеулерді жануышқа бекіту сипаты бойынша серіппеленген білеулі жануыштарды (саңылауларді өңдеген кезде саңылау өсінің қисық сызықтығы сияқты пішін қателігі тҥзетілмейді) жəне қатты бекітілген білеулі жануыштарды (өңдегенде өңдеу дəлдігін жоғалтумен барлық пішін қателіктерін тҥзету орындалады) ажыратады. Өңделетін бет бойынша жануышты базалауды қамтамасыз ету ҥшін ондағы білеулер саны ҥшке еселі болуы керек. Жануыштау процесі əдетте кесілетін металдың микробөлшектері мен абразивті білеулердің қалдықтарын жою, ҥйкелісті төмендету жəне абразивті бөлшектердің өңделетін металмен адгезиялық белдесудің алдын алу ҥшін қажет мол салқындату кезінде жҥзеге асырылады. Процесс төмен температураларда (50... 100°С) өтетіндіктен, сҧйықтықтың салқындатқыш қасиеттері тегістеу кезіндегідей мҧнда аса маңызды емес. СОЖ қҧрамын өңделетін материал мен абразивті білеулердің сипаттамаларын, бет сапасына талаптар мен еңбек өнімділігін ескерумен таңдалады. Жиі минералды май, олеин қышқылы немесе скипидар қосумен керосин негізіндегі СОЖ пайдаланылады. Шойынды өңдегенде СОЖ ретінде əдетте таза керосинді немесе И-20А өндірістік майдың 10.20% қосылған керосинді пайдаланады. Жануыштау кезінде СОЖ таңдау техникалық əдебитетте толық сипатталған.

Тəжірибеде жануыштау айналу денелерінің сыртқы беттерін, атап  айтқанда иінді білік мойындарын  өңдегенде де қолданылады.

1, 2, 7, 8

Жануыш қҧрылғысы (4.8-сурет) бҧл жағдайда

жəне

ажыратылмалы қапсырмадан жəне қҧралдан – абразивті бастиектен (кесілген қуыс цилиндрдің),

жəне

абразивті білеулерінен тҧрады. Иінді білікті айналдырғанда өңделетін бет білеулі қалыптарды білік мойнына қысатын жəне осылайша олардың өңдейтін ажыратылмалы қапсырмалармен қамтылады. Жануыштауда        электрокорунд,        кремнийлі        карбид        жəне        синтетикалық алмастардан жасалған білеулер қолданылады.

4.5.

Аса ажарлау жақсы аяқтау ретінде амплитудасы 2...5 мм жəне жиілігі 500...2 000 дв.х./мин кҥрделі ауытқу қозғалыстарын жасайтын ҧсақ тҥйіршікті қажақ білеумен ҥстіңгі беттерді прецезиондық өңдеу ҥдерісі болып табылады. Оны бөлшектің пайдалану қасиеттерін арттыру мақсатында тегістеуден кейін ҥйкелетін беттерді (цилиндрлік, конустық, жалпақ жəне т.б.) мəрелік өңдеу ҥшін қолданады. Аса ажарлау ҥшін əмбебеп жонғыш немесе ажарлағыш білдекті, дірілдеткіш бастиегін жəне қарапайым технологиялық жабдықты қолдану мҥмкіндігі бҧл ҥдерісті автожөндеу өндірісі жағдайларында қолдануға мҥмкіндік береді. Аса ажарлау ҥдерісінің мəні өңделетін беттің бір уақыт ішінде ҧсақ тҥйіршікті тҥйірлерін көптеп (100...10 000 тҥйір/мм

) микрокесуден тҧрады. Металды алу жіңішке жоңқа тҥрінде болады (0,1...0,5 мкм), ал алу жылдамдығы 1,0...1,5 мкм/сек жетеді. Алдыңғы өңдеу (қайрау, тегістеу) ізін толық жойғаннан кейін ҥйкеуден кесуге көшеді, бҧл жағдайда білеу өңделетін бетті жылтыратады. Бҧл ҥшін өңдеу режимдерін өзгертіп, аса жҧмсақ білеулерді қолданады. Бөлшекті айналдыру жиілігін 3-10 есе арттыру тиімді жҧмыс істейтін тҥйіршіктің ҧшы мен қыры санының азаюына əкеледі. Тҥйірлердің көпшілігі кеспейді, тек металды пластикалық деформациялайды, бҧл тегіс емес беттердің айнадай жалтырауына апарады. Аса ажарлау ҥдерісін бҧлай реттеу кезінде өңдеудің тҧрақты жоғары сапасы қамтамасыз етіледі. Аса ажарлау ҥдерісі өлшемсіз өңдеу аймағына жататындықтан, осы уақытқа дейін оны жҥзеге асыруда қолданылатын сҧлбаларда 2 білеуді

бөлшекке

серіппемен серпімді қысу қолданылды (4.9, а сурет), ол өңделетін бөлшектің қырлылығы мен сопақтығын азайту  бөлігінде ҥдерістің тҥзетуші əсерін айтарлықтай төмендетті. Соңғы        жылдары        сына        –        иінтіректі        механизмнің        аралық

қатты

элементтері арқылы тікелей гидроцилиндрмен

білеуді

бөлшекке қатты қысу білдегінің қҧрылмасы əзірленді. Ол аса ажарлау процесінің технологиялық мҥмкіндіктерін айтарлықтай дəрежеде кеңейтуге жəне көлденең, сондай-ақ бойлық қималарда цилиндрлік бөлшектер қателігін сəтті тҥзетуге мҥмкіндік берді.

Негізгі жҧмыс қозғалыстары (4.9, б-сурет) бөлшекті айналдыру (-О окр

), білеудің қайтымды ілгерілеме (тербемелі) қозғалысы (-О кол ) жəне бойлық беріліс қозғалысы (D) болып табылады. Кейде білеуге қосымша ультрадыбысты тербелістерді хабарлайды, осындай шарттарды олар  əртҥрлі қырлармен кесетіндіктен, ал олардың əртҥрлі бағытта орын ауыстыруы білеулердің өздігінен қайралуына көмектесетіндіктен, тҥрпі тҥйіршіктерді кесу қабілетін толығырақ пайдалануға мҥмкіндік береді.

4.10-суретте аса ажарлаудың ең көп тараған сҧлбалары көрсетілген. Иінді, жҧдырықшалы жəне басқа жауапты біліктердің мойнын өңдеген кезде беттің сапасын арттырумен бір уақытта пішін қателіктерін тҥзету керек болғанда, микро ажарлау білдектерінде ҥшбілеулі бастиектер қолданылады (4.11-сурет). Олардың ішінде өңделетін мойынды ҥш жақтан қамти отырып 3 кесу білеулері бір-біріне қатысты 120º бҧрышта орналасқан. 1 жоғарғы ҧстағыш білеумен радиальді беру цилиндрі арқылы байланысқан, ал білеуі бар қалған екі ҧстағыш (2 жəне 4) 5 тегершікті төрткілдес беріліс арқылы жоғарғы ҧстағышпен синхронды жылжуды алады.

Жақын уақытқа дейін кесудің төмен жылдамдығы жəне білеуді аз кҥшпен қысу кезінде өтетін аса ажарлау өңделген бөлшектердің беткі қабатын өзгертпейді деп саналды. Алайда зерттеулер көрсеткендей, аса ажарлау кезінде беткі қабатта      кристал      блоктардың    елеуліҧсақталуы болады, І жəне ІІ тҥрдегі қалдық кернеу туындайды, дислокация тығыздығы артады. Беткі қабатта фазалық өзгеріс бақыланбайды. Зерттеулерге сəйкес аса ажарлаған кезде қысу кернеуі (700...900 МПа) туындайтындығы анықталды, оның ең ҥлкен мəні тереңдігі 1,0...1,5 мкм қабатта бақыланады. Бҧндай кернеулердің болуы металдың қарқынды пластикалық деформациялануы туралы жəне осындай өңдеу тҥрі кезінде елеусіз жылу бөлу туралы куəлік етеді. Осылайша аса ажарлау ҥдерісі беткі қабатын қалыптастырады,  оны 15...40% төзімді етеді жəне онда тозуға төзімділік пен бөлшектердің тозығы жеткен беріктігіне қолайлы əсер ететін қысудың қалдық кернеуін туғызуға мҥмкіндік береді.

2, 4

Микроажарлау автомобиль өнеркəсібінде иінді жəне ҥлестіруші біліктің мойындарын, тежеуіш атанағын, поршеньді сҧққыларды, тығынжылды, беріліс қорабының біліктерін жəне автомобильдің басқа бөлшектерін өңдегенде кең таралуға ие болды. Бҧл процесс беттің аз кедір-бҧдырлығын қамтамасыз етеді ( Ra0,05...0,60 мкм), пішіннің қателігін (толқындылықты, бөшке тəріздестікті, ершік тəрізділікті, қырлылықты) 0,3 мкм дейін азайтады жəне микротегіссіздіктің бағытын жəне пішінін басқаруға мҥмкіндік береді, ол бөлшектердің пайдаланымдық сапаларын арттыру ҥшін өте маңызды.

Микроажарлау аса ажарлаудың тҥрі болып табылады, оның дамуымен білеуге ҥлкен қысым жəне білеулерді қатаң бекіту сипатталады, ол процестің тҥзетуші əсерін айтарлықтай арттырады. Білеулер ені мен санын өңделетін бөлшек диаметріне байланысты таңдайды: шағын диаметрлерде білеу ені бөлшек диаметрінің жартысынан аспау керек; кілтек ойықты бөлшектерді өңдегенде білеу ені кілтек ойықтың енжармасынан аз болмауы керек; оймакілтекті бөлшекті өңдегенде білеу ені кем дегенде екі оймакілтекті қамтуы керек. Диаметрі 60 мм артық бөлшектерді əр ҧтсағышқа екеулеп бекітілген екі – төрт білеулермен өңдейді. Орташа білеулермен қамту бҧрышы 60...75° қҧрайды.

4.6.

Тегістеу қажақтастармен жазық жəне цилиндр беттерді алдын ала жəне соңғы өңдеу əдісі ретінде пайдаланылады. Тегістеу кезінде өңдеудің 5-7-ші квалитет дəлдігіне жəне Ra

1,25.0,08 мкм беттің кедір-бҧдырлығына жетеді.

АЖК жағдайында бөлшектерді жөндеп қалпына келтіргенде тегістеудің  екі тҥрін пайдаланған жөн: өлшемдік жəне жҧқа. Өлшемдік тегістеу бір немесе екі операцияда – алынатын əдіп шамасы мен бет кедір- бҧдырлығының талаптарына байланысты орындалады. Бір операциялық тегістеуде əдіп диаметріне 0,2.0,6 мм қҧрайды, екі операциялыда - 0,6.0,8  мм; өңделетін бетке жоғарылаған талаптарда диаметріне 0,04.0,08 мм дейінгі əдіп шектеуімен жҧқа тегістеу орындалады. Осылайша, тегістеу алдын ала, соңғы немесе жҧқа болуы мҥмкін. Операция тиімділігі көп жағдайда ажарлауыш шеңберлерді дҧрыс таңдауға тəуелді болады. Шеңбер тҥйіршіктілігі өңделетін беттің сапасына жəне технологиялық процесс тиімділігіне талаптармен анықталады: шарық тҥйіршіктілігі неғҧрлым жоғары болса, өңдеу өнімділігі соғҧрлым жоғары жəне қҧрал шығыны төмен, бірақ бет сапасы нашар болады. Алдын ала тегістеу 40.80 тҥйіршіктілікті шеңберлермен орындалады, ол Ra 1,25...0,63 мкм бет кедір-бҧдырлығын қамтамасыз етеді; соңғы тегістеу - 12.40 тҥйіршіктілікті шеңберлермен (Ra

0,63.0,16 мкм); жҧқа тегістеу - 6.10 тҥйіршіктілікті шеңберлермен (Ra

0,08 мкм) орындалады.

Ажарлауыш шеңберлердің басқа параметрлерін таңдау өңделетін бөлшектің физика-механикалық қасиеттерімен реттеледі. Абразивті шеңберлерден басқа тегістеу ҥшін металл жəне органикалық біріктірмедегі алмас жəне эльбор шеңберлер пайдаланыла алады. Бҧл шеңберлерде кесуші тҥйіршіктер қалыңдығы 1,5.2,5 мм қабатпен шарық шеттігімен орналасады. Жҧқа тегістеу аз əдіптерді алумен сипатталады – ҥстел жҥрісіне 0,005 мм дейін немесе өңделетін дайындаманың бір айналымына дейін. Бҧл ретте кесу жылдамдығы и р =

30.40 м/с, ал дайындама жылдамдығы v s = 10.20 м/мин. Өңдеу процесінде көлденең беріліс тоқтатылғаннан кейін жҥріп шығу кезеңі (беріліссіз 5-10 шарық өтуі) орындалады. Жҧқа тегістеу 6-8 квалитеттер дайындамасының бастапқы дəлдігі кезінде 5-6 квалитеттердің жазық, цилиндр жəне фасондық беттерін өңдеу дəлдігін қамтамасыз етеді. Жҧқа тегістеу өңделетін беттің пішін қателіктерін айтарлықтай тҥзетуге (30.50 бастапқы қателік 10 мкм дейін төмендейді) жəне беттің кедір- бҧдырлығын МемСТ 2789 — 73 бойынша шамамен ҥш сыныпқа төмендетуге мҥмкіндік береді. Негізінде жҧқа тегістеу жазық беттерді жəне айналудың жазық беттерін өңдеу ҥшін қолданылады. Саңылауларды жоғары дəлдікті өңдеу ҥшін көбірек ҥнемді əдістер пайдаланылады (жҧқа қайрау, жҧқа жазу, жануыштау жəне т.б.). Тегістеу кезінде қажақтасты теңдестіру мен тҥзетуге ерекше көңіл бөлінеді. Жақсы нəтижелерге пайдаланымдыққа жақын жылдамдықтарда өткізілетін динамикалық режимде шеңберді статикалық теңестірумен стробскоптық қҧрылғыны пайдаланумен қол жеткізуге болады. Шеңбердің кесу қабілетін, оның пішінін жəне жҧмыс бетінің микропрофилін арнайы қҧралбілікте бекітілген алмас тҥйіршігін алмас қарындашпен, алмас шығыршықпен немесе алмас пластинкамен тҥзетумен қалпына келтіреді. Шеңберді алмасты тҥзету кезіндегі көлденең беріліс 0,005.0,010 мм/қозғ. ж. Абразивті бөлшектері мен жоңқаларының өңдеу аймағына тҥсуін алып тастау ҥшін жҧқа тегістеу процесі жақсылап сҥзіп тазартылған сҧйықтықты пайдаланып бөлшекті мол салқындатумен бірге жҥреді.

Абразивтік таспамен өңдеу (жылтырату) өңделетін беттерге нақты өлшемдер бойынша жоғары талаптар ҧсынылмаған жағдайларда қолданылады. Абразивтік таспа өңделетін беттерге немесе жеке жапсырғыш есебінен əйтпесе резеңкелі, терілік, жҧқа киіз немесе киіз роликтердің көмегімен бекітіледі, ол белгілі бір өлшемдердің шешіліп кетуіне кепілдік бермейді. Сондықтан да абразивтік таспамен жылтырату операциясы қысқа уақытқа есептелу керек жəне алдыңғы өңдеулер көлемін бҧзып алуды болдырмас ҥшін 0,005 мм диаметрден артық емес бҧрап шешу қажет. Кіші кедір-бҧдыр беттерді қамтамасыз етуге арналған кҥрделі бөлшектерді өңдеу кезінде маңызды бҧрап шешу операциялары барынша ҧзақтау жҥргізіледі. Нақты өңделетін беттерді жылтырату кедір-бҧдырлықты төмендетуі мҥмкін. Өңделетін беттерге қойылатын талаптарға байланысты абразивті таспаның тҥйіршіктері таңдалады. Қара металл абразивті таспаны 20... 40 м/с, ал тҥсті металды 40...45 м/с жылдамдықпен өңдейді. Айналманың сыртқы беттерін өңдеу кезінде абразивтік таспа кескіш  тиекке бекітіледі (4.12, а сурет.), сосын оны жоғарғы бөлікке байлайды жəне 4.12,

б-суретте көрсетілгендей суппортаның көмегімен немесе қолмен өңделетін бөлік бойымен араластырады.

Арнайы қолмен жылтырату машинасына назар аударуды ҧсынады (4.13- сур.). Олардың негізгі қызметі бөлшектерді тазалау жəне технологиялық бөлшектерді дайындау. Таспалық жылтырату кезіндегі абразивтік тҥйіршік қатты бекітпе жағдайларында (абразивтік таспа) немесе икемділік режимінде (абразивтік паста жағылған таспа) жҧмыс істеуі мҥмкін. Жауапты бөлшектерді өңдеу ҥшін алмаз таспа қолданылады. Көміртекті жəне қоспалы болатты, созылмалы шойынды өңдеу кезінде қалыпты электрокорундтан жасалған абразивтік қабаттары бар, ал жасалған шойын, қола, алюминий, пластмассты өңдеу кезінде карбид кремнийден таспалар қолданылады. Жҥктемеге қосылған таспа процестің өнімділігін төмендететі, сондықтан да оған мынадай талаптар қойылады: тартылған кезде жоғары беріктік, иілгіштік жəне тартылған кезде салыстырмалы сəл ҧзару жағдайлары. Процестің өнімділігі таспаның созылуына немесе өңделетін беттердің таспасын жабушы роликтің байланыстық кҥшіне, абразивтік сарғылтығына жəне таспаны орналастырудың салыстырмалы жылдамдығы мен өңделетін беттерге байланысты.

Сарғылт 50...25 абразивті таспа Ra

12,5.6,3 мкм кедір-бҧдырлы беттерді тегістеу, сарғылт 26.16 абразив — Ra

3,2.1,6 мкм кедір-бҧдырлы беттерді, сарғылт 16.8 абразив — Ra

0,8 мкм кедір-бҧдырлы беттерді ҥшін қолданылады.

Тҥпкілікті декоративтік өңдеулер немесе гальваникалық жабындыларға беттерді дайындау кезінде беттердің кедір-бҧдырлығын азайту мақсатында жасалатын басқа механикалық өңдеудің соңғы операция абразивті дөңгелекпен жҧмсақ жылтырату болып табылады.Осы операцияны орындау ҥшін белгілі бір қысымда тҧрған өңделетін беттер айналмалы абразивтік шеңбердің жҧмыс беттеріне тҥсіріледі. Шеңбердің қозғалыс бөлігіне абразивтік қабат əйтпесе жалтыратылатын паста бекітілуі мҥмкін.

Өңдеу жҧмыстары қарапайым станок конструкцияларында, əмбебап

станоктарда немесе қолмен жалтырату машинкаларының көмегімен жҥргізіледі. Қҧралдармен жапырақты, иілгіш, киізді, маталы, қағазды, фетовты, мақта-маталы, икемді жəне басқа да жылтырату шеңберлерін жасауға болады.

4.14-сурет ).

декорвтивтік жылтырату жҧмыстарында қолданылады жəне 1 фланцев екі штамтан тҧрады жəне оған

жапырақша жапсырылады. Бөлек шешілетін дөңгелектер (4.14 ,

4 алюминийді сатыдан, екі фланцтан 1, 3 шешілетін бҧрандадан жəне 2 жапырақшалар жиынтығынан тҧрады.

Қапталды жапырақшалы дӛңгелек (4.14-суретте) 5 жиынтық планшайбыдан жəне 2 жапырақтар жиынтығынан  тҧрады. Жапырақшалардың көтерілетін қаптал бҧрышы 8... 10° болады. Жапырақшаларды бҧрышға сəйкестендіріп орналастырыған кезде радиальды бағыт айналу дөңгелек жағына қарай ойысады.

а        б        в        г

а

б

в

г

500 мм дейінгі диаметрлі жапырақшалы дөңшелек арматурасыз жасалуы мҥмкін (4.14, г-сур.) Тиісті мəндегі дөңгелекті таңдау кезінде Н жапыршалардың биіктігі маңызға ие. Дөңгелектің өнімділігі жоғары, алайда жапырақшалардың қатты болуынан оларды өңдеу сапасы төмендей тҥседі. Дөңгелектің айналу жиілігін ҧлғайту жəне жапырақшалардың деформациясын жоғарлату өнімділік көлемін көтереді, алайда жылу бөлу көлемі де ҧлғаяды. Бҧл желімді бөлшектердің беріктігіне айтарлықтай əсер етіп, сəйкесінше өңдеу сапасының төмендеуіне алып келеді. Салқындату жҥйесін қолдану кесу жылдамдығын жоғарлады. Өңделетін беттердің кедір- бҧдырлығын азайту ҥшін шаңды бөлу қҧралының əсері төмендетіледі жəне парафин мен графит негізінде арнайы қҧрамдармен қанықтырылған жапырақшалар дөңгелетін ҧлғайтады. Жапырақта дөңгелектерден бөлек тəжірибеде киізді дөңгелекшелер де қолданылады, олар көпшілік жағдайларда барынша икемді, тҥзетуге ыңғайлы, абразивті ҧнтақ пен пастаны мықты ҧстап тҧрады. Олар жҧқа, жартылай қылшықты жəне қылшықты бөліктерге бөлінеді. Жалтыратудың барынша ыңғайлы жəне икемді қҧралы полировальды дөңгелек болып табылады, ол көпшілік жағдайларда икемділігімен, термо төзімділігімен жəне механикалық беріктігімен ерекшеленеді. Оларды тҧщыландырылған жəне вулканизацияланған қоспаларлан, абразивті тҥйіршіктің каучук қҧрамды байланыстардан тҧрады. Бҧл дөңгелектер желіммен жапсыруды жəне авразивтік жапсырманы қажет етпейді. Полиро- вальды дөңгелектер икемді вулканитті жəне басқа да механикалық байланыстардың басын қосады. Вулканитті дөңгелектер қалыпты жəне ақ электрокорундтен, 40, 32, 35, 20, 16 сарғылт жасыл карбид кремнийден дайындалады. Бакелиттік негізде дөңгелектер дəл сол абразивтік жатыр, алайда ол М28 сарқылт. Глифталевтік дөңгелек 5, М40, М28, М20, М14 сарғылт карбид кремнийден жасалады. Метал бөлшектерін жартырату кезінде қолданылатын полировальды пастада жҧмсақ абразив болады: темір оксиді, хром, алюминии, вен əктасы, маршалит. Олардың сарғылттығы 1 мкм кем емес. Олардың қҧрамы қатты жəне май тірізді болады; ал концентрация бойынша қалыпты жəне  жуылатын; сумен, органикалық ертінділермен жəне т.б. жуылады. Пастаның қҧрамына жоғары белсенді, байланыстырғаш қҧрамдар кіреді. Байланыстырғыш қҧрамдарға стеарин, парафин, балауыз, зығыр қышқылы, вазелин, шошқа майы. Байланыстыратын заттармен керосин, бензин, су, трансформаторлы немесе басқа да майлар ҥйлесуі мҥмкін. Жоғары белсенді заттар ретінде зығыр немесе стеарин қышқылы қолданылады. Бір уақытта механикалық жəне химиялық əсер ету кҥштеріне ие мҧндай пастаны көпшілік жағдайда МОИ (Мемлекеттік оптикалық институт) қолданады.

4.8.

Беттерді жоңқа алусыз өңдеу беттердің бҧдырлығын тегістеуді, оның нығайтылуын, беттің жаңа геометриялық пішінінің тҥзілуін, беткі қабаттағы қалдық кернеулердің тҧрақтандырылуын қамтамасыз етеді. Жоңқа алусыз өңдеудің негізгі жəне неғҧрлым кеңінен тараған ҥрдістерінің сызбалары 4.15-суретте келтірілген. Жоңқа алусыз біршама иілгіш болаттан, шойыннан, тҥсті металдар мен қорытпалардан бөлшектерді қалпына келтіруге болады. Осындай өңдеу барысында кристаллдар деформациялану бағытында майысып, талшықты сипаттағы реттелген қҧрылым (текстура) тҥзіледі. Шаңдалмаған болаттардағы металдың нығайтылуы қҧрылымдық өзгерістер мен жетілмегендіктерді (болбырлық, тҥйіндердің ҧсақталуы, дислокациялардң кемуі жəне т.б.) барынша азайту есебінен жҥреді. Шыңдалған болаттар нығайтылған кезде, бҧдан басқа қалдық аустенит жартылай мартенситке айналады, яғни тойтару (металл қҧрылымы мен қасиеттерінің өзгерісі) жҥреді, болат неғҧрлым жҧмсақ болса, оның қарқындылығы да соғҧрлым жоғары. Нəтижесінде беттің төзімділігі мен тозуға төзімділігі артады. Жоңқа алусыз өңдеудің ең қарапайым тəсілдері –

калибрлеу мен

дорндау

а

б

в

г

д

r

s

h

Ҥрдісті бағалаудың негізгі параметрі тарту болып табылады, ол калибрлеуші аспап пен калибрлеуге жататын саңылау мөлшерлерінің айырмашылығына шарттас – калибрлеуші аспаптың мөлшері ҥлкенірек. Ҥрдіс өңделетін бөлшек қабырғаларының қалыңдығына, өңделетін саңылау диаметріне жəне бөлшек материалының физикалық-механикалық қасиеттеріне қарай қаттырақ немесе азырақ тартумен орындалуы мҥмкін. Аз тартқан кезде пластикалық деформациялану аймағы аз тереңдікке тарайды, өңделген беттің бҧдырлығы төмендейді, пішін кемшілігі мен саңылаулар мөлшерлерінің айырмашылығы 30...35%-ға кемиді. Аз тартумен калибрлеу əдетте қабырғасы қалың, қабырға қалыңдығы мен калибрленетін саңылау радиусының арақатынасы 0,5-тен жоғары болатын бөлшектерді өңдеген  кезде қолданылады. Қатты тартумен калибрлеу қуыс денелі бөлшектердің (төлкелердің, поршеньді сҧққылардың жəне т.б.) сыртқы диаметрін ҧлғайту ҥшін қалпына келтіріп жөндеу кезінде қолданылатын кеңейту ҥрдісі ретінде танымал. Саңылау диаметрі 10. 120 мм болғанда тартудың болжалды шамалары төмендегідей: болат бөлшектер ҥшін 0,03.0,90 мм; шойын бөлшектер ҥшін 0,05.0,20 мм; тҥсті металдар мен қорытпалар ҥшін 0,03.0,35 мм. Болат пен тҥсті қорытпалардан жасалған бөлшектерді калибрлеу болат бөлшектер ҥшін 2... 6 м/мин, шойын бөлшектер ҥшін 5.12 м/мин, тҥсті қорытпалар ҥшін 2.6 м/мин жылдамдықпен молынан салқындата отырып жҥргізіледі. Майлау-салқындатушы сҧйықтықтар ретінде өңделетін металлға байланысты     керосин,     суль-     фофрезол     жəне     арнайы   майлағыштар

қолданылады.

