КӘСІБИ БІЛІМ БЕРУ

А.П. ПЕХАЛЬСКИЙ, И.А. ПЕХАЛЬСКИЙ   АВТОМОБИЛЬ ҚҰРЫЛЫСЫОқулық «Білім беру дідамытудың федералды институты» федералды мемлекеттік мекеме «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету және оны жөндеу» мамандығы бойынша орташа кәсіби білім бағдарламасын жүзеге асырушы білім беру мекемелерінің оқу үдерсінде қолдану үшін оқулық ретіндеҰСЫНЫЛДЫ.  Пікірдің тіркеу нөмірі 345.   10-басылым, стереотипті   Мәскеу«Академия» баспа орталығы2016 ƏОЖ 629.463.4(075.32)КБЖ 39.33ші723 П316Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігіжəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес «ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды.Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет.Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kzПікір берушілер:М.А. Масуев, МАЖИ (МТУ) Махачкала филиалының « Автомобиль көлігін пайдалану және автосервис» кафедрасының меңгерушісі, техника ғылымдарының кандидаты, М.В. Светлов, А.А.Николаев атындағы Мәскеуавтомобиль-жол колледжінің оқытушысы. Пехальский А.П. П316 Автомобиль құрылысы: оқулық орташа кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған. / А. П. Пехальский, И. А. Пехальский. — 10-шы басылым, стер. — М. : «Акаде-мия» баспа орталығы, 2016. — 528 б.ІSBN 978-5-4468-2870-8Заманауи отандық автомобильдердің механизмдерінің, агрегаттарының, жүйелері мен құралдарының міндеті, құрылысы мен жұмысы сипатталған. Автомобиль конструкциясының қозғалысқа, қоршаған ортаны қорғауға және автомобильдің үнемділігіне әсер ету мәселелері баяндалған.ВАЗ , «ГАЗель» , «Волга» (ГАЗ-31029, -3110), ИЖ-2126, ЗИЛ жәнеЗИЛ-5301 «Бычок» текті автомобильдердің, сондай-ақ, ГАЗ-3307, КамАЗ, МАЗ және т.б. текті автомобильдердің механизмдерінің агрегаттары және жүйелері қарастырылған.Оқулық «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету және оны жөндеу» мамандығы бойынша «Автокөлікке техникалық қызмет көрсету және оны жөндеу » (МДК.01.01) кәсіби ПМ.01 модулін меңгеру кезінде қол- данылуы мүмкін.Орташа кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған. ӘОЖ 629.463.4(075.32)КБЖ 39.33ші723     ІSBN 978-5-4468-2870-8 © Пехальский А.П., Пехальский И.А., 2005© «Академия» білім беру-баспа орталығы, 2013© Рәсімдеу. «Академия» баспа орталығы, 2013 ҚҰРМЕТТІ ОҚЫРМАН!       Оқулық «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету және оны жөндеу» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік жиын- тықтың бөлігі болып табылады.Оқулық «Автомобиль көлігіне техникалық қызмет көрсету және оны жөндеу» ПМ.01 кәсіби модулін зерттеуге арналған.Жаңа буынның оқу-әдістемелік жиынтықтарында жалпы білім беретін және жалпы кәсіби пәндер мен кәсіби модульдерді зерттеуді қамтуға мүмкіндік беретін дәстүрлі әрі инновациялық оқу материалдары жинастырылған. Әрбір жиынтықта жұмыс бе- рушінің талаптарын ескере отырып, жалпы және кәсіби құзырет- терін меңгеруге арналған оқулықтар мен оқу құралдары, оқыту әрі бақылау құралдары бар.Оқу басылымдары электронды білім беру ресурстарымен то- лықтырылып отырады. Электронды ресурстар құрамында ин- терактивті жаттығулар мен тренажерлары бар теориялық және практикалық модульдері, мультимедиялық объектілер, интернет- тегі қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелер бар. Оған терминологиялық сөздік пен оқу үдерісінің негізгі параметрлері: жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмаларды орын- дау нәтижесі бекітілетін электронды журнал енгізілген. Элек- тронды ресурстар оқу үдерісіне жеңіл кірістірілген әрі түрлі оқу бағдарламаларына бейімделе алады. ВВЕДЕНИЕ       Автомобильдің жалпы құрылысы. Автомобиль негізгі үш бөліктен тұрады: шанақ, шасси және қозғалтқыш.Шанақ жүргізушіні, жолаушылар мен жүкті орналастыруға арналған. Автобустар мен жеңіл автомобильдердің шанағы деп жүргізуші мен жолаушылары бар салонды айтады. Жүк автомо- бильдерінде шанақ жүргізушінің жұмыс орны болып саналатын кабинадан, жүктерді және жолаушыларды (борттық платфор- ма болған жағдайда) тасымалдауға арналған платформалардан тұрады.Шасси үш механизмнен тұрады: трансмиссия, қозғалыс бөлігі және басқару механизмі (В1 сурет).Трансмиссия қозғалтқыштың иінді білігінен автомобильдің жетекші доңғалағына дейін айналу кезін жібереді. Оның құрамы- на ілінісу муфтасы 3, беріліс қорабы 4, карданды беріліс 5, басты беріліс 6, дифференциал 7, доңғалақтың жетекті біліктері кіреді. Автомобильдің қозғалыс бөлігіне рама 10, аспалар 2 және8, амортизаторлар, 1 және 9 доңғалақтары, алдыңғы білік және артқы белдік қаптамасы кіреді.Автомобильдің басқару механизміне тежеуіш пен тізгінді басқа- ру 11 жатады. Тежеуіш автомобильдің қозғалыс жылдамдығынВ1 сур. Автомобильдің негізгі механизмдерінің орналасуы:1 — басқарылатын доңғалақ; 2 — алдыңғы аспа; 3 — ілінісу муфтасы; 4 — б еріліс қорабы; 5 — карданды беріліс; 6 — бас беріл іс; 7 — дифференциал; 8 — артқы аспа; 9 — жетекші доңғалақ; 10 — рама; 11 — тізгінді басқару; 12 — қозғалтқыш бәсеңдетуге әрі толық тоқтатуға арналған. Тізгінді басқару автомо- бильдің қозғалу бағытын өзгерту үшін қажет.Қозғалтқыш 12 — жылу энергиясын мехникалық жұмысқа ай- налдыратын күш қондырғысы.Қозғалтқыштар туралы жалпы мәліметтер. Автомобиль- дерде іштен жанатын қозғалтқыш деп аталатын піспекті қозғал- тқыштар қолданылады. Мұндай қозғалтқыштарда жанармай жанғанда бөлінетін жылу механикалық жұмысқа түрленеді.Іштен жанатын автомобиль қозғалтқыштары келесі қасиеттер бойынша бөлінеді:міндеті бойынша — көліктік және стационарлық. Көліктік қозғалтқыштар автомобильдерге, сондай-ақ, өздігінен жүретін ма- шиналарда орнатылады. Стационарлық қозғалтқыштар стационар- лық күш қондырғыларында жұмыс істеуге арналған;жұмыс кезеңін жүзеге асыру әдісі бойынша — төрт тактілі және екі тактілі. Барлық заманауи автомобильдерде төрт тактілі қозғалтқыштар орнатылады. Екі тактілі қозғалтқыштарды әдетте қуаты төмен көлік құралдарында (мотоцикл мен мотоарбашаларда) қолданылады;қоспаның түзілу әдісі бойынша — ішкі (карбюраторлық) және сыртқы (дизельдер) қоспа түзілуі бар. Карбюраторлық қозғал- тқыштарда жанармай қоспасы карбюратор деп аталатын арнайы құралда бензин буы немесе жанармай газдары және ауадан пайда болады, дайын күйінде қозғалтқыш цилиндріне жіберіледі. Дизель- де сұйық жанармай үлкен қысыммен цилиндрге бүркіп, ол жерде бүрку, булану мен тұтану болады;жұмыс қоспасының тұтану әдісі бойынша — электр ұшқыннан тұтану (карбюраторлық және газ) және ауаны (дизельді) қатты сығу кезінде пайда болатын жоғары температура әсерінен тұтану;қолданылатын жанармай түрлеріне байланысты қозғал- тқыштарды екі негізгі топқа бөледі: сұйық жанармаймен және сығылған әрі сұйытылған газбен жұмыс жасайтындар. Бұдан бөлек, бірінші топта сұйық отынның жеңіл сұрыппен (бензин, бензол, керосин, лигроин және спирт) және сұйық отынның ауыр сұрыптарымен (дизельді отын) жұмыс істейтін қозғалтқыштарды атап өтуге болады;цилиндр саны бойынша;цилиндрлердің орналасуы бойынша: бір қатарлы — цилиндр- лердің тік орналасуымен; V-тәрізді — цилиндрлердің 90° бұрышта орналасуымен; оппозитті — цилиндрлердің 180° бұрышта орнала- суымен;цилиндрлерді жаңа зарядпен толтыру әдісі бойынша: үрле- мелі және үрлемесіз қозғалтқыштар;салқындату әдісі бойынша — артық жылуды бұру салқын- датқыш сұйық көмегімен немесе цилиндрді ауамен үрлеу әдісімен жүзеге асады. Қозғалтқыштың жалпы құрылысы. Іштен жанатын піспекті қозғалтқыштардың құрамында екі механизм бар: қос иінді-ша- тунды және газ тарататын, сондай-ақ салқындату, қуат көзі, отал- дыру, қосу және майлау жүйелері.Қос иінді-шатунды механизм газ жарылысының күшін алуға және піспектің тура сызықты қайтарымды-берілісті қозғалысы- ның иінді біліктің айналмалы қозғалысына айналуға арналған. Қос иінді- шатунды механизмнің негізгі бөлшектері болып ци- линдр блогы, цилиндр блогының бастиегі, картер, картер тұғы- рығы, иінді білік, шатундар, піспектер, піспекті сақиналар, пі- спекті сұққылар мен сермер саналады.Газ таратушы механизм цилиндрге жанармай қоспасының уақытында жіберілуіне және пайдаланылған газды шығаруға жа- уапты. Газ тарататын механизмге тарататын білік, итергіштер, штангалар, рокер өзегі, рокер, клапандар, клапан өзегінде бекіту- ге арналған тетіктері бар клапандар серіппесі жатады.Қозғалтқыштың салқындату жүйесі артық жылуды бұруға және 80 ...95 °С аралығында температуралық режимді сақтап тұруға арналған. Қозғалтқыштың салқындату жүйесінің екі түрі бар: қоршаған ортаға жылуды сұйықпен бұратын және артық жылуды қозғалтқыш цилиндрлерінен ауамен үрлейтін. Салқында- тудың сұйық жүйесінде радиатор, сорғы, термостат, цилиндрлерді салқындату рубашкасы және радиатор жалюзилері бар.Қозғалтқыштың майлау жүйесі қозғалатын тетіктерге майды беру үшін, үйкелісетін беттерден үйкелісу заттарын жою үшін және үйкелісетін тетіктерді салқындату үшін керек. Жүйенің не- гізгі құралдары май қабылдағышы бар май сорғысы, майды таза- лау сүзгілері, май радиаторлары, қозғалтқыш картерінің венти- ляция жүйесінің бөлшектері, магистралдер мен құбырлар болып табылады.Карбюраторлық қозғалтқыштардың қуат көзі жүйесі қозғал- тқыш цилиндрлаерінен бөлек жанармай қоспасын дайындау үшін және оны цилиндрге жіберу үшін қажет. Жүйенің негізгі құрал- дары болып жанармай багы, карбюратор, күрделі және ақтап та- зарту сүзгілері, жанармай сорғысы, ауа сүзгісі, кіріс және шығыс құбырлар, бәсеңдеткіш саналады. Дизельдің қуат көзі жүйесіне отын багы, күрделі және ақтап тазартудың жанармай сүзгілері, төмен қысымды басқылайтын сорғы, жоғары қысымды жанармай сорғысы, бүріккіштер, ауа сүзгісі, шығыс құбырлар, бәсеңдеткіш құбыры мен бәсеңдеткіш.Оталдыру жүйесі қозғалтқыш цилиндрлерінде жұмыс қоспа- сының тұтануына арналған. Дизельдерде оталдыру жүйесі бол- майды, себебі жанармай қоспасының тұтануы қатты сығылу сал- дарынан ауаның жоғары температурасы әсерінен болады.Қосу жүйесіне қозғалтқыштың қосуын жеңілдететін құралдар кіреді. Қозғалтқыштың негізгі параметрлері. Қозғалтқыштың не- гізгі параметрлеріне мыналар жатады:өлі нүктелер — қозғалтқыш цилиндріндегі піспектің шет- кі қалпы, бұл қалыпта піспек өз қозғалысы бағытын өзгертеді. Жоғарғы өлі нүкте (ЖӨН) мен төменгі өлі нүкте (ТӨН) болады;піспек жүрісі — піспектің бір өлі нүктеден екіншіге дейін жүріп өткен жолы;қозғалтқыштың жұмыс кезеңі — жылу энергиясы механика- лық энергияға түрленетін үдерістердің жиынтығы;такт — піспектің бір жүрісі ішінде болатын жұмыс кезеңінің бөлігі;жану камерасының көлемі немесе сығылу көлемі — піспектің жоғарғы өлі нүктеде болғандағы піспектің үстіндегі кеңістік;цилиндрдік жұмыс көлемі — піспектің жоғарғы өлі нүктеден төменгіге қозғалу кезінде босап қалатын кеңісітік;цилиндрдің толық көлемі — жану камерасының көлемі мен цилиндрдің жұмыс көлемінің қосындысы;қозғалтқыштың жұмыс көлемі — литр түрінде көрсетілген барлық цилиндрлердің жұмыс көлемдерінің қосындысы;сығылу деңгейі — цилиндрдің толық көлемінің жану камера- сының көлеміне қатынасы. Сығылу деңгейі қозғалтқыш цилин- дрінде жұмыс қоспасы қанша рет сығылатынын көрсетеді;жылу энергиясы механикалық жұмысқа түрленетін такт саны. Қозғалтқыштар төрт тактілі және екі тактілі болады. Төрт тактілі деп жұмыс үдерісі піспектің төрт жүрісі (немесе иінді біліктің екі айналымы) ішінде болатын қозғалтқышты айтамыз. Екі тактілі деп жұмыс үдерісі піспектің екі жүрісі (немесе иінді біліктің бір айналымы) ішінде болатын қозғалтқышты айтамыз. І Б Ө Л І М ҚОЗҒАЛТҚЫШ    1 т а р а у ЖҰМЫС КЕЗЕҢДЕРІ Төрт тактілі карбюраторлық қозғалтқыштың жұмыс кезеңіІштен жанатын қозғалтқыштың жұмыс кезеңі - бұл белгілі бір реттілікпен қайталанып отыратын үдерістер жиынтығы.Төрт тактілі қозғалтқыштың әрбір осындай үдерісі такт деп аталады және ол піспектің бір жүрісі ішінде болады.Карбюраторлық қозғалтқыштың тактілері жіберу – цилиндрді жанармай қоспасының жаңа зарядымен толтыру; сығылу – ци- линдрге жіберілген жанармай қоспасының жаңа заряды келесі жылу энергиясын механикалық жұмысқа түрлендіруге арналған жұмыс жүрісі деп аталатын тактіге дайындалу үшін сығылады; соңғы такт пайдаланылған газдарды шығару болып табылады. Бұдан кейін тактілер осындай реттілікпен қайталанады.Шартты түрде тактілер өлі нүктеде басталып аяқталады деп алып, қозғалтқыштың теориялық жұмыс кезеңін қарастырайық.Бірінші такт — жіберу (1.1. а сур.). Такт басталмас бұрын піспек ЖӨН-де орналасады. Шығыс клапаны 6 жабық, ал кіріс клапаны 4 ашылады. Піспек 1 ЖӨН-нен ТӨН-ге орын ауыстыра отырып, ол жерде ауаның сейілуін жасап, піспек үстінде көлемді босатады. Иінді біліктің айналуы газ тарататын механизмі бөлшек- тері арқылы кіріс 4 клапанына беріледі және ол ашылады. Ауаның сейілу әсерінен цилиндрге 2 кіріс түтік 3 арқылы карбюратордан жанармай қоспасы келіп түседі. Цилиндрда ол пайдаланылған қалдық газбен араласып, жұмыс қоспаға түрленеді. Жіберу так- тісінің соңында цилиндр ішіндегі қысым 80...90 кПа (0,8...0,9 кгс/ см2) құрайды. Жіберу тактісінің соңыңда жұмыс қоспасының тем- пературасы 80...120°С-ға жетеді. Бұл ретте қозғалтқыш оптимал- ды температураға дейін қыздырылған болу тиіс. Олай болмаған жағдайда, температура нормадан төмен болады. 1.1 с у р. Төрт тактілі бір цилиндрлі карбюраторлық қозғалтқыштың жұмыс кезеңі:а — жіберу тактісі: 1 — піспек; 2 — цилиндр; 3 — кіріс түтігі; 4 — кіріс клапаны; 5 — оталдыру білтесі; 6 — шығыс клапан; 7 — шығыс түтігі; 8 — шатун; 9 — иінді білік; б — сығылу тактісі; в — кеңею тактісі (жұмыс жүрісі); г — шығыс тактісі.Екінші такт — сығылу (1.1, б сур). Сығылу тактісі кезін- де қос клапан жабық болады. Піспек ЖӨН-нен ТӨН-ге жылжып, жұмыс қоспасын 6—10 рет сығады. Сығылу нәтижесінде жұмыс қоспасының температурасы 300...450 °С-ге дейін көтеріледі, ал қысым 1000... 1200 кПа-ға (10.12 кгс/см2) жетеді.Үшінші такт — жұмыс жүрісі (1.1, в сур.). Сығылу тактісінің соңында піспек оталдыру білтесі 5 арқылы ЖӨН-ге жақындаған- да, цилиндрге электр ұшқыны жіберіледі, сол кезде цилиндрдегі жұмыс қоспасы тұтанады. Жұмыс қоспасы жанған кезде, жану камерасындағы температура 2000...2500 °С-ға дейін жетеді, бұл цилиндр ішіндегі қысымның 3...4 МПа (30...40 кгс/см2) дейін кенеттен көтерілуіне әкеліп соқтырады. Қысым піспектің түбіне 1 жіберіліп, кейін піспекті сұққы мен шатун 8 арқылы иінді білікке 9 жіберіледі, ол жерде иінді білікті айналдырады. Піспек бұл кезде ЖӨН-нен ТӨН-ге орын ауыстырады.Жұмыс жүрісі кезінде қос клапан жабық. Бұл негізгі такт кезін- де жылу энергиясы механикалық жұмысқа түрленеді. Жұмыс жүрісінің басында қысымның шапшаң өсуінен және бұл қысым- ның иінді білікке берілгеннен кейін піспек үстіндегі көлемнің үлкеюі салдарынан қысымның кемуі байқалады. Температура 1200...1400 °С-ға дейін, ал қысым 400...500 кПа-ға (4.5 кгс/см2) дейін төмендейді. Жұмыс жүрісі аяғында шығыс клапаны ашы- лады және пайдаланылған газ шығыс құбыры 7 және бәсеңдеткіш арқылы атмосфераға шығады. Төртінші такт — пайдаланылған газды шығару (1.1, г сур.). Шығару тактісі кезінде шығыс клапаны ашылады 6 және пайда- ланылған газ шығыс құбырлар 7 арқылы атмосфераға шығады. Бұл ретте піспек ЖӨН-нен ТӨН-ге жылжиды. Алайда цилиндрді пайдаланылған газдардан толық тазалау мүмкін болмайды. Пайда- ланылған газдардың бір бөлігі цилиндрде қалады және жанармай қоспасының келесі зарядымен араласады. Піспек ЖӨН-ге келген кезде, шығыс клапаны жабылады және жұмыс үдерісі қайтала- нады. Шығару тактісінің соңында цилиндрдегі қысым 110...120 кПа-ға (1,1...1,2 кгс/см2) дейін, ал температура 700...850 °С-ға дейін төмендейді. 2.Төрт тактілі дизельдің жұмыс кезеңіТөрт тактілі дизельдің жұмыс кезеңі карбюраторлық дизель сияқты төрт қайталанатын тактіден тұрады: енгізу, сығылу, жұ- мыс жүрісі және шығару.Алайда, бұл үдерістің айтарлықтай айырмашылықтары бар, мысалы, ағып кету сипаты, цилиндрді жаңа зарядпен толтыру, қоспаның түзілу және жанармай қоспасының тұтану әдісі, себебі дизельде жанармай цилиндрге дайын жанармай қоспасы ретінде емес, ұсақ шашырау жағдайында жіберіледі.Бірінші такт — енгізу (1.2, а сур.). Енгі- зу алдында піспек 7 ЖӨН- де болады және ТӨН- ге қарай қозғала бастайды. Шығыс клапаны 5 бұл сур. Бір цилиндрлі төрт тактілі дизельдің жұмыс кезеңі:а — енгізу тактісі: 1 — сорғы; 2 — бүріккіш; 3 — ауа сүзгісі; 4,5 — кла- пандар ; 6 — цилиндр; 7 — піспек; б — сығылу тактісі; в — жұмыс жүрісі; г — шығару тактісі кезде жабық болады. Цилиндрде 6 жұмыс көлемінің артуы кезін- де ауаның сейілуі пайда болады және оған ауа сүзгісінен 3 өткен ауа келіп түседі. Цилиндрде ауа шығару тактісі кезінде цилиндр- дан шықпаған пайдаланылған газдың біраз бөлігімен араласады. Шығару тактісі ТӨН- ге піспектің келу сәтінде аяқталады. Осы уақытта енгізу 4 клапаны жабылады. Цилиндрге таза ауаның енгізілуі аяқталған кезде, ондағы температура 50...80°С-ға (қыз- дырылған қозғалтышта), қысым — 90...95 кПа-ға (0,9...0,95 кгс/ см2) жетеді.Екінші такт — сығылу (1.2, б сур.). Енгізу тактісі аяқталған- нан кейін және енгізу клапаны жабылған соң піспек таза ауаны сығып, ЖӨН-нен ТӨН-ге жылжи бастайды. Такт соңында сығылу нәтижесінде ауа температурасы 600…700 °С, ал қысым — 4...5 МПа (40...50 кгс/см2) құрайды. Температура мен қысымның осылайша артуы дизельдердегі сығылу деңгейінің жоғары дең- гейімен түсіндіріледі (16...20 және жоғары). Жоғары температу- ра мен қысым жоғары қысымды сорғыны сығу 1 тактісі соңында бүріккіш арқылы 2 қозғалтқыш цилиндріне бүркілетін жанармай- дың тұтануына қажетті. Қозғалтқыштың сенімді жұмысы үшін цилиндрдегі сығылған ауаның температурасы өздігінен тұтанған жанармай температурасынан әлдеқайда жоғары болу тиіс.Үшінші такт — жұмыс жүрісі (1.2, в сур.). Сығылу тактісі соңында иінді білік айналымын бойынша санағанда піспек ЖӨН- ге 15° ± 30’ бұрышқа жетпегенде, жоғары қысымды сорғы бүрік- кіш арқылы шамамен 18...20 МПа (180...200 кгс/см2) қысыммен дизель отынын бүркейді. Жанармайды бүрку қысымы жанармай- дың жұқалап бүркуін және жану камерасының көлемі бойынша тарауын қамтамасыз ететін жану камерасында сығылған ауаның қысымынан жоғары болу керек. Дайындалатын жанармай қоспа- сының сапасы бүрку қысымының көлемі мен жану камерасының формасына байланысты болады. Жанармай ағыны шүмектің бүр- ку саңылауларынан шыққан кезде ұсақ бөлшектерге ұсақталады. Жанармайдың бүркуі мен тез арада булануына жану камерасы- ның арнайы формасы көмектеседі, бұл арқылы жанармай ағы- ны мен камерадағы ауа құйынды қозғалысқа айналады. Жоғары температура (600...700 °С) әсерінен жұмыс қоспасының өздігінен тұтануы орын алады. Жұмыс қоспасының бір бөлігі піспек ЖӨН- ге қозғалғанда, яғни сығылу тактісінің соңында, ал басқа бөлігі піспектің ТӨН-ге қозғалғанда жанып кетеді. Жану кезінде пайда болатын газдар 1800...2000 °С температура кезінде піспек түбін- де қысым (6...8 МПа (60...80 кгс/см2) жасайды. Газ қысымы астын- дағы піспек ЖӨН-нен жылжып, механикалық жұмыс жасайды. Жұмыс жүрісі аяғында цилиндрдегі температура 1100...1300 °С, ал қысым — 300...400 кПа (3...4 кгс/см2) дейін төмендейді.Төртінші такт — шығару (1.2, г сур.). Жұмыс жүрісі піспек ТӨН- ге жеткенде аяқталады және шығыс клапаны ашылады. Ішкі қысым әрекеті әсерінен пайдаланылған газ шығыс клапаны, шығыс құбыры және бәсеңдеткіш арқылы атмосфераға шығады. Піспек пайдаланылған газды ысырып, ТӨН-нен ЖӨН-ге жылжи бастайды. Кіріс клапаны осы кезде жабық болады. Шығару так- тісінің соңында пайдаланылған газ температурасы 700...800°С дейін, ал қысым — 110...120 кПа (1,1... 1,2 кгс/см2) дейін төмен- дейді. Иінді біліктік одан арғы айналымы кезінде жоғарыда аталған тактілер дәл осындай ретпен қайталанады. 3.Екі тактілі карбюраторлық қозғалтқыштың жұмыс кезеңіЕкі тактілі карбюраторлық қозғалтқышта жұмыс кезеңі піспек- тің екі жүрісі ішінде немесе иінді біліктің бір айналымы ішінде болады. Оның конструкциясы төрт тактілі қозғалтқыштың кон- струкциясынан айырмашылығы үлкен. Бастыайырмашылық – клапандардың жоқтығы. Клапан функцияла- рын үш терезе атқарады: кіріс, шығыс және үрлемелі. Газ тарату механизмінің функциясын піспек орындайды. Екі тактілі кар- бюраторлық қозғалтқыштарда цилиндр жанармай қоспасын жи- нау мен дайындауда негізі рөл атқаратын нығыздалып жабылған картермен қосылады. Мұндай қозғалтқыштар тура ағынды-кар- терлі үрлемесі бар қозғалтқыштар деп аталады. Қозғалтқышты жұмысқа дайындау үшін карбюраторды жанармай қоспасымен толтыру керек және оны цилиндрге қайта жіберу қажет. Қозғал- тқыштың жұмыс кезеңін қарастырайық.1.3. сур. Екі тактілі карбюраторлық қозғалтқыш құрылысы мен жұмысының сызбасы:а — бірінші такт; 1 — қосиінді камераның арнасы; 2 — үрлемелі терезе; 3—піспек; 4 — цилиндр; 5 — білте; 6 — шығыс терезе; 7 — кіріс терезе; 8—карбюратор; 9 — қос иінді камера; б, в — екінші такт; - —ауа; жа- нармай; жанармай қоспасы; пайдаланылған газ; қозғалыс бағытыБірінші такт. Піспек 3 (1.3, а сур.) ТӨН-нен ЖӨН-ге жыл- жиды. Бұл ретте картерде еркін көлем көбейе түседі және ауа- ның сейілуі артады, ал цилиндрда 4 көлемнің азаюы салдарынан піспекті 3 көтеру кезінде жұмыс қоспасының сығылуы, қысым мен температураның артуы байқалады. Көтеру кезінде піспектің төменгі жиегі кіріс терезесін ашады 7, ол арқылы картердегі сейілу әсерінен карбюратордан 8 жанармай қоспасы келіп түседі. Осы уақытта піспек көтеріліп, жану камерасындағы жұмыс қоспасын одан әрі сығуды жалғастырады. ЖӨН-ге жақындағанда оталдыру білтесі арқылы 5 цилиндрдің жану камерасына жұмыс қоспасын тұтандыратын электр ұшқыны беріледі. Қоспа 2000...2200 °С тем- пература мен 3...4 МПа (0,3... 0,4 кгс/см2) қысымда жанып кетеді. Екінші такт. Пайда болған ыстық газ кеңейеді және піспек түбіне салмақ түсіреді. Салдарынан ол төмен түседі және шатун- ды қозғалту арқылы иінді білікті де қозғалысқа келтіреді (1.3, б сур.). Төмен түскенде піспек бірінші кезекте төменгі жиегімен кіріс терезені жабады 7 және қос иінді камерада 9 жанармай қоспасын сығуды бастайды, осы уақытта жұмыс жүрісі жалға- са береді. Піспек бастиегінің жоғарғы жиегі шығыс терезесін 6 ашқан кезде, пайдаланылған газ шығыс құбыр мен бәсеңдеткіш арқылы атомосфераға шығады. Піспек қос иінді камерада жанар- май қоспасын сығып, төмен түсуді жалғастыра береді. Бір уақыт- та бастиек піспек бастиегінің жоғарғы жиегі үрлемелі терезені 2 ашады және сығылған жанармай қоспасы қос иінді камерадан арна арқылы 1 цилиндрді толтыра әрі оның ішінен қалдық пай- даланылған газды ысырып цилиндрге өтеді (1.3, в сур.). Жанар- май қоспасының біраз бөлігі пайдаланылған газбен бірге жұмысүдерісіне қатыспай, атмосфераға ысырылады.Екі тактілі карбюраторлық қозғалтқыштарда картер құрғақ болады және ішінде май болмайды. Қозғалтқыш бөлшектерін майлау үшін қажетті май көлемі бензинге тікелей құйылады. Сөй- тіп, екі тактілі қозғалтқыштың жанармай қоспасы ауадан, бензин буынан және майдың ұсақ тамшыларынан құралады. 1.3. Карбюраторлық қозғалтқыштардың жұмыс кезеңдерінің кейбір түрлеріВАЗ-2111 және -2112 автомобильдерінің қозғалтқыштарында жанармайды басқарудың электр жүйесі бар. Бензин сорғысының электр жетегі бар және ол жанармай багының ішінде орнатылған. Бензин бүріккіштер арқылы кіріс құбыры мен кіріс клапанда- рына жіберіледі, ол жерде қызып, тез арада буланады және кіріс клапандары ашылғаннан кейін буланған күйі цилиндрге жетеді. Жанармайды берудің осындай жүйесі бар қозғалтқыштардың әр  1.4.сур. Камера алды алау- лы тұтандыруы бар төрт так- тілі карбюраторлық қозғалт-қыштың сызбасы1 — негізгі жану камерасы; 2 — ар на; 3 — қосымша камера; 4—білте; 5 — рокер ; 6 — қо- сымша камера клапаны; 7 — не- гізгі камера клапаны; 8 — кар- бюратордың қосымша камерасы;9 — карбюратор ; 10 — цилиндр піспегі; 11 — цилиндр цилиндрінде екі кіріс және екі шығыс клапандары бар.Бұл жанармайды үлестіріп бүрку жүйесі, себебі әрбір цилин- дрге жанармай бөлек бүріккіш арқылы жеткізіледі. Бүрку жүйесі атмосфераға зиянды газдардың аз шығуына себепкер болады.Үнемділік пен қуаттылығын арттыру үшін карбюраторлық қозғалтқыштар камера алды-а- лаулы тұтандырумен орындалу мүмкін (1.4 сур.).Осы қозғалтқыштың негізгі жану камерасынан 1 өзге тағы қосымша камерасы 3 (алдыңғы камера) бар. Қос камера да газ тарату механизмінің бір рокері арқылы жұмыс жасайтын кіріс клапандарымен жабдықталған. Енгізу тактісі кезінде рокер 5 бір уақытта қосымша камераның клапанын 6 және негізгі жану ка- мерасының 1 клапанын 7 ашады. Қосымша камераға 3 карбю- ратордың қосымша камерасынан 8 байытылған қоспа, ал негізгі жану камерасына 1 карбюратор- дан 9 жұтаңдаған қоспа келіптүседі. Такт соңында электр білтесі 4 байытылған қоспаны алдыңғы камерада тұтандырады. Ыстық алау арна 2 арқылы үлкен қы- сыммен негізгі жану камерасына 1 лактырылады, оның ішіндегі сығылған жұтаңдаған қоспаның барлық көлемінен өтіп, оның тез тұтанып жануын қамтамасыз етеді. Қалған үдерістер кәдімгі төрт тактілі карбюраторлық қозғалтқыштағыдай болады.Соңғы жылдары бензин бүріккіш арқылы тікелей цилиндрге немесе кіріс құбырына бүркелетін қозғалтқыштар пайда болды. Тұтандыру электр ұшқыны арқылы жүзеге асады.Түрлі отын түрінде жұмыс істейтін көп жанармайлы қозғал- тқыштар әзірленген. Мысалы, дизельді отынмен, бензинмен, ке- росинмен жүретін қозғалтқыштар. Отынның барлық түрлерінде жұмыс жасағанда үнемділік және қуаттылық көрсеткіштері бір- дей болып келеді. Осындай қозғалтқыштар жұмысының ерек- шелігі – жану камерасы піспек бастиегінде жасалғандығы әрі арнайы формасы бары. Жанармай цилиндрге бүріккіш көмегімен такт соңында жіберіледі. Бүріккіш жанармайдың шамамен 5 %-ын қыздырылған ауаға бағыттайды және бұл жанармай тез тұта- нады. Жанармайдың басым бөлігі (шамамен 95 %) бүріккішпен қиылған шар тәріздес формасы бар жану камерасының қабырға- ларына бағытталады және ол жерде пленка түрінде жайылады. Жану камерасындағы ауа құйынды қозғалысқа ие. Ол жанармай пленкасын қабырға бойымен созып, олардың үстінен буланған жанармайды біртіндеп жанып кету үшін жану аумағына үрлей- ді. Осындай біртіндеп жанып кету — түрлі жанармай түрлерінде қозғалтқыштың жұмыс жасау мүмкіндігінің негізгі алғы шарты. 5.Қозғалтқыштардың әртүрлі типтерінің артықшылықтары мен кемшіліктеріЕкі тактіл қозғалтқыштардың төрт тактілі қозғал- тқыштарға қарағанда артықшылықтары:біртекті жұмыс, себебі екі тактілі қозғалтқыштың жұмыс ке- зеңі иінді біліктің бір айналымы ішінде жүзеге асады. Екі тактілі қозғалтқыштардың қуаты төрт тактілі қозғалтқыштардың қуаты- на қарағанда 60...70 % көп, бұл жұмсақ сермер орнатуға мүмкін- дік береді;екі тактілі қозғалтқыштар құрылысы жағынан қарапайым, себебі олардың міндетін піспек атқаратын газ тарату механизмі жоқ.Екі тактілі қозғалтқыштардың кемшіліктері:үнемділігі жағынан төрт тактіліге есе береді, себебі пайдала- нылған газдан цилиндрді тазалау жүйесі нашарлау;цилиндрді үрлеу ыстық қоспамен жүзеге асырылады, бұл қоспаның 30 % -ның шығынына әкеліп соғады;қарқынды салқындатуды талап етеді;бөлшектері майлау үшін бензинге майды қосу (4 %-ға дейін) піспек түбінде, клапан бастиектерінде және жану камерасының қабырғаларында күйіктің көптеп жиналуына әкеліп соқтырады;қос иінді камерадағы төмен қысымның салдарынан жарты- лай жүктеме режимінде жеткіліксіз үрлеу жұмыс қоспасының тұтануының қалдырылуына әкеліп соғады;шығыс және үрлемелі терезелердің болуы жұмыс жүрісінің ұзақтығын қысқартады.Аталған кемшіліктерден екі тактілі қозғалтқыштарды ав- томобильге орнату тиімсіз болып шықты. Бұл қозғалтқыштар мотоциклдарда, мопедтерде, мотороллерде, мотоарбашалар- да, сондай-ақ аспалы қайық моторы және тракторлардың қосу қозғалтқышы ретінде қолданылады.Дизельді қозғалтқыштардың карбюраторлық қозғалт- қыштарға қарағанда артықшылықтары:сығылудың жоғары деңгейі мен арзан жанармайға байналы- сты үнемділігі басым (25…30 %);өрт жағынан қауіпсіз; оталдыру жүйесі жоқ, әдетте карбюраторлық қозғалтқыштар- да осы жүйе бойынша ақаулар үлесі үлкен болады;жанармайдың құрамында канцерогенді заттар аз;дизельді қозғалтқыштар иінді білік айналымының аз жиілі- гі ішінде айналу кезі көбірек болады.Дизельді қозғалтқыштардың кемшіліктері:карбюраторлық қозғалтқыштарға қарағанда қиындатылған, қосу, әсірісе қысқы уақытта;қуат бірлігіне шаққандағы металл шығыны карбюраторлық қозғалтқыштарға қарағанда 30 % артық;тым шулы және жұмысы күрделі;технологиялық және техникалық тұрғыдан дайындау мен қы- змет көрсетудің күрделі үдерістері. 6.Дизельдегі үрлемҚозғалтқыш қуаты иінді біліктің айналым жиілігіне, сығылу деңгейіне және цилиндрдің жұмыс көлеміне байланысты болады. Дизельдің литрлық қуатын арттыру үшін цилиндрді ауаменсалмақты толтыруды арт- тыратын газ турбиналық үрлемді қолданады, себебі ауа онда 0, 15...0,17 МПа (1,5...1,7кгс/см2) қысыммен беріледі. Нәтижесінде жа- нармайдың толық жануы қамтамасыз етіледі. Ауаның турбиналық үрлемі цилиндр көлемін әрі иінді біліктің айналым жиілігін ұлғайт- пай қозғалтқыштың қуат- тылығын 20...40 % арттыруға мүмкіндік береді. 1.5. сур. Дизельдің газ турбиналы компрессоры жұмысының сызбасы1 — цилиндр; 2 — піспек; 3 — кіріс клапаны; 4 — кіріс құбыр желісі; 5 — ортадан газ шығыс құбыры арқылы 9 өтеді және турбина доңғалағының қа- лақшаларына 8 қысым түсіреді. Тур- бина доңғалағы турбиналық тепкіш компрессордың доңғалағы; 6 — ком- прессорының білігіне 6 турбокомпрес- сордың білігі; 7— орнатылған, ал оның басқа ұшында турбокомпрессордың корпусы; 8 — турбина доңғалағы; 9 — шығыс құбыры; 10 — шығыс ортадан тепкіш компрессордың клапаны; 11 — піспекті сұққы; 12 — шатун доңғалағы 5 орнатылған. Турбина доңғалағы пай- даланылған газ Қарапайым турбиналық компрессор келесідей жұмыс жасайды (1.5 сур.). Шығыс клапаны ашық болғанда 10, пайдаланылған қысы- мы астында айналады, ал онымен бірге ауаны кіріс құбырдан алып, кіріс кла- паны 3 арқылы жану каме- расына құбыр бойымен 4 айдап отырып, ортадан теп- кіш компрессор доңғалағын да айналдырады. Цилиндр- ге 1 ауаны айдау піспек 2 ЖӨН-ге жақындағанда клапандардың жабылу сәтінде жүзеге асады. Осы уақытта шығыс клапаны әлі ашық және піспек ЖӨН-нен өткеннен соң (40° пайызға, иінді біліктің айналымы бойынша санаса) жабылады. Кіріс клапаны да уақытынан бұрын ашылады. Себебі қозғалтқыштар көп цилиндр- лі болғандықтан, газ турбиналық компрессор енгізу тактісі жүзеге асатын цилиндрлерде сығылған ауаны үздіксіз беру арқылы жұ- мыс істейтін болады.Газ турбиналық үрлемнің кемшіліктеріне цилиндрге келіп түсетін жанармайдың көп үлесі жанып кететіндіктен, қозғал- тқыш бөлшектерінің жылу кернеулігінің артуын және турбина- лық компрессордың жұмысына кететін қуат шығынын жатқызуға болады. Бақылау сұрақтарыТөрт тактілі карбюраторлық қозғалтқыштың жұмыс үдерісін түсіндіріңіз.Төрт тактілі дизельдің жұмыс үдерісін түсіндіріңіз.Екі тактілі карбюраторлық қозғалтқыштың жұмыс үдерісін түсіндіріңіз.Жанармайды бүркуді басқарудың электронды жүйесі қа- лай жұмыс істейді? (ВАЗ-2112 қозғалтқышын мысалға алып)Камера алды алаулы тұтандыруы бар қозғалтқыштар қа- лай жұмыс жасайды?Екі тактілі қозғалтқыштың төрт тактіліге қарағанда ар- тықшылықтары мен кемшіліктерін атаңыз.Дизельді қозғалтқыштың карбюраторлық қозғалтқышқа қарағанда артықшылықтары мен кемшіліктерін атаңыз.Турбиналық үрлеулі дизельдер қалай жұмыс жасай- ды? 2 т а р а у ЖҰМЫС ТӘРТІБІ   2.1. Цилиндрлердің орналасуы мен саныЖеңіл көлік құралдарында бір цилиндрлі қозғалтқыштар қол- данылады. Бір цилиндрлі қозғалтқыштың басты кемшілігі – бұл иінді білік айналымының біркелкі еместігі. Мұндағы біліктің ай- налым жылдамдығының тек жұмыс соққысы кезінде пайда бо- луына байланысты, ал басқа соғулар кезінде айналу жылдамдығы баяулайды. Айналым жиілігін қалыптандыру үшін айтарлықтай массасы бар серіппелер қолданылады. Бір цилиндрлі қозғал- тқыштардың теңгерімі төмен. Ішінара есептелетін массасы бар және әртүрлі бағытта айналатын қосымша екі біліктерді орнату арқылы теңдестіріледі.Автомобиль қозғалтқыштарындағы цилиндрлердің ең аз саны-екі (ВАЗ-1111, -1113 «Ока» қозғалтқыштары). Ока вагондары- ның екі цилиндрлі қозғалтқыштары теңдестіру біліктеріне ие. То- лықтай теңдестірілген қозғалтқыш жоқ, өйткені айналу кезінде реакция ретінде пайда болатын аудару кезінде теңгеру мүмкін емес. Теңдестіруді жақсарту үшін қозғалтқыштарды көп цилин- дрлі етіп жасайды, бұл ретте жұмыс жүрістері әр түрлі цилиндр- лерде бір-бірімен сәйкес келмейді. Қозғалтқыштың цилиндрлері неғұрлым көп болса, иінді білігінің айналымы соғұрлым біркелкі болады. Көп цилиндрлі қозғалтқыштарда қос иінді механизмнің бөлшектеріне түсетін салмақ бір цилиндрлі қозғалтқыштарға қа- рағанда баяу өзгереді.Цилиндрлердің орналасуына сәйкес қозғалтқыштар былай бөлінеді:бір қатарда тік орналасқан цилиндрлері бар бір қатарлы (қа- тарлы);цилиндрлердің тік осінен ауытқуы бар бір қатарлы;екі қатарлы, V-тәрізді, оппозитті - қарама-қарсы орналасқан цилиндрлерімен (2.1 сур.).Газ-31029, ВАЗ-2110, -2111, -2112, «ГАЗель» ГАЗ-2705, ГАЗ-2705 «Комби» тектес автомобильдерінде бір қатарлы тігінен реттелетін цилиндрлер қолданылады. «Москвич-2140» автомо- бильдерінің қозғалтқыштарында тігінен бұрышта цилиндрлер орналасқан. V-тәрізді қозғалтқыштар GAZ-3307, ZІL-433110, MAZ-5335 автомобильдерінде, KamAZ көліктерінің барлық мо- дельдерінде, PAZ-3205 автобустарында және тағы басқаларында орнатылады. сур. ZІL-645 дизельдің V-тәрізді көлденең қимасы:1 —май құю қылтасы; 2 — бүріккіш; 3 — жанармай түтігі; 4 — шығыс газ құбыры; 5 —штанга; 6 — клапан қақпағы; 7 — кіріс клапаны; 8 — бастиек; 9 — цилиндр бастиегі; 10 — піспек; 11 — шығыршық; 12 — цилиндр бло- гы; 13 — май сылғыш шығыршық; 14 — тығыздағыш; 15 — шатун; 16 — картер ; 17 —иінді білік; 18 —сүзгі; 19 — цилиндр; 20 — клапан серіппесі; 21 — шығыс клапаны; 22 — рокерV-тәрізді қозғалтқыштардың қуатты бір қатарлы қозғал- тқыштарға қарағанда конструкциясы тым қатты, өлшемі мен мас- сасы кіші болып келеді. Осындай қозғалқыштардың иінді білі- гінің ұзындығы кішірек, сондықтан қаттылығы жоғары келеді. V-қозғалтқыштардың кемшілігі болып ауқымды ені мен күрделі конструкциясы саналады. Цилиндрлерінің реттілігі 60, 75 және 90°-ға тең болу мүмкін, бірақ әдетте цилиндрлердің реттігі 90° болатын қозғалтқыштар қолданылады.Қатарлы қозғалтқыштар төрт («Волга», «Лада» барлық мо- дельдерінде, «GAZel») және алты (ГАЗ-52-04) цилиндрдің көме- гімен жасалады. V-тәрізді қозғалтқыштардың алты цилиндрі (YaMZ-236) немесе сегіз цилиндрі (ГАЗ-3307, ZІL-433100, PAZ- 3205, КамАЗ және басқалары) болуы мүмкін (2.1 сур. қараңыз). 2.Көп цилиндрлі қозғалтқыштың жұмысыЕкі цилиндрлі қатарлы қозғалтқыштар. Егер цилиндрдегі жұмыс жүрістерінің кезектесуі иінді білік айналымының тең бұрыштары арқылы жүзеге асса, онда көп цилиндрлі қозғал- тқыштар жұмысының біркелкілігіне қол жеткіземіз. Мысалы, төрт тактілі қозғалтқыштарда жұмыс кезеңі иінді біліктің 720° айналымы ішінде орын алады.Аттас тактілер цилиндрде кезектесіп болатын бұрышты анықтау үшін бір жұмыс кезеңі ішіндегі иінді біліктің айналуы- ның максималды бұрышын цилиндр санына бөлген жөн (720°:2= 360°). Бұл есептеу иінді біліктің қос иіндісі бір-біріне қандай бұрышта орналасуы керектігін көрсетеді. Екі цилиндрлі қозғал- тқыштың иінді білігінің шатунды мойындары иінді біліктің осінен бір жақ бүйірінде орналасқан. Екі піспек бір уақытта ЖӨН-нен ТӨН-ге және керісінше орын ауыстырады. Қозғалтқыштардың түрлі цилиндрлеріндегі аттас тактілердің кезектесуінің реті қозғалтқыш цилиндрі жұмысының тәртібі деп аталады.Екі цилиндрлі қозғалтқыштың цилиндрлеріндегі тактілердің кезектесу ретін қарастырайық (2.1-кесте). Егер бірінші цилиндрде қосу болса, онда піспегі ТӨН-ге орын ауыстыратын екінші ци- линдрда жұмыс жүрісі болады. Барлық тактілер өлі нүктелерде басталады және аяқталады деп ойлайық, яғни иінді біліктің жар- ты (0 ... 180 °) айналымы кезінде жасалады. Иінді біліктің екінші жартылай айналымында (180... 360°) бірінші цилиндрде сығылу пайда болады, ал піспек қозғалысы жоғары болғанда екінші ци- линдрде пайдаланылған газдардың шығуы жүзеге асу керек.2.1 ке стеЕкі цилиндрлі қозғалтқыш цилиндрлі еріндегі такттіңкезектесу реті Иінді біліктің айналымдарыИінді біліктің бұрылу бұрышыЦилиндр нөмірлері12Бірінші0...180КіруЖұмыс жүрісі180...360СығылуШығуЕкінші360...540Жұмыс жүрісіКіру540...720ШығуСығылу Иінді біліктің үшінші жартылай айналымында (360 ...540°) бірін- ші цилиндрде жұмыс жүрісі болады, ал екінші цилиндрде — жаңа зарядтың кіруі. Жұмыс кезеңі төртінші жартылай айналыммен аяқталады (540... 720°), бұл ретте бірінші цилиндрде пайдала- нылған газдардың шығуы, ал екінші цилиндрде жұмыс қоспасы- ның жаңа зарядының сығылуы орын алады.Төрт тактілі қатарлы қозғалтқыштар. Төрт тактілі төрт цилиндрлі қозғалтқыштардың түрлі цилиндрлерінде аталған так- тілер қайталану арқылы иінді біліктің бұрылу бұрышын анықтау үшін бір жұмыс кезеңі ішінде иінді біліктің бұрылуының макси- малды бұрышын цилиндр санына бөлу қажет (720°:4 = 180°). Бұл бұрышта иінді біліктің шатунды мойындары орналасу керек. Иін- ді біліктің бірінші және төртінші мойындары бір жазықтықта орналасады және иінді біліктің осінен бір жаққа бағытталу керек (2.2, а сур.). Екінші және үшінші цилиндрлердің шатунды мойын- дары дәл солай бір жазықтықта, бірақ қарама қарсы жақта орна- ласады.Төрт цилиндрлі қозғалтқыштардың жұмыс тәртібі 1 — 2 — 3—4 немесе 1 — 3 — 4 — 2 болу мүмкін. Қозғалтқыштардың жұ- мыс тәртібін таңдағанда, конструкторлар иінді біліктің шатунды және негізгі мойындарына түсетін салмақ біркелкі болуына ты- рысады, себебі жұмыс жүрісінің тактілері қозғалтқыштың түрлі цилиндрлерінде сәйкес келмеу керек.Осы тұрғыдан егер иінді біліктің бірінші жартылай айналы- мында (0... 180°) бірінші цилиндрда жанармай қоспасы енгізіл- се, онда піспегі ТӨН-ге жақындаған төртінші цилиндрда жұмыс жүрісі болу керек. Осы уақытта екінші және үшінші цилиндрлер піспегі ЖӨН-ге жылжиды. Цилиндрдегі мұндай қозғалыс кезінде шығу немесе сығылу орын алу мүмкін.сур. Төрт тактілі қатарлы қозғалтқыштардың қос иінді-шатунды механизмінің сызбасы:а — төрт цилиндрлі; б — алты цилиндрлі; І— VІ — цилинд р санына сәйкес иіндібіліктің қос иіндері 1 — 6 ; 1 — 6 — цилиндрлер ке стеТөрт цилиндрлі қозғалтқыш цилиндрлеріндегі такттіңкезектесу реті Иінді білік- тің айна- лымдарыИінді білік- тің бұрылу бұрышыЦилиндр нөмірлері1234 Бірінші0...180КіруШығуСығылуЖұмыс жүрісі180...360СығылуКіруЖұмыс жүрісіШығу Екінші360...540Жұмыс жүрісіСығылуШығуКіру540...720ШығуЖұмыс жүрісіКіруСығылуЕкінші цилиндрде шығу болып жатыр деп есептейік, онда үшін- ші цилиндрде сығылу болады. Иінді біліктің екінші жартылай айналымында (180...360°) бірінші цилиндрда сығылу, ал екін- шіде — енгізу, үшіншіде — жұмыс жүрісі және төртіншіде — шығару болады. Иінді біліктің үшінші жартылай айналымында (360.540°) бірінші цилиндрда жұмыс жүрісі, екіншіде — сығылу, үшіншіде — шығару және төртіншіде — енгізу болады. Жұмыс кезеңі бірінші цилиндрда шығару тактісімен, екіншіде — жұмыс жүрісі тактісімен, үшіншіде — енгізу, төртіншіде сығылу так- тісімен аяқталады. Сипатталып отырған қозғалтқыш цилиндр- лерінің жұмыс тәртібі: 1 — 2 — 4 — 3. Осындай жұмыс тәртібі бар қозғалтқыштар (2.2 сур.) «Волга» ГАЗ-31029, «ГАЗель» ГАЗ-33021, ГАЗ- 33023, -32214, -2705 ( ЗМЗ-4025 немесе - 4026қозғалтқыштары) автомобильдерінде орнатылады.Келтірілген мысалда екінші және үшінші цилиндрлер үшін иінді біліктің бірінші жартылай айналымында екінші цилиндрда шығару тактісі, ал үшінші цилиндрда сығылу тактісі қабылдан- ды. Егер тактілердің орнын ауыстырса, яғни екінші цилиндрде шығару орнына сығылу, ал үшіншіде шығаруды қолданса, қозғал- тқыш цилиндрлерінің жұмыс тәртібі өзгереді. Енді ол мынадай болады: 1 — 3 — 4 — 2. Цилиндрлердің осындай жұмыс тәртібібар қозғалтқыштары (2.3 кесте) «Жигули» ВАЗ-2110, -2111, -2112 автомобильдерінде орнатылған.Осы барлық қозғалтқыштарда цилиндрлер бір қатарға ор- наласады. Иінді біліктің шатунды мойындары бір-біріне 180° бұрышта орналасқан (2.2, а сур.).Алты цилиндрлі қатарлы қозғалтқыштар. Қозғалтқыштар- дың түрлі цилиндрлерінде аталған тактілер кезектесу әрі оның астында иінді біліктің қос иіндері орналасу керек бұрышты табу үшін бір жұмыс кезеңі ішінде иінді біліктің бұрылуының мак- сималды бұрышын цилиндр санына бөлу қажет (720°:6 = 120°). ке стеТөрт цилиндрлі қозғалтқыш цилиндрлеріндегі такттіңкезектесу реті Иінді білік- тің айна- лымдарыИінді білік- тің бұрылу бұрышыЦилиндр нөмірлері1234 Бірінші0...180КіруСығылуШығуЖұмыс жүрісі180...360СығылуЖұмыс жүрісіКіруШығу Екінші360...540Жұмыс жүрісіШығуСығылуКіру540...720ШығуКіруЖұмыс жүрісіСығылуОсылайша, иінді біліктің қос иіндері бір-біріне 120° бұрышта ор- наласу керек, ал аталған тактілер иінді білік айналымының 120° бұрышы сайын кезектесу керек (2.2, б сур.).Алты цилиндрлі төрт тактілі қатарлы қозғалтқыштар үшін ци- линдрлер жұмысының кең тараған тәртібі мынадай: 1 — 5 — 3 — 6 — 2 — 4. Егер жұмыстың осындай тәртібінде бірінші және ал- тыншы цилиндрлердің шатунды мойындары жоғары бағытталған деп алсақ, онда екінші және бесінші цилиндрлердің шатунды мойындары солға, ал үшінші және бесінші оңға бағытталатын болады.Шатунды мойындары дәл осылай орналасқан қозғалтқыштар- дың ерекшелігі тактілердің басып озуы болып табылады, яғни бір цилиндрде аяқталмаған такті кезінде аталған такті басқа көр- ші цилиндрде басталады. Тактілердің басып озуы иінді біліктің айналымы бойынша санағанда 60° құрайды. Жұмыс жүрістерін басып озу піспектерді өлі нүктелерден шығаруға көмектеседі, бұл сермер массасының азаюына жол береді. Цилиндрлердің дәл осындай жұмыс тәртібі бар бір қатарлы алты цилиндрлі төрт так- тілі қозғалтқыштар ГАЗ-52-04 автомобилінде орнатылады.Бірінші цилиндрдің піспегі ЖӨН-нен жылжи бастағанда кіріс клапаны ашылады және цилиндрге жанармай қоспасы келіп түседі. Иінді біліктің айналымы бойынша санағанда, піспек 120° өткен сәтте бесінші цилиндрдің піспегі ЖӨН-де болады және ол жерде кіру тактісі басталады. Иінді біліктің кезекті 120°-қа айна- лымынан кейін үшінші цилиндрде кіру басталады, иінді біліктің 120°-қа кезекті айналымынан кейін кіру алтыншы цилиндрде бо- лады және т.с.с. тактілердің басып озу нәтижесінде иінді білік біркелкі айналады. ке стеАлты цилиндрлі қатарлы қозғалтқыш цилиндрлеріндегі такттің кезектесу реті Иінді біліктің айна- лымдарыИінді біліктің бұрылу бұрышыЦилиндр нөмірлері123456   Бірінші0...60 КіруСығылу соңыЖұмыс жүрісіКіруШығу соңы Жұмыс жүрісі60...120 Шығу Сығылу120...180 Жұмыс жүрісі Кіру180...240 Сығылу Шығу240...300 Кіру Жұмыс жүрісі300...360 Шығу Сығылу   Екінші360...420 Жұмыс жүрісі Кіру420...480 Сығылу Шығу480...540 Кіру Жұмыс жүрісі540...600 Шығу Сығылу600...660Жұмыс жүрісіКіру660...720СығылуШығуҚайтарымды-ілгерілеме қозғалатын массалар инерциясының күші теңдестірілген болады (2.4 кесте).V-тәрізді қозғалтқыштар. Алты цилиндрлі төрт тактілі V-тәрізді қозғалтқыштарды МA3-5335 автомобильдерінде орната- ды. Бұндай қозғалтқыштар жұмысының ерекшелігі – тактілердің әркелкі орындалуы. Қозғалтқыштың иінді білігінің үш шатунды мойындары.сур. Төрт тактілі V-тәрізді қозғалтқыштарының қос иінді-шатунды механизмінің сызбасы:а — алты цилиндрл і; б — сегіз цилиндрлі; 1 — 8 — цилиндрлер; І— VІІ — сәйкесінше 1 — 8 цилиндрлерінің иінді біліктерінің қосиіндері бар. Олар бір-біріне 120° бұрышта орналасқан. Әрбір шатунды мой- ында екі шатун орналасқан. Бірі цилиндр лердің сол қатарына, ал екіншісі оң қатар ына жасалған (2.3, а су р .).Бірінші шатунды мойынмен бірінші және төртінші цилиндр- лердің шатундары, ал екінші шатунды мойынмен екінші және бесінші цилиндрлердің шатундары, үшіншімен үшінші және ал- тыншы цилиндрлердің шатундары байланысқан. Автомобиль жүрісі бойынша цилиндрлердің оң қатарында 1-ден 3-ке дейін, ал сол қатар да сәйкесінше 4-тен 6-ға дейін нөмірлер бар. Қозғал- тқыш цилиндрлер жұмысының тәртібі: 1 — 4 — 2 — 5 — 3 — 6.Тактілер 90 және 150° сайын кезектеседі (2.5 кесте).ке стеАлты цилиндрлі V-тәрізді қозғалтқыш цилиндрлеріндегі такттің кезектесу реті Иінді біліктің айна- лымдарыИінді біліктің бұрылу бұрышыЦилиндр нөмірлері123456      Бірінші0...30   КіруЖұмыс жүрісі- нің соңы Сығылу соңы Шығару соңы  Жұмыс жүрісі- нің соңыКіру30...60   Сығылу60...90   Шығу90...120   Кіру120...150  Жұмыс жүрісі150...180   Шығу180...210   Сығылу210...240  Жұмыс жүрісі240...270   Кіру270...300  Сығылу300...330  Шығу330...360  Кіру      Екінші360...390  Жұмыс жүрісі390...420  Шығу420...450  Сығылу450...480  Жұмыс жүрісі480...510  Кіру510...540  Сығылу540...570   Шығу570...600  Кіру600...630 Жұмыс жүрісі630...660 Шығу660...690 Сығылу690...720Жұмыс жүрісі Егер бірінші цилиндрде кіріс болса, жұмыс тәртібі бойынша бірінші цилиндрден соң кіріс төртінші цилиндрде болады. Ол бірінші цилиндрде такт иінді біліктің айналымы бойынша са- нағанда 90°-та болғанда басталады. Төртінші цилиндрдегі кіріс тактісі аяқталуына 30° қалғанда, екінші цилиндрде кіріс бастала- ды. Тактіні бесінші цилиндрмен бөгеу 90° құрайды. Иінді білік айналымының кезекті 150°-нен соң үшінші цилиндрде кіріс баста- лады. Жұмыс кезеңі алтыншы цилиндрдағы кіріспен аяқталады, ол үшінші цилиндрмен салыстырғанда, 90° бөгеумен басталады. Осыдан соң барлық тактілер тура осындай реттілікпен қайтала- нады.Тактілер, әсіресе жұмыс жағдайындағы жылдамдық әртүрлі уақыт аралығында қайталанатындықтан иінді білік те әрқалай айналады. Осы айналымның әрқалайлылығын азайту үшін айтар- лықтай массадағы сермер орналастыруға тура келеді.Сегіз цилиндрлі төрт тактілі V-тәрізді қозғалтқыштар. Бұндай түрдегі қозғалтқыштарды ГАЗ-3307, ЗИЛ- 433100 авто- мобильдеріне, КамАЗ тектес автотомобильдерге және басқаларға орналастырады.Қозғалтқыштың әртүрлі цилиндрінде аталған тактілердің қай- таланатын бұрышын және иінді білікте қос иіннің орналасуын анықтау үшін иінді білік айналымының максималды бұрышын цилиндрлер санының бір жұмыс жағдайындағы жылдамдық ке- зеңіне бөлу керек (720°: 8 = 90°). Көрініп тұрғандай қос иіндер 90° бұрышта крест тәрізді орналасқан және тактлердің кезектесуі де солай 90° мөлшерінде өтеді ( 2.3, б сур.).Қозғалтқыш цилиндрлерінің жұмыс тәртібі: 1 — 5 — 4 — 2—6 — 3 — 7 — 8. Иінді білік төрт шатунды мойыннан тұрады. Әр мойынға екі шатуннан жалғасқан, цилиндрдің әр қатарынан бір-бірден. Бірінші шатун мойнында бірінші және бесінші ци- линдрлер шатуны орналасқан, екіншіде-екінші және алтыншы, үшіншіде-үшінші және жетінші және төртіншіде - төртінші және сегізінші цилиндрлер. Сегіз цилиндрлі төрт тактілі қозғалтқышта жұмыс кезеңі иінді біліктің екі айналымымен жүргізіледі. Бұл ретте барлық цилиндрлерде бір жұмыс жүрісі болады.Тактілердің жабылуы 90° құрайды. Бұндай жабылу иінді білік- тің бірқалыпты айналымын қамтамасыз етеді және сермер мас- сасы айтарлықтай кемиді. Қозғалтқыш жұмысы келесі ретпен жүзеге асады. Бірінші цилиндрдегі піспектің ЖӨН-нен ТӨН-ге қарай қозғалысында кіріс клапаны ашылып, цилиндрге жанар- май қоспасы түседі. Иінді біліктің 90° айналымы арқылы бесін- ші цилиндрде жанармай қоспасының кірісі басталады, содан соң иінді біліктің әрбір 90° айналымынан соң кіріс тактісі төртінші, екінші, алтыншы, үшінші, жетінші және сегізінші цилиндрлерде басталады (2.6 кесте). ке стеСегіз цилиндрлі қозғалтқыш цилиндрлеріндегі такттіңкезектесу реті Иінді біліктің айна- лымдарыИінді біліктің бұрылу бұрышыЦилиндр нөмірлері 1 2 3 4 5 6 7 8    Бірінші 0...90  КіруЖұмыс жүрісі- нің соңы Сығы- лу соңы  Шығу Шығу соңы Жұ- мыс жүрі- сі Сығы- лу Кіру соңы90...180ШығуЖұмыс жүрісіКіруСы- ғылу180...270 Сығы- лу Кіру ШығуЖұ- мыс жү- рісі270...360 Кіру Шығу Сығы- луЖұ- мыс жүрісі  Екінші360...450Жұмыс жүрісіСығы- луКіруШығу450...540Сығы- луКіруЖұмыс жүрісіШығу540...630 ШығуЖұмыс жүрісі Сы- ғылу Кіру630...720Жұмыс жүрісіСығы-луШығуКіру Бақылау сұрақтарыҚозғалтқыштардың түрлі модельдеріндегі цилиндр санын атаңыз.Қозғалтқыштардың түрлі модельдерінде цилиндлер дің қандай ор наласу нұсқалары болады?Көп цилиндрлі қозғалтқыштың бір цилиндрліге қараған- да артықшылығы қандай?Екі цилиндрлі қозғалтқыштарға арналған тактілердің кезектесу кестесін салыңыз және оның құр ылысы әдістемесін түсіндіріңіз.Жұмыс тәртібі 1—2—4 —3 болатын төрт цилиндрлі қозғалтқыштарға арналған тактілер дің кезектесу кестесін са- лыңыз және оның құр ылысы әдістемесін түсіндір іңіз.Алты цилиндр лі қатар лы қозғалтқыштар ға ар налған тактілер дің кезектесу кестесін салыңыз және оның құрылысы әдістемесін түсіндір іңіз.Алты цилиндр лі V-тәр ізді қозғалтқыштар ға ар налған тактілер дің кезектесу кестесін салыңыз және оның құрылысы әдістемесін түсіндір іңіз.Сегіз цилиндрлі V-тәр ізді қозғалтқыштарға арналған тактілердің кезектесу кестесін салыңыз және оның құрылысы әдістемесін түсіндір іңіз.Иінді біліктің қос иіндер і орналасу керек бұрышты қалай есептеуге болады? 3.т а р а уҚОС И ІНДІ-ШАТУНДЫ МЕХАНИЗМ    2.1. Цилиндрлердің орналасуы мен саныҚос иінді-шатунды механизм жанғыш газдардың жарылыс күшін қабылдайды және піспектің тура қайтарымды-ілгерілемелі қозғалысын иінді біліктің айналмалы қозғалысына айналдырады. Қос иінді- шатунды механизмді (3.1 сур.) жалпы үлкен екі топқа бөлуге болады: қозғалысты және қозғалыссыз бөлшек топтары. Қозғалыссыз бөлшектер тобына жоғарғы картермен бірге бүтін- дей құйылған цилиндрлер блогын жатқызуға болады; қозғалтқыш картерінің тұғырығы; араларында нығыздағыш төсемелер бар цилиндрлер блогының бастиегі, таратқыш өркеш дөңгелектердің қақпағы. Картер тұғырығы, таратқыш өркеш дөңгелектер және цилиндрлер блогының арасына нығыздағыш төсемелер қойыла- ды.Қос иінді-шатунды механизмнің қозғалысты бөлшектер тобы- на, мойынтіректері бар иінді білік (ішпектермен), мойынтірек- тері бар шатундар (төменгі бастиектерге арналған ішпектер және жоғарғы бастиектеге арналған төлкелер), піспектер, піспек шығыршықтары, піспек сұққылары (қозғалтқыштың барлық мо- дельдерінде орнатылады) және сермер жатады. Екі топта да бекіт- кіш бөлшектер бар. 3.2. Цилиндрлер блогыЦилиндрлер блогы қозғалтқыштың базалық бөлшектері бо- лып саналады. Оған барлық негізгі бөлшектерді және қозғал- тқыштың түрлі жүйесіндегі құрылғыларын бекітіп орнатады. Қозғалтқыштардың цилиндрлер блогы жоғарғы картермен бірге бір бүтін болып құралған.Материалдар. Цилиндр блоктары сұр шойын қосындыла- рынан (ЗИЛ-433100, КамАЗ-5320 автомобиль қозғалтқыштары және барлық модификациялары, ВАЗ-2110, -21102, -21103, -2111,-2112, «Ока» ВАЗ- 1111, -11113 және басқалары) немесе алюми- ний қорытпасынан жасалуы мүмкін (ИЖ-2126, ГАЗ-3307, «Вол- га» ГАЗ- 3102 автомобильдерінің қозғалтқыштары және олардың модификациясы, «ГАЗель» ГАЗ-2705, ГАЗ-3302, -33021, -33023,-33027, -330273, -27057 және осы автомобильдердің модифика- циясы). Цилиндрлер блогының геометриялық формасын сақтау үшін және олардың шалысуының алдын-алу үшін оларды құйма- дан соң жасанды ескіруге ұшыратады. сур. Қос иінді-шатунды механизм бөлшектері:а — V- тәрізді карбюраторлық қозғалтқыш; б — V-тәрізді дизель; в — ци- линдр бастиектерін, гильзалардың КамАЗ-740 дизелі цилиндрларының ба- стиектері және блоктарының байланысы: 1 — таратқыш өркеш дөңгелектер блогының қақпағы; 2 — цлилиндр блоктары бастиектерінің төсемелері; 3—жану камерасы; 4 — цилиндрлер блогының бастиектері ; 5 — цилиндр гильзасы; 6, 19 — нығайтқыш шығыршықтар ; 7 — цилиндрлер блогы ; 8—резеңке төсемелер; 9 — цилиндр бастиектері; 10 — қақпақ төсемелері; 11 — цилиндр бастиектерінің қақпақтары; 12, 13 — қақпақтарды және ци- линдрлер бастиектерін бекіту бұрандалары; 14 — шығыс коллекторының келте құбыры; 15 — бұпранда-тұтастырғыш; 16 — негізгі мойынтіректің қақпағы; 17 — негізгі мойынтірек қақпағын бекіту бұрандамасы; 18 — тірек болаты шығыршық; 20 — цилиндр бастиегінің болат төсемесі Шойыннан құйылған цилиндр блоктары цилиндрмен бірге дайындалуы мүмкін (барлық түрленімдегі «Жигули», «Ока» ав- томобильдерінің қозғалтқышы) немесе алмалы-салмалы цилиндр гильзалары болуы мүмкін (КамАЗ-5320 және барлық түрлемдері , ЗИЛ- 433100 және басқалары.)Конструкциясы (3.2 сур.). Алюминий қорытпасынан құйылған цилиндр блоктары алмалы-салмалы цилиндр гильзалардан тұрады (барлық түрленімдегі «ГАЗель», ГАЗ-3307, ИЖ-2126 және басқа сур. Қозғалтқыштың цилиндрлер блогы және оның бөлшектері:1 — цилиндр блоктары; 2 — ілінісу картері ; 3 — айдау арналарымен май ағызатын орындары бар сүзгілер корпусын орнату алаңқайы; 4 — цилиндр гильзаларын орналастыруға арналған блоктағы саңылау; 5 — цилиндр ба- стиегін орнату штифті; 6 — картер вентиляциясы сүзгісімен және картерге май құюға арналған саңылауы бар кіріс құбыр желісін орнату алаңқайы; 7 — су сорғысынан блок цилиндріне салқындатқыш сұйықтық айдауға ар- налған арналар; 8 — итергіштердің оң жақ қатарына және компрессорға май айдайтын оң магистарльды арнасы; 9 — иінді біліктің негізгі мойынтірек- теріне және итергіштердің сол жағына май айдайтын сол магистралды арна; 10 — таратқыш иінді орнатуға арналған саңылау; 11 — таратқыш тегер- шіктер қақпағы; 12 — иінді білік айналым санын шектегіш ортадан теп- кіш қадағаны бекітуге арналған фланец; 13 — иінді білік басын шығаруға арналған саңылау; 14 — компрессорға май айдауға арналған саңылау; 15—компрессордан майды ағызуға арналған саңылау тығыны; 16 — иінді біліктің алдыңғы негізгі мойынтіректерінің қақпағы; 17 — иінді біліктің ортаңғы негізгі мойынтіректер қақпағы; 18 — иінді біліктің артқы негізгі мойынтіректерінің қақпағы; 19 — картер тұғырығының аралықтары (науа); 20 — қозғалтқыш картерінің тұғырығы; 21 — төсемелер; 22 — ілінісу картерінің төменгі қақпағы ; 23 — май айдайтын сорғыны бекіту алаңқайы. автомобильдерінің қозғалтқыштары). Цилиндр гильзалары дымқыл немесе құрғақ болады. Егер гильза тікелей салқын- датқыш сұйықтықпен шайылса, онда ол дымқыл гильза деп ата- лады. Ал құрғақ гильзалар салқындатқыш сұйықтықтармен әре- кеттеспейді.Конструкциясы (3.2 сур.). V–тәрізді цилиндр блоктарының құрылымы күрделі. Мәселен, жоғары механикалық құрылымдағы арнайы шойыннан құйылған ЯМЗ-740 қозғалтқышының цилиндр блоктары өз ішінде төрт бөліктен тұрады. Олардың әрқайсысында сол және оң қатарда бір-бірден цилиндр орналасады. Аралықтар арнайы күш қабырғаларымен қамтылған және картердің бүйірде- гі қабырғаларымен, блоктың цилиндрлі бөліктерімен бірге сұйық конструкция құрады. V-тәрізді қозғалтқыштардың (мысалы, ЗИЛ маркасы) цилиндрлері арасындағы жарықта кіріс құбыр желісі (3.3 сур.) бар. V-тәрізді және қатарлас қозғалтқыштардың бар- лығында блоктардың қаттылығы картердің ажырату жазықтығы- ның және картер тұғырықтарының иін білігі осінен айтарлықтай төмен болуымен қамтылады.сур. V –тәрізді қозғалтқыштың кіріс құбыры құбыржелісі:1 — кіріс құбыры; 2 — су температурасын көрсететін қадағаны орнатуға арналған саңылау; 3 — картер вентиляциясы клапанының корпусы; 4 — картер вентиляциясының клапаны; 5 — картер вентиляциясының құбыры; 6 — карбюраторды бекіту алаңқайы ; 7 — стационарлық жылыту жүйесі- не қосылуға арналған саңылау; 8 — салқындату жүйесінің шығыс келте құбырына арналған фланец; 9 — салқындату жүйесінің шығыс келте құ- быры; 10 — картер вентиляциясы жүйесінің сүзгісі; 11 — картер венти- ляциясының май құятын келте құбыры; 12 —май құятын келте құбырды бекіту алаңқайы; 13 — компрессорға салқындатқыш сұйықтықты жіберуге арналған қадаға тұтқасын жалғауға арналған саңылау; 14 — кіріс құбырға қыздырылған салқындатқыш сұйықтықты айдау арнасы; 15 — цилиндр- ларға жанармай қоспаларын айдауға арналған арна; 16 — кіріс құбырының төсемелері; 17 — картердің вентиляция жүйесінің майтұтқышы; 18 — каби- на жылытқышы кранын орнату саңылауы Цилиндр гильзаларының дұрыс орналасуы үшін, цилиндр блоктарының төменгі бөлігінде арнайы ұяшықтар бар, ал гиль- заларда орнатқыш белдемелер бар. Барлық түрленімдегі ЗИЛ- 433100 автомобилінің қозғалтқыштарында, КамАз және басқа автомобильдер қозғалтқыштарында гильзаның жоғарғы шеті блоктың арнайы ұяшығында, «ГАЗель», «Волга», ГАЗ-3307 ав- томобильдерінің қозғалтқыштарында цилиндр блоктарының төсемелерімен орталықтандырылады. Жақсы нығыздалу үшін гильзаның жоғарғы бүйіржағы блок қуысының астына 0,02...0,01 мм-ге түседі. Салқындатқыш сұйықтықтың цилиндр гильзала- рының төменгі шетінен ағып кетуінің алдын-алу үшін олар «ГА- Зель» қозғалтқышында қалыңдығы 0,3мм болатын жұмсақ мыс төсемелермен, «Волга» ГАЗ- 31029 қозғалтқышында қызыл мыс төсемелерімен нығыздалады. ЗИЛ- 433100 автомобилінің қозғал- тқышында гильзаның төменгі қондыру белдеуі майға бензинге төзімді резеңкеден жасалған екі шығыршықпен және кавитаци- яның алдын алуға арналған үшінші жоғарғы шығыршықты ко- нустық сыртқы бетпен нығыздалған. ЯМЗ-740 қозғалтқышында гильзаның төменгі белдеуі блоктардың жырашығында орна- ласқан екі резеңке шығыршықпен нығыздалады.Картердің аралықтары мен қабырғаларында, иінді біліктердің негізгі мойынтіректері (ішпектер) үшін жоғарғы төсеніштер бо- лып саналатын аркалар орналасқан. Негізгі мойынтіректердің қақпақтары алынбалы және аркаларға бұрандамалардың көмегі арқылы бекітіледі. Картер бойымен басты май магистралі ор- наласқан. Майды иінді біліктің негізгі мойынтірегіне, тара- ту біліктерінің тіреу мойындарына және аралықтардағы кла- панды механизм бөлшектеріне жеткізу үшін картер аралықтары мен қабырғаларында арналар бұрғыланған. Цилиндрдің барлық бойымен салқындатқыш сұйықтық өту үшін өзектер жасалған, соның арқасында цилиндрден, піспектерден, піспекті шығыр- шықтардан жылуды бұрып әкету шарасы қамтылып, мотор май- ының температурасы төмендетіледі және ауытқымалы қызудан блоктың өзгеру қаупі азаяды. Салқындатқыш сұйықтықты блок бастиегінің салқындатқыш рубашкасына жеткізу үшін блок ба- стиегіне төсемелермен нығыздалған арнайы саңылау жасалған. Картер ішінде орналасқан таратқыш білікті қозғалтқыштарда со- нымен қатар итергіш қарнақтар өтетін қуыстар бар.Қозғалтқыштардың V–тәрізді цилиндрлер орналасуында қа- тарлардың бірі екіншісінен алдыға жылжып тұр, бұл иінді білік- тің жалпы шатунды мойындарына екі шатунды орналастыру үшін қажет. ЯМЗ-740 қозғалтқышында оң жақ қатар, ал ЗИЛ-645 қозғалтқышында сол жақ қатар алдыға қарай жылжыған.Картер төменгі жағында мотор майы қорының резервуары са- налатын тұғырықпен жабылған. Тұғырық астында майды ағызуға арналған саңылау бар, ол тығынмен жабылып тұрады.Тұғырық пен картер арасында төсемелер орналасқан. Тұғы-рықта майдың шалпылдауын азайту үшін аралықтар орналасқан. 3.Цилиндрлер гильзасыЦилиндрлер гильзасы өте күрделі жағдайда жұмыс істейді. Әсіресе, бұл олардың ішкі, жеткілікті деңгейде майланбайтын бөлігіне қатысты. Себебі мұнда піспек шығыршықтарымен май өткізілмейді. Жұмыс барысында цилиндрдің жоғары бөлігінде жұ- мыс қосындысы мен температура 2000...2500 °С дейін көтеріледі. Жану кезінде қышқылдық өнімдері бөлінеді: көмірқышқыл мен азот, күкірт газы және көмірқышқыл оксиді, судың буы және басқа да заттар. Судың буы қорғалмаған қабатына түсіп, тотығу процесіне ұшырайды. Бұдан басқа, су конденсаты қышқылдану (диоксидтер) өнімдерін қышқыл түзеу арқылы ерітіп, нәтижесін- де цилиндр қабырғалары одан сайын тотыға түседі.Цилиндрдің жоғары қабатында қысымның күрт алмасуы байқалады. Ол жерде атмосферадан төмен қысымды қосу ырғағы кезінде жұмыс процесінің басында көрсеткіш 3 .4 МПа (30.„40 кгс/см2) жетуі мүмкін. Ал, жұмыс қосындысының детонациясы кезінде — 10.15 МПа (100 ... 150 кгс/см2) көрсетеді. Температураның ауытқуы да осындай маңызға ие болады. Іске қосқан кезде цилиндрдің ішкі қабаты температурасы 40.80 °С суық ауаға толады, дегенмен бі- раз уақыттан кейін температура 2000.2500 °С градусқа жетеді. Осының барлығы металл құрылымының бұзылуына әкеліп, тозу процесін жеделдете түседі. Ол жерде шаң маймен араласып, ци- линдрлердің қарқынды тозуына әкелетін түйіршікті массаға ай- налады. Әсіресе, бұл оның жоғары бөлігін қамтиды. Бұған қоса, оған жоғары компрессорлық сақинаны төменгі өлі нүкте – ТӨН арқылы ауыстыру да әсер етеді.Тозу процесін төмендету үшін ауаны мұқият сүзгіден өткізіп, кіріс жолдың саңылаусыздандыруды бақылап, таза май мен бен- зин қолданып, қозғалтқыштың қызып немесе суып кеткен күйінде жұмыс істеуіне жол бермеу керек. Мұның барлығы цилиндрлердің айналарын мерзімнен бұрын тозудан сақтайды. Бұдан басқа оның цилиндрден бір жерінен екінші жеріне ауысқан кезінде дизель- дерде цилиндрлер гильзасының тербелісі байқалады. Піспек пен цилиндр айнасының арасында саңылау бар және піспектің ауысы екпінмен жүзеге асырылып, тербеліс пайда болады да кавитаци- ялық бұзылыс орын алады.Карбюраторлық қозғалтқыштарда цилиндрлердің кавитаци- ялық бұзылысы жұмыс барысында қысымның аз болуы салда- рынан мүлдем орын алмайды.Цилиндрлердің жоғары бөлігіндегі тозуды азайту үшін кей- бір қозғалтқыштарда (ЗИЛ-130, ГАЗ-24 және тағы басқа) қысқа (ұзындығы – 50 мм) ендірмелер аса берік аустенит шойынынан нығыздалады. Заманауи қозғалтқыштардың цилиндлерінде мұн- дай ендірмесі жоқ.Цилиндр гильзалары перлитті құрылымды арнайы шойыннан құйылады. Гизьзаның жұмыс істейтін қабаты жиілігі жоғары тоқ арқылы шынығудан өтеді, мұқият өңдеуден өткізіліп, тегістеледі. Алмастырылатын ылғалды гильза түрінде жасалған, цилиндрлері бар қозғалтқыштарды жөндеу әрі жұмыс істеу анағұрлым оңай. Блокпен біртұтас құйылған цилиндрлері бар қозғалтқыштарды жөндеу күрделі, себебі цилиндрлердің біреуі істен шыққан сәтте (мысалы, цилиндр айнасы сырылып қалса), барлық цилиндрді те- гістеп, қайрауға тура келеді. 4.Цилиндрлердің бастиектеріЦилиндрлер блоктарының бастиектерін цилиндрлер жауып тұрады және оның қақпасы қызметін атқарады. Олар қоспалы шойыннан құйылуы мүмкін (ЗИЛ-635, Д-245.12 қозғалтқышта- ры) немесе алюминий құймасы («Жигули», «Волга», «ГАЗель», ИЖ-2126 қозғалтқыштары). Бастиектің қалдық кернеуін шешу және шалыстанудың алдын алу үшін дайындау барысында жа- санды жолмен ескіруге жол беріледі. Бастиектер V-тәрізді қозғал- тқыштар мен цилиндрлердің біртұтас қатары үшін (әрбір ци- линдр үшін бастиектері жеке жасалатын КамАЗ қозғалтқышынан басқа) ортақ жасалады.Цилиндрлердің бастиектері әрбір цилиндр үшін жылуды жақ- сы бөледі, дегенмен олардың клапандарын келтіру құрылғысы күрделі, кіріс және шығыс құбырлардың саңылаусыздандыру күрделенген. Әрбір бастиек жеке құйылған алюминий қақпамен жабылады. Оның астында тығынды қақпағы бар майға бекем ре- зеңкеден тұратын тығыздатылған төсеме орнатылған. Бастиектің төменгі жазықтығында болат шығыршық нығыздалған шығы- ршық жырашығы тесіп шығарылған. Бастиекті бекіткен кезде бұл шығыршық төсемге тығыздалып, оның пішінін өзгертеді де сенімді газ жапсарын жасайды. Цилиндр блогынан бастиекке май мен салқындатылған сұйықтық өтетін саңылау, сонымен қатар ба- стиек контур бойынша арнайы резеңке төсемемен нығыздалған.Құрылым. Ең қарапайым құрылым клапандары төмен орна- ласқан қозғалтқыш цилиндерлерінің бастиектерінде болады. Бұл бастиектердің салқындатқыш қабығы бар. Бұдан басқа, олардың жану камерасы мен тұтату үшін майшам қоюға арналған саңылау бар.Бұдан да күрделі құрылым бастиектер барлық қатардағы цилиндрлер үшін жасалған цилиндрлерде кездеседі. Жану ка- мерасынан басқа, олардың жанатын қосындыны жеткізу және пайдаланылған газды шығару арналары, кіріс және шығыс кла- пандарының ұялары болады. Олар шойыннан жасалып, бастиекке нығыздатылып орнатылады. Бұдан басқа, жағу майшамдары не- месе бүріккіш орнатуға арналаған ұялар жасалған, клапандардың бағытталған төлкелері тығыздалған және клапанды ашу үшін ро- кер осьтері орнатылған. Блоктың басында ылғалды қабат, штанг өтетін жол, май құятын және цилиндрлер блогының салқын- датқыш қабатымен блок бастиектері салқындатқыш қабаты ха- барламасына арналған арналар бар.Алюминий құймасынан жасалған цилиндрлер бастиектері жылуды бұруды жақсартып, тығыздалу деңгейін жұмыс қосын- дысы детонациясы пайда болу қаупін тудырмастан, 0,2...0,3 бір- лікке арттырады.Жану камерасының формасы. Цилиндрлер багы бастиек- терінің құрылымы көптеген жағдайда жану камерасының фор- масы мен клапандардың орналасуына байланысты болады. Жану камерасының формасы жұмыс процесінің жүруіне нақтырақ ай- тсақ, қосындының жасалуына, жұмыс қосындысының жануына, тығыздалу деңгейі мен қозғалтқышқа үлкен әсер етеді. Жану каме- расының формасы мен оның орындалу орны қозғалтқыш жұмыс істейтін отынға да байланысты. Карбюраторлық қозғалтқыштар камерасында ереже бойынша жану - блоктың бастиегінде, ди- зельдіде – піспектің басында орындалады. Кейбір карбюраторлық қозғалтқыштарда піспектердің түбінде жану камерасы көлемін ұлғайту үшін тереңдету жүргізіледі (қозғалтқыш ЗМЗ-4061). Кар- бюраторлық қозғалтқыштардың ішінде жану жарты шарлы (3.4 сур., ІІ сызба) камераларда орын алған. Жану камерасының кла- пандары төмен орналасқан камералары Г-тәрізді пішінге ие бола- ды (ІV сызба). Дизелдьділерде бөлінбеген жану (V және VІ сызба- лар), бөлінген (VІІ және VІІІ сызбалар) камералары қолданылады. сур. Жану камерасының формалары:а — карбюраторлық қозғалтқыш; б — дизельді; І — цилиндрлі; ІІ — жарты шарлы; ІІІ — сыналы; ІV — жылжытылған (Г-тәрізді); V, VІ — бөлінбеген; VІІ, V0 — бөлінген; 1 — клапан; 2 — жағу майшамы; 3 — піспек; 4 — жану камерасы; 5 — бүріккіш; 6 — алдыңғы камера; 7 — негізгі камера; 8 — құйынды камера Бөлінбеген жану камералары піспектің басында орындалады. Оларға бүріккіш жанармайдың құйындауын қамтамасыз ететін форма беріледі. Бұл тозаңдандыру және булануды жылдамдату үшін қажет. Сәйкесінше жанармайдың толығымен жанып кетуі үшін аса маңызды болып табылады. Жану камерасына піспектің түбі мен піспек жоғары өлі нүктеде болған кездегі блок бастие- гінің төменгі жазықтығындағы көлем енеді.Бөлінген жану камераларының құрылғылары өте күрделі бо- лып келеді. Бүріккіш 5 алдыңғы камераға 6 немесе құйынды ка- мера 8 орнатылады. Жанармайдың ұшқыны мен лапылдап жануы алдыңғы немесе құйынды камерада орын алады. Оның ішінен жа- нып тұрған алау түрінде 7 негізгі жану камерасына түседі. Жану камерасының мұндай құрылғысы жанармайдың толық жанып кетуін қамтамасыз етеді, дегенмен бастиектің құрылымын күрде- лендіре түседі.Блоктың бастиегінде бөлу белдігі орналасқан кезде олар үшін мойынның астында бес тіреуіш орнатылады. Тіреуіштер алмалы- салмалы болып орналастырылады. Жоғары бөлігі мойынтірек корпустарында орналасады. Тіреуіштердегі саңылауларын мой- ынтірек корпустарын жинаған кезде өңделеді, сондықтан олар өзара алмастырылмайды.Әртүрлі модельдегі цилиндрлердің өзіндік ерекшеліктері бо- лады. Мысалы, ЗМЗ-4061 және -4063 қозғалтқыштарының басти- ектері алюминий қоспасынан құйылған және барлық цилиндрлер үшін ортақ болады. Кіріс және шығыс клапандары үшін арналар жеке-жеке орындалған: сегіз кіріс клапан үшін – оң жақтан, сегіз шығыс клапаны үшін – сол жақтан.Клапандардың орналасуы. Клапандар үшін ұялар қозғал- тқыштың бойлау осіне сәйкес екі қатармен орналасады. Әрбір цилиндрдің кіріс клапандары үшін екі ұя мен шығыс клапандар үшін – екі-екіден бар. Клапандарға арналған орын алмалы-салма- лы болады. Олар ыстыққа төзімді, нығыздылығы қатты шойын- нан жасалады. Орындарды нығыздау үшін бастиектерін 160...175°С градусқа дейін қыздырады, орындарды —40 .„ — 45 °С гра- дусқа дейін салқындатады. Мұндай жағдайда орындар ұяға ер- кін орналастырылады, кейін температура реттелген соң орынды ұясына сенімді қондыру қамтамасыз етіледі. Бұдан кейін бастиек металы арнайы жақтау қосымша орынның айналасы нығыздала- ды. Клапандардың төлкелері шойыннан жасалады және бастиекке ұзыннан тұрғызылады. Орындардың жүзі мен төлкедегі саңылау бастиекті жинаған кезде өңделеді. Жану майшамы тұтану камера- сының ортасына орналастырылады.Бастиек пен блокты нығыздау үшін олардың арасына асбест матасынан төсеме салынып, графит жабылған және арматураның металл каркасы салынады. Төсемедегі барлық саңылаулар метал- мен жиектеледі.Бастиектің жоғары ған.Тарататын біліктің алдыңғы тірек жағында кіріс және шығыс бөлу біліктерінде тірек мойыншағы астында екі қатар орналасқан. Ұялардың қақпалары біріншіден басқа, әрқайсысына алюминий- ден, алдыңғы тірек мойындарына бөлу біліктерінен жасалыл- таларына арналған қақпа жалпыға ортақ болып табылады әрі тарату біліктерін осьтік алмасудан қорғайтын пластмасс тірек фланецтермен қамтылған.Тірек қақпақтары бастиекпен жинақтау кезінде қайралып, өза- ра алмастырыла алмайды. Қақпалардың дөңесшелерінде кіріс бөлу білігінде «1», «2», «3» және «4» нөмірлері айқындалады, шығыс бөлу біліктерінің тірек қақпаларында сәйкесінше «5»,«6», «7» және «8» сандары көрсетілген. Есептеу алдыңғы мойын тіректері үшін ортақ қақпадан басталады.Бастиектердің цилиндрлердің блогында дұрыс орналасуы бүркеншіксіз блокқа нығыздалған штифт-төлкемен қамтамасыз етіледі. 5.Иінді біліктерҚозғалтқыштағы иінді білік тік жолақты піспектің қайтымды ілгері қозғалысы біліктің айналмалы қозғалысына өзгертеді.Материалдар. Иінді біліктер беріктігі жоғары шойыннан («ГАЗель», «Волга» ГАЗ-31029, ВАЗ-2110, -2111, -2112, -1111,-11113 қозғалтқыштары) немесе жоғары көміртекті болаттан жа- салған. Шойын иінді біліктер құймадан, болат – қақталып жаса- лады.Шойын болаттан арзан болғанмен, әлсіз және одан жасалған бөлшектер көлемдірек. Белгілі пішінге келтірілген шойын иін- ді біліктің бағасы болаттан қақталған түрінен арзанырақ. Де- генмен металл шығындарының тым көп шығынға ұшырауына байланысты шойын иінді біліктерді қуаттылығы жоғары қозғал- тқыштар үшін дайындау жарамсыз. Мұндай біліктермен жөндеу жұмыстары мен қозғалтқыштарға қызмет көрсету кезінде жұмыс істеу қиын.Конструкциясы. Иінді біліктің негізгі бөліктері болып (3.5 сур.) негізгі 20 және бұлғақты 18 мойын табылады. Олар 34 жақпен бірігіп, солармен бірге ауыспалы ойықпен ұштасады. Не- гізгі және бұлғақты мойын саны бойынша иінді біліктер толық тіректі және толық емес тіректі болып екіге бөлінеді. Толық тіректі деп - әрбір бұлғақты мойынын екі жақтан негізгі мойы- ны бар иінді біліктер аталады. Толық емес – тым болмағанда бір бұлғақты мойыны екі жақтан негізгі мойыны жоқ түрі аталады. Қатардағы қозғалтқыштарда бұлғақты мойын саны цилиндрлер санымен сәйкес келеді. Цилиндрлері V-тәрізді орналасқан қозғал- тқышта бұлғақты мойын саны цилиндрлерге қарағанда екі есе аз, себебі олардың әрбір бұлғақты мойнында екі бұлғақтан орна- тылады: біреуі – он жақтан болса, екіншісі – сол жақ қатардан. Сонымен қатар иінді біліктің алдыңғы жақтағы соңын басы деп те атайды.Иінді біліктің басында 1 тегершік кілтектің көмегімен 2 көмек- ші құралдардың жетегі орнатылады (су сорғысы, генератор, ком- прессор, гидравликалық күшейткіш және т.б) тұрғызылады. Сол жердегі кілтекке газ тарату механизмді 40 жетекті тегершік орна- тылады. Егер де бөлу білігі цилиндрлер блогының басында орна- ласқан болса (ВАЗ-2110, -2111, -11113, ИЖ-2126), иінді біліктің басында тісті жұлдызша тұрғызылады. Одан тісті белбеудің көме- гімен (ВАЗ-2110, -2111, -2112, ВАЗ-1111, - 11113 қозғалтқышта-  ры) немесе шынжырлар (ИЖ-2126 қозғалтқышы) бөлу білігінің қозғалысына келтіріледі. «Ока» автокөлігінің қозғалтқышында иінді білік тегершігінен теңестіруші білік жұмысқа келтіріледі.«ГАЗель» автомобилі қозғалғышы иінді білігінің басында кіл- текте болат тірек тығырық, бөлу білігінің кілтегі, май қайырғы мен иінді білік тегершігінің күпшегі орнатылған. Барлық аталған бөлшектер біліктің алдыңғы бүйіржағына айналдырылған бұран- дамен тартылған. Су сорғысы мен желдеткіш тартпа тегершігі, ге- нератор тегершігі иінді біліктің күпшегіне бұрандамен бекітіледі. Осы тегершікте иінді біліктің айналуын тоқтату үшін демферлі құрылғы орнатылады. ЗИЛ-5301 автомобилі қозғалтқышының иінді біліктің басында аралық тегершік пен тіркелген тегершік құрылған. Аралықтан белгіленген біліктің жұмысына келтіріледі. Тартпа тегершіктің алдына май сорғысы мен алдыңғы май көр- сеткіштің жетекші тегершік, оймақ кілтекте иінді білік кілтегі ор- натылады. Осы бөлшектердің барлығы біліктің алдыңғы бөлігіне айналдырылған бұрандамен тартылған.Иінді біліктің соңғы бөлігінде сермерді тіркеуге арналған фла- нец бар. Фланец пен мойынның арасында май лақтыратын тарақ 23 және майды айдайтын спиральды орам 24 бар. Иінді білік сер- мермен теңгерімге түседі.Жөндеу жұмыстары кезінде теңгерімді бұзбау үшін және сер- мердің иінді білікпен дұрыс қосылуын қамтамасыз ету үшін фла- нецтер арнайы штивпен қамтамасыз етіледі немесе сермер мен фланецті бекітетін бұрандаларға арналған саңылаулардың біреуі өзгелерге қарағанда симметриясыз орындалып, бір жаққа қарай ығысады.Иінді біліктің артқы жағында беріліс қорабының жетекші білігі үшін алдыңғы тірегі болып табылатын, шар тәрізді мой- ынтірек сығылған ұя бар.сур. Шатунды топпен иінді білік тетіктері:1 — басы; 2 — шкив; 3 — храповик; 4 — керме-тірек шайбасы; 5 — ал- дыңғы мойынтіректің бейметалл тірек шайбалары; 6 — бастапқы мой- ынтіректің қосымша парақшасы; 7 — шатунды мойынтіректің қосымша парақшасы; 8 — тоқтатқыш шығыршық; 9 — піспек сұққышы; 10 — төлке 11 — піспек сұққышын майлауға арналған саңылау; 12 — шатунның жоға- ры басы; 13 — шатун; 14 — шатун қақпасының бұрандасы; 15 — шатунның дөңесі; 16 — шатунның төменгі басы; 17 — шатун қақпасы; 18 — шатун мойны; 19 — мойынның қарама-қайшы салмағы; 20 — бастапқы мойын; 21 — піспек; 22 — майды ағызуға арналған дренажды жырашығы; 23 — артыңғы мойынның май лақтыратын тарағы; 24 — май айдайтын спираль айналымдары; 25 — артыңғы мойынтіректің тығыздамасы; 26 — сермер; 27—тісті тәж; 28 — ағаш нығыздамасы; 29 — тығыздалған резеңке төсемесі; 30 — артыңғы мойынтірек қақпасы; 31 — бұлғақты мойынтіректі майлауға арналған арна; 32 — майды тазалауға арналған ортадан тепкіш қақпан; 33—қақпан тығыны; 34 — бет; 35 — ортаңғы мойынтіректің қақпасы; 36 — қосымша парақша; 37 — жез-никель қабаты; 38 — үйкелуге қарсы СОС 6-6 қорытпа; 39 — алдыңғы мойынтірек қақпасы; 40 — тегершік. Иінді біліктің шатунды мойнында механикалық бөліктен май- ды тазарту үшін қақпамен жабылатын ортадан тепкіш қақпа 32 орнатылады. Қақпаны тартқаннан кейін өздігінен айналып кет- пеуі үшін жауып тастайды.Қозғалтқыш шатунды мойында жұмыс істеген кезде ортадан тепкіш күш пайда болып, білікті жан-жаққа алып кетеді. Өзекті мойынтіректі ортадан тепкіш күштің әрекетінен қайта жүктеу үшін иінді білікте қарама-қайшы салмақ 19 орындалады.Сол жерден дамитын ортадан тепкіш күшке қарсы бағытта ша- тунды мойында әрекет етеді. Осының нәтижесінде өзекті мойын- дар мен олардың мойынтіректері ортадан тепкіш күштің әсерінен жеңілдей түседі.Иінді және үйлестіруші білік қиғаш тісті тістегершігі арқылы бірігеді және жұмыс кезінде иінді білікті осьтік бағытта қозғауға тырысатын күш пайда болады. Сонымен қатар, оған сермерге орнатылған жабысу әсер етеді. Әсіресе, біліктің орнын ауысты- руына тіркеуді қосу немесе өшіру кезіндегі үлкен күш әсер етеді. Иінді білікті ұстап тұруға өзекті мойынтіректің біреуін мықты қылып жасайды.«ГАЗель», «Волга» ГАЗ-31029, ГАЗ-3307 қозғалтқыштарының иінді біліктері өзінің сығылуынан алдыңғы 5 өзекті мойынтірек- тен биметтал тіреу шайбалары 5 арқылы ұсталып тұрады. «ГА- Зель» автомобилінің қозғалтқышында бұл шайбалар болат және алюминий, «Волга» ГАЗ- 31029 көлігінде – болат баббитті. ЗИЛ- 433100 және ЗИЛ-5301 автокөліктерінде иінді біліктер өзінің сығылуынан болат және алюминий шығыршықтар арқылы ұста- лып тұрады. Бұл шығыршықтар бүйіржақ тіреуде бесінші өзек- ті мойынтірек арқылы құрылып, тіреу қақпасының науашасына кіретін тірек дөнесінен бекітілген. Артқы жағынан металл керми- калық жартылай шығыршық, алдыңғы жағынан болат алюминий шығыршық қойылады. ВАЗ-2110, -2111, -2112 автомобильдерінің қозғалтқыштарындағы иінді біліктің осьтік ауысуы екі тіреу жартылай шығыршықтары арқылы шектеледі. Олар екі жақтан ортаңғы өзекті мойынтірек арқылы қойылады. Артқы жағынан металл керамикалық жартылай шығыршық, алдыңғы жағынан болат алюминий шығыршық қойылады. Сонымен қатар, «Ока» автомобиль білігі жылжуының болат алюминий жартылай шығы- ршықтың сығылуы шектеледі.Қосу тұтқышын қозғалысын жіберу және иінді білікті алма- стыру үшін, мысалы тұтануды құрған кезде, «Волга» ГАЗ-31029, ГАЗ- 3307, ИЖ-2126 автомобильдері қозғалтқыштарының ал- дыңғы бүйіржақ пен басқаларының храповиктері аударылған.Мойынтірек. Иінді біліктердің өзекті және шатунды мой- ынтіректерінің ұқа ішпектен тұрады. Олар өзекті мойын мен тіректердің кішіреюі үшін қызмет етеді.Өзекті мен шатунды мойынтіректерінің ішпқабырғасы жек- тері шағын көміртекті болат үйкеліске төзімді жоғары қалайы алюминий қабаты бар таспадан дайындалады. Әрбір мойынтірек екі ішпектен құрылған. Осьтік ауысу мен ішпектердің аударылып қалуына цилиндр блок төсектерінде немесе төменгі алмалы-сал- малы шатунды бастиектердің ішпектерде дағдыланған ар- найы мұртшалар және цилиндрлер блогының тиісті мойынтірек қақпағындағы ойықтар кедергі келтіреді. Барлық өзекті ішпек- терде шығыршықты бунақтар бар. Сол бойынша май үздіксіз ағыспен шатунды мойынтіректерге келіп түседі. Май арнасының майдың өтуі үшін ішпектерде аралықтар мен картер қабырғала- ры арнайы бұрғылау бар. Бұл бұрғылау барлық өзекті ішпектерде жасалады және төсекке ішпектерді орнату кезінде қателіктерге жол бермеу үшін қажет. «ГАЗель», «Волга» ГАЗ-31029, ВАЗ-1111,-11113 маркалы автомобильдер мен басқаларында шатунды мой- ынтірек ішпектері, арнайы бұрғылау болады. Сол арқылы осы саңылау май арнасымен шатунды мойынтірекке түскен кезде ци- линдрлер мен үлестіруші білікке бағытталған шатунды мойында майдың ағысы атып шығады.ЗИЛ-433300 автомобильдерінің қозғалтқыштарында өзекті және шатунды үш қабатты (үш металды) мойынтірек ішпектері үйкеліске төзімді қабатты есепке алғанда қорғасын мен қоладан жасалады. Төменгі және жоғарғы ішпектер өзара байланысты емес, себебі жоғары ішпектер төменгіден май құюға арналған саңылау және үйлестіруші шығыршықты жырашықпен ерекше- ленеді.Үш металл ішпек ұнтақты металургия әдісі арқылы жез-ни- кель қабаты жағылған болат 37, таспадан тұрады. Оның жоғары жағында үйкелуге қарсы СОС 6-6 типті қабат болады.Қосымша парақшаларда ешқандай жымдау операциясын жүр- гізуге болмайды. Механикалық бөлшектердің қажамасы, сызықк ізі, дақтары немесе ішпектердің қабатталуы болған жағдайда, оларды жаңасымен алмастырады. 6.СермерСермер 26 (3.5 сур.) піспектің өлі нүктеден шығуын жеңілде- теді. Жұмыс кезінде энергияны жинақтай отырып, ол қосымша ырғаққа көмектеседі. Сермер массасы айналымдардың жоспарлы өзгеруін қамтамасыз етеді. Қозғалтқышты іске қосу үшін, әсіресе іске қосатын тұтқышпен (стартер) сермерге тісті тәж нығыздалған 27.Сермерлер сұр шойыннан құйылады. Бұл ретте, металдың не- гізгі массасы шеңберде инерция кезеңін ұзарту үшін шеңберде орналасады.ЗИЛ-433100 автомобилі сермерінің шеңберінде фиксатор үшін жік болады. Ол жанармайды бүрку және клапанды механизмде саңылауды реттеу, алға кету бұрышын құрған кезде сермер- мен бірге енгізіледі. Иінді білікке сермер сегіз бұранда арқылы бекітіліп, мойында иінді біліктің артыңғы тығыздамасы астын- да ортаға келтіріледі. Нақты бұрыштық қалып екі бекіту штифті арқылы қамтамасыз етіледі.ГАЗ-3307 автомобилі қозғатқышының сермері иінді білікке төрт бұранда арқылы бекітіліп, оның біреуіне арналған саңылау бір жаққа қарай сығымдалған. Осының нәтижесінде сермерді иін- ді білікпен бір жағдайда ғана біріктіруге болады.ВАЗ-1111 және -11113 қозғалтқыштарының сермерлері ци- линдрлі дөңеспен иінді білік фланецінде ортаға келтіріледі және нұсқаушы төлкемен белгілі жағдайда тіркеледі.«ГАЗель» автомобилі қозғалтқышының сермері иінді білікке төрт бұранда арқылы бекітіледі. Оның біреуі бір жаққа сығылған. Бұрандалардың сомындары жазылу пластинасымен бекітілген.ВАЗ-2110, -2111 және -2112 қозғалтқыштарының сермерлері иінді білікпен білік фланецінде дөңеспен ортаға келтіріледі. Сермердің артқы жазықтығында тісті тәжі жанында конусты шұңқыр тәрізді орнату белгісі болады. Ол төртінші цилиндрдің шатунды мойнына қарсы тұруы тиіс.Ілінісудің жетекші дискісінің батып қалуын болдырмау үшін сермердің жұмыс бетінде сызат болмауы тиіс. 7.Шатунды–піспекті топПіспек. Піспек жұмыс кезінде және қосымша такт – қосу, сығылысу, өңделген газдың шығуы мен газдың жарылу күшін қабылдау үшін қажет. Піспек жұмысының шарты үлкен механи- калық және жылу жүктемелерімен сипаттас келеді. Нақтырақ ай- тсақ, жоғары(2500 °С), қысым 10 МПа (100 кгс/см2) дейін және жылдам- дық (піспек қозғалысының күші 15...20 м/с). Піспек қозғалысы- ның әркелкілігі цилиндр ұзындығының орташа бөлігі маскимал- ды жылдамдықпен қозғалады, өлі нүктеге қозағысты азайтып, тоқтап қалады, инерцияның бар күшінің пайда болуына әкеледі. Піспектің үйкелісуінен механикалық тозу пайда болады, ал тем- пература көтерілген кезде оның әрекеті жұмыс кезінде эрозиялық және коррозиялық тозуға ұшырайды. Сондықтан піспек материа- лы төмендегі құрамнан тұруы тиіс:жоғары механикалық беріктік пен жоғары температурада жұ- мыс істеуге төзімді;құрамы үйкеліске төзімді:жылу өткізгіш; сызықтық кеңеюдің төмен коэффиценті;коррозияға төзімді.Мұндай жұмыс жағдайын қанағаттандыру үшін АК-4, АЛ-4,-25, -30 алюминий қорытпалары мен басқалары тиімді материал- дар болып келеді.