Өңдеудің дəлдігі айтарлықтай мөлшерде бөлшектің қаттылығы мен тарту шамасына байланысты болады – ол тартуды ҧлғайтқан кезде төмендейді. Қабырғасы қалың бөлшектер дəлдіктің 6 -5-ші квалитеттер бойынша өңделуі мҥмкін. Өңдеуден кейінгі беттің бҧдырлығы бөлшектің қаттылығы мен оның материалына, аспап материалының қасиеттеріне, МСС қҧрамына, аспап пен бөлшектің салыстырмалы жылжу жылдамдығына байланысты.  Калибрлеумен бҧдырлықты 2-4 класқа кемітуге болады.

Таптау мен жаймалап жазу өңделетін беттегі микробҧдырларды қатты қорытпалы немесе шыңдалған роликтердің (шариктердің) көмегімен жою ҥрдістері болып табылады. Қысым тек аспаптың бөлшекпен тҥйісу аймағында ғана жҥзеге асырылады. Бөлшектің айналуы мен аспаптың алдыға қарай жылжуы есебінен тҥйісу орны өңделетін беттің бойымен орын ауысады. Қажалуды кеміту жəне қажамалардың алдын алу ҥшін өңдеу аймағына машина майы беріледі. Бірнеше роликпен таптау (жаймалап жазу) ең жетілген болып табылады, шарикпен таптаудың өнімділігі ең аз.

-сурет) аспап токарлық станоктың кескішҧстағышқа орнатылады, өңделетін бетпен тҥйіскенге дейін жеткізіледі, содан кейін тартуды тҥзу ҥшін 0,5.0,8 мм-ге жылжытылады. Таптау (жаймалап жазу) жылдамдығы өңдеу шарттарына қарай 30.150 м/мин шегінде, таптағыштың өңделетін бетке қысымы – бөлшектің мөлшерлері мен физикалық-механикалық қасиеттеріне қарай (бірнеше килограмнан бастап бірнеше тоннаға дейінгі шеңберде) қабылданады. Аспапты беру аспаптың қҧрылмасына жəне беттің бҧдырлығына қойылатын талаптарға (мысалы, бөлшекті роликтермен өңдеген кезде беріліс ролик енінің 0,3 тең болып қабылданады) қарай белгіленеді. Таптау (жаймалап жазу) ҥрдісі беттің микробҧдырлығының айдарлары шеңберінде ғана жҥргізілетін болғандықтан, ол өңдеудің дəлдігін онша тиімді емес арттырады (5.10%-ға). Тəжірибелік тҥрде анықталғандай, бҧл ҥрдісті бет алдын ала дəлдіктің 6-10-шы квалитеттері бойынша өңделген кезде қолдану тиімді.

Бҧдан басқа, өңдеудің бҧл тҥрі келешекте термиялық өңдеуге жатқызылатын бөлшектер ҥшін жарамсыз, термиялық өңдеуден кейін нығайтылған бет бастапқы қалпына келеді.

Алмаспен тегістеу өңделетін бетте алмас аспаптың белгілі бір қысыммен жылжуы арқылы микробҧдырлар айдарларының тегістелуі мен өңделетін бетте тойтарудың пайда болуын қамтамасыз етеді. Алынған беттер ҥйкеліс жҧптарын тҥзген кезде тозуға жоғары төзімді жəне жоғары қажулық берік болады. Аспаптың алдыға қарай жəне артқа-алдыға қарай қозғалып тегістеу сызбалары 4.17-суретте көрсетілген . Аспап алдыға қарай қозғалып əдеттегі тегістеу кезінде (4.17, а сурет) өңделетін бөлшектің əрбір айналымынан кейін аспаптың ізі осьтік бағытта S беріліс шамасына ауысады. Аспаптан қалған жырашық берілістен ҥлкенірек болғандықтан, аспаптың іздері көп мəрте басады. Аспапқа алдыға-артқа орын ауыстыруды салып тегістеген жағдайда (4.17,  б сурет), бөлшектің бетінде синусоидтық із тҥзіледі. Дірілдік тегістеу деп аталатын өңдеудің бҧндай тҥрі майлағыш орнатылатын өңделетін беттегі терең емес жырашықтар есебінен бөлшектердің төзімділігін арттырады.

Дірілдегіштің амплитудасы мен жиілігін өзгерте отырып,  өңделетін беттегі қажетті сурет алуға болады (4.18-сурет). Бөлшек бетіндегі тор іздерінің орналасу тығыздығы

n

к

ұлғаюына қарай іздердің тығыздығы да ҧлғаяды. Аспаптың қос жҥрістері саны мен бөлшектің айналу жиілігі фаза бойынша іздердің сəйкес келуіне əсер етеді. Іздердің фаза бойынша сəйкес келуін немесе олардың бір-біріне қарама-қарсы бағытталуын қамтамасыз ету тек осы арақатынастың бҥтін мəтіндері болғанда мҥмкін.

4.18-сурет. Дірілдік тегістеуден кейінгі беттегі іздер: а

б

в

г

д

Беттерді алмас тегістеу берілген дəлдікті қамтамасыз ететін қырнау,  дəлдеп жану жəне басқа да əдістермен алдын ала өңделген орташа қатты болаттар мен тҥсті қорытпалардан жасалған бөлшектерді өңдеген кезде қолданылады. Бөлшек бетінің бастапқы бҧдырлығы Ra

2,5 ...3,0 мкм аспауға тиіс. Сонымен қатар бастапқы бҧдырлығы Ra

0,8.1,2 мкм шыңдалған болаттардан жасалған бөлшектерді өңдеуге де болады. Өңдеудің дəлдігіне алмас тегістеу əлсіз əсер етеді. Беттің бҧдырлығы ҥрдіс нəтижесінде Ra 0,160.0,025 мкм дейін жеткізіліп, 2-3 классқа жақсаруы мҥмкін. Беттің сапасына негізінен тегістеу кҥші мен беріліс əсер етеді. Беттің микроқаттылығы 50.60%-ға артады. Алмас тегістеудің жылдамдығы өңделетін материалға байланысты қабылданады: тҥстіқорытпалар мен жҧмсақ болаттар ҥшін - 10.80 м/мин шеңберінде, шыңдалған болаттар ҥшін - 200.250 м/мин. Жылдамдықтардың бҧл диапазонындағы жҧмыс кезінде тегістеу аймағына МСС молынан беру қажет. Қара металлдарды өңдеген кезде И-20А индустриалды май, тҥсті қорытпаларды өңдегенде – керосин қолданылады. Алмас аспап арнайы ҧстағышта бекітілген жəне сфера бойынша 0,6.4,0 мм радиуспен (өңделетін материалдың қаттылығына қарай таңдалады) тегістелген кристаллдық алмас болып табылады: жҧмсақ болаттар мен тҥсті қорытпалардан жасалған бөлшектерді өңдеу ҥшін - 2,5.3,5 мм шеңберінде, орташа қатты болаттар ҥшін - 1,5.2,5 мм, шыңдалған болаттар ҥшін (қаттылығы 60 HRC төмен емес) - 1,0.1,5 мм. Алмас аспаптың өңделетін бөлшекке бастыру кҥшін де өңделетін материалға қарай таңдайды: орташа қатты материалдар ҥшін 100.150 Н артық емес, шыңдалған болаттар ҥшін - 200.250 Н артық емес. Тегістеу кҥшін жоғарыда аталған шектерден арттыру аспаптың төзімділігін төмендетіп, бет сапасының нашарлауын туындатуы мҥмкін.

Беттің сапасына беріліс те əсер етеді. Оны 0,02-ден 0,10 мм/айн дейін

4.19.-сурет Дірілдік тегістеуге арналған қондырғы:

бұрыштама;

өзгерткенде беттің бҧдырлығы ҧлғаяды, бҧл ретте қалдық пластикалық деформация кемиді. Бҧдырлықтың ең кем мəніне 0,02.0,04 мм/айн болғанда қол жеткізіледі. Дірілдік тегістеу ҥшін аспаптың алдыға-артқа орын ауыстыруын қҧру ҥшін дірілдік жетегі бар қҧрылғылар қолданылады. Осындай қҧрылғының мысалы 4.19-суретте көрсетілген. 4 электрқзғалтқышынан айналу қозғалысы электр қозғалтқышының білігіндегі 3 эксцентриктің көмегімен 1 штангасының алдыға-артқа қозғалысына тҥрленеді. Штангада 10 цанга мен 11 сомыны бар 9 аспап бекітілген. Штанга 2 төлкемен бірге орын ауысады, ол төлкеге 7 кҥш серіппесі мен 6 шкаласы бар 8 корпус бекітіледі. Қҧрылғы 5 бҧрыштаманың көмегімен станок суппортына бекітіледі. Тегістеуші кҥш тартумен беріледі, соның нəтижесінде серіппені алдын ала қысу кҥші аспапқа беріледі.

беттің бұдырлығын 1-2 классқа кемітіп, бетте қысудың 400 … 8000 Мпа дейінгі кернеулерді түзіп, қаттылығын 30 …80

%-ға арттыруға мҥмкіндік береді.

Ҥрдістің мəні – жылдам айналып тҧрған дисктің радиалды саңылаулардағы шариктер немесе роликтер өңделетін бет бойынша көптеген соққылар жасайды да, оны белгілі бір тереңдікке деформациялайды. Шариктер радиалды бағытта орын ауыстыра алады жəне соққы жасаған соң бөлшек бетінен атып тҥседі. Тойтару тиімділігі көбіне аспапты тарту шамасына байланысты (тікелей пропорционалды) болады. Дегенмен тартуды ҧлғайтқан

кезде өңделген беттің бҧдырлығы нашарлайды.

Өңдеудің бҧл тəсілін қара жəне тҥсті металлдар мен олардың қорытпаларынан жасалған бөлшектердің айналу беттерін, жазық жəне фасондық беттерін бекіту ҥшін қолдануға болады. Алдын ала өңдеу болып қырнау, таза жанау жəне Ra

5,00...0,63 мкм бҧдырлықты қамтамасыз ететін басқа да əдістер болуы мҥмкін. Ортадан тепкіш-соққылық тойтару кезіндегі жылдамдық өңделетін металл мен оның физикалық-механикалық қасиеттеріне қарай таңдалады (аспаптың шеңберлік жылдамдығы 8.40 м/с, бөлшектік— 0,5...1,5 м/с). Тарту 0,010.0,025 мм шеңберінде, аспапты беру — 0,02.0,20 мм/айн шеңберінде таңдалады. МСС ретінде керосин мен машина майы қолданылады.

10.Бөлшектерді қалпына келтіріп жөндеу кезінде қандай сервистік талаптарда тегістеудің қандай тҥрлерін қолдану орынды? 11.Қалпына        келтіру        жəне        дөңгелетіп        тегістеу        қандай        мақсаттарда жҥргізіледі?

12.Абразивті таспамен өңдеу қашан жҥргізіледі? 13.Сыртқы        беттерді        өңдеу        кезінде        жалтырату        қандай        тəсілмен жҥргізіледі? 14.Абразивті жҧмсақ шеңберді жалтырату қашан қолданылады? 15.Автокөлік        жөндеу        өндірісінде        жапырақшалы        жалтырату

дөңгелектерінің қандай тҥрі қолданылады? 16.Шоңқаларды шешусіз металды өңдеу əдістері бар ма? Мҧндай өңдеулер қандай қҧралдармен жҥргізіледі?

5.1.

Жетілдіру-қиюластыру əдісі — ең дəл өңдеу əдістерінің бірі. Ол байланыстырушы сҧйықтықпен араласып бетті өңдейтін ысқыштың жҧмыс бетіне тҥрпі тҥйіршіктер арқылы жҥргізіледі. Осы көп еңбекті қажет ететін əрлеу бҧдыры Rz 0,01 ...0,05 мкм, дəлдігі 5-ші квалитетке дейін, пішіні 0,05.0,30 мкм дейін өзгерген өңделген бет бҧдырын алуға мҥмкіндік береді. Жетілдіру-қиюластыру əдісін қолданудан шығатын əдіп азғана, сондықтан да бөлшектің бетін алдын ала дəлдігі 6-шы квалитет, бҧдыры Ra 1,25.0,32 мкм болатындай етіп өңдеу қажет. Ысқыштың алдыңғы өңдеудің олқылықтарын дҧрыстау қабілеттілігі жоғары, ал тҥрпі тҥйіршіктерді сараптауда ол беттің кедір-бҧдырын 2-4 класқа дейін азайтады. Жетілдіру-қиюластыру əдісімен цилиндртəрізді, конустəрізді, жазық жəне қалыпқа келтірілген беттерді өңдеуге болады. Жетілдірудің негізгі екі тҥрі бар, олар: қарапайым жəне жартылай механикалық əдістер. Екінші жағдайда операцияны орындау ҥшін токарлық универсалды станоктар, электрлі пневматикалық жетілдіру қҧрал-жабдықтары пайдаланылады. Сонымен қатар негізгі қозғалыс (бөлшектің айналуы) станок немесе жабдық арқылы жҥзеге асады, ал жіберу қозғалысы қолмен орындалады. Өңдеудің дəлдігі  мен сапасы көбінесе жҧмысшының біліктілігіне байланысты болып келеді. Алынатын əдіптің шамасына байланысты жетілдіру-қиюластыру əдісі екі немесе ҥш операция арқылы орындалады. Алдын ала қиюластыру кезінде əдіпті екі жағынан 0,020... 0,005 мм етіп алады, соңғы қиюластыруда əдіп 0,005 мм-ден аз болмауы керек. өнімділікті арттыру ҥшін алдын ала өңдеу ірірек тҥйіршікті тҥрпі арқылы жҥргізіледі, ал соңғы кезеңдегі өңдеу мейлінше жҧқа абразивпен орындалады, ол беттің дəл əрі сапалы болуын қамтамасыз етеді.

Жетілдіру-қиюластыру операциясы аздаған жылдамдықпен орындалады: қарапайым қиюластыруда — 2,6 м/мин, жартылай механикалық қиюластыруда — 10.30 м/мин; өңдеуге қойылатын талап өте қатал болғанда жылдамдықты азайта тҥсу тиіс. Өңдеудің сапасына қысым да айтарлықтай əсерін тигізеді: қысым 0,25 МПа жəне одан жоғары болғанда өнімділік азаяды. Алдын ала өңдеудегі қоңыржай қысым 0,1.0,2 МПа төңірегінде, ал соңғы кезеңдегі өңдеу ҥшін 0,05.0,10 МПа жəне одан төмен болғаны дҧрыс. Жетілдіру-қиюластыру əдісі абразивтік немесе химиялық-механикалық болуы мҥмкін. Абразивтік əдіс абразивті пасталарды жəне беріктігі өңделетін материалдың қаттылығынан айтарлықтай жоғары абразивті материалдың негізіндегі суспензияларды қолдану арқылы орындалады. Бөлшек мен ысқыштың өзара алмасып келуінен тҥрпі тҥйіршіктер ысқыштың ҥстіңгі қабатына берік орналасып, бөлшектің ҥстіндегі жҧқа жаңқасын сылып тастайды. Химиялық-механикалық əдістің мəнісі мынада, пастаның қышқылды ортасының химиялық əсері механикалық əсермен бірігіп кетеді.

1 бөлшектің өңделіп жатқан беті мен 3 ысқыштың арасындағы 5 байланыстырғыш сҧйықтың қҧрамындағы 4 тҥрпі тҥйіршіктер бөлшекке қарағанда жҧмсақтау металдан жасалған ысқыштың бетіне қарай ойысып, онда шаржыланады. Паста қҧрамындағы қышқылдың əсерімен бөлшектің бетінде химиялық қосылыстардан қабықша пайда болады. Қабықша ысқыш орнын ауыстырған кезде тҥрпі тҥйіршіктермен жойылады. Сонымен бірге бҧл тҥйіршіктер

2 жҧқа жаңқаны сылып тастайды.

Ҧсақ кедір- бҧдырлықтардың басында ысқышпен шағын контакт алаңдарында тҥйіседі. Тотық қабықшалар ҧсақ кедір-бҧдырлардың шошақтарынан қиылып кетеді. Бҧл кезең жоғары қысыммен жəне ҧсақ кедір-бҧдырлар шошақтарының пластикалық деформациялануымен сипатталады. Контакт алаңы ҧлғайған сайын қысым азая тҥседі, қалыңдығы да азаяды, жҧқа қабаты сылынып тҥседі. Мҧнда тек тотық қабықшалар алынады. Бҧл жағдайда сҧйықтың жабысқақ қасиеті айтарлықтай маңыз иелейді. Ысқыш пен бөлшектің арасындағы сҧйық қабатының қалыңдығы тҥйіршіктерді қырқып жатқан ысқыштан шығатын шамалардан жҧқалау болуы керек.

а        б        в

5.1-сурет. Жетілдіру – қиылыстыру сызбасы (а) жəне сыртқы қиылыстыру (б) жəне ішкі (в) цилиндірлік беткейі:

Байланыстырушы сҧйық ретінде машина майын, керосинді, стеаринді, вазелинді; тҥрпі ретінде ҧнтақтарды, микроҧнтақтарды немесе электркорунд субҧнтақтарын, кремний карбидін, бор карбидін, хром тотығын, темір тотығын, т.б. пайдаланады. Ысқылау пасталарының қҧрамына химиялық белсенді заттар: олеин немесе стеарин қышқылы кіреді. Шыңдалған жəне шыңдалмаған болаттарды өңдеуге арналған ысқылау пасталарының қҧрамы 5.1-кестеде көрсетілген. Жетілдіру-қиюластыру əдісінің мынадай тҥрлері бар: ысқыш бетінде шаржыланатын қатты тҥрпі тҥйіршіктермен ысқылау; химиялық белсенді заттардың көмегімен қиюластыру. Қатты тҥрпі тҥйіршіктерді пайдаланғанда (электркорунд, егеуқҧм, кремний карбиді, т.б.) ысқыштың материалы өңделіп жатқан бөлшектің материалынан жҧмсақ болуы тиіс, бҧл тҥйіршіктердің ысқышқа енуін қамтамасыз етеді. Жҧмсақ тҥрпі тҥйіршіктермен (крокус, трепел, хром тотығы, т.б.) қиюластыру өңделіп отырған бетті сол тҥйіршіктермен қажау арқылы орындалады. Мҧндайда ысқыштың материалы бөлшектің материалынан қатты болуы тиіс. Ысқыштар өңдеуші қҧрал ретінде жетілдіру операцияларының нəтижесіне айтарлықтай ықпал етеді. Қатты тҥрпі тҥйіршіктермен өңдегенде беткі қабатында тҥрпі тҥйіршіктер шаржылана алатын ысқыштар (шойын, қола, қызыл мыс, жҧмсақ болат, қорғасын, сҥрме жəне басқа материалдардан жасалған) пайдаланылады.

-кесте. Шыңдалған жəне шыңдалмаған конструкциялық болаттан жасалған бөлшектердің беттерінжетілдіру-қиюластыруға арналған ысқылау пасталары мен суспензиялардың қҧрамы

Компоненттер, %

Абразивтік материалдың маркасы немесе аты

Тҥйірлік

Пара

Керо        Су

материал рин

нитриді        ы фин син

Алдын ала ысқылау (Ra 0,46... 0,63 мкм) 53С—55С, 1 ЗА—25А        М20 — М40        5... 10        24... 50        3... 10        —        —        —        —        40... 50        — 13А—25А        М20 — М40        30... 40        23... 40        10... 20        10... 60        —        —        —        —        —

50... 60

Жартылай толық ысқылау(Ra 0,08... 0,16 мкм) 53С—55С        М10 —М14        25... 30        —        —        —        1... 2        —        —        —        68... 69 13А—25 А        М5—М10        25... 30        —        —        —        1... 2        —        —        —        68... 69

Толық ысқылау (Ra 0,02... 0,04 мкм) 13А—25 А        М3 — М5        10... 15        —        10... 20        5... 10        —        3...5        —        70... 80        —

2ЗА, 24А        Ml —М5        5        3

Глинозем, хром тотығы, крокус

Ml —М3        10... 15        —        10... 20        5... 10        —        —        3...5   70... 80        —

Жҧмсақ тҥрпі тҥйіршіктермен өңдегенде шыңдалған болаттан немесе басқа да қатты металдардан жасалған ысқыштарды пайдаланады. Сондай-ақ қҧрамдық ысқыштар да дайындалады, олар қаттылығы əртҥрлі материалдардан қҧрастырылады. Ысқыштар алғашқы жəне кейінгі өңдеуге қарай екі тҥрлі болады. Алғашқыларында паста орналасатын жəне материал алынатын ойыс бет болады, ал кейінгілерінің ондай ойыс жері болмайды.

1 Бөлшектің сыртқы цилиндрлік бетін қиюластыру (5.1б

қайтымды-айналма қозғалысы жəне D

қайтымды-ілгерілеме қозғалыс хабар беріледі. Бөлшектер қосымша бір қалыпты айналуы да мҥмкін. Қиюластыру қолмен немесе токарьлық универсалды станокта атқарылуы мҥмкін. Осыған ҧқсас ҥлгі мен қозғалыс ішкі цилиндрлік беттерді қиюластыруда да пайдаланылады (5.1в

сурет).

Өндірісте реттелмелі жəне реттелмейтін ысқыштар қолданылады. Тҧрақты сыртқы диаметрге ие реттелмейтін ысқыштар кіші диаметрлі, конустық жəне бҧрандалы беттерді жетілдіруге қолданылады. Қолмен жетілдіруге арналған реттелмелі ысқыштарда (5.2-

төлке немесе 5 конустық бөлігі бар ысқыш тақтайшалары жəне ашқыш қҧрылғы болады, ол осьтік ауысу кезінде ысқыш диаметрін ҧлғайтады немесе кішіртеді. Токарьлық станоктарда 3 өңделетін бөлшек əдетте цангаға немесе 4 патронға бекітіледі, ал 1 төлкеге қайтымды-ілгерілеме қозғалыс қолмен беріледі. Қажетті тартылыстың болуын қамтамасыз ету ҥшін бөлшектің өңделіп жатқан беті мен төлкенің жҧмыс бетінің арасында 2 шеңбер болады. Ол төлкенің сыртқы конустық бетімен жылжиды. Төлкені қолда жақсылап ҧстау ҥшін шеңбердің сыртында домалатпасы болады. Өңдеу кезінде төлкені айналып жатқан бөлшектің бағытымен бірсарынды қарқынмен жылжытады. Сонымен қатар олардың арасында тартылыс пайда болады. Өңдеудің бҧл əдісі арқылы бөлшек бетінің дəлдігі 0,5...2,0 мкм, бҧдыры Ra

0,02...0,04 мкм болатындай нəтижеге қол жеткізуге болады.

саңылаулар (б

) мен ысқыш плиталар (в):

Жазыңқы беттерді қаттылығы 170.230 НВ сҧр перлитті шойыннан жасалған қиюластырғыш кірпіштерін пайдалана отырып ысқылайды (5.2в

сурет ) Плиталардың өлшемдері бөлшектің өлшеміне тəуелді тҥрде таңдалады; олардың жҧмыс беті жоғары геометриялық дəлдікпен орындалады (мəселен, 250 х 250 х 400 мм өлшемді плиталардың жазық еместік көрсеткіші 1.4 мкм-ге дейін ғана рҧқсат етіледі). Плитаның жҧмыс беті ҥш учаскеден тҧрады: І — алдын ала, ІІ — таза, ІІІ — соңғы. плиталардың сыртқы беттерінің біркелкі болуын қамтамасыз ету ҥшін жҧмыс барысында плита айналма қозғалыс жасап отыруы керек.

5.2.

Бөлшектерді аралас электрохимиялық қайта тіктеу əдістерінің бірі

Автожөндеу өндірісінде электролиттік жəне химиялық қаптамаларды тозуға шыдамдылықты арттыру, бөлшектердің тозған беттерін қалпына келтіру (хромдау, темірлендіру, т.б.), бөлшектерді тоттанудан сақтау (мырыштау, қолаландыру, тотықтыру, фосфаттандыру, т.б.) ҥшін, қорғаныс- декоративтік мақсаттар (никельдееу, хромдау, мырыштау, тотықтыру, т.б.) ҥшін, арнайы мақсаттар ҥшін, атап айтқанда бөлшектердің ҥйкеліскен беттерінің өңделгіштігін арттыру (мыстау, қалайылау, қорғасындау, т.б.), ҥшін, цементтеу кезінде көміртектендіруден сақтау (мыстау) ҥшін қолданады. Көбінесе қаптаудың мақсаты кешенді болып келеді. Бөлшектердің беттерін бҧл əдіспен қалпына келтіру бөлшектердің қҧрылымдық өзгеріске ҧшырауына себеп болмайды əрі кішігірім тозған тҧстарын қалпына келтіру мҥмкіндігін береді. Металл тҧндыру процесінің негізінде электролиздеу қҧбылысы жатыр, яғни олар; элетролиттен тҧрақты ток өткен кезде болатын тотықтандыру- қалпына келтіру процестері. Оң зарядталған иондар (катиондар) теріс электродқа (катодқа) қарай жылжиды, ол жерде жетіспей тҧрған электрондарды алып, металдың нейтралды атомдарына айналады. Теріс зарядталған иондар (аниондар) оң зарядталған электродқа (анод) қарай жылжып, ол жерде өзінің электрлік зарядынан айырылады жəне нейтарды атомдарға айналады. Катодта металл мен сутек бөлінеді, анодта — қышқыл мен қышқыл қалдықтары бөлінеді. Қалпына келген бөлшек катод міндетін атқарады, ал анод ретінде еритін жəне ерімейтін металл электродтары пайдаланылады. Ерігіш анодтар катодта тҧнып қалуы тиіс металдан жасалады. Ерімейтін қорғасын анодтар тек қана хромдауда қолданылады.

Катодта тҧндырылатын металдың q

массасы төмендегі формуламен анықталады (Фарадей заңыне негізделе)

мҧнда а — электрхимиялық эквивалент, г/(А-с);

эл

Электролиздің Т эл ҧзақтығы (металдың тҧну уақыты) қабаттың қалыңдығына тəуелді тҥрде мына формуламен анықталады:

мҧнда γ — қаптама металының тығыздығы, г/см

; h

к дейінгі  жəне  одан  кейінгі массасы, г;        —  токтың  катодтық тығыздығы,

А/дм

Электролиздеудің технологиялық режимдері туралы қажетті ақпарат 5.2- кестеде берілген. Металдарды тҧндыруға пайдаланылатын электролиттердің негізінде көбінесе тҧнған металдардың тҧз ерітінділері болады. Бөлшектерді қаптамаға дайындау процесі беттерді механикалық өңдеу, өңделген бетті майсыздандыру жəне таттан тазарту процестерін қамтиды. Механикалық өңдеу қҧм ағынымен жҥйелі өңдеу, тегістеу жəне жылтырату процестерінен тҧрады. Механикалық өңдеу тəсілін таңдау қаптаманы белгілеу арқылы анықталады. Тозған бетті қалпына келтіруде тегістеу (дҧрыс геометриялық пішінді алу ҥшін) жəне жылтырату (бетті қажетінше бҧдырлау ҥшін) жҧмыстары  жҥргізіледі. Тоттануға        қарсы        қаптамамен        қапталатын        бөлшек        алдын        ала        металл

«қҧммен» қҧм ағынымен өңдеу жҧмыстарынан  өтеді.

Қалпына келмейтін беттер ток өткізбейтін материалдармен оқшауланады, олар: лактар, синтетикалық материалдар болуы мҥмкін. Одан кейін алдын ала майсыздандырылған металдар арнаулы аспамен электролиздеу ваннасына тҥсіріледі. Өңделген деталдарды майсыздандыру төмендегі тəсілдердің бірі арқылы жҥзеге асырылады: бетті еріткіштермен өңдеу; вена əгімен механикалық тазарту (кальций-магнийлі əктің ботқатəрізді ерітіндісімен); 5-60 мин (t=60°) ыстық сілті ертіндісіне бөлшектерді қосу жолымен сілті ертіндісінде майсыздандыру.

7,0

8,9 8,8

25 дейін

Тоттанудан тазарту (Бөлшектерді анодтық өңдеу) арқылы өңделіп жатқан беттен майсыздандыру жəне шаю кезінде, сондай-ақ бөлшек металының қҧрылымын жалаңаштау кезінде пайда болатын жҧқа тотық қабықшаларын сылып тастайды. Хромдау кезінде өңдеу жҧмысы негізінен электролитте жҥргізіледі. Алдымен бөлшекті электролиттің температурасына дейін қыздыру ҥшін 1-2 мин токсыз ҧстап тҧрады, кейін процестің өзі 30.45 с уақыт бойы токтың 25.35 А/дм

анодтық тығыздығы жағдайында жҥргізіледі. Одан кейін ваннада бөлшек катодқа жалғанып, хромдалады. Темірмен қаптағанда таттан тазарту арнаулы электролитте жҥргізіледі.

5.3.

Апат болғанда немесе автомобильді пайдалану барысында көптеген бөлшектерде (вал, ось, иінтірек, рама, шанақ панельдері, т.б.) қалдық деформациялары болады. Ондай ақауларды жою ҥшін тҥзету операциясы жҥргізіледі, ол бөлшек өлшемдері мен деформациялану деңгейіне байланысты механикалық, термомеханикалық жəне термикалық тəсілдермен жҥргізілуі мҥмкін. Қысыммен механикалық тҥзету суық кҥйінде немесе қыздырылған соң жҥзеге асырылуы мҥмкін. Қыздыра тҥзету бөлшекте ҥлкен деформациялар болғанда ғана жəне 600...800 °С температурада орындалады. Не бөлшектің  бір бөлігі, не болмаса бҥкіл бөлшекті қыздырады. Тҥзету жҧмысының соңында бҥкіл бөлшек термикалық өңдеуден шығады. Термомеханикалық тəсілде бөлшекті бҥкіл деформацияланған ақауы бойлап біркелкі қыздырады, артынша сыртқы кҥштермен тҥзетіледі. Қыздыру газ жанарғысымен (750...800 °С) температураға дейін қыздыру арқылы орындалады. Көбінесе автожөндеу өндірісінде тҥзету мен тегістеу шанақ жөндеу жҧмыстарында қолданылады. Көп жағдайларда шанақты жөндеу локальды сипатқа ие болады жəне механикалық (тегістеу) жəне металға жылу əсерін беру (жергілікті қыздыру) жолдарымен жҥзеге асады. Өңдеудің басты міндеті

Жаншылған жерлерді алдын ала тегістеу процесі

қаққы

Көп  жағдайларда  тҥзету-тегістеу  кезінде  жҧмыс  көлемін   айтарлықтай

қысқарту мҥмкіндігі де болады, ол ҥшін жҧмыс жҥріп жатқан жерге жергілікті жылу əсерін беру тəсілі қолданылады. Көп жағдайларда панельдік бөлшек деформациясы кезінде ол жердегі метал «созылады». Сонымен қатар деформация созылмалы немесе пластикалық болуы мҥмкін. Қажетті жҥк тҥскенге дейін металл өзінің о бастағы пішінін «есінде сақтап» тҧрады, тҥскен жҥкті алғаннан кейін ол өз қалпына келеді.

Созылу шегінен шығып, металл деформациясы қайтпайтындай болғанда металл созылады.

а

б

в

г

д

е

ж

Деформация аймағындағы металдың жалпы көлемі өзгеруі мҥмкін емес. Табақтың қалыңдығы азая тҥседі, ал алаңы ҥлкейеді. Пайда болған артықша металды алып тастайды. Созылған жерді бастапқы қалпына келтіреді. Сонымен қатар жылумен тегістеудің басты ерекшеліктерін есте сақтаған дҧрыс. Біріншіден, жылу кернеулерімен кез келген деформацияны өңдеуге болғанымен, шанақ жөндеуде жылу кернеулерін пайдаланушылық панельдік бөлшектің жҧқа болуы себепті шектеледі. Жҧқа болат табақ жылдам қызады жəне онда пайда болған кҥш жеткілікті болмайды. Екіншіден, болат панельдік бөлшекті локальды қыздыру (600...650°С) температура жағдайында шектеледі. Өйткені одан жоғары температурада қарапайым пластикалық деформация басталады. Механикалық жəне жылумен тегістеу тəсілдерінің комбинациясы деяормацияланған бет қатты созылған кездерде қолданылады. Ондайда қарапайым тегістеу арқылы металл қалдықтарын бір немесе бірнеше кҥмбіз тəрізді шошақтарға жинап, олардың əрбірін қыздыру тəсілімен жеке-жеке тҥзетіледі. Қажетіне қарай кенет суыту тəсілі де қолданылады. Мҧндай əдіс шанақтың панельдік элементтері ҥлкен деформацияға ҧшыраған кездері пайдаланылады. Процестің орындалуын 5.3-суреттен көруге болады.

5.4.

Тҥйіндер, бөлшектер жəне автомобильдің салмақ тҥсетін элементтері қалпына келтіру жөндеу жҧмыстарына келгенде кір-қолаң жиналып қалған болады. Олар əртҥрлі болуы мҥмкін, май, асфальт, лактар, торталар, т.б. Автомобиль бөлшектері, оның агрегаттары жəне шанағы қалпына келтіру жөндеу жҧмысынан алдын жууға жіберіледі. Бҧл оған берілетін механикалық жəне химиялық əсердің кҥшін əлсіретпеу ҥшін қажет. Механикалық əсер тҥрлі щеткаларды пайдалану арқылы жҥргізіледі. Гидранттардан жуу еріткіштерін ағызу, қҧм ағыны қҧрылғылары, сҥйекті қиындылардан тазарту қҧралды, т.б. осылардың қатарында. Химиялық əсермен өңдеуге арнаулы қҧралдармен жуу процесі кіреді. Химиялық жуу қҧралдарының əсері беттен сҧйық жəне қатты кір- қолаңдарды кетіру жəне оларды еріткіш заттарға жəне дисперсияларға өткізуге бағытталған. Бҧл процесс кҥрделі кір-қолаңнан тазартатын жуу қҧралдарын қамтиды. Беттегі созылу жəне ҥлкеюге еркін беттік қуат тəуелді болып келеді. Жуу қҧралдарының еркін беттік қуатты төмендете алу қабілеті беттік белсенділік

деп аталады. Ал ерікткіштің беттік тартылуын төмендететін заттар — беттік бесенді заттар деп аталады. Оларды суға қосу судың беттік тартылуын азайтады жəне кір қатқан беттерді оңай жібітуді қамтамасыз етеді. Әдетте кірлену екі фазадан тҧрады — қҧрғақ (май, шайыр) жəне қатты (асфальт, карбендер, шаң бөлшектері, т.б.). Сҧйық фазаны эмульсиямен кетіруге болады. Ал қатты фазаны дисперсиялау арқылы жояды. Жуу процесінде еріткіштегі тҧрақтылықтың, таза бетке кірдің қайта тҥспеуінің маңызы ерекше, ол негізінен жуу қҧралының қҧрамына жəне оны қолданудың технологиялық жағдайларына (температура, концентрация, кірлену, т.б.) байланысты. Металл беттерін жуу мен тазарту процесінде жуу қҧралының көбік шығару қабілеті де айтарлықтай рөл иеленеді. Ол жуу қҧралының шашырап кетуінен сақтайды жəне атмосфераға улы заттардың шығуынан қорғайтын қабатты туындатады. Көбіктің кері тҧсы мынада, ол жуу қҧралын араластыру интенсивтілігін азайтады. Жуу мен тазарту нəтижелілігі жуу еріткіштерінің сілтілік қасиеттерімен айқындалады. Ол қышқылды компоненттерді ластанудан, майдың қҧйылуынан қорғау, басқа да кернеулі ертінділермен байланыста болуын, қатты су əсерін т.б. болдырмауға байланысты ерітінділерді жояды.

ПЛАСТИКАҒА НЕГІЗДЕЛГЕН ӘСЕР ЕТУ, МЕТАЛДЫҢ ПІШІНІН ӚЗГЕРТУІ

6.1.

Уақыт өте келе, ішкі қысыммен, тепе-теңдесіп, бөлшектің көлемді пішін өзгертуіне əкеледі. Бҧдан басқа, суықтай тҥзету кезінде, болаттық беріктік (15... 40%-ға дейін) жəне созылатын қысымы бар орынның беткі қабаттарындағы қҧрылу есебіне бөлшектің тіректік қабілеті төмендейді. Суық тҥзетудің сапасын арттыру мақсатымен бөлшек ҧзақ уақыт ішінде кҥшке шыдайды. Кейде кері жаққа келесі тҥзеткіші бар бөлшекті бастапқы бҧрумен бітетін қосарлы тҥзету əдісі қолданылады. Келесі термоөңдеуге қол жеткізу ҥшін бөлшекті тҥзетуді тҧрақтандыруға болады, дегенмен бҧл жағдайда алғашқы термикалық өңдеудің бҧзылу қаупі бар. Бҧл əдіс алдыңғы екеуіне қарағанда жақсы нəтижелер береді, дегенмен ол бірнеше есе қымбат.

Тойтармамен механикалық тҥзету (бедермен), 6.2-суретте көрсетілген сызбанҧсқаның, қысыммен тҥзетуге тəн кемшіліктері жоқ. Ол қарапайым əрі қиындығы жоқ, уақыт процесіндегі тҧрақтылықпен анықталатын детальді тҥзетудің жоғары сапасына қол жеткізуге мҥмкіндік береді. Дҧрыс бедел өңдеудің жоғары нақтылығын қамтамасыз етеді (0,02 мм-ге дейін) жəне бөлшектің беріктігінің тозуын болдырмайды. Бөлшектің жҥктелмеген учаскелері есебінен тҥзету мҥмкіндігі бар. Тойтаруға        (бедер        салуға)        арналған        қҧрал        пневматикалық        жəне        қол

балғалары қызметін атқарады. Бөлшектің беткі қабатындағы болған соққылардан қысудың жергілікті қысымы туындайды, бөлшектің тҧрақты деформациясын тудырады. Тойтармамен тҥзету ҧзақтығы соққының энергиясына, соққылық балға мен бөлшек материалының конструкциясына байланысты болады. Металға кҥшпен əсер етудің əдістері, əсіресе шанақтық жөндеудің əр тҥріндегі кең қолданылады. Апаттық зақымдалулары панельдерді тҥзету оларға бастапқы пішіндерін жəне мөлшерін беру ҥшін шанақтың деформаланған учаскелерін тарту, тҥзету жəне қағу жөніндегі жҧмыстарды көздейді. Осы операцияларды сапалы орындаудың басты шарты деформация тудыратын сол бҧрышпен тартылушы кҥшпен салынатын бҥкіл конструкцияның осындай сызбасын жасау болып табылады. Тартылушы кҥш салған нҥктеге қарама-қайшы басқарылатын тартылу болу ҥшін қарама-қайшы əсер ететін кҥш салынуы керек. Кҥштік əсер етумен тҥзету процесінде шанақтың панельдерінің бағытталуын жəне көлемін тҧрақты бақылау керек,

6.1.-сурет. Білікті суық тҥзетудің монтаждық (а) əрі есептік (б) сызбанҧсқалары:

6.2.-сурет Тойтармамен иінді білікті тҥзету сызбасы (бедер салу)

сондай-ақ созылатын кҥштен туындаған шанақтың ықтимал деформацияларын бақылау қажет. Жеңіл автокөлік шанағының апаттық зақымдалулары, əдеттегідей, оның элементтерінің геометриялық параметрлерінің жол берілген шегінің бҧзылуында көрінетін тҥрлі қиғаштықтың пада болуына əкеледі: есіктің ойығына, капот, жҥксалғыштың қақпағы, салон каркасы жəне лонжерондар. Шанақтың қиғаштығы зақымдалған элементтерге бастапқы геометриялық параметрлерін беруге дейін тҥзетумен, тартумен, кемумен жəне тегістеумен реттеледі. Бҧл ҥшін қозғалмалы кҥш қҧрылғылары, əмбебап стендтер жəне арнайы кешендер қолданылады. Гидравликалық созу арқылы жҥксалғыш капот ойығындағы жəне қақпағындағы сипаттық қиғаштануды реттеу нҧсқаулары 6.3-суретте көрсетілген. Зақымдалған ойықты тҥзету ҥшін кергінің бҧранда жҧбымен немесе гидроцилиндрмен кҥш тудыру керек. Кергі мен жабдықты шешкен соң тҥзету сапасы бақыланады. Егер зақымдауды толығымен жөндеудің реті келмесе, онда операция қайталанады. Кҥш қҧрылғысымен керу аяқталған соң, тегістеу балғасы жəне төсеніш арқылы тҥзетілген барлық учаскеден тегістеумен барлық ішкі қысымдар шығарылады. Шартты қалдық қысымның кері орын ауыстыруы болмас ҥшін, соққы бағытында ағаш төсеніш арқылы тҥзетілген бетке тегістеу жҥргізіледі.

Шекімелеуіш жҧмыстарды неғҧрлым қатты тораптардан азырақ қатаңға дейінгі ретте мақсатты орындау: алдымен жолаушылар салоны қалпына келтіріледі, содан соң учаскелер бойынша созу жҥргізіледі, тҥзетілген учаскелер олар тҧрған кҥйін өзгертпесі ҥшін бекітіледі.

-сурет. Гидравликалық созылулар арқылы жҥксалғыш капотының ойығы мен қақпағындағы қисықтарды тҥзету нҧсқалары: а

б

в

г

д

е, ж

з

Зақымдалған жағы бар шанақтың ҧзындығын азайту жəне тҥбінің деформациясын тудырған қырынан соғу салдарынан шанақтың кҥрделі деформацияларын реттеу, екі бағытта бір мезгілде созу арқылы жҥзеге асырылады: қырлық жəне бойлай. Жҧмыс арнайы стендте (6.4-сурет) өздігінен бекітілетін қысқыштардан, тізбектерден, қосарлы қармаушыдан, созу гидроцилиндрлерінен, сорғыдан, тҥзетілетін панельді жəне кейбір басқа аспаптарды қармауға арналған тістері бар жақтаулардан тҧратын аспаптар кешені қолданылып орындалады. Бойлай бағытта созу нҧсқасы тҥптің деформациялау сипатымен анықталады. Мысалы, шанақтың төменгі бөлігінің деформациялаудың ортаға қою жағдайында, табалдырықтарды көмкеру ҥшін қысқыштарды бекітіп тҥптің өзін тҥзету жҥргізіледі; екі қысқыш пен кҥштік созу арасындағы созғыш шанақ бойымен орнатылады; қырлық тҥзету бір мезгілде жҥзеге асырылады. Шанақ панельдерінің желілігін қалпына келтіру кезінде қатпарларды тақылдату арқылы созу процесі ҧсынылады.

Тозған бөлшектердің мөлшерлерін қалпына келтіру процесі келесі екі негізгі сатыдан тҧрады: термикалық өңдеуден жəне пластикалық деформациялаудан (суық немесе ыстық). Термикалық өңдеу ретінде өңделетін беткі қабатты босаңдату немесе босату (суық деформациялау алдында) немесе бөлшекті қыздыру (ыстық деформациялау алдында) қолданылады. Қалпына келтірілген беткі қабаттарды деформациялаған соң қажетті мөлшерге дейін жəне қажет кезде термикалық өңдеуге дейін механикалық өңдеу жҥзеге асырылады. Сапаны бақылау процесі аяқталады. Алдын ала термоөңдеусіз суық пластикалық деформациялау əдетте төменкөміртекті болаттан жəне тҥрлі-тҥсті металдан жасалған бөлшектерді қалпына келтіру кезінде қолданылады (қатаңдығы 30 HRC-қадейінгі). Бҧл жағдайда бөлшек металының беріктенуі байқалады: беріктіктің шегін жəне оның пластикалық ерекшеліктерін бір мезгілде төмендету кезінде металдың қатаңдығы арттыратын тойтарма жҥреді. Бҧл процесс бөлшекті қыздыру арқылы азайтатын көп кҥш салуды талап етеді. Ыстық пластикалық деформациялау орта жəне жоғары көміртекті  болаттан жасалған бөлшектерді қалпына келтіру кезінде қолданылады. Сонымен бірге металды пластикалық деформациялаудың ҧшын қыздыру жəне температураның жоғарғы шегін ескеру керек. Деформациялау ҧшы температурасының төмендеуі тойтармаға жəне металда жарықтың пайда болуына əкелуі мҥмкін. Металдарды ыстық деформациялаудың температураларының ҧсынылған аралықтары 6.1-кестеде келтірілген. Бөлшектің конструкциясына, тозу сипатына жəне орнына байланысты қызудың екі тҥрі таңдалады: жалпы немесе жергілікті. Жалпы пластикалық деформациялаумен өңдеу детальдің пішінін жəне мөлшерін бҧзбай өзгерту қабілеттеріне негізделген — қысыммен металды қайта бөлістіру жолымен. Пластикалық деформациялаумен бөлшектерді жөндеп қалпына келтірудің басты ерекшелігі — оның көлемінің тҧрақты кезінде жҧмыстық тозған беткі жақтарына жҧмыс істемейтін беткі жағынан металды ауыстыру. Пластикалық деформациялауға басылып тҧрған арнайы аспаптардағы суық немесе ыстық кҥйдегі бөлшектер ҧшырауы мҥмкін.

болат %:

жез ЛС59

Автокөлік бөлшектерін жөндеп қалпына келтіру кезінде шөгу, қысып жабылу, тарату жəне сығу секілді пластикалық деформациялаудың осындай əдістері кең қолданыс тапқан.

а, жартылай және біртегіс сыртқы диаметрін ұлғайту, сондай-ақ олардың биіктігін 8... 10%-ға қысқарту арқылы жартылай бөлшектердің ішкі диаметрін азайту ҥшін қолданылады.

Сыртқы кҥш

əсерінің бағыты 5 деформациясының бағытына

а

б

жырашық, ойық əрі тесікке шөгу алдында оларға болат ендірмелер  қойылады. Тайғанау ішпектерінің қола төлкелері гидравликалық престердегі арнайы аспаптарға ҧшырайды (6.5-сурет, б ). 2 төлкенің ҥстінен əрі төмен жағынан 1 жəне 4 жақтаулары орнатылады əрі  пуансонмен пресса жақтауға  Р сыртқы кҥш қойылады. Төлке бірден екі бағытта, 3 шатунның басына сенімді беки отырып жəне ішкі диаметрі бойынша азая отырып деформацияланады.

Қысып жабылу (6.6-сурет) шөгуден айырмашылығ болмайды, оның бөлшектің биіктігі өзгермейді, оныңд диаметрінің ҧлғаюы жҧмыстық емес бөліктен металдың қысып шығару есебінен жҥреді. Әдетте бҧл процес қозғалтқыш клапандары тəрелкелерін, тістік дөңгелктерін, беріліс қораптарының біліктеріндегі оймакілтектердің қырлық беткі жақтарын қалпына келтіру кезінде қолданылады.

Тісті дөңгелек

қысып жабылумен жөндеп қалпына келтіру кезінде пресстің матрицасына 7 орнатылады жəне орталыққа дəлдеуші конус 2 жəне кесілетін конустық серіппелі төлке 3 бойынша орталыққа дəлденеді. Пластикалық деформациялау процесінде дөңгелектің сыртқы диаметрінің мөлшерлік шектеуге арналған шектеу сақинасы 5 қолданылады . Сыртқы кҥш пуансон 4 арқылы салынады. Өңдеу аяқталған соң тісті дөңгелек 1 итергіш арқылы шектеуші сақинадан шығарылады.

6.6- сурет.  Қысып жабылу арқылы пластикалық а

б

в

Оймакілтектер оның ҧзын осі бағытымен металға енгізілетін ҥшкірленген роликпен 8 домалайды əрі бір жаққа 1,5...2,0 мм-ге оймакілтекті жағады. Әдетте шамамен 0,4 мм ҥшкірлеу радиусы бар диаметрі 60 мм роликтер қолданылады. Роликке арналған жҥктеме 2,0.2,5 кН қҧрайды.

Кеңею (6.7-сурет) қуысденелі бөлшектердің (төлке, поршеньді саусақтар) сыртқы диаметрін ҧлғайту ҥшін қолданылады. Сыртқы диаметр оның биіктігінің өзгеруінсіз бөлшектің ішкі диаметрін ҧлғайту есебінен өзгереді. Пластикалық деформациялау бөлшек тесігі арқылы шарик немесе арнайы жақтауды қыспақтау арқылы жҥреді. Бөлшектің мөлшерін ҧлғайту материалға, кеңу температурасы, тозу көлемі мен диаметріне байланысты. Сонымен бірге бөлшектің қысқаруы жəне жарықшақтың пайда болуы ықтимал.

Қысу (6.8-сурет) олар ҥшін мəні жоқ сыртқы мөлшерлердің азайту есебінен тозған ішкі беттері бар бөлшектерді қалпына келтіруге бағытталған. Бҧл гидрожҥйелер сорғыларының, тетік проушиндер, ашаалар корпустары. Қысу процесі арнайы аспапта басқыш арқылы суық кҥйде жҥзеге асырылады. Қалпына келтірілген төлке 3,

тіректік төлкеге тірегі бар жақтауға киізілген

тіректік төлкеге, кіріс тесігі 7.8° бҧрышымен қысылатын матрица

а

б

в

1        2

а

б

қажетті мөлшерге дейін бҧруға арналған əдіпті ескере отырып тозудың көлеміне бөлшектің ішкі диаметрін азайтуға мҥмкіндік береді. Өңдеу аяқталған соң бөлшектің жарықшағы болмауы міндетті тҥрде тексеріледі.

АВТОКӚЛІК БӚЛШЕКТЕРІ МЕН ТОРАПТАРЫ МАТЕРИАЛЫНА АРНАЛҒАН ЖЫЛУЛЫҚ ӘСЕР ЕТУ

7.1.

Ажыратқыш емес қосылыстарының ең көп таралған əдістерінің бірі дəнекерлеу болып табылады. Осындай қосылысқа деген қажеттілік автокөліктерді шанақтық жөндеу кезінде туындайды. Жөндеуге тҥсетін шанақтың негізгі ақаулықтары пайдалану сипатындағы жарықшақтар, металдың жарылуы, тҥрлі қиындыҧтағы қисаюлар жəне ЖКО кезінде алынған басқа елеулі деформациялар болып табылады. Дəнекерлеу жҧмыстарының көлемі шанақтық жҧмыстардың жиынтығының 25...30% қҧрайды. Шетелдік дерек көздерінің жинақталған мəліметтері бойынша, шанақты жөндеу кезінде газдық дəнекерлеу ҥлесіне 3,6%-ға, қол доғасына — 3,4%-ға, қорғаныстық газ (көмірқышқыл) газды ортада жартылай автоматты доғалыққа — 75,3 %, контактілік — 89,6 %, пайкалық — 13,2%. Осылайша, автожөндеу қажеттіліктерінің көп бөлігі дəнекерлеудің екі əдісін қамтамасыз етуі мҥмкін — қорғаныстық газды жəне тҥйіспелі ортадағы жартылай автоматы доғалық (атап айтқанда, электрлі тойтармалармен). Соңғы кезде плазмалық жəне лазерлі дəнекер қолданыла бастады. Бҧл əдістердің барлығы бірқатар параметрлері бойынша автокөлік жасауда қолданылатын автожөндеудің төмен көміртекті болаттары жағдайда сапалы қосылыстар ҥшін қолайлы. Қорғаныстық газды ортадағы жартылай автоматты доғалық дəнекер неғҧрлым əмбебап ретінде автожөндеу саласынан қолмен доғалық жəне газды дəнекерлеуді ығыстырды. Оны жҥзеге асыру ҥшін дəнекерлік жартылайавтоматтар          қолданылады.          Спецификалық          тҥйісулер

дəнекер бастысы шанақты жөндеу кезінде қарапайымдылығына, жоғары өнімділігіне жəне шығыс материалдарының болмауына байланысты қолданылады. Оның негізгі кемшілігі шанақтың қиын қол жетпейтін орындарында пайдаланудың қолайсыздығы болып табылады. Тҥйіспелі дəнекер тҥйісу дəнекері мен споттер аппараттарын пайдаланып жҥргізіледі. Автокөліктердің шанақтарын дайындау кезінде электрлі тҥйісудің нҥктелі дəнекерлеуге жҧқа табақшалы төмен көміртекті болаттан жасалған ең өнімді ретінде артықшылық беріледі (шамамен 80 %), 15% шанақтық бөлшектер нҥктелік жəне тігістік дəнекермен қорғаныстық газды ортада жəне 5 % — газды дəнекермен жəне қатты дəнекерлеу арқылы жҥргізіледі.