Алюминийден жасалған піспектердің кемшіліктеріне сы- зықтық кеңеюдің үлкен коэффицентін және температураны артты- ра отырып, механикалық сапаның бұзылуын жатқызуға болады. Мұндай кемшіліктерді жою үшін піспектер термиялық өңдеуден – жасанды түрде ескіруден өтеді. Піспектің негізгі бөлігі 1 түбі бар басы 10 және піспектің жанындағы бағытталған, белдемше деп аталатын 13 (3.6 сур.) қабырға болып табылады. Піспек басының ішкі бөлігінде беріктік қабырғалары болады. Піспекті шатунмен біріктіру үшін дөңесше 3 шығыршықты жырашық қызмет етеді. Піспектің бастиегіне компрессиялық 6 және аз алмалы шығыр- шықтарды 4 орнатуға арналған шығыршықты жырашық орна- тылған.  сур. Піспек және піспекті шығыршықтар:а — піспек; б — піспек шығыршықтары; в — піспек шығыршықтарын ор- нату; 1 — піспек; 2 — піспек сұққыштарының тоқтатқыш шығыршығына арналған жырашық; 3 — піспек сұққышын орнатуға арналған дөңесше; 4—шағын салмалы шығыршықты құруға арналған жырашық; 5 — піспек- тегі дренажды арналар; 6 — компрессиялық шығыршықты құруға арналған жырашық; 7 — піспек түбіндегі құрылатын қасқалша; 8 — беріктік дөңес- ше қабырғалары; 9 — піспек тобы көлемін белгілеу; 10 — піспектің түбі; 11 — компрессиялық шығыршықтың жоғары шойын ендірмесі; 12 — пі- спектің жанындағы температура тілімі; 13 — піспектің (белдемше) жанын- дағы қабырғалардың бағытталған бөлігі; 14 — май сылғыш шығыршықтың шығыршықты дискі; 15 — май сылғыш шығыршықтың шығыршықтың радиалды кеңейткіші; 16 — май сылғыш шығыршықтың осьтік кеңеюі; 17—төменгі компрессиялық шығыршық; 18 — жоғарғы хромдалған компрес- сиялық шығыршықтар; 19 — түбімен қоса бастиек жасайтын піспектің бүйір қабырғасының нығыздалған бөлігі Жоғары компрессиялық шығыршық үшін піспектің басына шойын ендірме қойылады 11. Оған компрессиялық шығыршық үшін жырашық кесіп жасалған. Май сылғыш шығыршыққа піспек- тің ішіне өтпелі бұрғылау – дренажды арна 5 жасалған. Сол арқылы цилиндрдің қабырғасынан алынған майдың артық қалдығы піспек- тің ішіне, бұдан кейін қозғалтқыш картерінің тұғырығына ағады.Цилиндрге піспекті іріктеу суық күйінде жүзеге асырылады. Пі- спек пен цилиндрдің арасын қыздыру кезінде піспектің желінуінің алдын алатын саңылау қалдырылады, майлы қабықша құруды қамтамасыз етеді. Биіктікте піспекті қыздыру бірдей жүргізіл- мейді. Әсіресе, жоғары бөлігі қатты қыздырылады. Бұл жерден піспек басы мен цилиндр арасындағы саңылаудың биіктігі бой- ынша көлемі әркелкі. Белдемшенің төменгі жағында осы саңылау кішірейе түседі.Суық қозғалтқышта піспек белдемшесі мен цилиндрдің ара- сында кішкентай саңылау алу және қыздыру кезінде піспектің желінуінің алдын алу үшін алюминий қорытпасынан жасалған піспек белдемшелері көлденең жолақта сопақша (белдемшенің пішіні шамамен 0,18...0,80 мм), ал піспектер – биіктігі бойынша конус пішінде жасалады. Кейбір қозғалтқыштардың піспектері жырығы бар белдемшелерден тұрады. Егер де белдемше сопақша болса, сопақша осінің аз бөлігі піспек сұққысы бойынан өтеді. Қы- здыру барысында металдың шамадан тыс болуы салдарынан дөңе- сте ептіленген дәл осы жазықтықта кеңеюі орын алады және бел- демше цилиндр пішініне ие болады.Қозғалтқыш модельдерінің кейбір модельдерінде жылу ретте- гіш болат пластинкалар құйылады. Олар жылудың тегіс жайылуын қамтамасыз етеді және механикалық беріктікті ұлғайтады.Піспек белдемшесінің биіктігі цилиндрге жіберілетін шекті қысымға байланысты. Ол 0,3 МПа (3 кгс/см2) асып кетпеуі тиіс. Піспекті іске кірістіруді жақсарту үшін кей кездері жұқа қалайы (0,004.0,006 мм) қабатымен жабылады.Піспектердің дұрыс орналастыру үшін цилиндрге міндетті түр- де белгі қойылады. Мұндай белгі піспекті шатунмен біріктіру үшін де жасалады.Піспек жоғарғы өлі нүкте – ЖӨН арқылы өткен кезде жанын- дағы күштің бағыты өзгереді және піспек цилиндрдің бір жағынан екінші жағына ауысады. Жылдам жүретін қозғалтқышта және қысқа шатунда бұл күш айтарлықтай болады және алмасу гүрсіл арқылы жүзеге асырылады. Әсіресе мұндай жағдай суық қозғал- тқышта байқалады. Гүрсілдің болмауының алдын алу үшін піспек сұққышын 1,4.1,6 мм осін басқа жаққа максималдық күшпен ал- мастыру арқылы тоқтатуға болады. Осындай жылжыту нәтиже- сінде піспектің бастапқы ауысуы 3.4° жоғарғы өлі нүктеге дейін, цилиндрлердегі қысымы аса үлкен болмағанда орын алады. Піспек сұққыштың айналасында айналып, оның қозғалысы піспек шығы- ршықтарындағы үйкелісумен тежеледі. Бұл гүрсіл деңгейін бірша- ма төмендетеді. Дизель қозғалтқыштарының поршеньдерінің бағыттауышта- ры (юбки) сопақ конус тәрізді. Сонымен қатар, дизель қозғал- тқыштарының поршенді бастарында жану камералары орындала- ды.Піспек шығыршықтары. Шығыршықты жырашықтарда піспектердің бастиектеріне піспек шығыршықтары орнатыла- ды. Көптеген қозғалтқыштарға екі компрессиялық және бір май сылғыш шығыршық салынады.Компрессиялық шығыршық цилиндрде қайтымды-ілгерілемелі қозғалысында піспектің нығыздау қызметін атқарады. Піспек ба- сынан цилиндрлерге жылжудың бөлінуі мен жану камерасынан қозғалтқыш картеріне газдың жарып өтуінің алдын алады.Шығыршықтар қажет пішінге келтіру арқылы шойыннан неме- се болаттан көшірмелі қашау жолымен жасалады. Еркін күйінде шығыршықтардың сыртқы диаметрі цилиндрдің ішкі диаметрімен салыстырғанда үлкенірек, сондықтан цилиндрге қойылатын шығыршық оған тығыз жабыстырылады. Шығыршықтардың жапсарласуы құлып деп аталады. Жұмыс кезінде шығыршықтар- ды қыздыру барысында жылудың кеңеюінің орнын толтыру үшін құлыптың жолында шамамен 0,20...0,80 мм саңылау қалуы тиіс. Піспектің жырашығына шығыршықтарды орнату кезінде құлып- тар 180° бұрышында орналасуы керек. Компрессиялық шығыр- шықтардың биіктігі піспектің басында жырашықтың биіктігінен 0,04...0,09 мм-ге төмен. Саңылаудың үлкендігі барлық шығыр- шықтар үшін әртүрлі. Әсіресе, жоғары шығыршықта қатты қыз- дырылатын саңылаулар үлкен болады. Шығыршық төмен орна- ласқан сайын олардың саңылаулары кішкентай болады. Көптеген модельдерде қозғалтқыштар құлыптарының пішіндері түзу болып келеді, себебі мұндай құлыпты дайындау жеңіл. Компрессиялық шығыршықтардың саны қозғалтқыштың ептілігіне байланысты. Қозғалтқыш епті болған сайын картерге газдың шығуына аз уақыт кетеді. Сәйкесінше, копрессиялық шығыршықтар аз қажет болады. Жану камерасынан газдың біршама бөлігі үнемі картерге шығыршықтардың ішкі цилиндрлік қабаты арқылы келеді де, шығыршықтардың цилиндр айнасына ығысуына себеп болады. Осылайша компрессиялық шығыршықтар газдың қысымымен цилиндрлерге жабысады. Егер де піспек шығыршығы цилиндр- лердің айнасына тығыз жабыспаса, газдың бөлініп шығуы артады да, салдарынан шығыршық қыза түседі. Шығыршық пен цилиндр айнасының арасындағы майдың қызуы салдарынан қышқылдана- ды. Нәтижесінде бөлінген көмірқышқыл газы (лакты шөгінділер) жырашық қабырғалары мен шығыршықтар арасындағы саңы- лауларын толтырады. Шығыршықтардың қозғалысы жырашықта қиындай түседі де еркін ауысуды тоқтатады. Бұл құбылыс шығы- ршықтардың қаспақтану (қоқыстануы) деп аталады және цилин- дрдегі компрессияның кішіреюмен жалғасып, қозғалтқыш қуат-тылығы жоғалады және майдың шығысы артады. Цилиндр қабырғасына тығыз жабысуын қамтамасыз ету үшін шығыршықтар айналасы бойынша ауытқымалы радиалды са- лыстырмалы қысымымен дайындалады. Нәтижесінде шығыр- шықтың арнайы пішіні мен оның механикалық өңдеуіне қол жет- кізіледі.Көлденең қимадағы компрессиялық шығыршықтар әртүрлі пішінге ие болады: тікбұрышты немесе конус тәрізді. Конустық қимадағы шығыршық кіші тірек жазықтығына ие, сондықтан меншікті қысым цилиндр қабырғасына айтарлықтай үлкен бола- ды. Бұл шығыршық айнаның байланысын жақсартады және жыл- дам іс ке кірістіруді, оның төзімділігін қамтамасыз етеді.Қызмет көрсету мерзімін ұлғайту үшін жоғары жақтағы пі- спек шығыршығы хромдалады. Хромның қалыңдығы жұмысшы қабатында шығыршықтар 0,10...0,15 мм-ді құрайды. Бұл ретте, хромның сыртқы қабаты 0,03...0,06 мм — борқылдақ болып ке- леді. Жоғарғы компрессиялық шығыршықтарды хромдау майлау мен қызмет көрсету мерзімін жағдайын жақсартады. Төменгі ком- прессиялық шығыршықта электролиздік тұндыру тәсілі арқылы қалайы қалыңдығы 0,01...0,1 мм қабатына жағылады. Бұл цилин- дрді іске кірістірудің қамтамасыз етеді және шығыршықтар мен цилиндрлердің қызмет көрсету мерзімін ұзартады. Қазіргі таңда борпылдақ хромдаудан молибденнің сыртқы қабатқа шаңдатуына көшеді.Майсылғыш шығыршық. Цилиндрлердің ішкі жұмыс істейтін қабаты майланады. Майдың артық бөлігі цилиндрдің жоғарғы қабатына жану камерасына өтеді. Сол жерде біршама жанып, қышқылданады. Мұның барлығы майдың шамадан тыс кетуіне, піспектің түбіне, клапандардың басына, жану камерасының қа- бырғаларына күйіктің шоғырлануына және жұмысшы қоспаның жанып жарылуына, ұщқыннан тұтануына әкеледі.Майдың жану камерасына келіп түсуіне компрессиялық шығыршықтар сорғысының әрекеті әсер етеді. Піспек жоғарғы өлі нүктеден (ЖӨН) төменгі өлі нүктеге (ТӨН) жылжыған кезде шығыршықтар айнаның цилиндрлерінің үйкелісуі мен инерция күшінен шығыршықтар жырашығына жабысады да, олардың астындағы және жырашықтардың түбіндегі саңылаулар майға толады. Піспек ТӨН-ге түсіп, жоғары қарай жылжыған кезде, шығыршықтар шығыршықтардың төменгі қабырғаларына жа- бысады да радиалды саңылау арқылы майды шығыршықтардың үстіндегі кеңістікке шығарып тастайды. Мұндай үдеріс әрбір пі- спектің әрбір қозғалысы кезінде орын алады және май жану каме- расына жиналады.Жану камерасына түсетін майдың көлемін төмендету үшін цилиндрлер айнасынан артық майды алып тастау керек. Ол үшін болат пен шойыннан жасалған май сылғыш шығыр- шықтар құрылады. Шойын майсылғыш шығыршықтар сыртқы жағынан шығыршықты бунақ болады. Ол шығыршықтың тірек жазықтығын кішірейтеді де, нәтижесінде меншікті қысым арта түседі. Жырашықтардың түбі айнала тіліктерден тұрады.Болат майсылғыш шығыршықтар үш немесе төрт элементтен тұруы мүмкін. Төрт элементті май сылғыш шығыршық екі болат шығыршықты дисткен 14, осьтік кеңейткіштен 16 және радиалды кеңейткіштен 15 құралады.Үш элементті май сылғыш шығыршықтар екі болат шығы- ршық дискіден және бір болат екі функционалды кеңейткіштен тұрады. Болат шығыршықты дисктер қалыңдығы 0,080...0,130 мм хроммен жабылған. Шығыршықты орнату кезінде олардың піспек жырашықтарында дұрыс ораналасу тәрбітіне баса назар аудару керек. Бұдан басқа, қозғалтқыштар цилиндрлері блогына піспекті орнату кезінде, тегіс шығыршық дискілері 14 олардың құлыптары бір-біріне 180° бұрышта және компрессиялық шығыршыққа 90° бұрышта орналасатындай болуы тиіс.Түрлі автомобильдердің піспек шығыршықтарын орнату үл- гілері. ЗИЛ-433100 автомобилі қозғалтқышының піспегіне екі компрессиялық және бір майсылғыш шығыршықтан орнатыла- ды. Жоғары жақтағы компрессиялық шығыршықтар сырты бөш- ке тәрізді сапасы жоғары шойыннан, трапециялы симметриялық қимадан дайындалады. Төменгі компрессиялық шығыршық - сұр қоспалы шойыннан, жұмысшы беті – конус тәрізді. Май сылғыш шығыршық – симметриялы қиықты сұр қорапты қоспалы шойын серіппелі еспе кеңейткіштен тұрады. Барлық шығыршықтардың жоғарғы қабаты хроммен жабылған.ЗИЛ-5301 қозғалтқышының піспегі үш компрессиялық шығы- ршықтан тұрады. Жоғарғы жағы беріктігі мықты хромдалған шойыннан жасалған, қимасы тең бүйірлі трапеция тәрізді. Бұл оны жырашыққа кез келген тұсынан орнатуға мүмкіндік бе- реді. Екінші және үшінші компрессиялық шығыршықтар – ко- нус тәрізді. Шығыршық жырашығына дұрыс орналастыру үшін құлыптың жанындағы бүйіржақта «Жоғары» деген белгі болады. Майсылғыш шығыршықтар – спиральды кеңейткіші бар қорапты қимадан.ГАЗ-3307 автомобилінің қозғалтқышы әрбір піспекте екі ком- прессиялық шығыршық пен бір майсылғыштан тұрады. Май- сылғыш шығыршық – болат, екі тегіс хромдалған дисктен, осьтік және радиалды кеңейткіштен тұрады.ВАЗ-2110, -2111 және -2112 қозғалтқыштарында бөшке тәрізді хромдалған жоғары компрессиялық шығыршықтар бар, төменгі компрессиялық шығыршық қырнауыш типті. Хромдалған жұмыс жазықтығы және болат айналмалы серіппесі бар май сылғыш шойын шығыршық. Піспектің жырашығына орнату белгілерін ескере шығыршықтар орнатылады.«Волга» ГАЗ-31029 автомобилінің қозғалтқышының әрбір піспегінде екі компрессиялық шығыршық бар. Жоғары компрес- сиялық шығыршық хроммен, төменгі жағы қалайы қабатпен қап- талған. Май сылғыш шығыршық – болат, төрт элементтен тұра- ды. Болат дискілердің жұмыс дискілері хромдалған. ВАЗ-1111 және -11113 қозғалтқыштары піспектерінде үш шығыршық бар. Жоғары компрессиялық шығыршықта бөш- ке тәрізді хромдалған шығыршық бар. Төменгі компрессиялық шығыршықтар қырнауыш типті. Май сылғыш шығыршықтар шойыннан жасалған. Жұмыс істейтін ернеуіне хром жабылған. Шығыршықтардың астына болат серіппелі байлау орналасқан. Жөнделетін мөлшерлі шығыршықтарда «40» немесе «80» санда- ры қойылады. Бұл сыртқы диаметрдің 0,4 немесе 0,8 мм-ге ұлға- юына сәйкес келеді.ИЖ-2126 автомобилі қозғалтқышының піспегі үш-үш шығы- ршықтан тұрады. Барлық шығыршықтар шойыннан жасалады. Олардың екеуі компрессиялық, үшіншісі – май сылғыш.«ГАЗель» автомобилінің піспегі екі компрессиялық шығы- ршықтан құралған. Жоғарғы жағы беріктігі мықты, шымыр шойыннан құйылған. Жұмыс істейтін қабықшасы хром қабат- тан тұрады. Төменгі компрессиялық шығыршық сұр шойыннан құйылған. Жақсы жұмыс істеуі үшін сыртқы цилиндр қабаты қа- лыңдығы 0,006 .„0,012 мм қалайыдан жасалған. Кейбір шығыр- шықтар жабындысы тұтастай фосфаттан болуы мүмкін. Төменгі компрессиялық шығыршықтың ішкі цилиндр қабатында қырнау бар. Осы қырнаумен шығыршық жоғарыға, піспектің түбіне қарай бағытталуы керек. Осының арқасында цилиндрлерге орнатылған жаңа шығыршықтар біршама аударылып, цилиндрдің айнасына шетімен ғана жабысады. Бұл шығыршықтардың цилиндр айна- сына іске кірістіруді жақсартады. Бұл ереженің бұзылуы майдың күрт шамадан тыс кетуі мен қозғалтқыштың түтіндеуін тоқта- тады. Жоғарғы компрессиялық шығыршықтың шеті болмайды. Май сылғыш шығыршық жиналмалы, үш немесе төрт элементтен тұрады. Шығыршықты дискілердің жұмыс цилиндр қабатының қалыңдығы 0,080 „0,130 мм болатын хроммен жабылған.ЗМЗ-4061 және -4063 қозғалтқыштарында үш элементтік май сылғыш шығыршықтар орнатылады. Осы қозғалтқыштар піспе- гінің төменгі жағында газ тарату фазасы бұзылған кезде клапан бастиектерінің піспек түбіне соққы тимеуін қамтамасыз ететін шенжоңғы (тереңдік) бар. ЗМЗ-4061 қозғалтқыштары піспек- терінің түбінде жану камерасын ұлғайтуға арналған тереңдік жасалған. Дәл осындай тереңдік ПАЗ-3205 автобусының қозғал- тқыштарында да бар. 3.8 Піспек сұққыларыПіспек сұққылары піспектің шатунмен топсалы қосылуына арналған. Олар өте берік болуы тиіс, себебі жұмыс кезінде бағы- ты мен көлемі бойынша өзгеретін бар салмақты қабылдайды. Көміртекті немесе аз көміртекті болаттан жасалады.Аз көміртекті болат сұққылары тереңдігі 1...1,5 мм үстіңгі кірігуге және жиілігі жоғары токтың үстіңгі шынығуына, бұдан кейін белгілі бір қаттылыққа дейін ұшырайды. Көміртекті болат сұққылары тереңдігі 1...1,5 мм шынығуға тап болады. Үйкелісті азайту үшін сұққылардың жоғарғы қабаты жылтырай түседі. Тер- миялық өңдеуден кейін сұққылардың қатты төтеп бергіш қабаты мен тұқыр өзек пайда болады. Бұл екпінді және айнымалы таңба- лы жүктеме жағдайында өте қажет.Піспек сұққысы 9 (3.5 сур.) шатунның жоғары бастиегі арқылы өтетін және соңымен піспектің дөңесшесіне 3 (3.6 сур.). сүйке- нетін қысқа болат түтік тәрізді болып келеді. Көптеген замана- уи қозғалтқыштарда қалтқылы сұққылар қолданылады. Мұндай сұққылар шатунның бастиегіне және піспектің дөңесшесіне еркін орнатылады. Сұққыны осьтік алмасуынан ұстап тұру үшін піспек- тің дөңесшесіне тоқтатқыш шығыршық үшін 2 жырашық орын- далады. Бұл жырашыққа сұққыларды орнатқаннан кейін, серіп- пелі тоқтатқыш шығыршық 8 орнатылады (3,6 сур.). Қалтқылы сұққылар айналасы бойымен біркелкі тозады, сондықтан ұзақ қызмет етеді. Қыздыру барысында болат сұққылар алюминий пі- спекпен салыстырғанда аз кеңейеді де, суық қозғалтқыш жұмыс істеген кезде гүрсілдің пайда болуына әкеледі. Гүрсілдің алдын алу үшін шатунды-піспекті топты жинастыру кезінде алдын ала температура 70...80 °С-ға дейін қыздырылады, кейін піспек пен шатун сұққымен біріктіріледі. Салқындатылғаннан кейін сұққы піспектің дөңесшесіне сығылады. Қозғалтқыш жұмыс істеген кезде піспек қыздырылады да, сұққы босатылып, піспек дөңес- шесінде және шатунның жоғары бастиегінде еркін айнала алады. ЗИЛ-433100 автомобилі қозғалтқышының піспегін 80…100 °С температураға дейін қыздыру керек.Кейбір қозғалтқыштардың (ВАЗ-1111, -11113) сұққылары ша-тунның жоғары бастиегіне нығыздалады, сол жерде қозғалтқыш жұмыс істеген кезде қозғалыссыз қалады. Сұққыларды орнату келесі жолмен жүзеге асырылады. Шатун 240 °С-ға дейін электр пеште қыздырылады, дискке бекітіліп, оған дөңесшелердегі саңы- лаулар шатунның жоғары бастиегіне сәйкес келетіндей кигізіледі де, сұққы саңылауына итеріледі. Мұндай сұққылар тұтастай емес, қалтқылы тәрізді емес, біржақтан тозады. 9.ШатундарКонструкциясы. Шатун қозғалтқыш жұмыс істеп тұрған кез- де сұққы арқылы піспекке және піспектен қозғалтқыштың иінді білігіне күш береді. Ол піспектің қайтымды-ілгерілеме қозғалы- сын иінді біліктің айналмалы қозғалысына қайта өзгертеді.  сур. Шатун:1 — сомын; 2 — бұрандама; 3, 14—майға арналған саңылау; 4 — шатунның өзегі; 5 — қола төлке; 6 — піспек сұққысына май өтетін саңылау; 7 — шатунның жоғарғы бастиегі; 8 — төменгі бастиектің нөмірі; 9 — шатунның төменгі ба- стиегі; 10 — төменгі бастиегінің қақпасы; 11 — тоқтатқыш сомын; 12 — белгі; 13 — ішпектер; 15 — мұртша; 16 — шатун бастиегіндегі ойық Шатунның негізгі бөлігі өзек 4, жоғары бастиегі 7 және төменгі бастиегі 9 қақпасы бар (3.7 сур.). Шатунның өзегі көлемі мен бағыты бойынша үлкен салмақ алады, сығылы- суға, иілуге және созылуға ұшырайды. Мұндай салмақты ұстап тұру үшін шатун мықты және қатты, инерциялық күштің төмендеуі үшін барын- ша жеңіл болуы мүмкін. Мұн- дай салмақ металдың бірдей шығындалуы кезінде қиманың қос таврлы өзегін ұстап тұра- ды. Шатунның өзегі біртіндеп қиығы ұлғайтылады, төменгі бөлігіне ауысады. Жоғары ба- стиегі тұтас болып жасалады.Шатун күрделі қозғалыс жасайды. Шатунның жоғары бастиегі көбінесе қайтымды ілгерілеме қозғалады. Бұдан басқа, піспектің дөңесшесі- не қатысты біршама бұрышқа иіледі.Ол дөңесшегі үйкелесіп қалмауы үшін олар шатунның бастиегіне дөңесшелердің қондыру ұясына қарағанда 2...4 мм-ге қысқа жасалады.Төменгі бастиек шатунды мойынмен бірге қозғалады, бір уақытта қайтымды-ілгерілеме және тербемелі қозғалыс жасайды. Төменгі бастиектері шатунның осіне перпендикуляр түрде қиықпен алмалы-салмалы етіп жасалынады. Мұндай қиық бар- лық автомобильдерде қолданылады. ЯМЗ-236 қозғалтқышында төменгі бастың жалғағыш жазықтығы шатунның осіне бұрыштап орнатылған. Бұл оның піспек монтажы немесе демонтажы кезін- де шатунмен бірге цилиндрге еркін өтпеуі үшін жасалған. Шатун- дар сапасы жоғары көміртекті немесе қоспалы болаттан жасала- ды, қалыптаудан кейін механикалық және термиялық өңдеуден (шынықтыру және босату) өтеді. Шатунның жоғарғы басына үй- келісті төмендету үшін сырғанау рөлін атқаратын төлке нығызда- лады. Төлкелерді жасауға әртүрлі материал қолданылады. ЗИЛ- 433100, ВАЗ-2110, -2111, -2112 автомобилінің қозғалтқыштарына болат тәрізді төлке, «ГАЗель» автомобилінің қозғалтқышына қа- лайы қоладан құйылған төлке қолданылады.Піспек сұққыларын майлау үшін жоғары бастиекте және төл- келерде арнайы саңылаулар бар 6 (3.7 сур.).Құрастыру. Төменгі ажырамалы бастиек алмалы-салмалы қақпа және өзекпен бірге орындалған аркадан тұрады. Ол арка- мен бұрандалар арқылы біріктірілген. Қақпаның бекіту бұран- дамасы мен шатунды бұрандалар сомындары қоспалы болаттан дайындалған және термиялық өңдеуден өткен. Шатун бұрандама- лардың сомындары 6,8.„7,5 Н •м (6,8...7,5 кг-м2/с2) күшімен тар- тылады және «Унигер-9» қымтағымен бекітіледі. Кейбір қозғал- тқыштарда герметика болмаған жағдайда, арнайы штампталған сомын қолданылады. ЗИЛ-433100-де қақпасы шатунға сомын және екі бұрандамен бекітіледі, бұранда өзегін - берік, қақпасы- на - бос орнықтырылады. Барлық қозғалтқыштарда шатундардың төменгі бастары қақпашаларды жинаған кезде өңделеді, сон- дықтан өзара тәуелді болмайды. Жинақтау барысында шатундар мен қақпашаларды шатастырып алмау үшін оларға тұрғызылатын цилиндр нөмірі таңбаланады. Жинақтау барысында бұл нөмірлер бір жақтан орналастырылуы керек. Бұдан басқа, қақпа мен шатун өзегінің аркасындағы тереңдік ішпектердің белгілеу дөңесі де бір жақта болуы тиіс.Көптеген шатунның қозғалтқыштарында төменгі басында ди- аметрі 1,5 мм саңылау болады. Сол арқылы оның майлы арнамен түйісуі кезінде шатун мойынында майдың ағысы сыртқа лақты- рылады және цилиндрлердің айнасына жағылады. Бұл саңылау қозғалтқыштың оң жақ бағытына, қарама-қайшы үйлестіру білі- гіне бағытталуы тиіс.V-тәрізді қозғалтқыштар шатунның төменгі кеңістігі бір қа- тардағы қозғалтқыштардан аз, диаметрі үлкен болу керек. Бұл жағдай V-тәрізді қозғалтқыштарда әрбір шатун мойнында екі ша- тунды орналастырумен түсіндіріледі.ГАЗ-3307 қозғалтқыштарының піспегі бар шатундарын жинау кезінде келесі тәртіпті сақтау керек: цилиндрлердің сол жақ қа- тардағы шатундарын шатунның нөмірі мен оның қақпасындағы белгісі қозғалтқыштың алдыңғы жағына қарайтындай, ал оң жақ қатарды керісінше орнату керек. Піспектер шатундармен қандай жағдайда да піспектегі «Алға» жазуы қозғалтқыштың алдыңғы қатарына қарайтындай болуы тиіс.Шатунның басындағы мойынтірек рөлін ішпек атқарады. Олар үйкеліске төзімді жұқа қорытпа жабылған аз көміртекті болат лентадан дайындалады. «ГАЗель» қозғалтқышында үйкеліске төзімді қорытпа жоғары қалайы мен алюминий қорытпасынан,«Волга» ГАЗ-31029, ЗИЛ-5301, ИЖ-2126 қозғалтқыштарында піспектері болат алюминийден болады. Дизель ЗИЛ-433100 үш қабатты қорғасын қола үйкеліске қарсы қабаты бар піспектен жа- салған. Шатундардың төменгі бастиегінің ішінде піспектердің ай- налып кетпеуі үшін піспектерде мұртшалар 15 мөрленеді, ал арка мен шатунның төменгі басының қақпасында піспектің мұртшалары кіретін саңылаулар 16 кесіледі. Саңылауларды жинақтау барысын- да қақпашалар шатун аркасының саңылауына қарсы болуы тиіс. 10.Күш агрегатының аспасыКүш агрегатқа қозғалтқыш, ілініс механизмі мен беріліс қорабы кіреді. Қазіргі заманғы қозғалтқыштар біркелі болып келеді, деген- мен жұмыс істеген кезінде (тербеліс) діріл пайда болады да, авто- мобильдің рамасына беріледі. Тегіс емес жолдармен жүрген кезде және әсіресе арықтар мен жолдың екі жағындағы жыралардан өт- кенде, рамалар ауытқып, соңында істен шығуы мүмкін цидлиндр- лердің блоктарында тербеліс пайда болады. Оның алдыналу үшін қозғалтқыштар рамаға тым қатты емес, резеңке жастықшалармен бекітілуі тиіс. Қозғалтқыштар рамаға үш және төрт, бес нүктеден бекітілуі мүмкін.ЗИЛ-433100 автомобилінің қозғалтқышы алдыңғы және артқы бағандарда тұрады (3.8 сур.). Қозғалтқыштың алдыңғы жағы төрт бұрандамен алдыңғы тіреудің кронштейніне 2 бекітіледі. Крон- штейннің көлденең сөресі автомобильдің бірінші көлденең рама- сының төменгі 1 және жоғарғы 3 резеңке металл жастықшалардың арасында болады. Артқы тіреу саны екеу. Олар сыналы резеңке эле- менті арқылы алмалы салмалы болады. Екі жағынан төрт бұранда- сы бар қозғалтқыш артқы кронштейнге 4 бекітілген. Резеңке жа- стықша 8 жабыстырылған табанымен 9, тартылмалы бұрандамен тірек кронштейні және қақпа 5 арасына ығысады. Тартылмалы бұранда төлкеге 11 орнатылған. Қақпа 5 пен артқы тіреу 7 арқылы резеңке жастықшаның 8 отырып қалуының орнын толтыратын рет- теуіш төсемелер 6 орнатылған. Бұл төсемелерді автомобиль 50 000 км жүріп өткеннен кейін алып тастау қажет. Күш агрегаттың тіреу кронштейндері мен тіреу табандары сомын бұрандалары арқылы біріктіріледі.«Волга» ГАЗ-31029 автомобилінің қозғалтқышы үш нүктедебекітіледі: екі тіреуіш алдыңғы цилиндр блоктарының алдыңғы қа- тарында, үшінші тіреуіш артынан, яғни алдыңғы бөліктен беріліс қорабы ұзартқышының алдыңғы бөлігінде орнатылған.ГАЗ-3307 автомобилінің қозғалтқышы рамаға төрт нүктеде бекітілген. Оның екеуі цилиндрлер блогының алдыңғы жағынан, екеуі артынан орналасқан.Арттағы тірлеулері болып сермер мен ілінісу картерінің табаны саналады.ВАЗ-2110, -2111, -2112 автомобилінің қозғалтқыштары үш нүк- теде бекітіледі. Артыңғы тіреу болып саналатын кронштейнге бұранданың көмегімен екі шектеуіш арқылы артқы тіреу жастық- шасы автомобильдің артыңғы шанағына бекітіледі.  3.8. сур. Күш агрегатының аспасы:а — алдыңғы тіреу; б — артқы тіреу; 1 — төменгі жастықша; 2 — алдыңғы тіреу кронштейні; 3 — жоғары жастықша; 4 — артыңғы кронштейн; 5 — қақпаша; 6 —реттеуші төсеме; 7 — артқы тіреу кронштейні; 8 — резеңке жастықша; 9 — табаны; 10 — тартылмалы бұранда; 11 — төлке Сол және оң жақ лонжеронға резеңке жастықшалар арқылы оң және сол жақ қозғалтқыш тіреулерінің кронштейндері жабысты- рылған кронштейндер бекітілген.ИЖ-2126 автомобилі қозғалтқышының аспасы үшін цилиндрлер блогына оң және сол аспаның түйіндері бекітілген. Қозғалтқыштың артқы жағынаекі бұрандамен шешілмелі көлбеу жабыстырылады. Қозғалтқыш тіреулерінің астында резеңке жастықшалар орнала- стырылған.«ГАЗель» автомобилі қозғалтқыштарының аспалары қозғал- тқыштың екі кронштейнінен, қозғалтқыш бөлігінің алдыңғы жағында екі жақта орналасқан екі резеңке жастықшадан, беріліс қорабы ұзартқышының артқы резеңке жастықшасынан тұрады.Резеңке жастықшалар рамалардың көлбеу жағында құрыла- ды. ВАЗ-1111 және -11113 автомобилінің қозғалтқыштары ша- нақтың рамасы астына үш нүктеде бекітіледі. Қозғалтқыштың артқы жағында тіреу кронштейні мен артқы тіреуі болады. Қозғал- тқыштың сол жақ бөлігін орнату үшін сол жақ тіреу мен сол жақ тіреу аспаның кронштейні бар. Бекітудің үшінші нүктесі аспаның алдыңғы тіреуі мен сол жақ тіреу кронштейні болып табылады. Автомобильден күш беру агрегатын шешу кергішпен бірге жүзе- ге асырылады. Бұл ретте алдыңғы дөңғалақтардің жетек біліктері доңғалақтардан ажыратылып алынады да, күш беру агрегатымен бірге шешіледі. Қозғалтқыш тіреулерінің астына резеңке жастық- шалар орналастырылады.Тіреулердің астындағы резеңке жастықшалар автомобиль қозғалған кезде, қозғалтқышқа түсетін екпін соққысын азайтып, рама мен шанақ дірілін төмендетеді. Бұдан басқа, тіреулер қозғал- тқышты тіркелуді өшірген кезде, автомобиль кенеттен от алды- рғанда немесе тоқтағанда бойлай жылжудан сақтап тұрады. Бұл мақсат үшін көптеген қозғалтқыштарда қозғалтқыш пен көлденең раманы біріктіретін реактивті тартпа болады. Бақылау сұрақтарыҚос иінді-шатунды механизм не үшін қажет?Цилиндр блоктары қалай құрастырылған және қандай мате- риалдардан жасалған? Осы материалдардың артықшылықтары мен кемшіліктерін атап өтіңіз.Цилиндр блогы бастиектері мен олардың төсемдері қалай жасалған?Иінді біліктер не үшін қажет және қалай жасалған? Оларды қандай материалдардан әрі қалай жасайды? Осы материалдардың артықшылықтары мен кемшіліктері қандай?Шатундар мен олардың мойынтіректері не үшін қажет әрі қалай жасалған?Піспектер не үшін қажет және олардың құрылысы қандай?Піспекті шығыршықтардың міндеті, құрылысы мен жұмы- сы туралы айтып беріңізПіспекті сұққылардың міндеті, құрылысы мен жұмысы ту- ралы айтып беріңізСермердің құрылысы мен міндетін түсіндіріңіз.Қозғалтқыштардың түрлі модельдерінің иінді біліктері ось- тік жылжып кетуден қалай сақталады?Иінді біліктің негізгі мойынтіректерінің міндеті мен құрылысын түсіндіріңіз. 4.т а р а уГАЗ ТАРАТУ МЕХАНИЗМІ    4.1. Газ тарату механизмдерінің түрлеріГаз тарату механизмі жанармай қоспалардың (карбюраторлық қозғалтқыштарда) немесе ауаның (дизельде) уақытында цилиндр- ге жеткізілуін және пайдаланылған газдарды шығаруын қадаға- лайды. Сығылау кезінде және жұмыс кезінде газ таратушы меха- низм қоршаған ортадан жану камераларын сенімді оқшаулайды.Барлық төрт тактілі карбюраторлық қозғалтқыштар мен ди- зельдер клапанды газ тарату механизмдерінен тұрады. Бұл қозғалтқыштарда жанармай қоспалар немесе ауа кіріс клапанда- ры арқылы енеді, ал пайдаланылған газдар шығуы — шығыс кла- пандары арқылы шығарылады.Екі тактілі қозғалтқыштарда клапандар қызметін үш ұяшық орындайды: кіріс, шығыс және үрлемелі. Екі тактілі қозғал- тқыштағы газ тарату механизмінің үрдісі қос иінді-шатунды механизм арқылы жүзеге асырылады, ол кері қозғалыс кезінде кезектесіп ұяшықтарды ашады және жабады, жанармай қоспалар- дың немесе ауаның цилиндрге жеткізілуін және пайдаланылған газдарды шығаруын қадағалайды, сонымен қатар жұмыс қоспасы мен жұмыс жүрісін сығады.Газ тарату механизмдері орналасуы бойынша төменгі және жоғарғы клапанды болып келеді.Клапаны төмен орналасқан және тарату білігі бар газ та- ратушы механизмдер (4.1, а сур.). Қазіргі кезде олар өте сирек кездеседі (ЗИЛ-157КД және ГАЗ-52-04 автокөліктерінің қозғал- тқыштары). Тарату білігі бұл жағдайда 19 цилиндрлер блогында орналасады және оның камераларына 10 тікелей итергіштер 9 тіреледі, бұрандаларды реттеу бұрандасы 7 мен құлыпты сомын- дармен 8 бекітілген. Клапан ұяшығы 2 цилиндрлар блогына ба- стырылған, ал клапан бағытталушы төлкеде 3 орналасқан. Клапан серіппемен 4 жабылады, бір ұшымен цилиндрлер блогына тірел- се, ал екіншісі — серіппе тақтайшасына 6 бекітіледі. Серіппе тақтайшасы айналмалы тармақшада бекітілген клапан шыбығы- ның төменгі бөлігінде сухарь 5 көмегімен ұсталынады. Мұндай механизмнің ерекшелігі қарапайымдылығында, бөлшектердің аздығы және бағасының төмендігінде. Кемшіліктеріне клапан өзегі мен реттеуші итергіш бұранда арасындағы жылу саңылау- ларының өзгерту қиындығы жатады. Клапандардың төмен орна- ласқан жағдайда цилиндрлерді толтыру жеткіліксіз, себебі жанар- май қоспалардың цилиндрге түсуі үшін көлденең және жоғары учаскелерін өту арқылы қиын жолдан өтуі тиіс.Клапаны жоғары орналасқан әрі таратушы білігі төмен орналасқан газ таратушы механизмдер (4.1, б сур.). Мұндай механизмдер құрылысы күрделі болады және ЗИЛ-433100, -5301,«ГАЗель», «Волга», ГАЗ-3307 автомобильдерінің қозғалтқышта- рында қолданылады. Бұл қозғалтқыштарда реттеуші білік 10 цилиндрлер блогында 19 орналасады. Білік жұдырықшаларына итергіштер 9 келіп тіреледі, олар штанг 18 көмегімен реттеуші бұрандалар 16 арқылы рокерға 5 салмақ түсіреді, ал одан клапан өзегіне 2 ауысады.      сур. Газ таратушы механизм:а — клапандары төмен орналасқан және таратушы біліктер; б — таратушы біліктің клапандары жоғары және төмен орналасуы; в — клапандары жоға- ры орналасқан және таратушы біліктер; 1 — клапан ершігі; 2 — клапан; 3—бағыттаушы төлке; 4 — серіппе; 5 — сухарь; 6 — клапанның серіппе та- релкесі; 7 — реттеуші бұранда; 8 — қарсы сомын; 9 — итергіш; 10 — тара- тушы біліктің жұдырықшасы; 11 — оталдыру білтесі; 12 — тірек шайба; 13—клапанның майды көрсететін қақпағы; 14 — блоктың бастиек қақпағы; 15 — рокер; 16 — реттеуші бұранда; 17 — рокер осі; 18 — штанга; 19 — цилиндрлер блогы; 20 — ұшы; 21 — ішкі серіппе; 22 — сыртқы серіппе; Клапан ершігі 1 цилиндрлер блогының басына қысылған. Ме- ханизм клапаны төмен орналасқан газ таратушы механизмімен салыстырғанда қиындау әрі қымбаттырақ келеді, алайда жылу саңылауларын реттеу үрдісі әлдеқайда қарапайым келеді, себебі дайындық жұмысы блок бастиегін 14 шешуден ғана тұрады. Осы механизм көмегімен жанармай қоспалардың немесе ауаның ци- линдрге жеткізілуі жақсарады және пайдаланылған газдардан та- зартылады.Клапандары жоғары орналасқан және таратушы білігі бар газ таратушы механизмі (4.1, в сур.). Оның құрылысы қара- пайым келеді, себебі онда итергіштер мен штангалар болмайды. Рокерлер 15 рокер осьтарына 17 орнатылады және бір ұшымен таратушы білік жұдырықшаларына 10 тіреледі. Екінші ұшына реттеуші бұранда 16 тағылған, ол клапан өзегіне 2 күшейткіш әсер береді. Бұл мезанизмнің кемшіліктеріне таратушы білік тартпа- сының әлдқайда қиын болатыны жатады. Таратушы білік шын- жырлы білік (ИЖ-2126) немесе белдікті (ВАЗ-2110, -2111, -2112,-1111, -11113) желіден тұрады. Шынжыр немесе шынжыр жұмыс кезінде созылады, сондықтан арнайы реттеуші құрылғылар қа- жет. Жоғары жағында орналасқан таратушы білік жоғары жыл- дамдықты қозғалтқыштарда қолданылады, себебі бұл жағдайда қозғалыс таратушы білік жұдырықшасынан рокер арқылы кла- панға беріледі және газ таратушы механизмнің аралық тетіктері- нен (итергіштер мен штанг) бас тартуға болады, кері әсер етуші қозғалыс пен үлкен энерциялы болып келеді.Клапандар сығылу кезінде және жұмыс жүрісі барысында қозғалыссыз және серіппелермен ұяшықтарға кіріс және шығыс арналарын жаба отырып, тығыз кемкерілген. Иінді біліктің айна- лымы кезінде тегершік арқылы айналым таратушы білігіне жет- кізіледі, ол айнала отырып, жұдырықшамен бірге итергіштерге жеткізіледі және оларды штангамен бірге жоғары көтереді. Штан- га рокер осімен бұрылады, ол клапан өзегіне келіп күшпен ите- реді де жібереді, кіріс немесе шығыс құбырларын ашады. Кейінгі айналым кезінде тарату білік жұдырықшасы итергіштен шығады, итергіш пен рокерді босата отырып, клапан механизмі серіппе әсерімен бастапқы қалпына келеді. Одан кейін барлық үрдіс қай- таланады. 2.Таратушы тісті доңғалақтарЖүк автомобильдері қозғалтқыштарында таратушы біліктер иінді және таратушы білікке бекітілген тісті доңғалақтар қозға- лысымен жүзеге асырылады. Тегершікті дұрыс қосу үшін оларда арнайы белгілер болады.ЗИЛ-5301 қозғалтқыштарында иінді білік тегершігін айна- лым қалпына аралық тегершігі жүзеге асырады, сол арқылы тара- тушы білік тегершігі мен жоғарғы қысымды сорғылайтын жетек тегершігі айналысқа түседі. Таратушы тегершіктер қисық тісті болып келеді, себебі мұндай тегершіктер тегіс тістіге қарағанда әлдеқайда тыныш жұмыс істейді, жұмсақ енгізіледі және бірік- тіруден оңай шығарылады. Тістерге артылатын нақты жүктеме аз, себебі тегіс тісті тегершіктерге қарағанда бұлардың ілінісуінде бір уақытта көп тістер жұмыс істейді. Осы мақсатта «Волга» ГАЗ- 31029, «ГАЗель», ГАЗ-3307 автомобильдері қозғалтқыштарының таратушы білік тегершіктері текстолиттен жасалынады. ЗИЛ және КамАЗ автомобильдерінің қозғалтқыштарының таратушы білік тегершіктері шойыннан жасалады.Иінді біліктің таратушы тегершіктері болаттан немесе қоспа- лы шойыннан дайындалады.ИЖ-2126 қозғалтқыштары таратушы білік жетектерінде, блок бастиегінде орналасқан, иінді және таратушы біліктерінде жұл- дызшалар бекітілген, олар шынжыр арқылы біріктірілген. Шын- жыр кергіштігі жұлдызша кергішпен реттеледі, ол тұтқаның басу құрылғысында орнатылған.ЗМЗ-4061 және -4063 қозғалтқыштарындағы екі таратушы білік жетегі, блок бастиегінде де орнатылған, екі сатылы шынжыр арқылы жүзеге асырылады. Шынжыр төлкелік, екіқабатты. Бірін- ші сатысы аралық білікке айналысты жеткізеді, екіншісі тара- тушы біліктің кіріс және шығыс клапандарын айналысқа итерме- лейді. Иінді, аралық және таратушы біліктердің жұлдызшалары жоғары сапалы шойыннан жасалады. Иінді білік жұлдызшалары- ның бүйір жағына, аралық білік жұлдызшасы мен таратушы білік жұлдызшаларына орнығу белгілері жазылады. Шынжырдың кер- гіштігін реттеу үшін арнайы жоғарғы және төменгі шынжырлар үшін тірек тоспалары бар гидравликалық кергіштер бар. ВАЗ-2110, -2111, -2112, -1111 және -11113 ав-томобильдерінің қозғалтқыштарындағы таратушы біліктің клапандары жоғары орналасқан кезде таратушы жетегі иінді білік тегершігінен 1 тісті белбеумен 6 іске қосылады (4.2 cур.). сур. Таратушы білік жетегінің сызбасы:1 — иінді біліктің тісті тегершігі; 2 — салқын- дататын сұйықтық сорғысының тісті тегершігі; 3 — керілгіш аунақша; 4 — артқы қорғаныс қақпағы; 5 — таратушы біліктің тісті тегерші- гі; 6 — тісті белбеу; 7 — керілгіш аунақшаның осі; А — артқы қорғаныс қақпағындағы орнату дөңесі; Б — тарату білігіндегі тегершік белгісі; В — май сорғысының қақпағындағы белгілер; Г — иінді біліктің тегершігіндегі белгі Салқындатылған сұйықтық сорғысы 2 жетегінің тісті тегершігі арқылы асылған тісті белбеу, керілгіш аунақша 3 және таратушы біліктің тісті тегершігі 5 сорғы жұмысын бастайды. Тегершік- ті дұрыс қосу үшін иінді біліктің тегершігінде орнату белгілері (Г) және май сорғысының жапқышында (В), сонымен қатар тара- ту білігінің тісті тегершігінде (Б), оны орнату дөңесімен А және артқы қорғаныс қақпағында 4 қиыстыру қажет.Гидравликалық керілгіштер, ЗМЗ-4061 және -4063 автомо- бильдерінің қозғалтқыштарындағы таратушы біліктің шынжыр- лы жетегінде қолданылады әрі шынжырлардың кергіштігін рет- теуді қажет етпейді. 3.Таратушы біліктерТаратушы білік кіріс және шығыс клапандарын уақытымен ашып, жабуға арналған. Клапандарды қымтап жабылуы серіппе- лер арқылы жүзеге асырылады, олар клапанның өзегінде орна- тылған.Біліктерді болаттан қалыптау әдісі арқылы жасайды (ЗИЛ- 433100 және КамАЗ автомобильдерінің қозғалтқыштары) немесе шойыннан құйылады («Волга» ГАЗ-31029, ВАЗ-2110, -2111, -2112,-1111, -11113, «ГАЗель» автомобильдерінің қозғалтқыштары).суретінле көрсетілген таратушы білік бес тіректі мойыннан 7 тұрады. ВАЗ-1111 және -11113 автомобильдерінің біліктері үш тіректі, ал ЯМЗ-741 қозғалтқышы алты тіректі мойыннан тұра- ды. Клапандарды ашып, жабу үшін клапандардың шығыс 9 және кіріс 10 итергіш жұдырықшалары болады. Отын сорғысының же- тегі үшін таратушы білікте эксцентрик 8, ал май сорғысының же- тегі мен тоқтату-жайғастырушы үшін — тегершік 24 орнатылған. Біліктің алдыңғы бұрышында кілтпен таратушы білік жетегінің тегершігі орнатылған. Таратушы біліктің тіреуіш мойындары төл- келерде 11 айналады, осылайша мойынтірек қызметін атқарады.Әр түрлі модельдердің қозғалтқыштарындағы мойынтіректер бір- бірінен ерекшеленеді. ЗИЛ-5301 автомобильдерінде олар болат алюминийден, ЯМЗ-740 және -741 қозғалтқыштарында—қоладан жасалынады. «ГАЗель» автомобильдеріндегі қозғал- тқыштарының таратушы біліктері өздерінің тірек мойындарымен бірден цилиндрдің алюминий блогындағы бұрғылау бетіне келіп тіреледі. ЗИЛ-5301 де, бірінші мойынтірек алюминий балқытпа- сынан, қалғандары — болаттан жасалады.КамАЗ, ЗИЛ-433100, ГАЗ-3307, «Волга» ГАЗ-31029, «ГАЗель»автомобильдернің қозғалтқыштарындағы таратушы біліктердің осьтік жылжуына тірек тұрақты фланецпен 5 және тарату мой- ынтірегімен 6 ұсталынады. сур. Таратушы білік және газ таратушы механизмнің бөлшектері:1 — газ таратушы тегершігінің орнатуға арналған белгілер; 2 —таратушы біліктегі жетек тегершігі; 3 — таратушы білік аунағы; 4 — жылдамдық шектегішіндегі қадаға жетегінің білікшесі; 5 — та- ратушы біліктің тұрақты фланеці; 6 — таратушы білік тегершігінің кеңейтілген шығыршығы; 7 — таратушы біліктің тұрақты мойыны; 8 — жанармай сорғысының жетегіндегі эксцентрик; 9 — клапан- ның шығыс итергіш жұдырықшалары; 10 — клапанның кіріс итер- гіш жұдырықшалары; 11 — таратушы біліктің мойынтірек төлкесі; 12 — кіріс клапаны; 13 — клапанның бағыттаушы төлкесі; 14 — кіріс клапанының серіппе шайбасы; 15 — клапан серіппесі; 16 — рокер осі; 17— клапанның рокері; 18 — клапан рокерінің реттеуші бұрандасы; 19 — рокер осінің тірегі; 20 — шығыс клапанның ай-налым механизмі; 21 — шығыс клапаны; 22 —клапан итергішінің штангасы; 23 — клапандардың итергіштері; 24 — май сорғысының жетегі мен тоқтату-жайғастырушы тегершігі Кергіш төлкенің сыртқы диаметрі тіреу фланецтің ішкі диа- метрінен кіші, сондықтан фланец кергіш төлкенің сыртынан ки- гізіледі және цилиндрлер блогына екі бұрандамамен бекітіледі. Кергіш төлке фланецтен 0,1...0,2 мм-ге кең. Осындай құрылғы арқасында таратқыш білік 0,1.0,2 мм-ге қозғала алады.ВАЗ -2110, -2111, -2112, -1111 және -11113 автомобильдері қозғалтқыштарының таратқыш біліктері өзінің қозғалуынан ци- линдрлердің бастиегі (мойынтіректер корпусымен) мен қосымша агрегаттар корпусы арасында орнатылатын фланецпен ұсталады. ЗИЛ-5301 автомобилі мен оның түрлемдері қозғалтқышы- ның таратқыш біліктері өзінің қозғалуынан арнайы тірек бурты бар тірек мойынның (желдеткіш жағынан) алдыңғы төлкесімен ұсталады. Бұл төлке алюминий қорытпасынан жасалған. Берік- тігін арттыру үшін жұдырықшалардың және шойын біліктердің жанармай сорғысы жетегі эксцентригінің жұмыс беті жоғары қат- тылыққа дейін ағартылды. Май сорғысы жетегі тегершігінің ті-стері шыңдалған.Болат таратқыш біліктерде жұдырықшалар мен тірек мойын- дардың беті жоғары жиілікті тоқпен беріктелген.Біліктердің тірек біліктерінің диаметрі бірдей (ГАЗ-3307 авто- мобилі қозғалтқышы) немесе әр түрлі («Волга» ГАЗ-31029 және«ГАЗель» автомобильдерінің барлық түрлемі қозғалтқыштары) болуы мүмкін. 4.ИтергіштерИтергіштер тарату білігінің жұдырықшаларынан клапанға немесе штангаға күш береді. Сонымен қатар олар тарату білік жұдырықшыларының айналымы кезінде пайда болатын бүйір жақты күшті де қабылдайды. Итергіштер динамикалық сипатқа ие айнымалы жүктеменің әрекетіне тап болады, сондықтан берік жұмыс беті мен аз массасы болуы керек. Массаны азайту үшін итергіштерді қуыс қылып жасайды.Клапандар төмен орналасқан қозғалтқыштарда сфералық тірек беті бар табақшалы итергіштер қолданылады. Тарату білігінің жұдырықшасы 10 (4.1, а сур. қараңыз) итергіштің тірек бөлімі- не өзек осінің бүйір жағынан жанасады және кішігірім кону- стылыққа ие. Итергіш пен жұдырықшаның осындай құрылғысы арқасында итергіш таратқыш біліктің айналуы кезінде айналады. Бұл тірек бетінің біртекті тозуын қамтамасыз етеді. Жылу саңы- лауларының итергіш өзегіне реттелуі үшін 9 қарсы сомыны 8 бар реттеу бұрандамасы 7 бұралған.Клапандар жоғары және таратқыш біліктері төмен ( 4.1, б сур. қараңыз) орналасқан қозғалтқыштарда тегергіштер қуыс піспек түрінде жасалған, оның ішіне штанга кіреді.Штанганың төменгі ұшы штанга бойымен ағатын маймен май- ланады. Итергіште саңылау бар, сол арқылы ағатын май бағыт- -сур. Дизель клапандары жетектерінің бөлшектері:1 — өзек; 2 — аунақша; 3 — итер- гіш; 4 — штанга; 5 — реттегіш бұранда; 6 — рокер тауыш төлкелер мен тарату білігінің жұдырықшаларын майлайды. Мұндай саңылау екеу болуы мүмкін. Жұдырық- шамен байланысатын итергіш бүйірі аққа боялған болатпен балқытылған, ал итергіштердің өзі болаттан жасалған. Біртек- ті тозу үшін итергіштің тірек бөлігі сфералық болып жасала- ды, ал жұдырықша конус түрін- де болады. Бұл итергіш қозғал- тқышының жұмыс барысында айналуына әкеледі.Иінтіректі аспалы итер- гіштерді дизель қозғалтқыштарында қолданады. Итергіштің ішінде аунақша осі орнатылған. Оның инелі мойынтірегінде ау- нақша 2 айналады. Қозғалтқыштың жұмысы кезінде аунақша та- рату білігінің жұдырықшасы бетімен аунайды. Бұл итергіштерде жылжу үйкелісі тербелу үйкелісіне ауыстырылады да, итергіш тозуы мен жұдырықша бетінің төмендеуіне әсер етеді (4.4 сур.).Клапандар мен тарату біліктерінің жоғары орналасуы кезінде (ВАЗ-2110, -2111, -1111 және -11113 автомобильдерінің қозғал- тқышы) итергіштер 3 клапанға 2 айналмалы түрде кигізілген стакан түріне ие. (4.5. сур.). Итергіштің сыртқы түбінде реттегіш шайбаларды 6 төсеуге арналған айналмалы тереңдеу жасалған. Олардың қалыңдығы арқылы итергіш пен таратқыш білік жұды-рықшасы 5 арасындағы А жылу саңылауы реттеледі. сур. Клапандар мен та- ратқыш біліктің жоғары орна- ласуы жағдайында клапандаржетегінің механизмі:1 — цилиндрлер бастиегі 2 — кла- пан; 3 — итергіш; 4 — таратушы білік мойынтіректерінің корпусы; 5 — таратушы білік; 6 — реттеуші шайба; 7 — май қайтаратын қал- пақ; А — жұдырықша мен реттеуіш шайба арасындағы саңылау «ГАЗель» автомобильдерінің ЗМЗ-4061 және -4063 қозғал- тқыштарында, ВАЗ-2112 автомобилінің қозғалтқышында гидрав- ликалық итергіштер қолданылған. Бұл қозғалтқыштарда кіріс және шығыс клапандарына арналған таратқыш біліктер бар. Әр цилиндрде екі кіріс және екі шығыс клапаны бар. Әр клапан- ның үстіне гидравликалық итергіш орнатылған. Гидравликалық итергіштер болаттан, плунжер буы мен шар тәрізді кері клапа- ны бар цилиндрлі стақан түрінде жасалған. Стақанның сыртқы бетінде айналмалы жырашық және цилиндрлер блогы бастиегі магистралінен итергіш ішіне май жіберуге арналған саңылау бар. Итергіштің сыртқы беті мен бүйірі нитроцементтелген. Итер- гіштер цилиндрлер блогы бастиегі саңылауларында орнатылған. Гидравликалық итергіштер итергіштер мен клапандар арасын- дағы саңылауды реттеуді қажет етпейді. 5.КлапандарКлапандар цилиндрден жанармай қоспасы немесе ауа кіретін және пайдаланылған газдар шығатын кіріс және шығыс арнала- рын ашады және жабады. Клапандар сығылу тактісі мен жұмыс жүрісі кезінде цилиндрді кіріс және шығыс құбыр желісінен оқ- шаулауы тиіс, сондай-ақ ашық орындағы газдардың қозғалысын минималды сүйемелдеуі керек.Конструкциясы. Клапан бастиек пен соңында дөңгелек бу- нағы бар өзектен тұрады. Клапанды түйін бағыттаушы төлкеге са- лынған 2, клапанның өзінен 1 (4.6 сур.), тоқтатқыш шығыршықтан 3, май қайтаратын қалпақшадан 4, серіппе тірек шайбадан 5, ішкі серіппеден 6, сыртқы серіппеден 7, серіппелер қақпағынан 8, екісухарьдан 9, итергіштен 11 және реттегіш шайбадан 10 тұрады. Бір қалыпты ауысу өзектен бастиекке газдың айналып ағуы кезін- де кедергіні азайтады, әсіресе кіріс такті кезінде клапан беріктігін арттырып, жылуды әкетуді жақсартады. Клапан бастиегі жалпақ, дөңес, қызғалдақ тәрізді болып келеді. Ол шалыстыруға жақсы қарсыласуы тиіс, себебі шығыс клапандарының бастиегі - 850 оС- ға, ал кіріс клапандарынікі – 400 оС-ға дейін қызады. Ауналып ағуды жақсарту және гидравликалық шығынды азайту үшін ба- стиектен өзекке өту бірқалыпты, үлкен радиуспен орындалады. Шығыс клапандарының бастиектері жалпақ болады. Олар өте жеңіл дайындалады және қажетінше қатты болады. Кіріс клапан- дарының бастиектері салмақты азайту және инерциялық күштер үшін қызғалдақ тәрізді етіп жасалынады. Кіріс және шығыс кла- пандары бастиектерінің диаметрлері бірдей болуы мүмкін, алай- да кіріс клапандарының бастиектері көп жағдайда жанармай қоспасы немесе ауамен цилиндрді толтыру үшін үлкен диамертлі болып келеді. сур. Клапанды түйіннің бөлшектері:1 — клапан; 2 — бағыттайтын төл- ке; 3 — тоқтатқыш шығыршық; 4 — май қайтаратын қалпақша, 5 — серіппенің тірек шайбасы; 6 — ішкі серіппе; 7 — сыртқы серіппе; 8 — серіппе қақпағы; 9 — сухарь; 10 — реттегіш шайба; 11 — итергіш Кедергілерді азайту үшін ВАЗ-2110, -2111, -2112, -1111,-11113 және ИЖ-2126 автомо- бильдерінің кіріс клапандары кіру кезінде цилиндрдің бел- дігіне иілген. Клапанның ба- стиегіндегі клапан-орынның түйіндесуінің сенімділігі мен бітеулігін арттыру үшін жүз бар, оны алдымен қырнап, кей-іннен сол жерге арнайы паста жағады. Жүздегі түйіспелі белбеу- дің ені кемінде 0,5 мм болуы керек.Түйіндесудің сенімділігін арттыруға жүзге арнайы тозуге төзімді құйындыны құю арқылы қол жеткізіледі. «ГАЗель» авто- мобильдерінің қозғалтқыштарының шығыс клапандарына жүзге хромды-никельді құйынды құйылады. ЗИЛ-433100 автомобилінің қозғалтқышының екі клапанына да ЭП-616-Б құйындысы құйы- лады.Материалдары. Клапандар ыстыққа төзімді болаттан жаса- лады: кіріс – хромды-кремнийліден, ал шығыс – азот қоспасы бар хромды-никельді-марганецтен. ЗИЛ-433100-дің клапаны хромды жабындылы ыстыққа төзімді болаттан жасалынады. Клапандар- дың серіппелер қақпағы мен сухарьларды аз көміртекті болаттан дайындайды және үстіртін нитроцементтейді.Клапандар жүздері 30 және 45о бұрышпен орындалады. 45о бұрышты клапан жүзінің біркелкі көтеру кезінде 30о бұрышты клапан жүзіне қарағанда өту қимасы аз болады, алайда орында жақсы центрлік пен бастиекте аса қаттылықты қамтамасыз етеді. Сол себепті 30о бұрышты жүзді үдемелі қозғалтқыштың кіріс кла- пандары үшін негізгі қалып ретінде қолданады.Кейбір қозғалтқыштарда, мысалы ЗИЛ-508.10-да, шығыс кла- паны өзегінің жақсы салқындауы үшін жартылай натриймен тол- тырылған 11 арна бұрғылап тесілген 1. Қыздыру кезінде натрий балқып, булану кезінде клапан бастиегіндегі жылуды екшейді және бағыттаушы төлке арқылы цилиндрлер блогы бастиегінің қабырғаларына 16 жеткізеді. (4.7 сур.).                            сур. Айналу механизмді ЗИЛ-508.10 автомобилі қозғалтқышының шығыс клапаны:а – шығыс клапан және айналу механизмі; б – г – айналу механизмінің сәй- кесінше бастапқы, жұмыс үстіндегі және соңғы қалпы; 1 – шығыс клапаны; 2 – айналу механизмінің корпусы; 3 – кішкене шар; 4 – тірек шайба; 5 – құлыпты шығыршық; 6 – клапан серіппесі; 7 – серіппе қақпағы; 8 – клапан; 9 – дискілі серіппе; 10 – қайтару серіппесі; 11 – натрийлі толтырғыш; 12– бағыттағыш төлке; 13 – клапан орны; 14 – ыстыққа төзімді балқыма қап- тамасы; 15 – бітеуіш; 16 – блок бастиегі. Бағыттағыш төлкелер 12 клапанды орналастыруда орынның13 біршама перпендикулярлығын қамтамасыз етеді. ЗМЗ-4061 және 4063 қозғалтқыштарында төлкені сұр шойыннан жасайды.«ГАЗель» автомобильдері қозғалтқыштарының тозуға төзімділі- гін арттыру үшін қос сульфитті молибден қосылған темір, мыс және графитті ұнтақты қоспадан тығыздап біріктіру арқылы дай- ындалған бағыттағыш төлкелері болады. ИЖ-2126 автомобиль- дері қозғалтқыштарының бағыттағыш төлкелері металқыштан жасалады. Олар жеңіл өңделеді және кеуектілігінің арқасында майды жақсы ұстайды, сондықтан да клапандар өзектері мен төл- келерінің тозуы азаяды.Клапан өзегі мен төлке арасында саңылау болады, ол клапан- ның жылжуы үшін қажет. Кіріс кезінде қозғалтқыштар айырма- сы орын алады: цилиндрде – сирек, блок бастиегінің қақпағының астында – атмосфералық қысым. Сондықтан май цилиндр ішіне басылады. Майдың басылуын азайту үшін клапанның бағыт- тағыш төлкесіне май мен бензинге төзімді резеңкеден жасалған май қайтаратын қалпақша кигізіледі 7 (4,5 сур. қараңыз), саңыла- удың өзі минималды болады (0,05...0,08 ММ).Серіппелер. Клапандар жабық күйде шамамен сығылған серіппелермен ұсталынады. ЗИЛ-433100, ГАЗ-3307 және ВАЗ- 2112 автомобильдерінің қозғалтқыштарында әр клапан бір неме- се екі серіппемен жабылады (КамАЗ, «ГАЗель», ВАЗ-2110, -2111,-1111, -11113, ИЖ-2126, «Волга» ГАЗ-31029, ЗИЛ-5301автомо-бильдерінің қозғалтқыштарында).Клапанды серіппелер клапандарды жабу және газ тарату ме- ханизмі жұмысы кезінде шығатын екпінді күшті қабылдауда ұяға тығыз отыру үшін қызмет атқарады. Толық ашық клапандағы серіппе күші клапан ашықтығының белгіленген ұзақтығын сақтай отырып, үлестіруші білік жұдырықшасына қысылған итергішті ұстап тұру үшін жеткілікті болуы керек.Егер клапанда бір серіппе орналасса, ол онда айнымалы не- месе тұрақты қадамды болады. Айнымалы қадам айналымдары резонанс шығуынан қорғайды.Клапанда екі серіппенің орналасуы олардың жалпы биіктігін төмендетеді, серіппе резонансы беріктігі үшін қауіпті мүмкін- діктердің тууын жояды және серіппелердің бірінің істен шыққан жағдайында клапан екіншісіне ұсталынғандықтан жұмыс сенімділігін кепілдендіреді. Сыртқы серіппенің соңы кем қадам айналымынан төмен қарай орнатылады. Ол сол жаққа оралады, ал ішкі серіппе – оңға. Әртүрлі ораулар сынған жағдайда қажет, егер бір жаққа оралған болса, серіппедегі сынықтар басқа айналымдар арасында қалып, оны қысуы мүмкін.Клапандар серіппелері кенет ауысатын динамикалық жүктеме арқасында жұмыс істейді. Серіппенің қажетті беріктігін қамта- масыз ету үшін оны диаметрі 4…6 мм болатын 50ХГА, 50ХФА, 60С2Н2А маркалы болат сыммен орайды. Тоттанудың алдын алу үшін серіппелердің сыртын жабады. Бұйралаудан соң клапанды серіппелер шынықтырылады, жұмсартылады және механикалық өңдеуден өтеді. Қажу беріктігін арттыру үшін серіппелер быты- ралы ағынмен өңделеді. Серіппелерді бекіту бөлшектері (тірек шайбалар, сухарьлар және тағы басқа бөлшектер) 40, 45, 12ХНЗА және т.б. болаттан дайындалады. Тірек сыртын жасау үшін серіппенің соңғы айналымдары дайындалу барысында шектесуге дейін жақындайды және қыр- нап өңдейді. Төменгі шетімен серіппе цилиндерлер бастиегінде немесе дискілі серіппеде 9 орналасқан тірек шайбаға тіреледі 4 (4.7 суретті қараңыз), басқа шеті серіппелер қақпағына тіреледі 7. Серіппелердің тірек қақпағы ішкі кемершегі клапан өзегінің бу- нақ шығыршығына енетін екі сухарь 8 көмегімен клапан өзегіне ұсталады. 6.Клапандардың айналу механизміҚозғалтқыштың жұмыс үдерісінде клапандардың жұмыс жүзінде (әсіресе шығыс) күйік жиналады. Жүзге күйік бөлшек- терінің тиюі кезінде клапандар орынды тығыз жаппайды, нәти- жесінде цилиндрдегі компрессия төмендеп, бітеулік бұзылады. Клапандар бастиектерінде күйіктің көп мөлшерде бөлінуі клапан- дар орындарында, әсіресе шығыс клапанда жылу бұрудың төмен- деуіне, қатты қызуға және тіпті күйіп кетуге әкеледі. Қатты қызу әсерінен клапан бастиектерінде жұмыс үдерісінің қалыпты өтуін бұзатын жұмыс қоспасының балқытып тұтануы орын алады.Клапандарды айналдыру арқылы күйік жиналуын төмендету- ге болады. Клапандарды мәжбүрлі айналдыру ЗИЛ-433100 және кейбір басқа автомобиль қозғалтқыштарының газ тарату меха- низмдерінде жүзеге асырылады.Клапандарды айналдыру механизмі қозғалмайтын корпустан 2 (4.7 суретті қараңыз), цилиндрлердің блок бастиектері бөлігінде және бағыттағыш төлкеде орналасқан 12 клапаннан; корпустың еңкіш тереңдігінде шеңбер бойынша орналасқан 2, қайтарма серіппелі 10 бес кішкене шардан 3; корпустың дөңес жеріне еркін кигізілген 2, конус тәрізді дискілі серіппеден 9; клапанның жүк- теулі серіппесінен 6, тірек шайбадан 4, және барлық механизмді жинап тұрған құлыпты шығыршықтан 5 тұрады.Жабық клапан 1 кезінде дискілі серіппе 9 корпус кемершігінің 2 ішкі жиегінде жатады, ал сыртқы жиегіне тірек шайба 4 тіре- леді; кішкентай шарлар 3 серіппелер 10 әсерінен корпус жыра- ларының ұсақ бөліктерінде 2 еркін жатады. Клапанның ашылу кезінде 1 тірек шайбаға әрекет ететін 4, клапанды серіппенің күші 6 соғұрлым артып, бұл дискілі серіппенің 9 түзуленуі мен тегісте- луіне әкеледі. Оның ішкі жиегі мен корпус кемершігі 2 арасында саңылау пайда болып, бұл ретте клапанды серіппе күші 6 кішкен- тай шарларға 3 беріледі. Олар жыраның еңкіш түбі бойынша до- малап, арттарынан дискілі серіппені 9 және тірек шайбаны 4 бірге алып кетеді. Олармен бірге біршама бұрышқа клапанды серіппе- мен 6 клапан 1 да бұрылады. Клапанды жабу кезінде клапанның серіппе күші азаяды. Дискілі серіппе иіліп, корпус кемершігіне отырады кішкене шарларды босатады, олар қайтарма серіппенің әсерінен өздерінің бастапқы қалпына келеді, шайба мен корпустың еңкіш сырты ара- сында сыналанады. Бұл ретте клапан айналмайды. Иінді біліктің әрбір жүз айналымы сайын клапан бір айналым жасайды.КамАЗ автомобилі қозғалтқышында клапандардың мәжбүрлі айналуы карбюраторлық қозғалтқыштардағы секілді клапанды сухарьлардың серіппе қақпағының тура үстіңгі жағынан емес, қосымша циандалған конусты төлке арқылы қамтамасыз етіледі. Конусты төлке өзінің төменгі шетімен қақпақ түпшесінің жалпақ сыртына тіреледі, ал сыртқы конусы тірек шайбаның ішкі кону- сымен сәйкес келмейді. Осындай конструкция арқасында төлке мен тірек шайба арасында үйкеліс пайда болады және серіппелер сығылуы кезінде (олардың бұралуы есебінен) клапан бұрылады. Осылайша қозғалтқыш жұмысы кезінде клапан бірқалыпты қы- зып, оның төзімділігі артады. 7.ШтангаларТарату білігінің төмен орналасуы және клапандардың жоға- ры орналасуы кезінде итергіштің күші рокерге штанга көмегімен беріледі. Штангалардың бойлық иіліске жақсы тұрақты, мүмкін- дігінше аз салмақта және жұмыс беті тозуға төзімді болуы керек. Қозғалтқышты қыздыру және салқындату кезінде клапанды ме- ханизмде үнемі саңылаулардың болуын қамтамасыз ету үшін, итергіш штангалары цилиндр блоктарымен сызықтық кеңеюлері бірдей материалдардан жасалады. Бұны сақтамаудан клапанды механизмдегі жылу саңылауы бұзылады, бұл жұмыс үдерісі- не ықпал етеді. Штанганың салмағын төмендету үшін құбырлы сығылған сфералық ұштықтарды жоғарғы және төменгі бөлік- терінде орындайды. Штангаларды аз көміртекті болаттан немесе алюминий құйындыларынан дайындайды, ұштықтарын – терми- ялық өңделген орта көміртекті болаттан жасайды.Топсалы қосылысты қамтамасыз ету үшін итергішті штанга пен реттегіш бұрандалы рокер ұштықтары сфера бойынша өң- деледі. Мысалы, ЗМЗ-4026 қозғалтқыштарында төменгі ұштық радиус сферасы 8,73 мм болатын бүйір жағы бар итергішпен түй- індессе, жоғарғы рокердің реттеуші бұрамадағы кіріс қуысы - 3,5 мм.«Волга» ГАЗ-31029, «ГАЗель», ЗМЗ-4061 және -4063-дан басқа, сондай-ақ ИЖ-2126 автомобильдері қозғалтқыштарының штанга- лары болат ұштықты алюминий құбырлардан жасалынады. ЗМЗ-4061 және -4063 қозғалтқыштары, сондай-ақ «Ока» ВАЗ- 1111 және -11113, ЗИЛ-5301, «Жигули» ВАЗ-2110, -2111 және-2112 автомобильдері қозғалтқыштарының цилиндрлер блоктары сұры шойыннан дайындалған, олардың екі жақ басында да болат ұштықтармен сығылған құбырлы болат штангалар бар. 8.Клапандар рокерлеріКлапандар рокерлері 6 (4.4 сур. қараңыз) болаттан құйыла- ды. Рокердің күпшек саңылауына қалайыланған қола табақтан оралған төлге сығылған. Рокердің ұзын иіні минималды қат- тылық 55 HRC шыңдалған цилиндрлі бетпен аяқталады. Қысқа иін соңында реттеуші бұрамасы 5 бұралған бұрандалы саңылау болады. Реттеуші бұраманың төменгі шыңдалған шетінде штан- га ұштығының жоғарғы жағына сфералық дөңес жер істелген, ал жоғарғы шетінде бұрағышқа арналған кесік бар. Төменгі шеті алты қырлы кілтке арналып жасалған. Реттеуші бұрама 5 қарсы- сомынмен бекітіледі.Штанганың жоғарғы ұштығына май жеткізу үшін реттеуші бұраманың 5 бойлық арнасы болады, ол бұрама бастиегі тара- пынан орындалады, шамамен үштен екі ұзындықты және радиал- ды арна арқылы қосылады, сондай-ақ бұрама өзегінде рокер иіні бар арнада айналмалы бунағы болады. Арнаның шығуы рокер төлкесі саңылауымен сәйкес келеді, соңғысы – төлкенің майлау жырашығы. Жырашық төлкенің барлық бетіне майлау материа- лын біркелкі таратып үйкелеу және рокер осінен саңылауға дейін- гі рокер арнасына майды жеткізу үшін қызмет атқарады.Рокер осі барлық рокерлер үшін ортақ бір бастиекті қақталған шойыннан жасалған тіреуге тіреледі. Рокерлердің осьтік ауысу- ларына кергіш серіппелер кедергі келтіреді. Ось шетінде орна- ласқан шеткі рокерлер осьтік ауысуларда жалпақ серіппелерге ұсталынады. Серіппелер оське сірге арқылы бекітілген екі шай- бамен шектелген. Рокерлер орналасатын ось учаскелері беттік шыңдауға түседі.Клапандар жетегі үлестіруші біліктің төменгі және жоғарғы орналасуында келесі жолмен жүзеге асады. Үлестіруші біліктің айналуы кезінде жұмыс тәртібіне сәйкес жұдырықшаларды итер- гіштер көтереді, олардан күш штангалар 4 арқылы реттеуші бұра- маға 5 және рокерге 6 жіберіледі. Рокер өз осінде айналып, ұзын иін клапан өзегіне басады. Клапан серіппені сығып, клапан ор- нынан кетеді және кіріс және шығыс арналарды ашады. 9.Газ тарату фазаларыЦилиндрді жанармай қоспасымен немесе ауамен жақсылап тол- тыру және пайдаланылған газдарды жою үшін қозғалтқыштардың жұмыс үдерістері кезін қарау барысында анықталғандай, клапан- дар піспектің өлі нүктелерде болмаған жағдайында ашылып және жабылуы, сондай-ақ ашылу кезінде біраз алға кетіп, ал жабылу кезінде біраз кешігуі тиіс.Клапандардың ашылу және жабылу кезі үлестіру білігі жұды- рықшаларының профилімен, оның иінді білік пен клапандар ара- сындағы саңылауларға және итергіш немесе рокерлерге қатына- сы бойынша қондырғымен анықталады.Иінді білік айналымында градуспен көрсетілген клапанның ашылу кезінен (немесе екі тактілі қозғалтқыштарда терезе) жа- былу кезіне дейінгі период газ тарату фазасы деп аталады.Газ тарату фазалары қозғалтқыштың жүрдектігіне байланы- сты. Иінді білік айналуының номинал жиілігі артқан сайын, газ тарату фазаларының бұрыштары да көбейеді.Барлық қозғалтқыштарды кіріс және шығыс клапандардың бір мезгілде ашылу кезеңі болады. Бұл клапандарды жабу кезі делінеді. «ГАЗель» (ЗМЗ-4061 және -4063 қозғалтқыштарынан басқа) автомобильдерінің қозғалтқыштарында кіріс клапанның ашылуында және шығыс клапанның жабылуында бұрышты жабу кезі 28о, ал ЗМЗ-4061 және -4063 қозғалтқыштарында бұл – 30о құрайды. Клапандарды жабу кезінде пайдаланылған газдармен за- рядтың шығып кетуі болмашы болғандықтан, осы уақытта шағын өту қимасы және жабу уақыты да аз ғана болады.Қозғалтқыштың әр моделі үшін газ таратудың қолайлы фаза- сы экспериментті жолмен белгіленеді. Қозғалтқыштың газ тарату фазасының дұрыс орнатылуына иінді және үлестіру біліктерінің тегершіктерінде арнайы белгілер орнату кезінде екі нәрсені бірге құрастыру арқылы қол жеткізіледі.Шығыс клапан піспектің ТӨН-ге түскен кезінде ашылса, онда пайдаланылған газдарды ығыстыруға қозғалтқыштың белгілі бір мөлшердегі қуатын жұмсауға тура келеді. Шығыс клапан піспек- тің ТӨН-ге келісінен бұрын ашылса, газдар жұмысы жоғалады, бірақ пайдаланылған газдарды ығыстыруға жұмсалатын қуат мөлшері азаяды. Әлбетте, шығыс клапан газдар жұмысы кезін- дегі және піспектің ығыстыру жүрісі кезіндегі жұмыс шығында- рының минималды кезінде ашылуы тиіс, яғни шығыс клапанның ашылуы кезеңінде піспектің ТӨН-ге келуі кезінде пайдаланылған газдарды ығыстыруға кеткен шығыннан оның шығыс клапандар- дың алдын ала ашылуы кезіндегі қозғалтқыш қуатына жұмсалған шығындары аз болуы тиіс. Пайдаланылған газдардың қалдығынан цилиндрді жақсылап тазалау үшін шығыс клапандарды піспектің ЖӨН-ге келуі кезінде жаппай біраз кешіктіріп жапқан абзал.Себебі пайдаланылған газдар піспектің ЖӨН-нен өтуінен соң да цилиндрден шығуын тоқтатпайды. Қозғалтқыш жүрдек болған сайын, шығыс клапанды жабуды кешіктіреді.Кіріс клапанды ашу піспектің ЖӨН-ге келуіне дейін бастала- ды. Бұл піспектің ЖӨН-ге келуі мен оның ТӨН-ге қозғалысы- ның басталуы кезінде клапанның толық ашылуын қамтамасыз етеді. Көп цилиндрлі қозғалтқыштарда кіру тактісі арқылы басқа цилиндрлерде жанармай қоспасы немесе ауа дизельде инерция кіргізу тактісі бойынша үнемі қозғалыста болады. Сондықтан ашылған кіріс клапандарында цилиндрге түсуге дайын жанармай қоспасы болады, клапан ашыла салысымен цилиндрге жаңа заряд түсе бастайды.Кіріс клапан ашылуының бастапқы кезінде оның өту қимасы өте аз болатынын естен шығармау керек, сондықтан дизельде жа- нармай қоспасы немесе ауаның жаңа зарядының цилиндрге үрле- уі мүмкін деген болжам бар, демек жаңа заряд бөлшегінің шығып кетуі мүмкін емес. Кіріс клапанының ашылуын жабу кезі және шығыс клапанын жабу кіру үдерісін кіріс клапанында үлкен өту қимасымен бастауға мүмкіндік береді.Піспектің ТӨН-ге кіру тактісі кезінде цилиндр жанармай қоспа- сымен (немесе дизельдегі ауамен) біржола толтырылмаған және онда біршама ыдырау (қысым атмосфералықтан төмен) сақтала- ды. Сондықтан кіріс клапанды жабу орынсыз, өйткені піспектің ЖӨН-ге қозғалысы кезінде де ыдыраудың болуы салдарынан цилиндрге жанармай қоспасының жаңа заряды түсетін болады. Кіріс клапанды жабуды кешіктіру цилиндрді жаңа зарядпен жақ- сы толтыру үшін қозғалыстағы жанармай қоспасының инерци- ялығын пайдалануға мүмкіндік береді. Егер қозғалтқышта иінді білік айналымдары санының артуы салдарынан кіргізу соңында қысым төмендесе, ал заряд инерциясы көтерілсе, онда бұл кіріс клапанын жабудың кешіктірілуін білдіреді.Пайдаланылған газдарды жақсылап жою және цилиндрді жанармай қоспасымен толтыру үшін, үлестіру білігінің жұды- рықшаларының мынадай профилі қажет, ол – клапандардың тез ашылуы мен жабылуын қамтуы тиіс. Бұндай шартты орындау үлкен қиындықтармен байланысты, ол инерциялық күшті артты- руға негізделген. Тәжірибеде клапанды ашу кезінде инерциялық күштің қолайлы шамасын қамтамасыз ететін профиль жобалауда. Мысал ретінде газ тарату фазалары есебімен «ГАЗель» қозғал- тқышының карбюраторлық төрт тактілі жұмыс үдерісін қарайық (4.8 сур.). Кіру тактісі иінді біліктің айналымдарын санап, пі- спектің ЖӨН-ге жетпей 12о-ден басталады (ЗМЗ-4061 және -4063қозғалтқыштары үшін – 14о).                      Кіргізу Сығу Жұмыс жүрісі Шығару сур. Қозғалтқыштардың газ тарату фазаларының және газ тарату фазаларына сәйкес піспектер қалыптарының (г)диаграммалары (а — в):а — жалпы төрт тактілі; б — ЗИЛ- 508; в — КамАЗ-740; а — кіріс кла- паны ашылуының алға озу бұрышы; в — кіріс клапаны жабылуының кешігу бұрышы; у — шығыс клапа- ны ашылуының алға озу бұрышы; 5 — шығыс клапаны жабылуының кешігу бұрышы. Бұл уақытта кіріс клапандар ашылады және цилиндрлер жаңа заряд түсуіне дайын болады. Піспек ЖӨН-ге жетіп, төмен- ге қарай қозғалады. Піспектің ТӨН-ге келуі кезіне кіріс клапан жабылмайды және піспек ЖӨН-ге жоғары қарай қозғалысын бастайды (сығылу тактісіне сәйкес). Цилиндрде әлі де ыдырау болғандықтан, оған жаңа заряд түсуін жалғастыралы. Кіріс кла- пан піспектің ТӨН-ге 60о-қа қайтып кетуінен кейін, иінді білік айналымы бойынша санап (МЗ-4061 және -4063 қозғалтқышта- рында бұл - 46°) жабылады. Осылайша кіргізу тактісі кіріс клапа- нының ашылуы бойынша 252° санап жалғаса береді, Кіріс клапа- нының жабылуынан соң жұмыс қоспасының сығылуы басталады. Жұмыс қоспасының тұтануы, піспектің бірнеше градусқа ЖӨН-ге жетпеуінен болады. Бұл піспектің ЖӨН-ге келу кезі мен оның ТӨН-ге қозғалысын бастағанда жұмыс қоспасының бір бөлігінің жанып кетуі үшін қажет. Қалған жұмыс қоспасы піспек- тің ТӨН-ге қозғалысы кезінде жанады. Жұмыс қоспасы 30...35 м/с жылдамдықта жанады және оны піспек ЖӨН-де болған кезде тұтандырса, онда піспек түбінде максималды қысым болуы мүм- кін емес, себебі үдемелі қысымға қашқан піспекті қуып жетугетура келеді.Жұмыс қоспасы тұтануының алға озу бұрышы немесе дизельге жанармай кіргізу тұрақты болмайды, бұл иінді біліктің айналым жиілігі мен қозғалтқышқа түсетін күшке байланысты. Дизельде- гі жанармайды тұтату және бүркудің алға озу бұрышын өзгерту үшін арнайы құрылғылар болады.Жұмыс жүрісі шығыс клапанының ашылуы кезінің баста- луынан бітеді. «ГАЗель» автомобильдерінің қозғалтқыштарын- да шығыс клапан піспектің ТӨН-ге келуіне 54о қалғанда ашыла бастайды (ЗМЗ-4061 және -4063 қозғалтқыштары үшін бұл – 46о), ал піспек ЖӨН-ге 18о өткен соң иінді білік айналымдары бой- ынша санап (ЗМЗ-4061 және -4063 қозғалтқыштары үшін бұл– 14о ) жабылады. Осылайша пайдаланылған газдарды шығару бұл қозғалтқыштарда 252о жалғаса береді (ЗМЗ-4061 және -4063 қозғалтқыштары үшін бұл – 240о).Газ тарату фазаларының дұрыс қондырылуы үшін ЗИЛ-433100 автомобилі қозғалтқышының таратқыш тегершіктеріне арнайы қондыру белгілерін орнатады. Бақылау сұрақтарыГаз тарату механизмі міндетін түсіндіріңіз және оның не- гізгі бөлшектерін атаңыз.Клапандары жоғары және төмен орналасқан газ тарату ме- ханизмдерінің артықшылықтары мен кемшіліктері қандай?Тарату біліктерінің міндеті мен құрылысын түсіндіріңіз.Түрлі модельдегі қозғалтқыштардың тарату біліктері ось- тік жылжып кетуден қалай сақталады?Тісті тарату доңғалақтарының құрылысын және олардың иінді біліктің тісті доңғалағымен байланысын түсіндіріңіз.Түрлі модельдегі қозғалтқыштар итергіштерінің құрылы- сы қандай?Түрлі модельдегі қозғалтқыштар клапандарының мін- детін, құрылысы мен жұмысын түсіндіріңіз.Штангалар қалай жасалған?Рокер құрылысы қандай?Шығыс клапандары піспек ТӨН-ге жетпей ашылып, ал пі- спек ЖӨН-нен өтіп кеткеннен кейін жабылып қалады. Бұл қандай мақсатпен жасалғанын түсіндіріңіз.Шығыс клапандары піспек ЖӨН-ге жетпей ашылып, ал піспек ТӨН-нен өтіп кеткеннен кейін жабылып қалады. Бұл қан- дай мақсатпен жасалғанын түсіндіріңіз.Газ тарату фаза диаграммасы бойынша карбюраторлық қозғалтқыштың жұмысын түсіндіріңіз. 5.т а р а у САЛҚЫНДАТУ ЖҮЙЕСІ   5.1. Салқындату жүйесінің жалпы талаптарыСалқындату жүйесі қозғалтқыш цилиндрлерінен артық жылу- ды бұру үшін және қолайлы температуралық режимді 80...95°С шамасында сақтауға арналған. Салқындату жүйесі ауамен (іштен жанатын отандық қозғалтқыштарда сирек қолданылады) және сұйықтықпен (5.1 сур.) болуы мүмкін.Сұйықтықпен салқындату жүйесінде салқындатқыш сұйықтық ретінде су мен қатпайтын сұйықтықтар қолданылады. Салқын- датқыш сұйықтықтар қанағаттандыруы тиіс негізгі талаптар:сур. Қозғалтқышты сұйықтықпен салқындату жүйесі:1, 2, 3, 5, 15, 18 — шлангтер; 4 — келте құбыр; 6 — таратқыш кіші бак; 7,9 — тығындар; 8 — салқындату рубашкасы; 10 — радиатор; 11 — қап; 12 —желдеткіш; 13, 14 — тегершіктер; 16 — қозғалтқыш белдік; 17 — сорғы;19 — термостат жылуды тиімді бөлу;жоғары температурада қайнау және жылы булану;төменгі температурада кристалдану;металл бөлшектерді тоттандырмау және резеңке бөлшектерді бүлдірмеу;жұмыс үдерісі кезінде көбіктенбеу;арзан болу;өртке қатысты қауіпсіз болу және денсаулыққа зиянды бол- мау.Көп таралған салқындатқыш сұйықтық – су. Оның жылу сый- ымдылығы, жылу өткізгіштігі өте жоғары, аздап тұтқыр, жақсы буланады. Алайда судың да салқындатқыш сұйықтық ретінде қолдану үшін өзіндік кемшіліктері бар. 0°С-да ол айтарлықтай көлемде қатады, бұл аспаптардың бүлінуіне әкеп соғады. Оның құрамында тұз көп болғандықтан, қайнау кезінде олар салқында- ту рубашкасы қабырғаларына және радиатор трубкаларына қақ түрінде бөлініп шығады. Металдарға қарағанда жылу өткізгіштігі едәуір төмен.Құрамындағы тұзға байланысты су - кермек, орта кермек және кермектілігі төмен болып бөлінеді. Кермектілігі төмен суда тұз аз болады, ол салқындату жүйесін қақпен, қалдықпен аз ластайды. Орта кермек және кермек суды құяр алдында қайнатып немесе химиялық жолмен жұмсарту қажет. Кез-келген қаққа қарсы өң- делген суды жүйеге құяр алдында жүйені ескі қақтан тазартып алу қажет.Жылдың суық мезгілінде 0°С төмен температурада этилен- гликоль мен су қоспасынан жасалған төмен деңгейде қататын сұйықтықтар (антифриздар) қолданылады. Этиленгликоль – бұл иіссіз майлы сарғыш сұйықтық. Этиленгликольдің қайнау темпе- ратурасы - 197°С, кристалдануы - 115°С; 53% этиленгликоль мен 47% судың кристалдануы - 40°С, 66% этиленгликоль мен 34% су- дың кристалдануы - 65°С температурада жүзеге асады. Тоттануды азайту мақсатында антифриздер құрамына қоспалар қосады.6-02-751 ТТ – 86 бойынша Тосол антифризі алғаш рет ВАЗ автомобильдері үшін шығарылған болатын. Тосолға көбіктенуге қарсы қоспа мен үйкеліске төзімді қоспалар композициясы ен- гізіледі. Тосол үш маркада шығарылады:Тосол АМ — көгілдір түсті, кристалдану температурасы- 40 °С;Тосол А-40 — көгілдір түсті, кристалдану температурасы- 65 °С;Тосол А-65М — қызыл түсті, кристалдану температурасы- 65 °С.113-07-02 – 88 ТТ бойынша «Лена» маркалы антифриз үш мар- када шығарылады: ОЖ-К, ОЖ-40 және ОЖ-65. Барлығы сары-жа- сыл түсті, кристалдану температурасы сәйкесінше – 40, - 65 және 65°С.Антифриздер рецептура бойынша ажыратылады, сондықтан әртүрлі марканы өзара араластыруға болмайды.Автомобильді пайдаланған кезде қозғалтқыш радиаторында салқындатқыш сұйықтықтың деңгейі төмендеуі мүмкін. Этилен- гликольдің қайнау температурасы өте жоғары (197°С-ға дейін) болғандықтан, салқындатқыш сұйықтықтың деңгейінің түсуі су- дың қайнауы салдарынан болады және оған таза суды еселеп құю қажет. Сәйкес маркалардың антифриздері салқындату жүйесінен сұйықтықтың ағып кетуі кезінде ғана еселеніп құйылады.Этиленгликольді салқындату сұйықтықтарының мұнай өнім- деріне түсуіне жол бермеу керек, себебі олар көбіктендіру ту- дырып, атмосфераға радиатор тығынының буланған клапаны арқылы бу шығарады.Жүйені этиленгликольді сұйықтықтармен суға қарағанда 6...8% аз толтыру қажет, себебі олар қыздыру кезінде ұлғаяды және буланған клапан арқылы радиатордан ығыстырылуы мүмкін.Тосолдың қызмет ету мерзімі екі жылмен шектеледі, автомо- бильді қарқынды қолданған жағдайда оны автомобильдің 60 мың. км жүрісінен кейін ауыстыру қажет.Этиленгликоль — күшті тағамдық, сондықтан онымен жұ- мыс жасағаннан соң қол мен бетті сабынмен жақсылап жуу қажет. Тосолдың қатуынан төмен температурада ол цилиндрлер бло- гы мен радиатор үшін қауіпсіз қою қар тәрізді массаға айналады. 2.Салқындату жүйесінің жалпы құрылысы және жұмысыСалқындату жүйесі ұйғарынды шекке дейінгі ыстық газдар- мен жапсарласатын қозғалтқыш бөлшектерінің температура- сын сақтайтын агрегаттар, құрылғылар мен механизмдер жиын- тығынан тұрады. Қозғалтқыш бөлшектерінен бөлінетін жылу мөлшері режимнің қуатына, жылдамдығы мен жүктемелігіне байланысты.Жылудың артық бөлінуі қозғалтқыштың өте салқындауына, ал жеткіліксіз бөлінуі оның қызып кетуіне әкелмеуі қажет, өйткені бұл оның жұмысын нашарлатады. Қозғалтқыштың жылу режимі көптеген факторларға, нақты айтсақ: атмосфералық температу- раға, қозғалтқыштың қатты салқындауы мен қызып кетуіне әсер ететін жеке жүйелер мен механизмдердің жұмысына, олай болса, оның жұмысына, қуаты мен үнемділігіне және бөлшектердің то- зуына байланысты.Қозғалтқыштың қызып кетуі. Бұндай құбылыс келесі себеп- терден орын алуы мүмкін: салқындату жүйесіндегі салқындату сұйықтығының тапшы- лығы;салқындату жүйесінің ішінде қалдықтың жиналуы;су сорғысы мен вентилятор белдіктерінің әлсіз керілісі;су сорғысының қалақты аспабының сынуы;қозғалтқыштың жұмыс режиміне сәйкес емес қозғалтқыш- тың байытылған және жұтаңдаған жұмыс қоспасымен жұмысы;теріс орнатылған тұтандыру;жазғы уақытта толық ашылмаған жалюзилер;реттелмеген тежегіштермен тежеу;автомобильді тәжірибесіз жүргізу.Қозғалтқыштың қызып кетуі кезінде мотор майлары қатты сұйылады. Ол тұтқырлығынан айырылып, үйкелген бетте тұра алмайды, нәтижесінде олардың тозуы артады. Цилиндр қабырға- ларынан сорғалаған майлар цилиндрдегі піспектің тығыздығын төмендетеді, салдарынан піспекті топ бөлшектерінің тозуы мен қозғалтқыш картеріне газдың жарып өтуі артады. Бензиннің буы суық картерге түсіп, қойылтылады және майға түсіп оны сұйыл- тады. Жұмыс жүрісі кезінде картерге күйесі бар пайдаланылған газдардың үлкен мөлшері бұзып өтіп, майға түседі де, оны да ла- стайды. Бұндай майларды мұқият тазалау қажет және олар тез то- зады, жиі ауыстыруды керек етеді. Жанармай қоспасының бұзып өтуі бензиннің өнімсіз шығынын арттырады, піспек түбіндегі газ қысымының мөлшерін төмендетеді, осылайша қысым да төмен- дейді. Цилиндрге түскен жанармай қоспасы қатты қызған, ұлғай- ған, сондықтан цилиндрдің салмақ зарядын кемітеді. Осылайша, қызып кеткен қозғалтқыштың жұмысы бөлшектердің тозуына, қысымның төмендеуіне және жанармайдың шығынына әкеледі.Қозғалтқыштың қатты салқындауы. Көбінде қозғал- тқыштың қатты салқындауы сыртқы температураның төмендігі- нен орын алады. Қатты салқындаған қозғалтқыштың майы қою, тұтқыр болады. Ол тар саңылауларда нашар сығылады және үй- келген беттер мүлдем майланбай қалады, бұл олардың тозуына әкеледі. Цилиндрлерге түсетін жанармай қоспасы қажетті деңгей- де қызбайды, бензиннің бір бөлігі буланып үлгермей, цилиндрге сұйық күйде түседі де, піспектің түбіне барады. Кейін қозғалтқыш картерінде майды шайып, цилиндрлер мен піспектерді жа- лаңаштап, цилиндрлер қабырғаларымен ағады. Бұл цилиндрлі-пі- спекті топтың қарқынды тозуына мүмкіндік туғызады. Цилиндр- лер айнасындағы май қабатының кемуі тығыздалуды төмендетеді және қозғалтқыш картеріне газдың бұзып өтуін арттырады. Сон- дай-ақ, сығылу барысында картерге жанармай қоспасының бұзып өтуі артып, бұл майды сұйылтады. Жұмыс жүрісі кезінде картерге майды күйелеп, ластайтын пайдаланылған газдардың бұзып өтуі артады. Күйемен ластанған және бензинмен сұйылтылған май мұқият тазартуды талап етеді, сондай-ақ тез тозып, оны жиі ауы- стыру қажет болады. Бензиннің бір бөлігі буға айналып үлгермей, қозғалтқыш картеріне ағады, сонымен қатар картерге жану каме- раларынан жанармай қоспасының бұзып өтуі артады. Осылайша, бұл жанармай жануға қатыспайды, бұл жұмыс жүрісі кезінде пі- спек түбіндегі қысымның төмендеуіне әкеледі және қозғалтқыш қуаттылығын жоғалтады.Сонымен, жеткіліксіз қызған қозғалтқыш жұмысы кезінде жа- нармайдың артық шығыны, цилиндрлі-піспекті топтың, иінді және тарату білік мойынтіректерінің тез тозуы байқалады, қозғал- тқыштың қуаты айтарлықтай төмендейді.Ауамен және сұйықтықпен салқындау жүйелерін бағалау. Ауамен салқындау жүйесінде іштен жанатын қозғалтқыштарда («Запорожец» автомобилінің қозғалтқышы) цилиндрлер қабы- рғалары мен блок бастиектерінен жылу ауа беріледі, атмосфе- раға шығарылады. Сұйықтықпен салқындату жүйесінде қозғал- тқыштан бөлінген жылу қозғалтқыш алқылы сорып алынған сұйықтыққа беріліп, кейін сұйықтықтан ауаға беріледі, бұдан соң жылу қоршаған ортаға тарайды. Салқындатудың қос жүйесі де қозғалтқыштың қалыпты жылу жағдайын қамтамасыз етеді.Ауамен салқындату жүйесінің басты басымдылығы су рубаш- касының, су сорғысы мен радиаторының болмауында. Осылайша, ауамен салқындату жүйесінің құрылғысы өте жеңіл, оны пайда- лану сенімділігі жоғары. Ауамен салқындайтын қозғалтқыштар іске қосудан соң тез қызады, бұл цилиндрлер мен піспектердің шығыршықтарының тозуының төмендеуін қамтамсыз етеді. Алайда, ауамен салқындату жүйесі барлық цилиндрлердің бір- келкі салқындауын қамти алмайды және қозғалтқышты іске қосар алдында жылыту өте қиынға соғады.Сұйықтықпен салқындату жүйесінің артықшылығы цилин- дрлерді біркелкі салқындата алуында болып табылады. Ондай қозғалтқыштар цилиндрлер блогымен бірге дайындалады, бұл қаттылықты арттырады. Сұйықтықпен салқындатылатын қозғал- тқыштарда цилиндрлерден жылуды жақсы бұру үшін олар- дың араларына ауа ағыны өтетін орын жасайды. Сұйықтықпен салқындатылатын қозғалтқыштар тыныш жұмыс жасайды, себебі цилиндрлер салқындату рубашкасымен оқшауланады.Сұйықтықпен салқындату жүйесінің кемшілігі қиын құрылғы- сымен, көп аспаптар қажеттілігімен, қымбат түсті металдарға кететін шығынмен, бірігу бітеуліктері үнемі қадағалануы тиіс көптеген келте құбырлар мен резеңке шлангілердің болуымен түсіндіріледі.Ашық және жабық салқындату жүйелері. Цилиндрлерді қы- здыру деңгейі цилиндрлердегі жұмыс жүрісінің қайталану жиілі- гіне байланысты, бұл өз кезегінде өте жоғары және иінді білік айналымының жиілігіне байланысты. Иінді білік айналымының жиілігі артқан сайын, цилиндрдің жоғарғы бөлігі қыза түседі, әсіресе жану камерасы. Бұл цилиндрдің және жану камерасы- ның жоғарғы бөлігіндегі салқындату сұйықтығының қайнауына және бу бұлтының түзілуіне әкеледі. Бу бұлты салқындату сұй- ықтығының қыза бастаған жану камерасы қабырғаларына өтуіне жол бермейді. Камерасының жоғарғы бөлігіндегі салқындату сұй- ықтығының қайнауына және бу бұлтының түзілуіне әкеледі. Бу бұлты салқындату сұйықтығының қыза бастаған жану камерасы қабырғаларына өтуіне жол бермейді.Ашық салқындату жүйесінде су 100°С-да қайнайды, ал жа- бық жүйеде қысымның көтерілуіне байланысты салқындату сұй- ықтықтарының қайнау температурасы 109... 115 °С-ға дейін бола- ды. Енді цилиндрлер айналасындағы бу бұлты едәуір кеш түзіледі. Салқындату жүйесіндегі ішкі қысымның артуы бу бұлтының қы- сылуына мүмкіндік жасайды және салқындату сұйықтығы цилин- дрге қарқынды түсіп, оны салқындатады.Қозғалтқыштардағы ашық салқындату жүйелері табиғи бу- лану және қозғалтқышты қыздыру кезіндегі қайнау барысында салқындату сұйықтықтарының айтарлықтай ысырабы салда- рынан қолданылмайды. Суды еселеп құярда тазалығын, кермек- тігі төмендігін тексеру қажет, алайда бұл автомобильді пайдалану кезінде үнемі сақталмайды. Кермек суды құю судан тұздың була- нуына және салқындату рубашкалары қабырғаларына қақ түрінде жиналуына әкеледі. Кір суды қолдану қалдық жиналуына әкеледі. Бұның барлығы қозғалтқыш жұмысының бұзылуын тудырады. Бұдан басқа тау жағдайларында салқындату сұйықтықтарының ашық жүйеде қайнауы қозғалтқыш жұмысы сенімділігін төмен- дету себептерінің бірі болып табылады.Замануи қозғалтқыштарда жабық салқындату жүйелері қолда- нылады. Бұндай салқындату жүйесінде радиатор тығынмен бітеу жабылып, атмосферамен байланысы болмайды. Жүйе атмосфера- мен екі клапан, олар - радиатордың тығынында немесе таратқыш кіші бакта орналасқан оң және ауа жіберетін клапандар арқылы байланысады. «Волга» ГАЗ-31029 қозғалтқышында клапандар ра- диатор тығынында монтаждалған: сондай-ақ, таратқыш кіші бак- та резеңке клапан бар, ол ашылып, артық қысымда бу шығарады, ал төмен қысымда таратқыш кіші бакқа ауа жібереді.Салқындату жүйесінің компоненттері. Салқындату жүйесі- не келесі аспаптар мен бөлшектер кіреді: радиатор, жалюзилер, вентилятор, су сорғысы, термостаттар, қозғалтқышты салқында- ту рубашкасы, келте құбырлар, шлангілер, краниктер, салқында- ту сұйықтығының температурасын көрсететін көрсеткіштер және қадағалар, салқындату сұйықтығының апаттық қатты қызуының сигнал беруші қадағалары, вентилятор қабы, кеңейткіш кіші бак, салқындату аспаптарының қайыс тартпалары. Қозғалтқыштардың көптеген түрлерінде вентилятор жұмысқа электр қозғалтқыштан тартылады. Дизельдерде вентилятор жұмысқа гидравликалық муфтадан тартылады. 3.РадиаторРадиатор суды немесе тез қататын сұйықтықты салқындатуға арналған ( 5.2 сур.).ЗИЛ-433100, ГАЗ-3307, ЗИЛ-5301, «Волга» ГАЗ-31029 және тағы басқа автомобильдердегі радиаторларда екі кішігірім багқа балқытып жапсырылған, тегіс құбырлардан жасалған жоғарғы 9 және төменгі 15 бактар бар. Олардың арасында 12 радиатордың өзегі орналасқан. Салқындату ауданын ұлғайту үшін құбырлар қа- тары арасына кеңірдектенген жез лента орнатылған.Жоғары бакта аралық келте құбыр және иілгіш шланг 10 көме- гімен бағыттаушы келте құбыр 11 мен салқындатқыш рубашка- сын байланыстыруға арналған келте құбыр бар.Жүйені салқындатқыш сұйықтықпен толтыру үшін тығынмен саңылаусыз жабылатын қылта бар 8.  .сур. Радиатор:а — бөлшектер, б — бу (шығару) клапаны ашық; в — ауа (шығару) клапаны ашық; 1 — қаңқасы; 2 — жалюзилер, 3 — күш, 4 — жалюзилер жетегінің тұтқышы; 5 — бекіткіш; 6, 20 — тіреулер; 7 — радиатор тығыны; 8 — ради- атор қылтасы; 9 — жоғары бак; 10, 13 — иілгіш шланг; 11 — бағыттаушы келте құбыр; 12 — радиатор өзегі; 14 — радиатордың ағызатын шүмегі; 15 — төменгі бак; 16 — бағыттаушы қаптама; 17 — бу шығатын құбыр; 18 — тығын қаңқасы; 19 — бу клапанының серіппесі; 21 — жапқыш серіппе; 22 — бу (шығару) клапаны; 23 — шығару клапанының төсемі; 24 — ауа клапаны- ның төсемі; 25 — ауа клапаны; 26 — ауа клапанының серіппесі; 27 — ауа клапанының орны; 28 — ауаға арналған саңылау Бұл салқындатқыш рубашканың ішінде жоғары қысымды жа- сау үшін қажет, бірақ құбырлардың жарылуының алдын алу үшін қысымды шамадан тыс арттыруға болмайды. Жоғары қысымды шектеу үшін тығында серіппелі 19 ауа (шығару) клапаны 22 бар. Клапанда ұясына қондыру тығыздығын қамтуға арналған төсем 23 бар. Көлемі 0,065 МПа (0,65 кгс/см2) болатын ЗИЛ-433100және -5301, көлемі 0,045...0,060 МПа (0,45... 