Дәнекерлеу

Дəнекерлеудің əр тҥрі бір-бірінен тек дəнекерленетін бөлшектерді қыздыруға арналған энергияны енгізу əдісімен ерекшеленеді. Осы белгісі бойынша электрлік (доғалық, электрлі шлакты жəне тҥйіспелінің барлық тҥрлері), химиялық (газды) жəне механикалық (суық жəне ҥйкелеумен дəнекерлеу) айырмашылығы болады. Дəнекерлеу сапасы бҧйымды пайдаланудың шынайы шарттарына тігісінің сəйкестігі бойынша бағаланады. Мысалы, жҥктемемен жҧмыс істеп тҧрған қосылыс дəнекерінің сапасы, тігістің беріктік көрсеткіштері жəне аймақтық тігісжанындағы аймақ, бөтен ендірмелердің болуы жəне т.б. бойынша бағаланалы. Автожөндеу өндірісінде қолданылатын дəнекержің негізгі тҥрлерін қарастырамыз.

Газды дәнекер

Дəнекерлеу ҥшін көбінесе инжекторлық типтегі газбен дəнекерлеудің неғҧрлым қауіпсіз шілтері пайдаланылады. Жанғыш газ ретінде бірге басқа газдардан жану температурасы жоғарылау сапалы дəнекерлеу ҥшін оттегінде жану температурасы жеткілікті ацетилен пайдаланылады. Газды дəнекерлеудің артықшылықтарына, жанғыш қоспа, тек дəнекерлеу аймағындағы жылу көзі ғана болып табылмайтыны жатады, дегенмен, сыртқы əсер етуден қорғаушы дəнекерлеуші ваннаның газды жастықшасын қҧрайды; кемшілігі — дəнекерлеу аймағының баяу жылуы. Сонымен бірге дəнекерлеу ваннасына жақын жатқан металдың ҥлкен көлемі қызады, бҧл оның қҧрылымының өзгеруіне əкеледі, бірқатар жағдайда деформациясын жəне дəнекерленетін бөлшектердің шалыстануын тудырады. Бҧл жағдай дəнекерлік қосылыс пішін таңдауды шектейді: əдеттегідей, газды дəнекерлеу

тек тҥйіспелі қосылыс алу ҥшін қолданылады, себебі бөлшектердің бір- бірімен сапалы қосылысын жасау өте қиын.

Доғалық дәнекерлеу

Қол доға дəнекері  (7.1-сурет)  сылағы бар  электродпен орындалады. Доға

электрод 2 жəне металл өзегі арасында жанады.

Бөлшектер 3.

Полярлыққа сай суретте тікелей қосылу көрсетілген, электрондар

қозғалысының бағыты металдың 4 тамшының сорғалау бағытымен сай келеді. Электрод (катод) пен анод температурасы сəйкесінше 8 қҧра отырып, сҧйық метал ваннасының 5 беткі қабатында балқиды. Шлакты ванна мен сҧйық метал ваннасы жалпы дəнекерлеу ваннасын қҧрады. Доғаны жылжыту мөлшеріне қарай дəнекерлеу ваннасы, 6 дəнекерлеу тігісі мен 7 қатты шлакты қабықшаны қҧрай отырып қатаяды. Дəнекерлеудің сапалы процесінің негізі, бірінші кезекте дəнекерлеу трансформаторының қуатына, демек, дəнекерлеу кезінде ток кҥшіне байланысты тҧрақты доға болып табылады. Доғадағы токтың жеткіліксіз кҥші дəнекерлеудің тҧрақсыз процесіне əкеледі, сондықтан дəнекерлік жабдық қосылатын материалдардың қалыңдығына жəне типіне байланысты жҧмыстың оңтайлы режимін таңдау ҥшін дəнекерлеу тогын бірсарынды немесе сатылы реттеу мҥмкіндігін қамтамасыз етуі керек.

Дəнекерлеудің тҧрақты процесі ҥшін қажет доғаның и д

жəне дəнекерлеу тогының

св

қысымы ,

экспериманталды орнатылған тəуелділік бойынша есептеуге болады

онда

д

св

= 10 В, β= 2 В/мм,

30...50 А/мм);

д

электродтар сылағына доғаны тҧрақтандырушылар қосылады, бір кезең ішіндегі қысым екі есе аз болады. Қорғаныстық газдар ортасындағы доғалық дәнекерлеудің газды дәнекерлеуден айырмашылығы металдың жҧқа табақшаларының беріктігін және коррозиялық тҧрақтылығын тӛмендетпейді, ал алынған дәнекерлік тігіс, қолдың доға дәнекері кезіндегідей қосынды мен қабыршақтан тазартуды қажет етпейді . Дəнекерлеу аймағын қорғау ҥшін əдетте аргон, гелий, көмірқышқыл газ немесе оттегі бар осы газдардың қоспасы пайдаланылады. Көмірқышқылды газды ортада дəнекерлеуге арналған қондырғының принципиалды сызбасы 7.2,

(балқитын электрод), кассетаға оралған 4, 2 дəнекерлеу аймағындағы роликті механизммен

беріледі .

Доға

1 бөлшек жəне дəнекерлеу сымы арасында оталады. Дəнекердің тҧрақты қысымы мен оталудың жоғары сапалы импульсты қысым

а

б

8.

Тҥйіспелік мундштук арқылы дəнекерлеу сымына қысым беріледі

Баллондағы көмірқышқыл газы редуктор арқылы қысқа қҧбыр арқылы дəнекерлеу аумағына беріледі 7.

), сызбасына ҧқсас, дегенмен балқымайтын электродты 5 пайдаланумен жəне отырғызу сымын дəнекер аймағына берумен ерекшеленуі мҥмкін 10. Көмірқышқыл газды ортада неғҧрлым кең таралған дəнекер тҧрақты токта тікелей полярлықта жҥргізіледі. Көмірқышқыл газы доғасының жоғары температурасының əсерімен шіриді: 2СО

. Сондықтан электродты сымның қҧрамында қышқылдаушы элементтер болуы керек. Дəнекерлеу токпен жоғары тығыздықта жҥргізіледі (80... 100 А/мм

). Дəнекерлеу кезінде металдың ірі тамшылы ауысуы жəне көптеп шашырауы байқалады, оны көмірқышқыл газдың қоспасын (80 %) жəне оттегін (20 %) пайдаланып азайтуға болады.

Тҥйісуші нҥктелік дәнекерлеу

Бҧл жағдайда бөлшектер нҥктелер деп аталатын жеке жанасу учаскелері бойынша қосылады.

дəнекерлеу дəнекерлік атауыз электродтары арасында орнатылады, қысылады жəне ток беріледі. Қыздыру тҥйіспелі беткі қабаттар арасындағы сҧйық нҥктенің 2 пайда болуына дейін жҥзеге асырылады, содан соң шыңдау жҥргізіледі.

Бҧл жағдайда бөлшектер мыс плитасына орнатылады жəне бөлшектердің бір жағынан орналасқан электродтармен қысылады. Дəнекерлеу процесі ҥш сатыда жҥреді: бөлшектерді алдын ала қысу, дəнекерлеу аймағын жылыту, шыңдау (бөлшектерді қысу жəне ҧстау). Нҥктелік дəнекерлеу ҥздіксіз тігіс алуға мҥмкіндік бермейді. Дəнекерлік нҥктелер арасындағы минималды қашықтық дəнекерленетін табақшалардың жиынтықты қалыңдығынан 10 асуы керек (кері жағдайда тҧйықтау жҥреді, демек бҧрын алынған дəнекерлік нҥкте арқылы). Шанақтық жөндеу кезіндегі нҥктелік дəнекерлеудің келесі артықшылықтары бар: шығыс материалдарының толық болмауы; дəнекерлеу аймағына жақын жатқан металды аздап қыздыру; қаптау бөлшектерін жөндеумен байланысты бөлшектеу жҧмыстарының минимумы; келесі тазартуға жəне дəнекерлеу тігісінің тоттануға қарсы өңдеуге арналған шығындар минимумы. Тҥйіспелі дəнекердің келесі ерекшеліктері бар: қосылыс аймағының химиялық қҧрамы мҥлдем өзгеріссіз қалады; қысу кҥшін дҧрыс реттеу

а

б

кристалдау кезінде шөгіп қалу ақауларының пайда болуын болдырмауға мҥмкіндік береді; дəнекерлеу аймағындағы бөлшектердің жоғары қысымы мен деформациясы оксидті пленкалардың бҧзылуына жəне кетуіне септігін тигізеді; тҥйіспелі нҥктелі дəнекермен тек біртекті металдар жақсы дəнекерленеді.

Плазмалық дәнекердің кең технологиялық мҥмкіндіктері бар жəне жабдықтың жиынтықтылығымен ерекшеленеді. Плазма ретінде иондар мен электрондардан тҧратын иондалған газдарды тҥсіну қалыптасқан. Заттардың типтік плазмалық кҥйі арнайы қҧрылғыда - плазмотронда алынған электрлі газды разрядта орны бар. Плазматрон жҧмысының маңызын келесідегідей қысқа сипаттауға болады. Қҧрылғының тар каналында электрлі доға оталады, ал жҧмыс газы осы канал арқылы ҥрленеді жəне қарқынды тҥрде доғаны салқындатады. Сонымен бірге газ иондалады, оның температурасы 4000...6000 °С-қа жетеді. Плазмалық шілтерден шығатын иондалған газ дəнекерленетін материалдарды балқытуға арналған жылу энергиясының көзі болып табылады. Плазмақҧраушы газ рөлінде əдетте азот, аргон, сутек, су буы, кейде жай ауа атқарады. Кейбір жағдайда плазматронның электрлі доғасы электрод пен дəнекерленетін металл арасында жанады. Плазмалық дəнекердің осындай əдісі балқымайтын электродпен аргонды доғалық дəнекерлеу əдісімен ҧқсас. Плазмалық дəнекерлеудің негізгі артықшылығы — өте тар  аймақта жылуды оқшаулау мҥмкіндігі, бҧл дəнекерленетін бҧйымға термикалық əсер етуді азайтады жəне дəнекерленетін қосылыс сапасын жақсартады.

Лазерлік дәнекер

7.2.

Металл бөлшектеріне жылу арқылы əсер етудің тағы бір тəсілі тозған бөлігіндегі металды балқыту болып табылады. Автожөндеу өндірісінде балқытып қалпына келтудің мынадай тəсілдері қолданылады: флюс ҥстіндегі доғалық; көмірқышқыл газының ортасында; аргон ортасында электрдоғалық вольфрам электроды; діріл доғалық; кең қабатты; плазмалық-доғалық; лазерлі.

Флюс ҥстіндегі доғалық балқыту: цилиндрлік жəне бөлшектердің жалпақ беттерін қалпына келтіру ҥшін кең көлемде қолданылады.  Бҧл ретте

балқытудың механикалық тəсілі электродтың негізгі екі қозғалысымен байланыстырылған, олар: дəнекерлеу жамаулары бойымен жҥру жəне бөлшектерді балқыту шарасы бойынша беру.

Токарлық станокқа орнатылған 5-бөлшек, 2.

электродты сымы бар

балқыма тетік арқылы байланысады,

Флюс

бункерден автоматты тҥрде беріледі. Жҧмыс істеу барысында қайта жасалған дəнекерлеу тогы доғаның жануын қамтамасыз етеді. Жоғары температура əсерінен газды көпіршек пайда болады, ол балқытылатын металда доғаның шығуына алып келеді. Флюстің бір бөлігі балқиды да, флюсдің сҧйық бөлінінен сусымалы бҧлшалар доға маңайында пайда болады, ол металды қышқылданудан жəне қатты жанып кетуден қорғайды. Металл кристалдандырылғаннан кейін бөлшекте дəнекер жамаулары қалады. Флюс ҥсіндегі доғалық балқыма химиялық қҧрам мен қасиеттер бойынша тегіс жабындыларды жасай отырып сым мен флюс арқылы металды қоспалауды; дəнекерлеу доғаларын жəне қышқылданған аудан сҧйық металл ваннасын қорғауды; флюс ҥстіндегі сҧйық металдың баяу кристалдануы нəтижесіндегі дəнекерлеу ваннасынан ерітілген газдар мен шлактардың бөлінуінен қорғауды; дəнекерлеу жылдамдығының арттыру есебінен (дəнекерлеу токтарының қарқындылығын арттыру нəтижесінде) еңбек өнімділігін 6 - 8 есеге дейін көтеру мҥмкіндігін қамтамасыз етеді. Бҧл электродты материалдың ҥнемді бөлігі жəне балқытудың барынша энергия ҥнемдегіш тəсілі барынша қалың қабатты балқыма (1,5...5,0 мм жəне одан жоғары) металдарын алуға мҥмкіндік береді

Тəсілдің мынадар кемшіліктерін атап айтуға болады: бөлшекті айтарлықтай қыздыру; балқытылған металдың сорғалауынан жалпы диематері 40 мм кем болмайтын бҧйымды жасау мҥмкіндігінің болмауы жəне жоғарғы бөлікте флюсті ҧстау қиындығы; шлакты қорапты алып тастау қажеттілігі мен ол бағыттағы айтарлықтай қиындықтар; сызаттың тҥсу мҥмкіндігі жəне металл қҧймаларында кеуектің пайда болуы. Балқыту режимі ток кҥшіне, кернеулігіне, балқу жылдамдығына, электродты сым материлдарына, оның диаметрі мен берілу жылдамдығына, флюс маркасы мен балқу қадамдарына байланысты болады.

Көпшілік жағдайларда балқыту 25.35 В шегіндегі дəнекерлеу доғалық кернеулігіндегі тҧрақты тоқпен жҥргізіледі, сыммен берілетін тоқ 75.180 м/мин 20.25 м/с жылдамдықты қҧрайды. Электродтың шығуы мен балқу кезеңдері мына формуламен есептеледі:

δ = (10.12)d жəне s =

(2,0...2,5) d s

мҧнда δ —электродтың шығуы, мм; s

Жалпақ беттерді балқыту процесі берілген ҧзындықтың тігісіне 3...5 мм сымын салып қоғалысты реттегеннен кейін байланыстыру жолымен жҥзеге асыруға болады. Балқытудың негізгі параметрлері 7.1-кестеде келтірілген. Жалпақ беттерді балқытудың негізгі параметрлері 7.1-кестеде келтірілген. Қатты   жəне   тозуға   төзімді   балқымалы   қабаттар   флюс   пен   электрод

Беттердің тозуы, мм

Сым диаметрі, мм 2. . 3 160.        220

2.

320.        350

150.

1,6.

4.

350. 460

180.

2.

5. . 6

4.

Тозуға бейім бөлшектерді қалпына келтіру ҥшін ҧнтақты сымның автоматты балқымасы қолданылады, оның қҧрамына феррохром, ферротитан, ферромарганец, графит жəне темір ҧнтақтары кіреді. Бҧл ретте ҧнтақты сымның екі ҥлгілік тҥрі қолданылады: флюс ҥстіне қойылатын балқыту жəне қосымша қорғаныссыз ашық доғада балқыту. Балқу кезінде электрод материалдарының бҥрку жағдайларын төмендету ҥшін төмен кернеуліктегі (20...21 В) тҧрақты тоқ қолданылады. Автожөндеу өндірісі жағдайларында флюс ҥстінде балқыту иінді білік, оймакілтекті біліктің басы мен басқа да бөлшектерде қолданылады.

Кӛмірсутек газы ортасында балқыту (7.5-сур) флюс ҥстінде доғалық балқыту бөлшекке бекітуге арналып қолданылатын жабдық бөлігінде жəне электродты сымдарды беруде қатты айырмашылылыққа ие емес. Бҧл жерде қорғау қҧралы ретінде қос көміртегі (СО

) қолданылады. Тоқ

электродты сымға

мүштік және

газэлектрлік қыздырғыштың ішінде орналасқан 4 ҧштағыштық арқылы өткізіледі. Балқыту жҧмыстары кезінде

электрод металл сымдары мен

электрлік доға жанулары аумағында байланыста болады, ол ӛз кезегінде балқытылған металды ауа оттегігі мен азотынан қорғайды. Шүмектің қозғалысы кезінде

дəнекерлеу ваннасы ҥшін балқытылатын

бӛлшектердің

біліктік қыздырғышы 8 балқыма металдардың қабаттарын жасайды.

7.5-сурет. Көмірсутек газы ортасында балқу сызбасы:

газоэлектрлік қыздырғыш;

Көмірсутек газы ортасында балқыту процесінің ерекшелігі газ баллонына шыққан кезде бірден кеңейіп жəне салқындайды. Ол қыздыру процесіне қосылу ҥшін электр қыздыру арқылы өткізіледі. Көмірсутек газдағы су кептіргіш көмегімен жойылады немес жҧмысты қалыпты іске қосады. Газдың қысымы оттегі редукторының көмегімен төмендетіледі, ал оның шығындары шығындарды өлшегіш қҧралмен бақыланады. Көмірсутек газы ортасында балқыту кезінде металдардың қызу көрсеткіштері төмен болады, олар шамамен 40 мм диаметрден артық емес бөлшекті өңдейді. Жекелеген шлакты қабыршақ бойынша  еңбек сыйымдылық операциялары болмайды, ал балқымада кеңестікте қойылған  кез келген детальмен жҥргізілуі мҥмкін. Жабу алаңдары бойынша өнімділік процесі 20... 30% жоғары. Процестің кемшілігі металл бҥркігіштерінің жоғары болуы, қажетті қҧраммен жəне ашық сəулелік доғалы балқыма металын алу ҥшін қосындыланған сымдарды қолдануға тура келді. Көмірсутек газды ортада балқыту кері полярлы тҧрақты токпен жҥргізіледі. Электродты сымның типі мен маркасы дөнделетін бөлшектің материалына жəне балқытылатын металдың физикалық-мехникалық қасиеттеріне байланысты таңдалады. Дəнкерлеу тогының кҥшінен бөлек сымды беру жылдамдығы да ескеріледі, ол процесте қысқа тҧйықталулар мен доғаның иліп қалмауын қамтамасыз етеді. Балқу жылдамдығы балқытылатын металдың қалыңдығына жəне балқыма қабаттарының қалыптасуына байланысты болады. Біліктерді балқыту одан кейінгі біліктердің ені 1/3 кем болмайтын жағдайлар кезінде 2,5.3,5 мм қадаммен жҥргізіледі. Электродты сымның маркасы мен типі балқытылатын металдың қаттылығын (200.300 НВ) айқындайды, ал оның диаметрі көмірсутек газ шығындарына əсер етеді. Газдың жҧмсалу жағдайларына бҧйым конфигурациясы жəне ауа қозғалысының жағдайлары ықпал етеді.

Аргон ортасында вольфрамды электродты электрлік доға балқымасы алюминий балқымасы мен титаннан жасалған бөлшектерді қалпына келтіру ҥшін кең қолданылады. Жылу энергиясының көздері мҧндай жағдайларда электр доғасы ретінде қолданылады, ол балқымайтын вольфрам электродты мен бөлшек арасында жанады. Газдан аргон қорғайды, ал  жалғаушы материал сым. Аргон балқытылған металды оттегілік ауа қышқылынан сенімді қорғайды. Оның нəтижесінде балқытылған металл берік, кеуексіз, тегіс болады. Аргонға 10...12% көмірқышқыл газын жəне 2.3% оттегіні қосу доғаның жану қабілетін ҧлғайтады жəне балқытылатын металдың берік қалыптасуына əсер етеді. Аргон шығындарын аргонның ішінен шығатын ҧсақ бөлшектерден, сыртқы көмірқышқыл газынан аргонды қорғау арқылы қысқартуға болады Электрмен балқытылмайтын электро доғалық балқыма газды дəнекермен салыстырғандаа өнімділікті 3- 4 есеге дейін ҧлғайтады жəне дəнекерлеу сымының жоғары механикалық беріктігі, термикалық ықпал ету аумағының төмендеуі,   жарықтық   сəулеленуде   энергия   доғасының   төмендеуі (аргон

ультракҥлгін сəулені) төмендетеді.

Балқыту  режимі  дəнекерлеу  тогының  кҥшіне  (көпшілік  жағдайларда ол 100.500 А қҧрайды) жəне электрод диаметріне (көпшілік жағдайда 4.10 мм) байланысты болады. Балқыту процесінің тҧрақтылығы жəне оның жақсы қалыптасуы 150 м/с жəне одан жоғары өңдеулерді жҥргізуге мҥмкіндік береді.

іріл доғалық балқыма балқыма беттеріндегі сұйықтықтықты салқындата отырып, металды доғалық балқытудың түрлерін жүзеге асырады.

7.6-сурет. Діріл доғалық балқыма қондырғысына арналған сызба:

Діріл доғалық балқымаға арналған электромагниттік вибраторлы қондырғының сызбасы 7.6-суретте көрсетілген. 3 бөлшекті өңдеу токарлы станок орталығында, 6 кассет сымдарынан беру 5 механизммен балқыма тетігін орнату арқылы 7 дірілді электр магнитпен жəне 4 мҥштікпен жҥзеге асырылады. 110 Гц жиілікті электродтың соңының тербелуі жəне 4 мм (қалыпты жағдайда 1,8...3,2 мм) дейін амплитудалық тербеліс дірілмен жасалады. Электродты металды ауыстыру мерзімді тҥрде сымдардың тҧйықталуы мен бөлшектердің бҧзылуына алып келеді. Процестің тҧрақтылығы балқу кезінде электрод дірілін қамтамасыз етеді, ол доғалық разрядтың жиі қозғалуымен тҥсіндіріледі. Сондай-ақ діріл кішігірім біліктерді беруге қаблетті, ол сызатсыз немесе сызық тҥсірмей біліктер балқымасының қалыптасуына мҥмкіндік береді. Қорек қондырғысы 24 В кернеулік тоқ көздерінен жҥзеге асырылады, сосын ол бірізді деңгеймен тҧрақтандырушы дəнекерлеу тоғының төменгі жиілігіне 9 дроссельге қосылады. Тізбектегі тоқ кҥшін реттеу 8 реостатпен орындалады. Салқындатушы сҧйықтық (

судағы кальцинирленген соданың 4.6% ертіндісі) 1-ден 2-бакке сорғы арқылы аумаққа беріледі . Діріл доғалық балқыма аумақты термикалық əсерден қорғау есебінен еңбек өнімділінгін жоғарлатуға, бөлшектердің ақаулануын барынша төмендетуге (оның алаңға орналастыру орны нормадан аспайды) қамтамасыз етеді. Бҧл тəсілдің кемшілігі балқытылғаннан кейін бөлшектің беріктігі 30.40% дейін төмендеп кетуі. Балқымалы жəне негізгі металды қосу тҥрлі факторларға əсер етеді. Атап айтсақ, полярлы тоқ (қалыпты кері полярлы тоқ«+»-дан «—»-ға), балқыту қадамдары (2,3...2,8 мм/айн), бөлшек бҧрышының электрод бҧрышы (15.30°), балқыту беттерін тазалау жəне дайындау сапасы, балқу қабаттараның  ені жəне т.б. Электр сымдарын беру жылдамдығы 1,65 м/мин, ал балқыту жылдамдығы 0,5 . 0,65 м/мин. аспауы тиіс. Балқытудың тиімді жылдамдығын мына формула бойынша анықтауға болады:

мҧнда V н

пр

мҧнда n

s

h

d

Балқытылатын қабаттың ҧсынылған ені 2,5 мм тең, ол балқу қоспасының беріктігін қамтамасыз етеді. Балқу қабаттарының қҧрылымы мен қаттылығы электрод сымдарының химиялық қҧрамына жəне салқындатылған сҧйықтық мөлшеріне байланысты. Нп-80 білікті сымдарын пайдаланған кезде 26.55 HRC қаттылыққа дейінгі салқындатылған сҧйықтық қҧйылады. Св-08 төмен көміртекті сым 14.19 HRC шегіндегі қаттылықты қамтамасыз етеді. Қалпына келтірілетін діріл доғалық дөңгелек барынша кең ауқымды. Діріл доғалық балқыманың сызбасы 7.7-суретте көрсетілген.

Балқытудың тиімді режимі: 28.30 В кернеулік, 1,6 мм диаметрлі сымның 70.75 А тоқ жылдамдығы, 1,3 м/мин сымды беру жылдамдығы, 0,5.0,6 м/мин, балқыту жылдамдығы, 1,82 мм діріл амплитудасы.

Кең қабатты балқыма

). Оған тербелмелі тетіктер мен кері полярлы тоқ қолданылады. Балқытудың мұндай қарапайым түрі алдын ала салнған ұнтақты балқыту. Автожӛндеу ӛндірісінде тозуға қарсы түратын жабындыны алу үшін хромобороникелді ҧнтақ, темір негіздері мен темір қоспасының қатты кҥйдегі ҧнақтары қолданылады.

7.7-сурет. Тозған беттердің діріл доғалық сызбасы: а

б

в

г

д

Лазерлі балқыма ҧнтақтарға, фольгілерге, оларды кейін лазерлі сəулелендіру арқылы қалпына келтіру жолымен берілген физикалық- механикалық тапсырмаларда жабындыларды алу тəсілдерін ҧсынады.

Бөлшек беттерін ҧнтақтау арқылы жҧмыс жҥргізу тҥрі жолдармен жҥргізіледі. Мəселен, дозатор көмегімен (лазерлік сəулелену аумағына тікелей), ҧнтақ кҥйінде жағып, сосын коллоидті ертіндмен  араластыру (ҧнтақ қоспасы жəне целлюлоз ертіндісі). Бірінші тəсіл кезінде ҧнтақ шығындарын ҧлғайту орны (5-тен 7 есе) жəне балқыту кезінде энергияны ҥнемдеуде жабындының физикалық-механикалық қасиеттерінің нашарлауы.

7.2-касте.        Лазерлік        балқыманың        ҧнтақтың фракциясы мен маркасынан тəуелсіз техникалық

МПа

Негізгі        қҧрамға        бекітілу беріктігі, МПа

200...

7,5

6,5

5,5

4,5

100...

6,5

5,5

3,5

60... 100

3,2

2,9

2,5

2,4

КПД балқымасы жағу енін ҧзартады (сəулеленудің жҧтылуын ҧлғайтады). Салынған қабаттардың қаттылығын бір сəттен көтерілуі ҧнтақты материалдаржың тҥйіршік жиілігі мен балқу жылдамдығын таңдау жолымен

34... 65 HRC шегінде реттеуге болады. Жиілік көлемдерін ҧлғайту қаттылық деңгейін ҧлғайтуға жəне тозу қабілеттерін тқмендетуге алып келеді. Тҥрлі фракциялы  ҧнтақтар  тиімді  болып  табылады,  олар:   40.100  мкм  —  10%,

100.280 мкм — 80%, 280 мкм жиілікте жəне  10 % жоғары.