0,6 кгс/см2) болатын«Волга» ГАЗ-31029 салқындату жүйелерінде максималды қысым шектеледі. Егер салқындату жүйесі ішіндегі қысым бұл көлемнен асса, клапан ашылады және будың жартысы бу шығару құбыры 17 арқылы атмосфераға шығады. Қозғалтқыш суыған жағдайда, ра- диатор ішіндегі салқындатқыш сұйықтықтың көлемі азаюы нәти- жесінде сұйылады. Бұл атмосфералық ауа көмегімен құбырлар- дың қысылуына әсер етуі мүмкін. Жүйеде сұйылтуды жою үшін радиатор тығынында серіппелі 26 ауа клапаны 25 бар. Клапанда орынға 27 қысылатын төсем 24 бар. Жоғарыда аталған қозғал- тқыштарда 0,001 МПа (0,01 кгс/см2) шегінде радиатордың жоғары багында сұйылту пайда болған кезде, клапан ашылады. Радиатор- дың төменгі багында иілгіш шланг 13 көмегімен су сорғысының келте құбырымен байланыстыруға арналған келте құбыр және салқындатқыш сұйықтықты ағызуға арналған кран 14 бар. Жоға- ры және төменгі бактарға төменгі бакқа балқытып жабысты- рылған, тіліммен байланысқан бүйір жақты тіреулер 6 бекітілген. Тіреулер мен тілімдер радиатордың қаңқасын құрайды.Радиатор өзегі арқылы ауа ағынын реттеу үшін өзінің қаңқа- сымен 1 радиаторға бекітілетін жалюзилер қызмет етеді. Оларды жүргізуші кабинасындағы күш 3 және тұтқа 4 көмегімен басқа- рады. Егер тұтқаны алға қарай орналастырса, жалюзилер жарма- лары толық ашылады және радиатор өзегі арқылы ауаның макси- малды көлемі өтеді; ал егер тұтқаны артқа қарай орналастырса, жармалар жабылады және радиатор өзегінің үрлеуі тоқтайды. Қозғалтқыштың белгілі бір температуралық режимін сақтап тұру үшін тұтқаны арнайы бекіткіш көмегімен 5 кез келген аралық қалыпта орнатуға болады. Радиатордың өзегі арқылы өтетін ауа ағымының көлемін арттыру үшін желдеткішды бағыттаушы қап- тамада 16 орнатады.ВАЗ-2120, -2111, -2112, -1111, -11113, «ГАЗель» автомобиль-дерінде радиатор өзегінің құбырлары көлденең орналасады.«ГАЗель» радиаторының өзегі бүйір жақты тілімді бактары бар құбырлы-ленталы. Бактар радиатор сүйенішімен резеңкелі нығы- здағыш төсем арқылы пластмассабактардың фланецтері бойын- ша тіреуіш тілімдерді қысу жолымен байланысады. Бактар мен радиатор сүйенішінің жоғары тілімінде радиаторды автомобиль кабинасының қанатына бекітетін кронштейндер бар. Оң бакта (автомобиль жүрісі бойынша) термостат корпусымен байланы- стыруға арналған келте құбыр бар, ал ол арқылы қозғалтқыштың салқындатқыш рубашкасымен байланысады. Сол бактың төменгі жағында иілгіш шланг көмегімен су со- рғысының келте құбырымен байланыстыруға арналған келте құбыр бар. Осы бактың төменгі жағында тығынмен жабылатын, салқындатқыш сұйықтықты ағызуға арналған саңылау бар.ВАЗ-2110, -2111, -2112, -1111 және -11113 автомобильдерінің қозғалтқыштары алюминий қорытпасынан жасалған құбыр- лы-ленталыөзегі бар радиаторлармен және пластмасса бактармен жабдықталған. Радиатор екі жүрісті, автомобиль жүрісінің сол жақ багында аралық бар. Сол жақ бактың жоғары бөлігінде келте құбыр бар. Оған қозғалтқыштың салқындатқыш рубашкасынан радиаторға ыстық су беруге арналған иілгіш шланг жалғанған. Сонымен қатар мұнда иілгіш шланг жәнекеңейткіш бакпен бай- ланысқан, буды жіберуге арналған диаметрі кіші келте құбыр бар. Сол жақ бактың төменгі бөлігінде термостат корпусы мен шлангтар арқылы су сорғысының келте құбырымен байланыса- тын иілгіш шлангты байланыстыруға арналған келте құбыр бар.Радиатордың оң жақ багында электр желдеткіш қосу тетігі орналасқан; осы бактың төменгі бөлігінде жабық тығыны бар, салқындатқыш сұйықтықты ағызуға арналған келте құбыр бар.Радиатор өзегі ауа ағынын күшейтуге арналған қаптамамен жа- былады. желдеткіш электр қозғалтқыштың осінде орналасқан. 4.Кеңейткіш бакКеңейткіш бак жүйедегі салқындатқыш сұйықтықтың қызудан ұлғаюы кезіндегі өзгерістердің орнын толтыруға, жүйенің сұй- ықтықпен толтырылу деңгейін бақылауға, сонымен қатар одан ауа мен буды жоюға арналған. Ол радиатордың сол жақ багы- ның жоғары бөлігімен және термостат корпусымен байланыса- ды. Қозғалтқыштар үлгісінің басым бөлігінде кеңейткіш бактар арқылы жүйеге салқындатқыш сұйықтықты құяды.Кеңейткіш бактарды мөлдір пластмассадан дайындайды. Бак- тың бүйір жағының үстіңгі қабатында «MІN» белгісі бар, бұл бактағы салқындатқыш сұйықтықтың мүмкін болатын төмен дең- гейін көрсетеді. Салқындатқыштың толық толтырылған жүйесін- де, суық қозғалтқыштағы кеңейткіш бактағы сұйықтық деңгейі«MІN» белгісінен 25...30 мм жоғары болуы тиіс.Кеңейткіш бактың құю қылтасы салқындатқыш жүйесіндегі жоғары қысымды ұстайтын бұрандамалық тығынымен жабылған. Салқындатқыш жүйесін саңылаусыз жабатын кеңейткіш бактың тығынында екі клапан бар – бу және ауа.«ГАЗель» автомобилі қозғалтқыштарындағы бу клапаны 80...110 кПа (0,8 ...1,1 кгс/см2) қысым кезінде, ал ауа клапаны 1,0...10 кПа (0,01...0,1 кгс/см2) қысым кезінде ашылады. ВАЗ- 1111 және -11113 қозғалтқыштарындағы ауа клапаны жүйедегі қысым кем дегенде 110 кПа (1,1 кгс/см2) болғанда, ал ауа клапаны 3.13 кПа (0,03.0,13 кгс/см2) болғанда ашылады.ЗИЛ-433100 және -5301қозғалтқыштарындағы бу клапаны жүйеде 65 кПа (0,65 кгс/см2) дейін артық қысымды ұстайды. Ауа клапаны дизель суыған кезде, жүйеде вакуумның пайда болуына тосқауыл болады және қысым 1 кПа (0,01 кгс/см2) болған кезде ашылады. Сұйықтық деңгейін бақылауға арналған кран бар.ВАЗ-2110, -2111 және -2112 автомобильдері қозғалтқыштарын- да бу клапаны қысым110...150 кПа (1,1...1,5 кгс/см2) болғанда, ал ауа клапаны қысым 3.13 кПа (0,03.13 кгс/см2) дейін төмендегенде ашылады.«Волга» ГАЗ-31029 автомобилі қозғалтқыштарында ауа клапа- ны салқындатқыш жүйесіндегі қысым 45...60 кПа (0,45...0,6 кгс/ см2), ал ауа қысым 1...10 кПа (0,01...0,1 кгс/см2) дейін төмендеген- де ашылады.Салқындатқыш сұйықтық деңгейін суық қозғалтқыш кезінде тексеру ұсынылады. Себебі қыздыру кезінде оның көлемі ұлғая- ды және қыздырылған қозғалтқыштың сұйықтық деңгейі айтар- лықтай көтерілуі мүмкін.Суық кезде салқындатқыш сұйықтық ретінде суды қолдануға тыйым салынады. Салқындатқыш жүйесінен суды ағызу кезінде судың бір бөлігі сорғы қуысында қалады. Бұл сорғының қалақты аспабының қатуына және қозғалтқыштың сұққылыбелбеуінің істен шығуына әсер етуі мүмкін.Қажет болған жағдайда салқындатқыш сұйықтықтың тығы- здығын ареометрмен тексеру керек. Ол 1,078...1,085 г/см3 ара- лығында болуы тиіс. Егер бактағы салқындатқыш сұйықтық деңгейі нормадан төмен, ал тығыздығы жоғары болса, тазар- тылған суды қосымша құю қажет. Егер тығыздық қалыпты болса, салқындатқыш жүйесінде қандай сұйықтық болса, сондай түрін құю керек. Егер сұйықтық тығыздығы төмен болса, А тосолын құю қажет. 5.Сұйық сорғышСұйық немесе су сорғысы қозғалтқыштың салқындату жүйесі (5.3 сур.) бойынша салқындатқыш сұйықтықтың мәжбүрлі цирку- ляциясына арналған.Сорғы құрылысы. Сорғыкорпусы 11 цилиндрлердің блогына, ал оған мойынтірек корпусы 9 бекітіледі. Оған екі шар мойынтіре- гі 5 орнатылған. Бұл мойынтіректерде су сорғысы жетегінің білігі 3 орнатылған. Мойынтіректер білік бойынша қозғалу үшін олар- дың арасында кергіш төлке 7 бар. -сурет. Сұйық сорғы:1 — генератор, тізгінді басқару гидравликалық күшейткіш сорғысы мен су сорғысы бар желдеткіш жетегінің сыртқы екі ойықты тегершігі; 2 —тегер- шік бекіткішінің тілік конусты төлкесі; 3 —су сорғысы жетегінің білігі; 4 — желдеткіш тегершігінің күпшегі; 5 — шарлы мойынтірек; 6 — желдеткіш айқастырмасы; 7 — кергіш төлке; 8 — компрессор жетегіне арналған ішкі бір ойықты тегершік; 9 — мойынтіректер корпусы; 10 — су жіберу құралы; 11 — корпус; 12 — қалақты аспап; 13 — өздігінен жылжитын тығыздама шеңбері; 14 — графиттелген текстолиттік тірек тығырық; 15 — тығызда- маның резеңкелі нығыздағышы; 16 — қалақты аспапты бекіту бұранда- масы; 17және18 — цилиндрлердің оң және сол топтарына салқындатқыш сұйықтықты берудің кеңейтілген тұсы; 20 — салқындатқыш сұйықтықты сыртқа шығарудың бақылау арнасы; 21 — жылытушыдан салқындатқыш сұйықтықты ағызу құбырын бекітуге арналған дөңесше; 22 — компрессор- дан салқындатқыш сұйықтықты ағызу құбырын бекітуге арналған дөңесше; 23 — бақылау саңылауын жабатын тығын; 24 — мойынтіректерді майлау майсауыты Су сорғысы жетегі білігінің алдыңғы ұшындағы кілтегінде тәждік сіргелеу сомынмен бекітілген желдеткіш тегершігінің күпшегі 4 орнатылған. Біліктің артқы ұшында қалақты аспап 12 орнатылған. Салқындатқыш сұйықтық ағып кетпеуі үшін білік- ке су сорғысының өздік қыспа тығымдама орнатылған. Ол гра- фиттелген текстолиттік шайбадан 14, серіппесі және екі шайбасы бар резеңкелі нығыздағыш тығындамадан 15 тұрады. Бұл барлық бөлшек өздік тығыздаманың құрсауына 13 орналастырылған. Қа- лақты аспап білікке бұрандамамен 16 бекітілген. Салқындатыла- тын сұйықтық радиатордан қалақ аспаптың орталығына сорғыға сұйықтық берудің келте құбыры 19 арқылы беріледі де, цилиндр- лердің оң тобының салқындатқыш рубашкасына сұйықтықты бе- рудің кеңейтілген тұсы 17 арқылы бөлінеді және сол жақ қатарға салқындатқыш сұйықтықты берудің кеңейтілген тұсы 18 арқылы беріледі. Қалақты аспап білігі желдеткіш тегершігінің күпшегіне бұрандамамен бекітілген тегершік көмегімен иінді біліктен ай- налады. Сол бұрандамалармен күпшекке желдеткіш бекітілген. Сорғы білігінің мойынтірегі майсауыт 24 арқылы қысып толты- рылатын майлау материалы консистентімен майланады. Майлау материалын беру көлемін бақылау үшін тығынмен жабылатын бақылау 23 саңылауы бар. Компрессордан су сорғысына салқын- датқыш сұйықтықтың қайратылуы дөңесше 22 арқылы жүр- гізіледі, ал жылытқыштан дөңесше 21 арқылы беріледі.Сорғы жұмысы. Қозғалтқыш жұмыс істеп тұрған кезде, сына тәрізді белбеу көмегімен иінді білік тегершігінен айналу су со- рғысы білігінің тегершігіне және сорғының қалақты аспабына беріледі. Қалақты аспап қалақшалары ортадан тепкіш күш әре- кетімен суды жан-жаққа шашады және сукеңейтілген 17 мен 18 тұстар арқылы қозғалтқыштың салқындатқыш рубашкасына нығыздалады.Сұйық сорғының жетегі. «ГАЗель»,«Волга», ИЖ-2126, ЗИЛ- 5301 автомобильдері мен олардың барлық түрлеміндегі, ЗИЛ- 433100, ГАЗ-3307 және тағы басқаларындағы қозғалтқыштардың сұйық сорғысының жетегі иінді білік тегершігі мен су сорғысы арқылы айналдырылған сына тәрізді белбеулер көмегімен жүзеге асырылады.ВАЗ-2110, -2111, -2112, -1111 және -11113 автомобильдері қозғалтқыштарының салқындатқыш сұйықтық сорғысының же- тегі таратқыш білік (4.2 сур. қараңыз) жетегімен бір уақытта жүзе- ге асады. Жетектің тісті белбеуі 6 иінді біліктің тісті тегершігінен 1 салқындатқыш сұйықтық 2 сорғысының тісті тегершігі, керіліс аунақшасы 3 және таратқыш біліктің тісті тегершігі арқылы ай- налдырылған. Тісті белбеу керілісінің реттелуі керіліс аунақша- сы 3 арқылы жүргізіледі. Егер иінді және таратқыш біліктерінің тісті тегершіктері арасында тісті белбеу сұққыларының 15...20 Н (1,5...2,0 кгс) күшімен орта есеппен 90° айналса, белбеудің керілісі қалыпты деп саналады.Желдеткіш. Желдеткіш радиатор құбырлары бойымен ағатын сұйықты салқындататын радиатордың өзегі арқылы ауа ағынын күшейтуге арналған. Желдеткіш күпшектен, қалақты аспаптан, қалақты аспаптың алдыңғы және артқы айқастырмалардан және қалақшалардан тұрады.Қалақшалар болаттан жасалған, таңбаланған (КамАЗ автомо- билінің қозғалтқышы). ЗИЛ-5301 автомобильдері мен оның түр- леміндері қозғалтқыштары сұйық сорғы біліктерінің алдыңғы ұшында тегершік баспаланған, оған ось түріндегі болат таңба- ланған желдеткіш бұрандамамен бекітіледі. ЗИЛ-433100 автомобильдері қозғалтқыштарында ось түрінде- гі желдеткіш автоматты жалғастырғыш корпусында орналасқан.Желдеткіш шпилькаларда орналасқан және муфта корпусы- на сомындармен бекітілген, олардың астына муфта сынған кезде оны бұғаттау үшін тілімдер қойылған.Желдеткіш муфтасы желдеткішке автоматты режимде жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Ол корпустан 2 (5.4 сур.) және муфта қақпағынан 1 тұрады және биметалды шиыршықты термиялық реттегішпен 11 басқарылады. Термиялық реттегіш тілімді клапан- мен 10 ось арқылы байланысады. Корпус қақпағында А резервтік камерасының қақпағы 9 бар. Жетекші диск 7 муфта білігімен тығыз байланысқан. Муфтаның, сәйкесінше желдеткіш 6 қо- сылуы мен ажыратылуы муфта корпусы үрлейтін ауа температу- расына байланысты жүргізіледі және биметалды термиялық рет- тегішті қыздыру температурасына әсер етеді. Қозғалтқыштың төмен температурасы кезінде термиялық реттегіш клапанды ол муфтаның жетекші және жетектегі бөлімдері арасындағы жұмыс қуысына жабатындай қалыптар орналастырады.                   сур. Желдеткіш муфтасы:а — бұғатталған; б — бұғаттан шығару; 1 —муфта қақпағы; 2 — муфта корпусы; 3 —шарлы мойынтірек; 4 — фланец; 5 — бұғаттаушы тілімдер; 6 — желдеткіш; 7 — жетекші диск; 8 —тығыздама; 9 — резервтік камера қақпағы; 10 — тілімді клапан; 11 — биметалды термиялық реттегіш; А — резервтік камера Жұмыс сұйықтығы резервтік камерада болады. Муфтаның же- текші және жетектегі бөлімдері арасында сұйықтық болмайды және олар еркін айналады. Бұл ретте желдеткіш айналмайды.Қозғалтқыштың температурасы жоғарылаған жағдайда, би- металды термиялық реттегіш жұмыс және резервтік қуыстар- ды саңылаумен бірлесе клапанды бұрады. Ортадан тепкіш күш арқылы жұмыс сұйықтығы муфтаның жетекші және жетекте- гі муфталары арасындағы саңылауды толтырады. Жұмыс сұй- ықтығында тұтқырлық жоғары, бұл муфта мен желдеткіштін қо- сылуын қамтамасыз етеді. Олар айнала бастайды және радиатор өзегі арқылы ауа ағынын құрайды.«Волга» ГАЗ-31029 томобильдері қозғалтқыштарында жел- деткіштер алты тілімді, пластмассадан жасалған. Желдеткіштін қалақты аспаптары өтпелі тілім көмегімен су сорғысы білігінің алдыңғы ұшына кигізілген күпшекке бекітіледі. Желдеткіш қозғалтқышының иінді білігіндегі тегершіктен екі сыналы белбе- умен айналады. Желдеткіш қаптаманың ішіне орналастырылған. Қаптама радиаторға бекітілген және радиатор өзегі арқылы өтетін ауа ағынының жылдамдығын арттыру үшін қызмет етеді.«ГАЗель» автомобильдері қозғалтқыштарының барлық түр- лемінде иінді біліктің тегершігінен сыналы белбеумен жұмыс істейтін алты тілімді пластмасса желдеткіштер қолданылады. Желдеткіштың қалақты аспабы екі шарлы мойынтіректе айна- латын білікте орнатылған. Мойынтіректер мойынтіректердің арнайы корпусында орнатылған. Корпус таратқыш тегершіктер қақпақтарына үш шпилькамен бекітіледі. ВАЗ-2110, -2111, -2112,-11113 және ИЖ-2126 автомобильдері қозғалтқыштарында электр жетегі бар төрт тілімді пластмасса желдеткішлар орнатылады. 6.ТермостатТермостат іске қосылған соң қозғалтқыштың жылытылуын кү- шейту және автомобиль қозғалысы кезінде қалыпты температура- лық режимді сақтау үшін қызмет етеді. Автомобильдердің кейбір үлгілерінің қозғалтқыштарына сұйық толтырғышы бар термо- статтар қойылатын. Оларға жеңіл буланатын сұйықтық (70 % этил спирті мен 30 % судан жасалған қоспа) құйылатын. Заманауи қозғалтқыштарда мұндай термостаттар қолданылмайды. Қазіргі кезде барлық қозғалтқышқа қатты толтырғышы бар термостат- тар орнатылады. Қатты толтырғыштар ретінде жезді жоңқасы бар церезин қолданылады. Бұл масса көлемді кеңейтудің үлкен коэф- фицентіне ие. Қозғалтқыштардың әр түрлі үлгілерінің термостат- тары құрылғы бойынша ерекшеленеді, бірақ қағида тұрғысында орнатылып, бірдей жұмыс істейді.   сур. Термостат:1, 12 — тіреулер; 2 — қайта өткі- зу клапаны; 3 — баллон; 4 — бел- сенді масса (церезин); 5 — тірейтін тығырық; 6 — өтемді серіппе; 7—қайтару серіппесі; 8 — шеңбер; 9 — мембрана; 10 — буфер; 11 —төлке; 13 — сояуыш; 14 —реттегіш бұранда; 15 — радиаторлы клапан; 16 — клапан орны ЗИЛ-5301(5.5 сур.), сонымен қатар ЗИЛ-645 қозғалтқыштары термостаттары үлгісінде термо- стат жұмысы мен құрылғысын талдаймыз.Термостат термиялық күшті қадағадан – қатты толтырғышы бар буферден 10, термиялық күшті қадағаның 11 төлкесіне кіретін сояуыштан 13, реттегіш бұрандадан 14, 1 және 12 кор- пусы тіреулерінен, негізгі ра- диаторлы клапаннан 15, қайта өткізу клапанынан 2, қайтару 7 және өтемдік 6 серіппелерден тұрады.Термостат бөлшектері жез- ден жасалған. Термостат ради- атор арқылы сұйықтық айна- лысын қосып және ажыратып, салқындатқыш сұйықтықтың қажетті температурасын авто- матты түрде сақтайды. Суық күндері, әсіресеқозғалтқыштың аз жүктемесі кезінде барлық дерлік жылу қозғалтқышты ауамен үрлеу есебінен шыға- рылады және салқындатқыш сұйықтық радиатор арқылы ай- налмайды. Радиаторды ерітіп алмас үшін (судың салқындатқышсұйықтығы ретінде қолданған жағдайда) қоршаған ауаның төмен температурасы кезінде жалюзилерді ашық қалдыру қажет (егер олар автомобильде болса) және сұйықтық температурасы 90 °С дейін жоғарылаған кезде ғана сәл ашу керек. Егер жалюзилер бол- маса, қап немесе пердені қолдану керек. Оңтайлы температуралық режим қозғалтқыштың тозуы мен оның жұмысының өнімділігіне қатты әсер етеді. Салқындатқыш сұйықтықтың температурасын бақылайтын көрсеткіш бар.Термостаттың термиялық күшті қадағасында термиялық бел- сенді зат 4 –арнайы шаншу арқылы шыңдалатын церезин бар. Церезин температуралардың белгілі бір мөлшерінде көлемді кеңейтудің жоғары коэффицентіне ие. Қозғалтқышты қыздырған кезде, церезин кеңейеді де сояуыш 13 термиялық күшті қадаға төлкесінен шығады. Сояуыш реттегіш бұрандаға 14 тіреледі де, термиялық күшті қадағаны төменге қарай ығыстырады — 7 және 6 серпіпелердің қарсылығын еңсере отырып, төлке 11 мен кла- пандарды ығыстырады. Бұл ретте радиаторлы клапан 15 ашы- лады және салқындатқыш сұйықтық радиатор арқылы айнала бастайды. Температура 85 °С болған кезде, радиаторлы клапан толық ашылады және барлық сұйықтық радиаторға бағытталады. Қозғалтқыш 70 °С салқындаған кезде, радиаторлы клапан жабы- лады және барлық сұйықтық радиаторды айланып өтіп сұйық со- рғымен сорылады.Қандай жағдай болса да, термостатты шешуге болмайды. Жылдың суық мезгілі кезінде термостаты жоқ қозғалтқыш ұзақ қыздырылады және салқындатқыш сұйықтықтың төмен темпера- турасы жағдайында жұмыс істейді. Нәтижесінде қозғалтқыш тез тозып, жанармай шығыны артады, шайырлы заттар мол бөлініп, автомобиль кабинасында ауаның дұрыс температурасы қамтыл- майды. Термостатсыз қозғалтқыштың қыздырылуы оның тозуын 150...200 шақырымға сәйкес арттырады.Жылдың жылы мезгілінде термостат болмаған жағдайда, салқындатқыш сұйықтықтың едәуір бөлігі радиаторды айналып өтіп, кіші шеңбер бойынша (қозғалтқыштың салқындату рубаш- касы арқылы) айналады. Бұл қозғалтқыштың шамадан тыс қыз- дырылуына әсер етеді. 7.Салқындатқыш сұйықтықтың салқындату жүйесі бойынша айналу жолдарыСалқын қозғалтқыш іске қосылған соң тез қыздырылуы үшін салқындатқыш сұйықтық радиатор арқылы өтпеуі тиіс. Сондықтан термостат салқындатқыш сұйықтықтың радиаторға шығар жолын жабады және ол радиатор өзегінен айналып өтіп кіші шеңбер бой- ынша айналады. Сорғы салқындатқыш сұйықтықты цилиндрлер блогының салқындатқыш рубашкасына айдайды. Сұйықтық сол жерден терезелер арқылы цилиндрлер блогының салқындатқыш бастиегіне өтеді, қыздырылады және арна бойынша термостатқа түседі. Сұйықтық қайта өткізу клапаны арқылы өтіп, сұйық со- рғыға қайта оралады.Сұйықтық радиатор өзегінен өтпейтіндіктен, ол қозғалтқыш температурасын 78…82 °С дейін көтере отырып тез қыздырыла- ды.Қозғалтқыш қыздырылып жатқан кезде, ауа түсімі жапқышын ашпаған және шанақ жылытқышының электр қозғалтқышын қоспаған дұрыс. Себебі шанақ жылытқышы радиатормен па- раллелді түрде байланысқан және термостат оны қозғалтқыштан ажыратпайды.Термостаттың негізгі клапаны салқындатқыш сұйықтық тем- пературасы 78...82 °С жеткен кезде ашыла бастайды. Температура 94 °С болған кезде ол толығымен ашылады және салқындатқыш сұйықтық үлкен шеңбер бойынша айнала бастайды. Ол сұйық сорғыдан цилиндрлер блогының салқындату рубашкасына, кейін терезелер арқылы цилиндрлер блогы бастиегінің салқындатқыш рубашкасына және арна арқылы термостатқа түседі; сұйықтық негізгі клапан арқылы өтіп, радиатордың жоғары багына ба- рады. Одан әрі қарай сұйықтық төменгі бакқа түсіп, құбырлар- дың жіңішке арналары арқылы өткен кезде салқындайды және төменгі бактан келте құбырлар мен шлангтар арқылы сұйық со- рғысына түседі. Бұл ретте шанақ жылытқышының шүмегі ашық болса, ыстық сұйықтық салқындатқыш рубашкасынан шанақ жылытқышына түседі. Сұйықтық жылытқыштан шланг бойынша сұйық сорғысының ыдырау қуысына оралады. 8.Қозғалтқыш жылытқыштарыЭлектр алаулы қондырғы (термостат). Бұл қондырғы қор- шаған ауа температурасы -25 °С болған жағдайда, ЗИЛ-645 суық қозғалтқышын іске қосуды күшейтуге арналған. Оның жұмысы- ның қағидасы балқудың штифті білтесінде жанармайдың була- нуына және жасаушы жанармай қоспасының тұтануына негіз- деледі. Бұл ретте пайда болатын алау қозғалтқыш цилиндрлеріне түсетін ауаны қыздырады.Штифті білтелер жіберу құбыр желілеріне бұралады және оларға электр магнитті жанармай клапаны бар құбыр желілері тартылған. Жанармай клапанға қозғалтқыштың қуат беру жүйесі- нен тартылады.Термостатты қосқан кезде білтелердің шиыршықтарына каби- надағы аспаптар панелі артында орналасқан жылу релесінің қо- сымша резисторлары арқылы кернеу беріледі.Білтелер қажетті температураға дейін қыздырылған соң, жылу релесі байланыстары тұйықталады және электр магнитті жанар- май клапаны ашылады. Сонымен бір уақытта қозғалтқыштың іске қосылуға дайындық сигнализаторы жанады. Стартер қосылған кезде, жанармай соратын сорғы жанармайды электр магнитті клапан арқылы қыздырылған білтеге түсіреді. Мұнда жанармай буланады және тұтанады. Сонымен бір уақытта білтелер шиыр- шықтарына аккумулятор батареясының толық кернеуі беріледі, бұл ретте жылу релесінің қосымша резисторы сөнеді.Қозғалтқыштың сұйық жылытқышы. Жылытқыш суық қозғалтқыштың іске қосылуы алдында оны жылыту және салқын- дату жүйесі, жүргізуші кабинасында температураны автоматты түрде сақтау үшін арналған. Жылытқыш (5.6 сур.) дизельді қуат- тандыру жүйесіндегі жанармаймен жұмыс істейді және:құрамында шілтер мен газ-сұйықтық жылу алмастырғышы бар қазандықтан;электр қозғалтқышы бар сұйық сорғысын басқару блогынан;жанармай электр қыздырғышы бар жанармай сүзгісінен тұрады.Шілтер электр қозғалтқыштан 2, желдеткіштен 31, тістегер- шікті жетегі бар 30 жанармай сорғысынан 27, бүріккіштен 13, жоғары кернеу көзінен 3және электр ұшқынды тұтануға арналған екі электродтан тұрады. Жылытқыштың шілтерінде жанармай қоспасы ауамен бірігіп, қоспа тұтанып, жанады.Жануды бақылау жалын индикаторы 25 көмегімен жүзеге асы- рылады. Жанармай құбырында жылытқыштың жанармай сорғы- сы мен бүріккіш арасында электр магнитті клапан орнатылған. сур.Қозғалтқыштың сұйық жылытқышы:1,5 —желдеткіш корпусы; 2 — желдеткіштің электр қозғалтқышы; 3 — жоғары кернеу көзі; 4 — муфта; 6 — мойынтірек; 7 — магнитті клапан; 8 — оталдыру электродының ұштығы; 9 — бүріккіштің электр қыздырғышы; 10 — бүріккіш корпу- сы; 11 — оталдыру электроды; 12 — сұйық келте құбыр (сұйықтың шығуы); 13 — бүріккіш; 14 — сақтандырғыш; 15, 16—температура қадағалары; 17 — сұйық келте құбыр (кіріс); 18, 26 —тіреулер; 19, 20 —жылу алмастырғыштың ішкі және сыртқы құбырлары; 21 —жылу алмастырғыш; 22 —құйындағыш; 23 —газ шығаратын келте құбыр; 24 —жалын индикато- рының шайбасы; 25 —жалын индикаторы; 27 — жанармай сорғысы; 28 —ағызу жанармай құбыры; 29 —қуатты жанармай құбыры; 30 —тістегершікті жетек; 31 —желдеткіштің қалақты аспабы; 32 —соратын ауа келте құбыры:  — ауа;  — жанармай;  — сұйықтық; ;  — шығарылған газ Ол бүріккішке жанармай беруді қосу және өшіру үшін қызмет етеді. Бүріккішпен шашылған жанармай ауамен араласады да жа- нады, ал жанармай сорғысымен берілетін қалған артық жанармай редукциялық клапан арқылы қайта шығарылады және жанармай багына құйылады.Жылу алмастырғышта жану өнімдерінің жылуы оның сұйық қуысы арқылы айналатын сұйықтыққа беріледі. Қозғалтқыштың салқындату жүйесі, кабина жылытқышы және жылытқыштың жылу алмастырғышы аралығындағы сұйықтық циркуляциясы электр сұйық сорғы көмегімен іске асады.Жылытқыш жұмысын басқару және оны қызып кетуден сақтау үшін жылу алмастырғышта температураның екі басқару қадағасы 15, 16 және қызып кетудің батырмасы бар қада орналастырылған.Сур 5.7. Қозғалтқыштың іске қосу құралы:1 — құю қылтасы; 2 — басқару пульті; 3 — жанармай багы; 4 —желдеткіш; 5 — ауа жіберу шлангы; 6 — электр магнитті клапан; 7 —білте; 8 — дре- наждық түтік; 9 — тығын; 10 — газ шығаратын келте құбыр; 11 —ағызу краны; 12 — жылытқыш ГАЗ-3307 автомобилі қозғалтқышының іске қосу жылытқышы. Жылытқыш қоршаған ауаның төменгі темпера- турасы жағдайында қозғалтқышты іске қосу кезінде оны жылы- туға арналған. Қыста температура төмен болатын өңірлерде жұ- мыс істеу үшін автомобильдер жылытқыштармен жабдықталады. Жылытқыш жанармаймен жұмыс істейді. Жылытқыш 12 қозғал- тқыштың іске қосу құралдары құрамына кіреді (5.7 сур.) және жылу алмастырғыш пен оттықтан тұрады. Жылу алмастырғыш екі газ арнамен (ішкі және сыртқы) және екеуара жалғасқан екі сұйық рубашкамен ұсынылады. Жанармай жану камерасына бактан 3 электр магнитті жапқыш клапан 6 арқылы беріледі. Басқару пуль- ті ауыстырып-қосқышын қосқан кезде шарғыға, электр магнитті клапанға түседі. Бұл ретте ол созылып, жанармай жылытқыштың жану камерасына беріледі. Ауыстырып-қосқышты өшірген кезде резеңкелі нығыздама клапан орналасқан өзек серіппе күші әсері- нен жанармай құбыры жабылады.Жануға арналған ауа желдеткішпен 4 беріледі. Қоспаның бастапқы тұтануы балқыту білтесі 7 арқылы жүргізіледі. Камера- да тұрақты жану болғанда білте сөніп қалады.Жану нәтижесінде пайда болатын газ иірмек ағынмен газ ар- насы бойынша өтеді және жылу алмастырғыштағы сұйықтықты, картер түпқоймасындағы майды қыздырады. Жылу алмасты- рғыштың сұйықтық қуысы келте қосқыш және салқындатқыш қозғалтқышы жүйесімен байланысқан құбырлар көмегімен қыз- дырылады. 9.Желдеткіш жетегінің гидромуфтасыЯМЗ-740 және -7401 қозғалтқыштары желдеткіштері жете- гінің гидромуфтасы қозғалтқыштың оңтайлы жылу режимін сақтауға арналған. Ол салқындатқыш жүйесіндегі салқындатқыш сұйықтықтың температурасына байланысты автоматты түрде қо- сылады және ажыратылады. Гидромуфта (5.8 сур.) қозғалтқыш цилиндрлері блогының алдыңғы бөлігінде орнатылады. Оның не- гізгі бөлшектеріне кронштейін корпусы 10, жетектегі дөңгелек 7 және жетекші дөңгелек 9. Жетектегі біліктің 16 алдыңғы ұшында желдеткіш күпшегі 15 орнатылған. Білік мойынтіректер корпу- сымен бірге екі шарлы мойынтірекпен және гидромуфтаның же- текші дөңгелегімен 9 айналады. Мойынтіректер корпусында екі бұрандамамен генератор жетегінің тегершігі 13 бекітілген. Же- тектегі білік 16 және генератор жетегінің білігі 12 манжеттермен 11 және 14 тығыздалады. Гидромуфта кронштейін корпусына 10 мойынтірек корпусы бұрандамалармен бекітіледі. Корпуста ги- дромуфтаның жетектегі дөңгелегі 7 орнатылған. Ол мойынтірек- терден, жетекші біліктен 4 және қаптамамен 8 жинақталған. Мойынтіректер мен біліктер 2 және 5 тығыздағыш сақинамен тығыздалады. Май құбыр 1 арқылы беріледі.  5.8 сур. Генератор тегершігі және кронштейін корпусы бар желдеткіш жетегінің гидромуфтасының жинағы:1 — май беру түтігі; 2, 5 — тығыздағыш сақиналар; 3 — күпшек; 4 — жетек- ші білік; 6 — мойынтірек корпусы; 7 — гидромуфтаның жетектегі дөңгеле- гі; 8 — қаптама; 9 — гидромуфтаның жетекші дөңгелегі; 10 — гидромуфта кронштейінінің корпусы; 11, 14 — манжеттер; 12 — генератор жетегінің білігі; 13 — генератор жетегінің тегершігі; 15 — желдеткіш күпшегі; 16 — жетектегі білік Гидромуфта салқындатқыш жүйесіндегі температураға бай- ланысты оңтайлы температуралық режимді сақтай отырып, жел- деткіштің қосылуы мен ажыратылуын қамтамасыз ететін арнайы қосқышпен қосылады.Желдеткіш жұмысы келесі үш режимнің бірі бойынша жүр- гізілуі мүмкін:автоматты — қозғалтқыштың салқындатқыш жүйесіндегі су температурасы 80...95 °С аралығында сақталады; ауыстырып-қосқыш желдеткіш айналымын кіші жиілікпен қамтитын қалыпқа қойылады;желдеткіш тұрақты айналымға қосылған. 10.Салқындатқыш сұйықтың температурасын бақылауАвтомобильді пайдалануға беру кезінде жүргізуші қозғал- тқыштың температуралық режимін бақылауға міндетті, себебі оның бұзылуы қуаттылықтың жоғалуына, жанармайдың артық шығындалуына және қозғалтқыш бөлшектерінің тозуына әкеледі. Салқындатқыш сұйықтықтардың температурасын бақылау үшін ВАЗ-2110, -2111, -2112 автомобильдерінде термостаттың шығыс келте құбырына орнатылған көрсеткіш қадағасымен су температурасының көрсеткіші бар. Кеңейткіш бакта салқын-датқыш сұйықтық деңгейі көрсеткішінің қадағасы орнатылған.ЗИЛ-5301 автомобилі мен оның түрлемдерінің қозғалтқышта- рындағы салқындатқыш жүйесінің жұмысын бақылау су темпе- ратурасы көрсеткіші көмегімен жүзеге асады. Оның қадағасы блок бастиегінің салқындатқыш рубашкасында орнатылған. Ра- диатордың жоғары багында қадағасы орналасқан салқындатқыш сұйықтық деңгейі сигнализаторы бар. Одан бөлек, салқындатқыш жүйесіндегі салқындатқыштың апаттық қыздырылуының белгі беруші орнатылған. Оның қадағасы термостаттың корпусына ор- натылған.ВАЗ-1111 және -11113 «Ока» автомобильдері қозғалтқышта- рындағы салқындатқыш жүйесінің жұмысын бақылау блок ба- стиегінің артқы бөлігінде қадағасы орнатылған салқындатқыш жүйесіндегі салқындатқыш сұйықтық температурасы көрсеткіші арқылы жүзеге асырылады. Желдеткіш элекр қозғалтқышының жұмыс сигнализаторы бар.«ГАЗель» автомобильдері қозғалтқыштарында салқындатқыш жүйесінің жұмысын бақылау үшін салқындатқыш сұйықтық тем- пературасының қадағасы бар көрсеткіші және салқындатқыш сұйықтықтың қыздырылу сигнализаторы (қызыл) бар. Қозғал- тқыштың салқындатқыш жүйесінің температурасы 105 °С болған жағдайда сигнализатор жанады.Салқындатқыш жүйесі жұмысын бақылайтын заманауи қозғал- тқыштарында міндетті түрле салқындатқыш сұйықтық темпе- ратурасы көрсеткіші және оның қозғалтқыштың салқындатқыш жүйесіндегі апаттық қыздырылуының сигнализаторы болуы ке- рек. Желдеткіш жұмысқа электр қозғалтқышы арқылы кірісетін қозғалтқыштарда электр қозғалтқыш жұмысының сигнализаторы бар.Бақылау сұрақтарыСалқындату жүйесінің міндеті қандай?Салқындату жүйесінің негізгі құралдарын атаңыз және олардың міндетін түсіндіріңіз. Жабық типті салқындату жүйесі қандай жағдайларда қол- данылады?Баяу қататын сұйықтықтардың құрамын атаңыз.Желдеткіштердін міндеті, құрылысы мен жетегі туралы айтып беріңіз.Салқындатқыш сұйықтықтың кіші шеңбермен циркуля- ция жолын көрсетіңіз.Салқындатқыш сұйықтықтың үлкен шеңбермен циркуля- ция жолын көрсетіңіз.Электр алаулы жылытқыштың (термостарттың) міндеті, құрылысы мен жұмысын түсіндіріңіз.Қозғалтқыштың сұйық жылытқышының міндеті, құрылы- сы мен жұмысын түсіндіріңіз.ГАЗ-3307 автомобильқозғалтқышының қосужылытқышы- ның міндеті, құрылысы мен жұмысын түсіндіріңіз.Желдеткіш жетегінің міндеті, құрылысы мен жұмысын түсіндіріңіз. 6.т а р а у МАЙЛАУ ЖҮЙЕСІ   Қозғалтқышты майлауға қолданылатын майларМайлау жүйесі қозғалтқыштың үйкелісетін беттерінің тозуын азайту, тозу өнімдерін жою және бөлшектерін ішінара салқында- ту үшін қызмет етеді. Үйкелісетін беттерінің арасында айналып тұратын май оларды коррозиядан қорғайды. Цилиндрлер піспек- терінде және жылтырында орналасқан майдың жіңішке қабаты компрессияны арттырып, цилиндрде піспектің жақсы нығызда- луына мүмкіндік береді.Автомобиль қозғалтқыштарында құрама майлау жүйесі бар, олар: қысыммен, шашырату және өздігінен ағу. Қос иінді-шатун- ды және газ тарату механизмдерінің (иінді біліктің өзіндік және шатунды мойындары, үлестіруші біліктің тірек мойындары, ро- керлері, үлестіруші біліктің төмен орналасуы кезіндегі үлестіруші тегершік) ең жүктеулі бөлшектері қысыммен майланады.Үлестіруші біліктің цилиндрлері, піспектері, піспек шығыр- шықтары, піспекті сұққылар, жұдырықшалар мен тегершіктер шашыратып майланады.Өздігінен ағу әдісімен итергіш төлкелерді және ішінара үлестіруші біліктің жұдырықшаларын бағыттайтын қарнақтар- дың төменгі ұштары майланады.Май қатуы кезінде мүмкіндігінше төмен температуралы және белгілі бір тұтқырлық қасиеті болуы керек, қажетті дәрежеде фи- зикалық және химиялық тұрақты болу қажет, металдарға мини- малды коррозиялық ықпалға қабілетті болуы тиіс, механикалық қоспалар мен судан құралмау керек. Қозғалтқыштардағы майлар атмосфералықтан төменнен бастап 100 Мпа-ға дейін (1000 кгс/ см2) қысымның түсіп кетуінің және жоғары температураның (жұмыс барысында 2500 °С дейін) әсерін ала отырып, өте ауыр жағдайларда қызмет етеді.Қозғалтқыштың қызметі кезінде май ішінара жану камерасы- на ағып кетеді және осылайша жанып кетіп, күйік пайда болады. Күйік қабаты бөлшектерден жылу шығуын нашарлатады, қабы- рғадан түсіп, детонация мен шоқтан тұтанудың пайда болуына жағдай жасайды, майды қатты бөлшектермен ластайды. Пайда болған күйіктің мөлшері майдың сапасына және оның шығынына, сондай-ақ, жанармайдың сапасына байланысты. Күйіктің шекті қалыңдығы қозғалтқыш жұмысының жылыту режиміне байланы- сты: жану камерасының қабырғалары қаншалықты салқын болса, соншалықты күйік бөлініп шығады. Майлардың мына түрлері ең көп таралған болып саналады (МЕМСТ 10541-78):М-8Г1 (қысқы), М-12Г1 (жазғы), М63/10Г1 (барлық мезгілге)—жеңіл автомобильдерінің жоғары үдемелі қозғалтқыштарын пайдалану үшін;М-43/8Г(рк) — барлық мезгілге май түрін әмбебап жұмыс және консервациялық мотор майы, карбюраторлық қозғал-тқыштарда және дизельдерде қолдануға болады, қоршаған ауа- ның температурасы —30 ... + 50 °С аралығында қозғалтқыштың жұмыс жасау қабілетін және қозғалтқыш консервациясын 15 жыл ішінде қамтамасыз етеді;М-8В — жеңіл және жүк автомобильдерінің орташа үдемелі қозғалтқыштарына арналған барлық мезгілге арналған майы;М-63/10В — карбюраторлық қозғалтқыштарға арналған бар- лық мезгілге арналған әмбебап мотор майы. Үрлемесіз дизельдер- де қолданылуы мүмкін. Майдың бұл маркасы КамАЗ-740 қозғал-тқыштың майлау картасына енгізілген және М-8Г2к и М-10Г2к майларын алмастыра алады;М-43/6В1 — Қиыр Солтүстіктің жағдайында карбюраторлық қозғалтқыштардың сенімді жұмысын қамтамасыз ететін және — 35 °С дейінгі температурада қозғалтқышты қыздырусыз қосуғамүмкіндігі бар қоюландырылған майы. Оны сондай-ақ, солтүстік- те орындалған КамАЗ-740 автомобильдерінің дизельдеріне қол- дануға болады.Дизельдер үшін мына мотор майлары ұсынылады:М-8В2 (ТУ 38.401-58-37—92) қысқы жағдайда пайдалануға арналған аз үдемелі дизельдер үшін;М-10В2 (МЕМСТ 8581—78) жазғы жағдайда пайдалануға ар- налған аз үдемелі үрлемесіз дизельдер үшін;М-8Г2у (ТУ 38.401-58-21—91) қысқы жағдайларда және май- ды ауыстырғанға дейін ұлғайтылған жүріспен пайдалануға ар- налған жоғары үдемелі үрлемесіз немесе төмен үрлемелі дизель-дер үшін;М-10Г2у (ТУ 38.401-58-21—91) қысқы жағдайларда пайдала- нуға арналған жоғары үдемелі үрлемесіз немесе төмен үрлемелі дизельдер үшін;М-8Г2 (МЕМСТ 8581—78) жазғы жағдайларда пайдалану үшін;М-8Г2 (МЕМСТ 8581—78) қысқы жағдайларда КамАЗ авто- мобильдері және «Икарус» автобустарында пайдалану үшін;М-10Г2к (МЕМСТ 8581—78) жазғы жағдайларда пайдалану үшін. 2.«Волга» ГАЗ-31029 автомобилі қозғалтқышының майлау жүйесіОсы автомобильдің майлау жүйесі (6.1-сур.) қозғалтқыш кар- тері тұғырығының ішінде орнатылған май қабылдағышы 9 бар май сорғысынан, ауыстырмалы картонды сүзгі элменттерімен то- лық ағынды май сүзгісінен 5, бекітпе кранигі бар 8 май радиато- рынан 11 және сақтандырғыш клапанынан 7 құралған. 6.1-сур. Майлау жүйесі және ГАЗ-31029 қозғалтқыш картерін вентиляциялау жүйесі:1, 14 — шлангтер; 2 — ауа сүзгісі; 3 — сүзгі элементі; 4 —рокер қақпағы; 5 — май сүзгісі; 6 — апатты май қысымы сигнализаторының қадағасы; 7 — май радиаторының клапаны; 8 — май радиаторының бекітпе кранигі; 9 — май қабылдағышы бар май сорғысы; 10 — қозғалтқыш картері ағызу саңылауының тығыны; 11 — май радиаторы; 12 — май қысымын көрсе- тетін қадаға; 13 — картер вентиляциясының бөліп тазартқыш құрылғысы;— картер газдары; — таза ауа; — май Картердің тұғырығында қақпақпен 10 жабылатын майды ағы- зуға арналған саңылау бар. Майлау жүйесінің жұмысын бақылау үшін аспаптар қалқаншасында май қысымының көрсеткіші және май магистралінде орнатылатын көрсеткіш қадағасы 12 бар. Жүр- гізуші кабинасындағы аспаптар қалқаншасында апатты май қы- сымының сигнализаторы орнатылған, ал май сүзгісінің төменгі бөлігінде осы сигнализатордың қадағасы 6 орнатылған. Май сорғысы қосымша білікше арқылы үлестіруші білікте те- гершіктен іске келтіріледі. Қозғалтқыштың жұмысы уақытында май сорғысы май қабылдағыштың көмегімен қозғалтқыш картері тұғырығынан майды алады және толық ағынды май сүзгісіне 5 оны бағыттайды. Май сүзгі элементі арқылы өткеннен кейін бас май магистраліне келіп түседі, ол жерден картердің аралықтары мен қабырғаларының арналары арқылы иінді біліктің өзіндік мой- нына және үлестіруші біліктің тірек мойнына оларды майлап оты- рып, келтіріледі. Май өзіндік мойындардан шатунды мойындарда орындалған ортадан тепкіш саз тұтқылары арқылы мойындардың өзінің арналары бойымен шатунды мойындарға келіп түседі. Май өзіндік мойыннан каналға өту үшін жоғарғы ішпектегі арнайы бұрғылау бар, ал енді өзіндік ішпектегі шатунды мойынтіректерге май үздіксіз барып тұру үшін шығыршықты жырашықтар орын- далған.Шатунды мойынтіректерге өзіндік мойындар, білік мой- ындары және шатунды мойындар арқылы өтетін арналар барады. Шатунды ішпектерде білік айналған кезде шатунды мойындағы май каналымен сәйкес келетін бұрғылаулар бар. Шатунның төмен- гі бастиегінде де автомобиль жүрісі бойынша қозғалтқыштың оң жағына бағытталған бұрғылау бар. Осы саңылаулар сәйкес келген уақытта олардан жоғарыға бағытталған майдың ағыны лақтыры- лады. Бұл май цилиндрлерді, піспектерді, піспекті сұққыларды піспектің дөңес» және шатунның жоғары бастиегі арасындағы саңылау арқылы шашыратып майлайды. Төлке мен сұққыларды майлау үшін шатунның жоғары бастиегінде бұрғылау бар, сол арқылы май шатунның жоғары бастиегі төлкесінің ішіне келіп түседі. Өлі төменгі піспегі ӨТП нүктеге қарай қозғалғанда, май алмалы шығыршықтар цилиндрлер жылтырынан майдың қал- дығы алынады, кейін бұрғылау арқылы піспек бастиегінің шығы- ршықты жырашығында бұрғылау арқылы күшпен піспектің іші- не түседі және піспекті сұққыларды майлайды. Төмен түсіп бара жатып, май айналмалы иінді білікке келіп түседі және картерде май тұманын қалыптастыра отырып, жан-жағына шашырайды. Шатунды мойын саңылауларынан сығылған май да шашырайды. Үлестіруші біліктің тірек мойындарына май арналар арқылы келеді. Артқы тірек мойыннан канал өтеді, оның бойымен ро- кердің қуыс осіне май беріледі, ал одан радиалды бұрғылау арқылы рокер төлкелерді майлайды. Рокердің қысқа иінінде рет- теуіш бұрандама үшін бұрандалы саңылауға шығатын бойлық ар- насы бар. Бұрандама клапанды механизмде жылыту саңылауын реттеу үшін қызмет етеді. Оның орта бөлігінде сыртында шығы- ршықты бунақ бар, оған рокер иініндегі канал келеді. Бастиек жағынан реттеуіш бұрандамада бойлық каналы, шығыршықты бунақты бұрандамамен қатынастағы радиалды бұрғылау бар. Осы арналар арқылы қысымдағы май қарнақтың жоғарғы ұшына ке- леді және оны майлайды.Майдың қалдықтары штангінің бойымен төмен қарай аға- ды және итергіштің ішіне барады, ал итергіштің жанындағы екі саңылау арқылы май өздігінен ағып шығады және итергіштердің бағыттаушы төлкелерін майлап өтеді. Итергіштердің астыңғы бөлігі төмен қарай шығатын кезде осы саңылаулар бағыттаушы төлкелерден шығады. Осы саңылаулардан май ағып, үлестіруші біліктің жұдырықшаларын майлайды.Үлестіруші біліктің алдыңғы тірек мойнында сыртында жар- тылай шығыршықты бунақтар, сондай-ақ алдыңғы тірек мойны- ның дөңбек жағына шығатын арна бар. Осы арна арқылы мойын- дағы жартылай шығыршықты бунақтардың әсерінен май лүпілдек ағыспен үлестіруші білікті осьтік қозғалудан ұстап тұратын ромб тәрізді тығырықты майлау үшін барады.Таратушы тісті доңғалақтарды майлау үшін алдыңғы тірек мойнындағы мойынтіректің денесінде арна бар, одан түтікше бойымен тегершікке лүпілдек ағыспен май барады.Майлау жүйесінде үш клапан бар:май сорғысында редукциялық;май сүзгісінде қайта өткізу;май радиаторының жетегінде сақтандырғыш.Редукциялық клапан қозғалтқыштың майлау жүйесінде макси- малды қысымды шектеу үшін қызмет етеді. Май сорғысы жүйеге қажеттілігінен едәуір көп май береді. Майдың қысымы әдеттегідей талап етілетін мөлшерден жоғары. Әсіресе бұл жылдың салқын мезгілінде немесе қозғалтқыш қалыпты температураға дейін қы- здырылғанша байқалады. Өте жоғары қысым төсемдердің қысып шығаруына, құбыр желісінің жұлынуына немесе үзілуіне әкелуі мүмкін. Редукциялық клапан майлау жүйесінің аспаптары мен бөлшектерін сақтай отырып, максималды қысымды шектейді. Со- нымен қатар, автомобильді пайдалану кезінде түйіндесетін булар- дың тозуы болады. Олардың арасындағы саңылау өсіп, майдың шығынын ұлғайтады. Бұл әсіресе қос иінді-шатунды механизмнің негізгі және шатунды мойынтіректері және үлестіруші біліктің мойынтіректері үшін өзекті. Редукциялық клапан, қалыпты қы- сымды ұстап тұрып, майдың қайта шығарылымын азайтады.Қайта өткізу клапаны орталық құбырлы өзекшеге орнатыла- ды және сүзгі элементі ластанған жағдайда тазартылмаған майды қайта шығаруға арналған. Сүзгі элементі таза болғанда сүзгі кор- пусындағы қысым айырмасы сүзгі элементінің алдындағы және орталық өзекшенің ішінде сүзгі элементін майлағаннан кейін қы- сымды азайтады, бірақ 10...20 кПа (0,1...0,2 кгс/см2) аспайды. Сүз- гі элементі ластанған кезде, май өту тұтқырлығы ұлғаяды және нәтижесінде майдың қысымы төмендейді. Егер қысымның төмен- деуі 60...70 кПа (0,6...0,7 кгс/см2) жетсе, онда тазартылмаған май- дың бөлігін басты май магистрліне өткізіп, қайта өткізу клапаны ашылады.Сақтандырғыш клапаны май радиаторы жүйесінде орнатыла- ды. Май радиаторын қосу кранигін ашқаннан кейін, май шарлы клапанды 7 жылжытады, серіппені қыса отырып, май радиато- рына барады және радиатордың өзегінен өтіп, қозғалтқыш кар- терінің тұғырығына құйылады.Майлау жүйесіндегі майдың қысымы 0,2...0,4 МПа (2...4 кгс/ см2) шегінде болуы тиіс. Жұмыс кезінде қозғалтқыш қызуы мүм- кін, бұл майдың сұйылтуына және қысымның түсуіне әкеледі. Май радиаторы жүйеге қатарлас қосылған және оған басты май магистралінен 20 % май бөлінеді. Егер май тым қатты сұйылтыл- са, онда оның көп бөлігі радиаторға бара бастайды, өйткені ради- атор арқылы өту оған жеңілірек. Үйкелісетін беттерге май жет- кіліксіз баратындықтан, негізгі және шатунды мойынтіректердің балқуына әкеліп соғуы мүмкін. Бұны болдырмау үшін сақтанды- рғыш клапан жұмыс жасайды. Егер майдың қысымы 70...90 кПа (0,7...0,9 кгс/см2) төмен болса, серіппе шарды орынға қысып, ра- диатордың қосу кранигі ашық тұрғанына қарамастан май радиа- торына майдың баруын тоқтатып тастайды.Майлау жүйесінің жұмысын бақылау үш аспаппен жүзеге асы- рылады: қадағасы 12 басты май магистралінде орнатылған май қысымының көрсеткішімен; аспаптар қалқаншасында орналасқан апатты қысым сигнализаторымен; майдың аппатты қысымы сиг- нализаторының қадағасымен 6.Қозғалтқыш картеріндегі майдың деңгейі майды өлшеу сы- зғышымен бақыланады. 3.3M3-406l және 3M3-4063 қозғалтқыштарының майлау жүйесі қондырғысы мен жұмысының ерекшеліктеріОсы қозғалтқыштардың майлау жүйесі құрамды болып келеді. Май үйкеліскен беттерге қысыммен және шашыратып барады. Майлау жүйесінің негізгі аспабы қозғалтқыш картері тұғырығын- да орналасқан май сорғысы болып табылады. Картерден майды ағызу үшін тығынмен жабылатын арнайы ағызу саңылауы бар. Май сорғысында торлы сүзгісімен май қабылдағышы бар. Майды тазалау үшін ауыстырмалы сүзгі элементі бар толық ағынды май сүзгісі орнатылған. Май жүйеге қақпағы бар май құю қылтасы арқылы толтырылады.Қозғалтқыш жұмыс істеген кезде қысымдағы тістегерішті май сорғысы майды май сүзгісіне қысып толтырады. Майлау жүйесін- дегі қысым 0,2...0,4 МПа (2...4 кгс/см2) шегінде болуы қажет. Мак- сималды қысым май сорғысының корпусында орналасқан редук- циялық клапанмен шектеледі. Қысым 0,4 МПа (4 кгс/см2) жоғары асқанда редукциялық клапан ашылады да, май жоғары қысым қуысынан май қабылдағыш қуысына қайта шығарылады.Май тазартылғаннан кейін май сүзгісінен басты май маги- страліне келіп түседі, одан арналар арқылы картердің қабырға- лары мен аралықтарында негізгі мойынтіректер мен май сорғы- сы жетегінің аралық білік мойынтіректерін майлау үшін барады, сондай-ақ үлестіруші біліктер жетегі шынжырының гидрокер- гішіне қосылады. Май беттердегі арналар арқылы шатунды мой- ындардың саз тұтқыға барады, ал одан ішпектердегі арналар мен саңылаулар арқылы май шатунды мойынтіректерге барып, олар- ды майлайды. Шатунның төменгі бастиегінің жанындағы жоғары бөлігіндегі саңылау арқылы шатунды мойынның ішпектері мен арналарында цилиндрлер мен піспектерді майлау үшін ағыспен лақтырылады. Шатунның денесінде арна жасалған, оның бой- ымен осы арна шатунды мойындағы арнамен сәйкес келгенде қы- сымдағы май барып, піспекті сұққыларды майлайды. Шатунның жоғарғы бастиегінде саңылау бар, сол арқылы осы уақытта піспек бастиегінің ішкі бетіне бағытталған майдың ағысы лақтырыла- ды және оны салқындатады. Май сорғысы жетегі білікшесінің жоғарғы мойынтірегінен май көлденең бұрғылау мен білікшенің ішкі қуысы арқылы білікшенің төменгі мойынтірегін және жетек- тегі тістегерішінің тірек бетін майлау үшін барады. Май сорғы- сының жетектегі тістегеріші басты май магистралінде бұрғылау арқылы майдың ағысымен майланады.Басты май магистралінен май арналар бойымен цилиндрлерблогы бастиегінің арналарына барады, солар арқылы шығыс клапандарының үлестіруші біліктер тірек мойындарына келеді. Блок бастиегінің арналарынан май үлестіруші біліктерінің екінші дәрежелі жетегінің гидрокергіш шынжырына, гидроитергіштерге және май қысымының қадағасына барады. Картерге ағатын май өзінің жолында шынжырларға, тоспаларға үлестіруші біліктер жетегінің жұлдызшаларына, эксцентрикке және жанармай сора- бы жетегінің аралық тетігіне барады.Майлау жүйесінің жұмыс сапасы аспаптар қалқаншасында ор- наласқан май қысымының көрсеткішімен және цилиндрлер бло- гының бастиегіндегі арналарда орналасқан қадағамен, сонымен қатар майдың апатты қысым сигнализаторымен бақыланады. Сигнализатор аспаптар панелінде орналасқан. Сигнализатордың кішкентай шамы майлау жүйесінің қысымы 40... 80 кПа (0,4...0,8 кгс/см2) төмендеген кезде жанады. Сигнализатордың қадағасы блок бастиегіндегі арнада орнатылған. Осы екі қадаға үшайырға бұралған, олар өз кезегінде цилиндрлер блогы бастиегінің сол жағындағы май магистраліне бұралған. Қозғалтқыш картерінің тұғырығындағы майдың деңгейі май деңгейінің өзекті көрсет- кішінің көмегімен бақыланады. Осы өзектің төменгі жағында «П» (максималды) және «О» (минималды) деген екі белгі бар. Қозғал- тқыш жұмысы кезінде майдың деңгейі осы белгілердің аралығын- да болуы керек. Майдың деңгейі «О» белгісінен түскен жағдайда, қозғалтқышты қолдануға болмайды. 6.4 ЗИЛ-433100 автомобилі қозғалтқышының майлау жүйесіМайлау жүйесінің негізгі аспабы (6.2-сур.) екі секциялы май сорғысы болып табылады. Сорғының бір секциясы 12 май ради- аторының жұмысын қамтамасыз етсе, ал екінші негізгісі 9 үй- келісетін беттерге майды жеткізу үшін жұмыс жасайды. Май ра- диатор секциясынан ортадан тепкіш май тазартқышына 1 барады және радиатордан 20 өтіп, қайтадан қозғалтқыш картерінің тұғы- рығына ағады.-сур. ЗИЛ-433100 автомобиль қозғалтқышы майлау жүйесінің сызбасы:1 — ортадан тепкіш май тазартқышы; 2 — компрессор; 3 — рокер осі; 4 — майды құю саңылауының тығыны; 5 — жоғары қысымды жанармай сорғы- сы (ЖҚЖС); 6 — май магистралі; 7 — үлестіруші біліктің мойынтірегі; 8 — иінді біліктің негізгі мойынтірегі; 9 — май сорғысының негізгі секциясы; 10 — май қабылдағыш; 11 — сақтандырғыш клапаны; 12 — май сорғысының ради- аторлы секциясы; 13 — май сорғысы негізгі секциясының сақтандырғыш клапаны; 14 — дифференциалды клапан; 15 — иінді біліктің шатунды мойынтірегі; 16 — ба- сты май магистралі; 17 — май қысымының көрсеткіші; 18 — май сүзгісінің қайта өткізу клапаны; 19 — ақтап тазарту сүзгісі; 20 — май радиаторы; 21 — ортадан теп- кіш май тазартқышының ағызатын клапаны; 22 — ауа-май радиаторының бекітпекраны; 23 — ортадан тепкіш май тазартқышының кесу клапаны. 22 радиаторлы кран іске қосылады. Жылдың суық мезгілінде радиатордың краны жабық болуы мүмкін, сол кезде май ортадан тепкіш май тазартқыштан ағызатын клапаны 21 арқылы картер тұғырығынан қайтарылатын болады. Кенеттен қысым түсіп кет- кен жағдайда, кесу клапаны 23 май тазартқышқа май жіберуді тоқтатады.Май сорғысының негізгі клапанынан 9 май клапандар кор- пусына жіберіледі. Бұл жерде дифференциалды клапан 14 ор- наласқан, оның ішінде сақтандырғыш клапаны 13 орнатылған. Дифференциалды клапан 0,5 МПа (5 кгс/см2) деңгейінде басты май магистралінде 6 қысымды ұстайды. Сақтандырғыш клапаны 13 қысым 0,7 МПа (7 кгс/см2) болғанда жұмыс жасайды. Кейін май ақтап тазарту сүзгісіне 19 келіп ағады, одан өткен соң май басты май магистраліне келеді. Сүзгі элементтері қатты ластанған жағдайда, қайта өткізу клапаны 18 орнатылған, ол тазартылған майды қайтадан басты май магистраліне өткізеді. Компрессорды 2 майлау үшін арналардан беріледі, оның бойымен ақтап тазарту сүзгілерінен басты май магистраліне келіп түседі. Май сорғысы- ның радиаторлы секциясының сақтандырғыш клапаны 11 бар, ол сорғы секциясының айдау қуысында майдың қысымы 0,8...0,85 МПа (8...8,5 кгс/см2) болғанда ашылады және сорғының сору қуы- сына майды жібереді.Басты магистральдан қысымдағы май иінді біліктің негізгі мой- ындарына және цилиндрлер реттеуінің орнатылған үлестіру білі- гінің тірек мойындарына барады. Негізгі мойынтіректерден май арналар бойымен шатунды мойындарға барады. Май үлестіруші біліктің тірек мойнынан май магистралі арқылы 6 рокер қуысы осіне барады және қуыс саңылауы арқылы рокер төлкесін май- лайды. Арналар бойымен рокердің қысқа иінінде май қарнақтың жоғарғы ұшына барады, кейін стақан тәрізді итергіштің ішіне қарнақтың төменгі ұштарын майлай отырып, ағып түседі. Итер- гіштер бүйір қабырғасының саңылауы арқылы өтіп, май итер- гіштердің бағыттаушы төлкелерін майлайды және үлестіруші біліктің жұдырықшаларына ағады.Цилиндрлер, піспектер, піспекті шығыршықтар және клапан- дар өзекшелері шашыратып майланады. Жоғары қысымды жа- нармай сорғысы (ЖҚЖС) 5 май арнасынан шығатын маймен қы- сыммен майланады. 5.ЯМЗ-740 қозғалтқышының майлау жүйесіМайлау жүйесінде (6.3-сур.) радиаторлы 9 және айдаушы 10 секцияларымен екі секциялы май сорғысы бар. Екі секцияның да 8 және 29 сақтандырғыш клапандары бар. Радиатор секциясы- ның сақтандырғыш клапаны 29 майды жоғары қысымды қуыстан төменгі қысымды қуысқа май радиаторының 6 жабық краны кез- де жіберетін болады. -сур. КамАЗ-5320 автомобилі ЯМЗ-740 қозғалтқышының майлау жүйесінің сызбасы:1 — май радиаторы; 2, 3, 18, 19, 21, 23, 24 — май құбырлары; 4 — цен- трифуганың ағысты клапаны; 5 — центрифуганың қайта өткізу клапаны; 6 — май радиаторын қосу краны; 7 — центрифуга; 8 — айдаушы секция- ның сақтандырғыш клапаны; 9 — май сорғысының радиаторлы секциясы; 10 — май сорғысының айдаушы секциясы; 11 — майлау жүйесінің клапаны; 12 — ақтап тазартудың толық ағынды сүзгісі; 13 — басты май магистралі; 14 — майды ақтап тазарту сүзгісінің қайта өткізу клапаны; 15 — манометр; 16 — май деңгейінің көрсеткіші; 17 — сапун; 20 — компрессор; 22 — ЖҚЖС; 25 — гидрожалғастырғышты қосу краны; 26 — термиялық күштік қадаға; 27 — вентилятор жетегінің гидрожалғастырғышы; 28 — тұғырық; 29 — радиаторлы секцияның сақтандырғыш клапаны Радиаторды сөндірген кезде, май сорғысы секциясының шығы- сындағы қысым 0,7...0,75 МПа-ны (7...7,5 кгс/см2) құрайды. Айда- ушы секциядан шығатын жерде майдың қысымы 0,35…0,40 МПа-ға (3,5...4,0 кгс/см2) тең.Радиаторлы секциядан май центрифугаға 7, кейін ашық кран 6 арқылы май құбырының бойымен 2 — май радиаторына 1 және осы жерден құбыр желісі арқылы қозғалтқыш картеріне қайта оралады. Егер радиатор сөндірілген болса, онда тазартқаннан кейін цен- трифугада май құбыр желісі арқылы картерге қайтарылады. Май- дың бөлігі центрифугаға бармай, қайта өткізу 5 және ағызатын 4 клапандар арқылы картерге қайтарылады.Айдаушы секциядан 10 қысымдағы май ауыстырмалы сүзгі элементімен толық ағынды түрінің дәйекті қосылған май сүзгісі 12 арқылы өтіп, басты май магистраліне 13 барады. Одан май бұрғылау жүйесінің бойымен иінді біліктің негізгі және шатун- ды мойын тіректеріне, үлестіруші біліктің мойынтіректеріне, вентилятордың гидрожалғастырғышын қосу автоматына, жоға- ры қысымды жанармай сорғысына және компрессорға барады. Қозғалтқыш блогынан май бастиектердің май арналарына барады және рокер төлкелерін майлайды. Арналар арқылы қысқа иінді рокерде май қарнақтардың жоғарғы ұшына барады және олардың бойымен төмен қарай ағып, қарнақтардың төменгі ұштарын және итергіштердің бағыттаушы төлкелерін майлайды. Цилиндрлер қа- бырғалары, шығыршықтармен піспектер, піспекті сұққылар және өзге де үйкелісетін беттер май тұманымен және механизмдер жұ- мысының кезінде шашыраған маймен майланады. 6.Май сорғыларыЕкі секциялы май сорғысының құрылысы мен жұмысы. ЗИЛ-433100, КамАЗ автомбильдерінің қозғалтқыштарында, сон- дай-ақ ЗИЛ-130, ГАЗ-53А бұрын шығарылған автомобильдердің қозғалтқыштарында және басқаларында екі секциялы май сорғы- лары орнатылады.Екі секциялы май сорғысы (6.4-сурет) жоғары секцияның кор- пусынан 6 құралған, онда тұрақты іліністе болатын жетекші 7 және жетектегі 4 тегершіктер орнатылған. Жетекші тегершік кіл- тенің көмегімен жетекші білікке орнатылған 5. Жетектегі тегер- шік бөлек осьте емін-еркін орнатылған. Үстіңгі секция қақпақпен9 жабылады, онда плунжерден, серіппеден және тығыннан құралған редукциялық клапан 13 орнатылған. Плунжер төмен- гі және жоғары қысымның қуыстарын қосатын арнаны жабады. Төменгі радиаторлы секцияның корпусы 1 жоғары секцияның корпусына бұрандамалардың көмегімен бекітіледі.Сорғының білігі 5 жоғары секцияның қақпағы арқылы өтеді және оның шетінде кілтенің көмегімен төменгі радиаторлы сек- цияның жетекші тегершігі 11 орнатылған. Ол осінің айналасында емін-еркін айналып тұратын жетектегі тегершікпен 12 тұрақты іліністе болады. Төменгі секцияның корпусында қайта өткізу кла- паны орнатылған, ол кішкене шардан, серіппеден және тығыннан құралған. Шар серіппемен жабысып, арнаның саңылауын жаба- ды, сол арқылы айдаушы және сору қуысы байланысқан.                     -сур. Екі секциялы май сорғысы және май қабылдағыш:а — конструкция; б — жұмыс сызбасы; в — таза тор кезіндегі майдың ба- руы; г — тор ластанған жағдайда майдың келуі; 1 — сорғы төменгі секци- ясының корпусы; 2 — сорғы секцияларының корпустарын қосатын бұран- дама; 3 — төсем; 4 — жоғарғы секцияның жетектегі тегершігі; 5 — сорғы білігі; 6 — жоғары секцияның корпусы; 7 — жоғарғы секцияның жетек- ші тегершігі; 8 — тоқтатқыш шығыршық; 9 — май сорғысының қақпағы; 10 — штифт; 11 — төменгі секцияның жетекші тегершігі; 12 — төменгі сек- цияның жетектегі тегершігі; 13, 15 — редукциялық клапандар; 14 — май ра- диаторының қосу кранын орнату орны; 16 — жоғарғы секция; 17 — төмен- гі секция; 18 — май қабылдағыш корпусы; 19 — түтікше; 20 — серіппе; 21 — тор. Сорғының жұмыс принципін сипаттайық. Май корпустан, қабылдау құбырынан және майды қаралап тазартуға арналған торлы сүзгіден құралған май қабылдағыштың көмегімен қозғал- тқыш картерінің тұғырығынан алынады. Тор корпуста серіппе- мен бекітіледі. тор таза болғанда май емін-еркін өтеді және құбыр бойымен май сорғысына барады. Тор ластанған жағдайда, дуал құбырының жанында сұйылту пайда болады, соның әсерінен тор- дың шеттері корпустан алшақтайды және пайда болған тесіктер арқылы сүзілмеген май май сорғысына ағып кетеді.Қозғалтқыштың жұмысы кезінде май сорғысы екі секциясы- ның жетекші тегершіктері сағат тілінің бойымен, ал жетектегі– қарама қарсы бағытта айналады. Корпустың жоғары бөлігінде (шартты деп атаймыз) тегершіктер айналған кезде тістер іліні- стен шығып кетеді және олардың арасында сұйылту пайда бола- ды. Оның әсерінен тұғырықтың астынан тістердің арасындағы кеңістікті толтырып, май келеді. Бұдан әрі айналғанда тістер бұл майды апарады. Төменгі бөлікте (жоғары қысымның қуысы) ті- стер майды сығып, ілініске кіреді, ол қысыммен арнаға барады. Екі секция да бірдей жұмыс істейді. Қысымды шектеу үшін ай- даушы секцияда редукциялы клапан бар. Егер жоғары қысым қуысындағы қысым серіппесі, плунжері реттелген белгіден асса, серіппені қысып, орнынан жылжып кетеді және майдың бөлігі жоғары қысымды қуыстан сору қуысына ауысатын болады.Май сорғысының радиаторлы секциясы осыған ұқсас жұмыс істейді, бірақ қайта өткізу клапаны май радиаторының жұмысына қосу краны жабық болған жағдайда май өткізуді бастайды. Бұл тегершіктің айналуына кедергіні азайтуға және демек қозғалтқыш қуатының шығынын азайтуға қажет.Бір секциялы май сорғысының құрылысы мен жұмысы.«ГАЗель», ГАЗ-3307 автомобильдерінің қозғалтқыштарына және басқаларына бір секциялы тегершікті сорғылар орнатылады, олардың мынадай құрылыстары бар: корпуста білікше бар, оның ішкі шетінде шпильканың көмегімен май сорғысының жетекші тегершігі бекітілген. Ол осьтің айналасында емін-еркін айнала- тын жетектегі тегершікпен тұрақты іліністе болады. Сорғы кор- пусы қақпақпен жабылады. Корпус пен қақпақтың арасын нығы- здау үшін картон төсемесі бар. Корпусқа тормен қабылдау келте құбыры қосылады.Сорғы корпусы алюминий қорытпасынан жасалған, тегершік- терде тік тістері бар және олар металқыштан жасалған (күйдіріл- ген металл ұнтағы). Май қабылдағышы және май сорғысының қа- былдау келте құбыры алюминий қорытпасынан біріңғай корпуста жасалған. Келте құбырдың қабылдау бөлігінде тор келтеленген. Келте құбыр май сорғысына төрт бұрандамамен паронитті төсем арқылы май сорғысының қақпағымен бекітіледі.Сорғы үлестіруші білік тегершігінен қадаға – оталдыруды та- ратушымен бірге жұмысқа келтіріледі. Ол корпустан құралған, онда білікше орнатылған. Осы білікшемен сұққыштың көме- гімен май сорғысының білігі және үлестіруші білік тегершігімен тұрақты іліністегі жетекті тегершігі біріктірілген. Үстіңгі шетте шпильканың көмегімен төлке орнатылған. Білікшемен қадаға білікшесі – оталдыруды таратушы біріктірілген.Май сорғысының корпусындағы максималды қысымды шек- теу үшін плунжерлі түрдегі редукциялық клапан орналасқан. Май қысымының әрекетімен плунжердің шет жағына серіппенің күші- нен өтіп, плунжерге ауысады. Қысымның белгілі бір деңгейіне жеткен кезде плунжер сорғының қабылдау қуысына артық майды жіберіп, ағызу арнасының саңылауын ашады. 6.5-сур. ВАЗ-2110, -2111, -2112, -1111 және -11113 қозғалтқыштары май сорғысының бөлшектері:1 — иінді біліктің алдыңғы сальнигі; 2 — сорғының қақпағы; 3 — резеңке нығыздағыш шығыршығы; 4 — май қабылдағыш; 5 — сорғының корпусы; 6 — жетектегі тегершігі; 7 — жетекші тегершігі; 8-редукциялық клапан- ның плунжері; 9 — клапанның серіппесі; 10 — тығын; 11 — нығыздағыш шығыршық Редукциялық клапанның серіппесі қақпақшаның тегіс тығы- рығына сүйенеді және сорғы корпусының көтерілуінде саңылау арқылы өткізілген сірге арқылы бекітіледі. Редукциялық клапан реттелмейді және қажетті қысым жөнінде сипаттама сорғы кор- пусының геометриялық өлшемдерімен және серіппенің сипатта- масымен қамтамасыз етіледі.ВАЗ-2110, -2111, -2112, -1111 и -11113 қозғалтқыштарының май сорғысы өзінің құрылысы бойынша көптеген қозғал- тқыштар моделдерінің май сорғыларынан ерекшеленеді (6.5- сур.). Ол корпустан 5, жабық қақпақтан 2, май қабылдағыштан 4 және 6 мен 7 екі тегершіктен құралған. Сорғы цилиндрлер бло- гының алдынғы шет жағында орналасады. Сорғының жетекші те- гершігі 7 екі қасқалшаның көмегімен қозғалтқыш иінді білігінің алдыңғы шетінде орнатылады және жетектегі тегершікпен 6 ішкі ілінісі бар. Механикалық жоғалуды азайту үшін тегершіктердің трохоидалды иіліністері бар. Май қабылдағыш екінші негізгі мойынтіректің қақпағына және сорғының корпусына бұрандама- лармен бекітіледі. Арнаның үстіңгі бөлігінде цилиндрлер блогы бастиегінің бөлшектеріне майдың баруын шектейтін жиклер ор- натылған.Майлау жүйесінде майдың максималды қысымын шектеу үшін сорғыға плунжердан 8, серіппеден 9, нығыздағыш шығыршықтар- дан 11 және тығындардан 10 құралған плунжер түрдегі редукци- ялық клапан орнатылған. 7.Май сүзгілеріҚозғалтқыштың жұмысы кезінде майда жанбаған жанармай- дың түйіршіктері, тотығу өнімдері (күйік, шайырлы заттар), сон- дай-ақ шаңның түйіршіктері мен қозғалтқыш бөлшектерінің тозу өнімдері жиналады. Егер май ластанса, онда қозғалтқыштың жұ- мысы бөлшектерінің жоғары тозуымен сүйемелденеді. Майдан керексіз қоспаларды жою абразивті тозуын төмендетіп қана қой- май, май тозуының үдерісін едәуір тоқтатуға жол береді.Егер иінді біліктің мойынтіректеріне қорғасынды қола немесе жоғары қалайыдан жасалған қорытпасы негізінде үйкеліске қар- сы қорытпа жағылса, онда майды жақсылап сүзгіден өткізу қажет, өйткені бұл материалдар абразивті түйіршіктерді нашар сіңіреді. Майды мұқият сүзгілеу қозғалтқыштың сенімділігін едәуір арт- тырады.Қозғалтқыштардағы май сапасының нашарлауымен күресудің ең тиімді құралы майларды сүзгілеу болып табылады. Сүзгінің көмегімен майдан металдардың біршама ірі түйіршіктері мен түрлі механикалық қоспаларын ғана жоймай, сондай-ақ өлшенген жағдайдағы майдың ішіндегі шаңдар мен тұнбалар ұсақ түйіршік- терінің көп бөлігін де жоюға болады.Заманауи қозғалтқыштарда майдың ортадан тепкіш тазарту- дың толық ағынды сүзгілері немесе ауыстырмалы сүзгі элемент- терімен сүзгілер орнатылады. Бұндай сүзгілер бөлшектенетін және бөлшектенбейтін болып бөлінеді. Кейде қозғалтқыштарға толық емес ағынды сүзгілер орнатылады. Толық ағынды деп со- рғымен ауыстырып құйылатын барлық май сүзгі арқылы өтетін сүзгі деп аталады. Толық ағынды емес деп майдың бөлігі ғана, ша- мамен 10...20 % өтетін сүзгілер аталады.Қағаз сүзгі элементтерімен майды ақтап тазарту сүзгілері. Бұндай сүзгілер 0,001 мм дейін өлшемді механикалық түйіршік- терден тазалауды қамтамасыз етеді. Сүзгі элементінің материалы- на байланысты олар:қағаз;картон;жұтушы массалы сүзгілер деп бөлінеді.Қағаз сүзгілері тазартудың жоғары дәрежесін қамтамасыз етеді, бірақ тез ластанады және сүзгі элементтерін жиі ауысты- руды талап етеді. Қазіргі уақытта гормошка ретінде жиналған ар- найы қағаз лентасынан жасалған сүзгі элементі бар ақтап тазарту толық ағынды сүзгілері көп таралған. Май қағаз қуыстардан өтіп, 1 мкм дейін өлшемді механикалық түйіршіктерден босатылады.Қағаз немесе мақта-мата сүзгі элементімен толық ағынды сүз- гілер «ГАЗель» және «Волга» ГАЗ-31029 және басқа да автомо- бильдерінің ЗМЗ-4025, -4026 қозғалтқыштарында орнатылады.Сүзгі арқылы май сорғысымен ауыстырылып құйылатын бар- лық май өтеді. Сүзгі корпустан 3, өзекшеден 2, сүзгі элементінен 9 және клапаннан 5 (6.6-сур.) құралған. Алюминий қорытпасынан жасалған сүзгі корпусы өзінің сым жазықтығымен паронитті төсем арқылы қозғалтқыш цилиндрлерінің блогына төрт шпиль- камен бекітіледі. Корпустың төменгі бөлігіне түтік тәрізді қима- ның орталық өзекшесіне бұралған. Өзекшеде саңылаудың төрт қатары жасалған. Саңылаудың үстіңгі қатары сүзгі элементінің 9 және клапанның 5 үстінде орналасқан.Қайта өткізу клапаны 5 текстолиттік пластинадан, орыннан, серіппеден және серіппе таянышынан құралған.6.6-сур. «ГАЗель және «Волга» маркалы автомобильдерінің май сүзгілері:1 — ағызу саңылауының тығыны; 2 — өзекше; 3 — корпус; 4 — май қысы- мын көрсету қадағасы; 5 — қайта өткізу клапаны; 6 — тығыздағыш төсем; 7 — қалпақшалы сомын; 8 — қақпақ; 9 — сүзгі элементі; 10 — апатты май қысымының қадағасы; — май сорғысынан келіп тұрған май; — сүз- гі элементінің ұсақ тесіктері арқылы өткен май; — сүзгі элементіне соқпай кеткен май Ол орталық өзекшенің арнасында орнатылған. Корпустың төменгі бөлігінде қақпақшамен 1 жабылатын майды ағызуға арналған саңылау және апатты май қысымының қадағасы 10 бұралған саңылау бар. Корпустың жоғары бөлігінде май қысымы көрсеткішінің қадағасы 4 бұралған саңылау бар («Волга» авто- мобильдерінің ЗМЗ-402 және -4021 қозғалтқыштарында саңылау тығынмен жабылған, ал май қысымы көрсеткішінің қадағасы ба- сты май магистраліне бұралған). Корпустың жоғарғы бөлігінде май сорғысынан майды жеткізетін түтікшені сүзгіге қосуға ар- налған дөңесше бар. Сүзгі корпусы алюминий қақпағымен жабы- лады, ол орталық өзекшеге қақпақшалы сомынмен 7 бекітіледі. Қақпақтың бунағында резеңке тығыздағыш төсем салынған. Қақпақтың сомыны фибра төсемімен нығыздалады.Сүзгі элементі ауыстырмалы, орталық қуысты өзекшеге 2 киіледі. Жоғарғы жағынан сүзгі элементі төсеммен 6 нығыздалған, ал төменгі жағында серіппелі төсеммен.Май тазарту үшін май сорғысынан түтікшенің бойымен сүз- гінің корпусына келіп түседі. Сүзгі элементтерінің ұсақ тесіктері арқылы орталық өзекшеге құйылып, май саңылау арқылы өзек- шенің ішіне өтеді және арна арқылы аялдайтын жазықтықта ба- сты май магистраліне айдайды.Сүзгі элементі таза болғанда сүзгі элементінің алдында және өзекшенің ішінде кедергінің әсерінен қысымның түсіп кетуі 10...20 кПа-ны (0,1...0,2 кгс/см2) құрайды. Сонымен бірге барлық май сызбада бағыттаушылармен көрсетілгендей сүзгі элементі арқылы өтеді. Сүзгі элементінің ластануына қарай майдың өту кедергісі ұлғаяды. Сүзгідегі қысымның түсіп кету шамасы 70.90 кПа (0,7...0,9 кгс/см2) жеткенде, ал «Волга» автомобильдерінің ЗМЗ-402 және -4021 қозғалтқыштары үшін 60.70 кПа (0,6...0,7 кгс/см2) болғанда қайта өткізу клапаны ашылады және май сүзгі элементіне соқпай орталық өзекшенің ішіне, сол жерден қозғал- тқыш картерінің басты магистраліне барады.Екі сүзгі элементтері бар майды ақтап тазарту 2101С-1012005-РК-1 сүзгілері ЗИЛ-433100 автомобильдерінің ЗИЛ- 645 қозғалтқыштарына орнатылады.Майды механикалық қоспалардан тазалау оны қағаз сүзгі эле- менттерінің ұсақ тесіктері арқылы басқанда болады. Элемент ла- станғанда майды басу кедергісі өседі және магистральдағы қы- сымның түсіп кетуі сүзгінің алдында және кейін 0,25.0,30 МПа (2,5...3,0 кгс/см2) жетсе, онда қайта өткізу клапаны 4 ашылады, ол сүзгінің элементтері тым ластанғанда және майдың тұтқырлығы артқанда болады. Осы жағдайда май сүзгіге соқпай, басты май магистраліне айдалады. Бұл қозғалтқыш мойынтіректерін және басқа да үйкеліс беттерін майлау жеткіліксіз және өте тозғанда немесе істен шыққанда болатын қатты қызудан сақтайды.Ірі механикалық түйіршіктері бар тазартылмаған май қозғал- тқышқа барғанда, үйкеліс беттерінің жұмысына кері әсерін тигі- зетінін, қажалатынын және өте қауіпті екендігін есте сақтау қажет. Қайта өткізу клапаны іске қосылғанда, ластанған сүзгі 5 қадаға- сының контактілері тұйықталады және аспаптар қалқаншасында шам жағылады. Шам суық қозғалтқыш қосылғанда, май салқын болғанда және қыздырғанда жануы мүмкін. Басқа жағдайлар- да сүзгі элементтерін ауыстыру қажет. Май сүзгісіне уақытында қызмет көрсету және төменгі температура жағдайында ұсыныла- тын майлар сұрыптарын қолдану ұзақ уақыт бойы қозғалтқышқа тазартылмаған майдың баруына жол бермейді, яғни уақытынан бұрын оны тозуынан және бұзылуынан сақтайды.Сүзгінің қақпақпен 9 жабылған корпусы 2 (6.7-сур.) бар. Кор- пустың ішінде қақпақта фланец 6 орналасады, оның бұранда- сында бұрандамалы жалғастырғыш-бұрандамасы 13 бұралған. Осы жалғастырғыш-бұрандамамен сүзгі басты май магистралінің дөңесшесіне бекітіледі. Майдың корпус пен қақпақтың арасында ағуын болдырмау үшін бензомай төзімді резеңкеден жасалған ре- зеңке тығыздағыш төсем 8 орнатылады. Осындай төсем 11 корпу- стың 9 қақпағы мен қозғалтқыш картерінің арасында қойылады. Корпустың ішінде серіппемен жүктелген қайта өткізу клапанымен 4 сүзгі қағаз элементі 5 бар. Қайта өткізу клапанының өзінің сүзгі элементі 3 бар. Май сүзгіге соқпай өтіп кетпеуі үшін элементті корпусқа көтеріп тұратын серіппе орнатылған. Сүзгі элементінің төменгі бөлігі арнайы тостағанмен нығыздалады.6.7-сур. 2101С-1012005-РК-1 май сүзгісі:1 — серіппе; 2 — корпус; 3 — қайта өткізу клапанының сүзгі элементі; 4 — қайта өткізу клапаны; 5 — сүзгі элементі; 6 — фланец; 7 — тоқтатқыш шығыршық; 8, 11, 12 — төсемелер; 9 — қақпақ; 10 — су сіңіруге қарсы клапан; 13 — жалғастырғыш-бұрандама Сүзгінің корпусында қайта өткізу клапаны және сүзгі эле- ментінің ластануын көрсететін қадаға орнатылған. Сүзгі келесі- дей жұмыс жасайды. Май қысымдағы май сорғысынан май сүз- гісі корпусының ішіне барады. Қақпақтағы 9 кіру саңылаулары арқылы, кейін фланецтегі 6 саңылау арқылы май корпус 2 және сүзгі элементінің 5 арасындағы шығыршықты қуысқа барады. Май сүзгі элементі 5 арқылы басылады, механикалық қоспалар- дан тазартылады, жалғастырғыш-бұрандаманың 13 ішіне кіреді және басты май магистраліне айдалады. Сүзгі элементі тым ла- станғанда, сондай-ақ суық қозғалтқыш іске қосылғанда, май сүзгі элементі арқылы өте алмайды. Осындай жағдайда майдың қысымымен қайта өткізу клапаны 4 ашылады және қайта өткізу клапанының сүзгісі 3 арқылы май жалғастырғыш-бұрандаманың 13 ішіне және бұдан әрі басты май магистраліне барады. Қозғал- тқыш жұмыс істемеген кезде, сүзгіден майдың ағуын су сіңіруге қарсы клапан 10 және төсеме 12 болдырмайды.Сүзгі элементін 5, қайта өткізу клапанының 4 сүзгі элементін 3 әрі 8, 11 және 12 резеңке төсемелерді 10 мың. км жүрістен кейін ауыстыру қажет.Қайта өткізгішті және су сіңіруге қарсы клапандармен толық ағынды бөлшектенбейтін сүзгілер ВАЗ-2110, -2111, -2112, -1111 және -11113 автомобильдерінің қозғалтқыштарына орнатылады.Ортадан тепкіш типті (центрифуга) майды ақтап тазарту- дың толық ағынды сүзгілері. ЗИЛ-5301 және оның барлық мо- дификацияларында, сондай-ақ ЗИЛ-508.10 қозғалтқыштарында ауыстырмалы картон сүзгі элементтерімен май сүзгілерінің орны- на тек осындай сүзгілер ғана қолданылады.ЗИЛ-433100 автомобильдерінің ЗИЛ-645 қозғалтқыштарында және КамАЗ автомобильдерінің ЯМЗ-740 қозғалтқыштарында центрифугалар ауыстырмалы сүзгі элементтерінің сүзгілерімен қатарлас майлау жүйесіне қосылған және олар арқылы басты май магистраліне айдалатынның көлемінен шашамен 15...20 % май өтеді.Центрифугалардың ауыстырмалы сүзгі элементтерімен айыр- машылығы ауыстырмалы элементтердің жоқтығы, шағын өлшем- дегі сүзгінің шамалы кедергісі кезінде жоғары сүзгі қабілеттілігі болып табылады. Центрифугалардың кемшіліктері май темпера- турасы төмендеген және тұтқырлығы артқан кезде сүзілудің күрт нашарлауы, сондай-ақ қоспалармен бірге тұнбалардың бөлінуі нәтижесінде май сапасының төмендеуі болып табылады..ЗИЛ-645 қозғалтқыш роторының белсенді жетегімен орта- дан тепкіш май тазартқышы майды механикалық қоспаларды және тотығу мен шайырлау өнімдерінен тазалауға арналған.Центрифуганың негізгі бөлігі (6.8 сур.) корпус 10 болып та- былады, ол бұрандамалармен цилиндрлер блогының оң жақтағы алдыңғы бөлігіне бекітіледі. Май тазартқыштың осінде 6 шарлы тірек мойынтірегінде 7 ротор орнатылған 5. сур. Ортадан тепкіш май тазартқышы:1 — қалпақ; 2 — қалпақ сомыны; 3 — ротор қақпағының сомыны; 4 — ро- тордың қақпағы; 5 — ротор; 6 — май тазартқыштың осі; 7 — шарлы мой- ынтірек; 8 — кесу клапаны; 9 — ағызу клапаны; 10 — корпус; 11 — төсем; 12 — тығырық Ротордың қалпақшалы қақпағы 4 бар, ол төсеме 11 мен тығы- рықтың 12 көмегімен осьте нығыздалады. Ротор бөлшектерімен корпустың қалпақшасымен 1 жабылады. Центрифуга кесу 8 және ағызу 9 клапандарымен жабдықталған.Май қозғалтқыш картерінен май сорғысы радиаторлы секци- ясының ортадан тепкіш май тазартқышына барады. Осьтің ір- гесінде орналасқан тесіктен майдың ағысы лақтырылады. Май тазартқыштың роторы осы ағыстың әсерімен радиалды шарлы мойынтіректе айналып тұрады, ол осьтік орын алмастыруды болдырмау үшін осьте және роторда бекітілген. Ортадан тепкіш күштердің әсерінен майдағы механикалық түйіршіктер ротор қақпағының ішкі цилиндрлі бетіне лақтырылады және толық тұн- ба жасап, оған тұнады. 8.Май радиаторларыМай радиаторлары қозғалтқыштағы майды салқындату үшін ар- налған және май радиаторының өзегі ауамен үрленіп тұру үшін қоз- ғалтқышты салқындату жүйесінің радиаторы алдына орнатылады. Май радиаторларының өзектері пісірілген қабырғаларымен түтік тәрізді немесе түтік тәрізді-қатпарлы бола алады.«Волга» ГАЗ-31029 автомобилі майлау жүйесінің түтік тәрізді-қатпарлы радиаторы екі кіші бактан 3 (6.9 сур.) құралған, олардың арасында тесік түтікшелерден құралған өзек бар. Салқындату аумағын арттыру үшін түтікшелер көлденең тілім- шеге орналастырылған. Май басты май магистралінен келтіру шлангысының 4 бойымен жеткізіледі. Радиатор кранмен 5 басқа- рылады. Радиаторды іске қосу үшін кранның тұтқасын шлангке 4 (6.9, в сур.) қатарлас болғандай бұру қажет. Салқындаған май шлангының 1 бойымен қозғалтқыш картерінің тұғырығына аға- ды. Радиатор сақтандырғыш (шектейтін) клапаны бар 6 штуцер- мен қамтылған. Радиатор қосылып тұрған кезде және қалыпты қысымда жүйеде май серіппені қыса отырып, шарды жылжытады және ашық клапан арқылы радиаторға өтеді. Егер жүйедегі қысым 90 кПа (0,9 кгс/см2) төмен болса, онда серіппе шарды орынға қы- сып алады және майдың радиаторға кіру жолын жауып тастайды. сур. Май радиаторы:а — жалпы түрі: 1, 4 — шлангтер; 2 — май радиаторы; 3 — бак; 5 — кран; 6 — сақтандырғыш (шектейтін) клапаны бар штуцер б — кран жабық; в — кран ашық ЗИЛ-5301 автомобильдерінің және барлық модификациялары- ның қозғалтқыштарында радиатор ирек түтік түрінде жасалған, ол май сорғысының және бас май магистралінің арасында дәйек- тілікпен орналасқан. Демек, сорғымен ауыстырылып құйылатын барлық май алдымен радиатордан өтіп, содан кейін бас май маги- страліне барады. 9.Қозғалтқыш картерінің вентиляциясыҚысу тактісі кезінде картерге жанармай қоспасы жарып өтеді, ол суықтау картерге барып, сұйық бензинге жиналады, май шыға- ды және оны сұйылтады. Жұмыс барысында және шығару так- тісінде картерге күйіктің қатты түйіршіктерін өзімен әкелетін пайдаланылған газдар жарып өтеді. Майға барып күйік оны ла- стайды. Бензинмен сұйылтылған және күйікпен ластанған май ер- терек тозады, оны өте мұқият сүзгілеу және жиі ауыстырып отыру керек. Сонымен қатар пайдаланылған картерлік газдар капоттың астындағы кеңістікке, ал одан жүргізушінің кабинасына немесе жолаушылар салонына шығуын болдырмау қажет, өйткені олар адамның денсаулығына өте зиянды заттардан құралған.Қозғалтқыш картерінің вентиляциясы картерлік газдарды тіке- лей ауаға (вентиляцияның ашық жүйесі заманауи қозғалтқыштар- да сирек қолданылады) немесе олар жағылып бітетін цилиндрлер жағу камераларына (вентиляцияның жабық жүйесі) шығару жү- зеге асырылады.Қозғалтқыш картерінің ашық вентиляциясы ГАЗ-24, -53А, -66 автомобильдерінің қозғалтқыштарында және басқаларында қол- данылады.ЯМЗ-740 және -7401 қозғалтқыштарында лабиринт түріндегі ауа шығарғышы бар картерді табиғи вентиляциялау кезінде авто- мобиль қозғалысының уақытында сорып шығару түтігі ұшының қасында сейілту әсерінен пайдаланылған газ картерден сорып тастайды. Ауа шығарғыш арқылы өту кезінде картерлік газдар қозғалысының бағытын бірнеше мәрте күрт өзгертуге тура келеді және соның әсерінен газдардан май бөліну болады. Осыдан кейін май қозғалтқыш картеріне ағып кетеді.Шығару түтігіне картерлік газдарды сорумен картердің жабық вентиляциясы ЗИЛ-508.10 қозғалтқыштарына қолданылады. Осы қозғалтқыштарда картерлік кеңістік майтұтқы 8 (6.10 сур.), клапан 3 және картер вентиляциясының түтігі 9 арқылы қозғалтқыштың кіру түтігімен 10 қосылады. Жұмыс істеп тұрған қозғалтқыштың кіру түтігінде әрдайым сұйылту болады және ол картердің венти- ляция түтігі 9, клапан 3 және және майтұтқы 8 арқылы картерге жіберіледі, ал картерден кері жолмен картердің газдары келеді. сур. ЗИЛ-508.10 қозғалтқыш картері вентиляциясының сызбасы:1 — картер вентиляциясының ауа сүзгісі; 2 — ауа жеткізуші арна; 3 — вен- тиляция клапаны; 4 — серіппе тостағаны; 5 — серіппе; 6 — клапан шары; 7 — штуцер; 8 — майтұтқы; 9 — картер вентиляциясының түтігі; 10 — кіріс клапаны Кіріс түтігінен картер газдары кіріс клапандары 10 арқылы жа- нармай қоспаларымен цилиндрге барады, онда олар жанып бітеді. Кейін олар шығыс тракті арқылы атмосфераға жойылады.Сорылатын газдардың саны клапан 3 арқылы реттеледі. Кла- пан штуцерден 7 тұрады, оның ішінде шар 6 және серіппе 5 бар. Серіппе шарды төмен түсіреді, бірақ ол арналарды жаппайды және газдар шығыс түтігіне картерден еркін шығады.Картерлік газдардың қарқынды сорылуы кіріс түтігіндегі сұй- ылту көлеміне байланысты, ол да иінді біліктің айналыс жиілігіне және карбюратордағы дросселді жапқыштың ашылу дәрежесіне байланысты болады. Сұйылту көбінесе қозғалтқыштың жұмысы кезінде бос жүрістің азғантай айналымында болады. Осы уақыт- та сорылатын газдардың көлемі өте көп болады. Картер газдары карбюратордан төмен орналасқан кіріс түтігіне сорылады, демек олар жанармай қоспасын дайындауға қатыспайды, яғни картер- ден қаншалықты көп газ келсе, соншалықты жанармай қоспасы келіп түседі. Бұл жанармай қоспасының тозуына әкеледі және қозғалтқыш шағын жүрісте жұмыс жасай алмайды.Қозғалтқыштың жұмысы кезінде орташа және үлкен жүрістер- де кіріс түтігіндегі сұйылту біршама көп емес. Клапан 3 ашық және пайдаланған газдар картерден кіріс түтігіне еркін барады. Қозғалтқышты азғантай жүріске ауыстырған кезде, дросселді жа- пқыштарды жабудың әсерінен кіріс түтігінде өте үлкен сұйылту пайда болады және картерден кіріс түтігіне газдардың қатты ағы- ны ұмтылады. Осы газдардың қысымынан серіппе қысылып, шар көтеріледі және картерлі газдарды сору арналарын жабады. Серіп- пенің 5 орамдары шарға өз орнына қонуға жол бермейтіндіктен, ал орамдардың өздері бітеулікті қамтамасыз етеді, осы қуыстар арқылы қозғалтқыштың жұмысында шағын жүрісте вентиляция пайда болады, бірақ оның қарқындылығы зор емес.Қозғалтқыш картерінде сұйылту пайда болған жағдайда вен- тиляцияның әсерінен картерге картер вентиляциясының ауа сүз- гісі 1 арқылы атмосфералық ауа келе бастайды. Картерлі газдарға қарағанда зор салыстырмалы салмағы бар ауа картерлі газдарды ығыстыра отырып, майдың деңгейіне түсіп отырады, олар венти- ляциялау жүйесіне жойылады. Май тозаңының газдардан бөлінуі майтұтқыға барады, одан картердің тұғырығына ағып кетеді.Картердің жабық еріксіз вентиляциясы кіріс түтігіндегі және ауа сүзгісіндегі сұйылту есебінен жеңіл автомобильдердің қозғал- тқыштарында қолданылады.Үлестіру білігін цилиндрлер блогының бастиегіне орнала- стыру кезінде (6.11 сур.) картерлі газдарды сору төменгі соратын шлангы 9 арқылы жүзеге асырылады, ол картердегі және цилин- дрлер блогы бастиегінің қақпағындағы соратын шлангының келте құбырын 8 қосады. Бастиек қақпағының астындағы кеңістік ауа сүзгісін сұйылту қуысы бар үстіңгі соратын шланг 5 арқылы, ал картерлі газдарды бұру шлангы 2 арқылы карбюратордың дрос- селді жабқыш корпусымен 3 және кіріс түтігімен 1 карбюратор- дың дросселді кеңістігіне барады.Қозғалтқыш бос жүрісте және аз салмақта қызмет жасағанда, картерден газдар шланг 2 және карбюратордың калибрлі саңылау арқылы қозғалтқыштың кіріс түтігіне сорылады, ал кейін қозғал- тқыш цилиндрлеріне барады.Толық салмақ болғанда дросселді жапқыштар толығымен ашық және сұйылту картер вентиляциясы саңылауының жанын- да сұйылту ауқымды емес, сондықтан картерлі газдарды сору қозғалтқыштың ауа сүзгісіне жоғары соратын шланг арқылы 5 жүзеге асырылатын болады.  сур. Жеңіл автомобильдері қозғалтқыштары картерінің вентиляция сызбасы:1 — кіріс түтігі; 2 — картерлі газдарды карбюратордың дросселді кеңістігі- не бұру шлангы; 3 — карбюратор; 4 — ауа сүзгісінің сүзгі элементі; 5, 9 — үстіңгі және астыңғы соратын шлангілер; 6 — май бөлінудің сүзгі элементі; 7 — май құятын мойын қақпағы; 8 — соратын шлангының келте құбыры; 10—май деңгейінің көрсеткіші; — картерлі газдар қозғалысының бағыты Қозғалтқыш жұмысының қалған режимдерінде картерлі газ- дарды сору ауа сүзгісі және карбюратордың калибрлі саңылауы арқылы болады. Май тозаңын ұстап қалу май бөлінумен және май бөлінудің сүзгі элементімен 6 жүзеге асырылады. Картерге таза ауа жіберу қақпақпен 7 жабылған май құятын мойын арқылы жү- зеге асырылады.Үлестіруші білік төмен орналасқан қозғалтқыш картерінің вентиляциясы да солай жүзеге асырылады, бірақ газдар картерден газ таратушы механизмі орналасқан арналар бойымен цилиндр- лер блогы бастиегінің қақпағының астына қуысқа өтеді.Кіріс түтігіндегі сұйылтудың әсерінен картер жабық, күшпеп вентиляциялау кезінде (ЗМЗ-4061 және -4063 қозғалтқыштары) май айырғыш цилиндрлер блогы бастиегінің қақпағында орнала- сады.Қозғалтқыштар бос жүріс және аз қысымда жұмыс істеген кез- де газдар картерден шағын тарау арқылы карбюратор корпусы- на, бастапқы камераға сорылады. Картерлі газдар май айырғыш арқылы клапандар қақпағының астына, одан карбюратордағы картер вентиляциясының калибрлі саңылауы арқылы дросселді жапқыштың корпусына барады, онда олар жанармай қоспасымен араластырылып, қозғалтқыш цилиндрлеріне барады.Толық қысымда картер газдары қозғалтқыштың ауа сүзгісіне барады, ал ол жерден карбюраторға және бұдан әрі кіріс түтіктері арқылы қозғалтқыш цилиндрлеріне түседі. Қалған режимдерде екі тарау бірге қызмет жасайды. Бақылау сұрақтарыМайлау жүйесі мен оның негізгі құралдарының міндетін түсіндіріңіз.Ауыспалы сүзгі элементі бар май сүзгісінің міндетін, құрылысын және жұмысын түсіндіріңіз.Майды ортадан тепкіш тазарту сүзгісінің (центрифуга- ның) міндетін, құрылысын және жұмысын түсіндіріңіз.Май радиаторларының міндетін, құрылысын және жұмы- сын түсіндіріңіз.Қысыммен, бүркумен және өздігінен ағумен болатын қозғалтқыштардың негізгі бөлшектерінің майлануы қалай жүзеге асады?Қозғалтқыш картерінің ашық вентиляциясы қалай жүзеге асады?ЗИЛ- 508.10 қозғалтқышы картерінің жабық вентилиция- сы қалай жүзеге асады?Қозғалтқыш картерінің вентиляция жүйесінің түрі қор- шаған ортаны ластауға қалай әсер етеді? 7 т а р а уКАРБюРАТОРЛЫ ҚОЗҒАЛТҚЫШТЫҢ ҚОРЕКТЕН- ДІРУ ЖҮЙЕСІ   Жанармай қоспасының түрлеріКарбюраторлық қозғалтқыштарды қуаттау жүйесі бензин және ауа буынан жанармай қоспаларын дайындауға арналған. Жанар- май қоспасы бензин мен ауаның белгіленген мөлшерінен құрала- ды. Жанармай қоспасының құрылуы үшін бензин бу күйінде бо- луы керек, өйткені, сұйық бензин жанбайды.Бензиннің ауамен қоспасының үш түрі бар:Жанармай қоспасы — бензин буының ауамен қоспасы;Жұмыс қоспасы — қозғалтқыш цилиндрінің ішінде қал- дықты газбен жанармай қоспасын арасластыру нәтижесінде пай- да болған қоспа;эмульсия — сұйық бензиннің ауамен қоспасы. Мұндай қоспа карбюратор арнасында құрылады. 2.Карбюраторлық қозғалтқыштарға арналған жанармайКарбюраторлық көліктер қозғалтқыштарына арналған негізгі жанармай бензин болып табылады. Бензиннің басты сипаттары оның буланғыштығы, жылу шығарғыш қабілеті мен антидетона- циялық беріктігі. Антидетонациялық беріктік бензиннің маңыз- ды сипаты және ол қозғалтқышты қысудың болжамды дәрежесін анықтайды. Детонация — бұл жану камерасында жұмыс қоспа- сының жарылып жану. Қалыпты жану кезінде жалын фронты се- кундына 20...40 метр жылдамдығында тарайды, ал цилиндрдегі қысым 3...4 МПа-ны (30...40 кгс/см2) құрайды. Детонация кезінде жанудың таралу жылдамдығы секундына 2500 метрге, ал қысы- мы — 10.15 МПа-ға (100.150 кгс/см2) жетеді.Жұмыс қоспасында детонацияның пайда болуының себебі төмен октанды жанармайды қолдану, қозғалтқыштың қызып ке- туі, шамадан тыс күш түсу, ерте тұтандыру болуы мүмкін. Дето- нацияны жанармай беруді азайту немесе барынша төмен беруге ауысу арқылы жоюға болады.Қоспаның детонациялық жануы болғанда қозғалтқышта өт- кір металликалық тарсыл мен дыбыстар естіледі. Олар жану ка- мерасы, цилиндр қабырғасы мен піспек түбінде жоғары қысым соқтығысы мен элементтерде тербеліс тудырады. Піспек түбінде өте үлкен қысымның күшімен жұмыс қоспа- сын детонациялау кезінде соқпалы күштер құрылып, піспектік сұққылар, жырашықтарда піспектік шығыршықтар, піспектер цилиндрлер айнасына, негізгі және бұлғақты мойынтіректер тар- сылдай бастайды. Қозғалтқыштың барлық элементтері тербеледі. Детонация кезінде жану камерасы қабырғасы мен цилиндрдің күшейтілген жылуалмасуынан салқындату жүйесінде жанармай- дың толымсыз жануы мен судың толымсыз қайнауы салдарынан ұшқынды түтінді шығарылым байқалады. Нәтижесінде қозғал- тқыштың қуаты мен тиімділігі бірден төмендейді. Детонациялық жану кезіндегі ұзақмерзімді жұмыс қозғалтқыш элементтерінің жылдам ескіруіне ғана емес, олардың бүлінуіне немесе элемент- терде сызат пен майысудың, бұдан әрі бұзылуына апаратын ірі ақаулардың құрылуына әкелуі мүмкін.Бензиннің антидетонациялық сипатын көрсететін көрсеткіш - октандық сан. Бензиндегі октандық сан қаншалықты көп болса, ол соншалықты аз детонацияланады және қозғалтқыш үшін сон- шалықты жоғары сығылу деңгейі қабылданады.Сығылудың жоғарғы дәрежесі бар қозғалтқыштағы октандық санды көтеру мен детонациялау қаупін азайту үшін бензинге ан- тидетонатор араластырылады. 1 л бензинге 1,5...3,0 мл кем емес көлемде бензинге құйылатын этил сұйықтығы барынша күшті ан- тидетонатор болып табылады. Этилделген бензин улы, сондықтан оны байқап пайдалану керек.Детонациялық беріктік арнайы қозғалтқышта таза изооктан көмірсуы мен гептанды пайдалану арқылы анықталады. Изоок- танның шартты октандық саны 100-ге тең, ал қалыпты гептанда беріктік нөлге тең болады. Қозғалтқышта пайдаланылған жанар- майды детонациялау сәті анықталады, ал одан кейін изооктан мен қалыпты гептаннан сыналатын жанармай сынды детонациялана- тын қоспа іріктеледі. Аталған қоспадағы изооктан құрамының пайызы сыналған бензиннің октандық санын береді.Өнеркәсіп А-72, -76, -80, -92, -91, АИ-93, -95 және -98 «Экс-тра» бензин маркасын өндіреді. А-72 және АИ-93 бензині этил- дендірілген. АИ-91, -95 және -98 «Экстра» автомобиль бензиндері этилдендірілмеген күйде шығарылады. Қалғандары этилдендіріл- ген және этилдендірілмеген болуы мүмкін.Қазіргі таңда көбіне А-76, АИ-91, В-92, АИ-93, -95 және -98«Экстра» бензиндері пайдаланылады. Белгілеудегі А әрпі бен- зиннің көлікке арналғанын танытады. Цифрлер октандық санды көрсетеді. Октандық сан қаншалықты жоғары болса, бензиннің детонациялауға беріктігі соншалықты жоғары. И әрпі октандық санның зерттеулік тәсілмен анықталғанын көрсетеді. Басқа бен- зиндерде октандық сан моторлық тәсіл арқылы анықталады. 3.Қоспаның түзілуі мен жанармай қоспасының құрамыҚоспаның түзілу үдерісі бензин буын ауамен араластырудан тұрады. Ауаның мөлшері қатаң белгіленген болуы тиіс, әйтпесе қозғалтқыштың дұрыс жұмыс істеуі мүмкін емес.Дайындалған жанармай қоспасы келесі талаптар арқылы қа- нағаттандырылуы мүмкін:Қозғалтқыш цилиндріндегі қоспа мыңдаған секунд үлесінде өлшенетін өте қысқа мерзімде жануы керек. Бұл піспек түбіндегі газдың максималды қысымын қамтиды, демек газды кеңейтуден бастап максималды жұмысты қамтиды;Қоспадағы бензиннің жануы мейлінше толық жүргізілуі тиіс. Бұл механикалық жұмысқа айналдыратын жылу пайдалануды арттыруға мүмкіндік береді және қозғалтқыш жұмысының эконо- микалық көрсеткіштерін жақсартады.Жұмыс қоспасы бензин мен ауа қатаң белгіленген пропорцияда араласқан кезде жылдам жанады. Және ауадағы бензин өте ұсақ тозаңданып, жылдам буланады және олардың жақсы араласуын қамтамасыз етеді. Бұл ретте, жанармайдың әрбір ұсақ бөлшегі талап етілген мөлшерде оттегімен қоршалады, бұл бар қоспаның жылдам бір мезгілде және толықтай жануын қамтамасыз етеді.Ауа мен бензиннің құрамына байланысты қоспаның келесі түрлері анықталады: қалыпты, байытылған, бай, жұтаңдатылған және нашар.Қалыпты, немесе теориялық — бұл 1 кг бензинге 14,95 кг (жинақталған түрде15 кг) ауа келетін қоспа. Бір келі бензиннің толықтай жануына осынша мөлшерде ауа қажеттігі теориялық түрде анықталған. Мұндай қоспада қозғалтқыш тұрақты жұмыс істейді, жанармай шығыны аз, алайда қозғалтқыш барынша күшті қуатты шығара алмайды. Мұндай қоспа жанғаннан кейін пайда- ланылған газда не бензин буы, не ауа оттегісі болмайды.Байытылған — бұл 1 кг бензинге 13...15 кг ауа келетін қоспа. Мұндай қоспада барлық бензинді жандыруға ауа жеткіліксіз және бензиннің 20% атомосфераға лақтырылады. Байытылған қоспа- ның жану жылдамдығы арта түседі, осының есебінен піспек жұ- мысы басталарда цилиндрдегі газ қысымы арта түседі. Сондықтан да, қозғалтқыш байытылған қоспамен жұмыс істеген кезде қуатты барынша шығарады, алайда, жұмыс барысы жанармайды көбірек шығындағандықтан, тиімділік деңгейі төмендейді.Бай қоспа – мұнда 1 кг бензинге 13 кг кем емес ауа келеді. Мұндай қоспада ауа жеткіліксіз және бензин толықтай жанбай- ды, бұл жанармай шығыны көп болса да, қозғалтқыш қуатының төмендеуіне әкеледі.Күйе түріндегі жанармайдың жанбаған бөлшектерінің бір бөлігі цилиндрдің ішінде жану камераларының қабырғасына, пі- спек түбі мен клапан бастиегінде тұнып қалады, ал қалғандары шығару құбыржолына тасталып, басқыш арқылы атмосфераға қара түтін түрінде шығады. Жанбаған жанармайдың жанып бітуі нәтижесінде басқышта тарсыл мен атылу қалыптасады, бұл жа- нармай қоспасының артық байытылуының сыртқы белгісі болып табылады. Егер 1 кг бензинге 5 кг кем емес ауа келетін болса, онда мұндай қоспа мүлдем тұтанбайды, өйткені, жанармайдың бөл- шектері ауа бөлшектерімен қоршалмаған.Жұтаңдатылған - 1 кг жанармайға 15...16,5 кг ауа келетін қоспаны айтамыз. Мұндай қоспа жанған кезде пайдаланылған газда бензин буы қалмайды. Бірақ, жанбаған оттегінің қалдығы болады. Мұндай қоспамен жұмыс істеген кезде қозғалтқыш жа- нармайдың жану жылдамдығын азайту салдарынан максималды қуатты шығара алмайды, бірақ, жұмыстың тиімділігі арта түседі, өйткені, мейлінше аз мөлшерде жанармай шығындалады.Нашар қоспа – 1 кг бензинге 16,5-тен артық ауа келеді. Ауадағы бензин бөлшектерінің қашықтығына байланысты қоспа баяу жа- нады, қозғалтқыш цилиндріндегі жанушы газдың қысымы төмен- дейді. Қоспаның баяу жануы салдарынан жылудың көп бөлігі цилиндрлердің қабырғасы мен оны қоршаған салқындатылған сұйықтықпен жұтылады, бұл қозғалтқыштың қызып кетуіне әке- леді. Нашар қоспамен қозғалтқыш тұрақсыз жұмыс істейді, оның қуаттылығы төмендеп, жанармай шығының үлесі артады (қуат- тылық бірлігіне кететін жанармай шығыны). Нашар қоспамен жұ- мыс істеу карбюраторда қайтарымды жарқылдармен қосарланады–яғни «түшкіру», енгізу клапанын ашу кезінде цилиндрде баяу жанған қоспаның жалыны онымен аққан таза қоспаны тұтанды- рып, енгізу құбырына лақтырады.Егер 1 кт бензин үшін қоспадағы ауа мөлшері 21 кг асса, онда мұндай қоспа мүлдем тұтанбайды.Сонымен, жанармай қоспасының түрлі құрамдарының сипа- тын қарастыру келесіні көрсетті:Егер жұмыс талабы бойынша қозғалтқыш толық қуатты шығаруды қажет етпесе (орташа күш салу), ең тиімдісі біріктіріл- ген қоспа болмақ. Өйткені, бұл ретте жанармай шығыны барынша төмендейді. Оның жүктемесіз жұмыс істеуі кезінде қозғалтқыш қуатының біраз төмендетілуі маңызды емес;Шамадан тыс жүктемеде байытылған қоспамен жұмыс істеу дұрысырақ. Өйткені, бұл кезде қозғалтқыш шамалы қуатты шыға- рады, бірақ, оның толықтай жанбауына байланысты жанармай шығыны арта түседі;Жұтаңдатылған немесе нашар қоспада жұмыс істеу қозғал- тқыштың қызып кетуіне және қуаттылық пен тиімділіктің төмен- деуіне әкеледі, сондықтан бұл тиімсіз. 4.Жалпы құрылғы және қоректендіру жүйесінің жұмыс істеу сызбасыҚуаттау жүйесі деп - қозғалтқыш цилиндріне жанармай мен ауаны беруді және пайдаланылған газ цилиндрінен бұрып жіберу- ді қамтамасыз ететін құралдар мен қондырғылардың жиынтығын айтамыз. Қуаттау жүйесі қозғалтқыш жұмысына қажет жанармай қоспасын дайындауды жүзеге асырады.Жанармай деп - отын мен ауаның белгіленген пропорциясы қоспасын айтады. Автомобиль қозғалтқыштары жұмыс қоспа- сымен жұмыс істейді. Жұмыс деп қозғалтқыш жұмыс істеген кез- де цилиндрде құрылатын жанармай, ауа мен пайдаланылған газ қоспасын айтады.Жанармай қоспасын дайындау орны мен тәсіліне қарай авто- мобиль қозғалтқыштарда қуаттаудың түрлі жүйесі болуы мүмкін. Арнайы құралда жанармай қоспасын дайындаудың қуаттау жүйесі – бензиндік қозғалтқыштарда карбюратор қолданыла- ды, олар карбюраторлық деп аталады. Карбюраторда жанармай қоспасын дайындау үшін бүрку тәсілі пайдаланылады. Алынғанжанармай қоспасы қозғалтқыштың цилиндріне құйылады.Қозғалтқыштардың көбінің қуаттау жүйесіне жанармай бакі 8 (7.1 сурет), сүзгі-тұндырғыш 14, карбюратор 3, ауа сүзгіші (ауата- зартқыш) 2, жанармай сорғышы 18, ауа жапқышын басқару тұтқа- сы 4, дроссель жапқышын басқару тұтқасы 5, жанармайды беру басқышы 6, шығару құбырлары 17, бәсеңдеткіш құбырлары 16,бәсеңдеткіштер 15 кіреді.Қозғалтқыш жұмыс істеген кезде жанармай сорғышы 18 сүз- гі-тұндырғыш 14 арқылы құбырларға 7 жанармай бакінен 8 бен- зинді тартады. Сүзгіш-тұндырғышта бензинді ірі механикалық бөлшектер мен судан тазарту жүргізіледі. Одан кейін бензин жұқа тазартқыш сүзгісінен өтеді, бұл жерде одан ұсақ механикалық бөлшектер алынады және карбюраторға 3 түседі. Қозғалтқыш цилиндрінде құралатын енгізу тактісі кезінде болатын ыдыра- ту арқылы және карбюратордың араластырғыш камераларына беріледі, бүркегіштен бензин шыға бастайды. Ауа сүзгішінен 2 бір уақытта карбюраторға тазартылған ауа беріледі. Карбюра- торда бензин тозаңданып, буланады, сонымен қатар, бензин ау- амен араласады. Құрылған жанармай қоспасы шығару құбыры мен шығару клапаны арқылы қозғалтқыштың цилиндріне түседі. Цилиндрдегі жұмыс қоспасының жылдам жанғаннан кейін қа- лыптасқан газ кеңейіп, піспек түбін басады, және піспек жұмыс барысымен төмен қарай түседі. Жұмыс барысынан кейін пайда- ланылған газ кезеңдеп шығару клапаны мен шығару құбырынан 17, бәсеңдеткіштің қабылдау құбырынан 16, бәсеңдеткіштен 15, бәсеңдеткіштің шығару құбырынан 13 өтіп, атмосфераға лақты- рылады.  7.1 сурет. Карбюраторлық қозғалтқыштың қуаттау жүйесінің сызбасы:1 — ауатазартқышқа ауаны әкелу арнасы; 2 — ауатазартқыш; 3 — карбюратор; 4 — ауа жапқышын басқарудың қол тұтқасы; 5 — дроссельді жапқышты басқарудың қол тұтқасы; 6 — жанармайды беру басқышы; 7 — жанармай құбыры; 8 — жанармай бакі; 9 — жанармай деңгейін көрсеткіш тетігі; 10 — жанармай деңгейін көрсеткіш; 11 — кран; 12 — жа- нармай бакі қылтасының тығыны; 13 — бәсеңдеткіштің шығару құбыры; 14 — сүзгі-тұндырғыш; 15 — бәсеңдеткіш; 16 — бәсеңдеткіштің қабылдау құбыры; 17 — шығару құбыры; 18 — жанармай сорғышы; — тазартылмаған ауа;— жанармай; — пайдаланылған газ. 5.Қарапайым карбюраторБензин мен ауаның буынан дайындалған жанармай қоспасы дайындау үдерісі карбюрация деп аталады, ал жанармайды дай- ындау үдерісі жүргізілетін құрал карбюратор деп аталады.Карбюратор жұмысының принципі бүріккіш жұмысы прин- ципіне ұқсас. Қарапайым карбюратор қалтқысы бар 9 калтқылы камера 8 (7.2. сурет) мен инелі клапаннан 10 тұрады. Қалтқылы камера араластырғыш камера 6 шығысында жанармайды бел- гілі бір деңгейде ұстап тұруға арналған, онда ұсақ ыдыратылған бензиннің ауамен араласуы жүргізіледі. Бензин араластырғыш камераға жиклер 7 мен тозаңдатқыш 4 арқылы шығады. Жиклер–қатаң белгіленген бензин мөлшерін өткізуге арналған калибр- ленген саңылау. Карбюраторларға ауаның белгіленген мөлшерін өткізуге арналған ауа жиклері де орнатылады. Тозаңдатқыш ара- ластырғыш камераға бензинді беру үшін қажет. Бензинді бүркуді қамтамасыз ету үшін ыдырату есебінде ауа үлкен жылдамдықпен өтуі тиіс. Ауа жылдамдығын жылдамдату үшін, сәйкесінше, қа- жет мөлшердегі бензинді беру үшін диффузор 3 жұмыс істейді. Қозғалтқыштардың қиғаштығы кезінде бензиннің өз еркімен               сурет. Қарапайым карбюратормен (а) енгізу жүйесі және карбюраторлардың (б)мінездемесінің сызбасы:1 — құбыр; 2 — қалтқылы камердағы саңылау; 3 — диффузор; 4 — тозаңдатқыш; 5 — дроссель- дік жапқыш; 6 — араластырғыш камера; 7 — жи- клер; 8 — қалтқылы камера; 9 — қалтқы; 10 — инелі клапан; А — 1,2 нүктесіндегі жанармай қоспасының оптимальді құрамы кезіндегі қара- пайым карбюратордың мінездемесі; Б — мінсіз карбюратордың мінездемесі; а — ауаның шама- дан тыс коэффициенті ағуының алдын алу үшін тозаңдатқыштың шығысы қалтқылы ка- мерадағы бензин деңгейінен 2...3 мм жоғары болу керек.Қалтқылы камераға жанармай құбыр 1 мен инелі клапан 10 арқылы беріледі. Қалтқылы камерадағы жанармай деңгейі кө- терілген кезде қалтқы клапанды көтеріп, жұлынып ағып түседі. Жанармай белгілі бір деңгейге жеткен кезде клапан орынды жаба- ды және бензиннің қалтқылы камераның ішіне енуін тоқтатады. Қозғалтқыш цилиндріне бағыттаушы қоспа мөлшерін реттеуді дроссельдік жапқыш 5 атқарады. Оның ашылуы ұлғайған сайын қозғалтқыш цилиндріне берілетін жанармай қоспасының мөл- шері арта түседі, сәйкесінше, иінді біліктің айналым жиілігі мен қозғалтқышпен шығарылатын қуат ұлғаяды.Карбюратор келесі үлгіде жұмыс істейді. Піспек ВМТ-дан НМТ-ға қарай қозғалғандағы ену ырғағы кезінде цилиндрде кар- бюратордың араластырғыш камерасының енгізу құбыры арқылы берілетін ыдырау құрылады. Араластырғыш камерасына ауа сүз- гісінен тазартылған ауа мен жиклер және тозаңдатқыш арқылы қалтқылы камерадан бензин бір мезгілде беріледі. Диффузорда олардың араласуы жүргізіледі. Ауаның жылдам қозғалуы негізін- де бензин ұсақ тамшыларға бөлінеді, олар бірден буланып, бу түрінде ауамен араласады. Диффузордағы тозаңдану дроссельдік жапқыштың ашылу дәрежесіне байланысты. Дроссельдік жапқыш үлкенірек ашылған болса, диффузордағы тозаңдану күштірек бо- лады және жанармай көбірек ағатын болады. Егер дроссельдік жапқышты жауып тастаса, онда диффузордағы тозаңдану азаяды және қалтқылы камерадан бензиннің ағуы да азаяды.Ұсақ тозаңдатылған жанармайдың ауамен (жанармай қоспасы- ның түзелуі) араласу үдерісі оның тозаңдатқыштан диффузорға түсу сәтінен басталады және қоспаның карбюраторда, енгізу құ- быры мен цилиндрлердің өзінің қозғалысы бағытында жалғаса- ды.Егер жанармай бөлігі буланып үлгермесе, онда ол піспек пен цилиндр арасындағы саңылаудан қозғалтқыштың картері тұғы- рығына ағады.Жанармай қоспасының ауамен қарқынды ара- ласуы шығару клапаны мен оның орны арасындағы саңылауда жүргізіледі. Қозғалтқыш цилиндріндегі қоспаның түзілу үдерісі сығылу ырғағы кезінде аяқталады. Қалтқылы камераның ішінде атмосфералық қысымды ұстап тұру үшін карбюратор қақпағында желдеткіш саңылауы 2 бар.Қарапайым карбюраторда жалғыз жанармайлық жиклері бола- ды, ол белгілі бір мөлшерде бензинді өткізуі мүмкін. Иінді білік- тің максималды айналымында жанармай беру есебімен жиклер орнатылса, онда минимальді айналымға ауысу кезінде қозғал- тқыш цилиндріне өте бай қоспа беріледі, ол жана алмайды. Егер жиклерді шамалы айналымда жанармайды беру есебімен орнатса, онда үлкен айналымдарда қоспаның өте нашарлағанына байла- нысты қозғалтқыш жұмыс істей алмайды.Осылайша, қарапайым карбюратордың кезекті кемшіліктері бар:арнайы байыту құрылғысының болмауына байланысты салқын қозғалтқышты іске қосуға мүмкіндік бермейді;дроссельдік жапқыштың жабылған кезінде (қозғалтқыштың шамалы айналымдардағы жұмысы) цилиндрге қажет мөлшердегі бензин бере алмайды;дроссельдік жапқыштың шұғыл ашылуы кезінде қозғал- тқыштың жұмыс істеуін қамтамасыз етпейді;толық жүктеме кезінде қозғалтқыш жұмыс істеген кезде қоспаны қажет деңгейде байытуды қамтамасыз ете алмайды.Түрлі режимде қалыпты жұмыс істеуді қамтамасыз ету үшін заманауи карбюраторлардың қосымша қондырғылары болады:салқын қозғалтқышты іске қосу кезінде жанармай қоспасы- ның бай құрамын дайындауға арналған іске қосу құрылғысы;қозғалтқышқа шамалы жүктемемен жұмыс істеуге мүмкіндік беретін бос жүріс жүйесі;жұтаңдатылған құрамды жанармайды дайындайтын қозғал- тқыштың орташа режимі жұмысын қолдап тұруы тиіс басты мөл- шерлеу жүйесі;қозғалтқыштан толық қуатты алу мақсатында жанармай қоспасын байытуға арналған экономайзер немесе эконостат;дроссельдік жапқышты кенет ашу кезінде жанармайды мәжбүрлі бүркуге арналған тездеткіш сорғы.Карбюратордың іске қосу құрылғысы. Салқын қозғал- тқышты іске қосу кезінде бензин баяу буланады және оның тұта- ну камерасына түсу сәтінде оның құрамынан өте жеңіл фракция- лар ғана буланып үлгереді. Тұтану камерасында электр ұшқынын беру сәтінде буланған жеңіл фракциялардың жеткілікті болуы үшін өте бай құрамды қоспаны дайындау қажет. Ол үшін карбю- раторда арнайы іске қосу құрылғысы болуы шарт.Карбюратордың іске қосу құрылғысы (7.3 сурет) ауа жапқышы 2 мен автоматты ауа клапанынан 1 тұрады. Ауа жапқышы ауа жа- пқышты басқару иінтіректі жүйесімен икемді күшпен жалғанған түймешік арқылы жүргізуші кабинасынан басқарылады. Салқын қозғалтқышты іске қосу кезінде ауа жапқышы жабылады. Бұл ретте, дроссельді жапқыш 6 автоматты түрде сәл ашылады, және бос жүріс жүйесінің төменгі 7 және жоғарғы 9 шығыс саңыла- уларының екеуі де дроссельдік жапқыштан төмен жағдайда бо- лады. Қозғалтқыш цилиндрінде құрылатын ыдырау карбюраторға беріледі. Ауа жапқышы жабық болған жағдайда ыдырау бос жүріс жүйесінің шығыс саңылауының аузында дроссельдік жапқыштан төменірек құрылатын болады. Сондай-ақ, бас бас мөлшерлеу жүй- есіндегі тозаңдатқыштың 3 жанында диффузорда да 13 құрылады.  сурет. Іске қосу құрылғысының сызбасы:1 — клапан; 2 — ауа жапқышы; 3 — тозаңдатқыш; 4, 10, 12 — жиклерлер;5 — тіреуіш бұрандасы; 6 — дроссельдік жапқыш; 7, 9 — саңылау; 8 —ине;11 — арна; 13 — диффузор; 14 — ине Бөлшектер жанармайы басты жанармай жиклері 4 арқылы және тозаңдатқыш 4 арқылы диффузорға бүркіледі, ал, бөлшек- тер бос жүріс жүйесі арнасына беріліп, бос жүрістің жанармай жиклері 10 арқылы өтеді және диффузорға бүркіледі. Ауа жи- клерінен 12 жанармайға ауа араластырылады. Құрылған эмульсия шығыс саңылаулары 7 және 9 арқылы араластырғыш камерасы дроссель кеңістігінен тыс аумақта бұрқақша атқылап, оған то- заңдатқыштан 3 түскен жанармай араластырылады. Осы жанар- майдың барлығы да тозаңдатылып, буыланып, қозғалтқыштың цилиндріне жіберіледі. Қоспа құрамы бойынша бай. Араласты- рғыш камерасына түсетін ауа мөлшері автоматты ауа клапанымен 1 өлшенеді. Ауа жапқышы мен атмосфералық қысымнан ыдырау мөлшеріне байланысты клапан ауаны көп және аз мөлшерде өт- кізіп, үлкен немесе аз ғана ашылады.Бос жүріс жүйесі қозғалтқыш жұмысында айналымның шама- лы санын талап ететін жанармай қоспасы құрамын дайындайды. Бұл ретте, қозғалтқыш бос жүрісте жүктемесіз жұмыс істейді. Карбюратордың бос жүріс жүйесі ол арқылы жанармай құ- дыққа 6 құйылатын бос жүрістік жанармайлы жиклерден тұрады7.4 сурет). Оған бос жүріс ауа жиклері 5 арқылы ауа беріледі. Құдықта олар араласып, со- сын эмульсия түрінде бос жүріс эмульсиялық арнасымен 8 бос жүрістің шығыс саңылауларына 9 және 11 құйылады.Қозғалтқыштың бос жүрістің шамалы айналымында жұмыс істеген кезде дроссельдік жа- пқыш 12 толықтай жабылады, бірақ, оның жиегі мен дрос- сельдік жапқыштың денесі ара- сында ауаны өткізетін шағын саңылаулар қалады. Дроссель- дік жапқыштың мұндай күйін- де жоғарғы шығыс саңылауы 9 жапқыштан жоғары тұрады, ал ал төменгісі 11 – төменде қала- ды.Араластырғыш камерасының жоғарғы саңылауының жанын- да қысым атмосфералық неме- се оған жақынырақ болады. Бос жүріс жүйесінің төменгі шығыс   7.4 сурет. Бос жүріс жүйесі сызбасы1 — тозаңдатқыш; 2 — диффу- зор; 3 — ауа жапқышы; 4 — қал- тқылы камерадағы саңылау; 5 — бос жүрістің ауа жиклері; 6 — құдық; 7 — бос жүрістің жанар- майлы жиклері; 8 — бос жүріс арнасы; 9, 11 — бос жүрістің шығыс саңылаулары; 10 — рет- теуші бұранда; 12 — дроссельдік жапқыш саңылауы 11 күшті ыдыраушы аумақтағы дроссельдік жапқыштан төмен орналасады, оның есебінен жанармай арналарға жиклер арқылы түседі. Арналардың ішінде эмульсияның қозғалысы кезінде ыдырау пайда болады. Сондықтан, эмульсия жоғарғы шығыс саңылауы маңынан өткен кезде оған қосымша ауа арала- стырылады. Одан әрі өте келе араластырғыш камерасының дрос- сельдік кеңістігінің төменгі саңылауы арқылы эмульсия бұрқақша атқылайды, дроссельдік жапқыштың жиегі мен дене арасындағы саңылаудан өтетін ауа ағынымен ұсталып, тозаңданады, булана- ды және қозғалтық цилиндірен түседі. Қоспаның құрамы байы- тылған болады. Дроссельдік жапқыш жабық болған кезде басты өлшеуші жүйесі тозаңдатқышының 1 жанындағы диффузорда 2 ыдыраудың аз болатыны сонша, жанармай бұл жүйе арқылы ара- ластырғыш камерасына түспейді.Дроссельдік жапқышты шамалы ашу кезінде жоғарғы шығыс 9 саңылауы оның жиегімен жабылады және бұл саңылау арқылы ауа эмульсиялық арналарға түспейді, осының есебінен жанамай- дың төменгі 11 саңылау арқылы ағу ұлғаяды.Дроссельдік жапқышты одан әрі ашу кезінде саңылаудың екеуі де дроссельдік кеңістіктен тыс аумақта қалады және енді эмульсия осы екі саңылаудан шығатын болады. Осылайша, жапқышты ашу шамасына қарай бос жүріс жүйесінен берілетін жанармай мөл- шері ақырындап ұлғаяды, бұл қозғалтқыш жұмысының біртін- деп басқа режимге көшуіне мүмкіндік береді. Түсетін жанармай- дың мөлшерін, яғни, қоспа сапасын бос жүрістің бұрандасымен 10 реттеледі. Бұранданы бөлу кезінде қоспа жұтаңдатылады, ал ашқан кезде байыды.Бос жүрісте қозғалтқыштың жүктемесіз жұмыс істеуі кезінде иінді білік айналымының саны оның білігінің иінтірегіне шекте- улі тіреуіш бұранданың 5 (7.3 суретті қараңыз) көмегімен дрос- сельдік жапқышты жабу арқылы реттеледі.Кейбір карбюратордағы қоспаның сапасы ауа арнасы кесуін өзгертетін бұрандамен (инемен) 14 реттеледі. Бұранданы 14 бөлеу кезінде арнадағы 14 ыдырау арта түседі және жанармай үлкен мөлшерде түседі – қоспа байытылады, ал бұранданы ашу кезінде ыдырау азайып, қоспа жұтаңдайды.Басты өлшеуші жүйе. Орташа жүкетемемен қозғалтқыштың тиімді жұмыс істеуі үшін карбюратор дроссельдік жапқышты әртүрлі ашылуында шамалы жұтаң қоспаны дайындауы керек. Бұл қоспаның компенсациясы деп аталады және заманауи кар-бюраторларда жанармайды пнев- матикалық тежеу арқылы жүзеге асырылады. Қоспаны жанармайды пневматикалық тежеумен компенса- циялау ісі тиісті қондырғылар мен әрекеттердің сенімділігіне байланы- сты кеңінен танылды.Аталған тәсілмен қоспа ком- пенсацияланатын карбюратор- ларда басты өлшеуші жүйе бо- лып тозаңдатқышты 1 бас жиклер6 (7.5 сурет) ғана алынады. То- заңдатқыштың жанында құдық 3 орналасқан, онда карбюратордың қалқылы камерасында жанарай дең- гейі төмен орналасқан саңылаулы Рис. 7.5. Жанғыш қоспа- нын пневматикалық отын тежегіш компенсация сызбасы:1 — тозаңдатқыш; 2 — ауа жи- клері; 3 — құдық; 4 — түтік- ше; 5 — қалтқылы камера; 6 — бас жиклер; 7 — диффузор эмульсиялық түтікше 4 орнатылған. Эмульсиялық түтікшенің жоғарғы ұшына ауа жиклері 2 қойылған.Дроссельдік жапқыштың ашылу шамасына және бас жиклер 6 арқылы енетін диффузордағы 7 ыдырауына қарай жанармай мөлшері қоспаны байыта отырып, диффузор арқылы өтетін қарапайым карбюратор сияқты ауа мөлшеріне сәйкеспесе де ұлғаюға ұмтылады.Алайда, бұған тозаңдатқышқа 1 ауа жиклері 2 мен эмульси- ялық түтікшенің 4 бүйірлік саңылауларынан түсетін ауа кедергі келтіреді.Дроссельдік жапқыш ашылып, диффузордағы 7 ыдырау артқан сайын, тозаңдатқыштағы 1 жанармай шығыны да арта түседі және оның деңгейі төмендейді. Осының салдыранын эмульсиялық түтікшедегі бүйірлік саңылаулардың ашылу саны арта түседі және ауа жиклері 2 арқылы құдыққа 3 түсетін ауа жиклерден 6 жанармайдың ағуын тежейді.Осылайша, тозаңдатқышқа түскен ауа жиклердің алдында ыдырауды реттейтіні сонша, жиклер арқылы тек қоспаның та- лап етілген құрамы алынуы үшін қажетті жанармайдың мөлшері өтеді.Қоспаны компенсациялаудың мұндай тәсілі тозаңдатқышта жанармайдың аумамен алдын ала майғындалуын қамтамасыз етеді. Бұл карбюратордағы қоспа түзілу үдерісін жақсартады.Экономайзер. Басты өлшеуші жүйе тек жұтаңдатылған жанар- май қоспасын дайындай алады, ал қозғалтқыштан толық қуатты алу үшін байытылған қоспа қажет. Қозғалтқышты толық жүкте- ген кезде жанармай қоспасын байыту ісін экономайзерлер ғана атқара алады. Олардың механикалық немесе пневматикалық же- тегі болуы мүмкін (7.6 сурет).   сурет. Механикалық (а) және пневматикалық (б) жетекті эконо- майзерлер сызбасы:1 — толық қуатты жиклер; 2 — күш; 3, 11 — серіппе; 4, 10 — экономай- зер клапаны; 5 — сояуыш; 6 — бас жиклер; 7 — араластырғыш камера; 8 — дроссельдік жапқыш; 9, 15 — саңылаулар; 12 — экономайзер піспегі; 13 — экономайзер камерасы; 14 — арна Заманауи карбюраторларда механикалық жетекті (7.6 сурет) экономайзерлер қолданылады. Мұндай экономайзердің негізгі бөлігі карбюратордың араластырғыш камерасына 7 қосымша жа- нармай мөлшерін өткізуге арналған серіппелі 3 клапан 4 мен то- лық қуатты жиклер 1 болып табылады. Механикалық жетек дрос- сельдік жапқыштың 8 білігіне орнатылған иінтіректен тұрады. Иінтірек экономайзер 4 клапанының үстінде орналастырылған иіннің көмегімен сояуыш 5 бекітілген шығыршықтың көмегімен күшке 2 жалғанады.Дроссельдік жапқышты ашуды ұлғайту кезінде шығыршық арқылы иінтірек күшті 2 төмен қарай тартады, ал онымен бірге иін мен сояуыш 5 те төмендейді. Дроссельдік жапқыш өзінің жүрісінде 80...85% ашылған кезде сояуыш 5 экономайзер клапа- нының өзегін 5 басып, клапанды ашады. Бұдан кейін бас өлше- уші жүйедегі бас жиклер 6 арқылы араластырғыш камерасына түскен жанармайға ашық клапан 4 мен толық қуаттың жиклері 1 арқылы бензин қосымша беріле бастайды. Барлық жанармай ара- ласады, тозаңданады, буланады және қозғалтқыштың цилиндірі- не беріледі. Экономайзерді іске қосқанда байытылған құрамды қоспа дайындалады.Кейбір экономайзерлер пневматикалық жетекті (7.6, б сурет). Ол серіппелі 11 сояуышты піспек 12 орналасқан экономайзер камерасынан тұрады. Серіппе алдын ала сығылған күйде орна- ласқан. Экономайзер камерасының піспек үсті кеңістігі арнаның 14 көмегімен карбюратордың дроссельдік кеңістігіне саңылау 9 арқылы хабарланады. Дроссельдік жапқыш 8 жабық немесе өз жүрісінде 80,85% кем емес ашық болған жағдайда арна 14 бой- ынша дроссельден тыс кеңістіктен ыдырау экономайзер камера- сына 13 беріледі, және піспек 12 серіппені 11 қысып жоғарыға көтеріледі. Дроссельдік жапқыштың ашылуы 85% асқанда дрос- сельдік жапқыш 8 бен экономайзер камерасындағы 13 ыдырау төмендейді, серіппенің 11 әсерінен сояуыш төмен түсіп, эконо- майзер клапанын 10 ашады. Араластырғыш камерасындағы 7 ыдыраудың нәтижесінде қалтқылы камерасынан экономайзер кла- паны мен жиклер арқылы диффузорға қосымша бензин құйыла бастайды, бұл жерде ол бас өлшеуші жүйеден түсетін бензинмен араластырылады. Құрамы бойынша қоспа байытылған болады.Тездеткіш сорғы. Жүргізушіге дроссельдік жапқышты үнемібір сарынмен ашу мүмкін емес. Кейді оны шұғыл жасауға тура келеді. Яғни, қозғалтқыш жұмысын аздан максималды айна- лымға ауыстыруға тура келеді. Қозғалтқыштың аз айналымда жұмыс істеуі кезінде жанармай араластырғыш камерасына бос жүріс жүйесі арқылы шамалы мөлшерде беріледі. Дроссельдік жапқышты шұғыл ашу жағдайында бос жүріс жүйесінің шығыс саңылауы маңындағы ыдырау карбюратор диффузорына алма- сып, жоғалады және жанармай араластырғыш камерасына бас өл- шеуші жүйесі арқылы беріле бастайды.Алайда, бос жүріс жүйесінен бензинді беру тоқтаған сәттен бас өлшеуші жүйеден бензинді беру басталмайынша цилиндрге жанармай құйылмайды және қозғалтқыш тоқтайды (сөніп қала- ды).Қозғалтқыштың тоқтауының алдын алу үшін қозғалтқыш ци- линдріне жанармайды күштеп беру қажет. Бұл міндетті тездет- кіш сорғысы атқарады. Ол дроссельдік жапқышты шұғыл ашу кезінде араластырғыш камерасына жанармайдың қосымша бөлі- гін мәжбүрлі бүркудің арқасында қозғалтқыштың жақсы қабыл- дағыштығын қамтамасыз етеді.Көптеген карбюраторда тездеткіш сорғысы экономайзермен ортақ жетекті болады.Тездеткіш сорғы піспекті 5 цилиндрден тұрады (7.7 сурет). Піспек алдын ала қысылған серіппе 6 кигізілген сояуыштың көмегімен мойынжіппен 7 еркін байланысқан. Мойынжіп күш- ке 4 бекітілген. Шығыршықтың көмегімен күш дроссельдік жа- пқыштың 10 ось иінтірегіне 2 жалғанған. Тездеткіш сорғысы ци- линдрінің ішінде қайтарымды шарлы клапан 3 бар, ол цилиндрдің ішіне қалтқылы камерадан жанармайды еркін өткізеді және де оны қайтадан шығармайды. Цилиндрден араластырғыш камера- сына 9 бензиннің шығу үшін клапан 8 мен жилкер 1 бар.Дроссельдік жапқышты 10 шұғыл ашу кезінде иінтірек 2 жыл- дам бұрыла отырып, шығыршық арқылы күшті 4 төмен қарай тар- тады. Күшпен бірге мойынжіпте 7 төмен түседі, ал ол өз кезегін- де піспекке 5 серіппе 6 арқылы қысым көрсетіп, оны төмен түсуге итермелейді. Төмендей келе піспек оның астында цилиндрде орналасқан бензинге қысымкөрсетеді. Бұл ретте, шарлы клапан мықтап жабылып, бен- зинді қайта қалқылы камераға шығармайды.Піспектің қысымынан бен- зин 8 клапанды ашып, жиклер1 арқылы карбюратордың араластырғыш камерасына 9 бүркіп енгізіледі. Бұл жерде ол ауа ағынымен ұсталып, то- заңдатылады, буланады және жанармай қоспасын байытып, қозғалтқыштың жақсы қабыл- дағыштығын қамтамасыз ете отырып қозғалтқыштың ци-линдріне түседі.Піспектің жанармайды баса отырып, дроссельдік жа- пқыштың тез ашылуына қар- сылық білдірмеуі үшін мойын- сурет. Тездеткіш сорғы:1 — жиклер; 2 — иінтірек; 3 — қай- тарымды клапан; 4 — күш; 5 — пі- спек; 6 — серіппе; 7 — мойынжіп; 8 — клапан; 9 — араластырғыш ка- мера; 10 — дроссельдік жапқыш жіптен 7 піспекке 5 берілетін күш бұл әрекет кезінде қысылатын серіппе 6 арқылы беріледі.Одан кейін серіппе жазыла отырып, піспекті цилиндрден жа- нармай шығыны шамасына қарай төмен түсіреді. Бұл карбюра- тордың араластырғыш камерасына бензинді созылмалы беруді қамтамасыз етеді.Қазіргі уақытта кейбір карбюраторларда піспекті сорғының ор- нынан диафрагма типті сорғылар қолданылады.Қалтқылы камераны теңдестіру. Бензин карбюратордың қалтқылы камерасына дұрыс түсіп және одан араластырғыш ка- мерасына шығуы үшін қалтқылы камерада атмосфералық немесе оған жақынырақ қысымды ұстап тұру керек.Бұл мақсатқа қарапайым карбюратордың қақпағында вентиля- циялық 2 саңылау (7.2 сур. қараңыз) орнатылған. Алайда, мұн- дай құрылғыда дайындалған жанармай қоспасының сапасына ауа сүзгісінің техникалық жағдайы әсер етеді. Ол ластанса, қозғал- тқыштың жұмыс істеу талабына қажет емес жанармай қоспасын жоспарсыз байыту әрекеті орын алады.Мұндай салдар болмас үшін заманауи карбюраторлардың қал- тқылы камерасы атмосферамен тікелей емес, арна арқылы, яғни ауа сүзгісі арасындағы ауа түтікшесімен байланысады. Қақпақ қалтқылы камераны ауа кірмейтіндей етіп жабады. Мұндай жалға- ну кезінде қалтқылы камераға ауа тазартқыштағы тазартылған ауа енеді, оның нәтижесінде камераның, әсересе жанармай жи- клерлерінің ластануы төмендейді. Сонымен қоса, мұндай жалға- ну кезінде карбюраторды реттеу мен оның жұмысы ауа тазартқыш түрі мен оның жұмысына тәуелділігі төмендейді, өйткені арала- стырғыш және қалтқылы камерадағы қысым ауа тазартқыштың жағдайы өзгергенде бір және сол шамаға ғана өзгереді. Мұндай карбюраторларды теңдестіндірілген деп атайды.Көп цилиндрлі қозғалтқыштарда әрбір цилиндрге жанармай қоспасының мейлінше жағымды жағдайда енуін қамтамасыз ету үшін бірнеше араластырғыш камерасы бар карбюраторлар орна- тылады (екі немесе төрт). Бұл ретте, бір араластырғыш камерасы цилиндрлердің бір тобына, екіншісі екінші топқа қызмет көрсе- теді. 6.ГАЗ-3307 автокөлігі қозғалтқышының К-135М карбюраторыК-135М карбюраторы – екі камералы ағынды және қалтқылы камерамен теңдестірілген. Әрбір араластырғыш камерасы бір- бірінен жеке дара жұмыс істейді. Карбюратордың оң камерасы оң цилиндрлер қатарына жанармай қоспасын дайындайды, сол жақтағысы сол қатарға қызмет көрсетеді. Әрбір араластырғыш камерасында өлшеуші жүйе мен бос жүріс жүйесі бар. Экономай- зер мен тездеткіш сорғысы ортақ және екі араластырғыш каме- раға жанармайды бірдей береді. Іске қосу құрылғысы да екі ара- ластырғыш камерасына жұмыс істейді.Бос жүріс жүйесі әрбір араластырғыш камерасына бірден ке- летін екі ауа жиклерінен 10 (7.8 сур.) және эмульсиялық арналар жүретін екі жылу жиклерінен тұрады. Әрбір арнада екі шығыс саңылауы бар. Дроссельдік жапқыштар 29 жабық болған жағдай- да, жоғарғы саңылаулар жапқыштан жоғары орналасады. Ал төменгі саңылаулар жапқыштан төмен орналасқан және олардың өткізу қимасы бұрандамен 30 реттеледі.Қозғалтқыштың бос жүрістің аз айналымында жұмыс істеуі барысында дроссельдік жапқыштар 29 жабық болады және ыды- рау тек төменгі саңылаулардың маңында құрылады. Осының есебінен жанармай бас жиклерлер 27 арқылы қалтқылы камера- дан арна бойымен жанармай жиклеріне енеді. Жанармай жиклер- лері өткеннен кейін бензин ауа жиклерлері 10 арқылы түсетін ау- амен араластырылады және түзілген эмульсия арналар бойымен шығыс саңылауына түседі.Жоғарғы саңылаулар жапқыштан жоғары орналасады және оның маңындағы араластырғыш камерасында атмосфералық қысым әрекеттенеді. Осы қысымның әсерімен ауа өтіп жатқан эмульсиямен араласып, жоғарғы саңылаулар арқылы эмульси- ялық арналарға қосымша өтеді. Одан кейін эмульсия төменгі саңылау арқылы дроссельдік жапқыштың астымен шығып, жа- пқыш пен дене арасындағы тесіктен өтетін ауа ағынымен ұста- лады, тозаңдатылады, буланды және қозғалтқыштың цилиндріне түседі. Алынған қоспаның құрамы байытылған.Орташа жүктемедегі карбюратордың жұмысы. Дроссель- дік жапқыштардың ашылуы үлкейген кезде, бос жүріс жүйесінің шығыс саңылаулары дроссельдік жапқыштың астында қалады және енді олардың жанында ыдырау болады. Егер бос жүрісте эмульсияға аталған саңылаулар арқылы қозғалтқыштың цилин- дріне берілетін ауа қосылса, сонда олардан енді эмульсия шыға- ды. Нәтижесінде қозғалтқыштың цилиндріне берілетін бензин мөлшері арта түседі, бұл білікті иін мен қуатты ұлғайту айналы- мы жиілігін арттыруға қажет. Ыдырау бір мезгілде кіші диффу- зорларға 4 беріле бастайды, оның нәтижесінде бас өлшеуші жүйе іске қосылады.Бас өлшеуші жүйе екі бас жанармай жиклерінен (әрбір ара- ластырғыш камерасында бір бірден), құдыққа орналастырылған эмульсиялық түтікшелі 28 екі ауа жиклерінен 3, екі үшкен диф- фузордан 32 және екі кіші диффузордан 4 тұрады. Кіші диффу- зорларда тозаңдатқыштар орналасқан, олар эмульсиялық түтікке құдықтарын кіші диффузорлармен байланыстырады.Орташа жүктеме кезінде кіші диффузорда ыдыраудың есебінен жанармай қалтқылы камерадан бас жанармай жиклері 27 арқылы өтеді және эмульсиялық түтікше құдығына түседі. Құдықтардың 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 76 17                      33 32 31  30 29 28 27 26 25 24 23 22  бойымен жанармай тозаңдатқыштарға көтеріледі және эмульси- ялық түтікше қабырғасында орнатылған саңылаулар жанынан өтеді. Осы жерде жанармайға пневматикалық тежегішті құрасты- рып бас өлшеуші жүйедегі 3 ауа жиклерінен ауа араластырыла- ды. Пневматикалық тежегіштің шамасы білік иіні айналымының жиілігіне, кіші диффузордағы ыдырау шамасына, сәйкесінше аққан жанармайдың мөлшеріне байланысты болады. Түзілген эмульсия тозаңдатқыш арқылы кіші диффузорларға бұрқақша атқылайды, ауа ағындарын ұстап, тозаңдатылады, буланады және қозғалтқыш цилиндріне барады. Құрамын бойынша қоспа – жұтаңдатылған.Үлкен жүктемедегі карбюратордың жұмысы. Бас өлшеуші жүйе тек жұтаңдатылған құрамды жанармай қоспасын дайында- уы мүмкін. Оның жұмысы барысында қозғалтқыш толық қуатты дамытпайды. Қозғалтқыш толық қуатты тек байытылған қоспа- мен жұмыс істеу барысында ғана дамытады. Жанармай қоспасын байыту ісін экономайзер атқарады. Бұған дейін айтылғандай, эко- номайзер жалғыз, бірақ жанармайды ол екі араластырғыш каме- расына жібереді. Экономайзердің негізгі бөлігі клапан 36 болып табылады. Ол арна мен калибрлік тозаңдатқыш 8 арқылы екі ара- ластырғыш камерасының үлкен диффузорларымен 32 байланыса- ды. Экономайзер тездеткіш сорғы мен экономайзер жетегі иінтіре- гіне күштің көмегімен байланысқан дроссельдік жапқыштың 33 жетегі иінтірегі арқылы іске қосылады. Дөңгелекті иінтірек дрос- сельдік жапқыш жетегінің тақтайшасына әсер етеді.Карбюраторды үлкен жүктемеге ауыстырған кезде, дроссель- дік жапқыштар біртіндеп ашылады. Бұл ретте, дроссельді жа- пқыш 33 жетегінің иінтірегі күш пен экономайзер клапаны итер- гішін түсіреді. Дроссельдік жапқыштар өз жүрісінде 80...85 % ашылғанда, итергіш экономайзер клапанын ашады және бас өл- шеуші жүйеден араластырғыш камерасына берілетін жанармайға қосымша экономайзер жүйесінен жанармай беріле бастайды. Ол ашылған клапан 36 арқылы арнаға және одан кейін калибрлік то- заңдатқыш 8 арқылы үлкен диффузорларға 32 бүркіп енгізіледі.сур. К-135М карбюратор мен айналым жиілігін шектеу қадаға- сының сызбасы:1 — тездеткіш сорғы; 2 — қалтқылы камера қақпағы; 3 — бас жүйенің ауа жиклері; 4 — кіші диффузор; 5 — бос жүрістің бензиндік жиклері; 6 — ауа жапқышы; 7 — тездеткіш сорғының тозаңдатқышы; 8 — экономайзердің ка- либрлік тозаңдатқышы; 9 — айдау клапаны; 10 — бос жүрістің ауа жиклері; 11—жанармайды беру клапаны; 12 — торлы сүзгі; 13 — қалтқы; 14 — тетік кла- паны; 15 — серіппе; 16 — қадаға роторы; 17 — реттеуші бұранда; 18 — бақылау терезесі; 19 — тығын; 20 — диафрагма; 21 — шектеуші серіппесі; 22 — дрос- сельдік жапқыш осі; 23 — вакуумдық жиклер; 24 — төсем; 25 — ауа жиклері; 26 — мойын тірек; 27 — бас жиклер; 28 — эмульсиялық түтікше; 29 — дрос- сельдік жапқыш; 30 — реттеуші бұранда; 31 — араластырғыш камерасының корпусы; 32 — үлкен диффузор; 33 — дроссельді жапқыш жетегінің иінтірегі; 34 — қайтарымды клапан; 35 — қалтқылы камера корпусы; 36 — экономайзер клапаны Олардың шығысында жанармай бас өлшеуші жүйеден түсетін жанармаймен араластырылады, тозаңдатылады, буланады және қозғалтқыш цилиндріне түседі. Дайындалған қоспа байытылған құрамды.Тездеткіш сорғы. Дроссельді жапқышты шұғыл ашқан кезде, жанармай ыдыраудың күшімен беріледі. Сондықтан карбюратор қоспаны дұрыс байытуды қамтамасыз ете алмайды және қозғал- тқыш тоқтайды (сөніп қалады). Мұндай жағдайда жанармайды цилиндрге мәжбүрлі беру қажет. Осы мақсатта тездеткіш сорғысы керек.Қалтқылы камераның 35 корпусында цилиндр орнатылған. Ци- линдрде оның ішіне жанармайды еркін өткізіп және шығармай- тын қайтарымды дөңгелекті клапан 34 бар. Сондай-ақ, цилиндрде сояуыш пен серіппесі бар піспек орналасқан. Сояуыш тездеткіш сорғысы мен экономайзердің жетегі тақтайшасымен еркін байла- нысқан. Арна, айдау клапаны 9 мен тозаңдатқыштар арқылы ци- линдр екі араластырғыш камерасының үлкен диффузорымен бай- ланысады. Тездеткіш сорғысы мен экономайзердің жетегі ортақ.Тездеткіш сорғысы цилиндрінің аз айналымында қозғалтқыш жұмыс істеген кезде, піспектің астында бензиннің біраз мөлшері болады. Егер дроссельдік жапқышты шұғыл ашатын болса, дрос- сельдік жапқыш 33 жетегінің иінтірегі күш арқылы тақтайшаны шұғыл түсіреді, ал ол төмендеу барысында серіппені қысады, ал серіппе піспекке күш түсіріп, оны төмен қарай түсуге мәжбүр- лейді. Піспектің қысымында цилиндрдегі бензин арнаға ығы- стырылады, тездеткіш сорғының айдаушы клапанын 9 көтереді және тозаңдатқыштар 7 арқылы үлкен диффузорларға 32 бүркіп енгізіледі. Бұл жерде ол ауамен қоршалып, тозаңдатылады, була- нады және қозғалтқыш цилиндріне беріледі. Тақтайшадан піспек- ке серіппе арқылы қысымды беру құдықтан жанармайдың шығу шамасына қарай піспекті бірқалыпты түсіру үшін қажет. Бұл бас өлшеуші жүйе мен экономайзердің жұмысқа кірісу сәтіне дейін жанармайды созылмалы бүркуді қамтамасыз етеді. Тездеткіш со- рғысының жұмысы барысында қоспа шұғыл байытылады.Салқындатылған қозғалтқыш іске қосылғандағы карбю- ратордың жұмысы. Карбюратордың іске қосу қондырғысы ав- томатты ауа клапанды ауа жапқышынан 6, ось және иінтіректі жапқышты басқару жүйесінен тұрады. Салқындатылған қозғал- тқышты іске қосу кезінде ауа жапқышы жабылады. Ал дроссель- дік жапқыш пен ауа жетегі иінтірегін байланыстыратын арнайы күштің көмегімен дроссельдік жапқыштар сәл ғана ашылады.Ауа жапқышы жабық болғандықтан, дроссельдік жапқыштан төменде және кіші диффузорда бір мезгілде ыдырау түзіледі. Ара- ластырғыш камераларына жанармай бос жүріс жүйесі мен бас өлшеуші жүйесінің барлық шығыс саңылауларынан құйылатын болады. Қалтқылы камерадан бас жиклерлер 27 арқылы жанармай бір уақытта эмульсиялық түтікшенің құдықтарымен кіші диф- фузорлар тозаңдатқышына және эмульсиялық арналармен бос жүріс жанармай жиклері арқылы және араластырғыш камерасы бос жүрісінің шығыс саңылауы арқылы түседі. Салқындатылған қозғалтқышты іске қосу кезінде жанармайды эмульгациялау бас өлшеуші жүйесінің ауа жиклері 3 мен бос жүріс жүйесінің ауа жиклері 10 арқылы жүзеге асырылады. Қозғалтқышты іске қосқаннан кейін араластырғыш камераларына ауа жапқыштың 6 автоматты ауа клапаны арқылы өтеді, ол ауа жапқышының астын- да ыдыраудың болуы есебінен ашылады. Ал оның үстінде атмос- фералық қысым болады. Қысым шамасының алуандығына қа- рай ауаны көп немесе аз мөлшерде өткізе отырып, автоматты ауа клапаны үлкен немесе аз мөлшерде ашылады. Салқындатылған қозғалтқышты іске қосу кезінде бай құрамды қоспа дайындалады. 7.К-151 карбюраторыК-151 карбюраторы «Волга» ГАЗ-31029, ГАЗ-2705, -3221ав- томобильдерінде, сондай-ақ, «ГАЗель» автомобилінің барлық қозғалтқышына орнатылады. ЗМЗ-406 қозғалтқышына К-151Д карбюраторы орнатылады, бірақ оның К-151 карбюраторынан айырмашылығы шамалы ғана. Конструктивті жағдайда бұл екеуі бірдей дайындалған, бірақ кейбір калибрлік саңылаулар өлшемін- де айырмашылығы бар.К-151 карбюраторы — бұл құламалы ағынды, қалтқылы каме- рамен теңдестірілген және екі араластырғышты секциялы, яғни бастапқы және екінші секциялы карбюратор болып табылады.Салқындатылған қозғалтқышты іске қосу. Салқында- тылған қозғалтқышты іске қосу кезінде ауа жапқышын 13 (7.9 сур.) жабу қажет. Доссельдік жапқыш 44 сәл ғана ашылады.Қалтқылы камерадағы жанармай бастапқы секцияның 21 бас жанармай жиклері арқылы арнаның бойымен эмульсиялық түтік- шеге түседі. Бұл жерде оған ауа жиклерінен 17 ауа араластыры- лады және эмульсия түрінде эмульсиялық жиклер 18 арқылы өтеді. Бұдан әрі арна бойымен ол шығыс саңылауына барады, ал бір бөлігі зауыттық реттеудің 20 реттеуші бұрандасының саңыла- уынан мәжбүрлі бос жүрістің экономайзері корпусына өтеді. Бұ- дан әрі қоспа құрамын 40 реттеуші бұранданың саңылауы арқылы ол бастапқы секцияның дроссельдік жапқышы астындағы арала- стырғыш камерасына мәжбүрлі бос жүрістің 39 ашық экономай- зері клапаны арқылы беріледі.Жанармайды беруді тоқтату жүйесі жанармайды беру қа- жеттігі жоқ жағдайда, мәжбүрлі жүріс режимінде (қозғалтқыш- мен тежеу) жұмысқа кіріседі. 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 2о 21 / 22/ 23Аf1 11//,, 1%/, ' ,«,,<;,, ' 11//,,% % ''% ½f% ,½1/'///,1 /, л. // / / / / // //" / /// / // / / ///\':М,._'"М < 58 - :l;J:іLі";' ,,,,,,,,j * , ,,), > ' ' \' J" :'< , ,, , , ' :::: 1/  м 1-'' \j'jj" :::: ', , ):,///,/ "- · '11' ":і іі "' , "v /// "''і'56Б ''>--"\ , '::-...,.:::,:--'-',, ,,....,... ,,,' """ 1/, 1/' ""'""" J, ">>'[) 34  53 52 51 •••,,%",і••- А; ііі;,'¾? f ;50 44   . '•,>•)))// / / / /, 47 49 48 47 46          '////   о/а Ол басқарудың электрондық блогынан 33, микроауысты- рғыштан 34, электрмагниттік клапан 32 мен мәжбүрлі бос жүріс экономайзерінен тұрады. Микроауыстырғыш пен экономайзер карбюраторда, электрмагниттік калапан автомобиль қанатында, ал басқару блогы автомобиль салонында орналасқан. Басқарудың электрондық блогы 33 тұтандыру шарғысынан түсетін электр им- пульсі жиілігіне қарай электрмагниттік клапан 32 күйін басқаратын электрондық құрылғы болып табылады.Жанармайды беру жүйесін сөндіру жүйесі келесі үлгіде жұмыс істейді. Дроссельдік жапқыш жетегі басқышының босатылған және қозғалтқыш иін білігі айналымы жиілігінің белгілі бір мәннен артық болғанда (ГАЗ-31029 қозғалтқышында минутына 1050 айна- лым және «ГАЗель» автомобилі қозғалтқышында минутына 1400 айналым) электрмагнитті клапан сөндіріледі және мәжбүрлі бос жүріс экономайзеріне атмосфералық ауаның түсуі тоқтатылады. сур. К-151 карбюраторының сызбасы:А — мәжбүрлі бос жүріс экономайзерін басқару сызбасы; Б — картерлік газ вентиляциясының сызбасы; 1 — жанармай клапаны; 2 — қалтқы; 3 — тығын; 4 — өтпелі жүйенің ауа жиклері; 5 — өтпелі жүйенің эмульсиялық жиклері; 6 — екінші секцияның эконостаты тозаңдатқышы бұрандасы бекіткіші; 7 — екінші секция эконостаты тозаңдатқышы; 8 — екінші секцияның бас өлшеуші жүй- есінің ауа жиклері; 9 — екінші секцияның бас өлшеуші жүйесінің эмульсиялық түтікшесі; 10 — екінші секцияның кіші диффузоры; 11 — тездеткіш сорғысы- ның шығыс дөңгелекті клапаны; 12 — тездеткіш сорғысының тозаңдатқышы; 13 — ауа жапқышы; 14 — бастапқы секцияның кіші диффузоры; 15 — бастапқы секцияның бас өлшеуші жүйесінің ауа жиклері; 16 — бастапқы секцияның бас өлшеуші жүйесінің эмульсиялық түтікшесі; 17 — бос жүріс жүйесінің эмуль- сиялық түтікшесінің ауа жиклер блогы; 18 — бос жүріс жүйесінің эмульсиялық жиклері; 19 — бос жүріс жүйесінің ауа жиклері; 20 — қоспа құрамын зауыттық реттеушы бұрандасы; 21 — бастапқы секцияның бас жанармай жиклері; 22 — шектеуші қалпақшалар; 23 — карбюратор қақпағы; 24 —тездеткіш сорғысы жүйесінің жанармайды қайта шығаруды реттеуші бұранда; 25 — ығыстырғыш; 26 — карбюратор корпусы; 27 — тездеткіш сорғысының кіріс дөңгелекті клапа- ны; 28 — тездеткіш сорғысының қақпағы; 29, 38 — серіппелер; 30 — тездеткіш сорғысының жетек иінтірегі; 31 — тездеткіш сорғысының диафрагмасы; 32 — электромагниттік клапан; 33 — басқарудың электрондық блогы; 34 — микроа- уыстырғыш; 35 — тездеткіш сорғысының қайта шығару жиклері; 36 — түтік- ше; 37 — мәжбүрлі бос жүріс экономайзерінің диафрагмасы; 39 — мәжбүрлі бос жүріс экономайзерінің клапаны; 40 — қоспа құрамының бұрандасы; 41 — мәжбүрлі бос жүріс экономайзерінің корпусы; 42 — бос жүрісті пайдалануды реттеуші бұрандасы; 43 — вакуум түзетуші түтікшесі; 44 — бастапқы секция- ның дроссельдік жапқышы; 45 — тездеткіш сорғысы иінтірегі жетегінің жұды- рықшасы; 46 — тездеткіш сорғысы иінтірегінің аунақшасы; 47 — дроссельдік жапқыш корпусы; 48 — екінші секцияның дроссельдік жапқышы; 49 — электр- магниттік клапанға ыдырауды жеткізу түтікшесі; 50 — калиблік саңылау; 51 — төсем; 52 — екінші секцияның бас жанармай жиклері; 53 — пайдаланылған газдың қайта айналым жүйесі клапанының түтікшесі; 54 — бөліп таратқыш; 55 — картерлік газды жеткізу түтікшесі; 56 — жанармай жеткізуші түтікше; 57 — ағызу түтікшесі; 58 — жанармай сүзгісі   сур. Іске қосу және қы- здыру жартылай автоматты құрылғысының сызбасы:1, 5, 6, 16 — иінтіректер; 2 — іскеқосу серіппесі; 3 — аралық иінтірек; 4 — пневматикалық түзетуші күші; 7 — күш; 8 — секторлық иінтірек; 9 — ауа жапқышы; 10 — карбюратор қақпағы; 11 — нығыздағыш элемент; 12 — реттеуші жалғастырғыш; 13 — қалтқылы камера корпусы; 14 — ауа жапқышы жетегінің иінтіре- гі; 15 — карбюратордың бастапқы секциясы дроссельдік жапқышы- ның тіреуіш бұрандасы; 17 — карбюратордың бастапқы секция- сының дроссельдік жапқышы; 18 — араластырғыш камераларының кор- пусы;19—аунақшалыбұранда;20— тіреуіш; 21 — сұққыш; 22 — профил- дік иінтірек; 23 — пневматикалық түзетуші серіппесі; 24 — пневма- тикалық түзетуші қақпағы; 25 — диафрагма; 26 — пневматикалықтүзетушінің жиклері Нәтижесінде бос жүріс ар- насының жабылуы орын ала- ды, осылайша жанармай үнем- деліп, атмосфераға зиянды заттардың лақтырылуы төмен- дейді.Салқындатылған қозғал- тқышты іске қосудың жар- тылай автоматты түрінің жүйесі (7.10 сур.) пневмати- калық түзетуден, иінтіректер жүйесінен және ауа жапқышта- рынан тұрады. Оларды салқын- датылған қозғалтқышты іске қосар алдында жүргізуші қол жетегінің көмегімен жабады.Қозғалтқышты іске қосу сәтінде пневматикалық түзе- туші карбюратордың астында пайда болған ыдырауды пай- даланып ауа жапқышын талап етілген бұрышта автоматты түрде жабады. Сөйтіп, қыз- дыру кезінде қозғалтқыштың тұрақты жұмыс істеуін қамта- масыз етеді.Ауа жапқышы күші тұтқа- сын тарту кезінде дроссель- дік жапқыштың басқышын басу қажет. Осы кезде ауа жа- пқышын 13 жабу нәтижесінде (7.9 сур. қараңыз) бастапқы камераның 14 кіші диффузо- рында ыдырау түзіліп, қал- тқылы камерасындағы жанар- май бастапқы секцияның бас жиклерінен 21 тозаңдатқышқа көтерілетін бас өлшеуші жүй- есінің 16 эмульсиялық түтікше құдығына беріледі.Эмульсиялық түтікшенің бүйірлік саңылауы арқылы жа- нармайға ауа жиклерінен 15 ауа араластырылады және эмульсия тозаңдатқыш арқылы кіші диф- фузорға бұрқақша атқылайды. Араластырғыш камерасында ол бос жүріс жүйесінен түсетін эмульсиямен араластырылады. Бұл жанармайдың бәрі тозаңдатылады, буланады және қолзғалтқыш цилиндріне жіберіледі. Қоспа құрамы бойынша байытылған бо- лып дайындалады. Бос жүрістің аз айналымындағы карбюратордың жұмысы. Бос жүрістің аз айналымында қозғалтқыштың жұмыс істеуі кезінде бастапқы секцияның 44 дроссельдік жапқышы жабық болады және оның астында үлкен ыдырау түзіледі.Осының есебінен қалтқылы камерадағы жанармай бастапқы секцияның бас жанармай жиклері 21 арқылы өтеді және одан әрі арнамен эмульсиялық түтікшелі 17 ауа жиклерінің блогы құдығына түседі. Жанармай құдық бойымен көтерілген кезде, эмульсиялық түтікшеде саңылау арқылы оған ауа араластырыла- ды. Эмульсия бос жүріс жүйесінің эмульсиялық жиклері арқылы өтеді. Жиклерден шығар жолда жанармайға ауа жиклерінен 19 ауа араластырылады. Одан кейін эмульсия қоспа құрамын реттеуші бұрандасы 40 мен бос жүрістегі пайдалануды реттеуші бұранда- сымен реттелетін арналарға беріледі, сосын мәжбүрлі бос жүріс экономайзері клапаны 39 арқылы өтеді және төменгі саңылау арқылы дроссельден тыс кеңістікке бұрқақша атқылайды. Бұл жерде ол дроссельдік жапқыш 44 пен дроссельдік жапқыштың корпусы 47 арасындағы тесіктен өтетін ауа ағынымен қоршалады, тозаңдатылады, буланады және қозғалтқыш цилиндріне түседі. Құрамы бойынша қоспа байытылған.Карбюратордың өтпелі жүйесінің жұмысы. Өтпелі жүйе бос жүріс жүйесінің жоғарғы шығыс саңылауларынан тұрады. Баста- пқы секцияның дроссельдік жапқышының 44 ашылуы ұлғайғанда өтпелі кезеңнің шығыс саңылаулары жапқыштан төмендеп қала- ды және олардың жанында ыдырау пайда болады. Осының есебі- нен бос жүріс жүйесіндегі қалтқылы камерадан жанармай өте бастайды. Бастапқы секцияның бас жанармай жиклері 21 арқылы өтетін жанармай бос жүріс жүйесінің эмульсиялық түтікшелі ауа жиклері блогының құдығына енеді. Бұл жерде жанармайды баста- пқы майғындау жүргізіледі. Одан кейін эмульсия бос жүріс жүй- есінің эмульсиялық жиклері 18 арқылы өтеді, оның шығысында эмульсияға бос жүріс жүйесінің ауа жиклерінен 19 ауа қосылады. Арналар бойынша эмульсия шығыс саңылауларына өтеді. Эмуль- сияның негізгі мөлшері арна бойымен және мәжбүрлі бос жүріс экономайзер клапаны 39 арқылы дроссельден тыс кеңістікке түседі. Өтпелі жүйенің саңылауы арқылы бос жүріс жүйесіндегі жанармайдың бір бөлігі жанармай қоспасын байытып, араласты- рғыш камерасына беріле бастайды. Бастапқы секцияның дрос- сельдік жапқышы 44 шамамен 2/3-ке ашық болған жағдайда екін- ші секцияның дроссельдік жапқышы 48 ашыла бастайды. Өтпелі кезеңнің шығыс саңылауы бірден дроссельдік жапқыштың астын- да қалады және оның маңайында соның есебінен қалтқылы каме- радан жанармайды ағызу басталатын ыдырау пайда болады. Ол өтпелі жүйенің жиклері 5 арқылы өтеді, ауа жиклеріндегі 4 ауамен майғындалады, арналардың бойымен шығыс саңылауына түседі, қоспаны бензинмен байыта отырып, араластырғыш камерасына бұрқақша атқылайды. Орташа жүктемедегі карбюратордың жұмысы. Бастапқы секцияның дроссельдік жапқышының ашылуы ұлғайғанда одан кейін екінші секцияның қатпарлығынан 48 бастапқы секцияның кіші диффузорында 14 және екінші секцияның кіші диффузорын- да 10 ыдырау арта түседі.Бастапқы секцияда жанармай бастапқы секцияның жанармай жиклері 21 арқылы өтеді, содан кейін эмульсиялық түтікшенің 16 құдығына түседі және кіші диффузордың 14 тозаңдатқышы- на қарай көтеріледі. Эмульсиялық түтікшенің саңылауы арқылы жанармайға ауа жиклеріндегі 15 ауа араластырылады. Бұл жанар- майдың шығуына пневматикалық тежегіш құрады.Жанармайға араластырылатын ауа мөлшері иінді біліктің ай- налымы жиілігі мен жанармай шығынына байланысты. Жанар- май шығыны артқанда оның эмульсиялық құдықтағы деңгейі де төмендейді және эмульсиялық түтікшедегі саңылаулар санын кө- бейтіп, жанармайға араластырылатын ауа мөлшерін ұлғайтады.Бұл ретте, екінші секцияда жанармай тағы да бас жанармай жиклері 52 арқылы екінші камераның бас өлшеуші жүйесіндегі эмульсиялық түтікше 9 құдығына өтеді. Бұл жерде эмульсиялық түтікшенің саңылауы арқылы оған ауа жиклерінен 8 ауа арала- стырылады. Эмульсиялық түтікшеде 9 ауаны шығаратын саңылау түрлі деңгейде орналасқан. Сондықтан да, иінді біліктің айналым жиілігін арттыру кезінде жанармай шығынын ұлғайтқанда, құ- дықтағы жанармай деңгейі төмендейді, эмульсиялық түтікшедегі саңылаулар көбірек ашылады және жанармайға ауа көбірек арала- стырылады. Қозғалтқыш орташа режимде жұмыс істеген кезде, қоспа жұтаңдатылған құрамда дайындалады.Үлкен жүктемедегі карбюратор жұмысы. Бас өлшеуші жүйе тек жұтаңдатылған қоспа дайындауы мүмкін, ал қозғалтқыштан толық қуатты алу үшін байытылған қоспа қажет.Байытылған қоспаны өндіру үшін карбюратор екінші секцияда орнатылған эконостатпен жабдықталған. Ол ауа қылтасында ор- натылған жеткізуші жанармай арнасы мен тозаңдатқыштан тұра- ды. Эконостат максималдыға жақын, дроссельдік жапқыштардың толықтай ашылған күйінде қозғалтқыштың толық жүктемесінде жылдамдықты режимде жұмыс істейді.Эконостат тозаңдатқышының 7 маңындағы ауа түтікшесінде- гі ыдыраудың есебімен және қалтқылы камера қысымында жа- нармай арна бойымен түседі және тозаңдатқыш арқылы екінші секцияның үлкен диффузорына бүркіп енгізіледі. Бұл жерде ол кіші диффузордан келетін жанармаймен араластырылады және қозғалтқыштың енгізу түтігіне беріледі, ал мұнда ол бастапқы секциядан түсетін жанармаймен қосылады. Бұл жанармайдың бәрі тозаңдатлады, буланады және қозғалтқыштың цилиндріне жіберіледі. Қоспа байытылған құрамда дайындалады.Диафрагмендік типті тездеткіш сорғысы. Тездеткіш сорғы- сы дроссельдік жапқышты шұғыл ашқан кезде қозғалтқыш ци- линдріне жанармайды мәжбүрлі беруді қамтамасыз етеді. Ол кар- бюратордың бастапқы секциясында құрастырылған.Тездеткіш сорғының корпусы карбюратор корпусында 26 ор- натылған және қақпақпен 28 жабылған. Корпус пен қақпақтың арасында диафрагма 31 қыстырылған, оның астында алдын ала сығылған серіппе 29 орналасқан. Тездеткіш сорғысының жұмыс қуысы енгізу клапаны 27 арқылы қалтқылы камерамен қатынай- ды. Жанармайды қайта шығару үшін реттеуші бұрандалы 24 қай- та шығару жиклері 35 бар. Тездеткіш сорғының жетегі бастапқы секцияның 44 дроссельдік жапқышы осіне орнатылған тездеткіш сорғысының 45 иінтірек жетегі жұдырықшасынан тұрады. Жұды- рықшаға тездеткіш сорғысының 46 иінтірек аунақшасы тіреледі. Тездеткіш сорғысының иінтірегі 30 сорғының дифрагмасынасур. Пайдаланылған газдың қайта айналу сызбасы:1 — термиялық вакуумдық қосылғыштан қайта айналу клапанына дейін- гі шланг; 2 — термиялық вакуумдық қосылғыштан карбюраторға дейінгі шланг; 3 — карбюратор; 4 — термиялық вакуумдық қосылғыш; 5 — ци- линдрлер бастиегі; 6 — шығару коллекторы; 7 — енгізу құбыры; 8 — қайта айналу клапаны; А — салқындатылған қозғалтқышта; Б — 40 °С темпура- турасына дейін қыздырылған қозғалтқышта, бөлшектік жүктемеде итергіш арқылы әсер етеді, ал оның астында серіппе орналасқан. Дроссельдік жапқыш жабық кезде, тездеткіш сорғысының диа- фрагмалық кеңістігінің асты дөңгелекті енгізу клапаны 27 арқылы бензинмен толтырылған.Дроссельдік жапқышты баяу ашқан кезде, иінтірек 30 дәл со- лай баяу диафрагманы 31 жылжытады және қайта шығару жиклері арқылы жанармай қалтқылы камераға қайта ығыстырылады.Егер де дроссельдік жапқыш жылдам ашылса, иінтірек 30 қат- ты итергішті басады, ал ол серіппе арқылы диафрагманы қысады. Жылдам жылжыған диафрагма жанармайды арна бойымен қысып шығарады. Жанармай дөңгелекті шығару клапанын ашады және қоспаны жылдам байыта отырып, тозаңдатқыш 12 арқылы баста- пқы секцияның үлкен диффузорына бүркіп енгізіледі. Жанармай цилиндрге мәжбүрлі бүркіп енгізіледі, қабылдағыштықты қамта- масыз етеді және қозғалтқыш тоқтап қалмайды (сөніп қалмайды). Карбюратордың араластырғыш камерасына жанармайдың созыл- малы бүркуін қамтамасыз етуді серіппе атқарады. Ол иінтіректі итергіш пен диафрагма арасында орнатылған.Пайдаланылған газды қайта айдау жүйесі. Автомобиль- дің басым бөлігі пайдаланылған газды қайта айдау жүйесімен қамтылған. Жүйе газ құбырында орналасқан қайта айдау клапа- нынан 8 (7.11 сур.), термиялық вакуумдық қосылғыштан 4, су ру- башкасына жабылған цилиндрлер блогының бастиектерінен және екі байланыстырғыш шлангтерден тұрады.Пайдаланылған газды енгізу трактісіне қайта айдау салқында- тылған сұйықтықтың 35...40°С кем емес температурасына дейін қыздырылған, жартылай жүктемедегі қозғалтқышта жүзеге асы- рылады.Жүйе бос жүріс айналымдарында және дроссельдік жапқышты толық ашқан кезде жұмыс істемейді, өйткені, қайта айдау клапа- нының диафрагмалық механизмінде ыдырауды беретін саңыла- улар карбюратордың дроссельдік жапқышының астында орна- ласқан. 8.ЗИЛ-431410 автомобилі қозғалтқыштарының карбюраторыЗИЛ-508.10 қозғалтқыштарына ағын беруші, екі араласты- рғыш камералы және теңестірілген қалтқылы камералы карбю- раторлар орнатылады. Әрбір араластырғыш камерасы екі диффу- зордан тұрады.Бос жүрістің аз айналымында қалтқылы камерадағы жанар- май бас жиклерлер арқылы өтеді және арналардың бойымен бос жүрістің жанармай жиклері арқылы эмульсиялық түтікшенің ішіне беріледі. Бұл жерде ол ауа жиклеріндегі ауамен араласады және эмульсиялық арнаның бойымен жоғарғы шығыс саңылауы- на түседі, ал олардан эмульсияға ауа беріледі. Одан әрі бос жүріс жүйесінің екеуінде де эмульсия төменгі саңылаулардан дроссель- дік кеңістіктен тысқары шығады, ауамен араласады және қозғал- тқыштың цилиндріне беріледі.Дроссельдік жапқыштың бастапқы ашылу сәтінде бұл саңыла- улар дроссельдік жапқыштардың астында қалады және олардан қоспаны байыта отырып, эмульсия шыға бастайды.Бас өлшеуші жүйе орташа режимде жұмыс істейді. Ол екі араластырғыш камерасында да бар. Қалтқылы камерадағы жа- нармай бас жиклер арқылы, одан кейін толық қуат жиклерінен өтеді. Олардан шығар алдында жанармайға араластырғыш каме- раның екеуінің ауа жиклерінен ауа араластырылады. Эмульсия араластырғыш камерасының екеуінің кіші диффузорының шығы- ршықты бунағына түседі, ауа ағынымен қоршалады, тозаңдаты- лады, буланады және қозғалтқыш цилиндріне жіберіледі. Құрамы бойынша қоспа жұтаңдаған.Ауқымды жүктемеде бас өлшеуші жүйесінен түсетін жанар- майға қосымша экономайзер жүйесінен жанармай беріле бастай- ды. Дроссельдік жапқыштың жүрісі 80...85 % астам ашылуы кезінде дроссельдік жапқыштың осі сояуышты тақтайша мен итергішпен бірге күшпен түсіреді, осылайша экономайзер кла- панын ашады және ол арқылы жанармай өте бастайды. Ол бас жиклерден берілетін жанармаймен араластырылады және мак- сималды қуат жиклері арқылы ауа жиклеріне келеді. Бұл жерде ол майғындалады, кіші диффузордың шығыршықты бунағына түседі, ауа ағынымен қоршалады, тозаңдатылады, буланады және қозғалтқыш цилиндріне жөнелтіледі. Құрамы бойынша қоса бай- ытылған.Дроссельдік жапқышты шұғыл ашу кезінде тездеткіш со- рғысының піспегі тездеткіш сорғысы цилиндрінен жанармайды сығады. Ол арналардың бойымен айдау клапанына барады және тозаңдатқыш арқылы үлкен диффузорға бүркіп енгізіледі, ауа- мен қоршалады, тозаңдатылады, буланады және қозғалтқыштың цилиндріне түседі. Араластырғыш камерасына жанармайды со- зылмалы беруді серіппе қамтамасыз етеді. Бұл ретте, қоспа байы- тылған болады.Салқындатылған қозғалтқышты іске қосу кезінде ауа жа- пқышы жабық болады. Ауаны беру автоматты ауа клапаны арқылы жүзеге асырылады. Жанармайды беру бос жүріс және бас өлшеуші жүйесі арқылы жүзеге асырылады. Құрамы бойынша қоспа бай. 9.Карбюратор жапқышын басқару жетегіДроссельдік жапқышты басқару. Карбюраторды басқа- ру үшін жүргізушінің кабинасында қайтарымды серіппелі және иінтіректі басқару басқышы 1 (7.12 сур.) бар. Сұққылар арқылы  сур. Карбюраторды басқару жетегі:1 — басқару басқышы; 2 — басқыш тіреуіші төсемі; 3 — ауа жапқышын басқару тұтқышы; 4 — күштің қабы; 5 — ауа жапқышы жетегінің күші; 6 — реттеуші сомындар; 7 — дроссельдік жапқыш жетегінің арқаны; 8 — жетектің аралық иінтірегі; 9 — аралық иінтіректің тіреуіші; 10 — дроссель- дік жапқыш жетегінің күші иінтірекке дроссельдік жапқыш 7 жетегінің арқаны қосылады. Жетекті реттеу үшін реттеуші сомын 6 бар. Арқан 7 тіреуіште 9 орнатылған жетектің 8 аралық иінтірегіне жалғанады. Дроссель- дік жапқыштар жетек күшімен 10 іске қосылады.Басқышты басқан кезде арқан 7 аралық иінтіректі 8 айналды- рады және жетек күшімен 10 дроссельдік жапқышты ашады. Жа- пқыштар қайтарымды серіппемен жабылады.Жүк автомобильдерінде дроссельдік жапқышты басқару үшін аяқ басқышынан басқа қол жетегі болады. Ол дроссельдік жа- пқыш жетегі иінтірегіне күштің көмегімен байланысқан жетек тұтқышынан тұрады. Күш иілгіш қабықшаға орнатылған және арнайы тіреуішке бекітіледі. Жетек тұтқышын тарту кезінде дроссельдік жапқыштар ашылады (бұл кезде жанармайды беру басқышы төмендейді). Дроссельдік жапқыштың қол жетегімен иінді біліктің тұрақты айналымдарын орнатуға болады.Дроссельдік жапқыштың қол жетегі іске қосушы тұтқыштың көмегімен қосылатын қозғалтқыштар үшін қажет. Жеңіл авто- мобильдер, автобустар, шағын автобустар мен жүк автомобиль- дерінің дроссельдік жапқыштарында, ереже бойынша, қол жетегі болмайды.Ауа жапқыштарын басқару. Барлық қозғалтқыштардағы ауа жапқыштарында қол жетегі болады (7.12 сур. қараңыз). Оның басты бөлшектері жүргізуші кабинасындағы аспаптар панеліне бекітілген ауа жапқышын басқару тұтқышы 3 мен қабықшаның 4 ішінде орналасқан тұтқышқа жалғанған күш 5 болып табыла- ды. Қабықша тіреуішке бекітілген, ал күш ауа жапқышын басқару иінтірегіне жалғанған.Жапқыштың қол жетегінің көмегімен кез келген аралық күйде жазып алуға болады, өйткені арқанның қабықшаға үйкелісі серіп- пелерге белгіленген күйді өзгертуге мүмкіндік бермейді. 10.Иінді біліктің айналымы жиілігін шектегіштерЖүк автомобильдерінің карбюраторына автомобиль қозғал- тқышының иінді білік максималды айналым жиілігінің пневмати- калық инерциялық шектегіштері орнатылады. Жеңіл автомобиль- дердің қозғалтқыштарында айналым шектегіштері болмайды. Шектегіш қадаға мен атқарушы механизмінен тұрады (7.13 сур.). Шектеуіш қадағасы. Қадағада қақпақпен 18 жабылатын кор- пусы 23 бар. Корпуста қадаға роторы 21 орнатылған, ол төрт тиекті айқастырма түрінде дайындалған. Тиектің бірі корпу- стың үдеуіндегі металл керамикалық кеуекті төлкеге 22 орнала- стырылып, айналатын ось рөлін атқарады. Қарама-қарсы тиекте қозғалтқыштың таратқыш білігімен байланысу үшін ойық 16 бар. Ротор осінде вакуумдық камераның Б диафрагмалықтың үстін- дегі қуысқа ыдырауды беретін түтікшені 13 байланыстыру үшін дөңесшеге келетін арнасы 24 болады. Сондай-ақ, қадаға корпу- сында да атқарушы механизмге карбюратордың ауа қылтасынан ыдырауды беретін түтікшені 14 байланыстыру үшін дөңесше бар. Ротор осіне перпендикулярлы серіппе 15 мен орны 26 бар қадаға клапаны корпусы 25 орналасқан. Серіппе клапанды ашық күй- де ұстап тұрады. Қадаға таратқыш тісті дөңгелектің қақпағынабұрандамамен бекітіледі.Шектегіштің атқарушы механизмі. Атқарушы механизм кар- бюраторда орналастырылған және қақпақпен 6 жабылған кор- пустан тұрады және олардың арасы мембранамен 7 бекітілген. Мембрананың ортасы екі нығыздағыш металл қақпағы арқылы сояуышпен 8 жалғанған. Бұл сояуыштың екінші шеті дроссель- дік жапқыштың осі 1 иінді білігімен 3 байланысқан. Иінтіректе дроссельдік жапқышты 1 ашуға арналған серіппесі 5 бар. Жа- пқыш осі жұдырықшалы муфтаның 11 көмегімен дроссельдік жа- пқыштарды 12 басқару иінтірегі осімен байланысады. Атқарушы механизмінің Б диафрагмасы үстіндегі қуыс түтікшемен 13 ро- тор осіндегі арнамен 24, сондай-ақ, 2 және 4 жиклерлер арқылы дроссельдік жапқыш корпусының қуысымен байланысады. А ди- афрагма астындағы қуыс арнаның көмегімен саңылау 9 арқылы карбюратордың ауа қылтасымен байланысады. Ауа қылтасынан саңылау 10 арқылы қадаға корпусына түтікше 14 жүреді. сур. Қозғалтқыштың иінді білік айналымының максималды жиілігінің пневматикалық-инерциялық шектегіші:а — қозғалтқыштағы орналасуы; б — сызба; 1 — дроссельдік жапқыштар; 2, 4 — жиклерлер; 3 — иінтірек; 5 — мембранды механизм серіппесі;6 — мембранды механизм қақпағы; 7 — мембрана; 8 — сояуыш; 9, 10 — саңылау; 11 — жұдырықшалы муфта; 12 — дроссельдік жапқыш жете- гінің иінтірегі; 13, 14 — түтікшелер; 15 — ортадан тепкіш қадаға серіппесі;16 — таратқыш білікпен байланыстыруға арналған ротор ойығы; 17 — тығыздама; 18 — қақпақ; 19 — серіппені ретеу бұрандасы; 20 — тығын; 21 — ротор; 22 — ұнтақты материалдан жасалған төлке; 23 — қадаға корпусы; 24 — арна; 25 — клапан; 26 — клапан орны; 27 — ортадан тепкіш қадаға; 28 —карбюратор; 29 — мембранды механизм; А, Б — қуыстар Максималды жарамды деңгейден төмен иінді білік айналымы жиілігі кезінде ыдыраудың әсерінен дроссельдік жапқыш корпу- сында карбюратордың ауа қылтасынан ауа саңылау 10 арқылы түтікшенің 14 бойымен қадаға корпусына түседі. Одан әрі ашық клапан 25 арқылы арнаның 24 бойымен және түтікшемен 13 ол атқарушы механизмінің диафрагма үстіндегі қуысқа өтеді. Одан кейін 2 және 4 жиклерлері арқылы дроссельдік жапқыш корпусы- на кетеді.Мембрана 7 үстіне ауаның түсуінің арқасында атмосфералық қысым болады. Мембрана 7 астындағы қуыс арнаның көмегімен саңылау 9 арқылы тағы да карбюратордың ауа қылтасымен қо- сылған және оның астында атмосфералық қысым бар.Қозғалтқыштың таратқыш білігінің айналымы қадаға рото- рын айналуға мәжбүрлейді. Қадаға клапаны 25 ротор 21 айналы- мы осінің бүйірінде орналасқан. Сондықтан да, онда клапанды жылжытуға ұмтылатын және оны орынға 26 қысатын ортадан тепкіш күш дамиды, алайда серіппе клапанды бастапқы күйінде ұстап тұрады. Клапандағы ортадан тепкіш күштің шамасы ротор айналымы жиілігімен анықталады. Өз кезегінде ол иінді біліктің айналым жиілігіне тәуелді.Егер иінді біліктің айналым жиілігі максималды жарамды дең- гейден асып кетсе, клапандағы ортадан тепкіш күшінің артындағы сонша клапан 25 серіппенің қарсылығын жеңе отырып, айналым осінен жылжып кетеді және қадаға роторы арқылы ауа қозғалы- сы жолын жауып, орынға қарай 26 қысылады. Енді ауа мембра- на 7 астындағы қуысқа түспейтін болады. Алайда, бұл қуыстың 2 және 4 жиклерлер арқылы дроссельдік жапқыш корпусымен байланысқандықтан, онда ыдырау құрылады. Мембрананың астындағы қуыста атмосфералық қысым сақталады. Қысымның әртүрлілігі есебінде мембрана көтеріліп, өзіне қарай сояуышты 8 тартады. Ал ол иінді иінтіректің көмегімен ості айналдырады және дроссельдік жапқышты жабады. Қозғалтқыш цилиндріне берілетін жанармай қоспасының мөлшері азяды, бұл иінді білік айналымы жиілігінің азаюына себепші болады.ГАЗ-3307 автомобилінің ақаусыз қозғалтқышындағы шек- тегіштің дұрыс жұмыс істеуі бос жүрісте минутына 3650 айна- лымнан аспайтын иінді білік айналымы жиілігімен және сағаты- на 80...86 км шегінде қатты жабындылы тегіс горизонталды жол учаскесінде максималды жылдамдықпен сипатталады.Шектегіш пломбаланған және пайдаланудың кепілдікті мерзіміне біткенге дейін бөлшектеуге жатпайды. Шектегіш түтік- шелері ажыратылған кезде, карбюраторға орнатылған шектегіш пен таратқыш тегершіктердің қақпағына орнатылған қадаға- ның атқарушы механизмінің пломбалануы бұзылғанда қозғал- тқыштың жұмыс істеуіне тыйым салынады. 11.Жанармай сорғысыКарбюраторға мәжбүрлі жанармайды беруді жанармай сорғы- лары атқарады. Карбюраторлық қозғалтқыштарда диафрагмалық типті жанармай сорғылары қолданылады.Жанармай сорғысы бастиекпен жабылған корпустан тұрады. Олардың арасында диафрагма 8 бекітілген, ал оның ортасына со- яуыш орнатылған.  сур. Жанармай сорғысының ортақ құрылғысы:1 — қол жетегінің иінтірегі; 2 — нығыздағыш; 3 — бақылау саңылауының торлы сүзгісі; 4 — айдаушы клапан; 5 — сорғы бастиегі қақпағының бекіт- кіш бұрандасы; 6 — торлы сүзгі; 7 — сору клапаны; 8 — диафрагма; 9 — жетек иінтірегі Диафрагманы сояуышпен жаншудан қорғау үшін оның екі жағында да металл қақпақтар орналасқан. Диафрагманың астын- да алдын ала сығылған серіппе бар. Сорғы бастиегі бұрандамен 5 бекітілген (7.14 сур.) қақпақпен жабылады. Онда үсті торлы сүз- гімен жабылған айдаушы клапан 4 мен сорушы клапан 7 орна- тылған. Диафрагманың тұтастығын бақылау үшін корпуста торлы сүзгімен 3 жабылатын бақылау саңылауы орнатылған. Диафрагма тұтастығы бұзылған жағдайда, жанармай корпустың ішіне және торлы сүзгі 3 арқылы сыртқа өтетін болады. Сорғы тарату білі- гінің эксцентригіне сыртқы шетімен тірелетін иінтірекпен 9 іске қосылады. Иінтіректің ішкі жақ шетінде шток орнатылған, ол со- яуышты қоршап, тіреуіш тығырығын қысады. Қозғалтқыш кар- теріне бензиннің ағуын алдын алу үшін диафрагма жарылуында сояуыш арнайы нығыздағышпен 2 қамтылған. Жанармайды қол- мен тартып құюды қол жетегінің иінтірегі 1 атқарады.Жанармай сорғысының жұмысы. Таратқыш біліктің эксцен- тригі иінтіректің 9 сырт жақтағы шетіне барғанда ол көтеріледі және осінде айналады. Иінтірек штогы сояуыштың тіреуіш тығы- рығын қысады және оны түсіреді, сояуышпен бірге диафрагма да 8 төмендейді. Дифрагманың астында ыдырау пайда болады, оның есебімен сору клапаны 7 ашылып, жанармай багындағы бензин торлы сүз- гі арқылы 6 өтеді және сорғының диафрагма астындағы қуысын толтырады. Эксцентрик шақырылған соң қайтарымды серіппенің әсерінен иінтіректің 9 сыртқы шеті төмен түседі, иінтірек со- яуыш штогы тіреуіші тығырығынан шығады және оны босатады. Сығылған серіппе бензинге қысым түсіріп, диафрагманы 8 көте- реді. Сығылған бензиннің қысымымен сору клапаны 7 жабылады, ал айдаушы клапан 4 ашылады және сығылған бензин карбюра- тордың қалтқылы камерасына ығыстырылады.Егер карбюратордың қалтқылы камерасы толтырылған және инелі клапан жабық болса, онда серіппенің күші диафрагманы кө- теруге жеткіліксіз болады және ол өзінің төменгі қалпында қала- ды. Бұл ретте, бензин сорғысы иінтерігінің 9 ішкі шетінің штогы сояуышта еркін жылжитын болады.Карбюратордың қалтқылы камерасына жанармайды қолмен тарту үшін қол жетегі иінтірегі 1 болады. Иінтірек осьте орна- ласқан және ортаңғы бөлігінде осьтің ортасына дейін ойығы бар. Осы ойықта иінтірек 9 орналасқан. Ол ойық жазықтығына сәл жа- насады. Егер иінтіректі 1 өзіңе қарай тартсаң, онда ол осьті айнал- дырады. Ось оған орналастырылған иінтіректен негізгі иінтірекке әсер етіп, яғни оның ішкі шетін сояуыш пен диафрагмамен бір- ге түсіре отырып, өзінің ортасын айналып бұрылады. Диафраг- маның астындағы қуыста пайда болған ыдыраудың әсерімен бұл жерге сору клапаны 7 арқылы бензин беріледі. Иінтірек 1 төмен- деген кезде, қайтарымды серіппе осьті айналдырады. Бұл ретте иінтіректің 9 ішкі шеті босайды, серіппе диафрагманы көтереді, сору клапаны 7 жабылады, ал жанармайдың қысымымен айда- ушы клапан 4 ашылады және бензин карбюратордың қалтқылы камерасына түседі. Иінтірекпен 1 бірнеше шайқалыс жасай оты- рып, қалтқылы камераны толтыруға болады. Бұл ретте, егер экс- центрик иінтіректің 9 сыртқы шетін көтеретін болса, онда қолмен шайқаудың жұмыс істемейтіндігін есте сақтау керек. Оның жұ- мыс істеуі үшін иінді білікті жартылай айналымда бұру қажет.«Жигули», «Москвич», «Ока» автомобильдері қозғал- тқыштарының жанармай сорғысы. Аталған автомобильдердің сорғысы мейлінше басқа құрылғыдан тұрады (7.15 сур.). Корпус 3 пен корпустың төменгі қақпағы 13 арасында сыртқы 15 және ішкі 14 дистанциялық төсеммен бөлінген екі диафрагма орналасқан. Корпуста айдау 16 және сору 6 клапандары орналастырылған. Клапанның үстінде нейлон торлы-сүзгі 2 қойылған. Корпус сы- рқты қақпақпен 5 жабылады. Жетекті іске қосу үшін теңгергіш 11 пен жанармайды механикалық тартудың 12 екі иықты иінтірегі болады. Қозғалтқыштың жұмыс істеуі кезінде таратқыш біліктің эксцентригі иінтіректі 12 басатын сояуышқа қарай қозғалады.  сур. «Жигули»,«Москвич» және «Ока» автомобильдері қозғал- тқышының жанармай сорғысы:1 — айдаушы келте құбыр; 2 — торлы-сүзгі; 3 — корпус; 4 — сорушы келте құбыры; 5 — жоғарғы қақпақ; 6 — сору клапаны; 7 — сояуыш; 8 — жа- нармайды қолмен тарту иінтірегі; 9 — серіппе; 10 — жұдырықша; 11 — теңгергіш; 12 — жанармайды механикалық тарту иінтірегі; 13 — төменгі қақпақ; 14 — ішкі дистанциялық төсем; 15 — сыртқы дистанциялық төсем; 16 — айдау клапаны Иінтірек айналып, диафрагма сояуышын 7 төмен қарай көшіреді. Жоғарғы диафрагманың үстінде ыдырау құрылады, оның әсерімен сору клапаны 6 ашылады. Жанармай багындағы жанармай атмосфералық қысымда болады, сондықтан ол диа- фрагманың үстіндегі қуысқа торлы сүзгі 2 арқылы түсе бастай- ды. Эксцентрик сояуыштан шақырылған кезде, иінтірек 12 қай- тарым серіппесімен бастапқы қалыпқа оралады және диафрагма сояуышы 7 босайды. Көтеріле отырып, диафрагма жанармайды қысады. Жанармайдың қысымынан сору клапаны 6 жабылады, айдау клапаны 16 ашылады және жанармай карбюратордың қал- тқылы камерасына ығыстырылады. Егер қалтқылы камерасын- дағы жанармай деңгейі инелі клапан жабылатындай жоғары шек- ке жетсе, онда жанармай сорғысы босқа жұмыс істей бастайды. Бұл диафрагманы көтеріп, қалтқылы камераның инелі клапанын ашуға серіппе күшінің жеткіліксіздігімен түсіндіріледі. Бұл кезде диафрагмалар өзінің төменгі қалпында қалады, ал иінтірек 12 өз осінде еркін тартылып, диафрагмалармен бірге шеткі төменгі қа- лыпта орналасқан сояуышқа 7 әсер етпейді.Сорғының қол жетегі келесі үлгіде жұмыс істейді. Иінтірек- ті 8 басқан кезде, жұдырықша 10 теңгергішті 11 басады әрі оны сояуыш 7 және диафрагмалармен бірге төмен түсіреді. Диафраг- маның үстіндегі қуыстағы ыдыраудың есебінен сору клапаны 6 ашылады және торлы сүзгі арқылы жанармай құйылады. Иінтірек 8 босаған кезде, ол серпіппенің 9 әсерімен жұдырықшаны 10 бұра отырып, бастапқы қалпына қайта оралады. Екі иінді иінтірек 12 диафрагмамен бірге серіппемен жоғары көтерілетін сояуышты 7 босатады. Осы кезде жанармай айдау клапаны арқылы 6 карбюра- тордың қалтқылы камерасына ығыстырылады. Егер қолмен тарту жұмыс істемесе, онда иінді білікті жартылай айналымға айналды- ру қажет.Диафрагмалық түйін бензинмен қатынаста жұмыс істейтін екі жұмыс диафрагмасынан және маймен қатынаста жұмыс істей- тін бір сақтандырғыштан тұрады. Сақтандырғыш диафрагмасы жұмыс диафрагмасының жұмысына картерлік газдың әсерін, сондай-ақ, жұмыс диафрагмасы зақымданған кезде, қозғалтқыш картері тұғырығына бензиннің түсуін алдын алады. Жұмыс диа- фрагмалары май мен бензинге жоғары беріктігі бар арнайы кенеп- тен дайындалған.Сорғы сояуыш арқылы таратқыш білігі эксцентригінен іске қо- сылады. 12.Жанармай сүзгілеріЖанармайдың құрамында түрлі механикалық қоспалар мен су болуы мүмкін. Бензиндегі олардың мөлшері тасымалдау, сақтау және құю талаптарына байланысты. Бензинде механикалық қоспа болмауы тиіс, өйткені, олардың бөлшектері карбюратор жиклерін ластайды, бұл дайындалынатын жанармай қоспасы сапасын на- шарлатады, қозғалтқыш қуатын төмендетіп, тиімділік деңгейін түсіреді. Карбюратордың қалтқылы камерасында судың жиналуы араластырғыш камерасына бензиннің орнына судың түсуіне әке- луі мүмкін және қозғалтқыш тоқтайды (өшіп қалады).Жанармай сүзгі-тұндырғышы. Бензинді механикалық қоспа- лар мен судан бастапқы қаралап тазартуға жанармай сүзгі-тұнды- рғышы (7.16 сур., а) қолданылады.Сүзгі-тұндырғышы тартпалы бұранданың көмегімен корпусты қақпақпен 3 байланастыруға арналған өзекті корпустан тұрады. Өзекке қақпаққа 3 серіппені жабыстырған сүзгілеуші элемент 5 кигізіледі. Өзектегі қалдықты ағызу үшін тығынмен 7 жабылатын радиалды және шығыс саңылаулар орындалған.Сүзгі элементі үстінен корпустың элементімен, ал астынан тіреуіш тығырықпен жабылған сүзгілеуші тілімдерден 9 тұрады. Сүзгі элементі екі бағанаға жиналады. Сүзгі тілімдері мен эле- менті корпусы сүзгіленген жанармай 8 өткелі арнасын құрайтын саңылаудан тұрады. Бұл арналардың асты тіреуіш тығырығымен жабылған.             сур. Жанармай сүзгілері:а — қаралап тазарту; б және в — ақтап тазарту: 1, 11 — корпус; 2, 4, 10, 12 — арналар; 3 —қақпақ; 5, 13 — сүзгі элементтері; 6 — дөңесшелер; 7 — тығын; 8 — арналар; 9 — сүзгі тілімдері; 14 — тұндырғыш; 15 — ұстағыш; 16 — құлақты сомын. Сүзгі тілімдерінде тілімдерді бір-біріне нығыз жанасуын алдын алатын дөңестері 6 бар. Жанармай сүзгі ішіне жанармай багынан жанармай беру түтікшесі жалғастығына байланыстырылған саңы- лау 4 арқылы енгізіледі. Сүзгіленген жанармай саңылау 2 арқылы апарылады.Сүзгі-тұндырғыш келесі үлгіде жұмыс істейді. Жанармай сүз- гіге жанармай сорғысымен түзілетін ыдыраудың әсерімен түседі. Егер жанармайда су болған жағдайда, онда ол түбіне түсіріледі, өйткені, ол бензинге қарағанда үлкен үлес шамасына ие. Бензин сүзгі тілімдері арасындағы тесіктер арқылы элементтің сырты мен ішіне өтеді. Тесіктерге қарағанда барынша үлкен механикалық бөлшектер ұсталынады, ал тазартылған бензин бензин сорғысына түседі. Тұнбаны шығаруды ағызу саңылауының тығыны 7 атқара- ды. Сүзгі тілімдерінің арасындағы саңылау 0,05 мм құрайды.Жанармайды ақтап тазарту сүзгісі. Ұсақ механикалық бөл- шектер сүзгі-тұндырғышының сүзгі элементі арқылы және сорғы- ның кіріс арнасының торлы сүзгісі арқылы өтуі мүмкін. Жанар- майды ұсақ механикалық қоспалардан тазартуды ақтап тазарту сүзгісі атқарады.Сүзгі корпусы 11 (7.16 сур., б және в) мен тұндырғыш-стақа- нынан 14 тұрады. Бұлар өзара рокер, ұстағыш 15 және құлақты со- мынның 16 көмегімен байланысқан. Корпус пен тұндырғыштың арасында жанармайдың ағуын алдын алатын төсем қойылған. Сүзгілеу элементі 13 кеуек керамикалық стақан түрінде әзірленуі мүмкін. Сондай-ақ, ойылған алюминий стақанына жез тор ора- тылып, серіппемен бекітілген торлы сүзгі элементтері де қолда- нылады. Соңғы кезде кеуек қағазынан жасалған сүзгі элементі қолданылады. 13.Жанармай бактарыАвтомобильдерге бір, екі және одан да көп жанармай бакта- рын орнатуға болады. Бактар сыйымдылығы автомобиль жүрісін 400...600 км кем емес қамтамасыз етуі керек. Автомобильдердің көбінің жанармай багы құрыш және таңбаланған. Олар ішкі беті қорғасындалған екі дәнекерлеу бөліктен тұрады. Жүк автомо- бильдерінің жанармай багының ішінде аралық қалқанды бола- ды. Ол нашар жолдарда бензиннің шалпылдауын төмендетеді. Бұл біріншіден бак қабырғаларын гидравликалық соққылар мен бүлінуден сақтайды, екіншіден, бензин шалпылдауы кезінде жа- нармай багының ұшқынды разряды мен жарылысын шақыруға қабілетті және электр қуатының жиналуына әкелетін молекуляр- лық жанасудың алдын алады.