Жабындының сапасына лазерлік сəулеленуді орналастыру айтарлықтай əсерт етеді жəне білікті толық жабады. Лазерленген жабынды бір жолғысы (0,8 мм) дейін, ал сызат тҥскен қабаттарда (0,1 мм артық емес) қалыңдықпен жабылады, олардың беріктігі 350 МПа (35 кг/мм

дейін), термикалық аумақтың терең қабаттарына дейін қамтиды. Жағылған қабаттың ені 40.50 мкм. дейін жетуі мҥмкін. Лазерлі балқыма клапандар тарелкасын, таратушы алақандарды жəне бізлік алақандары мен басқа да бөлшектерді қалпына келтіреді.

Лазерлік балқыманың технологиялық параметрлері  7.2-кестете келтірілген.

7.3.

ЛАКТЫ        БОЯУ        ЖАБЫНДЫЛАРЫН        КЕЛТІРУ КЕЗІНДЕ ШАНАҚҚА ЖЫЛУДЫҢ ӘСЕРІ

Бҥгінде шанақтың жабындыларын сапалы-декоративті жасау ҥшін қолданылатын көптеген лакты бояуларды кептіру ҥшін жоғары температурасы бар жасанды кептіргіштер қолданлады. Беттерге жағылған бояуларлы кептірудің бірнеше жасанды тəсілдері бар. Автокөлік өндірісінде барынша танымалы конвекционды, терморадиационды жəне терморадиацион- конвекционды тəсілдер. Конвекционды жəне терморадиационды кептіру сызбасы 7.8-суретте көрсетілген.

Конвекционды кептіргіш (7.8, а-сур) шанақтың ҥстінде боялған қыздырғыштан немесе қыздыратын арнайы камерадан тҧрады. Тəртіпке сəйкес, ауа жанған газ немесе электр энергиясынан шыққан бумен қыздырылады.

б 7.8-сур. Конвекционды (а) жəне терморадиационды (б) жасанды кептіргіш сызбасы:

Конвекционды кептіру кезінде лакты баяулы жабынды бетінен бастап кебеді, ол төменгі қабаттардың кебуіне жəне  боя  ертінділерінің қабаттарының булануына кедергі келтіретін жабынды беттерінде пленканың пайда болуына алып келеді. Бҧл өз кезегінде кептіру уақытын созып жібереді. Оның ҥстіне, ертіндіні кептіру процесінде шыққан бу лакты бояу беттерінің бҧзылуына жəне кеуектің пайда болуына алып келеді.

) жоғарыда аталған кепітрігке қарағанда ыңғайлы жəне еркін, ол шанақ беттерін инфрақызыл сəулелермен кептіруді жҥзеге асырады. Сəулелену процесі бояудың қабаттары арқылы кіріп жəне сəулелік энергия арқылы қыздырады. Бҧл жағдайда жабындының металлмен байланыстағы жоғарғы бөлігі арасында температура қҧлайды жəне ол температурасы төмен бөлікпен жанасады. Лакты бояулы жабындылар қабаттары бойынша температураның қҧлауы ерітіндінің жылдам кебуін қамтамасыз етеді, ал бҧл жағдайда полимеризация процесі жабындының төменгі бөлігінде пайда болады. Терморадиационды кептіргіш конвекционға қарағанда 4-15 есеге дейін жылдам кептіреді. Бҧл боялған беттерге қыздыру жағдайларын белсенді жҥргізеді жəне боялған бөліктің жоғарғы бөлігінен төменгі бөлігіне жылуды беру есебінен пленкалардың пайда болу жағдайларын жақсартады.

Терморадиационды-конвекционды кептіргіш (комбинирленген) ол инфрақызыл сəулелерімен сəулелендіруден бөлек ыстық ауамен қосымша қыздырады. Бҧл жалпы беттердің бір текті кебуін қамтамасыз етеді. Автожөндеу өндірісінің жағдайларында мҧндай тəсілдер шанақтың жоғарғы бөлігін жəне басқа да сəулеленбейтін бөліктерін (мəселен, есіктің ішкі беті, каптор, багаж қақпағы жəне т.б.) кептіруге мҥмкіндік береді.

10.Көмірқышқыл газы ортасында балқыма дегеніміз не? 11.Аргон        ортасында        вольфрамды        электродтың        электр        доғалық балқымасының ерекшелігі қандай? 12.Діріл        доғалық        балқыма  дегеніміз        не  жəне        балқытудың        барыншы жылдамдығын қалай анықтауға болады?

13.Кең қабатты балқыма дегеніміз не? 14.Плазмалық-доғалық балқыманы қалай жҥзеге асыруға болады? 15.Лазерлік балқыма дегеніміз не? 16.Авто жөндеу өндірісінде лакты бояуларды кептірудің қандай кең таралған тҥрлері бар?

17.Конвекционды жəне терморадиационды кептірулердің айырмашылығы неде?

ТОЗУҒА ТӚЗІМДІ ЖӘНЕ ЖЕМІРІЛУГЕ ҚАРСЫ СӘНДІК СЫР ЖАҒУ

8.1.

Жӛндеуге арналған сырлаудың негізгі міндеті

Жаңа лак сырлау жабынын жағудан бҧрын сырланатын беткейді сырлауға мҧқият дайындау қажет, өйткені осы деңгейде жіберілген қателер ақырғы сырлау жабынының барлық ақауларының 80 пайызын қҧрайды. Беткейді дайындау ҥш сатыдан тҧрады: шаң мен лайдан тазарту, май жəне силикон бөлшектерді майдан тазарту, тегіс емес беткей мен дəнекерленген тігістерді тегістеу ҥшін тазарту жасау. Автомобильдерді жөндеу барысында ең көп таралған пневматикалық тозаңдату арқылы сырлау əдісі болып табылады. Оның мəні қысылған ауамен лак сырлау материалының ең майда бөлшектеріне тозаңдату мен оны бір  тегіс қабатпен боялатын затқа жағу. Бояудың бҧндай əдісі сырлаудың жоғары сапасына қол жеткізуге мҥмкіндік береді жəне қысылған ауа мен сыртқа шығарылған ауа баптауының бар болуы жағдайында кез келген өндірістік жағдайда қолдануға икемді.

Пневматикалық əдіспен сырлауға арналған жабдық дегеніміз ол қҧрастырылымы оңай, қарапайым жəне пайдаланған кезде сенімді қҧрал. Кез-келген (жəй жəне тез кепкіш) лак-бояу материалдардың қолдануына, сондай-ақ бір уақытта көп тҥсті сырмен бояу мҥмкіндігі бар. Басқа əдістермен салыстырғанда, сырлау барысына аздау уақыт кетеді, өйткені бір уақыт бірлігінде лак-бояу материалының неғҧрлым көп көлемін тозаңдатуға болады.

Осы əдіспен бояудың кемшіліктеріне келесілер жатады: тҧман жаралымы салдарынан бояудың шығындалуына байланысты лак- бояу материалдарының жоғары сыбағалы шығысы (20...55% дейін); негізгі лак-бояу материалын дҧрыс пайдалануды қамтамасыз ету ҥшін еріткіштердің көп қолдануы; атмосфераға шығарылған бояу тҧманымен ластанған ауаны тазалау жəне жою ҥшін ағынды-сорғылу желдетуі бар арнайы бояу камералардың қажет болуы; пайдаланылатын қҧралды жəне əдісін мҥлтіксіз меңгерген мамандырылған бҥріккіш-жҧмысшылардың  қажет болуы. Соңғы уақыт дөңгелектердің дискілерін радиаторлар мен шанақтың сəндік элементтерін жөндеу мақсатымен сырлаған кезде ҧнтақталған бояу кеңінен қолданылады. Осы бояуларды бҧйымдарға жағу кезінде шикізатты толығымен қолдануға мҥмкіндік беретін, сондай-ақ, тиімділігі жоғары жəне сырлау жҧмыстарының экологиялық тазалығын қамтамасыз ететін арнайы триб-электр шаңдатқыштар қолданылады.

8.2.

Қорғаныш металл қаптамаларын жағудың газ-динамикалық  əдісін (Обнин ҧнтақты шаңдату орталығында өндірілген) ірі автокөлік жөндеу кəсіпорындарында да, шағын шеберханаларда да сəтті қолдануға мҥмкіндік бар, сондай-ақ келесідей мақсаттарды жҥзеге асыра алады:

Ҥдерістер таза ауада жəне қалыпты жағдайда өткізіледі. Сонымен қатар ешқандай жанатын немесе қауіпті газдар, не жоғары температура, не қауіпті сəулеленулер немесе жемір қалдықтар болмайды. Газдинамикалық əдістің мəні келесіде. Металдың балқыған майда бөлшектері дыбыстан асқан жылдамдылығымен газдық тасқын кҥйінде секундына бірнеше жҥз метр жылдамдыққа дейін жеделденіледі де, төсем жаққа бағытталады. Жоғары жылдамдықты соққы кезінде төсеммен қақтығысқан кезде бөлшектер төсемде бекітіледі де, тҧтас жабыну қҧрайды. Жҧмыс ҧнтақ бөлшектерінің температурасы əдеттегідей (бірақ əрдайым емес) олардың балқу температурасынан неғҧрлым төмен. Егер шаңдалатын ҧнтақ екі компоненттің қосындысы болып табылса, соның ішінде біреуі иілімді металл, ал екіншісі - керамикалық ҧнтақ немесе одан да мықты металлдың ҧнтағы болса, онда ҥдерістің өзі басқа жолмен өтеді. Жоғары жылдамдықты шҥмектегі ауаның ағынысы арқылы жеделдетілген қоспалы ҧнтақты материалдың бөлшектері жоғары жылдамдықта төсеммен соқтығысады. Алайда, металл мен керамика бөлшектерінің төсеммен өзара əрекеттесудің тҥрлері бір-бірінен айтарлықтай айрықша болады. Соқтығысқан кезде керамика бөлшектерінің тҥрі өзгермейді. Олар төсемнің бетінен ҧшып кетеді (сонымен бірге төсемнің материалының бір бөлшегін алып кетеді), немесе оның ішіне ендіріледі де, осылайша төсем бетімен мықты механикалық тіркесу қҧрады. Керамика бөлшектерінің төсемге деген эрозиялық əсерінің себебінен төсем бетінің ластанулардан, оксидтық қабықшалардан жəне абсорбталған заттардан тиімді тазартылады, сондай-ақ төсемнің бетінің нығайтылған бҧдырмақ қалыптасады. Металл бөлшектерінің төсем бетімен соқтығысқан кезде олардың иілу деформациясы мен олардың тҥйіскен жерінде химиялық байланыс пайда болады. Керамика бөлшектері төсемнің бетінде бекітілген металл бөлшектеріне соқтығысқан кезде олар тағы да тҥрін өзгертеді. Сонымен қатар, жабын одан сайын нығыздалады, оның кеуектілігі азаяды, ал когезиялық мықтылығы артады. Газдинамикалық əдіспен жасалатын жабындар металдық матрица мен оның ішіне қосылған керамиканың бөлек бөлшектерінен (немесе матрицаның металынан да мықты бөлшектерден) қҧралатын композитті материал болып табылады. Көбінесе кеуектілігі неғҧрлым төмен (бірнеше пайыз) жабындар болып шығады.

Кез-келген жабынның сапалы көрсеткіштері жабынның негізбен  тіркелудің беріктігі - адгезиядан қҧралады. Сондықтан жабын мен негіздің бөлінген жері қалыптасатын аумақтың айрықша маңызы бар. Жабын мен төсемнің бөлінген жері металдың немесе керамиканың бөлек жоғары жылдамдықты бөлшектері төсеммен соқтығысқан кезде  қалыптасады. Металл бөлшектері металды төсеммен өзара əрекеттескен кезде, бөлшектер де, төсемде деформацияға ҧшырайды. Осы деформацияның деңгейі мен сипатына қарай жабынның төсемге тіркелуінің беріктігі де байланысты. Осындай қарқынды əсердің себебінен кез-келген оксидті немесе майлы қабыршақтар негіздің бетінен жойылады. Жабын материалы бөлшектері мен негіздің ювенилды беттерінің тҥйісілуі қамтамасыз етіледі. Жабын мен негіздің тіркелу беріктігінің мəндері диапазоны - 30...100 МПа.

Газдинамикалық шаңдату технологиясының ерекшеліктері мынадай :

Жағылған жабындардың ең маңызды қасиеттері бұл:

Жабдықтың қҧрылымы («Димет» портативті қҧрылғы) ақаулары жоқ беттерді тимей, өңделетін бҧйымға жергілікті əсер етуге мҥмкіндік береді.

Ҥдерістің төмен энергетикасы қалың қабатты бҧйымдардың ақаулары мен зақымдарын жоюға мҥмкіндік береді. Сонымен қатар, бҧндай ақауларды басқа əдіспен (мысалы, балқыма қаптау) қалпына келтіру мҥмкін емес.

8.3.

Газтермиялық шаңдату əдісі автокөліктің базалық бөлшектерін (сермердің картері, сермер, трансмиссия білігі, қозғалтқыштың бөлшектері жəне т.б.) қалпына келтіру кезінде тозуға төзімді, қызуға берік, жемірілуге төзімді, жылуоқшаулағыш жəне басқа да жабындар қҧру арқылы кең таралған. Жабындарды қҧру ҥшін болат, тҥсті металдар мен қоспалар, борид, нитрид мен т.б. қолданылады. Жабынның қалыңдығы əдеттегідей 100...500 мкм қҧрайды. Газ термиялық ҥдерісінің мəні мынадай: жабынның негізгі материалы  (сым немесе ҧнтақ) сҧйық немесе иілімді кҥйге дейін қызады да, содан соң 0,6 МПа қысыммен газ тасқыны кҥйінде шашылады. Сонымен шашылған материал сҧйық тамшылар тасқыны немесе иілімделген бөлшектер кҥйінде өңделетін бет ҥстіне тҥсіп, бҧйымның бетіне соққан кезде оның ҥстінде бекітеді де жабын қҧрайды. Шаңдату электрлі доғалы, газ жалынды, плазмалы және жоғары жиілікті түрлеріне бөлінеді – жылу энергиясының көзіне байланысты. Осы əдістерінің əрқайсысының оң жəне теріс қасиеттері 8.1 кестесінде көрсетілген. Электрлі доғалы шаңдату қҧрылғыларында негізгі материал ретінде тек қана сым қолданылады, ал газ жалынды мен плазмалық шаңдату кезінде сым да, ҧнтақ та қолданылады. Болаттан жəне шойыннан жасалған бөлшектерді қалпына келтіру ҥшін негізінде қҧрамында 0,3...0,8% көлемінде көміртегі бар 0,8...3,0мм диаметрлі болат сым қолданылады. Алюминий қоладан жасалған сым жауапты  сырғыма мойынтірекке ҥйкеліске төзімді жабын қҧру ҥшін қолданылады.

Газ

материалдары қҧнының

таңдау еркіндігі; қызмет

көрсету оңайлығы;

жабдықтың төмен қҧны

қ

металдардан, соның

ішінде қатты

қоспалардан жабын

жасау мҥмкіндігі.

мен мықтылығы; жоғары

өнімділік.

Жемірілуге қарсы жабындар ҥшін мырышталған, алюминий жəне болаттан жасалған сымдар қолданылады. Ҧнтақтарға келесідей талап қойылады: бөлшектер сфералық пішінді жəне сусымалы болуы тиіс, қоректендіргіш оны плазматронға оңай  беруі тиіс. Бөлшектердің өлшемі 25...150 мкм. Соққан кезде бҧдан да ҧсақ бөлшектердің кинетикалық энергиясы өңделетін бет ҥстімен мықты  байланыс орнатуға жеткіліксіз, ал бҧдан ірі бөлшектер (150 мкм жоғары) қызуға ҥлгермейді, сондықтан төсеммен мықты байланыс орнатылмайды. Газ жалынды шаңдату кезінде ең жоғары температура 1 800...3 500 К, ал электрлі доғалы жəне плазмалық шаңдату кезінде температура 7 500...2 000К қҧрайды. Газ жалынды өңдеу кезінде шашылатын металдың жылдамдығы 50...100 м/с, электрлі доғалы өңдеуде – 60...2 500 м/с, ал плазмалық өңдеуде – 100...400 м/с қҧрайды. Газ термиялық шаңдатудың барлық ҥдерістерінде газдың жоғары температуралы тасқынында шашылатын материал қызады, балқиды (немесе иіледі) да, содан соң өңделетін бет ҥстімен соқтығыскан кезде жеделтіліп,

тозаңдалған соң сҧйық тамшылардың ағыны кҥйінде жабын қалыптастырады. Сонымен қатар, сымдық материал газдың жоғары температуралы тасқынына балқыған кҥйінде, ал ҧнтақ – қатты кҥйінде тҥседі. Тығыздалған ауа ағыны балқыған металлдың тамшысын өте ҧсақ бөлшектерге тозаңдатып, неғҧрлым жеделдетеді де, бөлшектер қарқындап, қалыптасады. Ҧшу барысында олар белгіленген тəртіпте ағынның қимасы бойынша жіктеледі, ал ағынның орта жағында ең аз тотықталған тозаңдалған бөлшектердің ең ірі фракциясы топталады. Ең қарқынды шаңдату ағынның орта жағында орын алады, себебі орта жағында негізбен ең мықты тіркесу жəне бөлшектердің ең төмен кеуектілігі мен тотығуы болады. Өңделетін бет ҥстімен соқтығысқан кезде бет ҥсті оксидті қабықшасы бар сҧйық немесе иілімделген бөлшектер жартылай жеміріліп, сҧйық ядросы шашырап кетеді. Соққыға дейін қатып калған бөлшектер жемірілмейді, сондықтан жабын қалыптасқан кезде газ көпіршіктерінен микроқҧрылымдар мен микротесіктер пайда болады. Шаңдату іс жҥзінде салқын төсемде өткізіледі, сондықтан шаңдататылған қабат бөлшектерінің (тамшылары) суығаннан кейін ішкі («ширау») кернеуі пайда болады. Жабын бөлшектерінің тіркесуінің өзі механикалық тіркесуден, адгезиядан, жартылай пісіруден жəне ішкі кернеудің («ширау» кҥштері) кҥшімен болады. Сонымен қатар,қалпына келтірілген бҧйымдарды пайдалану талаптарына сай келетін жабынның физикалық-механикалық сипаттамаларының маңызды мəні бар. Барлық жабындардың төсеммен тіркесуі мықты болуы тиіс жəне бҧйымның торапта жасауы барысында қабатталмауы тиіс. Зерттеулер мен пайдалану тəжірибесі көрсеткендей, тозаңдатылған қабаттарды жҧлып алған кезде олардың беріктігі пісірілген қосылыстармен салыстырғанда төмен екендігі анықталды жəне 5...80 МПа қҧрайды. Плазмалық металдаған кезде жабынның төсеммен тіркесуі неғҧрлым мықтырақ болады.

Жабынның қалыңдығы əдеттегідей 1 мм аспайды, өйткені қалыңдығы ҧлғайған сайын ішкі кернеулері артып, жабынның қабатталынуына əкеп соқтырады.

Жабынның материалы əдеттегідей төсемнен қаттырақ болады. Бөлшектердің суаруына, бет ҥстіне соқтығысқан кезде тойтарылғаннан жəне қабатта оксид қабықшаның болуы себеп болады. Шаңдатылған болат жабындардың қалыңдығы мен кеуектілігі əдеттегідей 80...97%, алюминий мен цирконий негізіндегі жабындар – 10...15% қҧрайды, ал никель негізінде өзіндік флюстеуші қоспалардан жасалған жабындардың кеуектілігі 2 % төмен болуы мҥмкін. Қҧрғақ ҥйкелісте плазмалық жабындардың пайдасы шамалы, себебі кəдімгі материалдардың тозуына қарағанда бҧндай жабынның тозуы 2-3 есе жылдам. Алайда, сҧйық жəне шекарадағы ҥйкелісте бҧндай жабындар қаттылықпен байланысы жоғары жəне ҥйкеліс коэффициенті де төмен. Сонымен қатар, жағармай жабынның бетінде оңай тарап, бет ҥстінде мықты тҧрады да, тесіктерді бітейді. Сонымен, жабынның өзін-өзі майлау қасиеті

байқалады. Жағармай жеткіліксіз болған жағдайда немесе оның уақытша тоқталуына байланысты қажалу ҥдерісі металданбаған бет ҥстімен салыстырғанда неғҧрлым кеш басталады. Тҥрпілік тозу болған жағдайда никель мен алюминий негізіндегі өзіндік флюстеуші қоспалардан жасалған жабындар жоғары тҧрақтылыққа ие. Сондай-ақ, олардың тозуға төзімділігі 45 шыңдалған болаттан 3,5-4,6 есе жоғары болады. Сырғыма мойынтірек ҥшін жақсы ҥйкеліске төзімді қасиеттеріне ие жабындар қалайы-қорғасын-мыс псевдоқоспаларынан жасалады. Жемірілуге қарсы қорғау жабындар жасау ҥшін əдеттегідей алюминий, мырыш, мыс, хромникельді қоспаларды пайдаланады. Жабындардың кеуектілігіне байланысты, олардың қалыңдығы: мырыш ҥшін – 0,2 мм, алюминий ҥшін – 0,23 мм, мыс ҥшін – 0,18 мм, жемірілуге төзімді болат ҥшін

Пайдалану барысында автомобиль шанағының əртҥрлі элементтері: төменгі бөлігінде, қанаттардың ішкі беті, бойлық элементтердің жасырылған қуыстары, көлденең торлар, тіректер жəне т.б. ең көп коррозиялық бҧзылуға ҧшырайды. Автомобиль шанағын жасап шығарған кезде тоттанудан тазарту ҥшін əр тҥрлі мастикалар мен тығыздағыштар қолданылады, бҧл шанақ жəне жасырын қуыстардың ішіне ылғал кіруіне жол бермейді. Пайдалану барысында жоғарыда көрсетілген элементтердің бетіне зауыттық жабынды қалпына келтіру немесе жаңарту қажет болады. Техникалық қызмет кӛрсету және жӛңдеу кезінде шанақтың антикоррозиялық ӛңделуі тҥбіне, дөңгелектер арқалығына, жҥксалғыш пен салон еденіне, сонымен қатар шанақтың жасырын бөліктеріне антикоррозиялық          материал          жағуды          көздейді.         (8.1-сурет).

8.1-сурет Жеңіл көлік шынағының техникалық реттілігі

Өнеркəсіп жоғары температуралы кептіруді қажет етпейтін бірқатар мастикаларды шығарады, яғни антикорлар деп аталады. Көлік қҧралдарын пайдалану жəне жөндеу жҧмыстарының шарттарына сҥйене отырып, осы мастикаға келесі

Әдетте, тоттануға қарсы мастика битумдарға, толықтыратын пластификаторларға жəне органикалық еріткіштерге негізделген композициялар болып табылады. Қорғаныш жабындардың сол класы резеңке жəне битум-каучук жабындарын қамтиды. Олар металл корпусының бетін екі жыл бойы қорғайды, ылғал мен тҧздардың əсеріне жақсы қарсы тҧрады, бірақ соққыларға жəне тастарға төзімді емес. Жасырылған қуыстарды қорғауға арналған материалдар жоғары ену қабілетіне ие, қорғаныш материалдың ағып кетуінен қорықпай, жасырын қуыстарға тоттануға қарсы өндеуден кейін шанақ кҥтімі кезінде бояуды қамтамасыз ететін пленкадағы жоғары жылу қарсыласуымен сипатталады. Шанақтың        жасырын        жəне        ішкі        қуыстарына        тоттануға        қарсы материалдарды қолданбас бҧрын, барлық ластанған шгінділерді алып тастау, тазалау жəне сенімді кептіру керек. Кірді тазалауды жəне ішкі қуыстарды сенімді желдетуді қамтамасыз ету ҥшін, оларда 8-10 мм диаметрі бар қосымша тесіктер бҧрғыланды, осылайша су ағыны осы тесіктер арқылы ластануды тазартады. Осындай тесіктер қуыстарда қысылған ауаны айдау ҥшін жəне тоттануға қарсы материалдарды тозаңдату ҥшін қолданылады. Шанақтың        жасырын        жəне        ішкі                қуысына        антикорларды        қолдану пневматикалық немесе ауасыз бҥркуде жабудың толықтығын қамтамасыз етеді.  Қиын  жерлерге  қол  жеткізу ҥшін  бҥркитін  ҧшы  бар  икемді шланг

қолданылады.

Әдетте, салонның ішкі беттері мен шанақтың багажы шуылға қарсы өңдеуден өтеді. Автомобиль салонында еденді шуылға қарсы мастикамен өңдеу бояудан кейін де, ішкі жағынан тоттануды жою ҥшін орындалады.

8.5.

Болат        шанақты        тоттанудан        қорғау                тəсілінің                бірі                –        оны                басқа металмен        -қалайы        немесе                мырышпен        жабу.                Белгілі                болғандай,        металл коррозиясы химиялық жəне электрохимиялық болуы мҥмкін. Автомобиль шанақтарында                        электрохимиялық                тоттану        басым        тҥрде        кездеседі.                Бҧл атмосферадағы                газдардан                (кҥкірт        газы,                азот                жəне                көміртек                оксидтері) жасырын қуыстарға конденсат жəне электролиттің су ерітіндісі жиналады. Бҧған қысқы қала көшелерінің тҧзды «ванналарын» жəне қышқыл жаңбырды қосуы керек. Осылайша, шанақ əрдайым дерлік электролиттермен тҥйіседі. Қазіргі        уақытта                        тоттанумен        кҥресудің                электрохимиялық   əдістері  бар. Олардың ішінде - жҧқа қалайы (қалайылау) немесе мырыш (мырыштау) қабатымен                болаттан        жасалған        шанақ                панельдерін                жабу. Екі        əдіс        бҧрыннан        белгілі        жəне        автомобиль        қҧрылысында        кеңінен қолданылады. Көптеген заманауи автомобильдер шанақтарын автомобиль зауыттарында мырыштайды. Өнеркəсіптік əдістермен қолданылатын 0,002... 0.010 мм мырыштау қалыңдығы, тоттану пайда болуына жəне таралуына қарсы                                сенімді                        қорғауды                                        қамтамасыз                                етеді. Металдың химиялық белсенділігіне байланысты қорғаныш жабындары əртҥрлі əрекет етеді. Электрохимияда метал кернеулерінің электрохимиялық қатары (Бекетовтың қатары) деген тҥсінік бар. Ол келесідей болады: литий, калий, кальций, натрий, магний, алюминий, мырыш, хром, темір, никель, қалайы, қорғасын, ... мыс, кҥміс, платина, алтын. Темірдің сол жағында белсенді        металдар,        оң        жағында        -        белсенді                емес                металдар                орналасқан. Осылайша,        мырыш                темірден                гөрі                белсенді,                ал        темір        қалайынан                гөрі белсендірек.                «Белсендірек»        дегеніміз,        осы        метал                көршіні        оң        жағынан қорғайды, тоттануға кедергі келтіреді. Оның ҥстіне, ол көршіге неғҧрлым

жақын болса, соғҧрлым тиімдірек қорғайды.