Жеңіл автомобильдердің жанармай бактары жүксалғышқа немесе автомобиль шанағының астына орнатылады. Жүк авто- мобильдерінің жанармай багы шанақтың сол жақ астына немесе жүргізуші кабинасының астына орнатылады. Егер бак саны біре- уден артық болса, олар тек сол жаққа ғана емес, шанақтың оң жақ астына да орнатылуы мүмкін. «ГАЗель» автомобилінің кейбір мо- дельдерінде жанармай багы пластмассадан дайындалады.Бактарды тіреуіштерге болат таспалармен бекітеді (7.17 сур.), ал олардың астына 3 және 5 төсемі төселеді. Тұнбаны ағызу үшін төсемді 2 тығындармен 1 жабылатын саңылаулар болады. Бакқа жанармай деңгейі 13 көрсеткіші, сондай-ақ, бактан жанармайды жинауға арналған түтікшелер және жанармайдың бір бөлігін кар- бюратордан бакқа қайтару үшін қадаға орнатылады. Жанармайды жинауға арналған түтікшеде торлы сүзгі 10 бар.Жанармайды құю үшін жанармай багында құю қылтасы бола- ды. Жүк автомобильдерінде құюды жеңілдету үшін қылтаға тор- лы сүзгілі жылжымалы қылта орнатылуы мүмкін.Жүк автомобильдері жанармай багының құю қылталары бак ішінде атмосфералық қысымды сақтап тұру үшін бу және ауа кла- пандары тығындарымен жабылады.Бактағы бензин мөлшерінің төмендеуі кезінде ыдырау пай- да болуы мүмкін, бұл қозғалтқыш жұмысының ауытқуына әке- леді. Бак ішіндегі қысымның атмосфералықтан 2...4 кПа–ға дей- ін төмендеуі кезінде енгізу ауа клапаны ашылады және бакқа қақпақтағы саңылау арқылы атмосфералық ауа енеді.  7.17.-сурет. Жанармай шаны1 — ағу тығыны; 2 — ағу тығыны төсемі; 3, 5, 14 — төсемдер; 4 — таспа; 6 — жақтауға бак тіреуішін бекіту; 7 — жанармайды жинау және ағызудың сүзгілі фланеці; 8 — серіппе; 9, 11 — фланецтер; 10 — сүзгі; 12 — штифт; 13 — жанармай деңгейінің электр көрсеткіш қадағасы Жылдың ыстық кезеңінде автомобильдің жұмыс істеуі кезінде бензиннің қарқынды булануы орын алады және бактағы қысым көтеріледі. Артық қысымның алдын алуды шығару бу клапаны атқарады. Егер бак ішіндегі қысым атмосфералық деңгейден асып кетіп және 110...118 кПа-ға жетсе, шығару клапаны серіп- пені сығымдап ашады және бензин буының бір жартысын атмос- фераға жібереді.Жеңіл көліктер жанармай багының құю қылтасы, ереже бой- ынша, саңылаусыз бұрандалы тығындармен жабылады. Жеңіл ав- томобильдердің көпшілігінің карбю-раторлары жанармай багына артық жанармайды құятын келте құбыры болады. Бұл түтікшелер арқылы бактағы атмосфералық қысым сақталады.ВАЗ-2110, -2111, -2112 және кейбір басқа автомобильдерде бакқа шлангпен байланысқан бөлшектенбейтін сепараторы бо- лады. Бензиннің булануы есебінде қысым артқан кезде бу шланг бойымен сепараторға түседі, конденсацияланады және жанармай багына қайта оралады.Тығындарда жоғалудың алдын алатын шынжырша болуы мүмкін. 14.Ауа сүзгілеріБір сағат жұмыс істеген қозғалтқыштар 200-ден 350 м3 ауаны пайдаланады. Ауаның құрамында көп мөлшерде шаң болады. Егер бұл шаң қозғалтқышқа түсетін болса, онда ол цилиндрде маймен араласады және цилиндрлі піспекті топтар, сондай-ақ, клапан- дық механизмнің қарқынды тозуына әкелетін абразивті қоспаға айналады. Карбюраторға енетін шаң жиклерлердің бітелуіне, жа- нармай қоспасы сапасының өзгеруіне, қуаттылықтың құлауы мен қозғалтқыш тиімділігінің түсуіне әкелуі мүмкін.Ауаны тазартуға ауа сүзгілері пайдаланылады. Жеңіл автомо- бильдері қозғалтқыштарында негізінен құрғақ сүзгі элементі барсур. Құрғақ ауа сүзгісі:1 — сүзгі корпусы тіреуіш бекіткіші; 2 — сүзгі корпусы; 3 — қақпақ тіре- уіш бекіткіші; 4 — сүзгі элементі; 5 — қақпақ қондырғысының тілі; 6 — қақпақ; 7 — қақпақтың сомын бекіткіші; 8 — тығырық; 9 — картер венти- ляциясының жоғарғы созу шангісі; 10 — ауа тартқыш; 11 — жылытылған ауаның гофрирленген шлангісі; 12 — ауа тартқышы жапқышының шағын тұтқышы; 13 — жоғарғы созу шлангісінің келте құбыры ауа сүзгілері қолданылады, ал жүк автомобильдері қозғалтқышта- рында көбіне көп инерциялық-майлы ауа сүзгілері орнатылады.Ауа сүзгілеріне келесі талаптар қойылады:ауаны шаңнан тазартудың тиімділігі;шағын гидравликалық қарсылық;қажетті шаң сыйымдылық;жұмыс сенімділігі мен қызмет көрсетудің қолайлылығы;құрылма технологиялылығы.Ауа сүзгілері ауаны 95...96% дейін тазартады, осының арқа- сында айтарлықтай шаңданған жағдайда, тетіктердің ескіруі 1,5-2 есеге азаяды.Құрғақ ауа сүзгілері. Құрғақ сүзгілер карбюраторға тіреуіштің 1 көмегімен бекітілетін корпустан 2 тұрады (7.18 сур.). Корпус тіреуішке 3 бекітілген қақпақпен 6 жабылады. Корпуста қағаз сүз- гі элементі 4 орнатылған. Қақпақ тығырық 8 арқылы сомынмен 7 бекітіледі. Қозғалтқыш картерін вентиляциялау үшін қақпақта оған шланг 9 бекітілген келте құбыры бар. Сүзгі 2 корпусына ауа ауатартқыш 10 арқылы енеді. Жылытылған ауаны алу үшін гофрирленген шланг 11 пен ауа тартқышы жапқышының шағын тұтқышы 12 болады. Шланг 9 келте құбырға 13 жалғанады.Ауа тартқыш арқылы ауа корпус ішіне енеді және сүзгі эле- ментінің ұсақ тесіктері арқылы өтеді; бұл ретте, механикалық бөлшектер сүзгі элементінің 4 бетіне тұнады. Тазартылған ауа карбюратордың араластырғыш камерасына түседі. Жылдың суық мезгілінде бензиннің жақсы булануы үшін жылытылған ауаны алу қажет. Ол үшін салқын ауаның келуін жапқышпен бөгеп, шағын тұтқышты 12 айналдыру қажет, ал гофрирленген шланг арқылы жылытылған ауа түсетін болады.Инерциялы-майлы ауа сүзгілері. Бұл сүзгілер (7.19 сур.) кор- пустан 16, қақпақ 12 пен маңайында сақиналы тесігі 14 бар сүз- гі элементінен 6 тұрады. Корпусқа пайдаланылған моторлы май толтырылған майлы ванна 2 орналасқан.Карбюратордың келте құбырына енбес бұрын ауа корпус пен қақпақ арасындағы немесе шығыршықты тесіктің 14 бойымен қабылдау терезесі арқылы сүзгі элементі 6 корпусының төменгі шетіндегі тесіктен өтуі тиіс, қуыста 17 ол 180° айналып, элемент 6 арқылы жоғары жүреді. Сүзгі элементі арқылы өте келе, ауа тағы да 180° айналады және карбюратордың араластырғыш каме- расына бағытталады. Ауа сүзгі элементінің төменгі шетіне жетіп, қозғалыс бағытын шұғыл өзгерткен кезде, механикалық бөлшек- тер инерцияның салдарынан айналып үлгермейді, майдың бетіне соғылысып, оған жабысып қалады. Ауа ағыны бірден қозғалыс бағытын өзгертіп, майдың бетінен ұсақ тамшыларды жұлып әке- теді және майда шаңмен бірге сүзгі элементіне түседі. Шаңның майда бөлшектері сүзгі элементінің жіптеріне жабысып, май тамшылары да тұрып қалады. Жиналу шамасына қарай май май   сур. Инерциялы-майлы ауа сүзгілері:а — ЗИЛ автомобилінің қозғалтқышы; б — дизельдер; 1, 11 — жалғастырғыш тетіктер; 2 — майлы ванна; 3 — шағылдырғыш; 4, 5, 10, 19, 20 — нығыздағыш төсемдер; 6 — сүзгі элементі; 7 — тартпалы бұранда; 8 — құлақты сомын; 9 — құлақты бұранда; 12 — қақпақ; 13 — компрессорға ауаны іріктеу келте құбыры; 14 — шығыршықты саңылау; 15 — шығыршықты терезе; 16 — сүзгі корпусы; 17 — қуыс; 18 — енгізу жүйесінің бәсеңдеткіш корпусы; 21 — орталық құбыр ваннасына қайта ағады, бұл жолда ол сүзгі элементі 6 мен шағыл- дырғыштағы 3 шаңды шайып өтеді.Жазғы уақытта ауа тікелей атмосферадан ауа сүзгісіне түседі, ал жылдың салқын мезгілінде –қозғалтқыш капоты кеңістігінде жылытылып түседі. Ол үшін ЗИЛ автомобилі қозғалтқышындағы ауа сүзгісі қылтасында ауа енгізгішке қысылған гофрирленген келте құбыры болады.Сүзгіге қарай ауа ағыны жапқыштың көмегімен реттеледі. Егер жапқыш төмен түсірілген болса, онда ауа атмосферадан алына- ды, ал егер жапқышты тұтқаның көмегімен көтерсе, онда ауа жұ- мыс істеп тұрған қозғалтқышта жылытылып сүзгіге беріледі. Жа- пқышты қажет қалыпта серіппе ұстап тұрады.Ауаны көп тұтынатын қозғалтқыштарда сүзгі корпусы кіру жүйесінің 18 бәсеңдеткіш корпусына сыйып кетеді. 15.Енгізу және шығару құбырларыЕнгізу құбырлары қозғалтқыш цилиндріне жанармай қоспа- сын жеткізу ісін атқарады, ал шығару құбырлары цилиндрлерден пайдаланылған газды бұру ісін атқарады.Цилиндрі V-тәрізді орналасқан қозғалтқыштардың енгізу құбы- ры цилиндр арасындағы дәлдеуде орналасқан және күрделі фор- малы болады. Құбырлар газдың көшуіне минималды қарсылық білдіруі керек. Өйткені, бұл қозғалтқыш цилиндрін толтыру ісін жақсартуға қажет.Барлық карбюраторлық қозғалтқыштардың енгізу құбырында жанармай қоспасын жылытуға арналған құрылғысы болады. Бұл мақсатта қозғалтқыш цилиндріне жанармай қоспасы берілетін ар- налар ыстық сумен жуылады. Жұмыс істеп тұрған қозғалтқышта суды және бензиннің булануын жақсарта отырып, онымен бірге жанармай қоспасын да құбырлар жылытады.Жанармай қоспасын жылытуға арналған құрылғыда «Қыс» және «Жаз» деген жазбасы бар сектор 6 орналасқан осьтің сы- ртқы шетінде жапқышы 8 болады (7.20 сур.). Сектор қажет қа- лыпта тоқтатқыш түйреуіш пен сомынның 7 көмегімен бір қа- лыпта тұрады. Сыртқы ауаның температурасы 5°С асқан кезде, жапқышты «Жаз» қалпына айналдыру қажет. Бұл ретте ол көлде- нең күйге түседі және пайдаланылған газ енгізу құбырының қа- бырғаларымен шамалы жанасып және жанармай қоспасы шамалы жылытылып тікелей бәсеңдеткішке шығады. Жапқышты қыста пайдаланғанда, оны «Қыс» қалпына айналдырады және ол шыға- ру құбырын тасалайды. Пайдаланылған газға жапқышты үстінен айналып өтуге тура келеді және бұл кезде ол енгізу құбыры қабы- рғасымен жанасып және оны айтарлықтай қарқынды жылытады. Жанармай қоспасын жылыту қажет, өйткені, карбюратордан енгізу құбырына түсетін қоспа жанармайдың барынша тамшы түріндегі бөлшегінен құралған. Олар бүтін жанармай қабықша- сын құрап, енгізу құбырының қабырғаларында тұнады. Жанар- май қабықшасы цилиндрге әрқалай енеді. Бұл жағдай жанармай қоспасы құрамының өзгертуге және қозғалтқыштың нашар жұ-мыс істеуіне әкеледі.    сур. Пайдаланылған газдың енгізу және шығару жүйесі мен жанармай қоспасын жылыту элементтері:а — енгізу және шығару құбырлары (ГАЗ-3102 «Волга» автомобилінің қозғалт- қышы); б және в —қоспаны барынша аз және көбірек жылытуға сәйкестендіріл- ген жапқыштың күйі; г — шығару жүйесі шуын бәсеңдеткіш; 1 — енгізу құбыры; 2 — карбюратор құрылғысына арналған құйылу; 3 — тежегіш механизмін ва- куумдық күшейту құбыр жалғастығына арналған саңылау; 4 — төсем; 5 — шыға- ру құбыры; 6 — жылытуды реттеу секторы; 7 — тоқтатқыш шпилькасы мен со- мыны; 8 — жапқыш; 9, 14 — бәсеңдеткіштің түбі; 10 — корпус; 11 — аралық; 12 — камера; 13 — ішкі құбыр; 15 — шығару құбыры; 16 — бәсеңдеткіштің бергі қабырғасының келте құбыры; 17 — бәсеңдеткіштің қабылдау құбырлары Алайда жанармай қоспасының артық жылытылуы да зиянды, өйткені қоспаның қатты кеңеюі кезінде цилиндрлердің салмақтық заряды азаяды, ал бұл қуатты жоғалтуға әкеледі.Шығару құбырлары шойыннан, V–тәрізді қозғалтқыштарда әрбір цилиндрлер қатарына жекелей құйылады. Қатарлы қозғал- тқыштардың шығару құбырында жанармай қоспасын жылыту деңгейін реттеу үшін жапқыш орнатылады. 16.Пайдаланылған газды шығару шуын бәсеңдеткішПайдаланылған газ қозғалтқыш цилиндрінен ауқымды қы- сымда және үлкен жылдамдықта шығады. Олар айтарлықтай энер- гияға ие және атмосферада кеңее отырып, қатты шу шығарады. Пайдаланылған газды атмосфераға шығару, жалын мен ұшқынды өшіру кезіндегі шуды азайту ісін бәсеңдеткіш атқарады.Шуды азайту үшін газдың жылдамдығы мен қысымы төмен- детіледі. Бұған пайдаланылған газдың бағыттарын бірнеше мәрте өзгерту, газ ағындарын ұсақ сыздықталған ағысқа бөлу, ағынды шағын мөлшерден үлкенге өткізу және газды салқындату арқылы қол жеткізіледі.Қарсылықты ұлғайтудың нәтижесінде газды шығаруда қозғал- тқыштың қуаттылығы 15...20% дейін жоғалады және шу қанша- лықты қарқынды өшірілсе, қуаттылық соншалықты көп жоғалады. Тура ағындық типті пайдаланылған газдың шуын бәсеңдеткіш (7.20 сур. қараңыз) резонаторлы және кеңейткіш камерасынан тұрады, одан өткеннен кейін газдың лүпілі тегістеледі және олар шығару құбырынан 15 дыбыссыз жұлынады. Бәсеңдеткіш кон- струкциясы бөлшектелмейді және өзара дәнекерленген құрыш таңбаланған тетіктерден тұрады. Бәсеңдеткіштің қабылдау құ- бырлары 17 мен шығару құбыры 15 бәсеңдеткіш түбіндегі кел- те құбырға қатты бекітіледі. Бәсеңдеткіш корпусының 10 ішінде арасында кеңейткіш камералары 12 орнатылған бірнеше аралық11 бар.ВАЗ қозғалтқышының бәсеңдеткіші қосымша және негізгі корпустардан, ішкі тесілген құбырдан, бүтін және тесілген ара- лықтардан тұрады.Автомобильдердің түрлі моделіндегі бәсеңдеткіштер құрылы- сы мен жұмыс принциптері негізінен бірдей. 17.Пайдаланылған газды бейтараптандыруАвтомобиль қозғалтқыштарының пайдаланылған газының құрамы қоршаған ортаны ластауға айтарлықтай әсер етеді. Ласта- удың басты себебі жанармайдың толықтай жанбауы. Сондай-ақ, қозғалтқыштың жану камералары өзіндік хими- ялық реакторлар болып табылады, өз кезегінде ол улы заттарды синтездеп, оларды атмосфераға тастайды.Ішкі жану қозғалтқыштарындағы пайдаланылған газдың құра- мында 170 жоғары зиянды құрамдас бар, оның ішінде көміртек тотығы, көмірсутек, азот және күкірт тотығы, қорғасын мен қара күйесі бар қатты қалдықтар. Атмосфераға көмірсутектің түсуі қозғалтқыштың жұмыс істеуі кезінде ғана емес, бензинді құю кезінде де болады. Экологиялық ұйымдардың ақпараты бойынша, Мәскеуде бір тәулікте 300 т бензин буланады. Бұл ауаның 200 мың м3-ге дейін ластануына әкеледі.Ауаның ластану деңгейін төмендету үшін пайдаланылған газдың құрамында көміртек тотығы МЕМСТ талаптарына жау- ап бермейтін қозғалтқыштарды пайдалануға тыйым салынады. Қолданыстағы нормалар бойынша бос жүрісте қозғалтқыштарды сынау кезінде көміртек құрамы 1,5 %-дан, ал айналым жиілігі жұ- мысында — 1,0% аспауы тиіс. Бос жүріс, екпін мен айналымдар- ды жылдамдату режимінде атмосфераға көбіне көміртек тотығы лақтырылады. Қозғалтқыштың нашар жанармай қоспасында жұ- мыс істеуі кезінде пайдаланылған газдың құрамында азот тотығы көбірек болады.Зияндылықты азайтудың жолдары белгілі, оларды тізбектеп өтсек:қозғалтқыштың бір бөлігін газ жанармайына ауыстыру;карбюраторлар және тұтандыру жүйесін мұқият реттеу;карбюратордың жанармай багы мен қалтқылы камерасынан жанармай мен будың ағуын жою;картер вентиляциясының жабық жүйесін қолдану;пайдаланылған газда қайта айналымды қолдану;іиінді біліктің айналым жиілігі мен сығу дәрежесіне қарай қозғалтқышты дефорсирлеу.Сығу дәрежесі төмендетілген кезде жану температурасы да азаяды, осының салдарынан азот тотығын лақтыру да төмендейді. Мұндай қозғалтқыштарда этилді бензинді пайдаланудың қажеті жоқ. Сәйкесінше, қорғасынның зиянды тотығын лақтыру да аза- яды. Қорғасын тотығы шырышты қабыққа әсер ете отырып, ауыр улануды шақырады және адамның ағзасына түссе, оны шығару мүмкін емес. Біртіндеп жинала береді, ал бұл денсаулыққа қауіпті концентрация әкеледі. 18.Жанармайды үлестіріп бүрку жүйесіАталған жүйе ВАЗ-2110, -2111 және -2112 автомобильдерінде қолданылады. Ол электр жанармай сорғысы жөнделетін жанар- май багынан тұрады. Жанармай сорғыдан қысымды реттеуіш арқылы бүріккішке беріледі, ал ол жанармайды газ таратқыш ме- ханизмінің енгізу клапанының маңында енгізу құбырына бүркіп енгізеді. Қысымды реттегіш инжектордағы қысымды 0,29 Мпа (2,9 кг/см2) маңында сақтап тұруды атқарады.Жанармайды үлестіріп бүрку жүйесі электрондық басқару блогы мен қадаға қатарынан тұрады. Электрондық басқару жүй- есі қадаға белгілерін қабылдап, оларды өңдейді және жанармай- ды бүрку үшін бүріккішті (электр магниттік клапандар) қай кезде ашу уақытын есептеп шығарады.Бүріккіштер жанармайды ұсақ тозаңдатылған күйде енгізу клапанының бастиегіне қарай бүркиді, бұл жерде ол жылытылып, жылдам буланады және жану камерасына ашық енгізу клапаны арқылы сорылады. Бүріккіштің клапаны электр импульсін беруді тоқтату сәтінде жанармай беруді де тоқтатады.Жанармайды үлестіріп бүрку жүйесінің басымдығы қозғал- тқыштың айтарлықтай тиімді жұмысы мен оны жылдың салқын мезгілінде жеңіл іске қосуы болып табылады.Инжекторлық қозғалтқыштың кемшілігі жоғарғы сұрыпты бензинді құю, айтарлықтай күрделі техникалық қызмет көрсе- ту, қызмет мерзімінің қысқару болып табылады. Төмен сұрыпты бензиндерде жұмыс істеу қадағалардың уақытынан бұрын істен шығуына әкеп соғады. Жүйенің кейбір элементтері 80...120 км жүрістен кейін-ақ істен шығып жатады. Ереже бойынша, бүрік- кіштің қызмет көрсету мерзімі 60.80 мың км жүрістен аспайды. Бақылау сұрақтарыҚуат көзі жүйесінің негізгі құралдарының міндеті мен құрылысын түсіндіріңіз.Автомобильді карбюраторлық қозғалтқыштарға арналған жанармай түрінде бензиндердің қандай түрлері қолданылады?Жанармай қоспасы құрамдарын атаңыз.Жұмыс қоспасының детонациясы деген не? Қалыпты жану және детонация кезінде жұмыс қоспасының жануының та- рау жылдамдығы қандай? Бұл ретте максималды қысым қандай болады?Қарапайым карбюратордың міндетін, құрылысын және жұмысын түсіндіріңіз.Түрлі карбюраторлардың бос жүріс жүйесінің міндетін, құрылысын және жұмысын түсіндіріңіз.Түрлі карбюраторлардың мөлшерлеуіш басты жүйесінің міндетін, құрылысын және жұмысын түсіндіріңіз.Экономайзерлер мен эконостаттардың міндетін, құрылы- сын және жұмысын түсіндіріңіз.Тездеткіш сорғылардың міндетін, құрылысын және жұмы- сын түсіндіріңіз. Қосу тетіктерінің міндеті мен құрылысын түсіндіріңіз. Суық қозғалтқышты қосқан кездегі карбюраторлардың жұмысы туралы айтып беріңіз.Жанармай сорғысының міндетін, құрылысын және жұмы- сын түсіндіріңіз.Сүзгі-тұндырғыш пен жанармайды ақтап тазарту сүз- гілерінің міндетін, құрылысын және жұмысын түсіндіріңіз.Иінді білік айналымының максималды жиілігінің пневма- тикалық ортадан тепкіш шектегіштерінің міндетін, құрылысын және жұмысын түсіндіріңіз.Ауыспалы қағаз сүзгі элементі бар және инерциялық-май типті ауа сүзгілерінің міндетін, құрылысын және жұмысын түсін- діріңіз.Бәсеңдеткіштің міндетін, құрылысын және жұмысын түсіндіріңіз.Жанармайдың тарату бүркуі бар бензинді қозғалтқыштар- дың қуаттау жүйесінің міндетін, артықшылықтары мен кемшілік- терін түсіндіріңіз. 8.т а р а уГАЗ БАЛЛОНДЫ АВТОМОБИЛЬДЕРІНІҢ ҚУАТТАУ ЖҮЙЕСІ    Газ баллонды автомобильдерде қолданылатын газдардың жалпы сипаттамасыҚазіргі уақытта екі түрлі газ баллонды автомобильдер шыға- рылады: ЗИЛ-431810 және -431610. Жанармай ретінде арнайы сығымдалған және сұйылтылған газдар қолданылады. Қуатта- нудың резервтік жүйесі бензинді қолданады. Жанармай бензин багының сыйымдылығы 10 л және газ жанармайы толығымен шығындалғанда, қысқа мерзімді жұмысқа немесе қоршаған ауа- ның төмен температурасы кезінде қозғалтқышты қосу үшін ар- налған.ЗИЛ-431610 автомобильдері сығымдалған газ жанармайында және А-76 маркалы бензинмен жүруге арналған. Қуаттау бензин жүйесінің ЗИЛ-431410 карбюраторлы қозғалтқышының қуаттау жүйесінен азғантай айырмашылығы бар. Олар жанармай сорғысы мен карбюратордың калтқы камерасының арасында орналасқан электр магнитті клапанның және барлық режимдерде газды жет- кізу құрылғысынан құралады.Сұйылту деп қалыпты температура кезінде және қысымы 1,6 МПа (16 кгс/см2) дейін жеткенде сұйықтыққа айналатын газдары аталады.Сығымдалған деп газ тәрізді қалыпты қоршаған ортаның қа- лыпты температурасында және олар кез келген қысымға дейін сығылған кезде сақтайтын газдар аталады. Негізінде сығылу қы- сымы 20 МПа (200 кгс/см2) дейін жетеді.Сұйылтылған газдар. Автомобиль қозғалтқыштарына қол- данылатын сұйылтылған немесе сұйық газдардың құрамына бу- тилен, пропилен, этан және этилен қосылған бутан мен пропан кіреді. Сұйытылған газ қысымы көлемінің маңызды практикалық мағынасы бар. Бір жағынан, баллонның ішіндегі қысым мейлінше төмен болу қажет. Өйткені, бұл жағдайда жұқа қабырғалы, демек жеңілірек баллондарды қолдануға болады. Екінші жағынан, кез келген температурада баллондағы сұйылтылған газдың қысымы қозғалтқышқа жанармайды жеткізуді және газ аппаратурасының жұмысын қамтамасыз ету үшін жеткілікті болуы қажет.Пропан (сондай-ақ, пропилен) кез келген климаттық жағдай- ларда баллондағы қысымның қанағаттанарлық көлемін қамтама- сыз етеді. Таза күйдегі бутан тек ыстық климатты аудандарда қол- дануға жарамды, өйткені ауа температурасы 0 °С төмен болса ол баллондағы артық қысымды қамтамасыз етпейді. Этан қысымды арттыру үшін азғантай қоспалар түрінде сұйылтылған газдарда қолданылады.Сұйылтылған газдардың негізі өндірушілері:мұнай газдарынан бензин өндіретін газолин зауыттары; бензиннен өндірілген сұйылтылған газдың шығымы 50 % дейін құрайды;бастапқы шикізаттан салмағы бойынша 3 % дейін жанама өнім ретінде сұйылтылған газдар алынатын крекинг-зауыттары;тас көмірден бензин өндіретін зауыттар; негізгі өнімнің сал- мағынан сұйылтылған газдың шығымы 10... 12%-ға дейін.Сұйылтылған газдарға қойылатын негізгі талаптар:құрамының климаттық жағдайларға сәйкестігі;ластайтын және зиянды қоспалардың шектелген құрамының қатаң сақталуы.Ауаның өте төмен температурасы кезінде сұйылтылған газы бар баллондағы қысым 0,2 МПа-дан (2 кгс/см2) төмен болмауы, өте жоғарыда — 1,6 МПа-дан (16 кгс/см2) аспауы тиіс. Күкіртті қосындылардың шекті құрамы 0,15 %-ды құрайды. Газдың құра- мында су, механикалық қоспалар, суда еритін қышқылдар, сіл- тілер және шайырлы заттар болмауы керек.Сығылған газдар. Бұндай газдар табиғи, мұнай және кәріздік болып бөлінеді.Табиғи газдар бұрғы газ ұңғымаларынан өндіріледі. Табиғи газдар құрамы бойынша біртекті, көп жағдайларда ластайтын және зиянды қоспалары болмайды, жоғары детонацияға қарсы ерекшелігі бар және арзан.Мұнай газдары мұнайды өндіру, мұнай айыру және крекингті зауыттарда мұнайды қайта өңдеу және газолин зауыттарында мұнай газдарынан бензинді өндіру кезінде жанама өнім ретінде алынады. Мұнай газдары құрамы бойынша табиғи газдарға қа- рағанда біртектіден аздау және қоспалармен көбірек ластанған. Олардың жылу шығару мүмкіндігі табиғи газдардың жылу шыға- ру мүмкіндігінен жоғары, өйткені олардың құрамында ауыр газ- дар көбірек.Кәріздік газдар ірі қалалардағы арнайы станциялардың кәріз ағын суларын қайта өңдеу кезінде газдар бөлінеді. Бұл газдар не- гізінде метан мен көмір қышқыл газынан құралған. 100 000 адам халқына қызмет көрсететін, ағын суларды қайта өңдеу станцияла- рынан шығатын кәріздік газ тәулігіне 2500 м3 құрайды, яғни 2000 л бензинді алмастырады.Сығылған газдардың әртүрлі түрлерін салыстыру. Құра- мында метан және біршама күрделі көмірсутегі бар газдар авто- мобильдер үшін жанармайдың ең жақсы түрі болып табылады. Керісінше, сутегі және көміртек тотығы көп болған жағдайда, олар төмен жылу шығару мүмкіндігіне ие және сондықтан авто- мобиль жанармайы ретінде қолдануы төмендеу. Сұйылтылған және сығылған газдарды салыстыру. Жоға- ры калориялы сығылған газдар қалай болса, сұйылтылған бу- тан-пропанды газдар да автомобиль қозғалтқыштары үшін солай жоғары сапалы жанармай болып табылады.Бірақ сұйылтылған газдар сығылған газдарға қарағанда елеулі артықшылықтары бар:жұмыс қысымы едәуір төменірек (20 Мпа қарсы 1,6 Мпа дей- ін), бұл жеңілірек және арзандау баллондар мен газ құбырларын қолдануға жол береді;теміржол және автомобиль цистерналарында кез келген ара қашықтыққа тасымалдау мүмкіндігі; сығылған газдарды тасы- малдау іс жүзінде жүзеге асырылмаған;күрделі жабдықтарды талап етпейтін арзандау және қарапай- ым газ құю құрылыстары; баллондарды сығылған газбен толтыру жоғары қысымды компрессорлармен қамтылған газ толтыру стан- цияларында жүзеге асыру мүмкін;сапарлар қашықтығының өсуі және сығылған газдарда жұ- мыс жасайтын газ баллонды автомобильдердің зор пайдалы жүк көтергіштігі.Сығылған газдардың, өз кезегінде сұйылтылғандардың алдын- да артықшылықтары бар:ол арзан, жергілікті жанармайдың аз қолданылатын түрі; сұй- ылтылған газдар керісінше өте қымбат өнім болып табылады, өн- дірісте құнды химиялық заттар, жоғары сұрыпты бензиндер қата- рында, тұрмыстық мақсаттарда және т.б. қолданылады;табиғи және өндірістік газдар көздері елдің түрлі аумақта- рында орналасқан, сондықтан осы аймақтарға сұйық жанармайды едәуір қысқартуға жол береді; сығылған газдары бар станциялар аз таралған.Автомобиль көлігі үшін газдың жергілікті көздерінің болуы- на және газбен қамтуды ұйымдастыру мүмкіндігіне қарай сұйыл- тылған газдарды пайдалануға қаншалықты дұрыс болса, сығылған газға да дәл солай.Газ жанармайының бензинмен салыстырғандағы ар- тықшылығы. Жанармай газының бензиннің алдындағы ар- тықшылықтары мынадай:жанармайдың ауамен жеңілірек және толығырақ араласуы;жанармайдың қозғалтқыштың жеке цилиндрлеріне біркелкі таратылуы;картерлі майдың жанармайымен сұйылтылуының және ци- линдрлер қабырғаларынан май қабықшасының шайылуының то- лығымен жоқтығы;піспектерде, клапандарда және жағу камераларының қабы- рғаларында күйікті азайту;бензинмен жұмыс істегенге қарағанда толық жанғаннан кейін пайдаланған газдардың уландырғыштығының төмендігі;қозғалтқыштың цилиндрлі піспекті тобы бөлшектері тозуы- ның едәуір азаюы; Газ тәрізді жанармайдың дүмпуге қарсы жоғары ерекшелік- тері және осымен байланысқан қозғалтқыштағы сығылу дәреже- сін едәуір арттыру мүмкіндігі, ол қуаттылықты арттырады және жанармайдың шығынын азайтады.Автомобиль қозғалтқыштары үшін жанармай ретінде жанармай газдарының кемшіліктері. Автомобиль қозғал- тқыштары үшін жанармай ретінде жанармай газдарында мынадай кемшіліктер бар:жанармайды беру жүйесінің күрделенуі және қымбаттауы, өйткені газ баллондары өздерінің арматураларымен, газ құбырла- ры және газ аппаратурасы конструкциясы бойынша күрделілеу, бензин багына, бензин құбырына және бензин сорғысына қа- рағанда қымбаттау және ауырлау;бензин қозғалтқышын қандай да бір қайта жөндеусіз газға ауыстыру кезінде қуаттылықтың азаюы. Газ-ауа қоспасының бен- зин-ауа қоспасымен салыстырғанда төмен жылу өткізгіштігімен және қозғалтқыш цилиндрлерінің кіріс құбыр желісіне жанармай қоспасының жоғары температураның әсерінен толуының нашар- лауына байланысты.Газда жұмыс істегендегі жанармай қоспасының температура- сы бензинде жұмыс істегенмен салыстырғанда 15...20°С жоғары, өйткені карбюратордағы және кіріс құбыр желісіндегі бензиннің булануына жылудың кейбір мөлшері шығындалады.Жанармай қоспасының бірдей құрамында газ-ауа қоспасының жылу шығару мүмкіндігі көміртегі қышқылын санамағанда, газ- дардың барлық түрлері үшін бензин-ауа қоспасының жылу шыға- ру мүмкіндігінен төмен: табиғи газ үшін 9 %, кокс газы үшін 10%, сұйылтылған газдар үшін 2.3 %.Бензинмен жұмыс істеу кезінде қажетті кіріс құбыр желісін жылыту газдардың барлық түрлерімен жұмыс кезінде зиянды, өй- ткені қуаттылықты 4.6 %-ға дейін төмендетеді.Қозғалтқыш қуаттылығы оны бензиннен газға қайта жөнде- усіз алмастыру кезінде төмендеуі байқалады: сұйылтылған газдар үшін 5.9%, сығылған газдар үшін 13.21 %.Қозғалтқыш қуаттылығының төмендеуі, сондай-ақ оның жа- нармай үнемделуі газда жұмыс істеу кезінде сығу дәрежесін арттырса, кіріс құбыр желісін шығыстан бөлсе, арнайы газ ажы- ратқышын орнатса, толығымен жойылуы мүмкін. Осы өзгері- стерді енгізу қуаттылық пен газда жұмыс істеу кезінде қозғал- тқыштың үнемділігін сақтап қана қоймай, оның маңыздылығын арттырады. 2.Қозғалтқыштың газ баллонды қондырғыдан қоректену жүйесінің сызбасыКарбюраторлық қозғалтқыш. Карбюраторлық қозғал- тқыштың газды жанармаймен жұмыс істеуі дәл бензинмен жұмыс істегендей. Шығарылатын газ баллонды автокөліктердің көпшілі- гі негізінен екі жанармай түрінде де жұмыс істеуге арналған. ЗИЛ-431610 автокөлігінде сығымдалған газға арналған 8 бал- лон орналасқан. Баллондардағы газдың ең жоғарғы қысымы 20 МПа (200 кгс/см2). Қозғалтқыштың бензинмен қоректенуі үшін сыйымдылығы 170 литрлік бак орналастырылған. Бензин марка- сы А-76.Бұл автокөліктің газ баллонды қондырғысы екі секциядан тұрады: алдыңғы 14 төрт баллонмен, артқы 13 үш баллонмен. (8.1 сур ). Артқы және алдыңғы секциялардың арасына тағы да бір баллон орналастырылады. Барлық баллондар құбыр желісі 12 арқылы жалғасқан. Ал секциядағы баллондар түтікшелермен жалғанған 11. Жоғарғы қысымды құбыр желісінде шығыс шұрасы 8, толтырғыш шұра 9, жоғарғы қысым монометрі 10 орналасқан. Баллоннан қысымдалған газ шығу барысында көп мөлшерде жылу жұтылады, сондықтан газ құбыр желісінде орналасты- рылған арнайы ысытқышта ысытылады. 7. Қысымды түсіру үшін жоғарғы қысымды редуктор орналастырылған 17. Газды механи- калық қоспалар мен қақтан тазарту жұмыстары газды сүзгісі бар электромагнитті клапанда іске асырылады 16. Газ қысымын ат- мосфералыққа дейін түсіру үшін екі сатылы төменгі қысымды ре- дуктор орналасқан 20. Газдың төменгі қысымын бақылау төменгі қысымды манометр арқылы жүзеге асырылады 19. Газды редук- тордағы атмосфералық қысым қуысынан газ ыдыру арқылы 5 құ- быршекпен карбюратор - араластырғышқа беріледі 3.8.1. сур. ЗИЛ-431610 автокөлігінің қысымдалған газына арналған автокөліктік газ баллонды қондырғы сызбасы:1 — бензин сорғысы; 2 – бензин сүзгісі бар электромагнитті клапан; 3 — карбю- ратор-араластырғыш; 4 — кіріс құбыры ; 5 — карбюратор-араластырғышқа газ беру шлангісі ; 6 — бензинді сүзгі-тұндырғыш; 7 — баллоннан жылытқышқа қарай құбыр ; 8 — шығыс шұрасы; 9 — толықтырғыш шұра; 10 — жоғарғы қысымды манометр; 11 — баллондарды байланыстыратын түтікшелер ; 12 — секцияларды байланыстыратын құбыр желісі ; 13 — баллондардың артқы сек- циясы; 14 — баллондардың алдыңғы секциясы; 15 — бензин багы; 16 — газды сүзгісі бар электромагнит; 17 — жоғарғы қысым редукторы; 18 — сүзгіден төменгі қысым редукторына бағытталған түтікше ; 19 — төменгі қысым ма- нометрі; 20 — төменгі қысым редуктоы; 21 — ваакум жинақтау түтікшесі ; 22 — бос жүріс түтікшесі ; 23 — қозғалтқыш Баллондардағы газ жүйеге екі ілмекті құрылғы арқылы жүзеге асады : шығыс шұрасы 8 және газды сүзгісі бар электромагнитті клапан 16.Қозғалтқышты іске қоспас бұрын шығыс шұрасын ашу керек 8 және жоғарғы қысым монометрі арқылы 10 баллонда газдың бар- жоғын анықтау керек. Газ құбыр желісі арылы газ жылытқышқа өтеді, содан кейін автоматты түрде қысымды 20 МПа (200 кгс/см2)-ден 1,0.. .1,2 МПа (10... 12 кгс/см2)-ға дейін түсіретін жоғарғы қысым редукторына беріледі.Қозғалтқыштыіскеқосуүшін, жанармайдыңажыратып-қосқыш түрін «газ» қалпына қою керек. Ажыратып-қосқыштың осы қал- пында жоғарғы қысымды редуктордан шыққан газ төменгі қы- сымды редуктордың бірінші сатысына кеп түседі. Бұл редуктор- дың екінші сатысын толтыру үшін, мәжбүрлі түрде клапанды ашып, газды бірінші сатыдан екіншіге жіберу керек. Редуктордың бірінші сатысында осы қалыптағы газ қысымы 150.200 кПа, мөл- шерінде болады, ал екінші сатыда атмосфералыққа дейін төмен- дейді. Стартермен оталдыруды қосқан соң және қозғалтқышты қосқан соң цилиндрдағы газ ыдырау арқылы шланг арқылы екін- ші сатыдан карбюратордың араласқыш камерасына келеді, ал ол жерден кіріс түтікшелеріне және қозғалтқыш цилиндрлеріне түседі.Қозғалтқыштың бензинмен жұмыс істеуі үшін газ баллонды автокөлікте бензин багы, сүзгі-тұндырғыш, бензинді сорғы және барлық қажетті құралдар мен жүйелер бар.Дизель. КамАЗ-740 автокөлігінің қозғалтқыштары газды-ди- зельді кезең бойынша қысылған табиғи газбен де жұмыс істей алады. Аталған жүйе дизельдің дизельді отынымен де, табиғи газ (метан) қоспасымен де, таза дизельді отын түрімен де жұмыс істеуін қамтиды. Сығылған газ платформа астындағы он (сегіз) құрыш баллондарда сақталады.Айқастырмада орналасқан шығыс шұрасын ашқан кезде, газ құбыр желісі арқылы жылытқышқа барады, ары қарай газ қысы- мын 0,95…1,1 МПа (9,5...11 кгс/см2) дейін төмендететін жоғарғы қысым редукторына барады. Редуктордан газ электромагнитті клапанға беріледі. Клапанның қылтасында алюминий қақпағы бар алмалы киіз сүзгі орналасқан. Электр клапанды іске қосқан кезде, газ екі сатылы төменгі қысым редукторының қылтасына түседі, ол жерде газ қысымы қосымша төмендейді. Белгілі диа- метрдегі мөлшерлеу шайбасы арқылы. Газ құбыр желісі арқылы екі сатылы редуктордан газды дозаторға түседі, ол жерде газ ара- ластырғыш диффузорға қажетті газ мөлшері беріледі. Араласты- рғышта газ ауа түтікшесі арқылы келіп тұрған ауамен араласады. Газды ауалы қоспа цилиндрлерге түсіп, піспекпен сығылып, сығылу тактісінің соңында ол жерден бүріккіш арқылы дизельді отынның -«тұтандырғыш дозасы» -шашырайды, ол газдан бұрын жанады және газды ауа қоспасын тұтастай жандырады. Газ жүйесінің жұмысы жүргізушінің кабинасында орналасқан төменгі қысым манометрімен бақыланады. Төменгі қысымды ре- дуктордың бірінші сатысынан соңғы қысым 0,2...0,22 МПа (2...2,2 кгс/см2) болуы керек. Баллондардағы газ қысымы 25 МПа (250 кгс/см2) қысымға есептелген және бірінші баллонда орналасқан манометрмен бақыланады 13.Баллондардың орналасатын жері, автокөліктің түріне байла- нысты.Бортты автокөліктерде олар платформаның бойлық білеуін- де орналасқан және ол жерге тіреуіштер мен қамыттар арқылы бекітіледі, ал тартқышта көлікте – автокөлік рамасына жиылма- лы басқыш арқылы бекіген, кабина артындағы ұстауышта орна- ласқан. Өзі аударғыш көліктерде бес баллон кабина артында, үш баллон тірегіштегі платформа астында орналасқан. Шасси көлік- терде баллондар раманың лонжерондарында орналасқан ағаш діңгектерге қойылған. ЛАЗ- 695НГ автобусында газ баллондары бір пакетке жинақталып, көлік үстінде орнластырылған. Беті де- коративті қаппен жабылған.Баллондардың қылтасы бірдей бір жаққа қаратылған. Баллон- дар бірізділікпен құбыр желісі арқылы байланысып, екі топқа бөлінген. Баллонның әр тобында шұра бар және олар таратқыш айқастырмасы бар құбыр желісімен байланыстырылған. Айқа- стырмада толтырғыш және шығарғыш шұралар бар. 3.Сығылған газға арналған газ баллонды қондырғыСығылған газ отын ретінде ЗИЛ-431810, -441610 автокөлік- терінде және ЛАЗ-695П, ЛиАЗ- 677Г автобустарында қолданыла- ды.ЗИЛ-431810 автокөлігінде сыйымдылығы 225 л бір баллон орналасқан, баллондағы газ қысымы 1,6 МПа. Қозғалтқыштың бензинмен қоректенуі үшін сыйымдылығы 10 л бензин багы ор- наласқан. Көлденең және мембранды корбюратор.ЗИЛ-441610 автокөлігінде екі газ баллоны бар, олардың әрқай- сысында сыйымдылығы 117,4 л пайдалы мөлшерде және қысы- мы 1,6 МПа болатын газ бар. Карбюратор түрі К 91, тік және екі камералы.Қозғалтқыштың сығымдалған газбен қоректенуі үшін ав- токөлікте газ баллоны орналасқан 14 ( 8.2 сур) және келесі арма- тура бар: бу тәріздес фазаның шығыс шұрасы 12, сұйық фазаның шығыс шұрасы 19, толықтырғыш шұра 16, баллонды газбен мак- сималды толтырылуын бақылауға арналған шұра 15, максималды қысымды шектеуге арналған сақтандыру клапаны 13. Баллондағы газдың бар-жоғын бақылауға арналған сығылған газ деңгейін көр- сететін құрылғы орналасқан 17. Баллоннан газ құбыржелі арқылы сүзгісі бар электромагнитті клапанға жетеді 9.  8.2 сур. ЗИЛ-441610 автокөлігінің сығылған газына арналған газ баллонды қондырғы:1 — карбюратор-араластырғыш; 2 — бензин сүзгісі бар электромагнитті клапан; 3 — бензин багы; 4 — газ редукторы ; 5 — сығымдалған газдың булануы; 6 — ыстық суды өткізуге арналған штуцер; 7 — суды бұруға арналған штуцер; 8 — суды ағызуға арналған кран; 9 — газ сүзгісі бар электромагнитті клапан; 10 — редуктор манометрі; 11 — қозғалтқыш; 12 — бу шұрасы; 13 — сақтандыру калапаны ; 14 — сығылған газға арналған баллон; 15 — бақылау шұрасы; 16 — баллонның толықтырғыш шұрасы; 17 — сығылған газ деңгейін көрсететін құрылғы; 18 — ағызу тығыны; 19 — сұйық шұра Сұйық газды буландыруға арналған буландырғыш бар 5, бұл жердегі жылу жеткізгіш ретінде салқындатқыш жүйеден шыққан ыстық су қолданылады. Ыстық су жалғастырғыш 6 арқылы өтеді және сол арқылы ағызылады. 7. Буландырғышқа жиналған су кран арқылы ағызылады 8. Газ қысымын атмосфералыққа дейін төмендету үшін екі сатылы газды редуктор орналасқан 4, ол жер- ден газ карбюратор-араластырғышқа түседі 1. Редуктордағы газ қысымы манометрмен бақыланады 10.Қозғалтқыштың бензинмен қоректенуі үшін жанармай багы3, бензинді сүзгісі бар электромагнитті клапан 2 және жанармай- ды берудің, тазалаудың барлық құрылғылары сонымен қатар ауа- ны тазалау және пайдаланылған газды шығару құрылғылары бар. Қозғалтқыштың бензиннен газға немесе керісінше ауысуы үшін жүргізушінің кабинасында жанармай түрін ауыстырғыш ор- наласқан, сонымен қатар редуктордағы газ қысымын көрсететінжәне жанармай деңгейін көрсететін құралдар орналасқан.Жүйе келесі сипатта жұмыс істейді. Ауыстырғышты газ беру қалпына қойған кезде, баллондағы газ шығыс шұрасы арқылы электромагнитті клапанға түседі. Ал суық қозғалтқышты қосқан кезде, сұйық фазаның шығыс шұрасын жабу керек, ал газды сипат- тағы шығыс шұра ашылуы тиіс, газ сипатты фаза шұрасы жабық болуы керек. Элеткромагнитті клапан арқылы газ буландырғышқа келіп түседі, сол жерде ысып, екі сатылы редуктор арқылы карбю- ратор-араластырғышқа түседі. Бұл жерде ол белгілі ауа бөлігімен араласып, жанармай қоспасы түрінде қозғалтқыштардың цилин- дріне түседі.Баллонды газға толтыру газтолтырғыш бекеттерде жүргізіледі. Баллонды толтыру үшін толтырғыш шұраны ашып 16, оған жа- нармай құятын пистолетті жалғау керек, бақылау шұрасын ашып 15, содан соң жанармай құятын пистолетті іске қосу керек. Бал- лонды бақылау шұрасынан сұйық газ сыздықтап аққанша тол- тыру керек. Осыдан соң жанармай құю тоқтатылады. Баллонды газбен 90 % пайыздан артық толтырмау керек. Қалған 10 % бу үшін қалдырылу керек. Баллонды газбен 100% толтыруға болмай- ды, өйткені газ қызу барысында қатты кеңіп, салдарынан баллон- ды жарып жіберуі мүмкін. Баллондағы қысым мөлшері сыртқы ауа температурасымен анықталатын бу қысымымен тікелей бай- ланысты. Сығылған газ мөлшері баллонның ішкі қысымына әсер етпейді. 4.Газ баллонды қондырғылардың құралдары мен арма- тураларыБаллондар. Газ баллонды автомобильдерде қолданылатын газ типті жанармайлар қоры сақталатын баллондар үш негізгі түрге бөлінеді:сығылған газға арналған;сұйытылған мұнай газ (СМГ);сұйытылған табиғи газ (СТГ).Олар өзара қысым көлемі, температура диапазоны, құрылым- дық орындаулар және арматуралары арқылы ажыратылады.Сығылған газға арналған автомобиль баллондары газ қонды- рғысының ерекше маңызды әрі металды көп қажет ететін элемент- тері. Олар жанармайдың жеткілікті қорын сыйдырып, минимал- ды өзіндік салмағына және шектелген габаритті өлшемдерінде сай автомобильді қажетті әрекет радиусымен қамту керек. Баллон қондырғылары автомобильдің пайдалы сыйымдылығын кемітпеу керек және оның жүк көтерімділігіне айтарлықтай әсер етпеу қа- жет. Баллондар бір қылтамен, өте сирек жағдайда екі қылтамен әзірленеді. Қылтада тиекті шұраны немесе жалғастырғыш тетікті бұрауға арналған конусты бұранда саңылау бар.Сығылған газ баллондары сыртқы диаметрі 219 мм болатын және қабырғаларының қалыңдығы 6,5 мм болатын қоспалы бо- латтан (массасы 62,5 кг) немесе көміртекті болаттан (массасы 90 кг) жасалған. Баллондар металдың сорбитті біртекті құрылымын қамту үшін және оны бұзу кезінде сынықтар болмас үшін жұм- сарту, суару сияқты термиялық өңдеулерден өтеді. Баллондардың сыртқы және ішкі жақтарында қуыстар, жарықшақтар мен терең сызықіздер болмау керек. Баллонның толықтай бұралған қылта шұрасында оның кесілген жерінен үш-бес артық жіп қалдырылуы керек.Сығылған газға арналған баллондар 20 МПа (200 кгс/см2) ішкі қысымға есептелген. Әрбір қайта дайындалған баллон 1 минут бойы 30 МПа (300 кгс/см2) қысыммен сынамалы гидравликалық сынақтан өтеді, одан соң 20 МПа (200 кгс/см2) қысымда пневма- тикалық сынақтан өтеді. Бұзылған баллондар жарамсыз санала- ды. Әрбір баллонның сфералық бөлігінде төмендегідей мәлімет- тер ойылып жазылуы қажет:өндіруші зауыттың тауарлық белгісі ;баллон нөмірі;дайындалу уақыты мен (айы және жылы) және келесі сынақ- тан өтетін жылы;белгіленген жұмыс қысымы;сынамалы гидравликалық қысым;баллонның литрлік сыйымдылығы ( ±0,2 л дәлдікпен);баллонның киллограмдық массасы ( ± 0,2 кг дәлдікпен);өндіруші-зауыттың механикалық бақылау бөлімінің таңбасы. Сығылған газға арналған баллондардың сыртын майлы немесе эмальды бояумен қызыл түске немесе автомобиль түсімен түстес түске бояйды. Баллондардың гидравликалық қайталама сынауәдетте екі жылдан соң өткізіледі.Сығылған газға арналған автомобиль баллондары 1,6 МПа (16 кгс/см2) жұмыс қысымына есептелген, бұл 48,4 °С температура- дағы пропанның қаныққан бу серпінділігіне сәйкес келеді. Зама- науи газ баллонды автомобильдерде толықтырғыш-шығыс және бақылау-сақтандырғыш арматураларымен жарақталған горизон- талды баллондар қолданылады. Баллонның цилиндрлік бөлігі әдетте ұзын бойлы тігіспен дәнекерленген табақша материалдан немесе арнайы жұқа қабырғалы құбырдан дайындалады. Бал- лондарды дайындауға арналған материалдар үшін беріктік шегі мөлшермен алғанда 4000 кгс/см2 болатын көміртекті болат Ст3 қолданылады. Арматура баллонның біреуінің немесе екеуінің де түбінде не баллонның цилиндрлік бөлігінде (ернеушесінде) орна- ласады.Баллонда келесі арматуралар орналасқан: бу шұрасы, сақтан- дырғыш клапан, бақылау шұрасы, толықтырғыш шұра, сығылған газ деңгейін көрсеткіш және ағызу тығыны және сұйықтық шұра- сы. Газ баллонын гидравикалық сынамадан 2,4 МПа (24 кгс/см2) қысымда өткізу керек. Таңбалау сығымдалған газ баллонына жа- салғандай жасалады.Автомобильдерді қолдану кезінде сығылған және сұйытылған газ баллондарының бекітілуін ерекше қадағалау керек, өйткені бекімелердің босауы олардың қисайып, құбыр желілердің үзілуі- не әкеп соғуы мүмкін.Сұйытылған мұнай газының деңгейін көрсеткіш (СМГ). Дистанциялық түр көрсеткіші жүргізуші кабинасындағы құрал- дар қалқанында, қададағы - баллон түбінде орналасқан. Көрсет- кіштің жұмыс істеуі қалтқы орналасуына байланысты реостаттың кедергілік өзгерісіне негізделген. Газ көрсеткіші өзгерген кезде, қалтқы қалқып шығады немесе түседі. Қалтқыға реостат бой- ымен жылжитын контактілер байланысқан, олар электр шынжы- рының кедергі шамасын өзгертеді және көрсеткіштегі белгілерді өзгертеді.Шұралар. Қолданысы бойынша шұралар толықтырғыш, шығыс және бақылау шұралары болып бөлінеді.Толықтырғыш ш түрде болады. (8.3, а сур.). Олар баллон- ды сығылған газға толтыру үшін қолданылады және баллонның түбінде орналасады. Баллонға жанармай құю кезінде шұраның бі- теулігін полиамидті қарамайдан тұратын нығыздағышы бар, сер- мерді 6 бұрау арқылы орынға жаншылған клапан 2 қамтамасыз етеді.Шұраның қосымша нығыздалуы үшін резеңке қосылған мата- дан тұратын мембрана 3 қарастырылған. Корпус ішінде серіппелі кері клапан 8 орналасқан. Клапан сұйытылған газдың жанармайы құйылып болған соң, шығыс штуцер арқылы шығып кетуінің ал- дын алу кезіне, шұраның беріктігі бұзылғандағы апаттық жағдай- ларда және жанармай құю шлангасы ажырап кеткен кезге ар- налған. Жанармай құю саңылауы тығынмен жабылған 7.Бақылау шұрасы баллондар газға максималды толы кезде екі түрде болады. Барынша қарапайым ( 8.3, б сур.) екі бақылау саңылаулары бар 12 корпустан 11, нығыздағыш 10 және сермер- ден тұрады 14. Баллонға газ толтыру кезінд ұралар газ баллонды автомобильдердің көпшілігінде диафрагмалық е сермерді 3 — 4 айналымға бұру керек және баллонды бақылау саңылауынан 11 сұйық газ сыздықтағанша толтыру керек. Осыдан соң жанармай құю тоқтатылып, сермер соңына дейін бұралып жабылады.Бақылаушы шұраның тағы бір түрі (8.4 сур.) сермерден 1, тығыннан 2 және сояуыштан 3 тұрады.  – сурет Шұралара — толықтырғыш; б — бақылау; 1, 12 — корпустар; 2 — клапан; 3 — мем- брана; 4 — қақпақ; 5 — сояуыш; 6, 14 — сермер; 7 — тығын; 8 — кері кла- пан; 9 — серіппе; 10 — нығыздағыш; 11 — бақылау саңылауы; 13 — штифт Шұра сояуышының сыртқы шетінде 3 сермер, ал ішінде — нығыздағыш 4 бекітілген. Вентиль корпусына 5 тығына 7 бар штуцер 6 бұралған. Жанармай құяр алдында тығынды бұрып алып 7, ал оның орнына артық газды қауіпсіз жерге ағызатын не- месе газ құю бекетінің арнайы ыдысына құятын шланг жалғана- ды. Шлангте арнайы барлайтын қондырғы орналасқан. Жанармай құяр алдында бақылау шұрасының сермерін бірнеше айналымға бұрау қажет. Жанармай құю барлау қондырғысында сұйық газ көрінгенше жалғастырылады. Бұл жанармай құюдың аяқталған- дығын білдіретін болады.Шығыс шұрасын баллондарда екіден орналастырады (8.5, б сур): олардың бірі газтекті фазаны іріктеу үшін, екіншісі сұй- ықтықты іріктеп алуға арналған.Шұраның негізгі қызметі конустық бұранда арқылы баллон түбіне бекіген корпус 8. Корпус ішіне қарай клапанның орны бұрылған 9. Клапан 11 нығыздағышпен бірге 10 қыстырғыш  сур. Баллонды толтырудың бақылау шұрасы:1 — сермер; 2, 7 — тығындар; 3 — шұраға арналған сояуыш; 4 — нығыздағыш; 5 — корпус; 6 — шту- цер арқылы мембранаға бекіген 12. Мембрананы жүргізу үшін сермер мен 16 шток қолданы- лады 15. Егер сермерді сағат жүрісінің бағытымен бұраса, онда мембрананы ауыстыра отырып, нығыздағышы бар клапанды орнына жаншиды және кіріс саңылауын бөгейді. Корпустан газды шығару үшін салмалы сомын көмегімен құ- быр жалғанатын келте құбыр орналасқан. Егер сермерді сағат жүрісіне қарама-қарсы бағытқа бірнеше рет бұраса, онда нығыздағышы бар клапан орнынан ажырап, газ баллон- нан шыға бастайды. Газ қозға- лысы суретте бағыттағыштар арқылы көрсетілген.Сақтандырғыш клапан. Сақтандырғыш клапан ішінде сұйытылған газы бар баллон- дағы қысымды максималды шектеу үшін арналған. Ол баллон- ның түбіне бұрап, қондырылған корпустан 3 (8.5, а сур.) тұрады. Корпус ішіне жүктемелі серіппе бекітілген 4 клапан 5 орналасқан. Серіппе қысымы төсемелер 1 арқылы реттеледі. Клапанды күштеп ашу үшін шток қолданылады 2. Шығыс арнасының сенімді түрде жабылуы үшін нығыздағыш орналасқан 7, газдың шығуы үшін саңылау бар 6. Серіппелердің 4 күші 1,68 МПа (16,8 кгс/см2) қы- сымға есептелген. Егер баллон ішіндегі қысым бұл көрсеткіштен          сур Сақтандырғыш клапан (а) және шығыс шұрасы (б):1 — реттегіш төсемелер; 2 — клапан сояуышы; 3 — клапан корпусы; 4 — кла- пан серіппесі; 5, 11 — клапандар; 6 — газды шығаруға арналған саңылау; 7, 10 — клапандардың нығыздауыштары; 8 — шұра корпусы; 9 — клапан орны; 12 — мембрана; 13 — шұра қақпағы; 14 — мембрана қысқышы; 15 — шұра сояуышы; 16 — шұра сермері    8.6.сур. Газ баллонды автомобильдерге арналған буландырғыш:1 — газға арналған кіріс штуцері; 2 — суға арналған кіріс штуцері; 3 — суға арналған шығыс штуцері; 4 — газға арналған шығыс штуцері; 5 — суға арналған ағызу шүмегі; 6 — ирек түтік; 7, 8 — корпустар; 9 — төлке асып кетсе, онда нығыздағышы бар клапан 7, серіппенің күшінен 4 орнынан ажырайды және баллоннан газды шығару үшін саңы- лауды 6 ашады. Клапан 1,8 МПа (18 кгс/см2) қысым кезінде то- лықтай ашылады.Сұйытылған газ буландырғышы. Баллоннан шыққан газдың кеңеюі салдарынан жылудың көп мөлшері сіңіріледі. Сонымен қатар, сұйық газды буландыру керек. Буландырғыш (8.6 сур.) бұрандамамен тартылған екі симметриялық корпустан тұрады 7 және 8, олардың арасына нығыздағыш төсеме орналасқан. Корпу- стар ыстық салқындатқыш сұйықтық айналып жататын төлкелер арқылы жалғасады 9. Сұйықтық буландырғышқа штуцер арқылы түседі 2 және штуцер 3 арқылы шығады. Газ ирек түтікке шту- цер арқылы түсіп, штуцер 4 арқылы шығады. Ыстық сұйықтық ирек түтікті шайып 6 және газды да қыздырады. Қажет болған жағдайда корпустағы салқындатқыш сұйықтықты жою үшін ағы- зу шүмегі 5 бар.Сығылған газды жылытқыш. Сығылған газ құрамында аз-даған ылғал мөлшері бар. Егер ол жоғарғы қысым редукторына ешбір қыздырусыз түссе, онда ол жерде мұзға айналып бүкіл газ- бен қоректену жүйесінің жұмысын бүлдіреді. Сондықтан редук- циялау алдында газды қыздырған дұрыс. Бұл үшін пайдаланылған газдың жылуын немесе қозғалтқыштың салқындату жүйесіндегі ыстық сұйықтықты қолдануға болады.Сығылған газды қыздырғыш (8.7 сур.) бір-бірімен байла- нысқан төменгі 3 және жоғарғы 6 корпустардан тұрады. Корпус  8.7. сур. СТГ жылытқышы:1 — СТГ кіріс келте құбырының штуцері; 2 — СТГ шығыс келте құбырының штуцері; 3 — төменгі корпус; 4 — ирек түтік; 5 — пай- даланылған газдың шығыс келте құбыры; 6 — жоғарғы корпус; 7 — жылу алмастырғыш; 8 — пайдала- нылған газдың кіріс келте құбыры ішінде газ айналымы үшін қа- жетті кіріс келте құбырының штуцері 1 және шығыс келте құбырының штуцері 2 бар ирек түтік 4 орналасқан. Бәсең- деткіштен шықан ыстық пай- даланылған газ шығыс келте құбыры 8 арқылы қыздыру кор- пусына түседі, ал шығыс кел- те құбыры 5 арқылы шығады, сол аралықта жылу алмасты- рғыштан 7 ирек түтікті 4 және онымен өтіп жатқан сығылған газды ысытады.Газ баллонды автомо- бильдердің электр магнит- ті ілмекті клапаны. Бұндай клапандар жанармай берудің газды және бензинді жүйесінде магистралды клапандар рөлін атқарады. Құрылысы бойын- ша олар соленоидті болып са- налады. Клапандар жанармай түрінің ауыстырғышы арқылы басқарылады. Ауыстырғыш тетігі ортасындағы бейтарап- тылықпен қоса, 3 қалыпта бола алады. Бейтарап қалып қозғалтқыш жұмысын бензин- нен газға немесе керісінше ауыстыруға қажет. Егер тетік бейтарап қалыпта тұрса, онда қос электр магнитті клапан да ажыратулы болады.Газ сүзгісі бар электр магнитті ілмекті клапан (8.8, а сур.) өзектен 1, серіппеден 2, якорьдан 3 және орамадан 16 тұрады. Со- леноид шеңбермен қорғалған 15. Клапанның өзінде екі фетр шай- бадан және үш мыс тордан құралған құрамалы сүзгі элементі 12 бар. Тұндырғышы 11 бар сүзгі корпусы 14 арнайы бұрандамен 8 қосылады. Бұрандаманың бұрандалы ұшы тұндырғыш ішіне шығатын жоғарғы бұрандалы ұшы бар бойлай арнасы бар. Сүзгі элементі 12 корпусқа серіппе 7 арқылы қысылады. Байланыстар- дың бүтіндігі үшін 5, 6 және 13 тығыздағыш шығыршықтар орна- тылған. А қуысының Б шығыс клапаны клапанмен 4 жабылады.Газ сүзгісі бар электр магнитті клапан былай жұмыс жасайды. Алдымен жанармайды беру жүйесін газ беру жүйесіне ауыстыру керек және оталдыру керек. Оталдырған кезде, соленоид якорі 3 катушкаға кіріп, клапан 4 Б арнасын ашады. Баллоннан шығатын газ арнайы бұрандамада 8 штуцер мен бойлай арна арқылы тұн- дырғышқа шығады. Механикалық қоспалар тұндырғыш түбіне                                -сур.Электр магнитті ілмекті клапандар:а — газ сүзгімен; б — бензинді сүзгімен;1 — білік; 2 — серіппе; 3 — якорь; 4, 18 — клапандар; 5, 6, 13 — тығыздағыш шығыршықтар; 7, 23 — керне- гіш серіппелер; 8 — арнайы бұрандама; 9 — төсеме; 10 — тірек шайба; 11—сүзгінің тұндырғышы; 12, 21 — сүзгі элементтері; 14, 19 — сүзгілердіңкорпустары; 15 — қорғаныс құрсауы; 16 — тарқатқыш; 17, 20 — төсемелер; 22 — сүзгінің стақаны; 24 — рокер; А — клапан қуысы; Б — саңылау түседі, ал газ сүзгі элементінен 12 өтеді және толық тазартылады.Содан кейін газ арнасы арқылы А қуысына өтеді, одан 4 клапан және буландырғыш арқылы газ редукторына жетеді.Бензинді сүзгілі электр магнитті клапан (8.8. б сур.) газ сүз- гілі электр магнитті клапаннан аздап құрылымдық тұрғыдан ерек- шеленеді. Рокер 24 және құлақты бұранда сомынының көмегімен 19 кор- пусына қарай 20 төсемесі арқылы 22 сүзгінің тұндырғыш-стақан бекітіледі. 21 сүзгі элементі корпусқа серіппемен қысылған жез торының екі қабатымен оралған корпустан тұрады. Бензин шту- цер арқылы 22 тұндырғыштың ішіне енеді. Ірі механикалық бөл- шектер мен су, егер ол сүзгі-тұндырғышта ертерек бөгеліп қалма- са, қалдық ретінде тұндырғыштың түбіне түседі, қалған бензин 21 элементінің сүзгі торлары арқылы өтеді және 18 клапанымен жабылған Б арнасына құйылады. Бензинді карбюраторға жіберу үшін қуат бергіштің ауыстырып-қосқышын «бензин» қалпына қою қажет және оталдырғышты қосу қажет. Оталдырғышты қосу кезінде тоқ электр магнитті орамы арқылы өтеді, білікті тарта отырып, 8 клапанды ашады. Бензиннің Б арнасынан А қуысына өтуі басталады және 18 ашық клапаны арқылы карбюратор-ара- ластырғышқа беріледі.ЗИЛ-431810 автомобилінің сүзгілі электр магнитті клапаны да дәл осылай жұмыс істейді. 5.Газ редукторыБаллондардағы сығымдалған газ қысымы 20 МПа (200 кгс/см2) дейін, ал сұйылтылған газдікі 1,6 МПа (16 кгс/см2) дейін жететіні белгілі. Карбюратор-араластырғышқа газ атмосфералық қысым- мен жетуі тиіс. Газдың қысымын атмосфералық қысымға дейін төмендету үшін газ редукторлары қызмет етеді.Сығымдалған газбен жүретін ЗИЛ-431610 автомобильдерінің және ЛАЗ-695НГ автобустарының қозғалтқыштарында бұл мақ- сатта жоғары қысымды редукторлар және төмен қысымның қос сатылы редукторлары бар.Сұйылтылған газбен жүретін ЗИЛ-441610, -431810 автомо- бильдерінің және ЛАЗ-695П, ЛиАЗ-677Г автобустарының қозғал- тқыштарында сығымдалған газга арналған төмен қысымның баламалы редукторлары сияқты төмен қысымды қос сатылы газ редукторлары бар.Жоғары қысымды газ редукторы. Редуктор корпустан тұра- ды, оның төменгі және жоғарғы бөліктерінің арасында 8 мембра- на бекітілген (8.9 сур.). Мембрана 4 реттеу бұрандасының 6 тірек шайбасы мен 2 қысқыш диск арасында орнатылған 7 сығымдалған серіппемен алдын ала тартылған. Мембрана астында 12 редукци- ялайтын клапанның 3 итергіші бар. Газды сүзу үшін 1 және 11 сүз- гілер бар. 12 клапан жеке серіппесімен тартылған және 9 орынға қысылады.Редукторда газ жоқ кезде, 7 серіппесі 3 итергіш арқылы 12 ре- дукциялайтын клапанды ашады және оны ашық күйінде ұстап тұрады. Газ редукторға құйыла бастағанда ол 1 және 11 сүзгілері арқылы, 2 ашық клапан арқылы өтеді, Б жұмыс қысымының ка- мерасын толтырады, содан кейін төмен қысымды газ редукторы- ның бірінші сатысына жетеді. Бірінші саты толғаннан кейін және оның клапаны жабылғаннан кейін Б жұмыс қысымы камерасында қысым арта түседі. Бұл қысым 8 мембранаға әсер етеді. Жеткен- нен кейін 7 серіппесін қыса отырып, мембрананың 0,8 ...1,2 МПа (8... 12 кгс/см2) шегіндегі қысымы мөлшерінің бірінші сатысына беттейді, көтеріледі және 3 итергішті босатады. 12 редукциялай- тын клапан көтеріледі де, 9 ұя жабылады және газдың жұмыс қы- сымы камерасына өтуін бөгейді. Осылайша, қысым 0,8.1,2 Мпа дейін төмендейді. Егер газ қысымы 0,8 Мпа-дан төмен болса, онда редуктор клапаны әрдайым ашық болады.Жоғары қысымды редуктор кронштейнге бекітіледі, ал ол со- нымен бірге газды жылытқыш болып табылады.Жоғары қысымды кронштейн — редуктор жылытқышы. Қозғалтқыштың салқындату жүйесінен салқындату сұйықтығын жеткізу пластинадан және келте құбырдан тұрады. Сұйықтық шығатын саңылаудан бөлінеді. Ыстық сұйықтық жылытқыш арқылы айналып өтіп, редуктор арқылы келе жатқан газды жылы- тады.Төмен қысымды газ редукторы. Газ қысымын атмосфера- лыққа дейін төмендету үшін барлық газ баллонды автомобильдер-сур. Жоғары қысымды газ редукторы:1, 11 — сүзгілер; 2 — қысқыш диск; 3 — итергіш; 4 — реттеу бұрандасы; 5 — қарсы сомын; 6 — реттеу бұрандасының тірек шайбасы; 7 — қысқыш серіппе;8—мембрана; 9 — орын; 10 — сақтандырғыш клапан; 12 — реттеу клапаны; А— жоғары қысым камерасы; Б — жұмыс қысымы камерасы де қос сатылы редукторлар орнатылады. Олар негізгі үш бөліктен тұрады: (8.10 сур.):жоғары қысымды бірінші сатының А қуыстары;төмен қысымды екінші Б қуыстары;түсіру құрылғысының В қуыстары.сур. Төмен қысымды газ редукторы:1 — газ редукторы корпусы; 2 — төсеме; 3 — қақпақ; 4 — реттеу бұран- дасының қарсы сомыны; 5 — төмен қысым клапанының реттеу бұранда- сы; 6 — төмен қысым диафрагмасының тетігі; 7 — түсіру диафрагмасы; 8 — түсіру диафрагмасының төсемесі; 9 — корпустың жоғарғы қақпағы; 10 — төмен қысым диафрагмасы серіппесінің орны; 11 —төмен қысым ди- афрагмасының серіппесі; 12 — төмен қысым диафрагмасының сояуышы;13 — серіппенің реттеу ниппелі; 14 — серіппенің тірейтін тығырығы; 15 — орынның қарсы сомыны; 16 —төмен қысым диафрагмасы; 17 — сүзгі корпусының төсемесі; 18 — газ редукторының сүзгісі; 19 — сүзгі торы; 20 — жоғары қысым клапаны; 21 — жоғары қысым диафрагмасы; 22 — жоғары қысым диафрагмасының серіппесі; 23 — серіппенің реттеу сомыны; 24 — жоғары қысым клапанының тетігі; 25 — төмен қысым клапаны; 26 — түсіру құрылғысының серіппесі; 27 — пластина төсемесі; А — бірін- ші саты қуысы; Б — екінші саты қуысы; В — түсіру құрылғысының қуысы;Г, Д — атмосфералық қысым қуыстары Бірінші саты корпустан және корпус қақпағынан тұрады, олардың арасында 22 серіппесімен артып тартылған 21 жоғары қысым диафрагмасы болады. Серіппе күшін реттеуге арналған қарсы сомынмен 23 сомын болады. Диафрагманың сояуышқа жоғары қысым клапанының 24 иінді иінтірегі қосылған. Иінтірек осьте теңселіп тұрады. Иінтіректің бір иіні жоғары қысым 20 кла- панымен қосылған. Бірінші саты қуысында газ жоқ кезде бұл кла- пан ашық.Газ редукторының екінші сатысының 9 қақпағымен жабылған корпусы болады. Корпус пен қақпақ арасында 16 төмен қысым диафрагмасы салынған. Дифрагмасының ортасында 12 сояуышы бекітілген, оған шайба және шпилька арқылы 11 алдын ала қы- сылған серіппе басады. Бұл серіппе сояуышқа әсер ете отырып, диафрагманың көтерілуін күштейді. Бұл сояуышпен корпус ішін- де 6 иінді иінтірегінің иіні қосылған. Иінтірек осьте теңселеді. Екінші иінге 4 қарсы сомынды 5 төмен қысым клапанының рет- теу бұрандасын күшпен енгізу. Реттеуші бұранда итергішпен 25 төмен қысым клапанын ұяға қарай қысады. Бұл клапанның қа- лыпты қалпы – жабық.Жүктеме түсіру құрылғысы (вакуумдық жүктеме түсіргіш) редуктордың үшінші бөлігі болып табылады. Ол корпустан, 7 ди- афрагмадан және 26 серіппеден тұрады. Жүктеме түсіру құрылғы- сының 8 ішкі қуысы шлангпен қозғалтқыштың енгізу түтігімен байланыстырылады.Қозғалтқыш жұмыс істемей тұрған кезде, 11 серіппесі төмен қысым 16 диафрагмасын көтереді және 12 сояуыш және 6 иінді иінтірек арқылы редуктордың бірінші сатысынан екіншісіне газ- дың өтуін жаба отырып, 25 клапанды ершікке қысады. 11 серіп- пені қысу күші 25 клапанын абсолютті сабуды қамтамасыз етеді, ал бұл газдың бірінші сатыдан еркін енуіне ықпал етеді. Бұл газ карбюратор-араластырғышқа түседі, одан қозғалтқыштың капот астындағы кеңістікке жетеді. Газдың үлес салмағы ауаға қараған- да көбірек әрі ауыр болғандықтан төмен түсе бастайды. Егер ав- томобиль жабық ғимаратта болса, газ шұңқырларға, көлікті тек- серетін шұңқырларға жиналады және ашық от ұшқыны пайдала болғанда жарылыс орын алуы мүмкін.Клапанды 25 тығыз жабу үшін жүктеме түсіретін құрылғы (вакуумдық жүктеме түсіргіш) қызмет етеді. Қозғалтқыш жұмыс істемей тұрған кезде, жүктеме түсіретін құрылғының 26 серіп- песі 7 диафрагманы көтереді, ал ол өз күшімен төмен қысым 16 диафрагмасын қосымша көтерілуге итермелейді, осылайша 25 клапанның тығызырақ жабылуын қамтамасыз етеді. Бірінші саты қуысынан шыққан газ қысымы енді 11 және 26 серіппелердің жиынтық кедергісін еңсере алмайды. Клапан берік жабылды және газдың екінші сатыға өтуіне жол жоқ.Төмен қысымды қос сатылы газ редукторының жұмысы. Қозғалтқышты іске қосқаннан кейін қозғалтқыштың енгізу түтігі- нен ауаның сейілуі шланг және 16 арнамен (8.11. а сур.) жүктеме түсіру құрылғысының А қуысына жөнелтіледі.   сур. Газ баллонды қондырғының элементтері:а — қос сатылы редуктор; б — газ араластырғышы; 1 — мөлшерлеуіш; 2 — екінші саты мембранасы; 3 — жүктеме түсіретін құрылғының цилиндр серіппесі; 4 — сояуыш; 5 — жүктеме түсіру құрылғысының конус тәрізді серіппесі; 6 — жүктеме түсіру құрылғысының мембранасы; 7 — сақтан- дырғыш клапан; 8 — бірінші саты клапаны; 9 — бірінші саты серіппесі; 10 — бірінші саты клапанының иінтірегі; 11 — бірінші саты мембранасы;12 — екінші саты клапаны; 13 — экономайзер клапаны; 14 —мембрана серіппесі; 15 — экономайзерлік құрылғының мөлшерлегіш мембранасы; 16, 19 — арналар; 17 — екінші саты иінтірегі; 18 — тіреуіш; 20 — шығыс келте құбыр; 21 — қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігін шекте- гіш; 22 — газ аластырғышы; 23 — дроссельді жапқыштардың иінтірегі; 24 — газ тартатын келте құбыр; 25 — кері клапан; 26 — араластырғыштың корпусы; 27 — дроссельді жапқыш; 28 — бос жүріс айналуының минимал- ды жиілігінің реттеуші бұрандасы; 29 — бос жүріс жүйесіне жалпы газ бе- рудің реттеуші бұрандасы; 30 — бос жүріс жүйесіне газ беруге арналған штуцер; 31 — диффузор; 32 — газ бүріккіш; 33 — ауа жапқыш; А — жүк- теме түсіру құрылғысының қуысы; Б — атмосфералық қысым қуысы; В — екінші саты қуысы (газдың төмен қысымы); Г — бірінші саты қуысы (газ- дың жоғары қысымы); Д — бірінші саты атмосфералық қысымының қуысы;Е — мөлшерлегіш экономайзерлік қондырғының қуысы Жүктеме 6 түсіру құрылғысының мембранасы астында ауаның сейілуі орын алады, ал бұл мембрананың үстінде қысым әрдай- ым атмосфералық немесе атмосфералыққа жақын болады, яғни қысым айырмашылығы туындайды. Мембрана 6 серіппені 5 қыса отырып, төменге қарай иіледі. 18 тіреуіштер мембранадан 2 екінші саты мембранасынан қай- тып кетеді және оны босатады. Жүктеме түсіру құрылғысының 6 мембранасы қозғалтқыш жұмыс істеп тұрған кезде әр уақытта төмен түсіп тұрады және екінші саты мембранасының еркін жұ- мысына кедергі келтірмейді.Электр магнитті клапаннан газ 8 ашық клапан арқылы газдың жоғары қысымы редукторының бірінші сатысының Г қуысына түседі. Бұл қуыс ішіндегі қысым арта бастайды және 11 бірінші саты мембранасына беріледі. Ол 0,16...0,18 МПа (1,6... 1,8 кгс/ см2) мөлшеріне жеткенде мембрана 9 серіппені қыса отырып, иіле бастайды және өзімен бірге 10 иінді иінтіректің иінін тартады. Иінтірек өз осімен айнала бұрылады және газдың өтуін бөгеп, екінші иінімен 8 клапанды ұясына қысады. 8 клапанын жүйелі түрде жабу және ашу үшін Г қуысында газ қысымы әрдайым өз- геріп тұруы тиіс. Қысымды азайтқан кезде, 9 серіппе мембрана- ны көтере отырып, клапанды ашады және газдың біраз мөлшерін өткізеді. Қысым 1,6. 1,8 Мпа-ға жеткенде мембрана 9 серіппесін қыса және 8 клапанын жаба отырып, төмен түседі. Осылайша қозғалтқыш жұмыс істемей тұрған кезде, 8 клапан және редуктор- дың бірінші сатысы газ магистралін автоматты түрде жабу үшін қызмет етеді.Газ редукторының екінші сатысы (төмен қысым қуысы) қозғалтқышты іске қосқаннан кейін ғана жұмысқа кіріседі. Іске қосу тактісі кезінде цилиндрлерден ауаның сейілуі карбюра- тор-араластырғышқа беріледі, ал одан шлангімен редуктордың төмен қысымды В қуысына түседі. Осы ыдырату есебінен газ 1 мөлшерлегіш және 20 келте құбыр арқылы шлангімен карбюра- тор-араластырғышқа түседі. Сонымен бірге В қуысында ауаның сейілуі орын алады, ол екінші сатылы 2 мембранаға әсер етеді. Бұл мембрана үстінде қысым әрдайым атмосфералық болады, се- бебі Б қуысы атмосферамен еркін қатынаста. 2 мембрана астында қысым төмендегенде, атмосфералық қысым әрекетімен ол иіле бастайды және сояуышпен екінші саты 17 иінді иінтірек иінін ба- сады. Ол өз осімен айналады және 12 клапанды ашады, ол арқылы газ бірінші сатыдан екінші сатыға өтеді. Екінші сатыда қысым өсе бастайды және ол атмосфералыққа жеткенде, мембрана 3 серіп- пенің әсерімен көтеріледі және 17 иінді иінтірек арқылы екінші сатыға газдың өтуін тоқтатып, 12 клапанды жабады. Екінші саты қуысында газ қысымы әдетте атмосфералықтан аспайды немесе80.100 Па-ға (8. 10 мм.ағын. су) жоғары болуы мүмкін.Газ редукторының экономайзері ауыр жүктемелермен қозғал- тқыш жұмыс істеген кезде, газ ауа қоспасын байытуға арналған. Шағын және орта жүктемелермен қозғалтқыш жұмысы кезінде карбюратор-араластырғыштағы дроссельді жапқыштар жарты- лай ашылады және енгізу түтігінде арттырылған ауаның сейілуі болады. Арттырылған ауаның сейілуі экономайзердің Е қуысында да болады. Соның есебінен экономайзер мембранасында ауаның сейілуі 14 серіппесінің кедергісін еңсере отырып, төмен қалыпта болады. Экономайзер клапаны жабық. Ауыр жүктемелермен қозғал- тқыш жұмыс істеген кезде, дроссельді жапқыштар ашық. Енгізу түтігіндегі сейілу сәйкесінше экономайзердің Е қуысында да аза- яды. 14 серіппе мембрананы және оған бекітілген 13 клапанды сояуышты көтереді. Клапан ашылады және ол арқылы 19 арнамен 20 келте құбырға газ ауа қоспасын байыта отырып, қосымша газ түсе бастайды.Г қуысында қысымды 0,45 Мпа-ға дейін арттыру кезінде 7 сақтандырғыш клапан ашылады және газдың бір бөлігі атмосфе- раға шығады. 6.Араластырғыш-карбюраторлар және араласты- рғыштарАраластырғыш-карбюратор. ЗИЛ-431610 газ баллонды қозғалтқышы сығылған ауамен жұмыс істейді. Оның бензинмен қуатталуы үшін К-91 араластырғыш карбюратор орнатылған. Бұл карбюраторлар орнатылған және ЗИЛ-508.10 қозғалтқыштарын- да орнатылған К-88АТ және К-96 карбюраторлары сияқты жұмыс істейді.Ауа жапқыштың ернеуінде жалғастырғыш тетік-араласты- рғыш (8.12 сур.), сондай-ақ газ араластырғыштың қабылдау келте құбыры және кері клапан орнатылады. Араластырғыш келтеқұ- быр шлангімен түтікке қосылады, ол арқылы газ бос жүріс жүй- есіне өтеді.сур. К-91 араластырғыш-карбюратордың араластырғыш-жалға- стырғыш тетігі:1 — газ беру келте қысқа құбыры; 2 — кері клапан жүрісін шектегіш; 3 — ен- гізу келте құбыры; 4 — келте қосқыш; 5 — шығыршықты саңылау; 6 — кор- пус; 7 — төсеме; 8 — фланец; 9 — қуыс; 10 — шығыршықты қуыс; 11 — кері клапан; 12 — қабырға; 13 — кері клапан сояуышы; 14 — бос жүрісте газ беруге арналған саңылау Араластырғышты жалғастырғыш тетік корпусы бұрандалар- мен араластырғыш карбюратордың ернеуіне бекітіледі. 6 жалға- стырғыш тетік корпусында 8 фланец сымы бар. Фланец пен корпус арасында 10 шығыршықты қуыс болады. Фланецте карбюратор- дың араластырғыш камерасына газдың өтуіне арналған 5 шығы- ршықты саңылаулы 3 енгізу келте құбыры бар. Газды жеткізуге арналған газ жеткізу келте құбыры бар. Газ араластырғышқа отты бекітпесі рөлін атқаратын 11 кері клапан арқылы түседі.Карбюратордың араластырғыш камерасында қозғалтқыштың жұмысы кезінде ауаның сейілуі орын алады. Соның есебінен газ екі сатылы редуктордың төмен қысым қуысынан 1 келте құбы- ры және кері клапан арқылы карбюратордың араластырғыш ка- мераларына және одан әрі қозғалтқыштың цилиндрлеріне түседі. Қозғалтқыш жұмысы кезінде карбюраторда кері тұтану болуы ықтимал. Жалын редукторға өтпеуі үшін 11 кері клапан орна- тылған. Араластырғыш камераларда газдың кері тұтануы кезінде карбюраторда туындайтын қысым кері клапанды ершікке қысады және жалын редукторға өте алмайды. Араластырғыш-жалғасты- рғыш тетікте бос жүріс жүйесінің келте құбырымен шлангінің көмегімен байланыстыруға арналған 14 саңылау бар.Газ араластырғыштар. Газ ауа қоспаларын дайындау үшін газ араластырғыштары қолданылады. Егер олар мөлшерлегіш эконо- майзерлік құрылғылармен жабдықталған қос сатылы газ редук- торымен бірге жұмыс істейтін болса, онда бос жүріс бұрандала- рынан бөлек газға арналған мөлшерлегіш элементтері болмайды (8.13. а сур.) Егер газ араластырғыштың мөлшерлегіш экономай- зерлік құрылғысы бар (8.13, б сур.) болса, онда кез келген редук- тормен жұмыс істей алады.Диффузорға газ әрбір камерада орнатылған 3 бүріккіш арқылы жетеді. Бос жүріс жүйесінің айналымдардың минималды саны- ның 9 саңылауы бар, олар арқылы газ жіберу 8 бұрандалар көме- гімен ретеледі және ұлғайтылған айналымдардың 10 реттелмейтін саңылаулары бар. Бос жүріс жүйесіне жалпы газ беру 7 бұранда- ларымен реттеледі. Бос жүріс жүйесіне газ 12 арнасы арқылы да, редуктордан тікелей 6 келте қосқышы арқылы да түседі. Мұндай жүйе бос жүріс жүйесіне газдың құрамдастыра: газдың мөлшер- леуіші артындағы кеңістіктер ішінара және редуктордың шығыс қуысынан тікелей ішінара жеткізуді жүзеге асыруға мүмкіндік бе- реді.Газ-дизельді автомобильдер газының араластырғыш-мөл- шерлегіші (8.14 сур.) Араластырғыш-мөлшерлегіші диафрагмен- дік типті газды беруді шектеу механизмімен бір корпуста дайын- далған және дроссельді құрылғы түрінде жасалған, ол жүргізуші кабинасынан педальмен басқарылады. Газ мөлшерлеуішінің не- гізгі міндеті - екі сатылы редуктордан араластырғышқа түсетін газ көлемін реттеу болып табылады. Мөшерлегіш араластырғыш                   сур. Газ баллонды автомобильдің қозғалтқышына арналған екі камералы газды араластырғыш:а — экономайзерсіз; б — экономайзермен; 1 — кері клапанмен жиынтықта енгізу келте құбыры; 2 — кері клапан; 3 — газ бүріккіші; 4 — корпус; 5 — диффузор; 6 — бос жүріс жүйесіне газ енгізу келте қосқышы; 7 — бос жүріс жүйесіне жалпы газ берудің реттегіш бұрандасы; 8 — бос жүріс айналымдары- ның реттегіш бұрандасы; 9 — бос жүріс айналымдарының минималды саны- ның саңылауы; 10 — бос жүріс айналымдарының ұлғайған санының саңылауы; 11 — дроссельді жапқыш; 12 — бос жүріс жүйесіне газ жеткізуге арналған арна; 13 — экономайзерлік құрылғы сур. Газ мөлшерлегіші:1 — мөлшерлегіш корпусының қақпағы; 2 — айналымдар шектегішінің қақпағы; 3 — айналымдар шектегішінің диафрагмасы; 4 — дроссельді жапқыштар жете- гінің иінтірегі; 5 — жетекші білікше; 6 —мөлшерлегіш корпусының қақпағы; 7 — дроссельді жапқыш; 8 — жетектегі білікше; 9 — газ мөлшерлегішінің кор- пусы; 10 — айналымдар шектегішінің серіппесі корпусына бекітіледі. Араластырғыш корпусында диффузор бо- лады, оның ішінде радиалды саңылаулар арқылы газды жеткізетін шығыршықты коллектор бар.Араластырғыш үш функция атқарады:қозғалтқыштың иінді білік айналуының кіші жиіліктерінде қажетті, редуктордың «ашатын» диафрагманы іске келтіру және оны ілмекті клапан режимінен жұмыс режиміне ауыстыру үшін жеткілікті ауаның сейілуін құрады;газ бен ауаның біркелкі араласуын қамтамасыз етеді;газ редукторымен бірлесе, қозғалтқыштың сыртқы жылдам- дықтық сипаттамасын қалыптастырады.Газдың қажетті мөлшерін мөлшерлеу 7 дроссельді жапқышпен жүргізіледі. Акселатор педаліне басу кезінде дроссельді жа- пқыш жетегінің 4 иінтірегі 5 жетекші білік арқылы дроссельді жапқышты ашады және араластырғыш диффузорындағы ауаның сейілуі есебінен газ редуктордан араластырғышқа түседі. Дрос- сельді жапқыш газ беруді шектегіштің диафрагмалық тетігінің со- яуышымен қосылған мөлшерлегіштің 8 жетектегі білігінде орна- тылған. Диафрагмалық тетік жапқыш жетегі иінтірегінің қалпына қатысты емес дроссельді жапқыш күйін басқаруға мүмкіндік бе- реді, мысалы, қозғалтқыш иінді біліктің максималды ұйғарынды айналу жиілігіне 2600 мин/айн. жеткен кезде жапқышты жабу жағына қарай бұрады Отынның тамызық мөлшерін қашықтықтан белгілеу теті- гі. Қозғалтқыш дизельдіден газ-дизельді режимге көшкен кезде қозғалтқыштың цилиндріне отынның кезеңдік жіберілуін азайту үшін жанармайдың тамызық мөлшерінің тетігі қызмет етеді.Механизм 2 кронштейн көмегімен (8.15-сур.) жоғары қысым- ның жанармай сорғысына (ЖҚЖС) бекітілген. Электр магнитті қосу 5 кезінде 9 жылжымалы тіреуіш жанармай сорғысының рет- тегішін басқару иінтірегі одан әрі жылжуына кедергі келтіретін- дей күйде орнатылады. Бұл жағдайда реттегіш иінтірегі мини- малды бос жүріс күйінен жанармайлы кезеңдік беру «тамызық» мөлшерге сәйкес келетіндей күйге дейін жылжуы мүмкін. Со- нымен бірге кронштейнде газды бір реттік беруге және дизель- ді отынның «шектеусіз» мөлшеріне тыйым салатын ажыратқыш бекітілген. Мысалы, қозғалтқыш дизель режимінде немесе со- рғы төрткілдешінің иінтірегінің жылжымалы тіреуішін басқару электр магниті кенеттен істен шыққан кезде бұғаттау қадағасы газ беру электр клапаны қуатының тізбегін ажыратады.сур. Жанармайдың тамызық мөлшерінің механизмі:1 — күш; 2 — тіреуіш осімен кронштейн; 3 — манжеттер; 4, 7 — сомындар; 5 — электр магнит; 6 — бұғаттауды ажыратқыш; 8 — тіреуіш қақпағы; 9 — тіреуіш 7.Қозғалтқышты қосу және тоқтатуҚозғалтқышты қосқан кезде мына тәртіпті сақтау қажет:қозғалтқышты іске қосардың алдында қуат құралдары мен арматураны қарау, олардың ақаусыз әрі бітеулігі, сондай-ақ, бал- лондарда газдың барына көз жеткізу қажет;сұйылтылған газбен жұмыс істейтін қозғалтқышты іске қосу үшін шығыс шұраларын ашу. Суық қозғалтқышты іске қосу кезін- де бу шұрасын ашу қажет; жылытылған қозғалтқышты іске қосу кезінде газ сұйық фаза шұрасынан берілуі тиіс;оталдыру. Оталдыру газ сүзгілі электр магнитті ілмекті кла- панды ашады, сонымен бірге отын түрін ауыстырып қосқыш«газ» қалпына қойылуы тиіс;араластырғыш-карбюраторға газдың берілуін жеделдету үшін қос сатылы редуктордың төмен қысымының екінші саты диафраг- масының сояуышына бірнеше рет қысқа түрде басу, содан кейін қозғалтқышты стартермен қосу;қажет жағдайларда дроссельді жапқыштарды ашыңқырап қою. Ауа жапқышын жабу ұсынылмайды, себебі бұл ыстық қоспа- ның тым баюына әкеледі, сәйкесінше, қозғалтқыштың қосылуын қиындатады. Газ берудің ақаусыз жүйесімен ақаусыз қозғалтқыш стартерді алғаш қосқаннан-ақ іске қосылуы тиіс, ал стартер 5 с. артыққа қосылмайды. Егер қозғалтқыш бірінші қадамнан қосыл- маса, оны 10... 15 с кейін қайта қосу керек;қозғалтқышты 60 °С температураға дейін қыздырғаннан кей- ін сұйықтық фазасы шұрасын ашу және бу тәрізді база шұрасын жабу;қозғалтқышты жылытқаннан кейін дроссельді жапқыштарды қолмен басқарудың батырмасын тұстамаға батырып жіберу;бу фазасында қозғалтқыштың ұзақ жұмыс істеуі ұсынылмай- ды, себебі сұйылтылан газдың жеңіл фракцияларының қарқынды булануы орын алады. Сонда баллонда сұйық газдың температура- сы төмендейді, оны қырау басады, қоршаған ортамен жылу алма- су нашарлайды.Қозғалтқышты тоқтатудың екі режимі бар:қозғалтқышты қысқа уақытқа тоқтату үшін оталдыруды сөн- діруге болады. Сонда электр магнитті клапан қос сатылы редук- торға газдың жіберілуін жабады;қозғалтқыш жұмыс істеп тұрғанда, қозғалтқышты ұзақ уақытқа тоқтату үшін сұйық және газ тәрізді фазаларының шығыс шұраларын жабу және қозғалтқышқа бүкіл газды тауысуына мүм- кіндік беру. Қозғалтқыш тоқтағанда (сөнгенде), оталдыруды сөн- діру.Қозғалтқышты басқа режимге ауыстыру мынадай тәртіпте жүргізіледі: қозғалтқыш жұмысын газдан бензинге ауыстыру үшін жұмыс істеп тұрған қозғалтқыштың баллонындағы шығыс шұраны жабу қажет. Қозғалтқыш тоқтаған соң жанармай кранын ашып, жанар- май түрінің ауыстырғыш-қосқышын «жанармай» қалпына орна- тып, жанармайды жанармай сорғысының қолмен басу иінтірегімен сорып, қозғалтқышты әдеттегідей стартермен іске қосу;қозғалтқыш жұмысын газдан бензинге ауыстыру үшін жұмыс істеп тұрған қозғалтқыштың жанармай кранын жабу қажет және қозғалтқышқа жүйеден барлық жанармайды шығаруға мүмкіндік беру керек. Қозғалтқыш жұмысын тоқтатқан соң жанармайдың ауыстырғыш-қосқышын «газ» қалпына орнатып, сұйық фазаның шығыс шұрасын ашу. Егер қозғалтқыш суық болса, газ тәрізді фа- заның шұрасын ашу және жүйені газбен толтыру. Іске қосуды тез- дету үшін газды карбюратор-араластырғышқа күштеп жіберу. Ол үшін төмен қысымды редуктордың екінші саты мембранасының сояуышын уақытша басып, қозғалтқышты стартермен іске қосу.Бақылау сұрақтарыГаз отынның артықшылықтары мен кемшіліктерін атап өтіңіз.Сығылған әрі сұйылтылған газбен жүретін қозғал- тқыштардың қуат көзі жүйесі конструкциясының ерекшеліктерін сипаттаңыз.Жоғары қысымды редуктордың құрылысы мен жұмысын түсіндіріңіз.Екі сатылы редуктордың жүк түсіретін құрылғысының (вакуумды жүк түсіргіштің) құрылысы мен жұмысын түсіндіріңіз.Екі сатылы редуктордың жоғары қысымының бірінші және екінші сатысының құрылысы мен жұмысын түсіндіріңіз.Толтырғыш және шығын шұрасының құрылысы мен жұ- мысын түсіндіріңіз.Жылытқыштар мен газ буландырғыштардың құрылысы мен жұмысын түсіндіріңіз.Газ сүзгісі бар электр магнитті клапанның құрылысы мен жұмысын түсіндіріңіз.Бензин сүзгісі бар электр магнитті клапанның құрылысы мен жұмысын түсіндіріңіз.Араластырғыш-карбюратордың құрылысы мен жұмысы- ның ерекшеліктері қандай?Газ араластырғыштың құрылысы мен жұмысын түсіндіріңіз.Баллонды сұйылтылған газбен максималды толтыруды бақылау шұрасының міндетін, құрылысын және жұмысын түсін- діріңіз.Газбен жүретін қозғалтқыштың қосу және жұмыс ерек- шеліктерін сипаттаңыз.Сұйылтылған газбен жүретін газ-дизельді қозғалтқыштың қосылуы қалай жүргізіледі?Газ-дизельді қозғалтқыштың тамызық мөлшері меха- низмінің құрылысы мен жұмысын түсіндіріңіз. 9.т а р а у ДИЗЕЛЬДІ ҚУАТТАУ ЖҮЙЕСІ   Дизельдерге арналған жанармайДизельді жанармай мынадай талаптарға сәйкес болуы тиіс:түрлі температура кезінде цилиндрге үздіксіз түсу және қозғалтқыштың жеңіл іске қосуын қамтамасыз ету;қозғалтқыш цилиндрлерінде дұрыс тозаңдандыру және қос- паның түзілуін қамтамасыз ету;күйік пен қабаттардың минималды санын жасау, дизельді жа- нармай мен оның тұтану өнімдерімен түйісетін бөлшектердің то- тығуы мен тотықтық тозуын болдырмау.Қоршаған ортаның температурасына байланысты автомобиль қозғалтқыштарына дизельді жанармайдың мына маркалары қол- данылады:Ж (жазғы) — 0 °С және одан жоғары температура кезінде;Қ (қысқы) — 0 °С-тан жоғары және төмен температура кезінде;А (арктикалық) — -50...0°С, сондай-ақ, 0 °С-тан жоғары тем- пература кезінде.Қозғалтқыш жұмысына дизельді жанармайдың сипаттамасы зор үлесін тигізеді: жанармайдың өздігінен тұтану температура- сы, тұтанудың кідіріс кезеңі, тұтқырлығы, механикалық қоспалар мен судың жоқтығы.Өздігінен тұтану температурасы. Бұл жану үдерісінің баста- луы үшін ауа оттегісі бар қоспада жанармайды жылытуға қажет температура.Дизельді жанармайдың өздігінен тұтануға бейімділгі мына қалыппен анықталатын цетандық санмен бағалайды. Цетан мен а-метилнафталиннің таза көмірсутегінен қоспаны құрайды. Ар- найы моторлы құрылғыда сыналатын жанармайдың тұтануын тексереді, содан кейін сыналатын жанармай сияқты тұтанатын цетан мен а-метилнафталиннен көлем бойынша қоспаны таңдай- ды. Цитанның пайыздық құрамы сыналатын жанармайдың цетан- дық санын анықтайды. Аталған таза көмірсутектерде өздігінен тұтану кідірісінің түрлі кезеңдері бар. Цетанда өздігінен тұтану кідірісінің ең төменгі кезеңі бар, ол қозғалтқыштың ең жұмсақ жұмысын қамтамасыз етеді. Оған 100 бірлікке тең цетандық санды жағдайына қарай қолданады. Екінші құрамдасы, а-ме- тилнафталиннің тұтану кідірісінің ең жоғары кезеңі бар және ол қозғалтқыштың қатты жұмыстарына әсерін тигізеді. Бұл тұтану кезінде цилиндрде жанармайдың үлкен саны болатынымен түсін- діріледі, ол қысымның дербес өсуі мен қозғалтқыштың қатты жұмысына әкеліп соғады. Қатты жұмыс кезінде піспекке жоғары екпінді әсері күш түсіреді, содан қос иінді-шатунды механизм бөлшектерінің шамадан артық тозуына әкеледі, қозғалтқыштың үнемділігін төмендетеді және басқа ақауларға әкеліп соқтырады. А-метилнафталиннің цетандық саны нөлге тең жағдайларда қа- былданады.Мысал. Егер сыналушы жанармай, мысалы 45 % цетан мен 55% а-метилнафталиннен тұратын көлемді қоспа ретінде тұтанатын болса, онда осындай жанармайдың цетандық саны 45 бірлікке тең.Осындай жағдайда, цетандық сан цетанның пайыздық құра- мына тең дизельді жанармайдың өздігінен тұтанудың шартты көрсеткішін атайды, оның осындай а-метилнафталинмен қоспа- сында сыналатын жанармайдағыдай өздігінен тұтанудың кідіріс мерзімі болады.Дизельді жанармайлар үшін 40...50 бірлікке тең цетандық сан оңтайлы болып табылады. 40-тан аз цетандық саны бар жанар- майды пайдалану қозғалтқыштың қатты жұмысына әкеп соқты- рады. Егер цетандық сан 50 бірліктен көп болса, онда толық жа- нудың төмендеуі есебінен жанармайдың салыстырмалы салмағы артады, себебі тұтану кезеңіне жанармай ауамен жану камерасы- ның толық көлемде араласуына үлгермейді.Тұтқырлық. Дизельді жанармай оңтайлы тұтқырлыққа ие болуы тиіс, себебі жеткілікті жоғары тұтқырлық кезінде оны қуат көзінің жүйесі бойынша сорып алу қиын болуы мүмкін. Мұндай жанармай құбыр желісінің қозғалысы кезінде, бүріккіш сүзгілері мен саңылаулары арқылы едәуір кедергі көрсетеді.Тұтқырлығы өте төмен жанармайды пайдалануға рұқсат етіл- мейді, пайдаланған жағдайда қуат көзі құралдарының майы на- шарлайды және цилиндрге жанармайдың түсу мөлшері бұзылады. Жанармайдың тұтқырлығы тозаңдану және жану сапасы-на байланысты. Жоғары тұтқырлық кезінде цилиндрге бүркіп шашылатын жанармай жоғары қарай алысқа атылып, одан алау туындайтын ірі тамшылары болады. Ол оның ақырын булануы мен піспек түбіне және жану камерасының қабырғасына ішінара отыруына әкеледі. Нәтижесінде күйік кідірісі артылып, пайдалы әрекеттердің коэффициенті төмендейді. Жанармайдың шамадан тыс төмен тұтқырлығы кезінде тамшылар өте ұсақ болып, олар- дың ұшу алшақтығы төмендейді, жануы бүріккіштің маңында болады. Нәтижесінде, жану камерасының артқы бөлігінде ауа жа- нуға қатыспайды. Осының бәрі бүріккіштің қызуына және оның деформациялауына әкеледі.Механикалық қоспа. Жанармай аппаратурасы мен қозғал- тқыш жұмысының сенімділігі жалпы механикалық қоспалардың болуына байланысты төмендейді. Құм мен глинозем түріндегі қоспалар үйкеліскен құралдардың қабырғаларына тиіп, оларда сызыкіз, сызат қалдырады, қарқынды тозуға әкеп соқтырады. Олар шүмектің ластануын, тіпті бүріккіштің үзілуін туындатуы мүмкін.Су. Судың болуы жанармайдың майлау ерекшеліктерін на- шарлатады, бүріккіш инелерінің қозғалысын бұзады, жанармай құбыры мен сүзгілерді ластайтын қоқыстардың түзілуіне әсерін тигізеді. Төмен температураларда судың кристалдануына байла- нысты жанармай құбырларда тығындар түзілуі мүмкін.Ж (жазғы), Қ (қысқы) және А (арктикалық) дизельді жанармай- ларда кем дегенде 45 бірлік цетандық саны бар. Дизельді жанар- майдың сақтау мерзімі – өңделген күннен бастап 5 жыл. Жанар- майды тасымалдап, оны сақтауға арналған құтыларға құйғаннан кейін, жанармай кем дегенде 10 тәулік тұруы тиіс, тек содан кейін ғана оларды автокөліктердің жанармай багтарына құюға болады. Бұл жанармайдан ауа көпіршіктері шығу үшін қажет. 2.Жанармайларда қоспаның түзілуіДизельдерде жанармай қоспасының туындауы карбюратор- лық-тардағыдай болмайды. Дизельдерде кіріс тактісі кезінде цилиндрлерге 15-20 рет қысылатын таза ауа түседі. Мысалы, 3ИЛ-5301 «Бычок» автокөлігі қозғалтқыштарында – 15,1 рет, 3ИЛ-433100 қозғалтқыштарында – 18,5 рет, КамАЗ автокөлік- терінің қозғалтқыштарында – 17 рет. Шетел өндірісінің жеңіл автомобильдері қозғалтқыштарында қысылу деңгейі шамамен 22–23-тең. Қысымның артуы есебінен ауа температурасы 600 ...900°С-ге жетеді.Жанармай қоспасының туындауы цилиндрдің ішінде бола- ды, онда жанармай 16…18 МПа (160…180 кгс/см2) болатын қы- сыммен бүріккішпен себіледі. Осы қысым шамамен 4…5 МПа (40…50 кгс/см2) болатын ауаның цилиндрінде қысылған қысым- ды анағұрлым арттырады. Бүріккіштен жанармайдың ағу жыл- дамдығы 150...400 м/с жетеді. Ауаға үйкеліс нәтижесінде жанар- май ағыны диаметрі 0,002...0,003 мм болатын ұсақ тамшыларға ұсақталады. Ұсақталған жанармай дереу буға айналады және жанып кетеді. Бүріккіш конусының бұрышы негізінен шүмектің пішіні мен көлеміне, бүрку қысымына, жанармай тұтқырлығы- на және цилиндрдегі ауа қысымына байланысты. Дизельдерде қоспаның түзілуі иінді біліктің 20…40° айналымынан болады және бар-жоғы 0,001…0,004 с құрайды, яғни карбюраторлық қозғалтқыштардан 10-15 рет аз. Осындай шексіз уақытта біркелкі сапалы қоспа жанармайдың жеткілікті дұрыс бүріккен және бу- ланған жағдайларда ғана алынуы мүмкін.Тез және толық жануға мүмкіндігі бар жанармай қоспасын алу үшін, жанармай мүмкіндігінше өте ұсақ бөлшектерге, тозаңға ай- налуы керек. Жану оттегі болған жағдайда ғана болады, сондықтан жанар- майдың әрбір бөлшегі толық жануы үшін ауа оттегісінің қажетті санымен қоршаулы болуы тиіс. Бұл өте күрделі үдеріс, сондықтан оны іске асыру үшін цилиндрді жанармайдың толық жану қажет- тілігіне қарағанда, ауаның үлкен мөлшерімен толтыру қажет. Ди- зельдерде ауаның артық коэффициенті 1,2 — 1,65-ға жетеді.Ауаның артық мөшерін азайтып, орташа тиімді қысымды және дизельдің литрлік қуаттылығын арттыру үшін қоспаның түзілуін жақсартып отыру қажет. Бұған мынадай шаралармен қол жеткізу- ге болады:жану камерасының пішінін бүріккіш шүмегінен ауамен шыға- тын жанармай алауының тозаңдануы мен араласуын толық қамта- масыз ететіндей таңдау;өздігінен жану сәтіне дейін жанармайдың ауамен тозаңдануы мен араласуын қамтамасыз ету үшін жану камераларында ауаның құйын тәрізді қозғалысын құру, бұл жанармайдың аса толық жа- нуына әсерін тигізеді;жану камерасында бүрку қысымын, ауа қысымын оңтайлан- дыру жолымен бүріккіш шүмегінен жанармай ағысының шығу бағытын жанармайдың максималды жіңішке бүркуіне қол жеткі- зу, бұл жанармайдың тиімді булануы мен жануына әсерін тигізеді;бүріккіш тозаңдары мен жану камерасы пішіндерінің кон- струкциялары есебінен шамамен бірдей мөлшердегі тамшылар түрінде жанармайдың біркелкі тозаңдануына қол жеткізу;бүріккіш шүмегінен шығатын ағыстың алысқа атылуы талап етілген көлемді болуы тиіс. Жанармай алауының алысқа атылуы газ ортасының жанармай бөлшектеріне өтіп кетуіне қарсылығын арттыру есебінен бүріккіш қысымының артылуы кезінде үлкейеді және жану камерасында қысымның көтерілуі кезінде кішірейеді. Дизель жұмысының ерекшелігі иінді біліктің түрлі айналымда- ры кезінде қозғалтқыш цилиндріне түсетін ауаның саны мүлдем өзгермей, бүркенетін жанармайдың саны өзгеретіні болып та- былады. Осыдан иінді білік айналымының кішігірім жиілігінен ауа артығымен болады және жанармай толық жанып кетеді. Иін- ді білік айналымының жиілігі артқанда цилиндрге түсетін жа- нармайдың саны артады, ал цилиндрдегі ауаның саны тұрақты болып қалады, тіпті кіру тактісіне уақыттың азаюынан біршама кішірейеді. Нәтижесінде ауаның артылу коэффициенті азаяды және жанармай жануының үдерісі нашарлайды. Дизель күшті қу- аттылыққа және үнемділік көрсеткіштеріне ие болуы үшін, ци- линдрге жанармайдың бүркуін иінді біліктің айналымы бойынша санап, шамамен 10...20°-қа дейін жоғары өлі нүктеге (ЖӨН) пі-спек жеткенге дейін бастау қажет.Дизель иінді білігінің қос иіні жанармайдың бүркуі басталған кезінде ЖӨН-ге жетпейтін бұрышы жанармай бүркуінің озу бұрышы деп аталады. Егер де жанармай тым ерте бүріксе, қозғалтқыш қатты жұмыс істейді, ал егер жанармай кеш бүріксе, онда ол кеңею тактісі (жұ- мыс барысы) кезінде жағылады. Осындай жағдайда салқындату жүйесіне жылуды жоғалту өте көп болады. Жылуды және пайда- ланылған газдарды жоғалтуы артады. Осының барлығы қозғал- тқыштың қуаттылығы мен үнемділігінің азаюына әкеліп соғады.Бүріккіш жанармайды талап етілген мерзімде бүркуі үшін, жоғары қысымды жанармай сорғысы жанармайды одан да ерте- рек беруді бастау керек. Бұл жанармайды сорғыдан бүріккішке айдау үшін біраз уақыт қажеттілігінен туындайды.Иінді біліктің қос иіні жанармайдың жанармай сорғысынан алуы кезінде ЖӨН-ге жетпейтін бұрышы жанармай жіберудің озу бұрышы деп аталады. 3.Дизельді қуаттау жүйесінің элементтеріОтын багы кронштейнде орналастырылған және автомобиль рамасының сол жақ лонжеронында қамытпен бекітілген. Тоттан қорғауға арналған қорғасын табақтан жасалған өзара дәнекерлен- ген мөрленген жартылардан тұрады. Бактың ішінде нашар жол- дардан қозғалған кезде жанармайдың шашырауын төмендетуге және бак қабырғасын қатты гидравликалық соққылардан қорғауға арналған қоршаулар бар. Бұл соққылар бак жартысының дәнекер- леуін бұзуы мүмкін. Бакты жанармаймен толтыру үшін қақпамен жабылатын құйғыш қылта болады. Жанармай багында бактагы жанармай деңгейін көрсететін қадаға, сонымен қатар бір фла- нецте орналасқан жанармайды шығару қабылдау-ағызу түтіктері болады. Қабылдау түтігінде бактын ішінде жанармай құбырын ластанудан сақтайтын тор сүзгісі құрылған. Бактың төменгі бөлі- гінде қалдықты ағызып жіберуге арналған қақпасы бар саңылау бар.Жанармайды қаралап тазалау сүзгісі. Аталмыш сүзгі төмен қысымжы жанармай сорғысына түсетін жанармайды ірі механи- калық бөліктерден алдын ала тазалауға арналған. Ол қуат көзі жүйесінің сорғы магистраліне құрылған және жанармай багының кронштейндеріне бұрандалармен бекітілген.Сүзгінің (9.1, а сур.) жылу багының тіреуішіне орнатылған корпусы бар 10. Корпусқа фланецтің 8 және бұрандамалардың 7 көмегімен қақпақ 2 орнатылады. Ішінде корпусқа жанармайды таратқыш 6, торлы сүзгі элементтінің корпусы 5 және сүзгі эле- менті 4. Сүзгі элементінің астында қақпаққа 2 нүктелік дәнекерле- умен қалыпқа келтіруші 3 жабыстырылған. Жанармай жіберудің арна штуцері арқылы жанармай корпус ішіне келіп, жанармайды таратқыш 6 арқылы өтеді және қалыпқа келтіргішпен 3 сүзгі эле- ментіне 4 өтеді. Ірі механикалық бөлшектер және су қақпақтың түбінде тұнып қалады және қақпақпен 1 жабылатын ағызу саңы-     Тазартылған отын шығыны 9.1 сур. Жанармайды тазалау сүзгісі:а — қатты тазарту: 1 — ағызу тесігінің тығыны; 2 — қақпақ; 3 — қалыпқа келтіруші; 4 — сүзгі элементі; 5 — сүзгі элементінің корпусы; 6 — жанар- майды үлестіруші; 7 — бұрандама; 8 — фланец; 9 — тығыздағыш шығы- ршық; 10 — корпус; б — ақтап тазарту: 1 — бұрандама; 2 — қақпақ; 3 — сүзгі элементі; 4 — қақпақ; 5 — ағызу тесігінің тығыны; 6, 9 — серіппелер; 7 — шайба; 8 — клапан тығыны; 10 — клапан-жиклері; 11 — тығын лауы арқылы қайта-қайта құйылады. Жанармай тор арқылы өтіп, түрлі механикалық қоспалардан қосымша тазаланады және орта- лық саңылауы арқылы жанармай басқылау сорғысына бөлінеді.Жанармайды ақтап тазалау сүзгісі. ЗИЛ-645 қозғалтқышын- да ақтап тазалау сүзгісі (9.1, б сур.) қалпақтар 2 мен екі қақпақтар- дан 4 тұрады, оның ішіне төменгі бөлігінде сыртқа шығуы бар орталық құбырлар дәнекерленген. Осы саңылаулар тұнбаны жою үшін қажет және қақпақтармен 5 жабылады. Құбырларға арнайы қағаздан жасалған сүзгі элементтері 3 кигізіледі. Жанармай құ- бырлар мен элементтер арасынан өтпес үшін осы құбырлардың астында сүзгі элементтері тығыздалып бекітілген. Сүзгі элемент- тері қақпақтарға серіппелермен 6 қысылады.Сүзгі қақпағында серіппесі 9 және клапан қақпағы 8 орна- тылған клапан-жиклер 10 бар. Осы клапан қуыстағы артық қысым (0,15 ± 0,005) МПа ((1,5 ± 0,05) кгс/см2) кезінде ашылады және ағызу құбыры арқылы артық жанармай іске қосар алдыңдағы жылытқыштың жанармай багына ағызылады.Жанармай ақтап тазарту сүзгісіне төмен қысымды басқылай- тын сорғыдан қысыммен жіберіледі. Ол жерде сүзгі элементтері арқылы өтіп, ұсақ механикалық қоспалардан тазартылады. Кейін қақпақ арнасы және құбыр арқылы жоғары қысымды сорғыға жі- беріледі.ЯМЗ-236 және КамАЗ-740 қозғалтқыштарының ақтап тазарту сүзгілерінің ЗИЛ-645 қозғалтқыштарынан аздап конструктивтік айырмашылықтары болғанымен, дәл солай жұмыс істейді.Уақыт өте келе, сүзгі элементтері ластанып, олардың гидравли- калық кедергісі арта түседі. Сондықтан сүзгі элементтерін үнемі ауыстырып отыру керек, ал қаралап тазарту сүзгісінің сүзгі торын тазалап жуу қажет.Төмен қысымды жанармай басқылайтын сорғылар. Ди- зельдерде басқылайтын сорғының бірнеше түрлері қолданылады. Олардың барлығы жоғары қысымды сорғылар корпустарында бекітіледі және жұдырықшалы иін арқылы жұмыс жасайды.ЯМЗ-236 және КамАЗ-740.10 қозғалтқыштарында екі әрекетті піспек типті жанармай басқылайтын сорғылар орнатыладыСорғының негізгі бөлігі болып піспек 20 орнатылған корпус 21 болып табылады (9.2 сур.). Бір жағынан піспекке алдын ала сығылған серіппе 22, ал екінші жақтан итергіш сояуыш 2 әсер етеді. Аунақша 6 көмегімен итергіш 4 жоғары қысымды сорғы- ның жұдырықшалы иінінің эксцентригіне 24 сүйенеді. Итергіш алдын ала сығылған серіппе 3 арқылы эксцентрикке жанасады. Сорғы цилиндріне жанармайды жіберуге арналған енгізу клапа- ны 19 бар, ал сығылған жанармайды шығаруға шығару клапаны 7 бар. Піспек үстіндегі А қуысы 26 арна арқылы піспек астындағы Б қуысымен байланысады.Сорғы жұмысы. Піспек ЖӨН-де болғанда, Б қуысында жа- нармай толып тұрады. Жұдырықшалы иін айналған кезде, эксцен- трик итергіштен 4 жылжып кетеді және ол серіппе 3 әрекетінен төмен түседі. Серіппе әсерінен 22 піспек 20 төмен түсіп, Б куы- сындағы жанармайды басады әрі оны арна 26 арқылы ақтап та- зарту сүзгісіне басып шығарады. Ал ол жерден жанармай жоғары қысымды жанармай сорғысына жіберіледі. Осы уақытта піспек төмен түскенде, оның үстінде ауаның сейілуі байқалады, осының салдарынан кіріс клапаны 19 ашылады және А піспек үсті қуысы жанармайға толады.Жұдырықшалы иіннің одан әрі айналымы кезінде эксцентрик аунақшалы итергішті және піспекті көтереді. Піспек көтіріліп,                               сур. ЯМЗ-236 және КамАЗ-740.10 қозғалтқыштарында піспек типті жанармай басқылайтын сорғы:а — конструкциясы; б — жанармайды қайта қосу сызбасы; в — жанармай- дың сорғыға келіп түсу және оның ақтап тазарту сүзгісіне жіберілу сызбасы; 1 — төлке; 2 — итергіш сояуышы; 3, 8, 18, 22 — серіппелер; 4 — итергіш;5 — аунақша осі; 6 — аунақша; 7 — шығыс клапаны; 9, 16 — төсемдер; 10,23 — тығындар; 11 — цилиндр корпусы; 12 — цилиндр; 13, 20 — піспектер; 14 — піспек сояуышы; 15 — тұтқа; 17 — қол сорғысы цилиндрінің төлкесі; 19 — кіріс клапаны; 21 — соғы корпусы; 24 — эксцентрик; 25, 26 — арналар;А — піспек үсті қуысы; Б — піспек асты қуысы жанармайға қысым түсіреді. Бұл ретте кіріс клапаны 19 жабы- лады, ал шығыс клапаны 7 ашылады әрі жанармайдың бір бөлігі арна арқылы жоғары қысымды сорғыға кетеді, ал екінші бөлігі пі- спек астындағы Б қуысында болатын ауаның сейілуі салдарынан піспек асты кеңістігіне кетеді. Бұдан кейін үдеріс қайталанады. Жанармай басқылайтын сорғының берілісі қозғалтқыш жұмы- сы кезінде жанармай шығынынан жоғары. Жанармайдың шығы- нын азайтқан кезде, Б қуысында қысым артады, ал сығылған серіппенің күші 2 жанармай қысымына қарсы жеткіліксіз. Сал- дарынан піспектің белсенді жүрісі кемиді және сорғымен жанар- майды беру төмендейді. Бұл ретте итергіш 4 екі жаққа да еркін жылжиды. Жанармай шығыны артқан сайын Б қуысындағы қы- сым азаяды, піспектің белсенді жүрісі артады, ал сорғымен жа- нармай беру ұлғаяды.Қол жетегі. Жанармай сорғының механикалық жетектен басқа қол жетегі бар, ол жүйені жанармаймен толтыруға әрі жүйеден ауаны жоюға арналған. Қол жетегі піспек 13 пен сояуыш 14 орна- тылған цилиндрдан 12 тұрады. Сыртынан сояуышқа шпильканың көмегімен ішкі бұранда арқылы цилиндр бұрандасына бұралатын тұтқа 15 бекітілген. Қол басқылау сорғысы жанармай басқылай- тын сорғының кіріс клапаны үстінде орналасқан.Жетек жұмыс істеу үшін цилиндрдағы 12 тұтқаны 15 бұрау қа- жет. Піспек 13 үстіне қарай жылжығанда, оның астында ауаның сейілуі пайда болады. Осы кезде кіріс клапаны 19 ашылып, ци- линдрге жанармай кіреді. Піспек төмен түскенде, кіріс клапаны жабылып, қысымнан шығыс клапаны 7 ашылады және жанармай ақтап тазарту сүзгісі арқылы жоғары қысымды сорғыға түседі. Жанармайдың артындағы ағызу құбыры арқылы автомобильдің жанармай багына қайта келеді.Жүйені жанармаймен толтырғаннан және ауаны жойғаннан кейін піспекті төмен түсіру керек, ал тұтқаны 15 міндетті түрде цилиндрдің бұрандалы артқы ілмегіне бұрау қажет. Бұл кезде пі- спек төсемге 16 тығыз жанасады.ЗИЛ-645 қозғалтқышында жанармай басқылайтын сорғы (9.3 сур.) корпустан 1, піспектен 2, бағыттаушы түтікшесі бар 3 итергіштен 4 тұрады. Сорғының ішінде екі айдау клапаны 5 ор- натылған, олардың бірі піспектің түбінде, ал екіншісі клапан 7 корпусында орналасқан. Клапан корпусы қақпақпен 8 жабылған. Жанармайды жеткізу және шығару үшін штуцерлер бар.Эксцентрик итергіштен жылжып кеткенде, серіппе 6 піспекті жылжытады. Піспек алдында ауаның сейілуі орын алады, корпу- ста 7 айдау клапаны 5 ашылады. Бұл кеңістік жанармаймен толты- рылады. Осы уақытта піспек ақтап тазарту сүзгісіне арна арқылы піспек артындағы кеңістіктегі жанармайды жібереді.Бұдан кейін эксцентрик итергішке жақындап, оны піспек жаққа жылжыта бастайды. Піспек итергіш қысымымен жылжи бастай- ды. Корпустағы 7 айдау клапаны жабылады, ал қысым әрекетінен піспек түбіндегі айдау клапаны 5 ашылады және жанармай пі- спек артындағы кеңістіккке өтеді. Бұдан кейін жанармайды айдау үдерісі қайталанады.  сур. ЗИЛ-645 қозғалтқышындағы төмен қысымды, жанармай басқылайтын сорғы:1 — корпус; 2 — піспек; 3 — бағыттайтын итергіш; 4 — итергіш; 5 — айдау клапаны; 6 — серіппе; 7 — клапан корпусы; 8 — қақпақ Бүріккіштер. Бүріккіштер белгілі бір қысыммен жанармай- дың жану камерасында ұсақ тозаңға айналдыруды және бүрку соңында берілісті нақты айыруды қамтамасыз етеді. Жанармайды бүрку қысымы 16...20 МПа шамасында болады. Мысалы, ЗИЛ- 433100 автомобилінің қозғалтқышында бүркудің басталуы (19+07) МПа ((190+7) кгс/см2), КамАЗ-740 және -741 автомобильдерінің қозғалтқыштарында — (18+05) МПа ((180+5) кгс/см2), ГАЗ-4301 автомобилі қозғалтқышында 17,16 МПа (171,6 кгс/см2) қысым кезінде болады.Дизельді қозғалтқыштарда бүріккіштердің бірнеше түрі қол- данылады: ашық және жабық; бүріккішпен; бір түбі бар; бір, екі немесе бірнеше бүрку саңылауы (шүмегі) бар. Шүмектер жанар- майдың жұқа бүркуін қамтамасыз ететін белгілі бір бұрышта ор- наласады, Жабық деп ине көмегімен жабылған бүрку саңылаула- ры бар бүріккіштерді айтады. Бұл саңылаулар жану камерасына жанармайды бүрку сәтінде ғана ашылады. Қазіргі таңда дизель- дердің көбісінде гидравликалық басқару инесі бар форсункалар- дың бүріккіштері бар. Бүрку саңылауларының диаметрі - 0,34 мм. Бүріккіш сүзгі эменттері 2 мен серіппесі 5 бар корпустан 1 тұра- ды (9.4 сур.). Үстінгі жақтан серіппе тірек тарелкесіне 4 тіреледі, ішпек арқылы инеге 9 әсер етеді. Серіппе алдын ала сығылған күйде болады. Серіппе қысымы бұранда 10 арқылы реттеледі. Өздігінен айналып кетпеу үшін реттегіш бұранданы қарсы сомын 11 ұстап тұрады. Реттегіш бұранданың қайтадан жанармай багына барып құйылатын бүріккіш корпусынан 7 ағып кететін жанармай- ды ағызып тастауға қажетті дренажды арнасы бар. Бүріккіштің 7инемен 9 жабылатын екі бүрку саңылауы бар (шүмектер).  сур. Бүріккіш:1 — корпус; 2 — бүріккіш сүзгісі; 3 — нығыздағыш шығыршық; 4 — серіп- пе тарелкесі; 5 — серіппе; 6 — жапсырма; 7 — бүріккіш корпусы; 8 — бүріккіш сомыны; 9 — ине; 10 — реттегіш бұранда; 11 — реттегіш бұран- даның қарсы сомыны Бүріккіш корпусы ине және жапсырмамен 6 бірге бүріккіш корпу- сына салмалы сомынмен 8 бекітіледі. Ине жапсырмасы мен корпу- сы арнайы штифтермен бір қалыпта бекітіледі. Бүріккіш цилиндр бастиегінің ұясында орнатылған және қапсырмамен бекітілген.ЗИЛ-5301 автомобилінің қозғалтқыштарының бүріккіш корпу- сында цилиндр бастиегіне бұрандамен бекітуге арналған саңыла- уы бар екі жапсырма бар.Бүріккішке жанармай жоғары қысымды сорғыдан арна арқылы бүріккіш корпусы ішіне беріледі, оның ішінде қысым ұлғая түседі. Бұл қысым ине кемершігіне беріледі. Қысым 19 МПа-ға (190 кгс/ см2) жеткенде, ине, серіппе 5 кедергісін еңсеріп, бүріккіш саңыла- уларын ашып көтеріледі, бұл арқылы жанармай цилиндрдің жану камерасына ұсақ тозаң түрінде бүркіледі.Түрлі дизельдер бүріккіштерінің ықтимал конструктивті айы- рмашылықтары болса да, құрылысы мен жұмысы бірдей болып келеді. 4.Қозғалтқышқа ауа беру жүйесіАуа беру жүйесінің құрамына төмендегілер кіреді:ауа сүзгісі;үстінде пластмасс панель орнатылған тіреуіштің артқы жағында орналасқан ауаны жинайтын келте құбыр сүзгіге ылғал мен бөгде заттардың кіріп кетуінен сақтайды;сүзгі мен капоттың келте құбырын жалғастыратын гофрир- ленген ауа жинағыш. Сыртқы ауа тікелей ауа сүзгісіне келіп түседі. Құрғақ типті, автоматты шаңды сорып алатын, инерциялық торы бар екі сатылы (9.5 сур.) ауа сүзгісі. Ішінде нығыздауышы бар 4 шешілетін қағаз 8, сүзгі элементі 3 орналасқан. Корпус  сур. Ауа сорғыш:1 — ауа жинағыш; 2 — кергіш серіппе; 3 — сүзгі элементі; 4 — нығызда- ушы; 5 — қақпа; 6 — бұрама; 7 — ысырма; 8 — корпус; 9 — шаң сору келте құбыры; 10 — ауа өткізгіш; 11 — кронштейн; 12 —дренажды саңылау шплинті; 13 — біріктіргіш келте құбыр; 14 — қамыт; 15 — құру белгісі бұрамамен бекітілген 6 қақпамен жабылады 5. Тазартылған ауа ауа құбыры арқылы келте құбырға ауысады 10. Корпустың сүз- гісінде шаңды сорып алатын келте құбыр 9 бар. Ауаны жинау ауа жинау 1 серіппесі бар 2 құрылғы мен жалғастыру келте құбыры арқылы жүзеге асырылады 13. Кронштейнде 11 сүзгі орнатылады. Сүзгіні дұрыс орнату үшін орнату белгісі 15 болады.Ауа ауа жинағыш арқылы 1 бірінші кезекте алдын ала тазар- туға арналған сүзгінің инерциялық торы бар бірінші сатысына түседі. Бұл жерде ауа ағымының жылжуы күрт өзгереді, нәти- жесінде ірі бөлшектері ортадан тепкіш күш пен бәсеңдеткіштегі эжектормен қосылған келте құбырдағы вакуум әсерінен атмосфе- раға лақтырылады. Ірі механикалық бөлшектерден тазартылған ауа қағаз сүзгі элементі бар сүзгінің екінші сатысына келіп түседі. Сүзгі элементтерінің тесіктері арқылы өтіп, оның қабатында шаң- ның ұсақ бөлшектерін қалдырады. Бұдан кейін әбден тазартылған ауа, ауа өткізгіш құбыр арқылы қозғалтқыш цилиндрлеріне же- теді. Қозғалтқыш қуат көзі жүйесінде ауамен кіріс құбырында ауа сүзгісінің ластану индикаторы құрылған.Ластану деңгейіне қарай ауа сүзгісі кіру құбыры бойынша сей- ілу арта түседі. Егер де ауаның сейілуі 0,007 МПа-ға (0,07 кгс/см2) дейін же- тетін болса, индикатор қосылады. Бұл ретте оның қарау тере- зесінде қозғалтқыш тоқтағаннан кейін де осы қалыпта сақтала- тын барабанның қызыл учаскесі пайда болады. Бұл ауа сүзгісін ауыстыру керек деген белгі.Шаңды автоматты түрде сорып алу келте құбыр 9 арқылы жү- зеге асырылады. Ауаны шаңнан тазарту жүйесіне жапқыштар, жапқыш тұтқышы, шаңды сору құбыры мен эжектор кіреді. Шаң- ды сору бәсеңдеткіш эжекторы бар келте құбырда ауаның сейілу нәтижесінде жүзеге асырылады да, бұдан әрі атмосфераға тара- лады.КамАЗ автомобиліндегі ауа сүзгісі кабинаның артқы жағынан орнатылады. Ол КамАЗ-5320 автомобиліне раманың оң жақ лон- жеронына бектіледі. КамАЗ-5410 және -5510 автмобильдерінде сүзгі доңғалақтарды ұстап тұру тетігінде орналастырылады. Сүз-сур. КамАЗ-740 дизельдерінің ауаны жіберу және тазалау жүйесі:а — ауа беру жүйесі; б — ауа тазартқыш; 1 — қалпақ; 2 — ауа жинағыш құбыры; 3 — индикатор; 4 — сол жақ кіріс ауа өткізгіші; 5 — кіріс құбыры; 6 — ауа тазартқыш; 7 — шаңды сору келте құбыры; 8 — шығыс құбыры; 9 —шанақ борты; 10 — кабина; 11 — ауа тазартқыш корпусы; 12 — сүзгі элементі; 13 — кіріс келте құбыры; 14 — нығыздаушы шығыршық; 15 — қақпаны бекіту ысырмасы; 16 — сүзгі элементін ұстаушы; 17 — сүзгі элементін бекіту бұрандасы; 18 — қақпақ; 19 — шығыс келте құбыры гілер алмастыру сүзгілері бар элементтерімен және инерциялық тормен жабдықталған.Сүзгі (9.6 сур.) корпустан 11, сүзгі қақпағынан 18, сүзгі эле- ментінен 12, шаңды сору келте құбырынан 7, кіріс келте құбы- рынан 13, шығыс келте құбырынан 19 тұрады. Ауаны жинақтау қақпақ 1 жабылған ауа жинақтауыш 2 арқылы жүргізіледі. Ауа жинақтағыштан сүзгіге кіріс құбыры 5, ал ауа тазартқыштан 6 шығыс құбыры 8 өтеді. Сол жақ кіріс құбырында 4 ауа сүз- гісінің 3 жағдайын көрсететін индикатор орналастырылған. Ауа жинақтағыш арқылы ауа сүзгінің ішіне түседі де, шаңды тұнды- рғыш арқылы өтеді. Мұнда 7 келте құбыр арқылы бәсеңдеткіш- ке сорылатын шаңның негізгі ірі массасы қалады. Бұдан әрі ауа бағытын өзгертіп, сүзгі элементі арқылы өтіп, сол жерде соңғы тазарту жүргізіледі. Ауа сүзгісінен шаңнан таза ауа біріктіру құ- быры арқылы қозғалтқыштың кіріс құбырына өтеді. 5.Жоғары қысымды жанармай сорғысыЖоғары қысымды жанармай сорғысының қозғалтқышы беріл- ген режим мен жұмыс тәртібіне сәйкес қозғалтқыштың әрбір ци- линдріне жанармайдың қатаң түрде мөлшерленген бөлігін тең дәрежеде жеткізуді қамтамасыз етеді.ЖҚЖС қысымы төмен қысымды жанармайды басқылау со- рғысымен, жанармайдың шашырауының алдын алатын автомат- ты муфта және екі режимді немесе барлық режимді, қозғалтқыш иінді білігінің айналу жиілігін механикалық реттегішпен жаб- дықталған. Қозғалтқыштың әрбір цилиндріне жеке ЖҚЖС қы- змет көрсетеді. Жұмыс пен қызмет көрсетудің ыңғайлығы үшін олардың барлығы ортақ корпусқа жинақталған және жоғары қы- сымды жанармай сорғысы секцияларымен аталады.ЖҚЖС жалпы құрылысы. ЖҚЖС негізгі бөлшектері (9.7 сур.) шар тәрізді мойынтіректерде 18 және 25 жұдырық тәрізді білік орналастырылған корпус 16 орнатылған. Сорғының әрбір секциясында плунжер төлкесі 8 мен плунжер 7 бар. Плунжердің төлкесінің үстінде айдауыш клапаны 6 құрылған. Плунжер төл- кесі мен плунжер орыны бар айдауыш клапаны жоғары дәлдікпен дайындалған және дәлме дәл жұпты көрсетеді, бұл жұпта бір бөлшекті басқасына ауыстыруға келмейді. Алмастыру тек қана кешенді түрде жүргізіледі. Төлке плунжерінің жоғары жағында айдауыш клапанының орыны келте қосқышқа жабыстырылған. Келте қосқыштың бұрандасы сомынның көмегімен жоғары қы- сымды жанармай өткізгіш құбыры бекітілген. Бұл құбырдың екін- ші бөлігі бүріккішпен бекітілген. Плунжер аунақшалы итергіш арқылы 15 жұдырықты білікке таянады. Плунжердің қайтымды серіппесі 14 бар. Серіппе өзінінің төменгі бөлігімен бөлу сомыны арқылы плунжерге әсер етеді. Ал жоғарғы жағы шайба арқылы корпусқа итеріледі. Плунжер төлкесінде кіріс және шығыс саңы- сур. Жоғары қысымды жанармай сорғысы:1 — қосу берілістерінің корректор тұтқасы; 2 — фирмалық тақтайша; 3 — жанармайды шығарушы; 4 — жанармай сорғысының штуцері; 5 — айдау клапанының серіппесі; 6 — айдау клапаны; 7 — плунжер; 8 — плунжер төл- кесі; 9 — ауаны шығару бұрамалары; 10 — плунжердің айналмалы төлкесі; 11 — тісті сектор; 12 — тісті рейка; 13 — реттеуші төсемдер; 14 — серіппе; 15 — итергіш; 16 — сорғы корпусы; 17 — итергіш аунақшасы; 18, 25 — шар сияқты мойынтіректер; 19 — жұдырықшалы иін; 20 — сорғы қақпағы; 21—бұратын май арнасы; 22 — жұдырықшалы иін тірегі; 23 — бұратын май арнасы; 24 — жанармай басқылайтын сорғы; 26 — тығыздағыш манжет; 27 — мойынтірек қақпағы; 28 — жанармай бүркуінің озу муфтасы; 29 — жанармай сорғысы жетегінің муфтасы лаулары болады. Цилиндрге жіберілетін жанармай көлемін өз- герту үшін плунжерде бұрама бунағы, сонымен қатар, радиалды бұрғылау шығатындай жоғары жаққа иінді бунақ көлбеу бұрғыла- уы жасалған. Жанармай беруді басқару үшін тісті рейка пен тір- кеуіштегі тісті сектор 11 болады. Жұдырықшалы білік жанармай сорғысы тартпа муфтадан 29 айналуды алады.ЖҚЖС секциясының жұмысы. Әрбір секция тарату 1 білікі жұдырығынан жұмыс істейді (9.8 сур.). Жұдырықшада сорғы корпусына орналастырылған 4 итергіш 3 аунақшасы тіреледі. Итергіш 5 табанына плунжер 10 тіреледі. Плунжер итергішіне серіппемен 7 жабысады. Серіппе бір жақ бөлігімен тірек шайба- сына 8, сол арқылы тірек төлкеге тіреледі. Плунжер итергішіне серіппемен жабысады. Серіппенің екінші бөлігі 6 тақтайшаға тіреледі. Тақтайаның кесіктері, ал плунжердің сол тәрелке үшін шығыршықты саңылауы болады. Плунжер плунжердің төлкесіне 13 кіреді. Төлкенің кіріс саңылауы 12 мен өткізгіш саңылауы 20 болады. сур. ЖҚЖС секциялары:1 — тарату білігінің жұдырықшасы; 2 — сорғы корпусы; 3 — итергіш аунақшасы; 4 — итергіш; 5 — итергіш табаны; 6 — серіппе тәрелкесі; 7 — серіппе; 8 — тірек шайбасы; 9 — тірек төлкесі; 10 — плун- жер; 11 — штифт; 12 — кіріс саңылауы; 13 плунжер төлкесі; 14 — айдау клапа- ны; 15 — штуцер; 16, 21 — секцияларды нығыздауыш шығыршықтары; 17 — со- рғы секциясы корпусы; 18 — шайба; 19—плунжердің спиральды жырашығы; 20—өткізгіш саңылауы ; 22 — рейка; 23 — плунжердің айналмалы төлкесі Плунжер төлкесінің үстінде ай- дау клапаныны 15, келте қосқышы 14 болады. Плунжердің айналмалы төлкесі 23 мен тісті рейкасы 22 бо- лады. Қозғалтқыш цилиндріне жі- берілетін жанармай көлемін өзгерту үшін плун - жерде 19 плунжердің спиральды жырашығы, радиалды бұрғылау арқылы спиральды жы- рашықты жоғары жағына шығатын ішкі көлбеу арна болады.ЖҚЖС секцияларының жұмысын әрі қарай қарау үшін 9.9. сур. қара-стырамыз. Тарату иінді білігі жұдырығы аунақшалы итергіштен түскен кезде итергіш төмен түседі. Серіппе әрекетінің әсерінен итергішті соңынан плунжер де түседі. Плунжер төмен түскен кез- де, алдымен плунжер төлкесіне 2 кіріс саңылауы 1 ашылады. Осы арқылы басқылайтын сорғы жасайтын қысыммен төлкенің ішіне жанармай келеді.Қайта кіріс саңылауын ашқаннан 13 кейін жанармай қалдықта- ры жанармайды бұру арнасы арқылы 12 жанармай багына қайтып келеді.Тарату білігінің әрі қарай айналуы нәтижесінде жұдырық ау- нақшалы итергішке жүре бастайды да, оны көтеріп, сонымен бір- ге плунжерді де көтереді. Плунжерді де көтерген кезде, алдымен қайта өткізу саңылауы 13, кейін кіріс саңылауы 1 жабылады. Саңылау жабылған сәт бүріккішке жанармай беру басталды де- генді білдіреді.Кіріс саңылауы жабылғаннан кейін плунжер кеңістігі үстіндегі жанармай қысымы артады және ол 1,6... 1,8 МПа-ға (16... 18 кгс/ см2) жеткен кезде, айдау клапаны 6 серіппені қысып 9, клапан ор-               сур. Плунжерлі жұптар:а — ЖҚЖС секциясының сызбасы; б — жіберілетін жанармай сапасының өзгеру сызбасы; І — жанармай кірісі; ІІ — берілістің басы; ІІІ — берілістің аяғы; ІV — максималды беріліс; V — жартылай беріліс; VІ — берілістің болмауы; 1 — кіріс саңылауы; 2 — плунжер төлкесі; 3 — плунжер; 4 — плунжер үсті кеңістігі; 5 — айдау клапанының жүк түсіретін белбеуі; 6 — айдау клапаны; 7 — айдау клапанының орны; 8 — штуцер; 9 — айдау кла- панының серіппесі; 10 — жанармайды беру арнасы; 11 — плунжердегі спи- ральді ойық; 12 — жанармайды бұру арнасы; 13 — қайта қосу саңылауы; 14 — плунжердегі осьтік саңылау; 15 — плунжердегі диаметрлік саңылау нынан 7 ығысады да, жанармай жоғары қысымды құбыр арқылы бүріккішке жетеді. Әрі қарай плунжер қозғалған кезде, жанар- май құбырында қысым жоғары қарай арта түседі және биіктік- ке жеткен кезде 16...19 МПа (160... 190 кгс/см2) жану камерасына бүріккішпен жанармайдың атқылауы орын алады. Жоғары қарай жылжуды жалғастыра отырып, плунжер спиральды жырашық 11 бұрамамен бұру арнасымен біріктірілген 12 төлкеде қайта өткі- зу 13 саңылауын ашады. Шығу арнасын ашқан кезде, жанармай плунжердің үстіндегі кеңістікте осьтік саңылау арқылы 14 плун- жерде және диаметрлік саңылау 15 жанармай багына бұрылады. Плунжер үстіндегі жанармай қысымы күрт төмендейді, серіппенің әсерімен айдау клапаны жабылып қалады. Клапанды орынға дей- ін түсірген кезде кеңістікте көлемнің артуы орын алады, құбырда қысым күрт төмендеп кетеді.Бұл жағдай бүріккіштің шашырату инесінің орынға қонуын және цилиндрге жанармайдың сүзілуін жедел қамтамасыз етеді.Плунжер беретін жанармай көлемі плунжер төлкеге бұрылған кезде ауысатын айдауыш жолымен, спиральды жырашық 11 жағдайының плунжерде ауысуы жанармай бұру арнасына 12 қа- тысты анықталады. Спиральды жырашық жанармай бұру арна- сымен қаншалықты ерте бірдей түссе, цилиндрге жанармай да аз шашырайды. Сәйкесінше иінді біліктің айналу жиілігі де азаяды, ал қозғалтқыш жиілігі керісінше арта түседі.Жұмыс істеп тұрған қозғалтқыштың тоқтауы, тоқтау тұтқышы және жүргізушінің кабинасында орналасқан басқару тетігімен байланысты арқан арқылы жүзеге асырылады. Жұмыс істеп тұрған қозғалтқышты тотқату үшін қозғалтқышты тоқтату тетігін тоқтағанға дейін тарту керек. Тоқтау тұтқышы теріс айналады да, сұққы арқылы берілісті тоқтату тұтқышына әсер етеді. Тұтқыш алмасып отырып, реттеуіш тұтқышына мен тақтайша, сұққылар мен тұтқыш арқылы әсер етеді. Төрткілдештер берілісті тоқтату қалпына шығып, қозғалтқыш сөндіріледі. 6.Жанармайды бүрку озуының автоматты муфтасыОртадан тепкіш типті тікелей әсер ететін, бүркуді озудың 18° орнату бұрышы бар автоматты муфтасы қозғалтқыштың иінді білігінің айналым жиілігіне байланысты жанармайдың цилиндр- лерге бүрку кезеңін автоматты түрде өзгертуге арналған. Муфта қысымы жоғары сорғының сегментті 17м кілтегінде 18 жұдырық- шалы біліктің конус тәрізді бөлігінде орналасқан, шығыршықты 9 шайбамен және 16 серіппелі шайбамен бекітілген. Ол жұмыс кезінде жанармайдың бүрку кезін тарту сорғысына қатысты кез келген жаққа сорғы жұдырықшалы білігінің қосымша ауысуы есебінен өзгертеді.Автоматты муфта корпустан 13, жетекші 5 және 1 жартылай муфта, муфта жүгі 15, жүк осі 2, муфта серіппесе 4, жетекші жар- тылай муфтаның сұққыларынан 14 тұрады. Муфта корпусы жар- тылай муфтаға бекітіледі. Корпустың алдыңғы жағында қозғал- тқышты майлауға қолданылатын муфтаны маймен толтыру үшін екі саңылау жасалған. Май жоғарыда орналасқан оны басқа саңы- лау арқылы шыққанына дейін саңылау арқылы құйылады. Саңы- лаулар нығыздауыш шайбалары бар бұрамамен жабылған.Қозғалтқыш иінді білігінің айналым санын арттырған кезде, муфта жүгі ортадан тепкіш күш арқылы өз серіппелерінің қара- ма-қайшылығына төтеп бере отырып, тарап кетеді. Тарап кеткен кезде, жүктер осьтің айналасында айналып, жетекші жартылай муфтаның сұққыларымен тайғанап отырады.           9.10. сур. Жанармайды бүрку озуының автоматты муфтасы:а — конструкциясы; б — бөлшектері; 1 — жетектегі жартылай муфта; 2 — жүк осі; 3 — нығыздауыш шығыршық; 4 — серіппе; 5 — жетекші жартылай муфта; 6 — бұрама; 7 — жетекші жартылай төлкесі; 8, 12 — өздігінен жыл- житын тығыздамалар; 9 — бекіту муфтасының сомындары; 10 — жетектегі жартылай муфта күпшегі; 11 — тиек; 13 — корпус; 14 — жетекші жартылай муфта сұққылары; 15 — жүк; 16 — серіппелі шайба; 17 — кілтек; 18 — жа- нармай сорғысының жұдырықшалы білігі; 19 — дөңгелек кілтегі; А — жүк- тің қисық сызықты қабаты Бұл ретте жетектегі жартылай муфтаны осі мен жетекші жар- тылай муфтаның арасындағы қашықтық азая түседі. Нәтижесін- де жетектегі жартылай муфта жетекші муфтаға қатысты белгілі бір бұрышқа қарай аударылады. Сорғы жұдырықшалы білігінің осындай бұрышқа айналуы жанармай бүркуінің артуына әкеледі. Қозғалтқыш иінді білік айналым саны азайған кезде, жүктер серіппенің әсерімен бірігеді. Себебі ортадан тепкіш күш азая түседі. Жетектегі жартылай муфта басқа жаққа қатысты жарты-лай муфта аударылады. 7.Иінді білік айналымы жиілігінің екі режимді реттеуішіЗИЛ-645 қозғалтқышында екі режимді реттеуіш орнатылады. Қозғалтқыш (600 айн/мин) иінді білігінің айналым минималды жиілігін белгілейді және оның максималды айналым жиілігін 2800 айн/мин шектейді.Айналым жиілігін реттегіші ЖҚЖС-на орнатылады (9.11 сур.).Оған реттеуіш корпусы бекітіледі.сур. Айналым жиілігінің екі режимді реттеуіші:1 — жоғары қысым сорғысы; 2 — қақпақ; 3 — реттеу бұрандасы; 4 — рет- теуіш қақпағы; 5 — кулиса; 6 — бағыттауыш сырғақтың сұққысы; 7 — төменгі сырғақ; 8 — кулиса осі; 9 — бұрыштық тұтқыш сырғағы; 10 — рет- теуіштің бұрыш тұтқышы; 11 — реттеуіш корпусы; 12 — жүк осі; 13 — реттеуіш жүгі; 14, 16 — табан ағаш; 15 — демпфер; 17 — табан ағаш со- мындары; 18 — тіреу шайбасы; 19 — табан ағаш осі; 20 — серіппелер; 21 — серіппе тәрелкесі; 22 — резеңке нығыздауыш. Иінді біліктің конустық ұшында тірек шайбасы 18 және айқа- стырманы бекіту сомыны арқылы 17 айқастырма 14 және демп- фері 15 бар айқастырма 16 бекітілген. Осьте бұрышты тұтқышы бар 10 жүк 13 орнатылған.Реттеуіш жұмысының принципі жанармай сорғысы рейкасы- ның жылжуын жасайтын тұтқыштар мен топсалы байланыс жа- сайтын жүктердің ортадан тепкіш күші әсеріне негізделген.Жанармайды беруді қозғалтқыштың иінді білігінің айналы- мының минималды жиілігінен максималдыға дейін жанармайды беру педаліне басу арқылы жүргізуші реттейді. Айналым жиілігі 2800 айн/мин болғанда, жүктердің ортадан тепкіш күштері алдын ала сығылған серіппелердің кедергісін еңсереді және жанармай берілісін оқыс азайтып, жанармай сорғысының рейкасын жылжы- тады, нәтижесінде қозғалтқыштың иінді білігінің айналым жиілі- гі азаяды. 8.Иінді біліктің айналым жиілігінің көп режимдік реттеуішіРеттегіш қозғалтқыштың иінді білігіне белгіленген кез кел- ген айналым санын жүктемеге байланысты цилиндрге берілетін жанармай көлемін автоматты түрде өзгерту арқылы сақтауға ар- налған.Реттегіш жоғары қысым сорғысының жұдырықшалы білігінен 1 (9.12 сур.) 6 және 7 тегершіктері арқылы іске қосылады. Тегер-шік 7 муфта осінде 5 орнатылған. Айқастырмада 8 жүктер 9 ор- натылған. Муфта 5 тірек шарлы мойынтірек 4 арқылы, тірек осі арқылы 3 тетік тұтқышына 10 әсер етеді.Айқастырма білікшесінің 8 қозғалуы кезінде жүктер 9 ортадан тепкіш күш әсерімен тарайды және тірек мойынтірек 4 пен тірек осі 3 арқылы тұтқышты 22 айналдыратын муфтаны қысады. Бір білікте серіппе арқылы 11 білікпен 12 байланысқан 22 тұтқышпен қатар 18 тұтқыш орналасқан. Тірек осіне 3 төрткілдеш тұтқышы 10 кигізілген, оның бір ұшы кулисамен 2, ал келесісі күш 13 төрт- кілдеші бар 14 жанармай сорғысы көмегімен байланысқан.Егер қозғалтқышқа түсетін жүктеме азайса, ал цилиндрге берілетін жанармай көлемі өзгеріссіз қалса, әрине иінді біліктің айналым жиілігі артуы тиіс. Бұл жағдайда реттегіш жүктері 9 та- райды және тұтқыштар жүйесі арқылы төрткілдешті 14 жанармай беруді азайту жағына қарай ығыстырады. Бұл жүктердің ортадан тепкіш күш серіппе 11 күшімен теңескенге дейін жалғасады.Жанармайды өзгеріссіз беру кезінде қозғалтқыш салмағы ар- татын болса, иінді біліктің айналу жиілігі төмендейді де, реттегін жүктері 11 серіппенің әсерімен қосылады және 11 иінтірек жүй- есі арқылы сорғы тақтайына әсер етіп, жанармай беруді қамтама- сыз етеді. сур. Дизельдің иінді білігінің айналым жиілігінің көп режимді реттеуіші:І — жұдырықшалы иін; 2 — кулисасы; 3 — тірек осі; 4 — тіреуіш мой- ынтірегі; 5 — муфтасы; 6, 7 — тегершіктер; 8 — жүктердің айқастырмасы;9 — жүктер; 10 — рейка тұтқышы; ІІ — серіппе; 12, 22 — тұтқыштар; 13 — тарту; 14 — рейка; 15 — максималды жылдамдық режимін шектеу бұранда- сы; 16 — басқару тұтқышы; 17 — бос жүрістің минималды айналымдарын реттеу бұрамасы; 18 — екі иінді тұтқыш; 19 — екі иінді тұтқыштың бұра- масы; 20 — буферлі серіппе бұрамасы; 21 — жанармайды беруді реттеу бұрамасы; 23 — корректор; 24 — берілісті тоқтату тұтқышы; 25 — реттеу бұрамасы Қозғалтқыш жұмысының тиісті жылдамдық режимі жүргізуші кабинасында жанармай сорғысын басқару педалі күшінің көме- гімен 16 иінтірекпен құрылады. Педальді басқан кезде иінтірек 16 бірқатар бұрышқа солға қарай айналады, серіппе ұзындығы 11 артып, тақтай серіппенің әсерімен отын берудің артқан тұсына қарай ауысады. Қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігі бұл ретте орта- дан тепкіш күш тарту серіппесі күшін теңестіргенге дейін арта береді.ЗИЛ-645 автомобилінің жанармай беруді басқару жетегі беру педалінен иінтірегі бар білікшенің көмегімен пневматикалық ци- линдр, аралық иінтірек пен иінтірекке тарту жоғары қысымды жа- нармай сорғысы арқылы жүзеге асырылады.Жанармай беруді қолмен басқару кроншейіндегі тартуды бекіту тұтқасының көмегімен де іске асырылады. Мотор теже- гішін қосқан кезде, пневматикалық цилиндрге тежегіш жүйесі ауа баллонынан ауа келе бастайды. Сығылған ауаның әсерімен ци- линдрде сояуышы бар піспек ауысады және аралық иінтірек пен тарту арқылы жанармай сорғысы реттегішіне әсер етіп, «Тоқта» деген жағдайға ауыстырады. Бақылау сұрақтарыЦетанды сан деген не және ол қозғалтқыш жұмысына қа- лай әсер етеді?Дизельдерде қоспаның түзілуі қалай іске асады?Дизельдегі қуаттау жүйесінің элементтерін атаңыз?Жанармайды қаралап және ақтап тазарту сүзгілерінің мін- детін, құрылысын және жұмысын түсіндіріңіз.Жанармай бақылайтын сорғының міндетін, құрылысын және жұмысын түсіндіріңіз.Бүріккіш міндетін, құрылысын және жұмысын түсін- діріңіз.Ауа сүзгісінің міндетін, құрылысын және жұмысын түсін- діріңіз.Жоғары қысымды жанармай сорғысының міндетін, құрылысын және жұмысын түсіндіріңіз.Қозғалтқыштың иінді білігінің айналым жиілігінің екі ре- жимді және көп режимді реттеуіштің міндетін, құрылысын және жұмысын түсіндіріңіз. ІІ Б Ө Л І М АВТОКӨЛІКТІҢ ТРАНСМИССИЯСЫ    10 т а р а у ТРАНСМИССИЯНЫҢ ТҮРЛЕРІ МЕН ҚОЛДАНЫЛУЫ Жалпы мағлұматтарТрансмиссия деп, қозғалтқышты жетекші дөңгелектермен байланыстыратын күш берілгісін атайды. Трансмиссия бұраушы кезеңді қозғалтқыштың иінді білігінен жетекші дөңгелектер- ге беріліс үшін арналған. Сондай-ақ, трансмиссия автокөліктің артқа жүру қозғалысын қамтамасыз етеді.Трансмиссия құрылғысы басқару көпірлерінің сандарына және олардың орналасуына байланысты. Трансмиссияда болуы мүм- кін:бір артқы жетекші көпірі;екі жетекші көпірлері — передалдыңғы және артқы;екі артқы жетекші көпірлер және бір алдыңғы басқарылатын көпір;үш жетекші көпірлер: екі артқы және бір алдыңғы;төрт жетекші көпірлер.Трансмиссия құрылымы автокөліктің түріне, оның қолда- нылуы мен қозғалтқыштың өзара орналасуына және жетекші дөңгелектерге байланысты. Беріліс бұраушы кезеңнің өзгеру сипаты трансмиссияның әр түрінде әр түрлі. Трансмиссия және оның техникалық жай-күйі автокөліктің эксплуатациондық қаси- еттеріне айтарлықтай әсер етеді. Осылайша, трансмиссия меха- низмдерінің техникалық жай-күйі нашарланғанда және іліністе, басты берілісте жүйеліліктің бұзылуы және дифферанциялда ав- токөліктің қозғалысқа кедергісі жоғарылайды және ауыр-тездік сапалары, өткіштігі, автокөліктің экологиялығы нашарланады. Бензинді үнемдеу төмендейді. 2.Трансмиссияның түрлеріҚозғалтқыш пен жетекші дөңгелектер арасындағы байланысқа және де бұраушы кезеңінің түрлену әдісіне қарай трансмиссия- лар механикалық, біріктірілген (гидромеханикалық), электроме- ханикалық және гидрокөлемді болып бөлінеді.Ең жиі қолданылатын механикалық трансмиссиялар, әр түрлі схемалар бойынша жалпы автомобиль агрегаттарын жинақтасты- руға байланысты және де қозғалтқыштың орналасуына және же- текші дөңгелектерге байланысты орындалған.Егер автомобильде бір артқы жетекші көпір болса, (10.1-су- рет, а), онда оның трансмиссиясы 1 іліністен құралады, 2 беріліс жәшігінен, 3 кардан білігі және басты беріліс, дифференциал және жарты өстері орналасқан 4 артқы көпірі (дөңгелектердің қозғалтқыш біліктері).Мұндай трансмиссия түрі жеңіл және ауыр-жүк автомобиль- дерінде қолданылады. Жеңіл автомобильдерінде алдыңғы же- текші көпірмен трансмиссия іліністен, басты берілістен және бір беріліс жәшігінде корпусқа біріккен дифференциалдан құралады. Дифференциалдан айналу алдыңғы дөңгелектерге қозғалтқыш біліктер көмегімен тең бұрыштық жылдамдықтардағы кардант- тармен беріледі.Егер автокөлікте екі көпір және екеуі де жетекші болса (10.1-су- рет, б), онда оларға біріктірілген қосымша қораптар берілістері, 7 таратқыш қорапшасы қосылады. Бұндай автокөліктің трансмис- сиясына сонымен қатар алдыңғы жетекші көпірге басты берілісі бар кардандық беріліс, дифференциалды және дөңгелектердің же- тек біліктері кіреді.Екі артқы жетекші көпірлері бар көліктер және алдыңғы басқа- рылатын (10.1-сурет, c) орташа өтетін көпірге ие, яғни беріліс қо- рабынан кардандық беріліс басты жетекшінің жетекші білігімен қосылады. Сол білікке кардандық беріліс және артқы көпірге бекітіледі.Егер автокөлік екі артқы жетекші көпірлерден басқа алдыңғы жетекші көпір болса 5 (10.1-сурет, г ), онда трансмиссияда та- ратқыш қорапшасы орнатылады 7. Одан кардандық берілістер әрбір артқы және алдыңғы көпірлерге бөлек өтеді. Басқа схема да бар: айналу кезі таратқыш қорапшадан артқы көпірге өткінші ортаңғы көпір арқылы беріледі. (10.1-сурет, д ).Төрт жетекші көпірлері бар автомобильдерде (10.1-сурет, е), әдетте, екі қозғалтқыш орнатылған, олардың әрқайсысы айналу кезін екі жетекші көпірге жібереді. Осындай автомобильдердің трансмиссиясы өзіне автокөліктерді екі артқы көпірлері бар екі жиынтық механизмдерін қосады. Әрбір жиынтық өз қозғал- тқыштарына қызмет етеді. Бұл автокөліктер қажет болған жағдай- да бірге немесе кезек-кезек біресе бір, біресе басқа қозғалтқышта жұмыс істей алады.    10.1-сурет. Автомобиль трансмиссиясының схемалары:а — бір артқы жетекші көпірмен; б — алдыңғы және артқы жетекші жетек- ші көпірлермен; в — екі артқы жетекші көпірлермен; г мен д — үш жетекші көпірлермен; е — төрт жетекші; 1 — ілініс; 2 — беріліс жәшігі; 3, 6 — кар- дандық білік; 4, 8 — артқы жетекші көпірлер; 5 — алдыңғы жетекші білік; 7 — таратқыш жәшігі Екі көпірі бар автомобиль, оның біреуі ғана жетекші көпір, 4x2 дөңгелек формуласы бар. Егер екі көпір де жетекші болса, онда дөңгелек формуласы 4x4 болады.Екі жетекші артқы көпірлері және бір алдыңғы басқарылатын көпірі КамАЗ көліктерінде, 4x6 формуласы бар.Егер автомобильде барлық үш жетекші көпір болса, онда оның дөңгелек формуласы 6x6 болады. Тиісінше, төрт жетекші көпір- лері бар автокөлік дөңгелектерінің формуласы 8x8 болады.Жоғарыда сипатталған механикалық трансмиссияның түр- лерінен басқа гидромеханикалық трансмиссия бар. Әр түрлі тип- тердің сатысыз трансмиссияларынан ең көп гидромеханикалық жәшіктер берілісі көп таралған. Олар сатысыз гидромеханикалық айналу кезеңін түрлендіру ден (гид-ротрансформатордан) және механикалық планетарлық беріліс жәшіктері.Бұндай трансмисси- ялардың басты ерекшеліктері:Жұмыс тәртібінде қозғалтқыштың толық жүктелуін қамтама- сыз ету;Айналу кезеңін беретін автоматикалық трансформация;Берілістерді автоматкалық ауыстыру мүмкіндігі. Ақаулықтарға құрылымның қиындығын жатқызуға болады,пайдалы әрекеттің және үлкен құн коэфиценті төмендеу.Трансмиссияның басқа түрі электромеханикалық трансмиссия болып табылады. Оған ілінісу, беріліс қорабы, кейде басқа транс- миссия агрегаттары генератор мен электр қозғалтқышымен (не- месе бірнеше электр қозғалтқышымен) ауыстырылады. Электро- механикалық трансмиссиялар тұрақты немесе айнымалы тоқпен жұмыс істей алады. Айнымалы тоқ трансмиссиялары ықшам және жеңіл, бірақ айналу кезінің сатысыз басқаруды қамтамасыз ет- пейді. Сондықтан электромеханикалық трансмиссиялар, әдетте, тұрақты тоқта жұмыс істейді. Бұдан басқа, бұл трансмиссияларда бір немесе бірнеше әрбір жетекші дөңгелектерде орналасқан жүк қозғалтқышы болуы мүмкін. Бақылау сұрақтарыАвтомобиль трансмиссиясының қолданылуы?Транмиссияның басты механизмдерін атаныз? 11.т а р а у ІЛІНІС   Жалпы құрылғыІлінісу автокөлікті орнынан бірқалыпты қозғалтуды қамта- масыз етеді, қозғалтқыштың иінді білігін беріліс қорапшасымен берілістерді ауыстыру кезінде уақытша бөлу, сондай-ақ, қозғал- тқыштың жұмысын тоқтатпай-ақ толық тоқтам кезінде транс- миссиямен қозғалтқышты ажырату Автокөлік қозғалысы жыл- дамдығының бәсендеуі 10...12 км/с, ілінісуді өшірмей өткізу ұсынылады. Бұл функция кезінде қозғалыс жылдамдығының бәсеңдеуі біртіндеп тежегіштен қозғалтқышқа көшеді, соның арқасында тежегіштер ақырындап ескіреді. Сондай-ақ, ілінісу бос айналуынан трансмиссияны тез тоқтам кезінде иннерциондық кезбен жүктелуінен сақтайды. Ілінісу айналу берілісін бос айна- луынсыз автокөліктің қозғалысы кезінде қамтамасыз ету керек. Отандық көліктерде құрғақ фракциондық ілінісулер орналасты- рылады, оның құрғақ бетін сүрту үшін күшті қолданады.Жетекті және жетекші тегіріктер ілінісі санына қарай бір- және екі тегірікті болуы мүмкін. Бір тегершікті ілінісу жеңіл автокөлік- терінде және де жүк көліктерінде көп қолданылады, кіші және орта жүк көтергіштерінде. Сондай ілінісулер автобустарда өте кішкентай, кішкене және орта жіктелімдерінде орналастырыла- ды.Бір тегірікті ілінісу құрылғысына қарай қарапайым, қымбат емес, жетекті және жетекші тегіріктерден жақсы жылу беруді қамтамасыз етеді, жұмыста сенімді. Кішкене өлшемдерде және салмақтарда жоғары төзімділікпен және басқару жұмыстарын және техникалық қызметтерді жүргізу үшін ыңғайлы.Бір тегірікті іліністердің жетіспеушілігі айтарлықтай айналу кезін беру үшін жетекті және жетекші тегіріктердің көлемін және серіппе санын үлкейтуге тұра келеді. Бұл жүргізушінің бұлшық ет талпынысын ілінісудің өшуі үшін және әр түрлі күшейткіштерді талап етеді.Ірі және үлкенірек жүк көтергіштігі бар көліктерінде екі те- гірікті ілінусілер қолданылады. Сүргілейтін беттер санының кө- беюі тегіріктердің бос айналымдарынсыз үлкен айналу кезін бе- реді.Ілінісу ілінісу механизміне және ілінісу механизмінің өшу же- тегіне бөлінеді. 2.ЗИЛ-431410 автокөлігінің ілінісуіІлініс механизмі. Автокөліктерде бір тегірікті құрғақ ілінісу- лер серіппенің перифериялық орналасуымен және механикалық жетекпен ілінісудің өшуі құрылады. 3 қаптама ілінісуі (11.1-сурет) болатты штампталған төрт табанымен. Әрбір табанда қаптаманы 2 сермерге бекіту үшін екіден тесіктер болады. 7 қысым дискісі шойыннан құйылады. Сермерге қараған беті мұқият ойласты- рылған. Екінші жағынан, саусақтардың 18 және ине мойынтірек- терінің арқасында иінтіректерді бекітуге арналған төрт түтікше құйылады 17. Сол иінтіректерге 18 саусақтардың көмегімен вил- калар бекітілген. Форштық таяқша корпустағы тесік арқылы өтіп, жарты шетіндегі жаңғақ оларға бекітіледі. Саусақтар арасында тұтқаларды және иінтіректерді қосудан басқа 17-ші инелі мой- ынтіректері бар.Барлық төрт тіреудің 22 ішкі ұштары қатаң түрде бір жа- зықтықта болуы керек. Егер бұл жағдай кем дегенде бір тұтқаға сәйкес келмесе, ілініс операциясы бұзылады. 9 Қысым серіп- пелерінің күштерін біркелкі барлық 7 қысым дискілеріне бөлу үшін онда орнатылған сұққылар болады. Оларға бірінші жылу оқшаулайтын тығырықтар, содан кейін серіппелер киіледі. Серіп- пе ауытқуларын болдырмау үшін ілінісу қаптамасы орнатылған сұққыларға қарсы таңбаланған ішкі буылтығымен тесіктер бар. Және де бұл буылтықтар серіппенің ауытқуын болдырмайды. Төзімді айналудың берілісуі қаптамадан қысым дискіне олар 5 серіппелі пластиналармен қосылады.Жетекші диск 8 - жұқа болат диск, оған екі жағына басылған асбест қыртысынан фрикциялық қаптамалары бекітіледі. Болат дискте шалыстануды болдырмау үшін кейбір кесіктер бар. Диск- тің шалыстануы ілінісудің тоқтап қалуы кездіндегі дисктің қатты қыздырылуы кезінде болуы мүмкін.Автокөлік трансмиссиясында иінді біліктің айналу жиілігінің күрт өзгеруі кезінде айналдыру тербелістері бекітулерді, жеке- леген бөлшектердің және механизмдердің тозуын әлсірету үшін пайда болады, сондай-ақ тісті тегіршіктің сынуын. Жетекті іліні- су дискілерінде зиянды салдарды азайту үшін айналдыру тербелі- стерінің өшірулері орналастырылады (11.2-сурет).8 жетекші дискінің күпшегі дискімен қатаң байланыс орнатпай- ды. Онда ішкі беріліс қорабының жетекті берілісінің оймакілтек- терімен және болатты жетекті дискінің ішінде құрылады. Жетек- ті дискіеің бір жағынан 6 ошірудің сұққысы құрылады. өшірудің сұққысында және жетекті дискіде тойтармалармен фрикциондық болатты пластиналар 1 бекітілген.  -сурет. ЗИЛ-431410 автокөлігінің ілінісуі:1 — картер қақпағының ілінісуі; 2 —сермер; 3 — ілінісу қаптамасы; 4 — серіппелі пластиндердің ілінісу қаптамасына бекіту бұрандамасы; 5 — серіппелі пластиналары; 6 — серіппелі пластиналарын қысқыш дискіге бекіту бұрандамасы; 7 — қысқыш диск; 8 —жетектегі тегірік; 9 —қысқыш серіппесі; 10 — сермерді иінді біліктің фланцына бекіту бұрандамасы;11 — беріліс қорапшыларының жетекші біліктерінің алдыңғы мойынтіре- гі; 12 — иінді білік; 13 — иінді біліктің алдыңғы мойынтірек май шелегі; 14 — айналдыру тербелістерін өшіру серіппелерінде; 15 —теңгергіш жүкше; 16—сермер картері және ілінісуі; 17 — инелі мойынтірек; 18 — тұтқышты тіреу сұққысына бекіту сұққысы; 19 — өшіру тұтқышының тіреу вилкасы; 20 — сфе- рикалық бетпен сомын; 21 —тірек тақтасы; 22 —өшіру тетігі; 23 — тірек айыру муфтасының шарикті мойынтірегі; 24 — беріліс қорапшасының жетекші білігі; 25 — ілінісуді өшіру шанышқысы  -сурет. Айналдыру тербелістерін өшіруші:1 — болатты фракциондық сөндіргіштің пластиналары; 2 —май қайырғы; 3 — сөндіргіштің тегірігі; 4 — жетектегі тегірік; 5 — жетектегі тегіріктің фракци- ондық қаптамасы; 6 —сөндіргіштің шығыршығы; 7 — сөндіргіш серіппесінің тірек пластиндері; 8 — жетектегі дискінің күпшегі Күпшек фланецтің және жетекті дискінің екі жағынан да өшіруші 3 дискілері және май қайырғы 2 құрылған. Май қайы- рғылар, өшірушінің дискілері және күпшек фланеці бір-бірімен тойтармалармен қосылған. Сондай бекітілу кезінде жетекті диск бос және кейбір күпшек бұрыштарында айналуы мүмкін. өшіруші дискілерінде 3, өшіруші сұққыларында 6 және жетекті дискісінде 7 тіреу пластиналарымен серіппелер қойылатын 4 терезелер орна- ласқан. Серіппелердің қалпы қысылған, бірақ соңына дейін емес. 11.1-суретке оралайық. Сермердің айналуы жұмыс істей- тін қозғалтқышта 3 ілінісу қаптамасына бұрандамалар арқылы- беріледі, ал одан тойтармалар 4 арқылыы серіппелі пластиналарға 5 және бұрандамалар арқылы 6 қысым дискісіне 6. қысым дискісі- нен 7 үйкеліс есебінен фрикциондық төсемдерге және де болатты дискіге, әрі қарай айналмалы тербелістерін өшіруші серіппелер 14 арқылы өшіруші дискісіне 3 (11.2-суретті қараңыз), тойтарма- лар арқылы күпшек фланецтеріне, күпшекке және оймакілтектер арқылы беріліс қорапшасының жетекші білігіне беріледі. Айна- лу жиілілігінің күрт өзгеруі кезінде серіппе өшірушісі қысыладыжәне сол себептен айналмалы тербелістер азаяды. Іліністі ажырату жетегі. ЗИЛ-431410 автокөлігінің механи- калық ілінісуді ажырату жетегі (11.3-сур.) Ажыратқышты босату басқышы (19) білігінің (6) соңына қысқыш тіркелген. Тіреуіште(5) білік айналады. Білік пен тіреуіштің тозуын азайту үшін білік- ке майлаушы (8) кіріктірілген. Ол арқылы бойлық арна мен ра- диалды бұрғылау бойымен қоюлап майлау үйкеліс беттеріне жеткізіледі. Сұққылардың көмегімен күш (9) иінтірек айырынан(11) қосылған біліктің басқа ұшында (6) иінтірек (4) бекітілген. Күш ұзындығын шарлы сомынның көмегімен (10) басқыштың бос жүрісін реттеу кезінде өзгертуге болады. Басқыш бастапқы қалпында серіппемен (15) ұсталады. Ілінісуді өшіру айыры (16) ілінісуді өшіретін жалғастырғыш иіндеріне тіреледі (1). Жалға- стырғыш бастапқы қалпына тартылмалы серіппен (2) қайтарыла- ды. Дөңгелек мойынтірек тірегі жалғастырғышқа басылады. Бұл мойынтіректер мен ілінісу тұтқаларының ішкі ұштары арасында басқыштың еркін қозғалысы үшін 3...4 мм бос орын қалады.– сурет. Ілініс босату механизмі1 — ілінісудің өшу муфтасы; 2 —тартқыш серіппесі; 3 — өшіру тетігі; 4 — тетік; 5 — кронштейн; 6 — білік; 7 —бойлық автокөлік рамалары; 8, 12 — май шелектері; 9 — ілінісуді өшіру тартқышы; 10 — шарлы сомын; 11 — вилка тетігі; 13 — вилка мойынтірегі; 14 — берілістің төменгі бөлігі; 15 — тартқыш серіппесі; 16 — ілінісуді өшіру вилкасы; 17 — бастқыштың жоғарғы бөлігі; 18 —резеңкелі тығыздағыш; 19 — бастқыш тетігі Ілінісуді өшіру үшін бастқышты 19 басу керек. Өз кезегінде иінтірек 4 күштің 9 көмегімен иінтірек вилкаларын 11 аудара- ды, вилка ілінісуді өшіретін муфтаны 1 жетекші біліктің беріліс қорапшасы бағытталған төлкеге жылжытады. Тірек шарлы мой- ынтірек біркелкі иінтіректерге басады және қысым дискісін, же- текті дискісінен алып тастайды — айналу берілісі сермерден же-текті дискіге дейін болады. 3.«ГАЗель» автокөліктерінің ілінісуі«ГАЗель» автокөліктерінде 225 мм ілінісудің иінтіректі типі және күшейтілген дифрагмендік типінің 240 мм ілінісуі құрылған. Ілінісудің иінтіректі типі негізгі 3 бөліктен тұрады: қаптама 4,қысымды диск 23 және жетекті диск 2 (11.4-сурет).Ілінісу қаптамасы болатты, таңбаланған, сермерге бекіту үшін үш табаннан тұрады. әрбір табанда бұрандамалар үшін екіден тесіктер қойылған.Диск сермерге тоғыз екіден серіппелер 5 және 10 күшімен жа- бысады. Қысым дискісісінің серіппелі қаптамаларында 22 іліні- суді өшірудің үш иінтіректері құрылған. Сұққылардың көмегімен иінтіректерге тіреу вилкалары 17 қосылған. Иінтірек тесіктерінің тозуын азайту үшін инекті мойынтіректер қойылған. Вилкалар- дың және сферикалық сомындарлың көмегімен иінтіректер іліні- су қаптамасында бекітілген. Қысым серіппелерінің үстінде жылу өткізбейтін тығырықтар қойылған 3. иінтіректердің ішкі копен- дері бір жазықтықта орналасу қажет. Олардың қалпы реттеуші сомындардың 14 көмегімен реттеледі.Ілінісудің жетекті дискісі айналмалы тербелістерді өшірушімен біріккен (11.5-сурет). Дисктің күпшегі 12 фланцпен бірге жа- салған. Фланцте алты терезелер айналмалы тербелістердің демпфер серіппелері үшін және алты кесінділер сұққылардың 10 өтуі үшін, біріктіретін диск өшірушісін 11 ілінісу дискісімен 6 орындалған. 6 дискісіне пластинді серіппелер 8 тойтармалар- мен бекітілген. Пластиналық серіппелерде қарама-қарсы жаққа бағытталған екі толқындар бар. Бір жаққа бағытталған толқынға фрикциондық төсемшелер 7 тойтармалармен 4 жабастырылады. Басқа фрикциондық төсем басқа жағынан пластинді серіппенің басқа толқынына жабыстырылады.мұндай серіппе конструкци- ясы ілінісудің бірқалыпты қосылуын қамтамасыз етеді. Фрикци- ялық төсеніштерде сүргілейтін беттерден үйкеліс өнімдерін тез жою үшін саңылаулары бар. Тойтармалар 4 жұмсақ металлдан жасалады. Тойтарма бастары термен ағылуы керек.  -сурет. Иінтірек типінің ілінісуі және өшіру желісі:1 — картер; 2 — жетекті диск; 3 — шайба; 4 — қаптама; 5, 10 — серіппе- лер; 6 — басты цилиндр; 7 — бастқыштың тартқыш серіппесі; 8 — басты цилиндрді итеруші; 9 — бастқыш; 11 — ілінісуді өшіру мойынтірегі; 12 — ілінісуді өшіру муфтасы; 13 —қорғалмалы поролон сұққыштары; 14 —ретте- гіш сомын; 15 —домалақ тірек; 16 —конустық серіппе; 17 — тіректі вилкасы; 18 — ілінісуді өшіру вилкасы; 19 — жұмыс цилиндрін итеруші; 20 —жұмы- стық цилиндр; 21 — сермер; 22 — ілінісуді өшіру тетігі; 23 —қысым диск Сұққылар үшін тесіктер 10 фланцта күпшектер тойтармаларға қарағанда үлкен диаметрді иеленеді. Бұл оларға жетекті дискіге күпшектің кейбір бұрыштарға иінді біліктің айналу жиілілігінің  -сурет. Ілінісудің жетекші дискісі:1 —қысу серіппесі; 2 —жылу оқшаулайтын тығырық; 3 — фрикциондық тығырық; 4, 5 — бұрандама тойтарма шегелер; 6 — ілінісу дискі; 7 — фрик- циондық қаптама; 8 — пластинді серіппе; 9 — демпфер серіппесі; 10 — сұққы; 11 — өшірушінің дискі; 12 — күпшек; 13 — теңгергіш жүкше күрт өзгеруі кезінде аударылуына мүмкіндік береді және ішінара айналу тербелістерін өшіру.Ілінісуді өшіру жетегі гидравликалық болып табылады, негізгі цилиндрден 6, бастқыш пен жұмыс цилиндрінен тұрады (11.4-су- ретті қараңыз).Ілінісуді өшіру білігінің басты цилиндрі (11.6-сурет) ішінде 2 пішінді поршень орналасқан 5 корпустан тұрады. Сұйықтықтың ағылуын тоқтату үшін поршенның артқы бөлігі 1 резеңкелі ман- жетамен қалыңдатылған. Поршенның цилиндрден шығуынан 14 бөгеткіш сұққымен ұсталады. Шаңның және кірдің түсуінен ци- линдр 16 резеңкелі тыспен қорғалған, оның бір жағы цилиндрге, ал екіншісі – 17 итергішке киілген. Бастқышпен біріктіру үшін итергіште 19 тесікшелер бар. Итергіш пен тесікше бұрандада біріктіріледі және 18 қарсысомынның өздігінен айналуынан ұста- лады. Итергіш пен тесіктердің арасында итергіштің ұзындығы- ның өзгеруін реттеуші 0,3...0,9 мм саңылау болу керекПіспектің басында 3 пластинаның көмегімен жабылған өтпелі каналдар бар. Клапан поршеньтың басына 6 серіппемен 4 резеңкелі манжета арқылы басылады. Негізгі цилиндрден сұйықтықтың шығуы үшін 9 клапаны бар. Сұйықтық қоры корпус резервуарында 12 жабық қақпақпен 10 бар. Қақпақта желдеткіш тесіктері резервуарда ат- -сурет. Сұйықтық қоры1, 4 — манжеталар; 2 — поршень; 3 — пластинка; 5 — басты цилиндрдің корпусы; 6 — серіппе; 7 — тіреу сұққысы; 8 — клапан құрсауы; 9 — клапан; 10 — қақпақ; 11 — шағындырғыш; 12 —цилиндр; 13 — штуцер; 14 — сақи- на; 15 — шайба; 16 — тыс; 17 —жұмыстық цилиндрді итеруші; 18 — қар- сысомын; 19 —тесік; А — компенсиондық тесік; Б — ағызу тесігі мосфералық қысымды ұстау үшін керек. Сұйықтық желдеткіш арқылы шайқалмас үшін қақпақта шағылдырғыш 11 бар.Резервуар корпусқа жалғастық 13 арқылы бекітіледі. Сұйықтық резервуардан цилиндрге компенсациондық А және Б шығармалы тесікше арқылы түседі. Компенсациондық тесікше цилиндрдің жұмыс аймағымен, ал шығармалы — цилиндрдің жұмыстық емес аймағымен байланыстырады.Ілінісуді ажыратқан кезде бастқыш 17 итергіш пен 19 тесік арқылы 2 поршеньты орналастырады. Резеңкелі манжетамен пор- шень қозғалып, компенсиондық тесікті жабады, содан кейін сұй- ықтықты 9 клапан арқылы жұмыстық цилиндрде сыйдырады.Егер жұмыстық цилиндрде ауа болса, онда бастқышты бірін- ші басу кезінде ілінісуді өшіру мүмкін емес. Бұл кезде ілінісу бастқышын босату керек және де бірден екінші рет басу қажет. Жүргізуші бастқышты босатқан кезде негізгі цилиндрлің піспегі серіппенің әсерімен 6 бастапқы қалыпқа лезде оралады. Цилнн- дрдің жұмыстық аймағында сирету пайда болады, бұл сиретудің есебінен резервуарда қысым пластиндік клапан арқылы 3 өтеді, манжетаның шеттерін 4 қайырады және цилиндрдің жұмыстық аумағын толтырады. Бастқышқты екінші рет тез басу кезінде жұ-  -сурет. Ілінісу жетегін өшірудің жұмыстық цилиндрі:1 — қорғаушы қақпақ; 2 —айдау клапаны; 3 — серіппелі сұққы; 4 — қорға- ушы сұққы; 5 — тыс; 6 — итергіш; 7 — манжета; 8 — поршень; 9 — ци- линдр корпусы; 10 — серіппе мыстық цилиндрге қосымша сұйықтықтар барады және ілінісуді өшіру қамтамасыз етіледі.Ілінісуді өшіру жетегінің жұмыс цилиндрі (11.7-сурет) ішін- де резеңкелі 7 манжеталармен ққалыңдатылған 8 поршень орна- ласқан 9 корпустан тұрады. Итергіш 6 поршеньпен түйіседі. Ре- зеңкелі гофрленген тыс 5 және де қорғаушы сұққы 4 цилиндрді кірден қорғайды. Тыс серіппелі сұққымен 3 корпуста ұсталады. Цилиндрге сұйықтық құбыр желісі арқылы негізгі цилиндрден жүргізіледі, сол үшін корпуста жалғастық бар. Цилиндрге абай- сызда түскен ауаны алып тастау үшін қорғаушы қақпақпен жа- былған 1 айдау клапаны 2 орналасқан.Диафрагмендік типтің ілінісуі қаптамадан 16 (11.8-сурет), қы- сым жискісінен 8 және жетекті дискісінен 4 тұрады. Иінтіректі типінің ілінісуінен ол бастырмалы серіппелер құрылғыларынан және бастырмалы дискісінен ерекшеленеді. Бастырмалы диск 8 иілгіш бірігетін пластиналар қаптамасымен 19 айналымның берілісі үшін қосылады. Диафрагмендік типтің бастырмалы серіпппесі 9 сыртқы диаметрмен бастырмалы диск шеттеріне, ал ішкі — ілінісуді өшіретін мойынтірек 10 муфтасына 14 тіреледі. Диафрагмендік серіппелер қаптамалармен 5 және 7 тірек сұққы- ларына тіреледі.Диафрагмендік серіппенің 9 ішкі желектер ұштарының өшуі, ілінісуді өшіру, муфтаның әсерімен жүзеге асады. Желектер бастқыш дискісіне қарай қайырылады 8, диафрагмендік серіп- пенің сыртқы шеті бастқыш дискісінен бұрылады және ілінісу өшеді.Ілінісуді өшірудің сымарқанды жетегі кейбір жеңіл автокөлік- терінде(ВАЗ-2110, -1111 және т.б) қолданылады.Ілінісуді өшіру бастқыш осьі 5 (11.9-сурет) кронштейн- де 4 топсалы құрылған, онда тежегіш бастқышы да бекітіледі. Тоқтатқыш тоғынның 2 көмегімен бастқышқа сымарқанның 1 жоғарғы ұшына біріккен. Сымарқан қабыршаққа 8 салынған. -сурет. Дифрагмендік типтің ілінісуі және ілінісуді өшіру жетегі:1 — басты цилиндр; 2 — картер; 3 — сермер; 4 — жетекші диск; 5, 7 — тіреу сұққылары; 6 — бастқыштың тартқыш серіппелері; 8 — қысым диск; 9 — қысымды дифрагмендік серіппе; 10 — ілінісуді өшіру мойынтірегі; 11 — басты цилиндрді итергіш; 12 —бастқыш; 13 —қорғаушы бойлы сұққылар; 14 — ілінісуді өшіру муфтасы; 15 — дөңгелек тіреу; 16 — қаптама; 17 — ілінісуді өшіру вилкасы; 18 —жұмыстық цилиндрін итеруші; 19 —қосыла- тын пластиналар; 20 —жұмыстық цилиндр Сымарқаннын екінші жағынын соңы 15 сол 16 ұшы арқылы сымарқан 17 қосылады. Кабельдін ұзындығы реттелетін гайка 18және құлыпталмалы гайка 19 арқылы реттеледі. Кабель ілінісу сақинасына 21 қосылады. -сурет. Ілінісуді өшірудің сымарқанды жетегі:1 — сымарқанның жоғарғы ұшы; 2 —бөгеткіш тоғын; 3 — ілінісу бастқышы- ның қайтармалы серіппесі; 4 — ілінісу бастқышы мен тежегіштің кронштей- ні; 5 — ілінісу бастқышы; 6 — сымарқан қабықшасының жоғарғы ұшы; 7 — тоғын; 8 — сымарқанның қабықшасы; 9 — беріліс қорапшасының артқы қақпағы; 10 — сымарқан қабықшасының астыңғы ұшы; 11 — тіреу тығы- рығы; 12 — демфердің резеңкелі төлкесі; 13 — сомын; 14 — қорғаушы қақпақ; 15 — сымарқан; 16 — сымарқанның астыңғы ұшы; 17 — сымарқан жетектемесі; 18 — реттеуші сомын; 19 — қарсысомын; 20 — жетектеуші фиксаторы; 21 — ілінісуді өшіру вилкасы; 22 — сымарқанды қалыңдатқыш қабықшасы Ілінісуді өшіру үшін 5 бастқышқа басу керек, өз кезегінде ол өзімен бірге сымарқанды 15 тартады. Сымарқан, өз кезегінде өзімен жетекті 17 тартады, ал онымен бірге вилканы 21 тартады, шарлы тіректе 15 аударыла отырып (11.8-суретті қараңыз), муфта иіндерін 14 басады. Муфта, жетекші біліктің беріліс қорапшасы бағытталған төлкеге қарай, шарлы тірек мойынтіректерімен 10 ішкі диафрагменді бастқыш серіппені 9 желектер ұшына басады және бастқыш дискіні бастқыш серіппесінің қысымынан босата- ды. Ілінісу өшеді. Бастқышты босатқан кезде ілінісуді өшірудің 5 қайтармалы серіппесі (11.9-суретті қараңыз) барлық жетек бөлік- терін бастапқы қалыпқа қайтарады, диафрагменді серіппе дискіні жетектіге қысады және ілінісу қосылады. 4.ЗИЛ-433100 автокөліктерінің ілінісуіІлінісу біркелкі, құрғақ, құйылған картерде құрылған. Қысым дискісінен, қаптамалар қысымды серіппелермен және жетекші дискісінен фрикциондық қаптамадан және демпферден тұрады. Айналу кезінің берілісі ілінісу қаптамасынан қысымды дис-кісіне серіппелі пластиналармен жүзеге асады, бір ұшымен қап- тамаға, басқасымен — қысымды дискіге бекітілген. Пластиналар қысымды дискісінің ілінісу қаптамамен қатты байланысын құра- стырады және де дискінің қаптама жөнінде ілінісуді өшіру үшін керекті осьтік айналымын қамтамасыз етеді.Ілінісуді өшіру механизмінің негізгі элементтері, сұққылардың қысымды дискімен және тіреу иінтіректермен қосылған иінтірек- тер болып табылады. Иінтіректер сұққыларда инелі мойынтірек- терде құрылған және реттеуші сомындармен қаптамада сферика- лық тіреу бетінде бекітілген. Иінтіректердің ішкі ұштарына тіреу сұққысы жабыстырылады. Реттеуші сомындардың сферикалық тіреу беті ілінісуді өшіру мен қосу кезінде тербелмелі қозғалы- старды атқаруды мүмкіндік береді. Жетекші дискінің фрикцион- дық қаптамасында тозуды азайтатын қатты бекітпесі бар.Ілінісуді өшіру муфтасы беріліс қорапшасының бастапқы білі- гінің қақпағында құрылған және дөңгелекті тіреу мойынтірегі бар. Мойынтірек әрдайым май қорымен қамтамасыз етілген және оны автокөлікті эксплуатациялау кезінде толтыру керек емес. Тартқыш серіппесінің әрекетімен муфта әрдайым ілінісуді өшіру вилкасымен қысылған. Вилка өз табандарымен муфтаның иықта- рына сүйенеді. Ілінісу картерінде вилка пресстелген картер тесік- терінде металл-пласмассалы төлкелерде айналады. 5.Екі дискалі ілінісуЕкі дискалі ілінісу КамАЗ және МАЗ автокөліктерінде құрылған. КамАЗ автокөліктерінде фрикциондық, құрғақ, екі- дискалы автоматты реттеушілікпен орта дискінің қалпы және басылымды серіппелердің перифериялық орналасуымен ілінісу. Сермерде 2 (11.10-сурет) ілінісу қаптамасына бекітілген 17.Ай- ырларын 8 қаптамаға және тартқыш иінтіректердің көмегімен 9 қысымды диск қосылады. Орташа жетекші диск 6 сүрту аумағын үлкейту үшін қызмет етеді. Сермер, жетекші және қысымды дискалар арасында фрикциондық қаптамалармен және айналу тербелістерді өшірушімен (демпферлермен) қамтамасыз етілген екі жетекті дисктер 3 және 5 құрылған. Орта жетекші дискте 6 автоматикалық құрудың 4 механизмі, және де сермер кескінінде құру үшін төрт тиектер бар. Иінтіректерде сұққылар үшін тесік- шелерде инелі мойынтіректер құрылған. Ілінісудің өшуін ілінісіді өшіретін муфтасы 12, тірек шарлы мойынтіректермен 11, тірек сұққысымен 14 және қайтармалы серіппемен жүзеге асады.  -сурет. КамАЗ автокөліктерінің ілінісуі:1 — жетекші білік; 2 — сермер; 3, 5 — жетекті дисктер; 4 — оорта жетек- ші дискті автоматты құру механизмі; 6 — орта жетекті диск; 7 — қысатын диск; 8 — тартқыш иінтіректің вилкасы; 9 — тартқыш иінтірек; 10 — тіреру сұққысының серіппесі; 11 — тіреу мойынтірегі; 12 — ілінісуді өшіру муф- тасы; 13 — ілінісуді өшіру вилкасы; 14 —тіреу сұққысы; 15 — аша білік- шесі; 16 — қысу серіппесі; 17 — қаптама; 18 — жылу өткізбейтін тығырық; 19 — қаптаманы бекіту бұрандамасы; 20 — картер Тірек сұққысында серіппе 10 бар. Муфта, білікшеде 15 ілінісуді өшіру жетегінде құрылған айырымен 13 қозғалысқа келеді.Бастқыш диск 7 төрт тиектерден басқа тартқыш иінтіректерді 9 қосу үшін тесіктері және бастқыш серіппелері үшін дөңесше- лері бар. Дөңесшелер топпен үш-үштен иінтірек арасында орна- ласқан. Әрбір топтың орташа дөңесшесінде кеспе тесіктер дау- кес бұрандамаларды құру үшін кесілген. Даукес бұрандамалар монтаж және демонтаж кезінде бастқыш дискінің қаптамамен жинақтауда, жинақтауды жеңілдету үшін және ілінісуді талдау кезінде құрылады. Қаптаманы сермерге бекітуден кейін даукес бұрандамалар бұралып шығады.Әрбір бастқыш дискінің тиегінде орта жетекші диск жағынан тоқпен шыңдалған жоғарғы жиілікті орта дисктің тартқыш иінтіректердің табан тірегіне арналған алаңдарІлінісу қаптамасы болатты, таңбаланған, сермерге екі құбыр- лы бүркеншекті шегелерде және 12 бұрандамаларды құрылады. Ілінісу қаптамасы мен басқыш дискісінің арасында 12 бастқыш серіппелері құрылған, соның әсерінде, орта жетекші және жетекті дискілер бастқыш дискі мен сермер арасында қысылады.бастқыш серіппелерінің қаптамада дұрыс құрылуын қамтамасыз ету үшін 12 таңбалар бар. Серіппелер бастқыш дискісінің дөңесшелеріне тығырық және төсемшелер арқылы термоизоляциялық материал- дан тіреледі.Қаптамада төрт тесікшелер тартқыш иінтіректерінің вилка біліктері үшін орындалған. Айырлар сомындармен радиалды бағытта ілінісуді өшіру кезінде вилканың тербелісін қамтамасыз ететін конустық сөремен қамтамасыз етіледі. Сомын толқынды профильдің тірек пластинасына тіреледі және ілмекті пластина- мен қаптамада белгіленеді. Тіректі жіне ілмекті пластиналар қап- тамада екі бұрандамалармен бекітіледі.Айырының шеттерін екінші жағына осьте қысымды пластина- ның тартылатын иінтірегі болады. Иінтіректің осінде бір қылқа- мен қаптамаға тірелетін, ал басқалармен ілмек арқылы әрдайым тірек сұққысын тартқыш иінтірек табандарына қысады, тірек сұққысының серіппелері құрылады. Осылайша, тірек мойынтірегі мен тірек сұққысының арасында саңылау пайда болады, қосылған ілінісу кезінде бірдей (3,6 ± 0,4) мм. 6.КамАЗ және ЗИЛ автокөліктерінің ілінісуді өшіру білігіКамАЗ және ЗИЛ автокөліктерінде барлық шығыстарында пневмогидрафликалық күшейткішпен ілінісуді өшіретін гидрав- ликалық жетек құрылған.Ілінісуді өшіретін гидравликалық жетек ілінісулермен дис- танциондық басқарма үшін арналған. Ол ілінісу бастқышынан 8 (11.11-сурет), негізгі цилиндрден 9, пневмогидравликалық кү- шейткіштен 5, сондай-ақ құбыр желілерінің системаларынан, құ- быршектерден және серіппелерден тұрады.Ілінісудің гидрожетектің негізгі цилиндрі аралықтарға бөлінген екі қуысты корпустан 13 тұрады. Үстіңгі қуыста жұмыстық сұй- ық қоры бар. Сұйықтық мөлшері дұрыс көрсетілген жүйеде 3/4 жұмыстық мөлшерді қамту керек. Сұйықтық гофрирланған ре- зеңкелі жабық тыспен тесікше арқылы корпустың үстіңгі жағына ағылады.  -сурет. Ілінісуді өшірудің гидравликалық білігі:1 — сферикалық сомын; 2 — қарсысомын; 3 — пневматикалық гидравли- калық күшейткіштің итергіштігі; 4 — қайтармалы серіппе; 5 — ауа-гидрав- ликалық күшейткіш; 6 — бастқыштың кронштейні; 7 — тартқыш серіппе; 8 — ілінісу бастқышы; 9 — негізгі цилиндр; 10 — педаль тоқтауы; 11 — поршеньді итергіш; 12 — қорғаушы тыс; 13 —негізгі цилиндрдің корпусы; 14 — поршень; 15 — поршень манжетасы; 16 — серіппе; 17 — төселетін сақтандырғыш; 18 — сынақ бас цилиндрі; 19 — ауа құбыры; 20 — ілінісуді өшіру вилкасының иінтірегі Астыңғы қуыс цилиндрдің рөлін орындайды. Онда піспек 14 резеңкелі манжетамен 15 құрылған. Піспек астыңда серіппе 16 құрылған. Піспек манжетамен және серіппемен цилиндрге тсік- ше арқылы жабылмалы тығынмен 18 тұрғызылады. Корпус пен тығын арасында қалыңдатылған төсем 17 орналасқан. Негізгі ци- линдр ығынында 18 құбыр желілерін пневмогидрокүшейткішке 5 қосу үшін теспелі тесікше бар.Бастқышты босату кезінде піспек 14 серіппемен корпус ішін- де аралықта қысылған. 11 Иінтірекпен итергіш бастқышы үсті- ге көтерілген, бұл ретте итергіш пен піспектің арасында саңылау бар. Піспек астынан қуыс тесікше арқылы піспек үсті қуысымен байланысады және сұйықтық төменгі піспек кеңістіктерінде еркін ағуы мүмкін.Ілінісу бастқышына басу кезінде итергіш босатылады, піспек- те тесікшені жабады және піспекті 14 серіппені 16 қыса отырып ауыстырады. Піспектің қысымымен сұйықтық өтетін тесікше арқылы тығында 18 құбыршек және құбыр желісі арқылы пневмо- гидрокүшейткіштің 5 шығу тесікшесіне жетеді. Пневмогидрокү- шейткіш өз піспек итергішімен 3 сферикалық сомын арқылы 1 қарсысомынмен 2 ілінісуді өшіретін иінтірек вилкасымен байла- нысады 20. Осы бөліктерді бастапқы қалыпта қайтару үшін қай- тармалы серіппе 4 қызмет етеді. Пневмогидрокүшейткішінде ауа құбыр 19 арқылы жүргізіледі.Ілінісу бастқышын босатқан кезде піспек 14 қысымның әсерімен гидросистемада және серіппелер 16 бастапқы қалыпқа оралады. Итергіш 11, ілінісу бастқышымен 8 бірге араласа оты- рып, тартқыш серіппелер әсерімен 7, піспектен алынады және піспек арқылы 14 үстіңгі және астыңғы қуыстар байланысатын тесікше ашады.Ілінісуді басқару жетегінің пневмогидравликалық күшейткіші ілінісу бастқышына күшті азайту үшін қызмет етеді. Ол алдынғы 29 (11.12-сурет) және артқы корпустары 37, 3 итергішпен іліні-суді өшіретін піспегі 36, пневматикалық піспек 25, 8 бақылаушы піспегінен, редуктоор диафрагмасынан редуктор клапанынан 21 тұрады. Корпустар арасында диафрагма орналасқан.Алдыңғы корпуста 29 піспек құрылған цилиндр бар 25. 29 корпуста тағы да клапан 21 құрылған. Диафрагма орны 14 диа- фрагмаға монтаждалған. Диафрагма серіппемен 18 толтырылған. Үстіңгі тесік редуктор клапанының қуысы және пневматикалық піспегінің піспекті орнының астыңғы тесігі өзара каналмен қо- сылған. Редуктор клапаны жағынан үстіңгі тесікше қысылған ауа 22 көлік қақпағымен жабылған. Артқы цилиндр стенкасында кесетін тесікше бар, конденсатты 27 ағызу үшін тығынмен жа- былған.Артқы корпуста да 37 екі тесікше бар. Астыңғы тесікше ци- линдр рөлін ілінісуді өшіретін піспек үшін атқарады. Піспек со- яуышы корпуста манжетамен қалыңдатылған 32. Піспекте қайтармалы серіппе 30 бар. Ілінісуді өшіретін пі- спектің сыртқы жағында итергішті орналастыруға арналған 3 сферикалық тереңдету бар. Үстіңгі тесікше бақылайтын піспек 8 корпусын орналастыру үшін арналған. бұл піспектің қуысы және ілінісуді өшіретін піспектің қуысы өзара каналмен байланысқан.Пневмогидрокүшейткішті 3 итергіш бастапқы қалыпта (іліні- су қосылған) қайтармалы серіппенің 4 әсерімен (11.11-суретті қараңыз) піспекке жабысады 36 (11.12-суретті қараңыз), өз кезе- гінде сояуышпен бес пневматикалық піспекке 25 тіреледі. Піспек 25 оң жақта орналасады, піспектің серіппесі 30 қысылған. Бақы- лайтын піспек 8 диафрагма серіппелерінің әсерімен 18 сол жақта орналасады. өз кезегінде диафрагма орны редуктор клапанымен түйіспейді, және пневматикалық піспектің піспектік кеңістігі 25 ашық клапан және диафрагма орнындағы тесікше арқылы кірдің түсуінен қорғайтын қақпақшамен 12 жабылған атмосфералық тесікшемен байланысады. Редуктор клапаны 21 өзінің серіп- песімен ауа жетектегіш қақпақ орнына жабысқан және жүйеден піспекасты кеңістік піспегінен 25 қысылған ауаның түсуіне жол бермейді.Ілінісу бастқышына басқан кезде жұмыстық сұйықтық қысым- мен ілінісуді өшіру 36 піспегінің цилиндр қуысына және канал бойынша артқы корпуста келесі піспекке 8 жүргізіледі. Бақылай- тын піспек диафрагма серіппесін 18 қыса және диафрагма орнын араластыра отырып, араласа бастайды. Диафрагма орны арала- сып, редуктордың шығыс клапаның жабады, клапан серіппесін қысады және кіріс клапаның ауаны жеткізу 22 қақпақ орнынан жылжытады. Қысылған ауа піспектің 25 піспекті кеңістігінің си- стемасынан келеді. Үлкен аумақты алатын піспек серіппені қыса отырып 30 және ілінісуді қосу піспегін 36 араластыра отырып алдыңғы корпуста диафрагма қуысы жүргізіледі. 25, кішкене қысымның әсерінен араласа бастайды. Қысылған ауа бөлігі бір- келкі алдыңғы корпуста бұрғылану арқылы диафрагма қуысына жүргізіледі. Бақылайтын піспек 8 екі қарама-қарсы бағытталған күштердің әсерінде болады. Бірінші күш жұмыстық сұйық қысы- мынан піспекті ауыстыруға жіне кіріс клапаның ашуға тырысады, ал екінші күш серіппе әпекетінен 18 және қысылған ауа қысы- мынан диафрагмаға піспекті бастапқы қалыпта қайтаруға тыры- сады. Диафрагмаға әсер ететін жұмыстық сұйық қысымын үлкей- ткен кезде, сонымен пневмогидрокұшейткіш әрекеті қамтамасыз етіледі. Пневматикалық пісспек 25 және бақылайтын піспек 8. диафрагма және серіппе, ілінісу бастқышында күш 20 кгс. Аспай- тындай жолмен алынады.Пневможүйеден шығу кезінде және онда ауа жоқ болған кедепіспектің араласуы ілінісудің өшуі 36 жұмыстық сұйықтық қысы- мымен ғана жүзеге асады. Өз кезегінде педаль күші 60 кгс жетеді. 71 72 13 74 15 19 20 2122оп 23     201 2 32425Cl_ J 10      2837 32 31 30 29 -сурет. Ілінісу жетегінің пневмогидравликалық күшейткіші1 — сферикалық итергіштің сомыны; 2 — қарсысомын; 3 — піспектіитер- гіш; 4 — қорғаушы тыс; 5 — бөгеткіш сұққы; 6 — поршеньты қалыңдату; 7, 15 — қалыңдатқыш поршеньдер; 8 —поршень; 9 — клапан; 10 —қалпақша; 11 — шығыс тесікшесін қалыңдатқыш; 12 — шығыс тесікшенің қақпағы; 13 — бұрама; 14 — диафрагманың орны; 16 — серіппелі тығырық; 17 —болт М8х35; 18 — диафрагма; 19, 27 — пробки; 20 — седло; 21 — клапан;22 — ауа сорғыш; 23 — болт М8 х 25; 24 —; 25 — пневматикалық поршень; 26 — қаптама; 28 — М8х70 бұрандама; 29 — алдыңғы корпус; 30 — пнев- матикалық поршеньтың серіппесі; 31 — тығырық; 32 — манжета; 33 — кернегіш төлке; 34 — кернегіш серіппе; 35 — төлке; 36 — ілінісуді өшіру поршены; 37 — артқы корпус Ілінісу бастқышын босатқан кезде жұмыстық қысым азаяды, бақылайтын поршень 8 сол жаққа ауысады, диафрагма 14 серіп- пенің әрекетімен 18 және диафрагманың орнын ауыстыра отырып, қысылған ауаның қысымы бүгіледі. Редуктордың 21 енгізу клапа- ны қысылған ауаны беруді тоқтата отырып, өз серіппесінің әре- кетімен ауаны жеткізу қақпағының орнына қойылады. Редуктор- дың енгізу клапаны келесі диафрагма орнының ауысуында одан ажыратылады және атмосферамен поршеньталған поршень 25 жерін хабарлайды. Поршень 25 серіппенің көмегімен 30 бірінші қалыпқа ауысады. Поршень 36 бірінші ілінісудің қысым серіппе- лерінің көмегімен, содан кейін серіппелер көмегімен 4 (11.11-су- рет) бастапқы қалыпты иеленеді. Бақылау сұрақтарыБір дискалы ілінісу қалай құрылған және қалай жұмыс істейді?Екі дискалы ілінісу қалай құрылған және қалай жұмыс істейді?Ілінісуді өшірудің механикалық білігі қалай құрылған және қалай жұмыс істейді?Иінтіректі типінің ілінісу механизмі қалай құрылған және қалай жұмыс істейді ?Ілінісуді өшіретін гидравликалық білігі қалай құрылған және қалай жұмыс істейді?Ілінісуді өшіретін пневмогидравликалық күшейткіші?Айналдыру тербелістерді (демферлерді) өшірушінің ілінісуі? 12 т а р а у БЕРІЛІС ҚОРАПШАСЫ   Жалпы мәліметтерИінді білік қозғалқышын жетекші дөңгелектермен қосса, онда автокөлік қозғалысының жылдамдығы 600 км/сағ. Мұндай жылдамдық сериялық автокөліктерде қолданылмайды, қозғал- тқыштың қуаты да оны қамтамасыз үшін жетпейді.Жетекші дөңгелектердің айналу жиілілігін азайту үшін және автокөліктерде ауырлық күштерін көбейту әр түрлі тегіршекті берілістерде қолданылады. Бірінші кезекте бұл беріліс қорапша- сы.Беріліс қорапшасы айналу кезінің және ауырлық күшінің же- текші дөңгелектерінде автокөлік қозғалысының талаптарының өзгеруі кезіндегі үлкендігін өзгерту үшін қызмет етеді.Бұдан басқа, беріліс қорабы көліктің артқы қозғалысын, сон- дай-ақ көліктің домаланған қозғалысы кезінде және қозғал- тқышпен жұмыс істемей тұрғанда трансмиссияның ұзақ ажыра- тылуын қамтамасыз етеді.Көлік көлденең тегіс жол бойымен төмен жылдамдықпен қозғалатын кезде, ауа қарсылығын еңсеру үшін тартылатын тарту күші аз болады. Кішкентай тарту әрекетін алу үшін қозғалтқыш қабілетті күштің тек бір бөлігі қажет. Артық қуатты автомобильді жеделдету және жоғары жылдамдықпен жылжыту үшін қолда- нуға болады.Егер машина жаман жолда жүрсе немесе көтерілсе, онда қозға- лыс қарсылығын жоғарылатады және тартқыш күшті арттыру қа- жет.Машинаны іске қосу кезінде инерцияны еңсеру қажет, демек, үлкен тарту күші болуы керек.Қозғалтқышты басқаратын қозғалтқыштың иінді біліктері мен жетекші дөңгелектер сәйкестігінің санын және дөңгелектердегі тартылудың өзгеруінің арақатынасының өзгеруі беріліс қорабын құрайтын тесікті дөңгелектер (тегіршектер) арқылы жүзеге асы- рылады.Кішкентай жетекші тегіршектердің айналу кезінде онымен үл- кен жетекті тегіршектің ілінісуі кішкентай тегіршектерге қараған- да тісшелер саны қанша көп болса, сонша рет ақырынырақ айна- лады. Өз кезегінде айналу кезі жетекті тегіршек осьтеріне сонша есе көбейеді. Жетекті және жетекші тегіршектер тістерінің сандық қатына- сын беріліс саны деп атайды. Беріліс парының саны қаншалықты көп болса, соншалықты жетекті тегіршек біліктерінің айналу саны өзгереді және онда айналу кезі. Тұра беріліс сандарының өзге- руінде ілінісуге тегіршекті әр түрлі тіс сандарын жүргізу арқылы және беріліс қорапшасының әрекеті негізделген.Беріліс қорапшасы бірнеше берілістерді немесе кезеңдерді әр түрлі беріліс сандарымен, әр түрлі сәйкестіктерді бір-бірімен іліні- суді кіргізетін тегіршектер жинақтамаларынан тұрады. Берілі- стер саны автокөліктердің алдыңғы қозғалыстары үшін беріліс қорапшасының сатылығын анықтайды. Егер беріліс қорапшасы алдыңғы қозғалыс үшін төрт берілісі бар болса, онда ол төрт са- тылы, бес болса — онда бес сатылы деп аталады және т.б. 2.Төрт кезеңді қорапша берілісіТөрт кезеңлі қорапша берілісі (12.1- сурет) ГАЗ-3307 автокөлік- терінде, ПАЗ-3205 автобустарында және басқаларында құрылады. Қорапша мехнизмі. Механизм үш сұлбалы жүйе бойынша орындалған. Жетекші білік (бастапқы) 1 картер сненкаларын- да шарлы мойынтіректерінде айналады.тіректі бірінші біліктің алдыңғы ұұшы үшін тағы да шарлы мойынтірек болып табыла- ды, иінді біліктің төлкелерінде пресстелген. Жетекші біліктің алдыңғы ұшына оймакілтіктер жетекті диск ілінісуін құру үшін құрылған. Білік бірден жетекші тегершікпен дасалады. Онда қи- сықтісті аралық біліктің 16 тісті дөңгелектерімен тұрақты ілінісу үшін оймакілтіктер бар.тағы да ІV тік берілісін қосу үшін тіктісті конустық бетімен сақиналарбар.жетекші біліктің артқы сымарқа- нында екінші біліктің 9 алдыңғы ұштарына тірек болып санала- тын шеге аушақшацилиндрлі мойынтіректер үшін орындалған. біліктің 9 артқы ұшы беріліс қорапшасындағы картер сненка- сында құрылған шарлы мойынтіректерде айналады,екінші білік оймакілітіктерінде құрылған және тегершік білігінің бойымен І берілістің және артқы жүрістің 7 ілінісуінде араласады.Білік- тің біркелкі беті қисықтісті тегершіктің 11 берілісі6 орналасады. Бұл тегершік тегершіктермен тұрақты ілінісуді аралық біліктің ІІ берілісі 12. тегершіктің бүйір беттерінде 6 ІІ берілісті өшіру тіктісті сақиналар бар. Оған сәйкес ішкі тісті сақина, тегершік- терде 7 бар. ІІ берілістегі 6 тегершіктің қасында қола төлкесінде қисықтісті ІІІ беріліс 5 тегершіктері орналасады. Бұл тегершіктұрақты ілінісуде.Аралық біліктегі тегершіктің ІІІ берілісі 13. Тегершікте 5 тік-  -сурет.Төрт кезеңлі беріліс қорапшасы:1 — бастапқы білік; 2 — артқы жүрістің жарық ажыратқышы; 3 — фикса- тор; 4 — берілістерді ауыстыратын иінтірек; 5, 13 — ІІІ берілісінің тегірше- гі; 6, 12 — ІІ берілісінің тегіршегі ; 7, 10 — І берілісінің және артқы жүрістің тегіршегі; 8 — ауашығарғыш; 9 — екінші білік; 11 — артқы жүрістің те- гіршек блогы; 14 — картер; 15 — аралық біліктің жетек тегіршегі; 16 — аралық білік; 17 — муфта; тірек тетіктерінің орналасуын шартты түрде көрсетеді, беріліс қорабында бұл құрылғы жағында орналасқан, орта және аралық біліктер арасында тісті сақиналар және муфтаның көмегімен ІІІ берілісті қосу үшін конус бар 17. Муфтаның күпшегі екінші біліктің оймакілтік- терінде бекітілген. Жетекті біліктің артқы ұшында спидоиетр же- тегінің бүрамдық жұбы бекітілген, ал біліктің оймакілтіктерінде кардандық шарнирдің фланц бекіту күпшегі сомынмен құрылған және бекітілген. Жетекті біліктің артқы мойынтірек қақпағын- да беріліс қорабындағы картер ішінде атмосфералық қысымды ұстау үшін ауашығарғыш 8 құрылған.Беріліс қорапшасының аралық білігі 16 екі мойынтіректерде айналады, алдыңғы ұшы аунақшацилиндрлерде, ал артқысы — шарлыда. Аралық білік бірден аралық білік тегершік 15 жетек- терімен жасалған. Ол жетекші бірінші біліктің1 тегершіктерімен тұрақты ілінісуінде болады. Білктер, ІІІ берілістің 13 және ІІ берілістің 12 қисықтісті тегершік жетектерімен бірге жасалған.І берілістегі қосылу және тегршіктің артқы жүрісі — тіктісті. Тегершіктердің артқы жүріс 11 блогында екі тіктісті сақиналар және оське еркін құрылған. Аударылған осьтен әдейі тірек пла- стиналарымен және бұрандалармен ұсталады.