Металдың қорғаныш қабаты сызаттармен, сызықтармен зақымдалмаған кезде, өңделген бөлік қорғалатын металдан - мырыштан, хромдан, никельден, қалайыдан жасалған секілді əрекет етеді, өйткені электрхимиялық тоттану метал бетінде пайда болады. Жабынды бҧзылған жағдайда зақымдану жерінде торапта немесе қҧрамдас бөліктерде əртҥрлі потенциалы бар екі металдың қосылыстары болуына байланысты тоттануға жағымды шарттар пайда болады, төмен белсенді металл-электролит        ерітіндісі-        жоғары        белсенді        металл

электролиттің қатысуымен гальваникалық жҧп қалыптастырады. Осы металдар кернеулердің электрохимиялық қатарында неғҧрлым алыстау орналасатын болса, гальваникалық ток соғҧрлым көп болады жəне белсенді металды көбірек бҧзады. Бҧзыла отырып, ол белсендігі аздау көршіміздің коррозиялық зақымдануына кедергі келтіреді. Белсендірек металдардан жасалған қаптамалар қауіпсіз деп атайды, ал азырақ белсенді металдардан қауіпті. Гальваникалық ваннада металдарды жою                механизмі                8.2-суретте                көрсетілген. Металл жҧптың Бекетов қатарында орналасуына қарай (мырыш темір немесе        темір-қалайы)        тоттану        əртҥрлі        жолдармен        жҥреді                (8.3-сурет). Қорғаныш қабатын бҧзған жағдайда гальваникалық булар бірден пайда болған болаттан жəне ылғалдан, оң электрод (қалайы) ретінде қалайы бар жəне теріс (анод) ретінде болат арасындағы байланыс нҥктесінде дереу пайда болады. Электрондардың ағыны қалайы бетіне неғҧрлым белсенді металл ретінде ашық болаттан басталады, онда ол сутегі иондарын шығарады. Болат электролит ерітіндісіне жаңа жəне жаңа темір иондарын жіберіп, бҧзылады. Нəтижесінде,        қалайылған        болат        зақымдалған        орнында қалайылбанғаннан гөрі əлдеқайда жылдамырақ тоттанады.

Мырышталған панельде бҧл процесс басқаша болады, өйткені Бекетовтың қатарында қорғаныш металл (мырыш) темірдің сол жағында орналасқан. Мҧнда да гальваникалық жҧп пайда болады, бірақ анод мырыш, ал катод – болат болып табылады. Электрондар мырыштан болатқа дейін өтеді, мырыш бҧзылып, болат қорғалғанболып қалады. Мырыш «қалқан» біртіндеп жойылады, бірақ қарапайым температурада ол өте баяу өтеді. Мырыш тек жоғары температурада белсенді тҥрде бҧзыла бастайды. Осылайша, болат бетінің тоттанудан қорғаған кезде оны белсендірек металдың қабатымен жабу керек. Мысалы, автомобиль шанағына мырыштау қалайылаудан гөрі артық болады.

ТАЗАЛАУ КОМПОЗИТТІҢ МАТЕРИАЛДАРЫН, ПАЙДАЛАНУ ЖӘНЕ МАТЕРИАЛДАРДЫ ПАЙДАЛАНУ ӘРЕКЕТІ

9.1.

Цилиндрлік бӛлшектердің бекітілуі (белес—төлке) жабысқақ негізде желімдерді тоқтата тҧру арқылы жҥзеге асырылады, ал екінші бөлікті жҧптасқан бөліктерді мҧқият тазалаудан кейін алынатын бөліктердің біріне қолдану арқылы жҥзеге асырылады. Әдетте бҧл қосылыстар төлке, мойынтіректер, жеңдер, тісті доңғалақтар мен басқа бөлшектерді тҥзету ҥшін қолданылады. Механикалық бекіту əдістерін кҥшейту ҥшін қосылыстар қолданылғанда, олардың байланыстыру беттерінің микротегіссіздіктерге ену орын алады, бҧл кернеулер        қосылыстың                бҥкіл        бетіне        біркелкі        ҥлестірілуіне        жəне                оның беріктігін                        айтарлықтай                        арттыруға                мҥмкіндік                береді. Зерттеулер көрсеткендей, тҥйісетін беттердің барынша көп тҥйісу қысып отырғызғанда,        беттің        30%-нан        аспайды,        ал        жабысқақ        қҧрамдастарды

пайдалану 100% тҥйісуді қамтамасыз етеді.

Белес төлке бекіткіштердің бірқатар артықшылықтары бар: механикалық қосылыстарды арттырады немесе ауыстырады, фреттинг тоттануды жояды, қосылыстың бекімдігін жəне қаттылығын арттырады, кілтектерде жəне ҧяларында люфт жояды, қосымша механикалық бҧғаттау элементтерін қолдануды жоққа шығарады, тҥйісетін беттердің жергілікті кернеулерін жояды, қол жетімділікке талаптарды төмендетеді, тҥйісетін беттерде əртҥрлі материал пайдалануға мҥмкіндік береді, механикалық өңдеу қҧнын азайтады, мойынтіректер жəне төлкелердің өзін-өзі туралап реттеуге қол жеткізеді, зақымданусыз қатты жəне жҧмсақ беттерді қосуға мҥмкіндік береді, толығымен қосылыстарды оқшайлайды, тоттануды жояды.

Бҧрандалы қосылыстарды желіммен бекіту анаэробты желімдердің көмегімен жҥзеге асырылады, олар ауаны саңылаудан шығару жəне металмен тҥйісу        шарттарында        қатаяды,        əйтпесе        олар        сҧйық        болып        қалады. Желім сомын немесе бҧранда нақысына жағылады жəне соңғысын бҧрағанда, қатайып, қатты пластмасса жасап, нақыс қосылыстарда барлық қуыстарды                                                толтырады.

Алынған бҧрандама қосылыстар соққы жҥктемені жəне дірілге төзімді

болады, саңылаусыздығымен жəне тоттануға төзімділікпен ерекшеленеді. Бекітудің осы тəсілінің де бірқатар артықшылықтары бар: қҧрастыруды жеңілдетеді        жəне        жылдамдатады,                ағып        кетуді                жəне        тотығып        кетуді тоқтатады, бекіткіш элементтерді азайту арқылы ҥнемдеуді қамтамасыз етеді, бҧрандаларды,  сомындарды  немесе  тірек  бҧрандамаларды                                бекітудің бақыланатын                кҥшейтілуіне  кепілдік  береді, бөлшектеуді жеңілдетеді (оны қолмен                                                                        орындауға                                                                                болады).

Желімді қҧрамдар негізіндегі фланец тығыздағыштары қозғалтқыш жəне трансмиссия агрегаттарын жөндеген кезде ажыратылмайтын жəне серпімді қосылыстарда «сҧйық» төсемдер ретінде ойдағыдай қолданылады. Қосылыстардың тиісті сындарды өзгерістерінде, олар қатты материалдардан жасалған кəдімгі төсемдерді ауыстыруға қабілетті; алюминий фланецтерін қосу                                                                ҥшін                                                өте                                                        ыңғайлы. Фланец тығыздағыштарының артықшылықтарына оңай бөлшектеу, тез қатаю,        фланец  беттерінің  шағын  тегіссіздіктерді  толтыру,  0,5   мм  дейін саңылауда сенімді тығыздау қамтамасыз ету қабілеттігі, тоттануға қарсы сенімді                қорғау,        автомобильде                пайдаланылатын                сҧйықтарға                төзімділік, жоғары температуралық төзімділік (-55 бастап 155 ° C дейін) жатады. Автомобиль                        бөлшектеріндегі                        бҧрандалы,        тҥйіскен,                фланецті қосылыстарда желімді қҧрамдар мен герметиктер пайдалану ҥлгілері 9.1. кестеде

кӛрсетілген.

Желімді қҧрамдар автомобиль қҧрылысында жəне авто жөндеу өндірісінде шанақтың ажыратылмас қосылыстары ҥшін жəне жел шыныларын, айналарды, молдингтерді жəне т.б. желімдеу ҥшін кеңінен пайдаланылады. Герметиктер автомобильдер панельдерінің тҥйіскен жерлерін, қозғалтқыштың жəне трансмиссияның корпус бөлшектерін, гидравликалық жəне пневматикалық жетектерін саңылаусыздау ҥшін қолданылады.

Мҧның бəрі автокөліктің сапасын едəуір жақсартады, эстетикалық жəне пайдалану        сипаттамаларын        жақсартады,        бекітпелердің, тығыздауыштардың, тығыздағыштардың жəне басқа қосалқы бөлшектердің номенклатурасын азайтуға, жинау жəне жөндеу жҧмыстарының еңбек сыйымдылығын жəне өзіндік қҧнын төмендетуге мҥмкіндік береді.

9.2.

ретінде                жөндеу                композит материалдары                                                                қызмет                                                                        етеді. СМД                технологиясында        дəнекерлеу                тігісін        зауытта        дайындалған ҧсынылған        қҧрамдастарының                паста                        тəрізді                        қоспасынан                алынады. Қҧрамдастардың өзара əрекеттесу ҥдерісінде полимерлік матрицадан жəне дискреттік                толтырғыштан                тҧратын                                микрогетерофаза                қҧрылымы

жөнделетін бетке реком адгезиясын қамтамасыз етеді. Көптеген рекомдарда қҧрылымдық жəне функционалдық мақсаттары ҥшін барлық металды жəне металды        емес        машина        қҧрылысы                материалдарына        жақсы        бейімделеді. Дискретті толтырғыш болуы рекомға СМД əдісінің желімді жəне жылыту (дəстҥрлі                дəнекерлеу,                дəнекерлеу,        дəнекерлеу)        тəсілдері                алдында

қашықтықтан айырмашылық), бҧл бөлшектерді геометриялық сəйкестендірусіз қосуға, тіпті қисық беттермен жалғауға мҥмкіндік береді;

СМД əдісімен жөндеу қҧны дəстҥрлі əдістермен жөндеу қҧнынан кемінде бес        есе        аз. Өндірістік сынақтардың қорытындысы бойынша реком-Б маркасының əмбебап мақсаттағы реком автомобильдер жиынтығы мен агрегаттарының кең  ауқымын  жөндеуге  жəне  қалпына  келтіруге  ҧсынылады  (9.2-кесте). Төменде реком-Б маркасының əмбебап мақсаттары ҥшін материалдың негізгі техникалық деректері берілген.

.............................................. 2,1

Саңылауларды, тесіктерді, ойықтарды тығыздау жəне саңылаусыздау «Жібітілген» қозғалтқыштың цилиндрлі блоктары, цилиндрлі блок ҧшы, берілістер қорапшасының корпусы, гидромеханикалық беріліс пен тарату механизмдерінің корпусы, қозғалтқыштың картері, картер асты, Қозғалтқыш блогындағы гильзаны орналастыру жері, Радиатор Отын ыдысы Сорғылар мен редуктор корпусының жанар-жағармай материалдарына (ЖЖМ) арналған ыдыс Ақаулармен (кеуектілігі бар жəне кеуектілігі жоқ) бөлшектер

Тоттану мен кавитацияның зиянын қалпына келтіру Сҧйық пленкадағы қақпақтардың беті Байланыстырушы бөлшектердің қосқыштары (фланецтер, іргелес жазықтар) Цилиндрдің блок ҧшына тҧйісу жазықтары, Салқындату плитасы

қозғалтқыш блоктарының жəне төлкелерінің тҥсіру белдіктері Мойынтіректердің орналастыру жерлері: генератор, стартер, дөңгелек торлары, беріліс қорабы, білікшесінің фланец (крест ҥшін) Оймакілтек қосылыстары (кардан белесін қоса) Кілтек ойықтары Отын сорғыларының жəне басқа да қондырғылардың орындары Тегершік орындары Иінді білік орындары

Металл бетінің жоғалуын қалпына келтіру Цилиндрлер        блогының,        цилиндрлердің, сорғылардың жəне басқа да қҧрылғылардың бҧзылған жəне жоғалған бөлшектері

Реком-Б шетелдік баламалардан технологиялық жəне экономикалық артықшылықтары бар: 2: 1 компоненттерінің тҧтынушыларға көп массалық арақатынасы ҥшін қолайлы, ал шетелдік аналогтарда ол жоқ (мысалы, 100: 34 немесе 60: 25); шетелдік аналогтардың жағдайына жатпайтын  компоненттердің массалық жəне көлемдік қатынасының теңдігі (мысалы, 100: 8/6: 1 немесе 2.7:        1        /        3.5:        1); (2,4,1,6) компоненттерінің оңтайлы қатынасынан ерекшеленетін болса да, кепілдік сипаттамаларын қамтамасыз етеді жəне шетелдік баламалар компоненттердің көрсетілген қатынасын нақты сақтауды талап етеді - əйтпесе        фирма        жарнамаланатын        қасиеттерге        кепілдік        бермейді; тҧтыну қасиеттерінің тең немесе жақсырақ кешенінде        қҧны шетелдік

аналогтардан екі есе төмен болып табылады.

Алайда, рекомбинации ең, (шетелдік жəне отандық) ҧсынылған жөндеу бойынша қызметтер əзірлеушілер полимерлік матрицаның негізгі кемшіліктер сақтап: ластанған сҧйық (мҧнай, отын, антифриз, су, т.б.) жəне қатты шетелдік кірмелерді ҥшін ешқандай адгезиясы; полимерлеу ҥдерісінің температуралық коэффициентінің жоғары мəні. Осы кемшіліктердің салдарынан реком механикалық өңделмеген, қҧрғақ емес, қҧрғақ беткейге қолдануға жəне ҧзақ уақыт бойы жөндеудің қосылымының беріктік жиынтығымен қалыпты температурада жөндеу жҧмыстарын жҥргізуге тура келеді. Бҧл жағдай ауруханада жөндеу өте қолайлы болып табылады, бірақ төтенше жағдайларға мҥмкіндігін жоққа. СМД əдісі автомобильдердің тозған бөлшектерін жөндеу жəне қалпына келтіру ҥшін кеңінен қолданылады.

қолдану көлемі қандай жəне олардың артықшылықтары қандай?

АВТОЖӚНДЕУ ӚНДІРІСІНІҢ НЕГІЗГІ ТЕХНИКАЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРІН        ІСКЕ АСЫРУҒА АРНАЛҒАН ЖАБДЫҚ

1-тарау.

10.1.

ҦСТАРАЛЫҚ        ЖӘНЕ        АБРАЗИВТІ        ҚҦРАЛДАРМЕН БӚЛШЕКТЕРДІ ӚҢДЕУГЕ АРНАЛҒАН ҚҦРЫЛҒЫ

Қазіргі заманғы автомобиль қозғалтқыштарының бөлшектері - цилиндрлі блок, блоктың басы, иінді жəне тарату біліктері, қосылыстырғыштар -  жоғары дəлдікпен əзірленеді. Өлшемдері, өзара орналасуы жəне жҧмыс беттерінің пішініндегі рҧқсат етілген ауытқулар, əдетте, 0,01 мм-ден аспайды. Тиісінше, осындай өнімдердің қҧны да жоғары. Қайта қалпына келтірудің барлық кҥрделілігіне қарамастан, оларды жаңаға айырбастау орнына, жөндеуге тиімдірек болады. Екінші жағынан, жөндеуге арналған жабдық жҧмыс беттерінің дəлдігін жаңа бөліктің дəлдігіне сай деңгейде қамтамасыз етуі керек. Ең танымал шетелдік фирмалар (Van Norman сияқты (АҚШ), Quіck Way (США), Sunnen (Швейцария) жəне т.с.с) мамандандырылған ҥлкен қҧрал- жабдықтар тҥрлерін ҧсынады: Van Norman фирмасы жону жəне тегістеу станоктарын шығарумен айналысады; Quіck Way — блоктардың бастарын жөндеуге арналған жону машиналары мен станоктар; Sunnen — қозғалтқыштың бөлшектерінде əртҥрлі тесіктерді жөңдеуге арналған қҧрал.

Sunnen фирмасының ең қызықты жəне кеңінен қолданылатын машиналары 10.1 жəне 10.2 суреттерде көрсетіледі, сондай-ақ станоктардың техникалық сипаттамалары 10.1. кестеде келтірілген. 10.2 жəне 10.3-кестелерде қозғалтқыштың негізгі бөлшектерін жөндейтін мамандандырылған қҧрылғылар, стендтер жəне арнайы қҧралдар туралы ақпарат беріледі.

10.1.-cурет Цилиндрлердің блок ҧштарын кҥрделі жөндеуге арналған станок сҧлбасы: 1 - бас басы; 2 - цилиндрлер блогы; 3 - цилиндрлер блогының өздігінен цилиндрлі блокты білікке қарай басу үшін қысқыш құрылғы

Қозғалтқыштарды жөндеу кезінде цилиндрлер блогында иінді  біліктің тҥп мойынтіректерін өңдеу қажет болады. Орындарына ауыр зиян келтірілген жағдайда CB-24.000 көлденең жону станогы қолданылады. Сондай-ақ, ол блок басындағы тарату білігінің мойынтірек тесіктерін жөндеу ҥшін де қолданылуы мҥмкін.

ің

50...200        330

Иінді жəне тарату біліктерінің мойынтіректерін            жону Иінді біліктердің мойынтіректерін жанауыштау

46...178        1 140

Шатун, кҥйінте, шағын диаметрлі цилиндрлер бастарының тесіктерін Мойынтіректерді жəне шатундар қақпақтарын тегістеу       Ҧштар мен блоктардың жазықтарын

көлденеңінен –фрезерлік

жөндеу Кҥйінтелерді, тетіктерді, итергіштерді, щеткаларды жəне клапанның белдіктерін тегістеу

Шеңберлі жону

диаметрі 80 мм-ден аспауы керек

70...254

а        б

10.2-cурет. (a)        шатундардың        ҧшындағы        тесіктерін        жөндеуге        арналған        LBB-1660 көлденең жануыштау станогы

10.3-кесте. Қозғалтқыш бөлшектерін жөңдеу ҥшін арнайы қҧрылғы -кесте. Қозғалтқыш бөлшектерін жөндеуде қолданылатын арнайы қҧралдар мен стендтер

Амал        Жабдық        Сипаттамасы

к,

диаметрі 15,62 мм болатын жіліншектерді өңдеу ҥшін; электр жетегіЖануыш жақтау

блогын жануыштау        UN-60 қҧралы садаларын өңдеу ҥшін; қҧрылғының басына бекіту Электржетегі; цилиндрлер блогында əмбебап бекіту

жəне клапандарды, кҥйінтелерді жəне тҧтқаларды жөндеуге арналған (b) VR- 6500 дөңгелек жону станогы жону СН-100 көлденең жануыштау станогында орындалады.

10.2.

КӚТЕРУ,        ЖӚНДЕУ        ЖӘНЕ        ЖИНАУ ЖҦМЫСТАРЫНА  АРНАЛҒАН ҚҦРЫЛҒЫ Автожөндеу өндірісінде бөлшектер мен агрегаттарды қҧрастыру жəне бөлшектеу, техникалық сҧйықтықтарды ауыстыру, жҥйелер мен қондырғыларды реттеу бойынша жҧмыстардың көбі көтергіш қҧрылғыларды жəне қондырғыларды пайдалану арқылы орындалады. Көтергіш кез-келген авто жөндеудің ажырамас бөлігі болып табылады.

Жоспар бойынша, барлық көтергіштер бір бағаналы, екі бағаналы, платформалық (тӛрт бағаналы, тегістеуіш, параллелограмм, плунжерлік),  гидравликалық тіректер  мен  жылжымалы кӛтергіштерге

бӛлінеді . Осы тҥрлердің əрқайсысы өзінің сипаттамалары мен көлеміне ие. Көтергіштерде                электр        жетегі        ретінде        электромеханикалық, электрогидродиспен, пневмогидроды, пневматикалық жəне гидравликалық жетектер қолданылады. Дискінің тҥрі көтергіш жылдамдығын, оның қҧнын, сенімділігін жəне жҥктеме жылдамдығын анықтайды. Электромеханикалық - ең арзан, электргидравликалық көтергіштер – ең көп жҥк көтеру мен сенімділік, пневматикалық - өте жоғары жылдамдықпен ерекшеленеді. Басқа көтергіштер                        арнайы                        бағдарламаларға        арналған. Көтергіштердің негізгі техникалық сипаттамалары көтеру қабілеттілігі, автомобильдің        максималды                биіктігі,                ең        төменгі        жҥктеме        бойынша максималды   биіктікке   көтеру  жылдамдығы,  еденнен   көтергіштің  аяғына

дейін ең аз қашықтық жатады.

Орнату        көтергіштердің негізгі сипаттамалары энергия  тҧтыну, ауқымды жəне қҧрастыру өлшемдері, іргетасқа қойылатын талаптар, еден ҥстінің көлденеңнен                ауытқулары                        болып                табылады. Жҧмыс шектеулі тҥрін орындауға арналған арнайы көтергіштер арнайы топты        қҧрайды:        шанақты        жөндеу        жəне        бояу        ҥшін,        дөңгелегін                орнату бҧрыштарын реттеу, шина қҧрастыру. Ең тиімді олар басқа жабдықпен бірге жҧмыс                                                                                                істейді. Екі                бағаналы        көтергіштер                ілміктерді,        қозғалтқышты,        шығаратын жҥйені,        тежеуіштерді        жөндеу,        майды,        сҥзгілерді        ауыстыруға        ең                көп бейімделген қҧралдар ретінде ерекше көп таралған, дəріптелген жəне арзан болып табылады. Осы көтергіштер шанақтың тоттануға қарсы өңдеуді жҥргізуге ыңғайлы, өйткені олар тҥбі жағынан барлық тораптарға қол жетімділікті                                қамтамасыз                                        етеді. Жетек тҥріне байланысты екі бағаналы көтергіштер электрмеханикалық (олар жеңіл жəне арзан) жəне электргидравликалық (олар қымбат, бірақ сенімді жəне аз шулы) болып бөлінеді. Электромеханикалық көтергіштер, өз кезегінде, бір жəне екі моторлық болып бөлінеді. Екі моторлы көтергіштерде

көтеру қабілеттері жоғары жəне бҧл олардың пайдалануын анықтайды. Бір моторлы көтергіштер бірінші бекіткішті жетекшіден екінші қозғаушы білікке дейін тізбектей немесе тісті берілетін ротациямен шығарылады; олар орнатуда əлдеқайда оңайырақ, шаңнан жəне ластанудан қорғауды  қамтамасыз етеді, бҧл жоспарлы қызмет көрсету арасында ҧзақ жҧмыс жасауды қамтамасыз етеді. Дегенмен, беріліс қорабы бар көтергіштер ҥшін, берілістердегі тесіктерге қойылатын талаптар тізбекті көтергіштерге қарағанда қатаңырақ; оларды жөндеу əлдеқайда қымбат. Екі бағаналық электрмеханикалық бір моторлы жҥк көтергіштердің қҧрылысы  10.3.суретте көрсетілген.

Белдік трансмиссия 1 көлік қҧралынан көтеріп, негізгі жҥктемені көтереді, негізгі сомын 5 орнатылған трапециялы жіп бар білігінің 3 бҧруды береді, сондықтан тозады. 5 сомынға пайдалану кезінде негізгі сомындар тозудың дəрежесін анықтау ҥшін сомындар арасындағы саңылауды бақылау сызықшасымен бақылау сомыны 4 орнатылған. Көтергіш негізіндегі көлденең білік арқылы айналмалы қозғалыс білікпен 3 қарсы корпусқа беріледі. Тіректердің білік жетектеріне жалғанған көлік қҧралын        бекітуге        арналған        біліктер        6        біліктердің        айналу        бағытына байланысты синхронды тҥрде көтеріледі немесе төмендетіледі. Екі бағаналы көтергіште негізгі сомын 5 қысқыштар 6 рамасына қатаң бекітіліп, басқару шеңбері 4 айналмалы тҥрде машина салмағын тексермейтін етіп бекітіледі. Екі бағаналы электромеханикалық екі моторлы көтергіштер екі мҥлдем бірдей  тіректер  болып  табылады  жəне  қармаудың  қозғалысын синхрондау

ҥшін электронды немесе электромеханикалық сызбасы болады.

Кез-келген электромеханикалық көтергіштің ең маңызды бөлігі негізгі сомынмен жəне тірек білігінің бҧрандалы қосылысы болып табылады. Әдетте білікке жылтыратылады, ал сомын қоладан жасалған. Көптеген жағдайларда сомын қорын ҧлғайту ҥшін көтергіш жҧмыс істеп тҧрған кезде автоматты тҥрде майлайтын автоматты майға арналған арнайы шыныға орналастырылған. Соңғы кездерде негізгі сомындар барған сайын ҥйкеліс коэффициенті төмен жəне жҧмыс істеу ҥшін жеткілікті қаттылықпен көміртекті талшықтардан əзірленеді. Мҧндай сомындар көтергіштің қызмет ету мерзімін едəуір арттырады, бірақ оның қҧнын да аздап арттырады. Электргидравликалық көтергіштер қҧрылымы бойынша қарапайымдау болады, жоғары сенімділігі мен төмен шу деңгейі бар. Олардың сызбасы ҥйкеліс бөлшектерін пайдаланбай, 5 м дейін жҥк көтеруге мҥмкіндік береді. Осы көтергіш гидравликалық станция, сөрелерінің бірінде орналастырылған гидравликалық цилиндр жəне қысқыш блок жҥйесіне қосылған тізбегі немесе трос кіреді. Осы көтергіштердің ең маңызды жəне жауапты тораптары екі бағанаға орнатылған бөгеткіш қҧрылғылары болып табылады. Олар бірнеше функцияларды орындайды: автомобиль жөндеу кезеңінде көтергіштің гидроцилиндрін босатады, қармаудың орналасу көлденеңдігін дəл сақтайды, көтерілген машинаны еріксіз тҥсіруден сенімді механикалық қорғауды жҥзеге асырады.