Берілістерді қосу. Суретте барлық тегершіктер нейтралды қа- лыпта көрсетілген, бұл кезекте айналу, жетекші біліктен жетекті білікке берілмейді.берілісті қосу кезінде тегершік 7 артқа қарай жылжиды және І берілісті қосу тегершікпен 10 ілінісуге кіреді. 1 жетекші баста- пқы білікттен айналу тұрақты ілінесетін тегершік арқылы аралық білікке 16, бірінші беріліс тегершікке 10, содан кейін тегершікке 7 және екінші білікке.берілін қосқан кезде тегершік алға қарай жылжиды. Өз ке- зегінде оның ішкі тісті сақиналары тегершіктің екінші біліктегі ІІ берілісі 6 тіктісті сақиналарымен ілінісуіне кіреді. 1 жетекші біліктен айналу тұрақты ілінісу тегршіктері арқылы аралық білік- тің ІІ жетекші берілісінің тегершігіне беріледі, аралық білікте 16, айналу білігі бойынша ішкі тісті тегршіктің сақиналары 7, ал одан екінші біліктің 6 тегершігіне беріледі. Тісті сақиналар арқылы ай- налу тегершіктің ішкі тістісақиналарына 7, ал одан оймакілтіктер екінші білікке беріліеді.Муфтаның ІІІ берілісін қосқан кезде 17 артқа қарай жылжиды және ІІІ берілістегі екінші біліктің 5 тегіршектердің тісті сақи- налармен ілінісуіне кіреді. Жетекші біліктен айналу тұрақты ілінісетін тегершіктер арқылы аралық білікке 16 беріледі. Содан кейін айналу білігінен ІІІ берілістегі 13 аралық білігіне, ал одадн ІІІ берілістегі екінші білік тегершігіне беріледі. Бұл тегершіктер тұрақты ілінісуде болады. Тегершіктен 5 айналу тісті сақиналар арқылы муфтаға 17, содан кейін муфтаның күпшегі арқылы екін- ші білікке беріледі.Муфтаның ІV тік берілісін қосу кезінде 17 алдыға қарай жыл- жиды және бірінші біліктегі 1 тегершіктердің тіктісті сақиналар- мен ілінісуіне кіреді. Айналуаралыққа тоқтамай екінші білікке, содан кейін автокөлік трансмиссиясына беріледі.Артқы жүрісті қосқан кезде тегершіктердің артқы жүріс блогы 11 алдыға қарай жылжиды, І берілістегі 7 екінші білік тегершік- терімен ілінісуге аз тегершікті жүргізеді, ал үлкен тісті сақиналар блогы І берілістегі және артқы жүрістің 10 аралық білігінің іліні- суіне кіреді. (артқы жүріс тегершіктерінің блогының орналасуы суретте шартты түрде көрсетілгенін ескертеміз.) Осылайша, ара- лық білік 16 пен екінші білік 9 арасында қосымша тегершіктер жүргізіледі, соның нәтижесінде екінші білік сағат тіліне қарсы ай- нала бастайды және автокөлік артқы жүріспен қозғалады. Бірін- ші біліктен 1 тұрақты ілінісу тегершіктері арқылыайналу аралық білікке 16 беріледі, біліктен І берілістегі және артқы жүріс 10 те- гершіктеріне, одан артқы жүріс 11 тегершіктерінің блогы арқылы екінші біліктің І берілісі және оймакілтіктер 7 арқылы екінші білікке беріледі.Беріліс қорапшасының корпусында оң жағынан автокөлікқозғалысына қарай есік, жабық параниттелген төсемшемен қақпақ бар. Бұл есік қуат жинақтау қорапшасын қосу үшін керек. Ішінен сол жағында картердің ішкі бөлігінде сазтұтқы құрылған. Беріліс қорапшаларын маймен толтыру және май деңгейін бақылау үшішнберіліс қорапшасының оң жағынан тығынмен жабыблатын контрольдік тесікшелер бар. Майды картердан құю үшін артқы стенканың төменгі бөлігінде тығынмен жабылатынтесікше бар.Алдыңғы және артқы қақпақтардың ішкі беттерінде майлық ойықтары кесіліп, артқы қабырғасында майдың қосымша қора- бында берілуін болдырмау үшін майлы тығыздауыш орнатылған. Алдыңғы мойынтірек қақпағының ішкі жағында май беріліс қо- рабының корпусына оралу үшін арна бар.Төрт сатылы ГАЗ-31029 автокөліктерінің беріліс қорапша- сы. Қорапша үш сұлбалы жүйе бойынша орындалған. Бірінші білік 1 (12.2-сурет) екі шалды мойынтіректерде құрылған және бірден аралық біліктің тегершік блоктарымен 31 тұрақты ілінісу- де болу үшін тісті дөңгелектермен жасалған. Тегершік блоктары инелі мойынтіректерде 32 тегершік блоктарының 33 осьінде ай- налады. Тегершік блоктарының аралық біліктерінің тісті дөңге- лектері, артқы жүрістің беріліс тегершігінен басқасы, екінші білік 26 тегершіктерімен тұрақты ілінісуде болады. Екінші білікке І және ІІ берілістерінің 11 қосылу муфтасы құрылған және муфта 7 ІІІ және Іvберілістері үшін құрылған. Жеке осьте 37 артқы жүрісті 38 қосудың жылжымалы тегершігі құрылған.  -сурет. ГАЗ-31029 автокөлігінің беріліс қорапшасы (бойлық тілік):1 — бастапқы білік; 2 — бастапқы біліктің мойынтірек қақпағы; 3 — ілінісуді өшіретін мойынтірек муфтасы; 4 — бастапқы білік- тің артқы мойынтірегі 5 — аунақшалы мойынтірек; 6, 16 — тоқтатқыш сақиналар; 7 —ІІІ және ІV берілістерін өшіру муфтасы; 8 — ІІІ және ІV берілістерін өшіретін муфта күпшегі; 9 — ІІІ берілістің тегершігі; 10 — ІІ берілістің тегершігі; 11 — І және ІІ берілістердің өшіру муфтасы; 12 — І және ІІ берілістерін қосатын муфта күпшегі ; 13, 15 — тірек тығырығы; 14 — І берілістің тегершігі; 17 — мойынтірек; 18 — беріліс қорапшасының үстіңгі қақпағы; 19 — қақпақ; 20 — серіппе орны; 21 — берілістерді ауыстыру иінтірегі; 22 — ұзартқыш; 23 — манжеталар; 24 — жөндеу бітеуіші; 25 — болатты мойынтірек; 26 — екінші білік; 27—жетекші тегершік желі спидометр; 28 — жылдамдықты өлшеуге арналған жетек; 29 — жалғастық; 30 — тығын; 31 — тегершік блогы; 32 — инелі мойынтірек; 33 — тегершік блогының осьі; 34 — картер; 35 — май ағызғын тесікшенің тығыны; 36 — бүр- кеншіксіз шеге; 37 — кері қозғалтқыштың осі; 38 — керін жүрісінің аралық тістегеріші; 39 — поролондық қорғаушы сұққылар беріліс 11, І беріліс 14 тегершіктерімен ілінісуде жүргізілген муфтамен қосылады. Бірінші біліктен айналу 1 тұрақты ілінісу те- гершіктері арқылы аралық біліктің тегерші блоктарына беріледі, аралық біліктің І берілісіндегі тұрақты ілінісу тегершіктеріне, екінші біліктің бірінші беріліс 14 тегершіктеріне, содан кейін муфта арқылы 11 муфта күпшегіне және екінші білікке беріледі.беріліс сол муфтамен қосылады, бірақ ол ІІ берілістің те- гершікпен ілінісуімен 10 жүргізіледі. Жетекші біліктен айналу тұрақты ілінісу тегершіктерімен аралық біліктің тегершік блок- тарына беріледі. Одан ІІ беріліс тегершіктері арқылы ІІ беріліс қосылу муфтасына 11 және муфта күпшегін екінші білікке береді. ІІІ берілісті қосу кезінде екінші білікке айналу ұқсас беріледі, бірақ тек қана айналу тегершіктермен тұрақты ілінісу 9 муфтаарқылы 7 екінші білікке беріледі.ІV беріліс дүзу. Оның қосылуы үшін муфта 7 бірінші білік1 тегершіктерімен ілінісуде жүргізіледі. Айналу екінші білікке ті- келей, аралық білікке тоқтамай беріледі. Иінді біліктің беріліс қо- рапша айналу жиілілігі өзгермейді.Артқы жүрістің берілісін қосу, тегершіктердің артқы жүрісімен 38 жүзеге асады, ол І және ІІ берілістердің қосылу артқы жүріс тегершігін аралық біліктің сыртқы тісті муфта 11 сақиналарымен жүзеге асады. Соның нәтижесінде аралық тегершік пен аралық және екінші біліктегі екінші білік екінші жаққа айнала бастайды және автокөлік артқы жүріспен қозғалады. 3.Бес сатылы беріліс қорапшасыЗИЛ-431410 и -5301 автокөліктерінде үш сұлбалы жүйе бой- ынша орындалған бес сатылы беріліс қорапшалары құрылады.1 жетекші білік екі шарлы мойынтіректерде айналады, оның біреуі иінді білік шегесінде құрылған, ал екіншісі 2 — беріліс қо- рапшасының картер стенкаларында (12.3-сурет) құрылған. Жетек- ті білік 24 те екі мойынтірекке тіреледі: алдыңғы ұшы — жетекші біліктің төлкесінде құрылған аунақшацилиндрлі мойынтірекке, ал артқысы 17 — картер қорапшасының шарлы стенкаларында құрылған. Аралық білік 33 алдыңғы ұшымен аунақшайилиндрлі мойынтіректерге 35 құрылған, ал артқымен — шарлыға 22.Жетекші мен аралық біліктер 4 және 34 тегершіктермен тұрақты ілінісумен қосылады. ІV беріліс тегершіктері 7, ІІІ беріліс 8 және ІІ беріліс 14 жетекті білікке 24 еркін құрылады. Олар төртінші тегершіктермен тұрақты ілінісуде 31, үшіншімен 29 және екін- шімен 26 аралық біліктің берілістері. Аралық білікте артқы жүрістің 28 тіктісті тегершік берілістері бар, тегершік блокпен 41 тұрақты ілінісуде болады. Жетекті білікке берілістерді қосу үшін синхранизаторлар құрылған (12.6 бөлімшесін қараңыз). ІV және V берілістер синхранизаторлармен 5 қосылады, ал ІІ және ІІІ — синхранизатормен 13. І беріліс және берудің артқы жүрісінде син- хранизатор жоқ.Жетекті біліктің тегершіктерінің тұрақты ілінісуі синхраниза- торлар үшін конустары бар. І берілістегі және артқы жүрістің 16 берілуі жетекті білікке оймакілтіктермен құрылған.Жеке осьте артқы жүрісті қосу үшін тегершік блоктары 41 құрылған. Оның арасында керме төлкелері құрылған аунақшаци- линдрлі мойынтіректерде айналады. Тегершік 41 блогының осьі бөгеткіш пластиналардың көмегімен картерде ұсталады. Артқы жүріс берілісінің аралық білігінде 33 блоктың үлкен тегершігі те- гершікпен тұрақты ілінісуде 28.Тегершіктің аралық білікте 33 жетекші біліктің 1 тегершікпен 4 тұрақты ілінісуі 34, сондай-ақ тегршіктің ІV берілісі3 1, ІІІ берілісі 29, артқы жүрістің берілісі 28 және ІІ берілісі 26 білікке кілтекпен құрылған. І беріліс тегершігі 25 бірден аралық білікпен жасалды. Тұрақты ілінісудің барлық тегершіктері, артқы жүрістің тегершіктердің тұрақты ілінісуінен басқа, қисық тісшелері бар.Қуат жинақтау қорапшасын құру үшін арнайы қақпақпен жа- былатын 44 есік бар.Беріліс қорабы картерынан майды құю үшін тығынмен жабыл- малы 46 тесікшелер бар. Бөгет майды метталдық шаңнан тазарту үшін тұрақты магниттермен толтырылған. Май беріліс қорабына жабылмалы тығыны бар 43 тесікше арқылы құйылады. Бұл тесік- ше картердегі майдың деңгейін бақылау үшін керек.Білік иіндерінің, төлкелердің және тегершіктердің дұрыс жұ- мыс істеуі үшін сүрту жерлерінде май болу қажет. Бұл мақсатпен қойылатын жерлер ауысатын ойыстар мен дөңес түрінде орын- далды. Сондай-ақ, бұл бөліктердің беттері фосфатталған және ар- найы құраммен іс кезінде ескерту үшін жабылған.Жетекшіден жетектіге айналу берілісі келесі амал бойынша іске асады:І беріліс тегершігін 16 қосқан кезде аралық біліктің тегер- шікпен 25 ілінісуі кіреді. Айналу жетекші біліктен тұрақты ілінісу тегершіктері арқылы аралық білікке, содан кейін тісті дөңгелек- терге 25 және жетекті білікке беріледі;ІІ берілісті қосқан кезде синхронизатор 13 ІІ берілістің тегер- шіктермен ілінісуіне 14 кіреді. Айналу жетекші біліктен 1Аралық білікке 33 тегершіктердің тұрақты ілінісуі арқылы, тегершікке аралық біліктің ІІІ берілісі 29, ІІ беріліс тегершігіне   1150 Б-Б 42ш Q4948 u = 4о40 39 л.1 df/ dЬ 8   [s' с:;:;)о43  20П,'u'    1-Г 1 і;;::::J   46 45 33 32 31 30 29 28 27 26 25 24 26, ал одан тегенршікке 14 және синхронизатор арқылы жетекті білікке беріледі;ІV берілісі, ІV және V берістерінің қосу синхранизаторымен 5 қосылады. Ол ІV берілістің 7 тегершікпен ілінісуіне кіреді. Жетекші біліктен 1 айналу аралық білікке 33 тегершіктердің тұрақтыілінісуі арқылы, аралық біліктің ІV беріліс тегершігіне, содан кейін жетекті біліктің ІV беріліс тегершіктеріне және синз- ранизатор арқылы 5 жетекті білікке 24 беріледі.V беріліс дүзу, олжетекші біліктің тегершіктерімен 4 ілінісу- ге кіретін синханизатормен 5 қосылады. Бұдан кейін айналу ара- лыққа тоқтамай синхранизатормен 5 жетекті білікке 24 беріледі. Беріліс қорапшасымен иінді біліктің айналу жиілігі өзгермейді;Артқы жүріс берілістерін қосу үшін І берілісті тегершіктің және артқы жүріс берілісі 16 артқы жүріс тегершіктердің блокпен ілінісуіне кіреді 41.Жетекші біліктен айналу 1 тегершік арқылы 4 тұрақты ілінісуге аралық біліктеріне 34 тегершіктермен беріледі. Айналу білігімен тегершікке 28 аралық біліктің артқы жүріс берілістері, тегершік блоктарына артқы жүріс берілісі 41. Артқы жүрістің 16 1 берілісі тегершікке, ал одан жетекті білікке 24 әрі қарай автокөліктердің жетекші дөңгелектердің трансмиссиясына беріледі. Жетекті білік және трансмиссия басқа берілістердің қо- сылысы кезінде қарама-қарсы бағытталған жаққа айналады.-сурет. ЗИЛ-431410 автокөлігінің бес сатылы беріліс қорапшасы:1 — жетекші білік; 2, 17, 22, 35, 37, 39 — мойынтіректер; 3, 21, 23, 36 — бө- геткіш сақиналар; 4, 34 — аралық және жетекші біліктерді тұрақты ілінісу тегершіктері; 5 — ІV және V берілістер синхранизаторы; 6 — ІV берілістің тегершік төлкесі; 7, 31 — ІV берілістің тегершіктері; 8, 29 — ІІІ берілістің те- герршіктері; 9 — фиксатордың шаригі; 10 — фиксатор серіппесі; 11 — ауы- стыру беріліс білегімен құлып сұққысы; 12 — құлып шаригі; 13 — ІІ және ІІІ берілістер синхранизаторы; 14, 26 — ІІ берілістер тегершіктері; 15 — І және артқы жүріс берілістерін қосу вилкасы; 16 — І және артқы жүріс берілістерінің тегершіктері; 18 — тұруға арналған тежегіш кронштейні; 19 — кардандық шарнирдің фланеці; 20, 38 — манжеталар; 24 — жетек-ті білік; 25 —І берілістің жетекші тегергіші; 27, 30, 32 — бөгеткіш тығы- рықтар; 28 — аралық біліктің артқы жүріс тегершігінің берілісі шестерня; 33 — аралық білік; 40 — керме төлке; 41 — артқы жүріс тегершіктерінің беріліс блогы; 42 — құрылмалы төлке; 43 — ағылмалы тесікшенің тығыны; 44 —қуатты жинақтау есігінің қақпағы; 45 — спидометр жетегінің тегер- гіші; 46 —магнитпен ағылмалы құбыр; 47 — ауа шығарғыш; 48 — І беріліс және артқы жүрісті өшіру қорғағышы ; 49 — аралық иінтіректің осьі; 50 — фиксатор; 51 — иінтірек ауыстыру берілісі; 52 — аралық иінтірек; 53 — І берілісті және артқы жүріс берілісін ауыстыру жылжымасы; 54 — ІV және V берілістерін ауыстыру жылжымасы; 55 — ІІ және ІІІ берілістерін ауысты- ру жылжымасы.       62 --- 8 9 10 lJ 12 13 14 1516 17 1819 20 21 22 23 24 25 26 27  6158 J} с:::  282   60//. '/lі////'/l/-..ш, - "/,&,.,,_. ,"',1/У/½/,//,[%]і///4: 1С//,1:.:/:,::::! t=іі.:::======- =::::::=:::::::::і    58// //  / '1//'1/./,,.,,'1/ /;;,//c:/:J , /. /4'l;:,:/y, /, LJ :;- '. e::і-- - - -==== = 57 ;:;: = [=:J= 1//, \ 1/ //// = 3 7 //, / =  56 55 54 53 2 51 50 49 48 7 «ГАЗель» және «Волга» автокөліктерінде бес сатылы беріліс қорапшасы бар, беріліс қатынасы 0,849.Қорапша үш сұлбалы схема бойынша орындалған (12.4-сурет). Қораптың корпусы аллюминдік құйындысынан құйылған және бұрандамалармен біріккен алдыңғы 49 және артқы 34 картерлер- ден тұрады. Біліктердің өзкестігі алдыңғы картерде пресстелген құрылмалы төлкелермен қамтамасыз етіледі.Бастапқы білік 1 шарлы мойынтіректе айналады. Ол аралық біліктің тістегеріштер блогының 47 тістегерішімен тұрақты іліні- стегі тістегерішпен бірге жасалған. Аралық білік қорап корпусы- ның қабырғаларына орнатылған шарлы мойынтірекпен айналады. Білік тістегеріштер блогын білдіреді. Жетекші білікпен тұрақты іліністегі тістегеріштерден басқа онда ІІІ, ІІ, І тістегеріш және V беріліс бар. Екінші біліктің 19 алдыңғы шеті бастапқы біліктің қы- рнауында орнатылған аунақшалы мойынтіректе 6, ал артқысы — шарлы мойынтіректе 42 айналады. Екінші білікте аунақшалы ша--сурет. Автокөліктерінің беріліс қорапшасы «ГАЗель» және«Волга» (бойлық тілу):1 — бастапқы білік; 2 — бастапқы білік мойынтірегінің қақпағы; 3, 35 —тығыздамалар; 4 — бастапқы біліктің дөңгелек мойынтірегі; 5, 17, 44 — тоқтатқыш сұққылары; 6 — екінші біліктің аунақшалы мойынтірегі; 7 — ауашығарғыш; 8 — бөгет сұққылары; 9 — қосу муфтасы; 10 — синхрониза- тоор сухарьі; 11 — ІІІ және ІV берілістерін қосудың муфта күпшегі; 12 — ІІІ берілісінің тегершігі; 13 — инелі тегершіктің мойынтірегі; 14 — жарты сақи- налардың бөгеткіш сақинналары; 15 — жартысақина; 16 — ІІ берілісінің те- гершігі; 18 — І берілісінің тегершігі; 19 — екінші білік; 20 — артқы жүрістің тегершігі; 21 — V беріліс пен артқы жүрісті қосу тегершігі ; 22 — V беріліс пен артқы жүрісті қосудағы муфта күпшегі; 23 — фиксатор пластиналарын бекіту бұрандамалары; 24 — пластина; 25 — фиксаторлар серіппесі; 26 — фиксаторлар шаригі; 27 — бөгеттегіш төлкенің серіппесі; 28 —бөттегіш төл- ке; 29 — артқы жүрісті қосатын соуыш басы; 30 — ауыстыру иінтірегінің корпусы; 31 — V берілістің тегершігі; 32 — тірек тығырық; 33, 59 — керме төлкелері; 34 — беріліс қорапшасының артқы картері; 36 — артқы жүрістің аралық тегершіктер; 37 — артқы жүрістегі аралық тегершіктің инелі мой- ынтіректері; 38 — артқы жүрістің аралық тегершігі; 39 — бүркеншіксіз шеге; 40 — аралық тегершіктің артқы жүріс төлке осьін бекіту бұрандамалары; 41 — артқы жүрістің аралық тегіршегінің төлке осьі; 42 — екінші біліктің шарлы мойынтірегі; 43 — екінші біліктегі мойынтіректің бөгет сақиналары; 45 — аралық біліктің шарлы мойынтірегі; 46 — май ағызу тығыны; 47 — тегір- шектер блогы; 48 — май құю тығыны; 49 — беріліс қорапшасының алдыңғы картері; 50 — реттеуші төсем; 51 —еден қалыңдатқыш; 52 — қорғайтын қа- лыңдатқыш; 53 — қалпақ; 54 — ауыстыру иінтірегінің астыңғы бөлігі; 55—серіппе; 56 — серіппе орны; 57 — ілгекті төлке; 58 — резеңкелі тығы- рық жастығы; 60 — ауыстыру иінтірегінің үстіңгі бөлігі; 61 — тірек конусы; 62 — тұтқа нышпалы мойынтіректерде 13 ІІІ беріліс 12, ІІ беріліс 16, І беріліс 18 тістегеріштері еркін орнатылған. Бұл үш тістегеріші аралық біліктің тістегеріштер блогының тиісті тістегеріштерімен тұрақты іліністе болады. Кері жүріс тістегеріші 20 кері жүрістің 38 ара- лық тістегерішімен тұрақты іліністе болады. Бұл тістегеріш ша- нышпалы мойынтіректе 37 (36 осиде) айналады. Кері жүрістің 38 аралық тістегеріші өз кезегінде, аралық біліктің 47 тістегеріштер блогының тістегерішімен тұрақты іліністе болады. Екінші білік- тің V үдету берілісінің 31 тістегеріші аралық біліктің V беріліс тістегерішімен тұрақты іліністе болады.Барлық берілістер иннерциондық синхранизатормен қосыла- ды, тісті пендер тегершіктермен кішкентай оймакілтіктермен қо- сылады. Қисық тісті екінші білік тегершіктерінен осьтік жүкте- мелерді бөгеткіш сақиналармен 17 және 44, тірек тығырығымен 32, екінші біліктегі үйіндімен және жырашықта 14 сақинаны ала- тын екінші білікке екі тірек жартысақиналармен орналасқан.беріліс І берілістегі 18 тегершікпен ілінісуіне кіретін муфта- мен қосылады. Бірінші біліктен 1 айналу тұрақты ілінісу тегер- шіктері арқылы аралық білікке, тегершіке І берілістегі аралық және екінші білік және муфта арқылы екінші білікке.берілістің қосылуы сол муфтамен қосылады. Айналу бірін- ші біліктен тұрақты ілінісу тегершіктері арқылы аралық білікке беріледі. Тегершік арқылы аралық біліктің ІІ беріліс тегершік бло- гынан екінші біліктегі ІІ беріліс 16 тегершігіне, содан кейін муфта арқылы және муфта күпшешгі арқылы екінші білікке беріледі.беріліс қосу муфтасымен 9 қосылады. Ол ІІІ берілістің 12 тегершіктермен ілінісуіне кіреді. Бірінші біліктен айналу тұрақты ілінісу тегершіктері арқылы тегершік блогына , ІІІ берілістегі те- гершіктер аралық 47 және екінші 19 біліктің, әрі қарай ІІІ беріліс 12 тегершіктерімен муфта арқылы 9 және күпшек арқылы 11 екін- ші білікке беріледі.беріліс тік: екінші білік муфтаның бірінші білігімен – қосы- лады. Айналу бірінші берілістің тегершіктерінен муфта 9 және күпшек арқылы 11 екінші білікке 11 беріледі.беріліс — тездетілген — муфтамен қосылады. Айналу бірін- ші біліктен1тұрақты ілінісу тегершіктері арқылы аралық білік те- гершіктерінің блогына 47, әрі қарай екінші біліктің V берілістегі тегершікке 31, қосу муфтасына, күпшекке 22 және екінші білікке беріледі.Артқы беріліс те екінші біліктегі артқы жүріс 20 тегершіктер- мен ілінісуге кіретін муфтамен қосылады.Бұл тегершік артқы жүрістің 38 аралық тегершік арқылы ара- лық біліктің тегершік блоктарының тегершіктермен ілінісуінде. Айналу бірінші біліктен 1 тұрақты ілінісу тегершіктері арқылы блок тегершіктерінен артқы жүрістің 47 аралық тегершіктеріне, екінші біліктің артқы жүріс 20 тегершіктеріне, қосу муфтасынан және күпшектен 22екінші білікке.Беріліс қорапшасы картерін толтыру үшін маймен және май деңгейін бақылау үшін тығынмен жабылмалы 48 тесікше қыз- мет етеді.майды тығынмен жабылмалы 46 тесікше арқылы құйып алады. 4.Екі білікті беріліс қорабыАлдыңғы жетекші белдемесі бар автокөліктерде басты берілім мен дифференциал бір кешенде біріктірілген, екі білікті төрт - не- месе бес саттылы беріліс қораптарын орнатады.Төрт сатылы екі білікті беріліс қорабы ВАЗ-1111 және басқа да автокөліктерде орнатылады (12.5 сурет). Ол екі мойынтіректе 18 бастапқы білік орнатылған 19 картерден құралады. 17 екінші білік аунақшалы цилиндрлікте алдыңғы шетімен, ал артқы шетімен – шарлы мойынтіректерде орнатылған. Екі білікте де І, ІІ, ІІІ және ІV берілістердің тегершіктері бар. Екінші біліктегі тегершіктер шанышпалы мойынтіректерде орнатылған және олардың ішінде еркін айналады. І және ІІ берілістерді қосу үшін 13 синхронда- ушы, ал ІІІ пен ІV қосу үшін 15 синхрондаушы пайдаланылады.Артқа жүруді қосу үшін 13 синхрондаушының муфтасында сыртқы тісті тәж қолданылады. Бастапқы білікте артқа жүрудің тегершігі бар. Автокөлікті артқа жүрумен қамтамасыз ету үшін бөлек білікшеде жылжымалы аралық тегершік орнатылған. Ол 13 синхрондаушының тісті тәжімен және бастапқы біліктің кері жүру тегершігімен ілініске енгенде, екінші білік кері айнала оты- рып, автокөлік кері жүре бастайды.берілісті қосқанда, 13 синхрондаушының муфтасы 17 екінші біліктің І берілісінің бүйірдегі тісті тәжімен ілініске енеді.Айналу тұрақты іліністің тегершіктері арқылы бастапқы біліктен 13 син- хрондаушының муфтасына және күпшек арқылы екінші білікке беріледі.берілісті қосқанда І мен ІІ берілістердің қосылу 13 синхрон- даушысының муфтасы екінші біліктің ІІ берілісі тегершігінің бүйірдегі тісті тәжімен ілініске енеді. Айналу тұрақты іліністің тегершіктері арқылы бастапқы біліктен 13 синхрондаушының муфтасына және күпшек арқылы 17 екінші білікке беріледі.  Сурет. ВАЗ-1111 автокөлігінің беріліс қорабы:1 — ілінісуді өшіру мойынтірегі; 2 — ілінісуді өшіру мойынтірегі муфта- сының бағыттаушы төлкесі; 3 — май жинаушы; 4 — спидометр жетегінің жетекші тегершігі; 5 — жарты өс тегершігінің тірек шайбасы; 6 — жарты өс тегершігі; 7 — сателлит; 8 — сателлиттер өсі; 9 — дифференциал қора- бы; 10 — бас берілістің жетектегі тегершігі; 11 — реттеуші сақина; 12 — дифференциал мойынтірегі; 13 —І мен ІІ берілістерді синхрондаушы; 14 — тірек сақина; 15 — ІІІ мен ІV берілістерді синхрондаушы; 16 — екінші білік тегершігінің инелі мойынтірегі; 17 — екінші тірек; 18 — бастапқы тірек; 19 — беріліс қорабының картері; 20 — ілінісуді өшіру айыры берілісті қосқанда, 15 синхрондаушының муфтасы екінші біліктің ІІІ берілісінің тегершігімен ілініске енеді.Айналу бірін- ші біліктің ІІІ берілісі тегершігінен, онымен тұрақты түрде іліні- сте болатын екінші біліктің ІІІ берілісі тегершігіне өтеді, содан соң 15 синхрондаушының муфтасына және күпшек арқылы екін- ші білікке беріледі.беріліс — 0,90 беріліс қатынасымен артатын — сондай-ақ 15 синхрондаушымен іске қосылады. Бастапқы білік пен екін- ші біліктердің ІV берілісінің тегершіктері үнемі іліністе болады. Екінші біліктің ІV берілісінің тегершігінде синхрондаушының муфтасымен іліну мақсатында орнатылған, бүйір тісті тәж бар. Айналу тұрақты іліністің тегершіктері арқылы 18 бастапқы білік- тен синхрондаушының муфтасына және күпшек арқылы екінші білікке беріледі.Кері жүру берілісі бөлек білікшеде орнатылған, кері жүрудің аралық тегершігімен іске қосылады. Кері жүру іске қосылғанда, ол екінші біліктің 13 синхрондаушы муфтасының сыртқы тісті тәжімен және бастапқы біліктің кері жүру тегершігімен бір уақыт- та ілініске енеді. Бастапқы біліктен кері жүру тегершігі арқылы айналу кері жүрудің аралық тегершігіне өтеді, ал одан 13 син- хрондаушы муфтасының сыртқы тісті тәжіне және екінші біліктің күпшегі арқылыберіледі.Екінші білік бойынша барлық берілістердегі айналу екінші біліктің басты берілісінің жетекші тегершігіне беріледі, содан соң 10 басты берілісінің жетектегі тегершігіне және дифференциал арқылы дөңгелектердің жетек біліктеріне беріледі. 5.КамАЗ тектес автокөліктердің беріліс қорабыКамАЗ тектес автокөліктер үшін беріліс қорабының екі түр- лендіруі бар. Тіркемесіз жұмыс істейтін автокөліктер үшін (5510, 53201, 53203 модельдер) — бес сатылы беріліс қораптары, ал тіркеме және жартылай тіркемемен тұрақты жұмысқа арналған автокөлік-тартқыштар үшін (5320, 53202, 5410, 55102, 54101 мо- дельдер) – негізгі бес сатылы қорап пен алдыңғы бөлгіштен тұра- тын он сатылы беріліс қорабы.16 беріліс қорабының картері сұр шойыннан құйылған (12.6 сурет). Картердің сол жақ және оң жақ бүйірлерінде қуаттылықты іріктеу қорабын орнатуға арналған люктар бар. Люктар қақпалар- мен жабылған.Картерге төменнен ағызғыш тығыны енгізілген, және маг- ниті бар тағы да бір тығын төменде, оң жағында орналасқан. Бұл    тығынның үстінде май деңгейін бақылайтын, қуыс бұрғысы бар тығынмен жабылған, төгетін саңылау орналасқан.3 қораптың бастапқы (жетекші) білігі екі шарлы мойынтірек- те орналасқан.Білік тегершікпен біріктіріліп жасалған. Тегершік- тің ішінде екінші біліктің алдыңғы шетіне тірек болып табыла- тын, шарлы мойынтіректі орнатуға арналған бунақтар жасалған. Жетекші біліктің алдыңғы шетінде 1 бөлгіштің жетекші білігінің қайрағына,ал бөлгіш болмаған жағдайда — иінді біліктің қай- рағына тығындалған, шарлы мойынтірекке енетін мойын мен же- текші дисктерге арналған шлицтар бар. Артқы шарлы мойынтірек беріліс қорабы корпусының ұяшығында орналасқан.14 Екінші (жетекші) білік екі тіректе орналасқан: бастапқы біліктің ұяшығы мен шарлы мойынтірек пен картердің артқы шетіндегі ұяшықта бекітілген мойынтіректе. Білікте кесілген үш тісті тәжден тұратын, екінші біліктің алдыңғы шлиц бөлігі ІV мен V берілістердің синхрондаушы күймешесін орнатуға арналған 5. Шеткі тәждер мен орташа тәждің орташа бөлігі автокөлік қозға- лыста болған кезде, төртінші мен бесінші берілістердің өздігінен өшуін болдырмайтын, «құлыпты» құрайды.Екінші біліктің шлиц бөлігі онда екінші біліктің ІV берілісі те- гершігінің төлкесі орнатылған цилиндрлік мойынға ауысады. Бұл тегершік қисық тісті және аралық біліктің ІV берілісінің тегерші- гімен үнемі іліністе болады.ІІІ берілістің 7, ІІ берілістің 9, кері жүрудің 10 және І берілістің- 13тегершіктері екінші білікте, шарлы өзара алмасатын мойынтірек- терде орнатылған. ІІІ берілістің тегершігі 7 қисық тісті және аралық біліктің ІІІ берілісінің тегершігімен үнемі іліністе болады. Син- хрондаушының жұмысы үшін тегершіктің цилиндрлік белдемшесі- не конус тығындалған, және оның сыртқы цилиндрлі тісті тәжі бар.Сурет. КамАЗ тектес автокөліктердің беріліс қорабы:а — жалпы түрі; б — бөлгіш пневможетегінің сызбасы; 1 — бөлгіштің жетекші білігі; 2 — бөлгіштің жетекші білігінің тегершігі; 3 — беріліс қорабының жетек- ші білігі; 4 — бөлгіштің синхрондауы; 5 — ІV мен V берілістердің синхронда- ушысы; 6 — жетекші біліктің ІV берілісінің тегершігі; 7 — жетекші біліктің ІІІ берілісінің тегершігі; 8 — ІІ мен ІІІ берілістердің синхрондаушысы; 9 — жетек- ші біліктің ІІ берілісінің тегершігі; 10 — жетекші біліктің артқа жүру берілісінің тегершігі; 11 — артқа жүру берілісі тегершіктерінің блогы; 12 — алға жүру мен артқа жүруді және бірінші берілісті қосу муфтасы; 13 — жетекші біліктің І берілісінің тегершігі; 14 — жетекші білік; 15 — аралық біліктің І берілісінің тісті тәжі; 16 — қорап картері; 17 — артқа жүру берілісінің аралық білігінің тісті тәжі; 18 — ІІ берілістің тісті тәжі; 19 — аралық біліктің ІІІ берілісінің те- гершігі; 20 — аралық біліктің ІV берілісінің тегершігі; 21 — беріліс қорабының аралық білігі; 22 — беріліс қорабының аралық білігі тартпасының тегершігі; 23—бөлгіштің аралық білік тартпасының тегершігі; 24 — бөлгіш картері; 25 — бөлгіштің аралық білігі; 26 — басқару кранының тоқ аударғышы; 27 — басқару краны; 28 — редукциондық клапан; 29 — пневмоцилиндр; 30 — ауа таратушы; 31 — бөлгішті қосу клапаны; 32 — клапан сояуышының тірегі; А және Б — қуыстар; В и Н — бөлгіштегі жоғары және төмен берілістер берілістің тегершігі 9 қисық тісті және аралық біліктің ІІ берілісінің тегершігімен үнемі іліністе болады. Онда конус пен синхрондаушының жұмысы үшін сыртқы тісті тәж орналасқан.мен ІІ берілістері тегершіктерінің мойынтіректері арасын- дағы екінші біліктің ортаңғы бөлігі үш тісті тәжден тұратын шли- цтен жасалған. Ол ІІ мен ІІІ берілістердің синхронизаторы күй- мешесін орнатуға арналған. Шеткі тәждер тістерінің жуандығы ортаңғы тәжге қарағанда жұқалау болып келеді, бұл автокөлік қозғалыста болған кезде, ІІ мен ІІІ берілістердің өздігінен өшуін болдырмайтын, «құлыпты» құрау мақсатында жасалған.Кері жүрудің тегершігі тік тісті. Ол керу жүру берілісі 11 тегер- шіктерінің шағын тісті тәжімен үнемі іліністе болады. Онда кері жүру берілісін қосқан кезде, онымен 12 муфта ілінске енетін кері жүруді қосуға арналған сыртқы тісті тәж орналасқан. 10 тегершік кері жүру тегершігінің төлкесінде орнатылған мойынтіректе ер- кін айналады.І берілістің тегершігі 13 тік тісті және аралық біліктің І берілісінің тегершігімен үнемі іліністе болады.Онда муфтамен берілісті қосуды қамтамасыз етуге арналған 12 сыртқы цилиндрлі тісті тәж бар.І беріліс тегершігінің төлкесінде ішкі шлицті саңылау орна- ласқан және бұл саңылаудың көмегімен кері жүру тегершіктері төлкелерінің сыртына нығыздалып, біліктің шлицтік орнатылған. Төлкенің сыртқы бөлігі цилиндрлі болып келген және екі диа- метрге ие. Үлкен диаметрдің цилиндрлік бөлігінде 12 кері жүру тегершіктерін қосу муфтасы мен І берілісті орналастыру және жылжытуға арналған шлицтер кесіліп жасалған. Аз диаметрлі ци- линдрлік мойын екінші біліктің І берілісінің мойынтірегін орна- ластыруға арналған.Тегершіктердің мойынтіректері еріксіз майланады. Май қы- сымның күшімен, май айдауыш сақинасының көмегімен екінші біліктің бойлық арнасына беріледі. Содан кейін радиал бұрғы- лары арқылы мойынтіректерге жетеді. Екінші білікті құрастыру кезінде, төлкелердегі саңылауларды екінші біліктің радиал бұрғы- ларының саңылауларымен қиыстыру керек. Майдың айналысын қамтамасыз ету үшін барлық тегершіктердің күпшектерінде ради- ал бұрғылар орналасқан.21 Аралық білік екі тіректе орналасқан: қорап картерінің ал- дыңғы қабырғасындағы цилиндрлі аунақшалы мойынтірегінде және картер сыртының ұяшық стақанында орналасқан сфералық аунақшалы мойынтіректе.берілістің, кері жүрудің және ІІ берілістің тегершіктері білікпен бірге жасалған. Бастапқы біліктің тегершігімен тұрақты ілінісіндегі тегершіктер 22 және ІV беріліс 20 пен ІІІ берілістің 19 тегершіктері аралық білікке тығыздалған.Олар кездейсоқ айналу- дан сегментті кілтектің көмегімен қорғанады.Аралық біліктің алдыңғы шетінде 25 бөлгіштің аралық білігін жалғауға арналған шлицтер бар. 11 Кері жүру тегершіктерінің блогы аунақшалы мойынтірек- тердің өсінде орналасқан.Өс картердің жонылған жерінде тоқтатқыш тақтайшамен бекітілген. Кері жүру тегершіктерінің блогында екі тік тісті тәж орналасқан. Үлкен диаметрдің тәжі 17 аралық білік тәжімен үнемі іліністе болады, ал кіші диаметрдің тісті тәжі екінші біліктің 11 кері жүруші тісті дөңгелегімен үнемі іліністе болады.Тегершіктердің шеңберлік жылдамдығын бірқалыпты теңестіру үшін, тиісінше, берілістерді дыбыссыз және екпінсіз ауыстыру үшін беріліс қорабында екі синхрондаушы орнатылған: ІІ мен ІІІ берілістірді қосуға арналған 8 синхрондаушы, ал 5син- хрондаушы ІV пен V қосуға арналған. І беріліс пен кері жүру берілісін 12 муфта қосады.Берілістерді бөлгіш. Тіркеме немесе жартылай тіркемемен тұрақты жұмысқа арналған тартқыш-автокөліктердегі жай бес са- тылы беріліс қораптары берілістерді бөлгіштермен толықтырыла- ды. Редуктор-бөлгіш болған жағдайда, беріліс қораптары 24 бөл- гіш картерімен бірігіп жасалған ілініс картеріне бекітіледі (12.6 сур.қараңыз).2 бөлгіштің жетекші білігі алдыңғы шетімен иінді біліктің қай- рағындағы аунақшалы мойынтірекке тіреледі. Оның артқы шеті бөлгіш корпусының қалқанында орналасқан аунақшалы мой- ынтірекке тіреледі. Бөлгіштің ішкі білігінде ішкі цилиндрлік қуыс бар, оның ішінде 3 беріліс қорабының бастапқы білігін тіреу үшін аунақшалы мойынтірек орналасқан.Екі аунақшалы мойынтіректегі бөлгіштің жетекші білігінде 2 тегершік орналасқан, ол бөлгіштің аралық білігі 23 тартпасының тегершігімен үнемі іліністе болады. 23 тегершік бөлгіштің аралық білігіне тығыздалған және кілтектің көмегімен кездейсоқ айналу- дан қорғалған.Бөлгіштің аралық білігінің алдыңғы шеті аунақшалы мой- ынтірекке тірелген, ал артқы шеті шлицтердің көмегімен негізгі беріліс қорабының аралық білігімен жалғасады және аунақшалы мойнтірекке тіреледі.Біліктердің шеңберлік жылдамдығын бірқалыпты теңестіру үшін, бөлгіштің бастапқы білігінде конусты үйкелмелі сақинала- ры бар инерттік түрдегі синхрондаушы орнатылған.Бөлгіш берілістерін ауыстыру механизмі қозғалыс кезінде қа- жетті берілісті қосуды қамтамасыз етеді. Ол сухари бар айыр мен шетінде тетігі бар айырдың білікшесінен тұрады.Бөлгіштің төменгі берілісін қосқан кезде, синхрондаушының муфтасы артқа жылжи отырып, беріліс қорабының жетекші білігі күймешесінің тісті тәжімен ілініседі. Сонымен қатар, айналу өз жылдамдығын өзгертпей отырып, тікелей беріліс қорабына өтеді. Жоғарғы берілісті қосқан кезде, бөлгіш синхрондаушысын алға жылжытады және ол бөлгіштің жетекші білігін бөлгіш пен беріліс қорабының аралық біліктермен біріктіреді. Айналу берілісінің бұндай жолы кезінде, негізгі беріліс қорабындағы айналдыру ме- зеті 0,815 дейін азаяды, ал автокөлік қозғалысының жылдамдығы шамамен 1,22 артады.КамАЗ автокөлігіндегі бес сатылы беріліс қорабының жұмысы. І беріліс муфтамен қосылады, ол жеткші біліктің І берілісінің тегершігімен ілініске енеді. Айналу тұрақты ілініс те- гершіктері арқылы жетекші біліктен аралық білікке, айналу білік бойынша І берілістің аралық білігінің тегершігіне, жетекші білік- тің І берілісініңтегершігіне және муфта мен күпшек арқылы же- текші білікке өтеді (12.7, а сурет).беріліс ІІ мен ІІІ берілістерді қосу синхрондаушысымен іске қосылады. Ол жетекші біліктің ІІ берілісінің тегершігімен ілініске енеді. Айналу тұрақты ілініс тегершіктері арқылы аралық біліккесурет. І (а), ІІ (б), ІІІ (в), ІV (г), V (д) берілістері мен кері жүру (е) кезіндегі берілістер мен айналудың (көрсеткіш оқпен көрсетіл-ген) қосылу сызбасы беріледі, ал одан ІІ берілістің тұрақты ілініс тегершіктері мен син- хрондаушы арқылы жетекші білікке беріледі (12.7, б сурет).беріліс те осы синхрондаушымен қосылады, бірақ ол алға және артқа ауысады, сондай-ақ, жетекші біліктің ІІІ берілісінің тегершігімен ілініске енеді. Айналу жетекші білікпен тұрақты ілініс тегершіктері арқылы аралық білікке беріледі. Айналу ІІІ берілістің тұрақты ілінісінің тегершіктері арқылы ІІ мен ІІІ берілістерін қосу синхрондаушысына беріледі, ал одан шлицтер арқылы жетекші білікке (12.7, в сурет) өтеді.берілісі ІV мен V берілістерін қосу синхрондаушысымен іске қосылады. ІV берілісті қосу үшін синхрондаушы артқа және алға ауыса отырып, жетекші біліктің ІV берілісінің тегершігімен ілініске енеді.Айналу тұрақты ілініс тегершіктері арқылы аралық білікке беріледі, ал одан ІV берілістің тұрақты ілініс тегершіктері мен синхрондаушы арқылы жетекші білікке беріледі (12.7, г су- рет).беріліс — тік. ІV мен V берілістерін қосу синхрондаушысы жетекші білік тегершігінің тік тісті тәжімен ілініске енеді, және айналу жетекші біліктен жетекші білікке беріледі (12.7, д сурет).Кері жүру берілісі І берілісі мен кері жүру берілісінің муфта- сымен қосылады, ол муфта өз кезегінде кері жүруді қосу тегер- шіктерінің бүйірдегі сыртқытісті тәжімен ілініске енеді. Айналу жетекші білікпен тұрақты ілініс тегершіктері арқылы аралық білікке беріледі. Айналу кері жүруді қосу тегершігі арқылы кері жүру тегершіктері блогының үлкен тісті тәжіне, кіші тісті тәжге, онымен тұрақты іліністе болатын жетекші біліктің кері жүруді қосу тегершіктеріне беріледі. Айналу бұл тегершіктен муфтаға, ал одан күпшек пен шлицтер арқылы беріліс қорабының жетекші білігіне беріледі (12.7, ё сурет).Бөлгіш берілісін ауыстыру механизмін басқару. Басқару пневмомеханикалық жүйе арқылы іске асырылады (12.8 сурет). Ол 2 редукционды клапаннан, 8 бөлгішті басқару кранынан, 6 бөлгішті қосу клапанынан, 4 ауа таратушыдан және ауа құбырла- рынан тұрады.Тығыздалған ауа тартыштың пневможүйесінен 0,42 МПа (4,2 кгс/см2) қысымына реттелген редукционды клапанға жеткізіледі. Арқаншаны басқару кранының сояуышы 11 ауыстырушысымен біріктірілген, ол берілістерді ауыстыру тегершігінің сабында ор- наласқан және тетіктін орналасу жағдайына байланысты, төменде немесе жоғарыда орналасуы мүмкін.Бөлгішті қосу үшін ажырату басқышын басу қажет. Сонымен қатар, тірек орынын ауыстыра отырып, бөлгішті қосу клапаны- ның сояуышын басады.  -сурет. Бөлгішпен басқару схемасы:1 — бақылау шамы; 2 — редукциялық қақпақ; 3 — күштік цилиндр; 4 — ауа таратқыш; 5 — бақылау шамының құрылғысы; 6 — бөлгіштің берілісін қосу клапаны; 7 — тіреу; 8 — берілістерді бөлгішпен басқару краны; 9 және 10 — бөлгіштегі төменгі және тисінше жоғарғы беріліс; 11 — бөлгішпен кранды басқаруды ауыстырып қосқыш. Ауа таратушысының бөліп таратқышының орналасу жағдай- ына байланысты, ауа ауа таратқышқа, 3 күш цилиндрінің кандай да бір қуысына жетеді. Осыған сәйкес, бөлгіштің төменгі немесе жоғарғы берілісі қосылады. 12.6. Берілістерді бірқалыпты қосу муфталары және синхрондаушыларТік тісті тегершіктердің көмегімен берілістерді ауыстыру олар- дың тістерінің соғылуына әкеліп соғады, мұның нәтижесінде те- гершіктер тез істен шығады. Берілістерді ауыстыруды жеңілдету мақсатында муфталар мен синхрондаушылар пайдаланылады.Берілістерді бірқалыпты қосу муфтасы көптеген автокөліктер- де қолданылады. Оның негізгі бөлігі болып муфтаның өзі мен мен күпшек табылады (12.1, 17 сур. қараңыз). Муфта берілісті ауы- стыру айыры үшін сақиналы бунақ пен ішкі тік тісті тәжге ие. Күпшек пен қосылатын берілістердің тегершіктері осындай тісті тәждерге ие. Күпшек екінші біліктің шлицтарында орнатылып, серіппе сақинамен бекітіледі.Берілісті қосу үшін муфтаны қосылатын тегершікке қарай жылжытады, және ол бүйірдегі сыртқы тісті тәжбен ілініске енеді. Алайда, егер, ілініске тегершіктер енсе, онда олар мұның нәти- жесінде тез істен шығады және соққыларды муфталар қабыл- дайды. Бұл, өз кезегінде, олардың жедел істен шығуына және берілістердің қиын қосылуына әкеліп соғады, әсіресе, маши- на қозғалыста болған кезде. Берілістердің қиын қосылуы келе- сімен түсіндіріледі: берілістерді ауыстыру кезінде ажыратқышты өшіреді, және беріліс қорабының жетекші білігі аралық білікпен бірге тоқтайды, ал автокөліктің жетекші дөңгелектерімен бірік- тірілген екінші білік өз қозғалысын жалғастырады. Мұндай жағдайда айналушы тегершік қозғалмайтын тегершікпен ілініске енеді. Ал бұл соққылардың пайда болуына, шудың артуына және нәтижесінде тегершіктердің тозуына әкеледі. Бұл мәселені син- хрондаушылардың орнатылуы шешеді.Синхрондаушылар. Синхронадаушылар біліктердің шеңбер- лік жылдамдылықтарды түзетеді. Мұның нәтижесінде берілі- стер шусыз және соққысыз қосылады. Синхрондаушылар әртүр- лі үлгіде құрастырылған, алайда, синхрондаушылардың барлық түрлерінің жұмыс істеу қағидалары ұқсас. Көптеген автокөлік- тердегі беріліс қораптарының синхрондаушылары келесі түрде құрастырылған. Күпшек 8 (12.9 сурет) екінші білікте шлицтердің көмегімен орнатылады және оның үш бойлық ойығы 9 бар. Ой- ықтарда 7 болаттан жасалған, таңбаланған сухарьлар орнатыла- ды, ал сухарьлардың астында – 5 жайпақ серіппелер орнатылады. Серіппелердің қылқандары бір сухарьдің астына орнатылуы тиіс. 8 күпшекте сыртқы тісті тәж бар, оның үстімен 3 муфта жылжи- ды.Онда орталық бөлігінде сақиналық бунағы бар ішкі тісті тәж бар.5 Жалпақ серіппелер бұл бунаққа 7 сухарьлардың дөңес жер- лерін батырады.Муфтаның сыртында берілістерді ауыстыру ме- ханизмінің айырына арналған сақиналық бунақ бар.Бойлық ойықтардағы 7 сухарьлар азғантай саңылаулармен орнатылған және олар 8 күпшектің бойымен қозғала алады. Күпшектің екі жағында да 2 қола конусты тойтарғыш сақиналар орналасқан. Тойтарғыш сақиналардың сыртында синхрондаушы муфтаның тісті тәжіне және қосылатын тегершіктерге сәйкес, сыртқы тісті тәж бар. Тойтарғыш сақиналардың ішкі беті конус тәрізді және онда синхрондаушының жұмысы кезінде майды тез жою үшін жасалған майда ойықтар бар. Тойтарғыш сақиналарда үш ойық бар. Олардың ішінесухарьлардың кесілген жерлері енеді. Тойтарғыш сақиналардағы ойындылардың ені сухарьлардың ені- нен шамамен жарты тістің еніне қарағанда үлкен. Тойтарғыш сақиналар мен муфта тістерінің кесілген жерлері дөңгелектелген. Көптеген заманауи жеңіл автокөліктердің модельдеріндегі мұндай құрылғыларда беріліс қораптарының синхрондаушылары бар. Олардың айырмашылықтары – жалпақ серіппелері бар су- харьлардың орнына, ол жерде сухарь мен серіппесі бар шардан тұартын шарлы фиксаторлар орнатылуы мүмкін. Серіппе шарлар-ды муфтаның ішіндегі сақиналық бунаққа басып енгізеді.Бұл синхрондаушылардың жұмыс істеу қағидалары ұқсас. Берілісті қосу үшін муфта тойтарушы сақина тістерінің арасынан сырғып өтіп, қосылатын тегершіктің тісті тәжімен ілініске ену қа- жет.3 муфта орын ауыстыған кезде (12.9 сур. қараңыз), онымен бірге 7 сухарьлар жылжиды, себебі, олардың көтерілімдері 5 серіппелермен муфтаның ішкі сақиналық бунақтарына басып кіргізіледі. Сухарьлар кесілген жерлерімен 2 тойтарушы сақи- наларды тегершіктердің конус тәрізді беттеріне жылжыта оты- рып, кесінділерінің түпшелерін басады. Тойтарғыш сақиналар- дың конустары мен тегершіктің арасында үйкеліс пайда болады, ол сақина кесінділерінің бүйір қабырғалары мен сухарьлардың арасындағы саңылаудың өлшеміне қатысты, тойтарғыш сақина- ны бұрылуға мәжбүр етеді. Сонымен қатар, тойтарғыш сақина- ның тістері муфта тістеріне жартылай қарама қарсы орналасады. Жүргізуші берілісті ауыстыру тетігін баса отырып, муфтаның ті- стерімен тойтарғыш сақинаны тегершік конусына қарай күштеп итереді, олардың арасындағы үйкеліс күшейеді.Бұл үйкелістің нәтижесінде беріліс қорабының жетекші білігі айнала бастайды. Жетекші біліктің айналу жиілігі жетекші екнші біліктің жиілігіне тең болғанда, тойтарғыш сақинаның конустары мен тегершіктің арасындағы үйкеліс жоғалады. Мұндай жағдайда, муфта той- тарғыш сақинаны итеріп, тістердің арасынан сырғып өтіп, қосы- латын тегершіктің тісті тәжімен ілініске енеді. ЗИЛ автокөліктерінің беріліс қораптарының синхронда- ушылары. Бұл автокөліктердің синхрондаушылары басқаша құрастырылған.1 синхрондаушысының муфтасында (12.10, а сурет) ішкі шли- цтер бар. Мұндай шлицтер кораптың екінші білігінде де бар. Муфта бұл шлицтар бойынша екі жаққа да жылжи алады. Муфта- да алты саңылауы бар фланец бар. Саңылаулардың екі жағында да жүздер бар. Муфтаның екі жағында берілістерді қосуға арналған 6 тісті тәждер жасалған. Муфтаның екі жағында да бір бірімен 3 үш тайтарғыш бармақпен біріккен, 2 қола конустық сақиналар ор-                         сурет. Автокөліктердің беру қораптарының синхрондаушылары:а—г — ЗИЛ; д—з — КрАЗ-257 және МАЗ-5335; 1 — синхрондаушы муфта- сы; 2 — конустық сақина; 3 — тойтарғыш бармақ; 4 — серіппе; 5 — фикса- тор бармағы; 6 — муфтаның тісті тәжі; 7 — тегершік; 8 — тегершіктің ішкі тісті тәжі; 9 — қайта қосу айырының құрсауы; 10 — корпустың көздеуіш ойығы; 11 — корпус; 12 — штифт; 13 — муфтаның дөңесі; 14 — фиксатор наласқан. Конустың сақиналардың түптеріндегі тайтарғыш бар- мақтардың арасында 4 серіппесі бар 5 үш фиксатор орнатылған.Беріліс қосылған кезде, 1 синхрондаушының муфтасы қосы- латын берілістің тұсына қарай жылжиды. 7 қосылатын берілістің тегершігінде (12.10, б—г сур.) 2 конустық сақинаға сәйкес, конус тәрізді бет пен 8 ішкі тісті тәж бар. 4 серіппе муфтасы саңыла- уларының бүйір қабырғаларына 5 фиксаторларды сақиналы бу- нақтармен тығыздап басады. Мұның нәтижесінде, муфтамен қа- тар, конустық сақиналар да жылжиды. 2 конустық сақина өзінің конус тәрізді тұсымен қосылатын 7 тегершіктің конусымен түй- іседі, және олардың арасында сақинаны еліктіретін үйкеліс пайда болады.Тайтарғыш бармақтар өз сақиналы бунақтарының түп- терімен муфта саңылауларының бүйір қабырғаларына тығыз ба- сылады. Конустық сақиналарды еліктіретін үйкеліс күші муфтаға тайтарғыш сақиналар бойынша сырғымауға және өзінің сыртқы тісті тәжі мен қосылатын тегершіктің ішкі тісті тәжімен ілініске енуіне кедергі жасайды. Сонымен қатар, муфта өз саңылаулары- ның жүздерімен тайтарғыш бармақтардың жүзіне басылады және конустық сақинаны тегершіктің конусына тығызырақ итереді. Үкеліс тегершік пен білікті тезірек айналуға мәжбүрлейді, білік- тердің айналу жиіліктері бірдей болғанда, муфта өз жүздерімен тайтарғыш бармақтарды конустық сақиналармен бірге итеріп, қо- сылатын беріліс тегершігімен ілініске енеді.КрАЗ-257 және MA3-5335 беріліс қораптарының синхрон- даушылары. Синхрондаушының негізгі бөлшектері болып 11 корпус (12.10, д сурет), 1синхрондаушы муфтасы 9 айырының құрсауы табылады. Корпус төрт біркелкі орналасқан 10 ойықта- ры бар толық цилиндр болып келеді.Ойықтар өтпелі және олар- дың арнайы конфигурациясы бар. Олардың орта бөлігі жалпақтау және шеттері қиғаштау болып келеді. Корпустың саңылаулары- на 9 вилканың құрсауы бекітілген, синхрондаушы күймешесінің төрт бөлшегі еніп тұр. Синхрондаушының күймешесі, сондай-ақ, төрт шеңбер бойынша біркелкі орналасқан төрт саңылауға ие, олар фиксатордың рөлдерін атқарады. Корпус орташа бейтарап күйде серіппе фиксаторлардың көмегімен күймешемен бірігеді, бұл серіппе фиксаторлардың шарлары серіппелердің әсерінен құрсауда бар тиісті жырашықтарға енеді. Синхрондаушы құрса- уының екі шетіне де 2 қола конустық сақиналар бекітілген. Син- хрондаушының муфтасы жетекші біліктің шлицтарына немесе ІІІ мен ІІ берілістер тегершіктерінің керме төлкесінің шлицтарына орнатуға арналған ішкі ойыққа ие.Берілісті қосу кезінде, айыр 9 айырдың құрсауын жылжытады, ал ол 1 муфта мен 11 корпусты жылжытады. Корпустық сақинаны тегершіктің конусына жылжытқан кезде жылдамдық өзгереді, мұ- ның нәтижесінде, 1 муфтаның саңылауларына енетін тікбұрышты дөңес жерлері орындарын ауыстырып, корпустың ортадағы бүйір тереңдігіне енеді. Конустық беттердің сырғуы тоқтамайынша және корпус пен тегершіктің жылдамдықтары теңеспегенше, муфтаның білік өсі бойынша жылжуы мүмкін болмайды.Корпус пен тегершіктің айналу жылдамдықтары теңескеннен кейін, муфтаның бөліктері ойықтардың ортадағы бүйір түптеріне жабысуды тоқтатады, және муфта білік өсі бойынша жылжу мүм- кіндігіне ие болады. Берілістерді ауыстыру айырының әсерінен муфтаның орын ауыстыруы кезінде, муфта мен корпусты жалғай- тын шарлар муфтаның түбінен шығады. Бұдан кейін муфта білік- тің өс бойымен жылжиды, және ол қосылатын тегершіктің жыл- дамдығына тең жылдамдықта айналуына байланысты, соққысыз және шусыз қосылған беріліс тегершігінің тісті тәжімен ілініске енеді.КамАЗ автокөліктерінің беріліс қораптарының синхрон- даушылары. ІІ мен ІІІ берілістердің синхрондаушылары 5 күй- мешеден, 2 және 4 екі үйкелістік сақинадан, сегіз 3 тайтарғыш бармақтан және 1 төрт фиксатордың бармағынан тұрады (12.11 сурет).Күймешеде жырашық тесілген, оған ІІ мен ІІІ берілістерді қосу айырының сухарьлары кіреді. Күймешеде екінші біліктің шлицтарына орналастыруға арналған саңылаулары бар шлицтер бар. Шеткі тісті тәждер орташадан да жұқарақ және жиынтығын- да, екінші біліктің тісті тәждерімен автокөлік қозғалыста болған кезде, берілістердің өздігінен сөнуін болдырмайтын «құлып-ты»құрайды.              сурет. КамАЗ автокөліктерінің ІІ және ІІІ берілістерінің синхрондаушысыа — құрылғы; б — ІІІ берілсті қосқандағы орналасу жағдайы; 1 — фикса- тордың бармағы; 2 — ІІ берілістің үйкеліс сақинасы; 3 — тайтарғыш бар- мақ; 4 — ІІІ берілістің үйкеліс сақинасы; 5 — синхрондаушының күймешесі; 6 — фиксатордың серіппесі; 7 — шарик Тайтарғыш бармақтар үшін күймешенің фланецтерінде фиксатор- лардың астына орналасуға тиісті, жүздері бар сегіз саңылау бар. Тай- тарғыш бармақтар бейтарап күйде саңылауы бар күймеше фланецінің тесіктерінде орналасады.Үйкелісті сақиналардың беті конус тәрізді. Бұл беттің үстінде үй- келіс өнімдерін жою мақсатында тікбұрышты жырашықтар фрезер- ленген, ал шеңбері бойынша конустық беттерден майды жылдам жою үшін бұрандалы жырашықтар кесілген. Синхрондаушы күймешесінің кездейсоқ орын ауыстыруынан 7 шарлар мен 6 серіппелермен қорға- лады.Мысалға, үшінші берілісті қосқан кезде (12.11, б сурет), 5 синхрон- даушының күймешесі солға жылжиды. Бастапқы мезетте күймеше азғантай күшпен орын ауыстырады, және фиксаторлардың шарлары үйкелісті сақинаны үшінші берілістің тісті дөңгелектің конус тәрізді бетімен жанасқанға дейін ауыстырады. Олардың арасында үйкеліс пайда болады, және тісті сақина күймешені 3 тайтарғыш бармақтарға қатысты біршама бұрышқа бұра отырып, өзімен ертіп әкетеді. Тесік- тердің бүйір қабырғалары тайтарғыш бармақтардың сақиналы бу- нақтарға тығыз жапысады, және күймешенің әрі қарай орын ауысты- руы біліктердің шеңберлі жылдамдығын толықтай теңестіргенге дейін тотайды. Жүздердің көлбеулену бұрыштары келесідегідей таңдалып алынған: үйкеліс мезеті болу жағдайында, яғни, 4 сақина мен қосы- латын беріліс тегершігінің синхрондалуы жүріп жатқанда, күймеше- лердің екінші білік шлицтарының бойымен әрі қарай сырғуы мүмкін болмайды. Инерция күші мен үйкеліс мезеттері тоқтаған жағдайда, 3 тайтарғыш бармақтар 5 күймешедегі тесіктерге қатысты еркін қалы- пқа енеді және күймеше білік шлицтарының бойымен сырғу мүмкін- дігіне ие болады. Сонымен қатар, фиксаторлардың шарлары су түбіне кетеді, және күймеше, білік шлицтарының бойымен сырғи отырып, қосылатын ІІІ берілістің тегершігімен ілініске енеді.ІІ беріліс қосылған кезде,синхрондаушының жұмысы ұқсас бола- ды.ІV мен V берілістерді қосу синхрондаушысы осы қағида негізінде жұмыс жасайды. Оның құрылғысы ІІ мен ІІІ берілістерді қосу син- хрондаушысынан аздап ерекшеленеді. Ол екі күймешеден, екі үйкеліс сақинасынан, сегіз тайтарғыш бармақтан және серіппелер мен су- харьлардан тұратын сегіз фиксатордантұрады. Бұл синхрондаушының ІІ мен ІІІ беріліс синхрондаушысынан ерекшілігі – үйкеліс сақинала- рының пішіні сыртқыконус тәрізді болмайды, керісінше, ішкі конус тәрізді болады.Басқа жағдайларда, синхрондаушылардың жұмыстары ұқсас. 12.7. Беріліс қораптарын басқару механизміБеріліс қораптарының арнайы берілістерді ауыстыру механизмі бар. Мысалы, ол ЗИЛ тектес автокөліктерде 1 қорап картерінің қақпағында орналасқан (12.12 сурет). сурет. Беріліс қораптарын басқару механизмі:1 — беріліс қорабы картерінің қақпағы; 2 — І беріліс пен кері жүруді қосу жылжымасы; 3 — жылжыманың бастиегі; 4 — кері жүруді қосу сақтан- дырғышының серіппесі; 5 — І беріліс пен кері жүруді қосудың аралық тетігі; 6 — берілістерді ауыстыру тетігі;7 — ауыстыру тетігінің корпусы; 8 — фиксатордың шары; 9 —ІV мен V берілістерді қосу жылжымасы; 10 — ІІ мен ІІІ берілістерді қосу жылжымасы; 11 - атмосферамен беріліс қора- бының картерін хабарлауға арналған ауашығарғыш; 12 — І беріліс пен кері жүрісті қосу айыры; 13 — ІІ және ІІІ берілістерін қосу айыры;14 — ІV және V берілістерін қосу айыры; 15 — сырғақтар тиегінің сұққышы; 16 — сыр- ғақтар тиегінің шары. Арнайы ұяшықтарда І беріліс пен кері жүруді қосудың 2 жылжымасы, ІV мен V берілісін қосудың 9 жылжымасы және ІІ мен ІІІ берілісін қосудың 10 жылжымасы орнатылған. Жылжы- маларда екінші білік тегершіктерімен және синхрондаушылармен ілініске енетін айырлар бұрандамамен бекітілген.ІІ мен ІІІ берілі- стерді қосу 13, сондай-ақ, ІV мен V берілістерді қосу 14 айырла- ры жүздері бар бастиектермен шектеледі. І беріліс пен кері жүру жылжымасында, оның шетінде орналасқан 12 айырдан басқа, 3 бастиек орналасқан. Бұл бастиектің саңылауына І берілісті және кері жүруді қосудың бастиегіне 5 аралық тетігі кіреді. Айырлар бастиектерінің және І беріліс пен керу жүруді қосудың аралық тетіктерінің саңылауларына 7 берілісті ауыстыру тетігі корпусы- ның ұяшығында орналасқан, 6 берілісті ауыстыру тетігінің төмен- гі шеті кіреді.Тетіктің шарлы тірегін конус пішінді серіппе тіреп тұрады.Тетікті бір шеттен екінші шетке жылжыта отырып, оның төменгі шетін бастиектердің саңылауларына енгізуге және әртүр- лі берілістерді қосуға болады.Автомобиль жүріп келе жатқанда, әсіресе нашар жолдармен жүргенде, тегершіктер өз бетімен керекті тегершіктермен іліні- стен шығуы мүмкін.Бұл жағдай орын алмас үшін, жылжымаларда тісті сақиналар- дың толық ілініске енуіне сәйкес болатын бунақтар жасалады, және бұл бунақтарға серіппелердің көмегімен 8 бекіткіш шарлар батырылады. Олар берілістердің өз бетімен ауысуын болдырмай- ды және тістердің барлық ұзындығына дейін тегершіктердің іліні- сте болуын қамтамасыз етеді.Егер, жүргізуші тетікті дұрыс бұрмаса және оның төменгі шеті екі беріліс айырларының саңылауларына бірдей кірсе, онда екі беріліс бір уақытта қосылуы мүмкін, бұл тегершіктердің істен шығуына алып келеді.Екі берілістің бір уақытта қосылу мәселесін құлыпты орна- ту шешеді. Ол ортадағы жылжыманың саңылауына салынған 15 шлифттан және 16 құлыптың екі шарынан тұрады. Жылжыма- ларда шұңқырлар жасалған: шеткілерінде — ортаңғы жылжыма тұсынан бір-бірден, ал ортасындағыда — екі жағынан. Шарлар-сурет.Берілістерді ауыстырудың дистанциялық жетегі1 — беріліс қорабының картері; 2 — фиксатор; 3 — берілістерді таңдау ме- ханизмінің тетігі; 4 — ілінісу картері; 5 — берілістерді таңдау сояуышы- ның тетігі; 6 — берілістерді таңдау сояуышы; 7 — сояуыштың төлкесі; 8 — сояуыштың тығыздамасы; 9 — қорғаушы қап;10 — топсаның корпусы; 11 — топсаның төлкесі; 12 — топсаның ұшы; 13 — қамыт; 14 — жетеккүштің қорғаушы кабы; 15 — берілістерді ауыстыру жетегінің жетеккүші; 16 — берілістерді ауыстыру тетігі; 17 — реактивті жетеккүштің төлкесі; 18 — ре- активті жетеккүш; 19 — берілістерді ауыстыру тетігінің шарлы тірегі дың диаметрлері мен штифттің ұзындығы келесідей жасалған: бір жылжыманың орнын ауыстырғанда, олар басқа екеуінің шұңқы- рларына енеді және олардың орындарын ауыстырып, басқа те- гершіктердің ілініске енуін болдырмайды. Автокөлік алға жүріп келе жатқанда кері жүрудің кездейсоқ қосылып кетуінен сақтан- дырғыш қорғайды. Ол 5 аралық тетік пен 4 серіппесі бар тіректен тұрады. Сақтандырғыштың жұмысы серіппенің кедергісіне негіз- делген. Жүргізуші тетікті қозғалта отырып, серіппенің кедергісін сезеді және осылайшакері жүрудің немесе І берілістің қосылға- нын анықтайды.Жеңіл автокөліктердің көптеген модельдеріндегі берілістерді ауыстыру механизмдері жоғарыда сипатталғаннан аздап ерекше- ленеді. Негізгі ерекшілігі болып сояуыштар мен айырлар бастиек- терінің, сондай-ақ, фиксаторлардың орналасуы табылады. Шар- лардың орынындағы құлыпта тоқтатқыш тығынжылдар болуы мүмкін.Алдыңғы жетекші дөңгелектері бар автокөліктерде берілі- стерді ауыстырудың дистанциялық жетегі бар.16 берілістерді ауыстыру тетігі 16 (12.13 сурет) 19 шарлы тіректе орналасқан.Тетікке бармақтың көмегімен 15 берілістерді ауыстыру жетегінің жетеккүші жалғанған. Жетеккүшке топса- ның көмегімен 6 берілістерді таңдау сояуышы жалғанған. Ол, өз кезегінде, 4 ілініс картерінің ішінде орналасқан 5 берілістерді таңдау сояуышымен жалғанған. 5 тетік 3 берілістерді таңдау ме-сурет. Берілістерді таңдау механизмі:1 — берілістерді таңдау тетігінің өсі; 2 — берілістерді таңдау тетігінің фик- саторы; 3 — берілістерді таңдау тетігі; 4 — берілістерді таңдау тетігінің пластинасы;5 — кері жүрісті қосу айыры; 6 — кері жүрісті қосу өсі; 7 — берілістерді таңдау механизмінің корпусы ханизмінің тетігімен жалғанады. Бұл тетіктің орналасуы 2 фикса- тормен бекітіледі.Қозғалтқыш 18 реактивті жетеккүштің көмегімен тетік тіре- гінің 17 төлкесімен жалғанады. Реактивті жетеккүш төлкеде ер- кін қозғалады. 19 тетіктің шарлы тірегі 18 реактивті жетеккүшке бекітіледі. Мұның нәтижесінде, қозғалтқыштың шеңбер бойын- ша орын ауыстыруы берілістерді таңдау механизміне ауыспайды. Берілістерді таңдау механизмі онда берілістерді таңдаудың 3 екі иінді иінтірегі, және 2 фиксатор бекітілген, 1 өсте орнатылған 7 корпустан (12.14 сурет) тұрады. Екі иінді иінтіректің екі жағын- да серіппелер бар, олар тетікті ІV мен ІІІ берілістерге орналасты- рады. 6 өстегі 7 корпуста 5 кері жүруді қосу айыры орнатылған. 5 айырдың ұяшығына кері жүру сояуышы бастиегінің шылбырыкіреді. 12.4. Берілістерді таратқыш қорапЕгер, автокөлікте арасында міндетті түрде артқы және ал- дыңғы жетекші белдігі бар бірнеше жетекші белдік болса, онда айналуды беріліс қорабының жетекші білігінен артқы белдіктер мен алдыңғы белдікке беру мүмкін болмайды.Айналу кезін автокөліктің барлық жетекші белдіктеріне тарату үшін, айналу кезін артқы және алдыңғы жетекші белдіктерге та- ратуға қабілетті, арнайы таратқыш қорап болуы тиіс.Қиын жол жағдайларында жұмыс істеуге арналған автокөлік- терде (батпақты жерлер, грунтталған жолдар мен жол бұзылған жерлер, еспе құм, күпсек қар және т.б.) негізгі беріліс қорабымен жетілдірілетін айналу кезімен автокөліктің жүруін қамтамасыз ету жеткіліксіз болады. Мұндай автокөліктерде, негізгі беріліс қорабынан басқа, қосымша беріліс қорабы орнатылады (демуль- типликатор). Қосымша қораптарда бір тік немесе бір төмендет- кіш беріліс болуы мүмкін. Кейбір автокөліктерде екі төмендеткіш беріліс болуы мүмкін. Бұл жағдайда, олар басты беріліске айналу жиілігін төмендетуде және айналу кезін арттыруда көмек береді.Таратқыш және қосымша қораптар жалпы берілістерді та- ратқыш қорап атты корпуста бірігеді.Таратқыш қорап қораптан, жетекші біліктен, артқы белдік же- теккүшінің білігінен, аралық біліктен және алдыңғы белдік же- теккүшінің білігінен тұрады.Таратқыш қораптың 4 жетекші білігінің (рис. 12.15) алдыңғы ұшында шлицтар бар, оларда негізгі беріліс қорабынан кардан- дық берілісті жалғау үшін фланец орналасқан. Біліктің алдыңғы шеті таратқыш қорап картерінің ұяшығында орналасқан шарлы мойынтіректе айналады. Біліктің артқы шеті 6 артқы белдіктің жетеккүш білігі тегершігінің саңылауында орналасқан, аунақ- шалы цилиндрлі мойынтіректе айналады.Біліктің орта бөлігінде   сурет.Таратқыш қорап:а — конструкция; б — шектеуіш құрылғы; 1, 2, 14 — тығындар; 3 — ау- ашығарғыш; 4 — жетекші білік; 5 — жетекші біліктің тегершігі; 6 —артқы белдік білігінің тегершігі; 7 — спидометр жетеккүшінің бұрамдықты доңға- лағы; 8 — спидометр жетеккүшінің бұрамдығы; 9 — аралық білік; 10, 13 — аралық білік тегершіктері; 11 — алдыңғы белдік жетеккүшінің білігі; 12 — алдыңғы белдік жетеккүшінің тегершігі; 15 — қалпақ; 16 — сухарь; 17 — серіп- пе; 18, 25 — айырлар;19, 20 — жылжымалар; 21 — сомын; 22 — сақина; 23 — шайба; 24 — тығыздама шлицтер бар, және олардың бойымен жетекші біліктің (күймеше) 5 тегершігі жылжиды. Бұл тегершіктің көмегімен тікелей және төмендеткіш біліктерді қосуға болады. 5 білікте бұл берілістерді қосудың 25 айыры үшін сақиналы бунақ бар. Артқы белдік жетеккүшінің білігі (жетекші білік) екі шарлы мойынтіректе айналысады. Алдыңғы мойынтірек таратқыш қора- бы картерінің артқы қабырғасында, ал артқы мойынтірек болттар- дың көмегімен стақанда орналасқан. Білік 6 тегершікпен біртұтас болып жасалған, онда алдыңғы белдікті қосу үшін сыртқы тісті тәж бен тіке берілісті қосу үшін ішкі тісті тәж бар. Біліктің артқы ұшында кардандық беріліс фланецін орнатуға және артқы бел- дікке бекітуге арналған шлицтар бар. Бұдан басқа, онда 8 спи- дометрдің жетеккүш бұрамдығымен 7 спидометр жетеккүшінің бұрамдықты доңғалағы орнатылады. 9 аралық біліккартер қабы- рғаларында орналасқан екі шарлы мойынтіректе айналады. Білік- тің ішкі білігінде төмендеткіш берілістің 13 қозғалмайтын тегер- шігін және алдыңғы белдікті қосудың 10 қозғалатын тегершігін орнатуға арналған шлицтар бар.11 алдыңғы белдік жетеккүшінің білігі екі шарлы мойынтірек- те айналады.Біліктің алдыңғы ұшындағы шлицтарда кардандық берілістің фланецтары алдыңғы белдікке қарай орнатылған, ал артқы ұштағы шлицтарда алдыңғы белдік жетеккүшінің 12 тегер- шігі орнатылған.Таратқыш қорабы картерін маймен толтыру үшін 2 тығынмен жабылатын саңылау пайдаланылады, май 1 тығынмен жабыла- тын саңылау арқылы шығарылады.Таратқыш қораптың ішіндегі атмосфералық қысымды ауаны 3 ауашығарғыш арқылы өткізу арқылы сақтап қалады.Таратқыш қорапты басқару механизмі. Механизмнің құра- мына 19 және 20 жылжымалар кіреді.19 жылжымаға 18 алдыңғы белдікті қосу айыры бекітілген, ал 20 жылжымаға 25 тіке және төмендеткіш берілістерді қосу айыры бекітілген.Берілістер шар- лар мен серіппелерден тұратын, қосылған және сөнген жағдай- дағы фиксаторлармен бір қалыпта қалады. Жылжымаларда оларға арналған арнайы тесіктер бар.16 екі сухарьдан және 17 серіп- педен тұратын құлып алдыңғы белдікті қосусыз, төмендеткіш берілістің қосылуын болдырмайды. Жылжымалар жетеккүштер жүргізушінің кабинасында орналасқан иінтірекпен жалғасады.Тіке беріліс 5 тегершікпен қосылады,ол 6 тегершіктің ішкі тісті тәжімен ілініске енеді. Айналым 4 жетекші біліктен тікелей 5 те- гершікке өтеді, ал одан кейін жетекші біліктің 6 тегершігіне, ары қарай кардандық беріліске өтеді.Алдыңғы белдікті қосу үшін, алдыңғы белдікті қосудың 10 тегершігін бір мезетте жетекші біліктің 6 тегершігімен және 11 алдыңғы белдік жетеккүші белдігінің 12 тегершігімен ілініске ен- діру керек. Айналу жетекші біліктің 5 тегершігі арқылы, жетекші біліктен жетекші біліктің 6 тегершігіне беріледі, ал одан аралық біліктің 10 тегершігі арқылы 12 тегершікке өтеді. Айналу 6мен12 тегершіктерден біліктерге, содан кейін кардандық берілістер арқылы автокөліктің жетекші дөңгелектеріне беріледі.Төмендеткіш берілісті алдыңғы белдік қосылған жағдайда ғана қосуға болады. Сонымен қатар, жетекші біліктің 5 тегершігі алға жылжып, аралық біліктің 13 тегершігімен ілініске енеді.Айналу жетекші біліктен 5 тегершік арқылы 13 тегершікке беріледі, шлицтар арқылы аралық білікке, 10 тегершікке, ал одан бір уақытта 6 және 12 тегершіктеріне, бұл тегершіктердің білік- теріне және карданды беріліс арқылы автокөліктің жетекші бел- діктеріне беріледі.ГАЗ-32217, -322172 және -322173 модельді«ГАЗель» ав- токөліктері өс аралық симметриялық дифференциялы бар екі сатылы қораппен қамтамасыз етілген. Дифференциал мәжбүрлі тайтарғышпен жабдықталған.Таратқыш қорап 4 алдыңғы картер (12.16 сурет) 6 артқы кар- терден құралған.3 жетекші білік картерде орнатылған. Оның алдыңғы ұшы шарлы мойынтіректе, ал артқысы – аунақшалы цилиндрлікте ай- налады. Біліктің алдыңғы ұшындағы шлицтарда беріліс қорапта- рынан кардандық берілісті жалғастыру фланеці орнатылған. Же-сурет. Толық жетек күшті автокөліктердің таратқыш қорабы:І — сателлит; 2 — аралық білік; 3 — жетекші білік; 4 — алдыңғы картер; 5 — төмендеткіш берілістің тегершігі; 6 — артқы картер; 7 — берілістерді ауыстыру муфтасы; 8 — жоғары беріліс тегершігі; 9 — қақпақ; 10 — са- теллит өсі; ІІ — дифференциал корпусы; 12 — артқы белдік жетеккүшінің білігі; 13 — датчик; 14 — жарты өстік тегершік; 15 — дифференциал те- гершігі; 16 — дифференциалды тоқтатқыш муфтасы; 17 — алдыңғы белдік жетеккүшінің білігі; А — таратқыш қорапты басқару механизмі текші біліктегі төлкелерде 5 төмендеткіш берілістің тегершігі мен 8 жоғары берілістің тегершігі еркін орналасқан.Олардың арасындағы біліктің тісті тәжінде берілістерді ауы- стыру механизмінің айыры үшін сыртқы сақиналы бунағы бар, берілістерді ауыстырудың 7 муфтасы орнатылған. 5және8тегер- шіктерде тиісті берілістерді қосуға арналған бүйірдегі сыртқы тісті тәждер бар.2 аралық білік тегершіктердің блогы тәрізді жасалған. Оның екі тегершігі 3 жетекші біліктің тиісті тегершіктерімен үнемі іліністе болады. Аралық білік екі шарлы мойынтіректе айналады. Біліктің артқы ұшындағы шарлы кілтекте спидометр жетеккүшінің бұрам- дығы бар, бұрамдықты тісті доңғалақ орналасқан.17 алдыңғы белдік жетеккүшінің білігі шарлы мойынтіректер- де айналады.Оның алдыңғы ұшындағы шлицтарында кардандық берілісті жалғауға арналған фланец бекітілген. Сондай-ақ, білік- тің артқы ұшында өс аралық дифференциалдың жарты өстік те- гершігін орнатуға арналған шлицтар бар. Біліктің орта бөлігінде 16 дифференциялды бұғаттау муфтасы үшін тісті тәж жасалған. Осы біліктің үстінде 15 дифференциалдың тегершігі еркін орна- тылған, ол аралық біліктің тегершігімен үнемі айналыста болады. 12 артқы белдік жетек күштің білігі, сондай-ақ, шарлы мой- ынтіректерде айналады. Оның алдыңғы ұшында 14 жарты өсті тегершікті орнатуға арналған шлицтар бар, ал артқы ұштың шли-цтарында кардандық берілістің фланеці орналасқан.Таратқыш қорабы жүргізушінің кабинасында орналасқан екі тетікпен басқарылады. Бұл тетіктер жетеккүштерімен берілі- стерді ауыстыру мен дифференциалды тежеу жылжымаларымен бірігеді. Жылжымаларда берілістердің өз бетімен ауысуын бол- дырмайтын фиксаторлар бар.Жоғары берілісті қосқан кезде (беріліс саны 1,07) 7 муфта ор- нын ауыстырып, 8 тегершіктің бүйірдегі сыртқы тісті тәжімен ілініске енеді. Айналу жетекші біліктен 7 муфта арқылы 8 тегер- шікке, ал одан 2 аралық біліктің тегершігіне, 15 дифференциал- дың тегершігіне, әрі қарай дифференциал арқылы 17 алдыңғы белдік жетеккүші мен 12 артқы белдік жетккүшінің біліктеріне беріледі.Егер, 7 муфтаның орнын ауыстырып, 5 төмендеткіш беріліс (беріліс саны 1,86) тегершігімен ілініске ендірсе, онда жетекші біліктің 7 муфта арқылы айналуы 2 аралық білігінің тегершігі арқылы дифференциалдың 15 тегершігіне, одан әрі алдыңғы және артқы белдік жетеккүшінің біліктеріне берілетін болады. Төмен- деткіш беріліс жұмсақ грунт немесе жол жоқ жерде жүру кезінде, тік өрлерді өту мақсатында қосылады.Дифференциалдың тежегіші жолдың өтуге қиын жерлерімен жүру мақсатында қысқа мерзімге қосылады. Жолдың қатты жер- леріне шыққан кезде, тежегіш шиналардың аса қатты тозуын, трансмиссияны және жанармайды пайдалану шығындарының өсуін болдырмау мақсатында дереу сөндірілуі тиіс.Дифференциалдың тежегіші аспаптар қалқаншасындағы бақылау шамымен басқарылады.Берілістердің қосылуы мен сөнуі және дифференциалдың те- желуі автокөлік тоқтап тұрған кезде немесе 5 км/с аспайтын жыл- дамдықпен жүру кезінде іске асырылады. 9.СпидометрСпидометр автомобильдің жүру жылдамдығын және жүріп өт- кен қашықтықты бақылауға арналған. Магнитиндукциялық спи- дометрдің құрылысы мен жұмыс істеу принципі 12.17-суретте көрсетілген.Спидометр ортақ қаппен және негізбен біріктірілген екі меха- низмнен тұрады: жылдамдық көрсеткіші (жылдамдық торабы) және есептеуіш (есептік торап). Әрекет ету принципі бойынша олар магнитиндукциялық және электрлік; қозғалысқа келтіру тәсілі бойынша - иілгіш валиктің арқылы жетегі бар және электр жетегі бар спидометрлер болып бөлінеді.Барлық спидометрлердің жылдамдық тораптары магнит- тік-құйынды әрекет ету принципі бойынша жұмыс істейді. Осын- дай жылдамдық торабының схемасы 12.17, а-суретте келтірілген. Жетекті валикке 3 бекітілген магнит 4 екі полюс немесе полю- стердің бірнеше жұбы дискінің шетінде орналасатындай етіп маг- ниттелген. Екі мойынтіректе еркін айналатын жеке осьте 7 7 маг- ниттік емес материалдан (алюминий) жасалған картушка-қақпақ 2 бекітілген. Ол магнитті оның денесінің сыртына шашырайтын магнит өрісінің неғұрлым көп күш сызықтары картушка материа- лын тесіп өтетіндей етіп қамтиды. Магнит ағынының басым бөлі- гі картушка арқылы өтуі үшін оның айналасына арасына шамалы орын қалдырып, жұмсақ магнитті материалдан жасалған экранды 1 1 орналастырады, ол магнит өрісін жұмыс бағытында шоғыр- ландырады.Валик 3 айналғанда, магнит өрісі картушканың денесінде құй- ынды токтар тудырады, олар өз кезегінде картушканың магнит өрісін тудырады. Магнит өрісінің және картушка өрісінің өзара әрекеттесу картушканы магниттің айналу бағытына бұруға ұмты- латын айналу кезін түзеді. Осы кездің шамасы магниттің айналу жиілігіне пропорционал.Картушка осінің айналуына айналу кезі артқан сайын айнала- тын және шамасы бұрылу бұрышына пропорционал қарсы әрекет ететін кез тудыратын шиыршықты серіппе (түк) 8 кедергі жасай- ды.Магниттің айналу жиілігі тұрақты болғанда, картушка белгілі бір бұрышқа бұрылып, өзара әрекеттесу кезі түктің қарсы әрекет ететін кезіне тең болатын қалыпта тоқтайды. 12.17-сурет. Магнитиндукциялық спидометрдің құрылысы:а — жылдамдық торабының схема; б — сыртқы ілінісі бар есептегіш торап; в — спидометр жетегінің схемасы; 1 — экран; 2 — картушка; 3 — жетекті валик; 4 — магнит; 5 — шкала; 6 — тіл; 7 — ось; 8 — шиыршықты серіппе; 9, 11 — ұзын тістер; 10 — ұзындығы бойынша қысқартылған тіс; 12 — ба- рабан тістер; 13, 14 — барабан; 15 — бастапқы барабанша; 16 — барабан- шаның қос тісі; 17 — тісті қысқартатын ойық; 18 — спидометр жетегінің редукторы; І, ІІ, ІІІ — бұрамдықты берілістер Картушканың және онымен байланыстырылған тілдің 6 айна- лу бұрышы магниттің айналу жиілігіне тура пропорционал, сон- дықтан спидометрдің шкаласы 5 бірқалыпты.Барлық спидометрлердегі есептік торап жетекті валикке ор- натылған бір қапсырғыш бұрамдықпен қозғалысқа келтіріледі.Жетек жағындағы есептік барабаншаның (12.17, б-сурет) шетінің бойымен орналасқан 20 тісі, ал екінші жағында - екі тіс мен олардың арасындағы шұңқыры бар. Трибканың барабанша- лармен ілінісетін алты тісі бар, және де барабаншаның қос тісімен 16 қосылатын трибка жағында алты тістің үшеуі әрбір біреуі сай- ын қысқартылған. Барабаншалар мен трибкалар өз осьтеріне ер- кін отырғызылған, ал оң жақта шеткі барабанша (бастапқы) 15 спидометрдің кіріс валигімен байланысқан. Бастапқы бараншаны айналдырған кезде оның қос тісі 16 трибканың қысқартылған тісі- не 10 жақындайды, және оны 1/3 айналымға бұрып, өзінің айна- луын жалғасты-рады. Бұл ретте трибка келесі барабаншаны екі тіске, яғни оның айналымының 1/10 бөлігіне айналдырады.Бастапқы барабаншаның қос тісі өзінің толық айналымын жа- саған кезде трибка айналмайды, себебі оның екі ұзын тісі бара- баншаның айықтары жоқ цилиндрлік бөлігімен сырғиды. Осын- дай конструкция алдыңғы барабанша толық айналым жасаған соң, әрбір келесі барабаншаның 1/10 айналымға айналуын қамта- масыз етеді.Әдетте спидометрлерде қолданылатын алты барабанша кезін- де, бастапқы барабаншаның 100 000 айналымынан кейін басқа барлығы бастапқы қалпына қай-тып келеді, және есептегіш торап көрсеткіштерінің есебі нөлден басталады.Спидометрге қозғалыс иілгіш валик арқылы беріліс қорабынан беріледі, оның бір ұшы спидометрмен, ал екінші ұшы — автомо- бильдің беріліс қорабының шығыс білігімен жалғасады. Бұл ва- лик ниппельдер мен сомындар бар қаптамаға оралған ұштықтары бар арқаннан тұрады. Қаптама жылжымайтындай етіп бекітілген, ол арқанды зақымдалудан қорғайды және арқанның ұзақ мерзім бойы жұмыс істеуі үшін қажетті майлауды сақтап қалады. Арқан мен қаптама арасында саңылау бар.Иілгіш арқан көп рет қапсырғыш бұрандалы, бірнеше қабатқа бірінің үстіне бірі оралған және тура сымнан жасалған ортақ ішкі білігі бар бірнеше серіппеден тұрады. Қабаттарды орау бағытта- ры кезектеседі. Спидометрте жетекті валик 3 (12.17, в-сурет) және есептік тораптың бастапқы барабаншасы 15 арасында ортақ 624 немесе 1000 беріліс саны бар І, ІІ және ІІІ бұрамдықты берілі- стердің үш төмендеткіш сатысы бар (ВАЗ автомобильдері).Спидометрдің кіріс валигі мен бастапқы барабанша арасын- да қатты байланыс орнатылған, сондықтан автомобиль жүрісінің есептік тораптағы көрсеткішінің дәл-дігі спидометр жетегі ре- дукторының 18 беріліс санына және автомобиль шиналарының қалпына байланысты. Спидометр жетегінің беріліс санын басты берілістің беріліс санына және автомобиль дөңгелектерінің теңсе- лу радиусына байланысты таңдайды.Жүрілген жолды өлшеу ақаулығы протектордың тозуына бай- ланысты, оның нәтижесінде дөңгелектің нақты теңселу радиусы шиналардағы ауа қысымының өзгеруі, дөңгелекке түсірілетін күш, дөңгелектердің батып қалуы, жолдың тегіс болмауы және т.б. себепті есептік мәннен ерекшеленеді. Бұл себептер жалпы жүрістен 10...15 % дейін өлшеу ақаулығына әкелуі мүмкін. Бақылау сұрақтарыТағайындалуы, құрылысы және жұмысы туралы айтып беріңіз.Екі білікті төрт және бес сатылы тағайындалуы, құрылы- сы және жұмысы туралы айтып беріңіз.КамАЗ автомобилінің беріліс қорабы бөлгішінің тағайын- далуы, құрылысы және жұмысы туралы айтып беріңіз.Жеңіл автомобильдердің беріліс қораптарының синхро- низаторларының тағайындалуы, құрылысы және жұмысы туралы айтып беріңіз.КамАЗ автомобильдердің беріліс қораптарының синхро- низаторларының тағайындалуы, құрылысы және жұмысы туралы айтып беріңіз.Таратқыш қораптың және оның басқару механизмінің тағайындалуы, құрылысы және жұмысы туралы айтып беріңіз.Беріліс қорабының басқару механизмінің тағайындалуы, құрылысы және жұмысы туралы айтып беріңіз.Таратқыш қораптың дифференциалды оқшаулау меха- низмінің тағайындалуы, құрылысы және жұмысы туралы айтып беріңіз.Спидометр қалай жасалған және қалай жұмыс істейді? 13.т а р а у КАРДАНДЫҚ БЕРІЛІС   Жалпы мәліметтерыАлдыңғы жетекші көпірі бар және қозғалтқышы автомобильдің алдында орналасқан автомобильдерді қоспағанда, автомобиль- дердің жетекші көпірлері рессордың көмегімен рамаға ілінген, ал беріліс қорабы ілінісу картеріне бекітілген. Осындай автомобиль- дердің жетекші көпірлерінің рамаға қатысты орналасуы автомо- бильдің жүктелуіне және жолдардың кедір-бұдырлығына байла- нысты өзгеріп отырады. Егер олардың беріліс қорабын жетекші көпірлермен қатты білік арқылы қосса, онда ол жылдам сынады, себебі рессор жұмыс істеп тұрғанда беріліс қорабының жетектегі білігі мен жетекші көпір арасындағы бұрыш, сондай-ақ олардың арасындағы қашықтық өзгереді.Кардандық беріліс үнемі өзгеріп отыратын бұрыштар мен қашықтықтар кезінде айналу кезін беріліс қорабының жетектегі білігінен жетекші көпірлерге беруге арналған.Айналу берілісі бұрыштарының өзгеруі беріліс қорабынан же- текші көпірлерге дейін ғана емес, автомобильдің қозғалыс бағы- ты өзгерген кезде басқарылатын жетекші алдыңғы көпірлерінде болады.Кардандық беріліс кардандық топсалардан (кардандардан), кардан біліктерінен және біліктерге арналған аралық тіреулерден тұрады.Кардандық топса (кардан) деп айналу бір біліктен екіншісі- не олардың арасындағы бұрыш үнемі өзгеріп тұрғанда берілетін буындасуды айтады. Кардандық топсалар қатты және жұмсақ (иілгіш) бола алады.Кардандық топса айналған кезде кардан білігінің еңісі айқа- стырмадағы жетектегі айырдың еңісінен, ал 90° бұрылған кезде—айқастырмадағы жетекші айырдың еңісінен болады. Кардан- дық топсаның аралық бұрылу бұрыштары кезінде әрі айыр да, әрі айқастырма да еңіс болады.Жетекші біліктің бірқалыпты айналуына қарамастан, айналу бір кардан арқылы берілгенде, кардан білігі өзінің құрылысына байланысты бір айналым циклі ішінде бірқалыпсыз айналады. Нәтижесінде жетекші дөңгелектердің жетек механизмдері кар- даннан бірқалыпсыз айналуды қабылдайды, бұл механизмдер мен шиналардың тозуының артуына әкеледі. Біліктер арасындағы бұрыш ұлғайған сайын айналу бірқалыпсыздығы артады. Осы кемшілікті жою үшін қос кардандық берілісті қолданады. Екі карданның айырларын білікке бір жазықтықта орнатқанда, бірінші карданнан түзілетін бірқалыпсыз айналу екінші карданмен теңестіріледі және жетекші дөңгелектердің жетек механизмдері бірқалыпты айналады. 2.Кардандық беріліс элементтерінің құрылысыКардандық беріліс үш негізгі элементтен тұрады: кардандық топсалар (кардандар), кардан біліктері және аралық тіреу.Жеңіл автомобильдердің кейбір үлгілерінде алдыңғы кардан беріліс қорабының қосалқы білігінің артқы ұшындағы оймакіл- текке орнатылған фланецтен тұрады, оған үш бұрандамамен 1 (13.1-сурет) иілгіш муфта 2 бекітіледі. Осы муфта басқа үш бұран- дамамен фланецке 3 бекітіледі, фланец алдыңғы кардан білігінің 5 алдыңғы ұшындағы оймакілтектеріне орнатылған. Иілгіш муф- таны бекіту бұрандамалары біреуден кейін орнатылған. Біреуі муфтаны беріліс қорабының қосалқы білігінің фланеціне, ал екін- шісі — кардан білігінің фланеціне бекітеді, және осындай ретпен барлық алты бұрандама орнатылады. Кардандық берілістің ұзын- дығы муфтаны алдыңғы кардан білігінің 5 оймакілтектері арқылы жылжыту есебінен өзгереді.Салмақты жеңілдету үшін кардан біліктердің құбырлық қима- сы бар. Біліктің ұштарына оймакілтектері бар ұштықтар немесе кардан айырлары пісіріледі. Егер кардандық берілістің екі немесе одан да көп кардан біліктері болса, онда біліктірді ілу үшін аралық тіреулер 12 қолданылады, олар маңдайшаға 20 бекітіледі. Кардан білігі серпінді иілгіш тіреуге орнатылған шарикті мойынтірек- ке 13 тіреледі. Теңгеру үшін біліктерге теңгергіш пластиналар 6 пісіріле алады.Артқы кардан білігі алдыңғы кардан білігіне 6 және 10 айы- рлардан тұратын қатты кардандық топсаның көмегімен жалға- сады (13.2-сурет). Айырлардың құлақтарына айқастырманың 8 бүртабандары кіргізіледі. Айқастырманың мұқият өңделген бүр- табандарына ішінен тығыздамалармен 5 тығыздалған инелі мой- ынтіректері 4 бар болат стакандар 3 орнатылады. Стакандары бар айқастырма 6 және 10 айырлардың құлақтарында 1 қақпақша- лармен және тоқтатқыш пластиналармен 2 бекітілген. Тоқтатқыш пластиналарда қылқандар бар, олар бұрандамаларды бұраған соң, бұрандамалардың бас тиектеріне жымқырылады, осылайша олардың өздігінен бұралып шығып кетуін болдырмайды. Қақпақ- шалар мен тоқтатқыш пластиналардың орнына айқастырма және стакандар тоқтатқыш сақиналармен бекітіле алады. Тоқтатқыш пластиналарда кейде «тек маймен майлау» ескертуі таңбаланады. Тозуын азайту үшін инелі мойынтіректерді майлап отыру ке- рек, және де тек сұйық майлармен майлау керек, себебі конси-               -сурет. Кардандық біліктің иілгіш муфта және ара- лық тіреу бойынша көлденең қимасы:1 — иілгіш муфтаны беріліс қорабына бекіту сомыны бар бұрандама; 2 — иілгіш муфта; 3 — алдыңғы кардан білігінің фланеці; 4 — майлау тесігінің тығыны; 5 — алдыңғы кардан білігі; 6 — теңгеру пластинасы; 7 — алдыңғы кардан білігінің фланец тығыздамасы; 8 — тығыздама құрсауы; 9 — орнату белгілері; 10 — центрлеуші төлке; 11 — центрлеуші сақина; 12 — серпінді ара-лық тіреу; 13 — шарикті мойынтірек; 14—тоқтатқыш сақина; 15 — шаң тепкіш; 16 — алдыңғы кар- дан білігінің айырын бекіту сомыны; 17 — — артқы кардан білігі; 18 — — алдыңғы кардан білігінің айыры; 19 — тіреу айқастырмасын шанаққа бекіту сомындары; 20 — айқасты- рма; 21 — шайба; 22 — резеңке төлке; 23 — серінді тіреуді айқастырмаға бекіту бұрандамасы  -сурет. Тең емес (а — в) және тең (г, д) бұрыштық жылдам- дықтардың кардандық топсалары;1 — қақпақ; 2 — тоқтатқыш пластина; 3 — мойынтірек стаканы; 4 — инелі мойынтірек; 5 — киіз тығыздамалар; 6, 10, 24, 28 — айырлар; 7 — сақтан- дырғыш клапан; 8 — айқастырма; 9 — майсауыт; 11 — кардан білігі; 12 — шағылыстырғыш; 13 — өздігінен қысатын тығыздама; 14 — тоқтатқыш сақина; 15, 16 — радиалдық және түпбеттік тығындау тығыздамалары; 17 — ішкі жұдырықша; 18 — орталық шарик; 19 — сыртқы жұдырықша; 20 — жетекші шарик; 21 — сұққыш; 22 — түйреуіш; 23 — жартылай ось; 25, 27 — жартылай цилиндрлік құлақтар; 26 — орталық дискілер. стенттік майлаулар автомобиль тоқтаған кезде қатып қалады, бұл олардың мойынтіректерге берілісін қиындатады. Сұйық майлар автомобиль қозғалып келе жатқанда, центрден тепкіш күшпен мойынтіректерге айдалады да, оларды майлайды.Май берілісі үшін айқастырмада майсауыт 9 орнатылған, ал айқастырманың ішінде бойлық арналар жасалған. Майды айдау сақтандырғыш клапанмен 7 шектеледі. Көптеген жеңіл және жүк автомобильдерде инелі мойынтіректерге 158, ТУ-101320—77 си- яқты «мәңгі» майлау салынады (13.2, в-сурет). Бұл жағдайда ар- налар тесік емес.«ГАЗель» автомобильдеріндегі кардан майлаудың тарту жүй- есімен жасалған. Айқастырманың бойлық арналары бар. Ор- таңғы бөлігінде арналарға пресс-майсауыт кіргізілген, ол резеңке қақпақшамен жабылады. Майды ауыстыру үшін резеңке қақпақ- ша шешіледі және пресс-майсауытқа май айдағыштың ұштығы кигізіледі. Қысым астында май арналар арқылы инелі мой- ынтіректерге өтеді. Қысым астындағы майдың артығын көмкерме шеттері сорып алады және сыртқа шығарады. Айқастырманың кір шағылыстырғышы мен тығыздама арасында орналасқан май- лау тығыздаманың жұмыс жегін шаң мен кірден қорғайтын май сүзгісі болып жұмыс істейді.Қатты кардандар бір айырдан екінші айырға айналуды бірқа- лыпты жібермейді. Жүк автомобильдерінде айналудың бірқалып- ты берілісі үшін бөлгіш жырашықтары бар шарикті кардандар және жұдырықшалы кардандар кеңінен таралған.Шарикті кардан (13.2, г-сурет) екі жұдырықшадан 17 және 19 тұрады. Олардың ішінде жетекші шариктерді 20 орнатуға ар- налған бөлгіш жырашықтар жасалған. Жұдырықшаларды цен- трлеу үшін орталық шарик 18 қолданылады, ол сұққыштың 21 және түйреуіштің 22 көмегімен ұяға орнатылады. Бөлгіш жырақ- шалардың пішіні құлақтар бір-біріне қатысты қалай бұрылғанда да, жетекші шариктер айналып, олардың арасындағы бұрышты ортасынан бөлетін жазықтықта (биосекторлық жазықтық) орна- ласады.Жұдырықша типті бұрыштық жылдамдықтары тең кардансирек кездеседі (13.2, д-сурет). Ол екі айырдан тұрады: 24 жәнеОлардың ішіне жартылай цилиндрлік жұдырықшалар 25 және 27, ал олардың арасына — орталық диск 26 кіргізілген.Бұрыштық жылдамдықтары тең шариктік кардандық топсалар. Олар бөлгіш жырақшалармен (13.3, а-сурет) және бөл- гіш тұтқышпен (13.3, б-сурет) жасала алады. Олардың әрекет ету принципі - айналу кезін бұрышпен берген кезде топсалардың жұ- мыс шариктері бисекторлық жазықтықта орналасады, ол жетекші және жетектегі біліктің арасындағы бұрышты ортасынан бөледі, бұл олардың айналу үйлесімділігін қамтамасыз етеді.