Барлық екі бағаналы көтергіштерде келесі жалпы сипаттамалар бар: Платформа көтергіштерінде гидравликалық жетек бар. Тек төрт бағаналы қҧрылысында тізбекті немесе электромеханикалық беріліс қорабы кездеседі. Платформа көтергіштері екі бағаналы көтергіштер алдында пайда болды, бҧл сол        жылдардағы        автомобильдің        рама        қҧрылысымен        тҥсіндіріледі. Қазіргі заманғы төрт бағаналы көтергіштердің жҥк көтерімділігі 2,5 ... 20 тоннаны қҧрайды. Олар платформаның ең ҥлкені жөндеуден өткен машинада

(10.5-сурет) екі тəуелсіз платформалардан тҧрады, сондықтан олар синхронизаторлармен жабдықталған. Жақында бҧндай көтергіштер еденге қыздырылатын платформалармен жабдықталған.

Параллелограм кӛтергіштері қҧрылымы бойынша қайшы көтергіштеріне ҧқсас. Шын мəнінде, бҧл бір буынды пантограф жəне платформаның көтерілуі сөзсіз оның бойлық жылжуымен байланысты.

Алаңдарға                        қойылатын                жоғары                талаптар        осы                көтергіштердің қарапайымдылығымен өтеледі. Параллелограммды көтергіштерді ашық ауада орнатуға болады, мҧнда кеңістікті ҥнемдеу маңызды рөль атқармайды.

Тығынжыл кӛтергіштердің қҧрылымы негізінде ҥлкен гидравликалық цилиндр        бар.        Боның        жылжымалы                        бөлігінде        тҧғырнама        немесе        арнайы қармаулар        қҧрастырылады.        Осындай        көтергіштің        артқышылығы                еденге толық        орнату                болып                табылады,        Сондықтан                тыгынжыл                көтергіштердің қҧрастыруы                еденге        немесе        жерге                едəуір        салу  мҥмкіндігін        береді.        Сол қҧрылымдар заманауи жобалары жер асты суларын жылыту ҥшін дренаждық жабдықпен                                                                                                                                                                        жабдықталған. АЖК-де        жиі                пайдаланылатын        басқа        да        суасты        қҧрылғылар, гидравликалық                        субфрамдар                мен                кросс-крандарды                қамтиды.

Гидравликалық                жылжымалы        домкраттар қосалқы        бөлшектер розеткалары (10.6-сурет) көлік қҧралының төменгі немесе артқы жағын алып тастауға  арналған жəне негізгі  қҧрастыру мен  соғу  ҥшін  пайдаланылатын

тетіктерді қалпына келтіруге арналған.

Көтергіш қҧрылғы тҥріне сəйкес гидравликалық, ал жетекші приводқа сəйкес қол қҧрылғысы болып табылады. Жҥк көтергіш қҧрылғы рөлі гидравликалық цилиндрмен орындалады. Ілінген параллелограмма көліктегі тіреуішті алып, көтеру бумын қҧрайды. Барлық модельдердің ҧяларындағы кҥш органы тҧтқаны немесе педальды басқаратын плунжерлік сорғы. Автокөлік өндірісінің жағдайына ең қолайлы болып «Сорокининструмент» компаниясы өндірген 2,25 ... 3,50 т сыйымдылығы бар гидравликалық қапсырмалар қолданылады. Олардың техникалық сипаттамалары  10.4.кестеде        берілген.

Гидравликалық жылжымалы крандар (10.7-сурет) қозғалтқыштарды алып тастауға жəне орнатуға, сондай-ақ көлік қҧралдарын қысқа қашықтыққа көтеруге жəне тасымалдауға арналған. Кранның қҧрылымы V-тəрізді тірек болып табылады, оның ҥстіне қҧбырлы тірек 3 жоғарғы бөлікте бекітілген көтеру бумымен 2 орнатылады. Бумда бірнеше ілгектерге бекітілген, ілгегі бар        тасушы        тізбегі        бекітілген        ҧзарту        1                бар. 5 қуат цилиндрі кадрға жəне бумға бекітіледі. Қолмен поршенді сорғы 4 бумның                жҥктемені                біркелкі                көтеруін                қамтамасыз        етеді. Кранның көтеру қабілеті жебенің ҧзаруына байланысты жəне оның максималды  мəні  -  200  кг.  Көтеру  биіктігі  3  250  мм-ден  жоғары.  Кран

салмағы 200 кг.

10.4 –кесте домкраттардың техникалық сипаттамасы

2,25

3,5

A (қармау биіктігі), мм

C (көтеру биіктігі), мм

D (домкрат ҧзындығы), мм

Автомобильдерді жəне олардың агрегаттарын АЖК жөндеген кезде қҧрастыру жəне жинау бөлшектеу жҧмыстарының сапасын барынша көтеру мен жеңілдету мақсатында АЖК əртҥрлі мамандандырылған қҧрылғылар мен стендтер пайдаланады: доңғалақтарды алып тастау жəне орнатуға арналған арбалар (10.8-сурет), жылжымалу сомын бҧрағыштары (10.9-сурет), қозғалтқышты жинау жəне бөлшектеуге арналған стендтер (10.10-сурет)

1- тартылатын кеңейту; 2 - көтеру бумы; 3 - құбырлы тірек; 4 - қолмен поршенді сорғы; 5 - қуатты гидроцилиндр

10.10.-сурет        Қозғалтқыштарды        қҧрастыру        жəне        бөлшектеу        ҥшін электромеханикалық (а) жəне қолмен (b) жетегі бар стендтер

10.11.-сурет Артқы жақтың редукторын қҧрастыру жəне бөлшектеу стенді

10.3.

ТЕМІР ҦСТАЛЫҚ – ЖИНАҚТАУ, АРМАТУРА ЖӘНЕ ШАНАҚ ЖҦМЫСТАРЫНА АРНАЛҒАН ПНЕВМО ҚҦРАЛ Пневматикалық қҧралдарды автомобильдерді жөндеу өндірісіне қуатты бекіту жҧмыстарын істеу ҥшін, сондай-ақ ҧсталық жинау, арматура, шанақты жəне бояу жҧмыстарын орындауға кеңінен қолданылады.

Олар жоғары жəне салмағы төмен кҥшін біріктіре жəне екі дизайн нҧсқаларында қол жетімді: тікелей жəне пистолет тҧтқасымен. Бҧрғылар 10 немесе 13 мм диаметріне дейін тез қысатын бҧрғылау патронымен жабдықталған. Мақсатына байланысты олар кері немесе кері қайтарылмайтын төмен немесе жоғары айналымға ие болуы мҥмкін. Арматуралық жҧмысын тездету ҥшін өнеркəсіп қажетті шамада реттелетін тҥрлі максималды моменті ҥшін арналған

бұрағыш , ҥлкен ауқымын шығарады. Барлық бҧрауыштар шаршы жетегі бар қҧралы ҥшін əмбебап магниттік ҧстаушы, қайтымды жасалған жəне тҥзу немесе қҧрал тҧтқасы бар қолжетімді болып табылады. Қуат көзілдіріктерімен жҧмыс істеудің пайдалы қҧралы - қуат пен салмақтың бірегей қатынасы бар кəсіби ҧру гайка бҧрау кілті соңғы жобалау бір миллион циклдар бір есептелген жəне оның ақыл қолданылатын цикл санын, қҧралды алуға, оның қызмет көрсету жəне жөндеу фиксинг компьютерлік чип жабдықталған. Кілт тиімділігін арттырады жəне қызмет  ету мерзімін ҧзартады қос-əрекет ететін механизмі, жабдықталған. Пневматикалық қҧралдардың əртҥрлілігі корпус жҧмыстарының əртҥрлі сатыларын механикаландырады. Металл беттерін тегістеу ҥшін əдетте тегістеу машиналары қолданылады. Шаңды шығару жҥйесімен  жабдықталған бҧрыштық ҧнтақтау немесе белдік. Мінсіз дөрекі алдын ала тегістеу жəне аралық жəне сыртқы əрлеу ҥшін эксцентрик тегістеу машинкалары өздерін жақсы көрсетті. Тегістеу машинкалары салыстырмалы тыныш жҧмыс істейді (бос жҥріс режимінде шу деңгейі 73 дБ-ден астам емес), діріл амортизаторлары жəне тҧрғын ҥй-жылу оқшаулағыш суық ауа ағынынан оператордың қолын қорғайтын қҧралы бар. Кейбір ҧсатқыштар сығылған ауаның, сорғыш саңылау жəне бір серпімді дене болады. Қоса беріліп отырған оксиалды шланг арқылы өнімдерін сору жҥзеге асырылады.

Барлық ҧсатқыштардың қҧрылымы жҧмыс қҧралы қозғалысымен (дірілдеу, қайтарымды ілгері немесе айналмалы) ерекшеленеді жəне пішіні (жалпақ  дөңгелек, ҥшбҧрышты). Тегістеу машиналарының ерекшеліктері механикалық тежегіші  бар жҧмсақ тегістеу пластты қамтиды. Пластинаның өзі де, тегістейтін қағаз парақтарында да тесігі бар. Бірге қағаз тоғызыншы тесік болдырмаудың орталығы бітелуіне екі қосымша арналар, бір парақ жҧмыс істеу уақытын арттыруға жҧмыс аймағындағы шаңсоруды жақсарту, шамамен 30% қҧрайды. Металл бетін тазалау ҥшін қатты қорытпа инелер дəстесімен пневматикалық қалақшалар мен қҧм ағынды қондырғылар пайдаланады. Олардың көмегімен ескі бояу, лак немесе тоттануға қарсы жабындар, сондай- ақ тот басылған металдан оңай алынып тасталады. Кейбір жағдайларда ыңғайлы ауыстырылатын абразивті немесе карбид шашатын пневматикалық қалақшалар пайдаланып жҥзеге асырылады. Кесу тҥрлі ҥйлесімді (нақты өңдеу шарттарына байланысты) жҥздерінің кесімді тегістеуіш диаметрі 75 мм дискі бар ҧтқыр жəне шағын кесетін машиналармен немесе əртҥрлі конфигурациямен кесетін жиектерімен жҥзеге асыруы мҥмкін. Шанақтың зақымдалған панельдерін алып тастау ҥшін пневматикалық кескіш, кесетін машина жəне пневматикалық жҧқа араны пайдалануға ыңғайлы болып табылады. Соңғы акустикалық жабдықтар мен люктердің орнату орнату кезінде пайдаланылады. Пневматикалық пышақтардың қолданылуы кесетін жиектермен ауыстырылатын қҧралдар жиынтығымен кеңейтіледі. Атап айтқанда, тығыздалатын фланецтің беттерін жəне ескі астарын тазалауға арналған пневматикалық қашаулардың модельдері бар. Автожөндеу қҧрылғының өндірісінде дəнекерленген шанақ элементтерін бөлшектеу кезінде зиянды азайту ҥшін жиі тҥйіскен дəнекерлеу нҥктелерін бҧрғылауға арналған қҧрал пайдаланылады, сондай-ақ автомобиль шынысын проблемасыз ауыстыру ҥшін өндірушілер пневматикалық тҥрлі конфигурациядағы болат жҥздер жабдықталған осциллирленген кескішті ҧсынады. Шанақтың жаңа бөлшектерін орнатқанда мезгілде 5 мм диаметрі тесіктерді қалыптап ҥшін пайдалануға болады, пневматикалық генераторы фланец оралады, пайдалануға ыңғайлы. Жҧмсақ материалдар (алюминий жəне мыс) жəне болат тойтармалар 6 мм диаметрі бастап тойтармалар орнату ҥшін - монтаждау панельдер жəне өзге де тиімді қҧралы пайдаланылады. Пластикалық картридждерде жеткізілетін герметик қолдану кезінде, праймерлер жəне эмальдар беттерін жапқанда, тоттануға жəне шуға қарсы мастикасын сепкенде, пневматикалық қҧрылғылар жиі қолданылады. Жоғарыда аталған пневматикалық қҧралдар мен автоматтандырылған жөндеу өндірісіндегі қҧралдардан басқа, ҥрлейтін пистолет пен майды айдайтын сорғыштар қолданылады.

Жылжымалы гидравликалық крандардың жəне көтергіш домкраттардың мақсаты мен ерекшеліктері қандай?

ШАНАҚТАРДЫ ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУГЕ АРНАЛҒАН ТҤЗЕТУ – ӚЛШЕУ ЖҤЙЕСІ

Апаттық жағдайдағы шанақты жөндеу (тҥзету) жҧмысы нақты автомобиль шанағының бастапқы геометрия туралы анықтамалық деректерге сəйкес  оның бақылау нҥктелерінің геометриялық координаттарын қалпына келтіру болып табылады. Жөндеу жҧмыстары əмбебап немесе арнайы стапель-стендтерде тҥрлі əдістер арқылы жҥзеге асырылады. Әмбебап стендтер іс жҥзінде барлық ҥлгідегі автомобиль шанақтарын жөндеу ҥшін арналған. Бҧл стендтерде жөндеудің кҥрделілігі шанақтың барлық элементтеріне бастапқы өлшемдері мен пішімін беру, сондай-ақ бір-біріне қатысты кеңістікте олардың дҧрыс бағдарын қамтамасыз ету қажеттілігінен тҧрады. Әмбебеп жабдықты пайдалана отырып, бҧл міндетті сипап қарау арқылы шешуге тура келеді, ал бҧл жағдайда нəтижеге адами фактор, яғни ҧстаның тəжірибесі мен сезімталдығы ҥлкен əсер етеді. Шанақты қалыптық əдіс бойынша жөндеген кезде шанақтағы базалық жəне технологиялық тесіктердің орналасуымен анықталатын көптеген нҥктелердегі қалыптар арқылы арнайы жөндеу стендінің рамасына бекітіледі. Деформацияланған шанақ өзінің төменгі бөлігімен өте жіңішке жəне берік қалыпқа қондырылады. Осылайша төменгі платформа конфигурациясы қалпына келтіріледі. Содан кейін негіз ретінде одан шанақтың жоғарғы бөлігінің геометриясы жҥргізіледі. Автожөндеу өндірісінде қалыптық əдісті іске асыру ҥшін əмбебап  стенд нақты марка жəне ҥлгідегі автомобильді жөндеуге арналған қалыптар жинағымен жарақталады. Осылайша əмбебеп стенд арнайыға айналады.

Шанақ жөндеудің қалыптық əдісінің қҧндылығы төменде келтірілген: жөндеу стендінде жҧмыс істеу жөндеу-дəнекерлеу жҧмыстарының жоғарғы сапасын қамтамасыз етуге мҥмкіндік береді; əмбебеп стендте жҧмыс істеу кезіндегідей қаңылтыршы ҧстадан аса жоғары біліктілікті талап етпейді; қалыптарды қолдану созу ҥдерісінде көрнекілікті қамтамасыз ете отырып, жҧмысты едəуір жеңілдетеді; қалыптар қалдырып кетусіз зақымданған шанақ бақылау нҥктелерінің желісін қайталайды, бҧл деформацияланған жерлерді бақылау өлшемдерін өткізбей анықтауға мҥмкіндік береді. Сонымен қатар кҥш элементтері болып табылатын қалыптар арқылы стенд рамасына деформацияланған шанақты көп нҥктелі бекіту ҧаттылықты едəуір арттырады жəне шанақты геометриялауға тартым кҥшін салса, оның сақталуын қамтамасыз етеді. Бҧл ретте жҧмыс кезінде шанақтың зақымданбаған жерлерінің деформациялануын қам жеп қажет емес, бҧл жҧмысты жылдамдатады жəне жеңілдетеді. Деформацияланған шанақты бекітудің жəне жөндеу бөлшектерінің қатаң тəсімі жаңа панельдер мен кҥш элементтерін қиюластыру жəне дəнекерлеу еңбекті көп қажетсінетін жҧмысын жеңілдетеді. Қалыптық əдістің кемшіліктері де бар: шанақты стендке орнатуға көп еңбекті қажет етуі, автокөліктің əр моделі ҥшін жеке қалыптар жиынтығының болу қажеттілігі, бҧл жабдықты қымбаттатады, себебі əр қалып жоғары дəлділікпен сапалы қосындыланған болаттан жасалған кҥш қҧрастырмасы болып табылады. Қазірг уақытта автожөндеу кəсіпорындарында отандық жəне шетел өндірушілерімен əзірленген шанақ геометриясын қалпына келтіруге арналған алуан тҥрлі жҥйелер қолданылады. Отандық өндірушілер шанақ геометриясын қалпына келтіруге арналған мынадай жҥйелерді ҧсынады: «Эксперт 2000 Евросив» жҥйесі; Р 620 стенді; БС-123.000 қондырғысы; БС 124.000 қондырғысы; БС-167.000 рамасы; анкерлік қондырғысы бар БС-132.000 стенді. Car-o-lіner (Швеция); Chіef, Blackhawk, Car Graber (АҚШ); Autorobot (Финляндия); BBM, Daytone, Globaljіg (Италия); Zonner (Германия); Celeffe (Франция) шетел фирмалары шанақ геометриясын қалпына келтіруге арналған жҥйелерді ҧсынылады. Білгілі бір жҥйені таңдау əдетті АЖӨ материалдық мҥмкіндіктерімен жəне орындалатын жөндеу сипатына байланысты. Жеңіл жəне орташа зақымдарды жөндеуді едендік тҥзету стендтері тҥрінде орындаған аса ыңғайлы. Олардың негізгі қҧндылығы – арзан болуы, көпфункционалдылығы жəне ықшамдылығы. Шанақ геометриясының елеулі бҧзушылықтарын жою ҥшін рамалық тҥзету стапель-стендімен жабдықталған жҧмыс посты талап етіледі. Тек қалыптық стендтер ғана шанақтың зауыттық геометриясын  қалпына келтіруге мҥмкіндік береді. Рамалық тҥзету стендінің негізі берік, əрі шомбал рама болып табылады, ол жылжымалы немесе көтергішке монтаждалған болуы мҥмкін. Бҧндай раманың қҧрылмалы беріктігі өте жоғары болатындығы соншама, ол

шанақты тарту кезінде туындайтын он тоннаға ауыр жҥкке деформацияланбай шыдауға мҥмкіндік береді. Рамағы қысқыштар арқылы деформацияланған шанақ жəне тҥзетуге қажетті қҧрылғылар мен қҧралдар бекітіледі. Олар гидравликалық тартылым қҧрылғылары (бір немесе бірнеше) немесе өлшеу жҥйесінің элементтері болуы мҥмкін. Осындай жҧмыстар кезінде өлшеу жҥйесі міндетті тҥрде болуы қажет, себебі шанақтың кеңістіктік конфигурациясын қайта жаңғырту мерзімді өлшеулер мен тексерулерсіз мҥмкін емес. Көлемді рамалық əмбебеп стендке жеңіл автокөліктердің апаттық шанақтарын қалпына келтіруге арналған отандық

БС-167.000 рамасы (11.1- сурет) мысал бола алады. Ол швеллер мен бҧрыштан жасалған тікбҧрышты қиманың 1 тік тірегінен жəне 9 көлденең байлаулардан тҧратын кеңістіктік қҧрылма. Раманың төрт жағынан тік тіректерге 6 жылжымасы бар 10 көлденең жəне 8 бойлық траверсалар орнатылған. Өзінің кҥйін биіктігі бойынша өзгерте алатын траверсаның барлық биіктігі бойынша көлденең бағытта 6 жылжымалардың еркін жылжуы шанақты тҥзетуге жҧмсалытын кҥш бағытын реттемелеуге мҥмкіндік береді. Рама электрмеханикалық 4 тіреулік көтергіштің 7 тіреуіштеріне бекітіледі. Зақымданған шанақ көтергіш 4 платформаға орнатылады. Бекіту ҥшін тҧғырықтар, 3 керіп қою шынжырлары жəне 5 ҧстау қҧралдары қолданылады. Шанақты көтергіш платформасына бекіту орындары тіркеу қҧрылғысының элементтері, домкрат ҧяшықтары немесе шанақ шектерінің қатты қырлары қызмет етеді.

10   9        8

11.1. Сурет. Жеңіл автокөліктерді апаттық шанақтарын қалпына келтіруге арналған BS-167.000 рамасы: 1 - тікбҧрышты кесудің тік тірегі; 2 - қуатты гидравликалық цилиндр; 3 – керу шынжыры; 4 - көтеру платформасы; 5 - қамту қҧрылғысы; 6 - ҥстін; 7 - 4 тіректік тіркеу бағаны; 8, 10 - бойлық жəне көлденең қиылысу; 9 - көлденең байлам

Тҥзету кҥшін салудың қажетті бағытын анықтағаннан кейін кҥштік 2 гидравликалық цилиндр қысыштар жəне ҧстап тҧратын қҧралдар арқылы рамамен  жəне  шанақтың  деформацияланған  жерімен  байланысады. Тҥзету 100 кН кҥшті қамтамасыз ететін гидравлика арқылы орындалады жəне бірнеше кҥш органдары арқылы бір мезгілде тҥрлі бағыттарда жҥзеге асырылады. Жҧмыс орнын ыбырсытпайтын аса қарапайым, əрі жоғары өнімділікті жҥйе отандық

11.2.-сурет.        Р-620  жеңіл  автомобиль  шанағын  тҥзеуге арналған жер стапельді рама: a - жалпы көрініс; б – шанақ шектеріне бекіту сызбанҧсқасы; c – шынжырларды запастау сызбасы; 1, 3 - жҧмыс гидравликалық цилиндрлері; 2 - базасы; 4 - шанақ; 5 – керу қҧрылғылары; 6 –  тіреуіштер Еденге монтаждалған іргелі болат рама беттеуістенд негізі ретінде қызмет етеді жəне шанақты, кҥш тіреуіштерін, кҥші 10 т гидроцилиндрлер тҥрінде жасалған жəне пневматикалық гидравликалық жетекпен жарақталған векторлық тҥрдегі тарту қҧрылғыларын бекіту ҥшін төрт тіреуішті орнату жəне бекітуге арналған. Рама раманың барлық көлемі бойынша бойлай жəне көлденең орналасқан ені 20 мм ойықтар жасалынған қорап профильдің қиылысуын тудыратын швеллердер жиынтығынан əзірленген. Созылу кҥші кҥш тіреуіштері немесе гидродомкраттар арқылы жасалады.1 жəне 3 жҧмыс гидроцелиндрлерінен механикалық əсер шанақтың деформацияланған жерлеріне тҥрлі тіректер, тҧғырықтар, ҧзартқыштар жəне шынжырлар арқылы беріледі.

Технологиялық қызметтер бойынша стапельді жақтауға жеңіл автомобильдердің бҧзылған шанақтарының деформацияланған элементтерін жөңдеуге арналған

анкерлі қҧрылғылары бар

отандық стенды

болып табылады (11.4, 11.5 сурет).

Стенд өндірістік аймақтың еденіне жөңдетілген анкерлік қҧрылғылар 10 жиынтығынан тҧрады.

11.4.-сурет. БС-132.000 анкерлік қҧрылғыларымен стенд (а) жəне анкерлік қҧрылғылар мен ҧяшықтар тік тіректерге орналастыру сҧлбасы (б ):

2, 8

3, 6

ажырату сызбасы (в)

Шанақ табалдырығына қаттылығымен қабырғаға бекіген ҧстағыш пен кҥшті көлденең қҧбырдың

сҥйеніші, гидравликалық сорап 11 кҥшті цилиндр 3 жəне шынжыр 2 арқылы шанақтың деформацияланған элементіне

созылатын кҥш жіберетін кҥшті қондырғы 1.

Жөндеудегі автомобиль стенд ортасына қойылады жəне оның шанағына сҥйенішке тірелетін көлденең кҥшті қҧбыр

бекітіледі. Кҥшті қондырғы 1 доңғалақтармен жабдықталған, тез қозғалады жəне анкерлі қҧрылғы

көмегімен автомобильдің кез-келген жағына тез бекітіле алады. Стендтегі негізгі орынды төрт ауыспалы болат қҧбырдан жасалған диаметрі 120 мм болатын вертикалды тіреу 7 мен қалыңдығы 4 мм тікбҧрыштық қимасы 70 х 70 мм қҧбырдың көлденең траверсі 4 алады. Вертикалды тіреу кҥшті жҥктемені қабылдайды жəне өткізгіш кҥшінің талап еткен бағытына байланысты жҧмыс орнының төрт жағынан кез келген ҥйлесімде жермен бірдей бетондалған анкерлі ҧяшыққа орналасуы мҥмкін. Вертикалды тіреуге (əр ситуацияда өз биіктігіне сəйкес) көлденең траверс 4 бекітілген, оған жарты тиын 5 мен кҥш цилиндрі 6 жалғанған. Орнықтыру қҧрылымы қарапайым, тек бір мезгілде өткізу кҥшін бірнеше жерлерде жəне əр тҥрлі бҧрышта салуға жол береді. Керудің масималды кҥші 100 кН, цилиндрдің максималды шток жолы — 120 мм; қондырғының габаритті өлшемі 8 х 5 м. АЖК –да əмбебап тҥзету қабырғаларымен ортақ жҧмыс жасаған кезде шанақты тҥзету ҥшін отандық өндірістегі

БС-124.000 күш құрылғысы (11.6- сурет) қолданылады. Ол өздігінен кҥш гидроцилиндрмен 2 тік жазықтыққа ауыстырылған жəне сырға 14 есебінен ±45° бҧрышқа тік бҧрыла алатын ҥш шарнирлі кҥштік рычагты 1 білдіреді. Осындай бҧрышқа тік жазықтықта қысқыш қҧрылғының  көмегімен

4  (6, 7, 8,  9, 11

бөлшектері) кез-келген нҥктелерде тҥзету қабырғаларымен қиылыса алатын негізгі балкаға 5 қатысты қайталама балка 3 сатылы бекітіледі. Қҧрылғы доңғалақтармен 10,13 жабдықталған жəне шанақ учаскесі бойынша жеңіл ауыса алады. Кҥш гидроцилиндрімен 2 жҧптағы гидросорап 12 шанақты тҥзету процесінде кҥштік рычагтың 1 ауысуын қамтамасыз етеді. Кҥштік рычаг 1 жəне айналатын балка 3 ыңғайлы жағдайда сатылы бекітіледі. Конструкциясы жағынан кҥштік тҥзету қҧрылғылары өз қабырғаларын шетел фирмалары да жабдықтайды. Мысал ретінде, арнайы алюминийден жасалған шанақты тҥзету ҥшін ҥш шарнирмен Autorobot фин фирмасының əмбебап қҧрылғысының бірегей конструкциясы бола алады. Осы қҧрылғыны қолданудың əр тҥрлі схемалары 11.7-суретте көрсетілген.

1 – кҥш тетігі, 2 – кҥш гидроцилиндрі, 3 – бҧрылу бөренесі, 4 – қысу қҧрылғысы,

5 – негізгі бөрене, 10, 13 – дөңгелектері, 12 – гидросорғы, 14 – сырға.

11.7.-суреті. Автокөлік корпусын тҥзету кезінде Autorobot фирмасының электротехникалық қҧрылғысын ҧтымды пайдалану сызбасы Кез келген тҥзету стендін табысты пайдалануда ол жинақталатын технологиялық жабдықтау басым рөл атқарады (11.8, 11.9, 11.10 суреттері). Отандық «Евросив» пен Chіef американдық компаниясы əмбебап  тҥзету стендттерін жасап шығарудың ерекше тəсілін ҧсынады. Негізгі идея – көлемді конструкцияның бірнеше бҧзылған нҥктелерінде тҥрлі бағыттағы кҥштерді бір уақытта жҧмсау болып табылады. Стендттердің негізі бҧрғылап тегістетілген беткейі бар рама болып табылады. Рамада бҧрғыланған нҥктелердің болуы қыстырғыштарды, бекітушілерді жəне басқа да көмекші қҧрылғыларды кез келген автомобильдің орнатуын қамтамасыз ете отырып платформаның кез келген нҥктесінде бекітуге мҥмкіндік береді. Стендтте автомобильді жылдам орнату платформаны гидравликалық көтергіштермен еңкейту мен кіру басқыштарының бар болуының арқасына іске асады.

11.8.-суреті. Заңды стендтің технологиялық қағидалары жəне оны қолдану: a - қҧлыптау қысқыштары; b - қосылу кронштейні; c - қҧрастырылған қапсырмалар; d - əмбебап қҧлыптау қысқышы; d - қҧлыптау қысқыштарын пайдалану əдістері

11.9 сур. Әр алуан типті қармағыштар: а

б

в

г

Стендтердің бірегей элементі оларда бекітілген шынжырларымен колонналар тҥріндегі кҥштік тартқыш қҧрылғылар болып табылады. Керуді əрқайсысы 10 т дейін кҥш дамытатын жəне автономиялы электргидравликалық станциядан қоректенетін гидроцилиндрлер жҥргізеді. Стендтің периметрі бойынша əрқайсысы жеке бҧрылатын немесе жылжымалы қҧрылғыда барлығы беске дейін колонна бекітілуі мҥмкін. Жҧмыс қалпында колонналар рамамен қатаң байланысады жəне онда арнайы  қысқыштармен бҧғатталады.Шынжыр осы арқылы өтетін блок колоннаның биіктігі бойынша жылжуға (11.11 сур.) жəне кез келген деңгейде жҧмыс істеу ҥшін бекітілуге қабілетті. Осының барлығы кез келген бағытта шанақтың кез келген нҥктесінде кҥш салуға мҥмкіндік береді. Гидрожҥйе қажет болғанда 10 т дейін кҥш дамытуға қабілетті болса да, стендке тəн ерекшелік тҥзетудің минималды кҥш (1,5 жəне 2 т) салулар кезінде жҥргізілетіндігі болып табылады.

Бҧл типтің ең қарапайым стендтері дөңгелектердегі кҥштік мҧнаралармен жарақтандырылады, бҧл оларға оңай орын ауыстыруға жағдай жасайды. Мҧнаралы кҥштік қҧрылғылар сондай-ақ жҥк көлігінің, жол талғамайтын көліктің рамаларын жəне автобустардың шанақтарын тҥзету ҥшін еденде тҧратын стапельдерде қолданылады (11.12-сур.).

11.11.-суреті. Мҧнара ҥлгісіндегі «Sіver» əмбебап заңды стенді

Кҥштік мҧнаралар бҧларда автомобиль орналастырылатын бағыттаушылардың жанында жҧп-жҧппен орналасқан. Кҥштік цилиндрлер мҧнараларда тік орнатылады жəне кез келген вектормен: жоғары, бҥйірге, төмен жəне кез келген аралық бағытта тартып шығаруды қамтамасыз ете отырып, 25 т кҥш дамытады.

Кузовтарды тҥзетуге жəне бақылауға арналған отандық өндірістің ең қарапайым шаблондық стенді «Жигули» автомобильдерінің кузовтарын ерекше кҥрделі жөндеуден өткізуге арналған

БС-123.0 қондырғысы болып табылады (11.13-сур.). Қондырғы кҥрделі рамалық жҥйелер қатарына жатады жəне жылжымалы, екі таврлы арқалықтан жəне № 20 швеллерден пісірілген рамалық конструкция болып келеді. Раманың жоғарғы бетінде шанақтың еденінің жасаушы зауыт белгілеген геометриялық параметрлерінің базалық нҥктелерін көшіретін, алынбалы

5        411.12.-суреті. Көлбеу рамалары ҥшін едендік сырғанау мҧнарасы тҥрі: 1 - қуат мҧнарасы; 2 - қауіпсіздік саласы; 3 - биіктігі 3,8 м-ге дейін көтеру ҥшін стандартты ҧзартқыш сым (жоғары ҧзарту - 4,3 м дейін); 4 - мҧнара тірегі мҧнарасы; 5 - тасымалдау; 6 - бағыттаушы

Стендтің кҥштік элементі

болып қысқыш тетіктердің көмегімен раманың көлденең жəне бойлық арқалықтарының төменгі сөрелеріне кез келген нҥктелерде бекітіле алатын БС-124.0 кҥштік қҧрылғысы қызмет етеді. Италияның Globaljіg фирмасы əмбебап деп аталатын (қайта реттейтін) шаблондармен кузовтарды тҥзетуге арналған бірегей жҥйені жасап, тҧтынушыларға ҧсынды. Фирма тҥзету стендтерінің бөлшектерінің типтік шаблондарын стандарттаудың жəне шаблондардың жинақтарының тобын джига деп аталатын бекітпелердің бір əмбебап жинағына алмастырудың əлдебір тəжірибесін жинақтаған. Олардың көмегімен кез келген автомобиль кузовының төменгі бөлігінің кеңістіктік конфигурациясын қалпына келтіруге болады.

11.13.-суреті. Автокөліктерді тҥзету жəне бақылау ҥшін BS-123.000 орнату: 1-6 - алынбалы қапсырмалар; 7 - жақтау; 8 - қысқыш қҧрылғылармен тҧр; 9 - эксцентрлік біліктер; 10 - реттеу бҧрандалары; 11 - қуат элементі (BS-

124.000 қҧрылғысы)

Әрбір джиганың негізі монокуб болып табылады. Бекітпелердің бір бөлігі арнайы өзек-колоннамен жəне өлшегіш шкаламен бірыңғай тҧтас ретінде орындалған (11.14-сур.). Тірек табанда колонна əртҥрлі биіктікте бекітіле алады, ал тірек болса, өз кезегінде, стендтің рамасының көлденең бағыттаушысының кез келген жерінде жылжи жəне бекітіле алады.

Сурет.        11.14.        Джиганы        бекітудіңнегізі – бағаны мен және        өлшеу шкаласы                бар монокуба

Көлденең бағыттаушы (траверса) стендтің рамасын бойлай жылжиды жəне бекітіледі, бҧл оның стендтің жҧмыс кеңістігінің кез келген нҥктесіндегі əрбір қалпын тіркеп, бекітуге жағдай жасайды.

Монокубтың ойықтарында шанақты бекітетін ондаған тетіктің кез  келгенін орнату мҥмкін болады (11.15 сур.). Осылайша, жөнделетін шанақтың бақылау нҥктелерінің желісін əбден дəл қайталайтын жəне оның технологиялық пен жөндеу тесіктерімен сəйкес келетін кеңістіктік конструкция жасалады.

Шанақтың        деформацияланған        учаскелері        бірден,        бақылап        өлшеулерсіз айқындалады. Кузовтан өзге, стендтің бекітпе элементтерінің көмегімен, демонтаждалғандарының орнына орнатылған жаңа бөлшектерді (қанаттар немесе табалдырықтар) бекітуге болады. Оларды кузовқа дəнекерлеген кезде пайда болған жылулық кернеулерге орай шанақтың кеңістіктік конфигурациясының өзгеру қаупі төнбейді. Әмбебап шаблондар жҥйесін орнату ҥшін, Globaljіg фирмасы ҥш типті: System, Zіp, Rotax бірегей базалық рамаларын шығарады. Шанақ рамаға əдеттегі екі тіректі көтергіштің көмегімен орнатылады. Ең көп таралған Zіp стенді көтергішпен жəне қуатты рамамен жарақтандырылған.

11.2 МЕХАНИКАЛЫҚ        ЖӘНЕ        ЭЛЕКТРОНДЫ        БАҚЫЛАУ ЖӘНЕ ӚЛШЕУ ЖҤЙЕЛЕРІ

Әмбебап ҥлгілер жҥйесін орнату ҥшін, Globaljіg ҥш тҥрі: System, Zіp, Rotax тҥпнҧсқа негізгі кадрларын шығарады. Дене кəдімгі екі пост лифтінің көмегімен рамаға орнатылады. Ең жиі қолданылатын Zіp стенді макулатура лифтімен жəне қуатты кадрмен жабдықталған. Қазіргі заманғы робототехникалық гидравликалық тҥзілу стендтерінде дененің жөнделуінің жоғары сапасын қамтамасыз ету дене жағдайының суретін жəне дҧрыс кҥш қолданудың векторын жасайтын нақты жҧмыс істейтін жəне нақты бақылау жəне өлшеу жҥйелерінсіз мҥмкін емес. Қазіргі уақытта автоматтандырылған жөндеу өндірісінде: механикалық жəне электронды тҥрде оң жақ шкафтарды жабдықтау ҥшін бақылау-өлшеу жҥйелерінің екі тҥрі қолданылады. Екіншісі - пайдаланушы ҥшін ыңғайлы, бірақ қымбатырақ Дененің геометриясын қалпына келтірудің дəлдігі өлшеу қҧралдарына ғана емес, сонымен қатар адамзат факторына байланысты. Жаңа бақылау жəне өлшеу жҥйелерінің дамуы осы факторды барынша азайтуға мҥмкіндік береді. Механикалық сынақ жəне өлшеу жҥйесі (11.16-сурет) өлшем өлшеуіш 1, өлшеуіш гильзаларды 3, адаптерлермен 2 адаптерлер жəне дененің өлшемі бар деректер базасы (дискілер, карталар тҥрінде) тҧрады. Осының бəрі ыңғайлы ҧялы стендте орналасқан.

1 - өлшем өлшеуіш; 2 - адаптер; 3 - өлшеуіш шланг; Көрсеткілер дененің бақылау нҥктелерін көрсетеді

Толыққанды механикалық бақылау жəне өлшеу жҥйесі - екі жҥйенің ҥйлесімі - жоғарғы жəне төменгі. Өлшеу роликтерінің топсалы жҥйенің болуы жəне олардың кеңестерін ауыстыру мҥмкіндігі деформацияланған корпустың кез келген нҥктесінің координаттарын өлшеуге мҥмкіндік береді. Жоғарғы өлшеу жҥйесі жоғарғы дене нҥктелерін, қозғалтқыш бөлігінің нҥктелерін, аспа жақшаларды, есіктердің бекітілуін, шатырын, қанаттарын бекітуге мҥмкіндік береді; автомобиль платформасының төменгі басқару нҥктелері. Әрдайым жаңартылып отыратын дерекқор осы нҥктелер бойынша барлық деректерді қамтиды. Автомобиль өндірушілері бақылау нҥктелерінің өлшемді орналасуы туралы ақпаратты қамтитын дененің төменгі жəне жоғарғы бөліктері ҥшін өлшемді деректер карталарын шығарады. Басқару нҥктелеріне тҥсетін жəне оның геометриясын бақылауға болатын дене элементтері негізінен өлшеу ҥшін қол жетімді жерлерде орналасқан, олар өлшемді деректер карталарын пайдалану кезінде оңай табуға болады. Барлық оқулар картадағы белгілі бір сандары бар дененің базалық (нөлдік) нҥктелерінен алынады. Кейбір қиындықтар өлшеу нҥктелерін бамперлерді алып тастау қажет болуы мҥмкін. Алдыңғы жəне артқы ілгіштердің тірек нҥктелерінде дененің төменгі бөлігіне бақылау нҥктелері жатады, бҧл қалпына келтіру жҧмыстарының соңында өлшеу өте маңызды, себебі олар автомобиль дөңгелектерінің алдыңғы жəне артқы осьтерінің салыстырмалы жағдайын анықтайды. Қозғалтқыш бөлігіндегі нҥктелер табу өте оңай; Есіктер мен магистральдық элементтерді өлшеу қарапайым

жəне қарапайым операциялар болып табылады, əсіресе жақсы өлшеу қҧралы болғанда.

Кӛлемді деректер карталары тҥсінікті графикалық таңбалармен жабдықталған, шет тілдерін білуді қажет етпейді жəне Интернет арқылы жылдам алынады. Электрондық бақылау жəне өлшеу жҥйесі механикалық ретінде бірдей орналасады, ал айырмашылығы, сенсорлар сигналдары компьютермен өңделетін өлшеу штандарына жалғанған. Компьютерлік бағдарламада кəдімгі қағаз тҥрінде көрсету мҥмкіндігімен өлшемді деректер жинағы бар. Мониторда анық графикалық тҥрінде бақылау нҥктесінің жəне денені тҥзету процесінде өлшеу арқылы алынған нақты мəндер көрсетіледі. Электрондық бақылау мен өлшеу жҥйесінің механикалық бөлігі (11.17- сурет) бағыттағыш рельстер бойымен бҧрылыс ҧзартқышы бар қозғалыс өлшеуіш басы болып табылады. Әртҥрлі жҧмыс кҥйлеріне бҧрыла отырып, өлшеуіш басы (11.18 сурет) кеңейтумен ҥйлесімде шасси мен корпустың ең жетпейтін жерлерінде өлшеуге мҥмкіндік береді. Өлшеу бірлігі мен компьютер арасындағы ең сенімді байланыс қҧралы жиіліктегі радиожиілік болып табылады, ол ең кедергіден қорғалған жəне техникалық қызмет көрсету персоналының денсаулығына теріс əсер етпейді. Электрондық басқарудың қазіргі заманғы жҥйесінің жҧмыс принципі қарапайым: жҥйені қоқысқа (немесе көтергіштегі жҧмыс стендіне) орнатқаннан кейін жəне оны қосу кезінде дене платформасының 3-тен 4-ке дейінгі координаттарын анықтау қажет. Осыдан кейін, компьютер бағдаршамның корпусқа қатысты салыстырмалы орнын есептейді жəне өлшеулер жойылғанға дейін сызғышты автокөлікке қатысты мҧқият туралау қажеттігін ескереді, себебі оның позициясы жҧмыс дəлдігіне əсер етпейді. Осы операцияның соңында жҥйе өлшеулерге толықтай дайын жəне дененің деформация дəрежесін анықтайды.

1 - топсалы кеңейту; 2 жақшалар; 3 - сызғыш; 4 - өлшеуіш басы; 5 – нҧсқаулық. Жҥйе автокөліктің кез-келген нҥктесінің нақты уақыт режимінде тҥсіру ҥдерісі кезінде барлық ҥш координатын бақылауға мҥмкіндік береді. Нҥкте толеранттылық аймағына енгеннен кейін экрандағы координаталар жасыл тҥспен көрсетіледі жəне дыбыстық сигнал естіледі. Бҧдан басқа, жҥйе бақылау нҥктесіне өлшеу ҧшын əкелген кезде дыбыс шығарады. Сонымен қатар, экранда оның суреті көрінеді, ол операцияны жеңілдетеді жəне қате өлшеу мҥмкіндігін жоққа шығарады. Дене деформацияларын тҥзету барысында өлшемдер ҥздіксіз жҥргізіледі жəне өте жоғары жылдамдықпен бекітіледі. Жөндеудің алдында, кейін жəне жөндеу        кезінде                барлық        өлшеулердің                нəтижелерін                белгілеу        тапсырыс берушімен                келіспеушіліктерді        жоюға        мҥмкіндік                береді. Өлшеу жҥйесін орнату автомобильдің корпусына еркін кіруге кедергі жасамайды.        Одан        басқа                тҥзеткіш        станцияның                басқа        тҥйіндерімен

байланыспаған өлшеу жҥйесі орнатылуы мҥмкін.

Мониторинг жəне өлшеу жҥйесі дизайнын автономды тҥрде пайдалануға мҥмкіндік береді: əртҥрлі фирмалардың стакалары бойынша, сондай-ақ жанама        проблемаларды                шешу        ҥшін        -        мысалы,        қалпына                келтіру жҧмыстарының        кҥрделілігін                        алдын-ала                бағалау.

БАҚЫЛАУ        ЖӘНЕ        ӚЛШЕУ        ЖҤЙЕСІНІҢ        ҦТЫМДЫ ТАҢДАУЫ

Мамандардың пікірі бойынша, Ресейде жҧмыс істейтін Степелдегі заңдық стендтер бақылау жəне өлшеу жҥйелерімен (механикалық немесе электронды) 85% -ға жуық жабдықталған, яғни əрбір оныншы соқыр іс жҥзінде жҧмыс істейді. Бҧл алшақтық шҧғыл тҥрде жойылуы керек

Ресейде  заңсыз сырғанақтарды  жабдықтау ҥшін  əр тҥрлі өндірушілерден

В жҥйелерін калибрлеу жабдықтар акцияларды тҥзулеу Сҧрақ жиі АЖК қаржылық қуаты, көлемі жəне дене жҧмысының сипатына байланысты болады.

Әдетте, сынау жəне өлшеу жҥйесінің қҧны өлшеу бірлігінің қҧрамдас санына байланысты қалыптасады. Механикалық жҥйелерге бағаның таралуы 3 ... 5 мың доллар, электрондық жҥйелер ҥшін - 20 ... 30 мың доллар. Кейде электронды жҥйенің жиынтықтығы жоғарыдан өлшеу жҥйесінің жойылуына байланысты 4-тен 5 мың долларға дейін қысқартылуы мҥмкін, бҧл оң жақ қаптың технологиялық мҥмкіндіктерін айтарлықтай төмендетеді, өйткені жоғары сапалы корпус жөндеуге сенімді ҥшөлшемді өлшем болған жағдайда ғана қол жеткізуге болады. Шетелдік тəжірибе көрсеткендей, денелерді қалпына келтіруде бақылау- өлшеу жҥйелерін ҧтымды қолдану көбінесе жҧмыс тҥріне байланысты, бҧл кҥріш диаграммасынан айқын. 11.19. Бақылау-өлшеу жҥйесі оның технологиялық мҥмкіндіктері негізінде таңдалады жəне АЖК-ның нақты жағдайларымен, тапсырыстардың тҥрі, қызметкерлердің біліктілігі жəне кəсіпорынның     қаржылық     мҥмкіндіктері     бойыншаанықталады.  APP-тің дене бөлігінде орнату ҥшін осы немесе басқа мониторинг-өлшеу жҥйесін    таңдауға    көмектесу    келесі    сҧрақтарға    жауап    бере   алады.

а

б

в 1.

Автомобиль        қалайша        жҥйесіне        бекітілетін        болады?        (əмбебеап қысқыштар, ҥлгі бөлшектері)? 2. Жҥйенің жҧмыс жасау биіктігі өзгере ме? Жҥйенің жҧмыс жасау биіктігі өзгерту мҥкіндігі жөңдеу жҧмыстарының сыпасын арттыруы мҥмкін. 3.

Шанақтың нҥктелерінің өзгеруін қалайша қадағалайды? 4.

Байқалған ауытқуларды қалайша қадағалауға болады? 5.

Шынақтың өңделген жəне жаңа жасалған элементтер жҥйеде қалайша бекітіледі? (əмбебап қысқыш қҧрылғылар немесе ҥлгілер көмегімен)?

ЖАПЫРАҚ МЕТАЛДЫ ДӘНЕКЕРЛЕУГЕ ЖӘНЕ БӚЛШЕКТЕРДІ БАЛҚЫТЫП ҚАПТАУҒА АРНАЛҒАН ҚҦРЫЛҒЫ

12.1.

ГАЗЖАЛЫНДЫ, ЭЛЕКТРДОҒАЛЫ, ТҤЙІСПЕЛІ ДӘНЕКЕРЛЕУГЕ АРНАЛҒАН ДӘНЕКЕРЛЕУ ҚҦРАЛДАРЫ

Газжалынмен дәнекерлеуге арналған шілтер.

Дəнекерлеу жҧмыстарын жҥргізу ҥшін шанақ аймақтар ацетилен жəне оттегі баллондарымен, ацетилен жəне оттегі қысымын азайтуға арналған  бəсеңдеткішпен,  ауыспалы ҧштықтар жиынтығы бар пісіруші шілтерімен, қорғаныш шынысы бар көзілдіріктермен, қысқыштар жиынтығымен, дəнекерлеу ҥшін бөлшектерді жинау жабдықтарымен жабдықталуы қажет. Газбен пісірушінің негізгі жҧмыс қҧралы дəнекерлеу шілтері, оның қҧрылымы нақты реттеуді, қажетті пішінді тҧрақты дəнекерлеу жалыны, қауіпсіздік жəне минимал салмақты қамтамасыз ету қажет. Қҧралдарды арзандату ҥшін көп жағдайда бірнеше ауыспалы ҧштықтары бар əмбебеп шілтерлер қолданады, олар əр тҥрлі нөмірлермен белгіленеді. Ол қалыңдығы 0,25... 10 мм 0,2-ден 5... 10 мм дейінгі материалдарды дəнекерлеуге мҥмкіндік береді. Әдетте жіңішке табақты (0,2.4,0 мм) дəнекерлеу ҥшін № 0; 1; 2; 3 ҧштықтар жинағы бар аз қуатты  (Г-2; ГС-2; «Звездочка», «Малютка») шілтерлерді қолданады. Массасы 360.400 г осы шілтерлер ішкі диаметрі 6 мм болатын жеңілдетілген қҧбыршектермен жҧмыс жасауға арналған. Газбен пісіруші инжекторлы шілтерлердің əрекет ету принципі 12.1 суретте көрсетілген. Оттегі 0,1 .0,4 Мпа қысыммен оттегі шҧрасы

арқылы инжекторға 4 тҥседі. Инжектордың жіңішке арнасынан ҥлкен жылдамдықпен шыға отыра, оттегі ацетиленді шҧрадан келетін жанушы газды (ацетилен) сорады.

12.1-сурет. Газбен дəнекерлеу инжекторлы шілтердің əсер ету принципі:

5.

Ығыстырғыш камерада

жанармай қоспасы тҥзіледі, ол

. Жарылуды болдырмау ҥшін бірінші оттегі шҧрағы ашылады, жинақтау аяқталғаннан кейін бірінші ацетилен шҧрағы өшіріледі. АЖК газбен дəнекерлеу орындарының жҧмысын қамтамасыз ету ҥшін сығылған газбен жҧмыс жасайтын баллондар кең қолданылады (12.1 кесте). Ацетилен 100 жəне БАС-158 типті баллондармен, оттегі 150 жəне 150Л типті баллондармен жеткізіледі. Көмірқышқыл газы 150 типті баллондарда сақталып, тасымалданады. Барлық типті баллондардың сыртқы диаметрі 219 мм, корпус ҧзындығы 1 390 мм, сыйымдылығы 40 дм3. Баллондардан таңдалатын газдың қысымын азайтатын бəсеңдеткіш 18 типөлшемде шығарылады. Шанақтарды газжалынмен дəнекерлеу кезінде оттегі ҥшін LRG-1-65, ал ацетилен ҥшін ДАП-1-65 бəсекдеткіштері қолданылады. Пісіруші шілтер қҧбыршегі маталы қабатшасы немесе жіпті орағышы бар ысытылған резеңкеден жəне сыртқы резеңке қабаттан жасалады. Қҧбыршек ҥш типте шығарылады (МЕМСТ 9356 — 75 бойынша): І тип — ацетилен ҥшін жҧмыс қысымы

43,5 Ақ

Қызыл

Көмірқышқыл газы ҥшін

0,608 МПа аспайтын (сыртқы қабаты қызыл тҥсті); ІІ тип — бензин жəне керосин ҥшін жҧмыс қысымы 0,608 МПа (сары тҥсті) аспайтын; ІІІ — доттегі ҥшін жҧмыс қысымы 1,52 МПа (көк тҥсті) аспайтын. Жҧмыс кезінде қҧбыршек ҧзындығы баллоннан 8 м артық болуы қажет. Электрдоғалы дәнекерлеу кезінде дәнекерлеу тогының кӛзі. Электрдоғалы дәнекерлеу дәнекерлеу то гының көзі ретінде трансформаторлар (тҧрақты жəне айнымалы ток) мен генераторларды қолданумен жҥзге асырылады. Дəнекерлеу генераторларының ПӘК төмен жəне электржелісі болмаған кезде қолданылады. Дəнекерлеу трансформаторларының ПӘК жəне сенімділігі жоғары. Трансформатор типін таңдау пісірілетін бөлшектер қалыңдығына, дəнекерлеу тоғының қажетті кҥшіне, аппарат қуатына тəуелді.

Қорғанышгаз ортасында жартылай автоматты электрдоғалы дәнекерлеу. Шанақ тақтасының жапырақ металын қорғаныш газ (көмірқышқыл газы) ортасында дəнекерлеу Жартылай автоматтарды қолдану арқылы жҥзеге асады. Отандық дəнекерлеу Жартылай автоматтарының негізгі техникалық сипаттамалары  12.2 кестеде көрсетілген. Дəнекерлеу электрдоғасының кері полярлы тҧрақты тоғымен қоректендірген кезде жҥзеге асырылады. Қорек көзі ретінде қатты сипаттамалары, яғни ПСГ-350, ПСГ-500 жəне т.б. бар тҧрақты ток тҥрлендіргіші де қолданылады. 12.2        кесте.        Шанақты        жөндеуге        арналған        отандық        дəнекерлеу        Жартылай автоматтарының негізгі техникалық сипаттамасы Бҧл типті шетелдің аппараттар əр тҥрлі аталады: MІG (металл, инертті газ), MAG (металл, белсенді газ), жартылай автоматтар, «Кэмпи» типті аппараттар. Қазіргі кезде Cebora, Deka жəне Telwіn итальяндық фирмасының жартылай автоматтары кең таралған (12.3 кесте).

Жартылай автомат моделі

Электродты сымның диаметрі, мм

0,8.. 1,2