Бөлгіш жырақшалары бар шарикті топсада 1 және 5 айыр- лардың 2 және 4 төрт бөлгіш жырақшалары бар, олардың ортаңғы сызықтары радиустары бірдей және топса центрінен О бірдей қашықтықта орналасқан О1 және О2 центрлері бар шеңберлер болып табылады. Топсаны құрастырған кезе алдымен айырлар- дың арасына сұққышта 6 центрлеуші шарик 8 орнатылады, ол шариктің 8 және айырлардың біреуінің тесіктеріне кіреді. Ось- тік ауысулар сұққыш 6 сұққышпен 7 ұсталады. Содан кейін тік бұрышпен орналасқан айырлардың жырақшаларына төрт жұмыс шаригі 3 салынады. Шариктер 3 О центрге қатысты симметриялы орналасқандықтан, кезді бұрышпен жіберу кезінде шариктердің 3 центрлері биссекторлық жазықтықта орналасқан шеңберлер са- лады, және де кездің берілісіне екі ғана шарик қатысады. Топса кезді 30...32° жететін бұрышпен жібереді.Топсаның осы түрінің артықшылығы - жасалу қарапайым- дылығы және салыстырмалы түрде төмен баға. Кемшілігі — ша- риктердің жырақшаларға және ішіндегі айналу кезін тек екі шарик қана жіберуінен туындайтын жоғары қысымға қатысты сырғана- уынан жылдам тозуы.293  -сурет. Бұрыштық жылдамдықтары тең шариктік кардандық топсалар:а — бөлгіш жырақшалармен; б — бөлгіш тұтқышпен; в — жетекші басқар- малы дөңгелектің жетегінде топсаның орналасуы; 1, 5 — айырлар; 2, 4 —бөлгіш жырақшалар; 3 — жұмыс шариктері; 6, 7 — сұққыштар; 8 — цен- трлеуші шарик; 9 — стакан; 10 — сепаратор; 11 — сфералық жұдырықша; 12 — сфералық стакан; 13 — тұтқыш; 14 — серіппе. Бөлгіш тұтқышы бар шарикті топсада кездің берілісіне бар- лық шариктер қатысады, бұл олардың стакандар бетіне меншікті қысымын азайтады және топсаның қызмет ету мерзімін ұлғай- тады. Оның жеке элементтері 13.3, б-суретте көрсетілген, ал же- текші басқармалы дөңгелектің жетегінде топсаның орналасуы — 13.3, в-суретте көрсетілген.Топсаның бөлшектері чашкада 9 орналасқан, оның ішкі бетін- де шариктерді 3 орнатуға арналған алты меридиандық сфералық жырақшалары бар. Осындай жырақшалар сфералық жұдырықша- да 11 бар, оның оймакілтек тесігіне жетекші білік кіреді.Шариктерді 3 биссекторлық жазықтыққа орнататын бөлгіш құрылғы олар орналасқан сепаратордан 10, сфералық чашкадан 12 және бөлгіш тұтқыштан 13 тұрады. Сфералық беттері бар бөл- гіш тұтқыш жетекші және жетектегі біліктердің ұяларына, сон- дай-ақ чашканың 12 тесігіне кіреді және серіппемен 14 жетекші білікке қысылады. Тұтқыштың 13 иіндерінің ұзындықтары кезді бұрышпен беру кезінде сепараторды 10 жетекші және жетекте- гі біліктердің осьтерінің арасындағы бұрыштың жартысына тең бұрышқа бұрады, яғни шариктерді биссекторлық жазықтыққа ор- натады. Топса кезді 35...38° жететін бұрышпен жібере алады.Топсаның осы түрінің артықшылығы - кезді барлық шариек- термен беру, осының арқасында топсаның төзімділігі артады және оның габариттік өлшемдері аз болады. Бірақ ол бөлгіш жырақша- лары бар топсаға қарағанда күрделірек және бағасы жоғарырақ.Жұдырықшалы топса. «Урал-375» автомобилінің жетекші басқарылатын дөңгелегінің жетегінің бұрыштық жылдамдықтары тең қосарланған жұдырықшалы кардандық топса 13.2, д-суретте келтірілген. Ол жетекші 24 және жетектегі 28 біліктермен байла- нысқан 23 және жұдырықшаларға кіргізілген жетекші 25 және жетектегі 27 айырлардан тұрады. Жұдырықшалардың саңылаула- рына топсаның аралық буыны болып табылатын орталық диск 26 салынады. Жұдырықшалы кардандық топса айналымды 45 ... 50 ° бұрышпен бере алады. Бұл топсаның құрылысы қарапайым, оның бағасы шарикті кардандарға қарағанда төмен, бірақ пайдалы әсер коэффициенті аз. Бақылау сұрақтарыКардандық берілістің негізгі бөліктерін атаңыз және олар- дың тағайындалуы туралы айтып беріңіз.Бұрыштық жылдамдықтары тең емес кардандардың тағай- ындалуын, құрысын және жұмысын түсіндіріңіз.Бұрыштық жылдамдықтары тең кардандардың тағайында- луын, құрысын және жұмысын түсіндіріңіз.Бұрыштық жылдамдықтары тең шарикті кардандар қалай құрылған және қалай жұмыс істейді?Бұрыштық жылдамдықтары тең жұдырықшалы кардандар қалай құрылған және қалай жұмыс істейді?«Жұмсақ» кардан қалай құрылған және қалай жұмыс істейді? 14.т а р а у ЖЕТЕКШІ КӨПІР   Жалпы мәліметтерЖетекші көпір дөңгелектер мен аспа арасында жұмыс істейтін жүктемені көтереді, ал оның механизмдері кардандық берілістің айналу кезінің автомобильдің жетекші дөңгелектеріне берілуіне, сондай-ақ тік, бойлық және көлденең күштерді көтеруге арналған.Жетекші көпірлер кесілетін және кесілмейтін болады.ЗИЛ-433100 автомобилінде артқы көпірдің картері оған кар- тердің қақпағы және тежегіш механизмдердің суппорттарын бекіту фланецтері пісірілген, таңбаланған болат жартылай арқа- лықтардан пісірілген. Жартылай осьтердің шетмойындарына екі конустық роликті мойынтіректерде айналатын күпшектер орна- тылған. Түйреуіштердегі күпшектің фланеціне тежегіш барабан және дөңгелектер бекітіледі.6х4 типті КамАЗ тобының автомобильдерінде ортаңғы және артқы - екі жетекші көпір орнатылады. Көпірлердің конструкция- сы бірдей. Айырмашылығы ортаңғы көпірде осьаралық оқшаула- натың дифференциалды және онымен байланысқан бөлшектерді орнату болып табылады.ГАЗ-2705 автомобильдерінде ажыратылмайтын артқы көпір немесе бөлек бекітілген редукторы бар, «банджо» типті таңба пісірілген картері бар артқы көпір орнатылуы мүмкін. ГАЗ-2705«Комби» автомобиліне және автобустарға негізінен «банджо» типті артқы көпірлер орнатады.ЗИЛ-5301 тобының автомобильдерінде басты беріліс және дифференциал картері шойыннан құйылады, оған фланецтер мен кронштейндер пісірілген дөңгелектердің жетекті біліктерінің болат қаптамалары престелген. Басты беріліс картерінің артқы бөлігі қақпақпен жабылған. Оның тығынмен жабылатын бақыла- у-толтыру тесігі бар. Пайдаланылған майды ағызу үшін картердің төменгі бөлігінде тығынмен жабылатын ағызатын тесік бар. Бұл тығындар көп жағдайда магниттік болады. 2.Басты берілісБасты беріліс айналу кезін беріліс санына тең мөлшерде ұлғай- туға және осы кезді автомобильдің жетекші дөңгелектеріне 90 ° бұрышпен беруге арналған. Басты берілістің конструкциясы:қажетті беріліс санын;жоғары пайдалы әсер коэффициентін;минималды вертикаль габариттік өлшемдерді;жұмсақ, шусыз жұмыс істеуді қамтамасыз етеді.Тісті және бұрамдықты басты берілістер болады. Бұрамдықты берілістер ПӘК аз болғандықтан, аз қолданылады. Тісті басты берілістер бірлік (бір жұп тегершіктері бар) және қос (екі жұп те- гершіктері бар) болады. Бірлік басты берілістер конустық (14.1, а-сурет) немесе гипоидтық ілінісуі бар (14.1, б-сурет) болуы мүм- кін.Конустық ілінісуі бар бірлік басты берілістің артықшылығы жұмыс істегенде тегершіктердің тістері бір-бірімен домалайтыны болып табылады, осылайша ең аз үйкелісті және минималды тозу- ды қамтамасыз етеді. Бірақ бұл жағдайда кардандық беріліс жоға- ры орналасады, бұл автомобильдің ауырлық центрінің жоғары ор- наласуына және тұрақтылығының нашарлауына алып келеді.Гипоидтық басты берілістің жетекші білік пен жетекші тегершік осьтері жетектегі тегершіктің центріне қатысты төмен ығысқан. Осының арқасында автомобильдің ауырлық центрі төмен орнала- сады және тау беткейлерімен және жолдардың бұрылыстарында үлкен жылдамдықпен жүрген кезде автомобильдің тұрақтырақ болады. Гипоидтық беріліс жұмыс істеп түрған кезде азырақ шу- лайды, себебі шиыршықты тістері бар қарапайым конустық тегер- шікті беріліске қарағанда ілінісуінде бір мезгілде тістері көбірек болады және сенімдірек әрі жұмсағырақ жұмыс істейді. Гипоид- тық ілінісудің негізгі кемшілігі тегершіктердің тістері бір-бірінің үстімен домаламайды, тек сырғанайды, бұл үйкеліс пен тозуды арттырады. Тозуды азайту үшін майдың арнайы сұрыптарын қол- данады.Бірлік басты беріліс. Гипоидтық ілінісуі бар бірлік басты беріліс көптеген қазіргі жеңіл автомобильдерде және жүк кө--сурет. Басты берілістер:а — бірлік конустық; б — бірлік гипоидтық; в — қос; 1 — жетекші тегер- шік; 2 — жетектегі тегершік; 3 — жетекші цилиндрлік тегершік; 4 — жетек- тегі цилиндрлік тегершік тергіштігі аз және орташа жүк автомобильдерде қолданылады. 14.2-суретте осы берілістің ажыратылмайтын басты көпір құра- мында құрылысы көретілген.Ол жетекші білікпен бірге жасалған жетекші тегершіктен 9 тұрады. Білік 4 және 6 екі роликті конустық мойынтіректерде ай- налады. Біліктің алдыңғы ұшында кардантық беріліс жалғанған фланецті 2 орнатуға арналған оймакілтектері бар. Фланец білікке сомынмен 1 бекітіледі. Сомын сіргеленеді. Жетекші тегершік 9 бұрандалармен дифференциал 10 корпусына бекітілетін жетек- тегі тегершікпен 19 үнемі ілінісіп тұрады және онымен бірге екі конустық роликті мойынтіректерде айналады.ЗИЛ-433100 жүк автомобильдерінде жетекші тегершік ста- канда екі конустық роликті мойынтіректерде басты беріліс кар- терінің қалқасында орналасқан бір цилиндрлік мойынтіректе орнатылған. Зауытта жетекші тегершіктің мойынтіректері алдын ала тартылып реттеледі. Жетекші біліктің конустық мойынтірек- терінің ішкі сақиналарының арасында реттегіш керме төлке бар,-сурет. Ажыратылмайтын артқы көпір (ортаңғы бөлігі):1 — сомын; 2 — жетекші тегершік фланеці; 3 — көмкерме; 4, 6, 11 — мой- ынтіректер; 5 — сақина; 7 — реттегіш сақина; 8 — картер; 9 — жетекші тегершік; 10 — дифференциал; 12 — жартылай ось; 13 — қақпақ төсемі; 14 — тоқтатқыш пластина; 15 — картер қақпағы; 16 — дифференциал мой- ынтірегінің сомыны; 17 — дифференциал мойынтірегінің қақпағы; 18 — май құятын тетіктің тығыны; 19 — жетектегі тегершік оның қалыңдығын мойынтіректердің қажетті алдын-ала тар- тылуын қамтамасыз ететіндей таңдайды.Мойынтіректер стаканының фланеці мен басты беріліс кар- терінің арасында реттегіш төсемдер орнатылған. Олардың қалың- дығын таңдау арқылы осьтік бағытта жетекші тегершіктің орна- ласуын анықтайды.Сондай-ақ, екі конустық роликті және бір цилиндрлік мой- ынтіректерде ГАЗ-3307 автомобилінің басты берілісінің жетекші тегершігі айналады.ВАЗ-2110, -2111, -2112, -1111 және басқа да автомобильдерде басты беріліс картері беріліс қорабының картерімен 19 біріктіріл- ген (12.5-суретті қараңыз). Басты берілістің жетекші тегерші- гі беріліс қорабының қосалқы білігімен 17 бірге жасалған және дифференциал 9 корпусына бұрандамалармен бекітілген басты берілістің жетектегі тегершігімен үнемі ілінісіп тұрады. Олар ко- нустық роликті мойынтіректерде 12 айналады. Басты берілістің тегершіктері цилиндрлік, тістері қиғаш.Қос басты беріліс. Жүк көтергіштігі орташа және үлкен жүк автомобильдерінде әдетте қос басты берілістерді орнатады. ЗИЛ- 431410 автомобильдерінде гипоидтық ілінісуі бар бірлік немесе қос басты берілістер орнатылуы мүмкін.Қос берілістерді пайдалану елеулі айналу кезін беру қажеттілі- гімен түсіндіріледі, сондықтан тістерге түсірілетін меншікті жүк- темені азайту үшін конустық және цилиндрлік - екі жұп тегершік- ті қолданады.Жетекші конустық тегершік 11 (14.3-сурет) жетекші білікпен бірге жасалған. Жетекші білік артқы көпірдің картеріне бұранда- лармен бекітілетін стаканға 7 орнатылған 6 және 9 екі конустық роликті мойынтіректерде айналады. Стакан 7 және көпір кар- терінің арасында роликті мойынтіректің 9 тартылуын реттеуге ар- налған реттегіш төсемдер 10 орнатылған. Роликті мойынтіректің6 реттегіш шайбалары 8 бар. Жетекші біліктің алдыңғы ұшында кардандық беріліс жалғанатын фланецті 1 орнатуға арналған ой- макілтектері бар. Фланец біліке тәжді сомынмен бекітіледі. Со- мын сіргеленеді.Жетекші конустық тегершік 11 жетектегі тісті жөңгелекпен 12 ілінісіп тұрады. Бұл дөңгелек білікке орнатылған екі роликті мойынтіректе 14 және 31 айналатын аралық біліктің 16 фланеці- не тойтарма шегелермен бекітілген. Мойынтіректер 15 және 32 қақпақтармен жабылады, олардың астында реттегіш төсемдер13 орналасады. Олардың қалыңдықтарының өзгеруі есебінен мой- ынтіректердің тартылуы реттеледі.Аралық біліктің ортаңғы бөлігінде кіші жетекші цилиндр- лік тегершік 16 жасалған, ол жетектегі үлкен цилиндрлік дөңге- -сурет. ЗИЛ-431410 автомобилінің жетекші көпірі:1 — фланец; 2 — көмкерме; 3, 15, 18, 32 — қақпақтар; 4 — шайба; 5 — тығы-здағыш төсем; 6, 9, 14, 24, 31 — роликті мойынтіректер; 7 — стакан; 8 — рет- тегіш шайба; 10, 13 — реттегіш төсемдер; 11 — конустық тегершік; 12 — кону- стық дөңгелек; 16 — цилиндрлік тегершік; 17 — басты беріліс картері; 19, 29—тірегіш шайбалар; 20, 23 — дифференциалдың оң және сол чашкалары; 21—цилиндрлік дөңгелек; 22 — жартылай осьтік тісті дөңгелек; 25 — реттегіш сомын; 26 — жартылай ось; 27 — көпір картері; 28 — сателлит; 30 — айқасты- рма; 33 — дифференциалдың керме төлкесі. лекпен 21 үнемі ілінісіп тұрады. Бұл дөңгелек оң 20 және 23 сол чашкалар арасында бұрандамалармен бекітілген. Дифференциал чашкалары екі конустық роликті мойынтіректерде 24 айналады. Осы мойынтіректерді тартусомындармен 25 реттеледі.Екі сатылы басты берілістердің жалпы беріліс саны конустық және цилиндрлік жұптардың беріліс сандарын көбейту арқылы анықталады.  -сурет. Артқы көпір:1 — дөңгелекті беріліс; 2 — артқы дөңгелек күпшегі; 3 — артқы дөңгелек те- жегіштері; 4 — жартылай ось қаптамасының тоқтатқыш сұққышы; 5 — жар- тылай осьтің бағдарлаушы сақинасы; 6 — жартылай осьтің қаптамасы; 7 — жартылай ось; 8 — орталық редуктор; 9 — жартылай осьтің қосарланған тығыздамасы; 10 — реттегіш тұтқа; 11 — тежегіштердің ашатын жұдырығы КамАЗ автомобильдерінде басты беріліс екі сатылы өтпелі білігі бар. Оның негізгі бөліктері редуктор картері, шиыршықты конустық тісті дөңгелектер жұбы және қиғаш тісті цилиндрлік тісті дөңгелектер жұбы болып табылады.Қосарланған екі негізгі беріліс. «МАЗ», «УАЗ» және «БелАЗ» автомобильдерінде таратылған қосарлы негізгі таратылымдар пайдаланылады, оның орталық редукторы 8 (14.4-сурет) артқы көпірдің картерінде орналасқан. Негізгі жетектің екінші бөлігі - дөңгелектік (артқы) беріліс 1 - артқы дөңгелектердің ортасында орналасады 2. Олар жартылай осьтермен 7 біріктіріледі.Орталық редуктор (14.5-сурет) - бір сатылы құрал - спираль- ды тістері бар екі механизмнен тұрады. Негізгі бөлшектердің барлық бөлшектері соғылған шойыннан жасалған 21 картерге монтаждалған. Картердің көпірдің білігіне қатысты орналасуы редуктор картерінің тоқтатушы фланеціндегі орталықтандырушы тұтқамен анықталады.Кішкентай жетекті тірек тетігі 20 жетекші білікпен біртұтас етіп жасалған және ол үш тіректі подшипникте айналып тұра- ды. Олардың екеуі - подшипниктер 8 - роликті конустық сипатта. Олар жетек білігінің алдыңғы жағына орнатылады. Жетекті білі- гінің артқы тірегі цилиндрлік роликті подшипник болып табыла- ды 7. Мойынтіректерді үш тірекке орнату екі мойынтірекке қаты- сты конструкцияға қарағанда радиалды жүктемені азайтады. Бұл жағдайда тіреудің 8 реттелуі тұрақты болады, бұл олардың берік- тігін арттырады. Мойынтіректер өздерінің алты жақты жетекші сақинасына жақындайды, бұл ұзартқыштың ұзындығын азайта- -сурет. Орталық редуктор:1 — подшипник қақпағы; 2 — подшипник бұрандасының тығыны; 3 — подшип- никтің сол жақ бұрандасы; 4 — жартылай ось беріліс қорабы; 5 —дифференци- алсателлиті; 6 — крестовина; 7 — алдыңғы беріліс қорабы подшипнигінің кар- тері; 8 — жүргізуші алтықырдың коникалық подшипнигі; 9 — жүргізуші беріліс қорабы подшипнигінің картері; 10 — ашу сақинасы; 11 — реттеуші шайба; 12 — майшағылыстырғыш; 13 — сальник қақпағы; 14 — фланец; 15 — фланец бұрандасы; 16 — шайба; 17 — сальник; 18 — реттеуші төсем; 19 — төсем; 20 — жүргізуші беріліс қорабы; 21 —редуктор картері; 22 — жүргізушіберіліс қо- рабы; 23 — сухарь; 24 — контрбұранда; 25 — жүргізуші беріліс қорабының шектеуіші; 26, 31 — дифференциалдың оң жақ және сол жақ қорапшасы; 27 — редуктор картерінің демонтаждау тетікшесі; 28 — тығынның тірек сақинасы; 29 — подшипниктің оң жақ бұрандасы; 30 — коникалық подшипник; 32 — бо- лат шайба; 33 — қола шайба ды және негізгі беріліс фланеці мен қорап фланеці арасындағы қашықтықты ұлғайтуға мүмкіндік береді. Бұл иінді біліктің жақ- сы орналасуына мүмкіндік береді, ол, әсіресе, автомобиль базасы шағын болған жағдайда өте қолайлы болып табылады.Шарикті мойынтіректердің сыртқы сырғытқыштары 9 картер- лерде орналасады. Олардың арасындағы қалыңдығының өзгеруі- не байланысты, осы мойынтіректерге қажетті кедергілерді рет- теуге болатын сепкіш сақина 10 және реттеуіш саңылау 11 бар, қалыңдықты өзгерту есебінен осы подшипниктердегі тиісті тарту көрсеткіштерін келтіріп алуға болады.Жетек білігінің алдыңғы жағында кардан білігінда 14 фланецті орнату үшін саңылаулар кесіледі. Жетекті білікке орнатылған бар- лық бөлшектер 15 бұрандамен қысылып тұрады.Беріліс қораптарының бекітілген биіктіктері 22 дифферен- циалды 26 оң жақ шетіндегі тірек арқылы бекітіледі. Тасымал- дағыштың деформациялануын болдырмау және тірек конструк- цияларын тірек контактілерді ұстап тұру үшін, негізгі таспаның ілінісу цилиндрінде 25 бұрандамен жабдықталған стопор 24 ор- натылады.Сонымен шектегіш соңына салынған жезден жасалған қапсырма түрінде жасалған. Кесек тісті берілулерді тарту 18 дөң- гелектер жиынтығын өзгерту арқылы бақыланады. Бұл төсеніктер қалыңдығына және жұмсақ болаттан жасалған.Зауыт қондырғысындағы жұп бұрандалы тісті доңғалақтар байланыс пен шу үшін алдын-ала таңдаулы болады. Сондықтан, бір алмалы-салмалы аспапты ауыстыру кезінде сіз басқа біреуін ауыстырыңыз. Қосалқы бөлшектер ретінде олар жұппен жет- кізіледі.Артқы осьтің картері - болат, құйма. Редукермен байланыс қатаң болып табылады және автомобильді пайдалану кезінде бұзылмайды. Артқы ось корпусында артқы доңғалақтардың те- жегіштерін орнату үшін фланецтер бар. Кранкасардың ішіне 6 қақпағын басу үшін бөліктер бар (14.4-суретті қараңыз) жартылай осьтер 7.Картер бөліктерде корпустың қапталуынан кейін артқы осьтің корпусы мен жартылай осьтің корпусы арқылы бір мезгілде екі тесік бұрғыланған. Бұл тесіктер көлденең жазықтықта орнала- сады және артқы осьтерінің арқанына дәнекерленген болат тізе тоқтату баулары салынған. Тоқтатқыштар корпустың артқы ось корпусында айналуына жол бермейді. Ось біліктерінің корпусы- ның сыртқы жағында дөңгелектерге арналған шыныаяқтар үшін шприцтер тартылады.Доңғалақтық беріліс. Дөңгелектер жетегі - бұл соңғы же- тектегі екінші қадам. Ол 17-диаграммадан тұрады (14.6-сурет) және сыртқы байланыстың 22 серіктері тәжі қаңқасы бар 27. Фор- стердің Корольдік Бериллінде ішкі байланыстың тәжі бар. Күн желдеткіштері қарама-қарсы слоттары бойынша йойдың аяғына орнатылады. Жартылай қосылыстардың екінші ұшы, слоттары жалғанған кезде, дифференциалды дифракцияның жартылай ось-  -сурет. Доңғалақтық беріліс:1 — контрбұранда ; 2, 19 — стопорлы сақиналар; 3 — подшипник ; 4 — ось қаптамасы; 5 — алдыңғы беріліс қорабының тіреуі; 6 — жартылай ось; 7 — ішкі жүргізуші ойық; 8 — драйвер ; 9 — доңғалақтар ступицасы; 10 — бұранда; 11 — жүргізуші ойық болты; 12 — төсем; 13 — үлкен қалпақша- лар мен сақиналы тетіктер; 14 — үлкен қақпақ; 15 — сыртқы жүргізуші ойық; 16 — тығыздаушы сақина; 17 — күнгей (жүргізуші) беріліс қорабы; 18 — шпилька; 20 — жартылай осьтің тірек қорабы; 21 — шағын қақпақ; 22 — сателлит; 23 сателлит осі; 24 —сателлит подшипнигі; 25 — сателлит осінің тірек тетікшесі; 26 — шығыс саңылау тығыны; 27 — бастапқы (ал- дыңғы) беріліс қорабы. тік тесіктерімен байланыстырылады. Ол күннің берілісінің ось- тік қозғалысымен сипатталады және жартылай осьте тірек сақи- налармен 19 шектеледі. Жартылай осьтің орталық редукторға бағытталған осьтік қозғалысы күн сәулесімен, ал кері бағытта -тұрақты қатырма 20 арқылы шектелген. Жерсеріктер 22 алын- балы тасушыда бекітілген осьтерде 23 айналады. Драйвер ішкі ойықтан 7 және сыртқы ойықтан тұрады.15. Тасымалдағыштың шыны аяқтары бір-бірімен бірге үш бұранданың көмегімен біріктіріледі. 11. Тасымалдаушының сы- ртқы шыныаяқтарындағы спутниктердің осьтері тоқтау болтта- рымен бекітіледі.Дөңгелекті беру 14.7-суреттегідей жүргізіледі. Негізгі берілістің негізгі конустық бөлігіндегі айналмалы каскадты диф- ференциалды корпусқа, және ол арқылы және жерсерікті жарты- лай осьтік тісті берілістерге, жартылай оське 1, және солардан дөңгелектердің күннің шығырына 2 дейін ауыстырылады. Күнге арналған тісті берілістен бастап, үш жерсеріктің 3 айналуы ішкі тетіктердің 6 сақинасына ауыстырылады, бұл ретте артқы доңға- лақтың дөңгелегі көрініс табады.Бөлектелген негізгі берілімнің жетіспеушілігі - айналдыру, қозғалыстағы біркелкі емес жолдар мен жылжу кезінде қозғалыс жылдамдығының салыстырмалы жылдамдығы. Бұл сүргілеу бет- терінің тозуын арттырады, оларды қорғау үшін қолдауға арналған-сурет. Доңғалақты беріліс және оның қызықты оқиғаларын суретке саламыз. (а) беру және оның деталдары (б):1 — жартылай ось; 2 — күнгейберіліс қорабы; 3 — сателлиттер; 4 —са- теллитотер осі; 5 — сыртқы жүргізуші ойық; 6 — бастапқыберіліс қорабы; 7 —сателлит осінің бастапқы бұрандасы; 8 — жүргізуші ойықтың болат тетікшесі; 9 —сателлит подшипнигі; 10-ішкі жүргізуші ойық жуу машиналарын және бұрандаларды қолданған жөн. Диффе- ренциалды бөліктердің қарқынды майлауына айрықша назар ау- дару қажет.Бұл үшін арнайы ойықтар дифференциалды ойықтарға дәне- керленген.Дифференциал айналған кезде, шелек крандардағы майды ұстап, оны шыныаяқтардың ішінде орналасқан бөліктерге бағыттайды. Бөлшектердің мол майлануы оларды салқындатуға көмектеседі және жұмсақ және тозу қаупін азайтады. 14.3ДифференциалДифференциал айналып тұрған сәттен бөлуге арналған маши- наның дөңгелегін қамтамасыз етеді және оларға айналуға мүмкін- дігі береді, ол түрлі бұрыштық жылдамдықта жасалған.Айналып тұрған нәрсе қозғалтқышының барлық дөңгелек- тердің арасында теңестіріледі, егер автомобиль жолдың бойымен қозғалыстың жоғары коэффициенті бар болған жағдайда. Со- нымен қатар, дөңгелектерді жүктеу мөлшері кемиді, шиналардың тозуы азаяды, отын шығыны азаяды.Дегенмен, жетекші дөңгелектер сол бұрыштық жылдамдықта әрдайым айнала алмайды. Дөңгелектелген көшелерде және жол- дарда көлікті қозғаған кезде ішкі дөңгелектер дөңгелектерді кіші радиустардың бойымен орындайды және дөңгелектерге үлкенірек радиустың доғасының бойымен жылжытқаннан гөрі, яғни сы- ртқы жолға қарағанда кіші жолды береді. Демек, сыртқы дөңге- лектер ішкі қарағанда жылдам айналуы тиіс. Доңғалақтардың айналу жиілігі көліктің біркелкі емес жолдарда және әртүрлі ши- налардың диаметрімен жүргенде әртүрлі болады. Дөңгелектерде- гі шамадан тыс ауаның қысымына, әр түрлі шиналардың тозуына немесе көліктің корпусына жүктеменің біркелкі бөлінбеуіне бай- ланысты жетекші дөңгелектер диаметрі әртүрлі болуы мүмкін.Автомобильдің жүргізуші дөңгелектеріне әртүрлі жиілікте ай- налуы және әртүрлі жолдардан өтуі мүмкін, оларды жалпы оське орнатпау керек, сонымен қатар жеке жетекші бөліктер және осы біліктерді әртүрлі жиілікте дөңгелектерді айналдыра алатын ар- найы тетік арқылы жалғау керек.Мұндай механизм дифференциал болып табылады. Ол айна- лып тұратын негізгі беріліс қорабының жетекші біліктеріне (ось біліктері) дөңгелектерге жібереді.Дифференциалдар төмендегіше жіктеледі:Кинематикалық схемаға сәйкес - симметриялық және асимме- триялы;Ішкі үйкеліс немесе блоктау коэффициенті - төмен үйкеліс, артуы және толық жаппауы;бұғаттау тәсілі;конструктивті ерекшеліктер - тісті беріліс, камера, құрт тәрізді. Тісті (алтықырлы) дифференциалдар қарапайым болып табы- лады, ал қуатты үйкеліс дифференциалына айналдырады.Айналып тұратын жетекші біліктер (жартылай осьтермен) ара- сында тең бөлінетін болса, онда мұндай дифференциал симме- триялық деп аталады, егер болмаса, ол асимметриялық болып та- былады. Көптеген автомобильдерде симметриялы дифференциал қолданылады.Конустық симметриялық дифференциалдар әдетте аралық дифференциал ретінде белгіленеді және асимметриялық диффе- ренциалдар өзара көпір ретінде орнатылады.Конустық симметриялық. Бұл дифференциал жүк көлік- терінде кеңінен қолданылады.Ол (14.8-сурет) екі ұяшықтан 1 және 5 тұрады, бір бекітілген немесе тойтармалар немесе болттар арасындағы негізгі берілу қо- рабының беріліс ұяшығы арқылы өзара байланысқан. Ұяшықтар- дың төрт табаншалары бар 8. Олардың төрт тетігі бар, бұл тетік- терге сателлиттер 4 киілетін болады. Олар үнемі екі тарап тісті 3 іштей prіsoedіnenіya Жетекті үйінділерінің (соида) дөңгелектер үшін шлицевых отырып ілінісудің. үйкеліс және шлицалар ара- сындағы алшақтықты реттеу азайту үшін, жарты-осьтік беріліс қо- рабының тараптарымен шайбалар бекітіледі 2 және 7. Негізгі ре- дукторы картерлік ұяларда орнатылған екі роликті подшипниктер жылы дифференциал Бұру ұяшығының дифференциалды тетіктер6. қатаңдату подшипниктерді реттеу арқылы жүргізілетіндей етіп арнайы қарастырылған Подшипниктердің тартпаларын бекіту ар- ннайы бұрандалармен жүргізіледі.Автомобильдерде дифференциал негізінен сипатталғандай орналастырылады. Айырмашылық ретінде төрт бұранданың ор- -сурет. Симметриялық дифференциал бөлшектері:1, 5 —дифференциал ұяшықтары; 2, 7 — шайбалар; 3 — жартылай осьтік- беріліс қорабы; 4 — сателлиттер 6 — диференциал ұяшықтарын біріктіру тетігі; 8 — кардан. нына кішігірім жүктеме себебінен екі түрлі қолдану фактісі қара- стырылады. Олар осіне орнатылып, оған еркін айналдыра алады. Осьтердегі позиция құлыпталатын сақиналармен бекітіледі. Са- теллиттер тиектердің конустық жартылай осьтік саңылауларымен үнемі араласып тұрады. Дифференциалды қорап екі роликті мой- ынтіректердегі негізгі беріліс қорабында айналады. Мойынтірек- терді қысу реттелетін сақинамен реттеледі. Жартылай осьтік тісті берілістер мен дифференциалды беріліс қорабының ұштары ара- сында.Симметриялық дифференциалдық жұмыстар келесідей жүр- гізіледі. Кардандық тісті беріліс айналып тұратын соңы дискінің жетек білігіне және 2 жетекші беріліс қорабына беріледі (14.9-су- рет), содан кейін дифференциалды қорапқа бекітілген 5 дөңгелек- терге беріледі. Дифференциалды қораптан бұрылыс ось арқылы 1, 7, сондай-ақ, 2, 8 және 3 және 9 осьтеріне жартылай осьтік берілістерге беріледі.Егер машина қалыпты техникалық жағдайлары бар түзу тегіс жол бойымен жүрсе, спутниктер бұрылмайды және дөңгелектер бірдей бұрыштық жылдамдықпен айналады (14.9-сурет, а). Бұл жағдайда қозғалыс дөңгелектері бірдей. Қозғалыстағы беріліс Негізгі жетектер және жартылай осьтік тісті доңғалақтар бірдей жиілікте айналады.Автокөліктердің көшелердегі қозғаушы бағыты және жол дөң- гелектене жалғасқан кездегі қозғалысы, ішкі тірек жылжымалы-сурет. Дифференциал:а —тура жолмен қозғалыс; б —дөңгелене біткен жолда айналған кезде; 1, 7 — сателлиттер; 2, 8 —жартылай осьтік алтықырлар; 3, 9 —жартылай осьтер; 4 — сұққыш; 5 — көзге көрінетін тісті доңғалақ; 6 —алдыңғы тісті доңғалақ болған кезде, қысқа доғаның жылжыту арқылы және оның осінің айналасында айналдырып тұратын сақина тісті бөліктер арқылы жүзеге асырылады, оның айналуға қатысты жылдамдығын баяу- лата бастайды. Біліктердің тістері тіс жағы әрекет ететін тетіктер ретінде қарастырылады. Олар күштерді жартылай осьтік тістерге бірдей етіп жібереді, сондықтан бұл бөліктердің жарты осі негізгі беріліс механизмінің арт жағында қалады. Сол себепті басқа жар- ты осінің жартысы оң және сол жағы тісті айналу жылдамдығын көрсетеді. Демек, сол және оң доңғалақты техниканы әрқашан тең жетегі және дифференциалдық ұяшықтың айналу жылдам- дығы арттырады.Дифференциалды тәжірибенің бөлшектері тез тозуға әкелетін маңызды жүктемелер. Тозуды азайту үшін оларды майлау керек. Осы мақсатта арнайы шыныаяқтарды дифференциалды шыны аяқтарда дәнекерлеуге болады, олар айналдыру кезінде, май- ды жылжытып, дифференциалды шыныаяқтардың ішінде орна- ласқан бөліктерге бағыттайды.Симметриялы дифференциалдың жетіспеушілігі мынада. Егер жүргізуші дөңгелектерінің біреуі төменгі адгезия коэффициенті бар жолдың бөлігіне соғылса, бұл дөңгелектегі айналып тұратын сәттің мәні нөлге дейін төмендейді. Бұл жағдайда сәл айналып тұратын сәттің екінші дөңгелегіне берілуі мүмкін, ол жолмен жақсы тартылады. Бірақ мұндай кішкентай айналып тұруы жет- кіліксіз, және автомобиль жолдан шыға алмайды.Бұл кемшіліктерді жою үшін арнайы дифференциалды бұғат- тау механизмі қолданылады. Бұл автомобильдің өтімділігін арт- тырады; жетекші дөңгелектердің айналу жылдамдығын бірдей жылдамдықпен қамтамасыз етеді, бұл ретте жетекші осьтің қо- сынды салмағы толығымен қолдануға мүмкіндік береді.Симметриялық дифференциалды бұғаттау механизмі ЗИЛ- 433100 артқы осьтің негізгі тетіктеріне және тағы басқаларына орнатылады (14.10-сурет). Құлыптау механизмі 8 камерасында орналасқан, ол мембрананың 9 бекітілген қақпақтарымен жа- былады, диафрагманың астында дифференциалды құлыптың 6 серіппесі мен шыбық бар. ашаны 10. құлыптау бекіту қорын оны панелі тіркейтін тетігі қуат түймесін бұғаттау үшін қолжетімді ажыратып-қосқыш 7 арқылы, дифференциалды блоктау ескерту шамын басқару үшін дифференциалды 11 бұғаттауға муфтаны монтаждау кезінде айналма тереңдетуге бөлігі болып табылады аспаптар ретінде қолданылады.Кезде электр пневматикалық қақпақтарды бұғаттау меха- низміндегі пневматикалық бөлігінде ауа қысылған жағдайда жүргізіледі, мембрана 9 қысымды, және ол қозғалатын, мұндағы тиектер 10 қадамдар 14 ілінісу құлыптау дифференциал буксирге дифференциалдық құлып 11 олардың түпкі өнімнің өзіндік ауысу ілінісу және оң жақ жетек білігіне (жартылай ось) тостаған тәріз-  -сурет. ЗИЛ-433100 автокөлігінің артқы көпірінің басты беру тетігі:1 — беріліс қорабы; 2 — фланец; 3 — тығыздаушы манжет; 4 — роликтік конустық подшипниктер; 5 — цилиндрлі роликті подшипник; 6 —бұғаттау муфтасының штогы; 7 — дифференциалды бұғаттау белгі шамының ажыра- тып-қосқышы; 8 — бұғаттау тетігінің камерасы; 9 — мембрана; 10 — бұғатта- уды қосу бөлігі; 11 — дифференциалды бұғаттауды қосу муфтасы; 12 — диф- ференциал подшипнигінің реттеуші бұрандасы; 13 — бұғаттау муфтасының корпусы; 14 — дифференциалды бұғаттау муфтасы; 15 — жартылай осьтің тісті доңғалағы; 16 —сателлиттер крестовинасы; 17 — беріліс қорабы; 18 — басты беру бөлігінің картері; 19 — тірек бұрандасы; 20 — реттеуші төсемдер дес етіп дифференциалдық сипатта бұғатталған. Нәтижесінде, екі жартылай осі автомобильдің қозғалысын қамтамасыз етеді, алай- да, ол тоқтатылған кезде өшірулі болуы тиіс.Бекіткіш механизмінің жұмысын реттеу және бақылау каме- раға қысылған ауаны жеткізген кезде орындалады. Ауа қысымы шамамен 0,4 МПа (4 кгс / см2) деңгейінде сақталуы тиіс. Муф- та екі жаққа да кептелусіз қозғалуға және бастапқы орнына оңай оралуға тиіс. Тісті беріліс муфталарының ұштары арасындағы қашықтық 1,5...2,5 мм аралығында болуы керек. Ол құлыптал- малы камераның корпусы мен бас корпус корпусы арасындағы тығыздағыштармен реттеледі.Жұдырық тәріздес дифференциал. Мәжбүрлеп құлыптай- тын дифференциалдан басқа, өзін-өзі құлыптау дифференциалда- ры бар. Бөлшектер арасында үлкен ішкі үйкеліс салдарынан өзді- гінен құлыптау жүргізілетін дифференциалдар жоғарғы үйкелу дифференциалы деп аталады. Мұндай дифференциалдар ГАЗ-66- 11 және басқа да машиналарда орнатылады.Кескіш дифференциалда сепаратор 1 болады (14.11-сурет), ол дифференциалды ұяшыққа жалғасады. Бұл ұяшықтардың бұрандамаларына бекітілген беріліктер негізгі беріліс қорабына 5 бекітіледі. Беріліс қорабына біліктерді орнату үшін екі саңылаулы тесіктер қолданылады. Әрбір жолда он екі тесік бар. Бір жағында бір-біріне қарама-қарсы, тілімдер бар. Бөлімдер екі шетінде, бірақ  -сурет. ГАЗ-66 автокөлігінің жұдырық тәрізді жоғарғы үйкеліс дифференциалы:а — құрылымы; б — бөлшектер; 1 — сепаратор; 2 — құрғақтар; 3 — оң жақ жартылай осьпен біріктірілген сыртқы жұлдызшалар; 4 — сол жақ жарты- лай осьпен біріктірілген ішкі жұлдызшалар; 5 — беру жолының алдыңғы беріліс қорабы     9' 2 3  Б-Б4 5 6 7 8   9 10 А-А ( арт!(ы кепір ушін )21 22 23 24 25262728 29 30 31 32 33  о20 ІZІ с!}o 19 -1 3514 . ,; н16 1 1363746 45 44 43 41 40 39 38  -сурет. Дифферен- циалды жинақтағы артқы және ортаңғы көпірлердің басты беру жолдары:1 — ортаңғы көпірдің жүр- гізуші конустық алтықырының подшипниктерінің ұяшығы; 2— осьаралық дифференциалды бұғаттау механизмі; 3 — ағызу тығыны; 4 — редуктор картері; 5 — алдыңғы цилиндр тәріздес беріліс қорабы; 6, 26, 63 — рет- теуші шайбалар; 7— тығы- здауыш төсем; 8 — алдыңғы цилиндртәріздес алтықыр-дың подшипниктерінің ұяшығы; 9 — ұяшық қақпағының төсемі; 10 — Ұяшық қақпағы; 11, 21 — болттар М12х 1,25x50; 12, 24, 27, 35 —тірек шайбалар; 13, 38 — подшипник бұранда- лары; 14 — роликтік конус тәріздес подшипник;— алдыңғы цилиндртәріздесберіліс қорабы; 16, 50, 58 — подшипникқақпағы; 17, 56 — сальники; 18, 55— май мен саз көрсеткіштер; 19, 52 — фланецтер; 20, 53 — фланец бұрандалары; 22 — алдыңғы конус тәрізді алты қырдың подшипниктерінің ұяшығы; 23 —реттеуші төсем; 25, 64 — алдыңғы конус тәрізді подшипниктер; 28, 60 — артқы конус тәрізді подшипниктер; 29 — артқы көпірдің қақпағының алдыңғы төсемі; 30 — артқы көпірдің жүр- гізуші білігі; 31 — Артқы подшипник қақпағының төсемі; 32 — артқы под-шипниктің қақпағы; 33, 51 — болттар М10х 1,25x35; 34 — подшипник; 36 — подшип-ник бұрандасының стопоры; 37 — болт М8х12; 39 — конус тәрізді дифференциалды подшипник; 40 —жартылай осьтің беріліс қорабы; 41 — жартылай ось алтықырының шайбасы; 42 — болт М14х 1,5x75 бұрандамен біріктіріледі; 43 дифференциал кресто-винасы; 44 — сателлит тығыны; 45 — сателлит; 46 — дифференциал ұяшығы; 47 — сателлит шайбасы; 48 — конус тәрізді жүр- гізуші беріліс қорабы; 49 — подшипник қақпағының төсемі; 54 — шайба; 57— шарикті подшипник; 59 — артқы білік; 61 — ортаңғы көпірдің жүргізуші конус тәрізді; 62 — ажыратушы тығын; 65 — осьаралық жинақ дифференциалы орта бөлігінде, оның ені мен қалыңдығы кем болып бір топ жасал- ды. тыс крекер арасындағы қатарларға және сепаратордың ішінде олардың ось айналасында алдын алушы бұранда бекітіледі, сақи- на ілінеді және дифференциалдық бөлшектеу және құрастыру кезінде бөлгіштің құлап оларды ұстап тұруына мүмкіндік жасауға негізделеді. Бөлгіштегі бұрандалардың арасында екі түрлі каме- расы бар ішкі цилиндр 4 орнатылды. Әрбір жолда алты жолақ бар. Сыртта, бөлгіш сыртқы шприцті 3 бөліп тұрады. Олардың алты қыры бар. Жұлдызша дифференциалды екінші ұяшықпен жабы- лады. Жартылай жұлдызшалардың екеуі де жарты полюстермен байланыстыру үшін ішкі жартылай осьтермен біріктіріледі.Айналып тұратын сәттің берілу жағдайы келесі түрде болады. Негізгі қозғалтқыштың қозғалысынан кейін бұрылыс 5 соңғы жетекті беріліс қорабына беріледі, ал содан кейін бұрандалар арқылы дифференциалды берілістерге және беріліс қорабына беріледі. Бөлгіш айналған кезде, кептіргіштер ішкі және сыртқы жұлдызшалардағы камералардың проекцияларына қарсы тұра отырып, оларды айналдыруға, автомобильдің жартылай осьтерін және дөңгелектерін айналдыруға жағдай жасайды.Жұлдызшалардан біреуі басқаларға қарағанда көбірек қар- сылықты сезінсе, ол сепараторға қарағанда баяу айналады. Бұл жағдайда, бұл жұлдыз өз печеньелерін басқа цилиндрдің жағына қарай итеріп, оның айналуын тездетеді.Айналып тұратын сәттің дифференциалмен берілуі ажы- ратқыштағы бұрандалар мен ішкі бөліктердің үстіңгі тетіктерінің соққысы болып табылады. Әйтпесе, беріліс қорабы екі жақты қозғалысты бастаған кезде жағдай туындауы мүмкін және ол жылжытылған кезде екі жұлдызша да тұрақты болып қалады.Камера дифференциалын құлыптау коэффициенті 0,8, ал сим- метриялы беріліс қорабы - тек 0,55. Бұл қозғалыстағы дөңге- лектердің біреуінің жолында ең аз тұтқаны бар болса да, екінші доңғалақ автомобильдің қозғалысын қамтамасыз етеді.Артқы оське тек ұсынылған май құйылуы керек. Оны басқа мұнаймен алмастыруға жол берілмейді, өйткені ол барлық бөлік- тердің мерзімінен бұрын істен шығуына әкеліп соқтырады, бұл жетекші көпірдің барлық бөліктерінің мерзімінен бұрын істен шығуына алып келеді.Өсаралық дифференциал. Дөңгелек формуласы 6x4 (КамАЗ) автомобильдеріне орташа және артқы, құрылмалығығы ұқсас екі жетекші белдік (14.12-сурет) орнатады. Негізгі айырмашылығы орташа белдіктің өсаралық бұғаттайтын дифференциалы 65 бар екенін көрсетеді.Орташа белдікте орнатылған өсаралық дифференциал арасын- дағы айналу кезін бөлуге арналған задним артқы және орта жыл- дамдықты көпірлер. Бұл дөңгелектердің айналу радиусы көпірлер арасындағы айырмашылық болған жағдайда қажет. Дифференіциалдық корпустың ортаңғы көпіріне кардан тісті берілісі арқылы аралық осьтік дифференциалды беріліс қора- бының ортасына көпір жіберіледі 65. Штангалық және біліктер арқылы 59 артқы көпірдің білігіне және басқа конустық тетік арқылы ортаңғы конустардың алдыңғы конустық бөлшектеріне ауыстырылады көпір 61. Екі жетекші көпірдегі негізгі тісті доңға- лақтар екі сатылы, өтпелі білікпен, спиральдық тірек тетіктерінің жұптары мен жұптық спиральдық тісті доңғалақтардан тұрады.Осьаралық дифференциал дифференциал картерінен тұрады 32, (14.13-сурет) оған ілгектер орнатылған 23. Ұяшықтардың ор-14.13-сурет. Бұғаттау механизмін қосу кезіндегі кран және бұғаттау механизмінің осьаралық дифференциалы:1 — тұншықтырғыш; 2 — микросөндіргіш; 3, 29 — бұрандалар; 4 — орна- тушы винт; 5 — құйылу тығыны; 6 — бұғаттау механизмінің өзегі; 7 — кері қайтарылатын серіппе; 8 — қысушы серіппе; 9 — өзек ұяшығы; 10 — диа- фрагма; 11 — шланг; 12 — ұяшық қақпағы; 13, 17 — стопорлы сақиналар; 14 — корпус қақпағы; 15 — бұғаттау механизмінің корпусы; 16 — муфта айыры; 18 — ортаңғы көпір алтықырының муфтасы; 19 — осьаралық диф- ференциалды бұғаттау муфтасы; 20 — аызу тығыны; 21 — ортаңғы көпір жетегінің беріліс қорабы; 22, 26, 33, 36 — тірек шайбалар; 23 — крестовина; 24 — артқы көпір жетегінің беріліс қорабы; 25 — өздігінен бұрылатын болт; 27 — шарикті подшипник; 28 — подшипник қақпағы; 30 — шайба; 31 — фланец; 32 — осьаралық дифференциал картері; 34 — жинақтағы диффе- ренциал ұяшығы (жиынтық); 35 — сателлит тасында тұрақты бекіту қозғалысын қамтамасыз етіп отыратын ұяшықтың жетегі24орналасқан, ол артқы көпірдің алтықырлы бөлігінің арасында бекиді 25. арасындағы байланысты әртүрлі 35 және дифференциалдық кубоктармен 34, тұрады және бекіткіш тетігі арасындағы корпусы мен қақпағы қақпағы 14. арқылы жа- бық серіппе 15 тұрады тісті жетегі орта осьтен 27 тұрады. шы- бықтардың механизмі 6 қайтару көктемде 7 және қысу бөлігі 8 бар диафрагма 10 монтаждау бұрандасын 4 және ашаны 3 м өзара бекітеді 16. Ол муфтаның сақиналы ағын жолына бұғаттау орта- лығының дифференциалы арқылы 19 салынған.Дифференциалды жинау екі тірекке орнатылады, олардың бірі - шарикті мойынтірек 27 және ортаңғы көпірдің 61 конусы бөлі- гінің басқа екі роликті мойынтіректері (14.12 суретін қараңыз).Тегіс жолда қозғалу кезінде дөңгелектердің біреуінің сырғып кетуін болдырмау үшін, кранды бекітетін тетік оңға қарай жылжы- тылады. Кран сығылған ауаға бекітетін тетікке өтуді ашады, 7 және 8 серіппелерді қысу арқылы диафрагма 10 (14,13 суретті қа- раңыз) ауа қысымын жібереді. 8 қысқышы әрекетінің астындағы шыбық 6 сол жаққа, осылайша осылайша құлыптау ілінісі диф- ференцирленген тісті беріліс қорабының тәжінен және ортаңғы осьтік жетек берілісінің 18 ілінісінің ішкі сақинасымен бекітіледі. Дифференциал құлыптаулы және дөңгелектегі қисықтықты ал- дын-ала гидродинамикалық бірлік ретінде жұмыс істейді. Құлып- тау ілінісі 19 тостағанның корпусының бір жағына және ортаңғы көпірдің 18 жетекшісінің білікшесінің ішкі сақинасына қарсы ба- сылады және сыртқы сақина тістерінің үлкен қалыңдығына бай-ланысты өздігінен ажыратылмайды. 4.Жартылай осьтер (жүргізуші доңғалақтардың жетек біліктері)Жартылай осьтер аралық айналып тұратын дифференциалды берілістерден автомобильдің басқару дөңгелектеріне ауыстыруға арналған. Жартылай осьтер немесе дөңгелектер торабы жүкте- летін подшипниктердің орналасуына байланысты жартылай ось- тер түрлі жүктемелерді қабылдайды және жұмыс жағдайына қа- рай үш негізгі түрге бөлінеді.Жартылай жүктемеге ие жартылай ось (14.14-сурет, а). Ішкі ұшы бар жартылай ось диаметрі дифференциалдық беріліс бөлігінің жартылай осьтік берілісіне қосылады және дифферен- циалды қораппен бірге негізгі берілісшеде орнатылған тіректегі айналады. 3 осьтің басқа ұшы жартылай осьтік жең 4 ішіндегі мойынтірекке 2 орнатылады. Жартылай осьтің сыртқы жағында 5 жетекші хаб дөңгелектер 1 орнатылған. Жартылай осьте күштер төмендегі- дей сипатта болады:Уақыт мөрі дөңгелектегі және се- мааксис;осьтік күш туындайды доңға- лақтың бүйірлік сырғуымен және жет- кілікті бірігу қымбат. Бұл күш бүгіледі тік жазықтықта Луо;автомобильдің ауырлығы, сон- дай-ақ шұңқырдағы полуксисты бүгу тік ұшақ;тарту күші дөңгелектің нәтижесін- де крутящий кезде, горизонталь бағыт- та озғалады. Тежеу кезінде, тартылы- стың орнына тежеу күші қолданылады және ол қарсы бағытта бақыланады.Жартылай түсірілмеген жартылай осьтер жеңіл автокөліктерде қолданы- лады жүктелетін жүктемелер әсіресе, жартылай сызбада байқалады.3/4 босатылған жартылай ось. (14.14-сурет, б). Жартылай осьтің ішкі бекітіліуі 3 жартылай ось негіздел- ген жартылай осьтік дифференциалды беріліс бөлігіндеСыртқы бекітілген жетекші дөңгелек5 және шарнирмен және шұңқырдың арасына орнатылатын шарикті мой- ынтірек 2 арқылы жартылай осьтік жең 4 арқылы бекітіледі. 3 ось крутящего сәттен бастап бұралу бойынша жұмыс істейді және бүйірлік қатысуымен иілу. Отандық автомобильдердегі осындай жартылай осьтер сирек пайдаланыла- ды.  -сурет. Жүргізуші доңғалақ біліктерінің жартылай ось типтеріа — жартылай жүктелген; б — ¾ босатылған; в — босатылған; 1 — жүр- гізуші доңғалақ; 2 — под- шипник; 3 — жартылай ось; 4 — жартылай осьтік жең; 5 — алдыңғы доңға- лақ ступицасы; 6 — жар- тылай ось фланеці Толық босатылған жартылай ось (14.14-сурет, в). Жарты-лай ось 3 көпір дифференциалдық ішкі соңы жағы тісті қолдау, сыртқы және фланецті 6 пайдаланып дөңгелегі 1 жетекші дөңге- лектерге 5 қосылған корпус артқы көпір жартысы 4 соңында екі дөңгелек орнатылған. Бұл тек айналу мүмкіндігін іске қосады. Қалған күштер ортаңғы көпірдің мойынтіректері арқылы қабыл- данады. Орта және ауыр көлік құралдары жүк пайдаланылатын толық құбылмалы осьтер. Жартылай осьтердің соңына бір дөң- гелекті және дифференциалдық жағы тісті доңғалақтардың қо- сылуын қамтамасыз ету үшін кесілген ұяшықтардан басқа олар- дың соңындағы бекітуге арналған фланецпен жабдықталады, ол болат өзектен жасалған. Мұндай жартылай ось көптеген отандық жүк көліктерінде қолданылады.Екі жағынан да беріліс тетігі бар басқа жартылай осьтердің құрылысы сәл өзгеше. Бір жағынан олар жартылай тісті дөңгелек саңылауларына, ал екіншісі оның ортасындағы тетігіне 2 (14.7-су- ретті қараңыз) бекітіледі.Осьтің сыртқы ұшын ГАЗ-31029 жетекші дөңгелектерін бекі- тетін мысал көрсетілген 14, 15. Дөңгелекті дискі жарты осьтің фла- неціне басылған шнуркаға жаңғақпен бекітіледі. Жартылай осьтің 14 сыртқы жиегі жартылай дискідегі шарикті мойынтіректермен жабдықталған. Жартылай ось 14 білік тірегін 4 жартылай осьтік корпустың шұңқырына орнатады. Подшипник сақина бекітіл- ген 13 білікке қосылған. Бекіткіш сақина 13 мен мойынтіректің арасындағы сенімді тірегі бекітілуін қамтамасыз етеді. Ұшақтың соңында мойынтірме 8 май сүзгісімен және тежегіш дискімен бір- ге ұшты фланецке бекітілген пластинамен 8 ұсталады. Жарты ось- тің фланеці мен фланеці арасындағы аралықта 5 тірек орнатыла- ды.Тоқсырманы азайту үшін ұшыға серіппелі шайба орнатылады11. Розеткалар қақпағы арқылы маймен майланған 17.Жүк автомобильдеріндегі жартылай осі бар сыртқы соңына жартылай ось фланецтің іске қосылуы кезінде қатысуымен, кон- центратор 4 екі конустық роликті подшипниктермен 3 және 10 (14.16-сурет) орнатылған. Подшипниктер ось тұрғын үй салып және негізгі аудару бірдей майымен майлау, жағармай құю фла- нец осіне сәйкес 2 және мөрдің 5 ағып кетуіне кедергі болып та- былады. Фланец сақинаның осіне бекітіледі. Бұл бөліктің астында өзін-өзі босатып тұратын бұранда бар, оны ұстап тұрып құлыптау шайбаларына бекітеді. Ұстағыштар корпустың 9 гайкамен ұста- лып, олардың тығыздалуын реттейді. жаңғақ кездейсоқ қопсыту құлып тесігі шайбалар 7 ішкі және сыртқы бетіне орнатылады. Ор- таға ішкі доңғалақтың дискіні және қамтамасыз етілген қақпағы бекітіледі, фланец жаңғақтар қоса берілген, бойынша тежегіш ба- рабаны 1 орнатылған 8. сыртқы хабы бұрандалар қарсы өткізіледі ішкі дөңгелектерді дұрыс орнату үшін. сыртқы доңғалақ крепя- щей киіп және сыртқы гайкасын қоса беріледі. Сондай-ақ, олар пахта тәрізді хамферлерге ие болды. Жартылай осьті бекітуге ар- налған фланец қарсы жаңғақтар бар экстракторлар айласын асыр- ды, онда бұрандамалар екі бұрандалы тесіктер бар.                               -сурет. Доңғалақ және жартылай осьті бекіту:1 — май ұстағыш; 2 — тығыздауыш корпусының бұрандасы; 3 — май көр- сеткіш; 4 — жартылай ось подшипнигі; 5 — тығын; 6 — киіз тығыздауыш; 7 — тығыздауыш корпусы; 8 — подшипникті бекіту пластинасы; 9 — те- жеуіш барабанның бекіту орнатқыш бұрандасын жартылай ось фланеціне бекіту; 10 — тетік; 11 — серіппелі төсемдер; 12 — тірек шайбалар; 13 — тығындау сақинасы; 14 — жартылай ось; 15 — жартылай ось манжеті; 16 — тығыздауыш төсем; 17 — қалпақты масленка; А — майды шығаруға ар- налған саңылау Жартылай осьтен жасалынатын конструкция және материал- дарға арнайы талаптар қойылады, себебі олар нашар жолдарда жүру кезінде үлкен кернеуде жұмыс істейді. -сурет. Артқы доңғалақ ступицасы:1 — тежеуші барабан; 2 — сальник; 3, 10 — подшипниктер; 4 — ступица; 5 — төсем; 6 — жартылай ось; 7 — құлыптық шайба; 8 — сыртқы бұранда; 9 — ступица подшипниктерінің бұрандасы Пайдалану ұзақтығын қамтамасыз ету үшін мойынтіректерді майлап отыру және шаңнан қорғау қажет. Көптеген автомобиль модельдерінде дөңгелектерге арналған мойынтіректерді сұйық майлармен майлайды, бірақ олардың арқасында мойынтіректерді консистентті маймен майлайтын автомобильдер бар. 14.5 Автомобильдің алдыңғы осіЖалпы құрылысы. Алдыңғы осьтер қиылатын және қиыл- майтын болады. Қиылмайтын алдыңғы осьтерді жүк автомобиль- деріне, ал қиылатын — жеңіл автомобильдерге орнатылады.Қиылмайтын алдыңғы осьтің негізгі бөлшегі арқалық 20 (14.17-сурет) болып табылады, оның қоставрлық қимасы бар. Арқалықтың екі жақтағы ұштарында құлақтар бар, оларға шү- берін 9 арқылы бұрылмалы құлақтарға (бұрылмалы шетмой- -сурет. Алдыңғы ось:1 — сомын; 2 — шайба; 3 — күпшек; 4 — тежегіш диск; 5 — те- жегіш қапсырманың негізі; 6 — тежегіш қалыптар; 7 — піспек; 8 — тежегіш қапсырманың корпусы; 9 — шүберін; 10 — шү- берін төлкесі; 11 — бұрылмалы құлақ; 12 — тығыздағыш сақина; 13 — реттегіш төсем; 14, 16 — рөл тартқыштарының тістері; 15— бұрылмалы тұтқа; 17 — сирақ; 18 — бойлық рөл тартқыш; 19 — көлденең рөл тартқыш; 20 — арқалық; 21 — қамыт; 22 — тежегіш сұққыш; 23 — қорғаныс қақпақ; 24 — пресс-майсауыт; 25 — қалқан; 26 — дөңгелек қақпағы; 27 — күпшек қақпағы ындарға) жалғанады 11. Бұрылмалы құлақтардың тесіктерінің тозуын азайту үшін олардың ішіне төлкелер 10 престеледі. Бұрылмалы құлақ пен арқалық арасындағы құлақтардың арасы- на реттегіш төсем 13, ал арқалықтың астына, құлақтардың ара- сына, дөңгелектің бұрылуын жеңілдету үшін қорғаныс қақпақпен 23 жабылған тіректі шарикті мойынтірек орнатылады. Шүберін және оның төлкелері пресс-майсауыт 24 арқылы консистенттік майлаумен майланады. Алдыңғы дөңгелектің күпшегі 3 бұрылма- лы құлаққа пресстелген екі ажыратылған роликті конустық мой- ынтірекке тіреледі. Күпшектің фланеціне дөңгелекті бекітуге ар- налған түйреуіштер престелген. Осы фланецке бұрандамалармен тежегіш диск 4 бекітіледі, оның екі жағына тежегіш қалыптар 6 орнатылған. Алдыңғы дөңгелектерді тежеу үшін тежегіш қапсы- рманың 8 ішіне тежегіштердің гидравликалық жетегінің піспегі 7 бар цилиндрі кіргізілген.Сұйықтық цилиндрге құбыршек бойымен келтеқосқыш арқылы жеткізіледі. Бұралмалы құлақта меңгерікпен басқарудың бұрылмалы тұтқасы 15 орнатылған, оған меңгерік тартқышының шарлық сұққыштар 14 және 16 бекітілген. 14 сұққышқа көлденең меңгерік тартқыштың ұштығы 19 жалғанған, ал 16 сұққышқа — бойлық меңгерік тартқыш 18 жалғанған.Бұрылмалы құлақтың роликті конустық мойынтіректерін тарту реттегіш сомынмен 1 жүргізіледі, оның астына шайба 2 орнатыла- ды. Реттелген соң сомын сіргеленеді және күпшектің бұрандалы қақпағымен 27 жабылады. Мойынтіректер Литол-24 немесе Лита майлауымен майланады.Дөңгелекті формуласы 4 х 4 немесе 6 х 6 автомобильдердің алдыңғы осьтері. Дөңгелекті формуласы 4х4 немесе 6 х 6 бар өтімділігі жоғары автомобильдердің алдыңғы осьтері бір уақытта басқарылатын болып табылады. Олардың қаптамасы бар, қапта- маның ішіне басты беріліс және дифференциал құрастырылған. Бұрылысты қамтамасыз ететін жартылай осьтер кесілетін етіп жасалады. Басқарылатын дөңгелектердің бұрылуын қамтама- сыз ететін жартылай осьтің жетекші және жетектегі бөліктері бұрыштық жылдамдықтары тең шарикті карданмен жалғасады. Ол жетекші құлақтан 5 (14.18-сурет) және жетектегі құлақтан 8 тұрады. Олардың ішінде төрт жетекші шарик кіргізілген арнайы профильдің жырақшалары жасалған. Бесінші шар — центрлеуші—құлақтардың центріндегі ұяда орналасқан. Жетекші жартылай ось дифференциалдың жартылай осьті тегершігінің оймакілте- гімен жалғасады. Жетектегі құлақтың осі оймакілтекті муфтаның 1 көмегімен дөңгелектің күпшегімен жалғасады. Күпшек бұрыл- малы шетмойындағы 7 екі роликті конустық мойынтірекке тіре- леді. Мойынтіректерді тарту реттегіш сомынмен 4 реттеледі. Ер- кін айналудан бұл сомында тоқтатқыш шайба 3 және контрсомын 2 ұстап тұр.Шарикті кардан жетекші көпірдің жартылай осьтік жеңінің жартылай сфералық ұшында орналасқан. Осы жартылай сфера- -сурет. Дөңгелектік формуласы 4x4 автомобильдің алдыңғы дөңгелек- терінің жетегі:1 — жетекші муфта; 2, 4 — мойынтірек сомындары; 3 — тоқтатқыш шайба; 5 — жетекші құлақ; 6 — шүберін; 7 — шетмойын; 8 — жетектегі құлақ; 9 — дөңгелек; 10 — серіппе; 11 — тоқтатқыш; 12 — қақпақ лық ұшына екі шүберін 6 престелген, және оларға, роликтік кону- стық мойынтіректерге, бұрандамалармен сыртқы және ішкі жар- тылай чашкалар бекітілген. Ішкі жартылай чашкаға бұрылмалы шетмойын бұрандамалармен бекітілген. Карданды ластанудан сақтау үшін және майдың ағып кетуін болдырмау үшін сыртқы жартылай чашканың мықты тығындағыш тығыздамасы бар. Дөң- гелек 9 түйреуіштердегі күпшек фланеціне орнатылады және со- мындардың көмегімен бекітіледі.Дөңгелекті формуласы 4x4 «ГАЗель» тобының автомо- бильдеріндегі алдыңғы ось. Алдыңғы ось фланец-айырмен бір- 8 17 78 79 20 21  7 ; «< ," 221 1 1 6•/// 1/%'/ ,і 1»">/'>'>'-'-} ?j o -- 23о 5 "- '-'-'-'-'-'-'-'- ;;,;:'-'-'-'-111/_/,,)))'' '-::::,'-'-'-''4 //////Ш1/&/ //////////4f/f///,,(,,/ '-''-  ,;.,;. і;::;:;" : '-'-'-'-'-'-'-'-'-'-'-"'--"'"-'--"- '-  24Б-Б /,;. >»»'-'-'-'-'-'-'-'-'-'-'-'-"-'>'>'--'-',-.'-'-'-'-' 25 ' " 1/,,,/ // ,1//,1/,'-'-'-"'"',',,,;//>> lw///////#/4>)>;;//,'/1 ' '@ """""1 / / }- 32 31 зo ffі   ге жасалған алдыңғы көпірдің картерінен 18, көлденең меңгерікті тартқыштан 21 және шүберіннен тұрады (14.19-сурет).Фланец-айырдың жоғарғы құлағына шүберін 16 престелген. Төменгі құлағы айыр түрінде жасалған, және оған да шүберін престелген. Жартылай осьті және фланец пен тежегіш қалқанмен 39 жинақта бұрылмалы шетмойынды 37 орнына қойған соң, екі шүберін құлаққа престеледі. Шетмойындар сыналы тоқтатқыш сұққыштардың 38 көмегімен дұрыс қалпында бекітіледі. Бұрыл- малы шетмойын роликті цилиндрлік мойынтіректердегі 36 шү- беріндерде бұрылады. Алдыңғы көпір картерінің ортаңғы құлағы 18 мен бұралмалы шетмойынның құлағы 39 арасында тығызда- уыш сақинасы бар 34 тірелмелі шариктік мойынтірек 35 салына- ды. Мойынтіректерді шүберінмен майлау майсауыт 15 арқылы жүргізіледі. Майлаудың шүберін арқылы мойынтіректерге қалай берілетінін тығынмен 14 жабылатын арнайы тесіктер арқылы тек- серуге болады. Жоғарғы шүберін 16 бұрылмалы тұтқамен 17 бірге жасалған қақпақпен жабылады. Бұрылмалы шетмойынның фла- неці де тұтқамен бірге жасалады, оған шарлық сұққыш көмегімен көлденең меңгерік тартқышы 21 жалғанған. Басқарылатын дөңге- лектердің бұрылу бұрышы контрсомы 19 бар реттегіш бұрандама- мен 20 шектеледі.Дөңгелек 8 күпшегі бұрылмалы шетмойында 39 екі кону- стық роликтік мойынтіректерде айналады. Оларды орнату орны күпшектің ішкі бетіндегі екі сақиналы буылтықтармен, сондай-ақ шетмойындағы сақиналы тығыздалумен анықталған. Мой- ынтіректерді тартуды реттеу реттегіш сомынмен 7 жүргізіледі. Осы сомын бос айналудан құлыпты шайбамен 5 және контрсо- мынмен 4 ұсталады. Күпшекте бұрандамалармен тежегіш диск 9 бекітілген. негізде 10 гидравликалық цилиндрі және цилиндр піспегі 13 бар қапсырма корпусы 12 орнатылған. Тежегіш дисктің 9 екі жағында серіппелері 11 бар тежегіш қалыптар орнатылған. Карданның ішкі айырының жартылай осінің 31 бір ұшында диф- ференциалдың жартылай осьтік тегершіктерімен жалғанатына ой- макілтектері бар. Осы жартылай осьтің екінші ұшында карданның жетекші айыры бар. Ол жартылай осьтік жеңнің қырнауында ор--сурет. Алдыңғы жетекші көпірдің бұрылмалы құлағы:1, 28, 35 — тығыздағыш сақиналар; 2, 33 — реттегіш төсемдер; 3 — фланецқақпағы; 4, 19 — контрсомындар; 5 — құлыпты шайба; 6 — жетекші фланец; 7 — ішкі сомын; 8 — күпшек; 9 — тежегіш диск; 10 — негіз; 11 — серіп- пелері бар қалыптар; 12 — қапсырма корпусы; 13 — піспек; 14 — тығын; 15 — майсауыт; 16 — жоғарғы шүберін; 17 — бұрылмалы тұтқа; 18 — ал- дыңғы көпір картері; 20 — реттегіш бұрандама; 21 — көлденең меңгерік тартқыш; 22 — сирақ; 23 — көлденең меңгерік тартқыш; 24 — тоқтатқыш пластина; 25 — мойынтірек қақпағы; 26, 32, 34, 36 — мойынтіректер; 27 — айқастырма; 29 — алдыңғы тығыздама; 30 — сыртқы айыр; 31 — ішкі айыр; 37 — тежегіш қалқан; 38 — тоқтатқыш сұққыш; 39 — шетмойын натылған шарикті мойынтіректе 32 айналады. Майды ұстап қалу үшін жартылай осьтің осы ұшы тығыздамалармен және арнайы сақинамен сенімді тығыздалған. Жартылай осьтің сыртқы ұшы да карданның жетектегі айырымен бірге жасалған. Айырлар айқасты- рмамен 27 жалғасады. Айырлардыңқұлақтарында қақпақтармен 25 жабылатын роликті цилиндрлік мойынтіректер 26 орнатылған. Кардан мойынтіректері сұйық маймен жағылады. Мойынтіректен ағып кетпеу үшін ол түпбеттік тығыздамамен 29 және тығыздағыш сақинамен 28 ұсталады. Бұрыштық жылдамдықтары тең емес кардандар қолданылады. Жартылай осьтің жетектегі бөлігінің сы- ртқы ұшының оймакілтектері бар, оларға сомындармен дөңгелек күпшегі бекітілетін түйреуіштері бар жетекші фланец кигізіледі.-сурет. Алдыңғы жетекші көпірдің басқарылатын дөңгелек- терінің жетегі:1 — дөңгелек күпшегі; 2 — шинаға ауа жіберетін құбыршек; 3 — мой- ынтірек; 4 — бұрылмалы шетмойын; 5 — ауа жіберетін тығыздама; 6 — ауа жіберетін арна; 7 — сыртқы жартылай ось; 8 — контрсомын; 9 — сұққыш; 10 — құлыпты шайба; 11 — мойынтіректер сомыны; 12, 36 — түйреуіштер; 13 — дөңгелек сомыны; 14 — дөңгелекті тежегіш цилиндр; 15 — тежегіш барабан; 16 — күпшек тығыздамасы; 17 — ауа жіберуге арналған шетмой- ындағы арна; 18 — сомын; 19 — кесілетін конустық төлке; 20 — прессмай- сауыт; 21 — бұрылмалы құлақтың шүберіні; 22 — бұрылмалы құлақтың корпусы; 23 — шарнир дискісі; 24 — шарлық тіреу; 25, 34 — тірегіш шайба- лар; 26 — қола төлке; 27 — ішкі жартылай ось; 28 — шарнир құлағы; 29 — сыртқы жартылай осьтің оймакілтек айыры; 30 — шарлық тіреудің тығыз- дамасы; 31 — шүберін мойынтірегі; 32 — реттегіш төсем; 33 — бұрылмалықұлақтың мойынтірек қақпағы; 35 — бұрылмалы шетмойынның төлкесі Қақпақтар бұрандамалармен бекітіледі, олардың бастиектерінің астына тоқтатқыш пластиналар 24 қойылады.Карданның мойынтіректері сұйық маймен жағылады. Мой- ынтіректерден ағып кетуден механикалық тығыздағыш (буып- түю) 29 және тығыздау сақинасы 28 ұсталады. Теңсіз бұрыштық жылдамдық кардалары қолданылады. Жарты өстің жетектегі бөлі- гінің сыртқы жағы сомындармен дөңгелек күпшегіне бекітілетін шпилькаларымен жетекші фланец 6 кигізілетін оймакілтектері бар. Фланецтің астына тығыздағыш сақина 1 орнатылады. Фла- нецтегі тесікке бұрандамалармен қақпақ 3. бұралады. Қақпақтың астында реттегіш төсемдер 2 орнатылған. Күпшек мойынтірек- тері және оймакілтектері Литол-24 маймен майланады.Бұрыштық жылдамдықтары тең дискілі кардан. Кейбір жүк автомобильдерінде алдыңғы басқарылатын жетеші көпірлердің дискілі типті бұрыштық жылдамдықтары тең емес кардандары бар (14.20-сурет). Олар бұрыштық жылдамдықтары тең шарикті карданы бар көпірлер сияқты жасалған.Бұрыштық жылдамдықтары тең дискілі карданның сыртқы және ішкі жартылай осьтері 27 бар. Ішкі жартылай ось айыр- мен жалғанған, сыртқы жартылай ось оймакілтектердің көме- гімен айырмен 29 жалғанған. Айырларға ұқлақтар 28 кіргізілген. Құлақтардың ойықтарына диск 23 кіргізілген.Тәуелсіз аспа. Жеңіл автомобильдердің алдыңғы дөңгелек- терінің тәуелсіз аспасы бар, яғни олардың алдыңғы осі кесілетін (14.21-сурет). Ол автомобильдің жақтау астында бекітілген арқа--сурет. Автомобильдің алдыңғы дөңгелектерінің тәуелсіз аспасы:1 — шүберін; 2 — шетмойын; 3 — сомын; 4, 13 — сұққыштар; 5 — баған; 6, 10—тұтқалар; 7 — ось; 8 — амортизатор; 9 — серіппе; 11 — арқалық; 12 — чашка лықтан 11, екі жоғарғы тұтқадан 6, екі төменгі тұтқадан 10 және оларды жалғастыратын бағаннан 5 тұрады. Жоғарғы және төменгі тұтқалар арқалықпен шарнир арқылы, және бағанмен де шарнир арқылы жалғасады.Рычагтарды біріктіретін бағанда 5 шүберінге 1 арналған екі құлағы бар, шүберіннің көмегімен бағанға бұрылмалы шетмой- ын 2 жалғанады. Оған екі роликті конустық мойынтірекке тіреліп, дөңгелектің күпшегі айналады. Мойынтіректердің орнатылуын кесілетін сомынмен 3 реттейді. Сомын сіргеленеді. Төменгі тұтқаларда серіппелі рессордың чашкасы 12 бекітілген. Серіп- пенің ішінде екі жақты әсер ететін гидравликалық амортизатор 8 орнатылған. 14.6. Алдыңғы басқарылатын дөңгелектерді орнатуАвтомобильдің алдыңғы дөңгелектері қамтамасыз ету керек:жеңіл басқару;шиналар мен бөлшектердің ең аз тозуы;алдыңғы басқарылатын дөңгелектердің тура сызықты қозға- лысқа сәйкес келетін орташа қалыпта тұрақтылығы.Автомобильді басқаруды жеңілдету үшін алдыңғы басқарыла- тын дөңгелектердің тік жазықтықта развалы және көлденең жа- зықтықта түйіспелігі бар. Дөңгелектерді орташа бастапқы қалыпқа қайтару үшін бұрылмалы шетмойындардың шүберіндері бойлық және көлденең жазықтықтарда бұрылған.Дөңгелектердің развалы. Автомобильді пайдалану кезінде бұрылмалы шетмойындардың шүберіндері және олардың төлке- лері біртіндеп тозады. Олардың арасындағы саңылаудың артуы нәтижесінде дөңгелек жазықтығының тік жазықтықтан ауытқуы пайда болады (14.22, а-сурет), бұл шиналардың тозуына және ав- томобильдің басқарылуына кері әсер етеді. Осымен күресу шарасы ретінде төмен иілген бұрылмалы шетмойындарды қолданады. Дөң- гелектің жоғарғы бөлігінің тік жазықтықтан сыртқа қарай ауытқуы оң құлдырау деп аталады. Осының арқасында күпшекті ішкі үлкен мойынтірекке қысатын осьтік күш пайда болады, және сыртқы кіш- кентай мойынтіректің жүктелуін азайтады. Дөңгелектер развалы кезінде шүберін осі мен жолдың жалғасатын қиылысу нүктесінің және дөңгелектің жолмен жанасатын нүктесінің арасындағы қашықтық азаяды, бұл дөңгелектің бұрылуын жеңілдетеді. Қазіргі автомобильдердің әртүрлі үлгілерінің развал бұрыштары α = 0...2° шегінде өзгереді.Шиналардың тозуы. Дөңгелектер развалы шиналардың тозуы-на әсер етеді. Развал болмаған жағдайда аз тозады. 2° дейінгі развал кезінде тозу қатты болмайды. Автомобильді пайдалану кезінде шү- беріндердің, төлкелердің тозуы және алдыңғы осьтің арқалығының шаршап тозу себебінен оң құлдырау біртіндеп нөлге дейін азаяды, содан кейін дөңгелектердің ауытқуы теріс развал жаққа қарай ауы- сады, бұл дөңгелектердің бұрылуын нашарлатады. -сурет. Басқарылатын дөңгелектерді орнату схемалары (а — в)1 — меңгерікті тартқыш; а — дөңгелектер развалының бұрышы; в — шүберін- нің көлденең иілу бұрышы; Y — шүберіннің бойлық иілу бұрышы; А — артқы ось деңгейінде дөңгелектер арасындағы қашықтық; В — алдыңғы ось деңгей- інде дөңгелектер арасындағы қашықтық; С — шүберіннің жолмен жалғасу қиылысуы нүктесінен шинаның дөңгелекке тию нүктесіне дейінгі қашықтық Жүк автомобильдерінің развал өзгеруі тозған бөлшектерді ауыстырумен жөнделеді, ал жеңіл автомобильдерде развал шама- сы реттеледі.Дөңгелектердің түйіспелігі. Развал кезінде дөңгелектердің еңкею нәтижесінде оларды қозғалыс кезінде екі жаққа бұруға тырысатын кұштер пайда болады. Дөңгелектердің көлденең сы- рғанауы пайда болады, бұл шиналардың тозуына әкеледі және автомобильді басқаруды қиындатады. Дөңгелек развалының зи- янды салдарын жою үшін түйіспелікпен бірге орнатады. Және де алдыңғы ось деңгейінде дөңгелектер тоғындары арасындағы қашықтық артқа қарағанда бірнеше миллиметр аз болады (14.22, в-сурет). Түйісу шамасы развал шамасына тікелей байланысты және 0...12 мм шамасында орнатылады. Жүк автомобильдерінің дөңгелектерінің түйіспелігі көлденең меңгерікті тартқыш ұзын- дығын өзгертумен реттеледі, ал жеңіл автомобильдерде – бүйір реттегіш түтіктердің ұзындығын өзгертумен реттеледі.Ортаңғы қалыпта дөңгелектерді тұрақтандыру автомо- бильдің алдыңғы осінің пішіні есебінен бұрылмалы шетмойын- дардың шүберіндерін көлденең және бойлық иілу арқылы қол жеткізіледі.Дөңгелектер бұрылған кезде β = 6...10° тең бұрышқа көлде- нең иілу (14.22, а-суретті қараңыз) алдыңғы осьті жол бетіне тү- суге мәжбүрлейді, бірақ бұл мүмкін емес, сонда автомобильдің алдыңғы бөлігі көтеріледі. Меңгерікті дөңгелек босатылған соң ауырлық күші алдыңғы осьті түсіреді, алдыңғы басқарылатын дөңгелектерді тура сызықты қозғалыс жасау үшін ортаңғы баста- пқы қалыпқа қайтарады. Ауырлық күші осы қалыптағы дөңгелек- тердің тұрақтылығын арттыруға көмектеседі.Бұл жағдайда тұрақтандырушы кез иілу бұрышына және ав- томобиль массасына тәуелді. Ол аз жылдамдықпен қозғалғанда жақсы әсер етеді.Шүберіннің γ бұрышқа көлденең иілуі (14.22, б-сурет) басқа- рылатын дөңгелектерді ортаңғы қалыпта тұрақтандыруды қамта- масыз ету үшін қажет, бірақ оның әсері үлкен жылдамдықтарда көрінеді. Қысқыштың бойлық бейімділігі суреттің бұрышында орналасқан. (14.22 б) рульдік дөңгелектерді орта жағдайында тұрақтандыруды қамтамасыз етуге арналған, бірақ оның әсері еле- улі центрифугалық күштері бар жоғары жылдамдықтарда байқа- лады. Айналу осінің жалғасы алда жоғары жылдамдықпен тепкіш күш доңғалақтарының айналу кезінде бар С. қашықтықта дөңге- легі ілгектер нүктесі жол қиылысып, көлік айналу орталығынан бағытта жылжыту ұмтылады. Байланыс үйкеліс күштерінің олар- дың нүктелерінде шиналар мен жол арасында пайда. Олар айналу осі қатысты иық жұмыс істейді және дөңгелектер түзу сызықты қозғалысы үшін орталық орынға қайту үшін үлес құюшы мәні γ = 0 ... 3,5 V ішінде сақталады.Үлкен бұрыштары бар патрондарды орнату автомобиль- мен басқаруды қиындатады, сол себепті автомобильдерде бұл бұрыштар өте аз немесе нөлге тең болады. Жеңіл автокөліктер- де серпімді шиналар пайдаланылады, дөңгелектердің ортаңғы күйінде тұрақтандырылуы серпімді деформацияланған шиналар- дың бұрышымен қамтамасыз етіледі. Шинаның өзі айналудың соңынан кейін оның икемділігіне байланысты доңғалақтарды бейтарап қалыпқа келтіреді.Алдыңғы дөңгелектер басқаруға ғана емес, сондай-ақ жүргізу кезінде, бұрылыс бойлық көлбеу бұрыштары да нөлге тең неме- се аз. Жетекші алдыңғы осьтің тартқыш күші орта жағдайдағы доңғалақтардың тұрақтылығын жақсартады.Бейтарап күйге оралған кезде руль дөңгелегінің тұрақтан- дыру сәті мен бұрыштық жылдамдығы автомобиль бұрылыс болған кезде дөңгелектерге тұрақтандырғыш ретінде қызмет етеді. Тұрақтандырушы сәттің көрінісі бұрылыстардың бойлық және көлденең беткейлеріне, сондай-ақ шиналардың көлденең икемділігіне байланысты. Бақылау сұрақтарыБасты берілістің тағайындалуы, құрылысы және жұмысы туралы айтып беріңіз.ЗИЛ, КамАЗ автомобильдерінің қос басты берілісінің құрылысын және жұмысын сипаттаңыз. МАЗ-500А автомобилінің таратылған басты берілісі қалай құралған және қалай жұмыс істейді?Ось аралық дифференциалдың тағайындалуы, құрылысы және жұмысы туралы айтып беріңіз.Дифференциалдың қандай бөлшектері арқылы және қан- дай реттілікте жетектегі тістегеріштен жарты өске бас беріліс күші беріледі?Автомобильдің қозғалысы кезінде тура және бұрылы- ста дифференциал қалай жұмыс істейді? Дифференциалдың кемшіліктерін атап шығыңыз.Жарты өстің әр түрлі типтерінің схемасын атап шығыңыз.Автомобильдің алдыңғы жеткші белдігі қалай жасалған және қалай жұмыс істейді?Иір ойықты емес және иір ойықты алдыңғы басқарылатын белдіктің жалпы құрылысын сипаттап беріңіз.Тағайындауын және әрекет қағидасын түсіндіріңіз:дөңгелектердің бұзылуы;дөңгелектердің түйспелілігі;кіндік темірдің көлденең енісі; ІІІ Б Ө Л І М АВТОМОБИЛЬДІҢ ЖҮРІСТІК БӨЛІГІ    15 т а р а у ЖАҚТАУ Жалпы мәліметтерЖүрістік бөлік жақтаудан (жеңіл көліктерде қосалқы жақтау), алдыңғы осьтен, артқы көпірден, рессордан, амортизаторлардан, дөңгелектерден және шиналардан тұрады. Жүрістік бөлік шина- лардың жол бетімен сенімді ілінісуін қамтамасыз етеді, кедір-бұ- дыр жолдан секіруді қабылдайды және бірқалыпты қозғалысты қамтамасыз етеді. Жүріс бірқалыптылығы адамның физикалық күйіне және денсаулығына, қозғалыс қауіпсіздігіне, тиелген жүк- тің сақталуына әсер етеді.Автомобильдің жақтауына барлық негізгі агрегаттар мен ме- ханизмдер бекітіледі. Жеңіл көліктерде және автобустарда жақта- улар жоқ, бірақ қозғалтқышты және алдыңғы осьті бекіту үшін шанақтың алдыңғы бөлігінде қысқа жақтау (қосалқы жақтау) бар.Жақтау:Берік және қатты, иілуге және бұралуға төзімді болу керек, себебі оған статикалық және динамикалық күштер әсер етеді;Мүмкіндігінше жеңіл болу керек, себебі оның салмағы авто- мобильдің жүк көтергіштігіне әсер етеді;үлкен жылдамдықтарда көшелер мен жолдар бұрылыстарын- да қозғалған кезде, және де тік қияларда, тік өрлерде және тау беткейлерінде қозғалғанда автомобильдің тұрақтылығын қамта- масыз ету үшін ауырлық центрі неғұрлым төмен орналасу керек. 2.Жақтау құрылымының ерекшеліктеріҚұрылымы бойынша жақтаулар лонжеронды, жоталы және Х-тәрізді болып бөлінеді.Лонжеронды жақтау (15.1 сур., а) екі бойлық арқалықтан (лонжероннан) 1, тойтармалар арқылы өзара көлденең арқа- лықтармен (траверсалармен) 2 қосылған. Лонжерондар мен тра- версалар күрделі П-тәрізді пішінді болаттан таңбаланады. Лонже- рондар биіктігі ұзындығы бойынша бірдей емес және жақтаудың нақты бөліктеріне тиетін жүктемеге байланысты. Лонжерондар- дың ең үлкен биіктігі ортаңғы бөлігіне келеді. Ауырлық ортасы- ның күйін төмендету үшін, лонжерондар белдік үстінде жоғары иілген, ал ортаңғы бөлігінде керісінше, төмен түсірілген. Қозғал- тқышты, рессорларды, басқыштарды, аккумулятор батареясын, отын багын және басқа құрылғыларды орнату үшін жақтауда ар- найы кронштейндер бар. Жақтаудың алдыңғы бөлігінде буфер 6 бекітілген. Жеңіл автомобильдерде буферлер шанақтың басы мен аяғында бекітіледі.Жақтау лонжерондарының алдыңғы шеттерінде автомобильдің өзін тіркеп сүйреуге арналған ілмектер 5 бекітілген, ал жақтаудың артқы шетінде демпфері 4 бар тіркеу арқан ілмегі 3 орнатылған.Жоталы жақтау (15.1-сурет, б) арқалықтарымен орталық арқалықтан тұрады. Арқалықтың құбырлы, швеллерлі және қо- рапты қимасы бар. Автомобильдерде жоталы жақтау өте сирек қолданылады.Х-тәрізді жақтау (15.1 сур., в) жабық құбырлы пішінді ор- таңғы арқалықтан, сондай-ақ, алдыңғы және артқы құбырлы бөліктерден тұрады. Мұндай құрылымды жақтаулар сыйым- дылығы үлкен жеңіл автомобильдерде қолданылады.  -сурет. Автомобиль жақтауларының түрлері:а — лонжеронды: 1 — лонжерондар; 2 — траверсалар; 3 — тіркеу арқанның ілмегі; 4 — демпфер; 5 — ілмектер; 6 — буфер; б — жоталы; в — Х-тәрізді Автомобиль жақтауы барлық механизмдерді, агрегаттар мен ша- нақты бекіту негізі болып табылады. Жүк автомобильдерінің лон- жерон жақтауларының құрылымы ұқсас, және оларға қойылатын талаптар бірдей.Жақтау құрылымын КамАЗ-5320 автомобилі жақтауының мыса- лында қарастырайық (15.2 сур.). Жақтаудың негізгі бөлшектері - екі бойлық арқалықтар лонжерондар) 3 және 20. Олар өзара көлденең арқалықтармен (траверсалармен) қосылады 2, 6, 9, 10, 12, 14, 17. Көлденең арқалықтар саны автомобиль түріне байланысты.-сурет. КамАЗ-5320 автомобилінің жақтауы:1 — алдыңғы буферді бекіту кронштейні; 2 — бірінші маңдайша; 3 — оң жақ лонжерон; 4 — қозғалтқыштың алдыңғы тіреуінің кронштейні; 5 — алдыңғы белдік лонжеронының ұзартқыш ендірмесі; 6 — екінші маңдайшаның екі жар- тысы; 7 — қозғалтқыштың артқы тіреуінің кронштейні; 8 — күш агрегаты тіре- гін бекіту кронштейні; 9 — үшінші маңдайшаның екі жартысы; 10 — төртінші маңдайша; 11 — аралық белдік лонжеронының ұзартқыш ендірмесі; 12 — кү- шейткіш қиғаш тілінділері бар бесінші маңдайшаның екі жартысы; 13 — артқы белдік лонжеронының ұзартқыш ендірмесі; 14 — алтыншы маңдайша; 15 — артқы маңдайшаның қиғаш тірегі; 16 — артқы маңдайшаның күшейткіш қапта- масы; 17 — артқы маңдайша; 18 — қиғаш тірек тіліндісі; 19 — артқы маңдай- шаның қиғаш тірегінің тұтастырғышы; 20 — сол жақ лонжерон; 21 — артқы кронштейн; 22 — амортизатордың жоғарғы құлақшасын бекіту кронштейні; 23 — су радиаторын бекіту кронштейні;24 — аспаның алдыңғы кронштейні. Лонжерондар мен траверсаларды тойтармалар қосады. Жақтау- ды қатты ету үшін, траверсалар мен лонжерондар қосымша артқы арқалық қиғаш тіректермен 15 және олардың тұтастырғышымен 19, сонымен қатар, қиғаш тіліндімен 18 жалғанады. Аралық және артқы белдіктер үшін лонжерондарда арнайы ұзартқыш ендірме- лер 11 және 13 бар. Артқы арқалықты 17 күшейту үшін тартқыш- ілініс құрылғысын орнату орнында күшейткіш қаптама 16 бар.Жақтау лонжерондарында тойтармалармен аспаны 21 және 24, қозғалтқышты 4 және 7, су радиаторын 23, алдыңғы буферді 1 бекіту кронштейндерімен бекітілген. Жақтауға сондай-ақ, басқыш, қосалқы дөңгелек кронштейндері және басқалар бекітіледі. 3.Жақтаусыз автомобильдын құрылымыКөптеген жеңіл автомобильдер мен автобустар жақтаусыз орындалады. Бұл автомобильдердің салмақ түсетін конструкци- ясы шанақ болып табылады. Барлық негізгі агрегаттар жеткілікті түрде қатты болуы тиіс шанаққа тікелей бекітіледі. Агрегаттар- дың бекітілу орындарында шанақ арнайы қаттылық қаптамала- рымен күшейтіледі. Қозғалтқышты, алдыңғы аспа мен рульдік басқаруды бекіту үшін алдыңғы бөлігінде шанаққа қысқа кергіш дәнекерленеді.Артқы жетекші дөңгелектерден итеру күші алдыңғыларына аспа бөлшектері, жақтау немесе салмақ артатын шанақ арқылы, содан кейін аспа арқылы алдыңғы оське беріледі, ол өз кезегінде алдыңғы дөңгелекті жол жүріп айналуға итермелейді. 4.Тартқыш-ілініс құрылғысыБұл құрылғы тіркемелер мен автомобильдерді сүйреуге ар- налған және автомобиль жақтауының артқы маңдайшасына 6 (15.3 сур.) бекітіледі. Тартқыш-ілініс құрылысының ішінде сер- пінді элемент 4 орналасқан корпусы 5 бар. Корпус қақпақпен 13 жабылады. Ілмек өзегі 12 серпінді элемент ішіндегі қақпақтан өтеді. Элементтің екі жағынан тірек шайбалары 3 және 14 орна- тылған. Ілмек өзегі корпуста сомын 2 арқылы бекітіледі. Тартып бұраудан кейін сомын сіргеленеді. Тіркеме жетегішінің ілмектен еркін ажырауын болдырмас үшін, ол ысырмамен 11 жабылады. Ысырма жабық күйде шаппамен 7 және сіргемен бекітіледі. Сір- гелеу үшін шаппаның тесігі 8 бар. Сірге бауға 10 ілінеді. Серпін- ді элемент автомобиль қозғалған және тежелген кезде тіркеме соққыларын жұмсартады. Егер автомобиль тіркемені сүйреуге арналмаған болса, тартқыш-ілініс құрылғысыны орнына оған тек басқа автомобильді қысқа уақыт сүйреуге арналған арнайы топса- лар орнатылады. 15.3 сур. Тартқыш-ілініс құрылғысы:1 — сомын қақпағы; 2 — сомын; 3, 14 — тірек шайбалары; 4 — серпінді эле- мент; 5 — корпус; 6 — жақтаудың артқы маңдайшасы; 7 — шаппа; 8 — сүрге тесігі; 9 — шаппа осі; 10 — сүрге бауы; 11 — ысырма; 12 — ілмек; 13 — корпус қақпағы. Жақтаудың алдыңғы бөлігінде топсалар, ал кейбір автомобиль- дерде автомобильдің өзін сүйреуге арналған ілмектер бекітіледі.Жеңіл автомобильдердің де сүйреуге арналған топсалары бар. Бақылау сұрақтарыЖоталы жақтаулар құрылымының ерекшеліктерін ай- тыңыз.Автомобильдің жақтаусыз құрылымында жақтау қызметін не атқарады?Қандай жақтаулар лонжеронды деп аталады?Жоталы жақтаулар құрылысының ерекшеліктері туралы айтып беріңіз 16 т а р а у АВТОМОБИЛЬДІҢ АСПАСЫ   Аспалардың мақсаты және негізгі түрлеріАспа деп белдіктердің автомобиль жақтауымен немесе ша- нағымен серпінді байланысына арналған құрылғылар жүйесін атайды.Аспа автомобиль қозғалысы кезінде шанақ күйін реттейді, жолдың бұдырлығынан туындайтын соққыларды басады және жұмсартады, автомобиль жүрісінің жатықтығын қамтамасыз етеді. Ол динамикалық жүктемелерді азайтып, шанақ пен дөңге- лек ауытқуларының басылуын қамтамасыз етеді.Аспа бағыттауыш құрылғыдан, серпінді элементтен, сөндіргіш құрылғыдан және амортизатордан тұрады.Бағыттауыш құрылғы автомобильдің арқау жүйесіне қатысты дөңгелектердің қозғалу бағытын анықтайды.Серпінді элемент автомобильге әсер ететін динамикалық жүк- темелерді азайтады.Сөндіргіш құрылғы автомобиль шанағы мен дөңгелектерінің ауытқуын басуға көмектеседі.Амортизаторлар рессорлар ауытқуларын басу үшін қызмет етеді және шанақ пен дөңгелек ауытқуларын жылдам басуды қамтамасыз етеді.Бағыттауыш құрылғылар түрі бойынша аспалар тәуелді және тәуелсіз болып бөлінеді. Тәуелді аспада жол бұдырлығының соққысын қабылдаған бір дөңгелектің қозғалуы басқа дөңгелек- ті де қозғалтады. Тәуелсіз аспада бір дөңгелек қабылдаған соққы басқасына берілмейді, себебі әрбір дөңгелек өз бетімен қозғала- ды.Аспаның ең таралған серпінді элементтері табақты және серіп- пелі рессорлар болып табылады. Серпінді элемент ретінде сирек торсионды, пневматикалық және гидропневматикалық аспалар қолданылады. 2.Тәуелді аспаАвтомобиль жасауда ең кең таралған - рессорлық және серіп- пелі тәуелді аспалар болып табылады.ЗИЛ маркасының автомобильдері. Бұл автомобильдердің алдыңғы тәуелді аспасы ұзындығы әр түрлі табақтар жинағынан жиналған, екі бойлық жартылай эллипстік рессорлардан тұрады. Табақтар Т-тәрізді қималы және пакетте бүйір қозғалудың алдын алатын қамыттармен 3 (16.1 сур.) бекітіледі. Бойлық қозғалудан табақтар ортаңғы бөлігіндегі екі арнайы қысқышпен ұсталады. Рессорларға екі басқыш 6 арқылы алдыңғы белдік 9 арқалығы ілінеді. Басқыш астына қаптама 5 салынады. Рессордың алдыңғы шетінде түпкі табаққа 11 бұрандамалар 1 мен басқыш 2 арқылы қаптама құлақша 23 бекітіледі. Құлақшаға болат төлке 19 престе- леді. Құлақша сұққы 26 арқылы рессордың алдыңғы кронштей- німен 25 қосылады. Кронштейндерде сұққылар бекіткіш танап- тармен 21 ұсталады. Құлақша төлкесі мен сұққы тозуды азайту үшін, консистентті майлаумен майланады. Майлаудың өтуі үшін сұққыларда арналар орындалған, оларға пресс-майсауыттар 24 қыстырылған. Майлау ағып кетуден манжеталармен 20 ұсталады. Рессорлар пішіні жартылай эллипстік болғандықтан, жүкте- ме кезінде олар түзуленіп, ұзындығы ұлғаяды. Ұзындығы үнемі өзгеріп, және жол бұдырымен қозғалған кезде - ұлғайып немесе азайып отырады. Ұзындығы рессорлардың артқы шеттері құбыл-малы болып орындалуына байланысты.Рессорлардың артқы кронштейні 13 айыр тәрізді жасалған. Оның жақтарының арасында сұққыларда 14 шойын сухарьлар орнатылған 15. Түпкі табақтардың 11 артқы шеттеріне тойтарма- лармен рессор болатынан жасалған қаптамалар 12 бекітілген. Бұл қаптамаларға кронштейндер сухарьлары сүйенеді. Кронштейндер жақтары 13 астынан болат төлкелер 17 кигізілген тартқыш бұран- далармен 18 бекітіледі. Екінші түпкі табақ (түп асты) шеті төмен иілген. Сухарьдан төлкеге 17 дейінгі қашықтық қаптама 12 жа- зықтығынан бастап екінші түпкі табақтың иілген бөлігінің ұшына дейін есептегенде, рессордың артқы шеттерінің қалыңдығынан аз. Ол қатты майысу кезінде рессордың кронштейннен шығуына жол бермеу үшін қажет.Асыра жүктеу кезінде рессорлардың қысылуын шектеу үшін резеңке буферлер 4 қызмет етеді. Олар жақтау лонжеронында не- месе лонжеронда және рессораның өзінде орнатылуы мүмкін.Аспаның гидравликалық амортизаторлары 10 бар. Амортиза- тордың төменгі кронштейні 7 алдыңғы белдік аралығында 9, ал үстіңгі кронштейн 27 - жақтау лонжеронында бекітілген.Жүкпен және жүксіз жүру кезінде рессорға түсетін жүктеме- дегі айырмашылық үлкен болатын жүк автомобильдерінде негізгі рессор үстінен орналастырып, қосымша рессорларды (рессор- жастанғы) да қолданады.Артқы тәуелді аспа рессорлар құрылымы мен олардың жақта- умен қосылуы бойынша алдыңғыдан ерекшеленбейді. Қосымша рессорлар негізгі басқышпен бірге қаптама арқылы артқы белдік картеріне бекітіледі. Басқыш астына қосымша рессор үстіне қап- тама салынады. Қосымша рессора шеттері кронштейндер астын- да орналасады, алайда, қосымша рессор олармен ешқандай қо- сымша байланыспайды.                   -сурет. ЗИЛ автомобильдерінің алдыңғы тәуелді аспасы:1 — құлақша бұрандамасы; 2 — құлақша басқышы; 3 — қамыт; 4 — рессор буфері; 5 — қаптама; 6 — басқыш; 7 — амортизатордың төменгі және жоғарғы кронштейндері; 8 — аралық төсем; 9 — ал- дыңғы белдік арқалығы; 10 — амортизатор; 11 — түпкі табақ; 12 — түпкі табақ жүктемесі; 13 — рессордың артқы кронштейні; 14, 26 — сұққылар; 15 — сухарь; 16 — ішпек; 17 — төлке; 18 — тартпа- лы бұрандама; 19 — құлақшаның төлкесі; 20 — манжета; 21 — тоқтатқыш танап; 22 — құлақша төсемі; 23 — рессор құлақшасы; 24 — майсауыт; 25 — алдыңғы рессор кронштейні. Бос автомобиль қозғалған кезде тек негізгі рессор жұмыс істейді. Қосымша рессор конналары кронштейндермен жапаспай- ды. Автомобильді жүктеу кезінде негізгі рессор түзуленеді, және жақтау кронштейндермен жұмысқа кірісетін қосымша рессорға жатады.Рессорлар жұмысында механикалық және қажулық тозуға әке- летін табақ аралық үйкеліс пайда болады. Оның салдарын ішінара жою үшін рессор табақтарын мерзімді түрде графит майлаумен майлап отыру қажет. Табақ рессорлардың негізгі артықшылығы-құрылымы мен қызмет көрсетудің қарапайымдылығы, кемшілік- тері - салмақ ауырлығы және пайдалану мерзімінің ұзақ еместігі. ГАЗ-3307 автомобилі және ПАЗ автобусы. ГАЗ-3307, со- нымен қатар, ПАЗ автобустарындағы алдыңғы аспа құрылымы ұқсас болып табылады. Айырмашылығы - рессорды аспаға асу тәсілінде. Бұл автомобильдерде жақтауда тойтармалар арқылы алмалы қақпақтары 13 және 7 бар, алдыңғы 15 және артқы 6 крон- штейндер бекітілген (16.2 сур.). Рессордың түпкі табақтарының 8 конналары үстіне қарай иілген. Екінші түпкі табақ конналарытөмен иілген.Түпкі табақтар конналарында арнайы тостағандар бекітілген. Тостағандарға жоғарғы 11 және төменгі 12 тіреулер болып табы- латын резеңке жастықтар салынады. Резеңке жастықтар рессор- лар конналарымен бірге кронштейндерде қақпақтармен 13 және 7 қысылады. Резеңке жастықтарды кронштейндерге дұрыс орнату үшін қақпақтар кронштейндерге алдын ала жымқырылуы және түзуленген рессорда, ауытқусыз, бұрандамалармен бекітілуі тиіс. Рессордың алдыңғы кронштейнінде арнайы ұяларға рессор- дың бойлық қозғалуынан күшті қабылдайтын және оның алға жылжуына кедергі жасайтын қосымша резеңке тіреу 14 орнаты- лады. Майысу кезінде рессор ұзындығының өзгеруі артқы конна- ның жылжуы есебінен болады. Жүктеме артқа кезде рессордың майысуы негізгі 4 және қосымша буфермен 5 шектеледі. Бүйір қозғалудан рессор табақтары қамыттармен, ал бойлық жылжу- дан - құрастыру кезінде барлық табақтар бекітілетін бейтарап бұрандамамен ұсталады. Рессорлар алдыңғы ось арқалығына 10 басқышпен 9 бекітіледі. Аспаның сондай-ақ, қосарланған әрекетететін гидравликалық телескоптық амортизаторлары 3 бар.ГАЗ-3307 автомобилінің артқы рессорлары алдыңғылары тәрізді жасалған, алайда олардың қосымша рессорлары (рессор- жастанғылары) бар. Олардың қызметі мен тағайындалуы бұрын сипатталған, ЗИЛ автомобильдерінің рессорларынан ерекшелен- бейді.ПАЗ-3205 автобусының артқы белдігі бір жартылай эллип- стік рессорларында асылып қойылады. Өз құрылғысымен олар алдыңғы рессортарымен ұқсас, бірақ сонымен қатар айнымалы қаттылықты 3 түзететін серіппелері бар (сурет 16.3). Артқы бел-  сур. ГАЗ-3307 автомобилінің алдыңғы тәуелді аспасы:1 — амортизаторды бекіту сұққысы; 2 — төлке; 3 — амортизатор; 4 — негізгі буфер; 5 — қосымша буфер; 6, 15 — артқы және алдыңғы кронштейндер; 7, 13 — артқы және алдыңғы кронштейн қақпақтары; 8 — рессор; 9 — басқыш; 10 - ал- дыңғы ось арқалығы; 11,12 — жоғарғы эәне төменгі тіреулер; 14 — тірегіш  сур. ПАЗ-3205 автобусының артқы аспасы:1 — алдыңғы кронштейн; 2 — жоғарғы жастық; 3 — түзетуші серіппе; 4 — қаптама; 5 — артқы белдік; 6 — амортизаторды бекіту сұққысы; 7 — амортизатор төлкесі; 8 — амортизатор арқалығы; 9 — амортизатор; 10 — артқы кронштейн; 11 — басқыш; 12 - басқыш төсемі; 13 — рессорлар; 14 — кронштейн қақпағы; 15 — төменгі жастық; 16 — тірек. дігі рессорлардан жоғары орналасып, асылмалы баспалдақтың 11 рессорларымен баспалдақ төсем 12 арқылы қосылады. Бүйірлік жылжудан парақтар төрт қамытпеп, ал бойлық жылжудан – орта- лық бұрандамамен ұсталынады.«ГАЗель» маркалы автомобильдер. Алдыңғы аспа (16.4 сур.) рессорлардан 6 және екі жақты әрекет ететін гидравликалық амортизаторлардан 3 тұрады. Рессорды жақтаумен жалғау үшін жақтауда тойтармалармен рессордың алдыңғы 1 және артқы 10 шетінің кронштейндері бекітілген. Артқы кронштейнде бұран- дама 19 арқылы резеңке-металл топсаға 18 екі шығыршық 11 ілінген. Түпкі табақтардың екі шетінен иілген құлақшалары бар, оларға топсалар 18 престеледі. Екінші түпкі табақтың да алдыңғы түпкі табақ құлақшаларын, алайда тек рессордың алдыңғы шеті үшін қамтитын иілген құлақшалары бар. Екінші түпкі табақтың артқы шеті түзу. Рессордың алдыңғы шеті бұрандамамен 19 (16.4 сур., А-А қар.) кронштейнмен 1 қосылады, ал артқы шеті шығы- ршыққа 11 ілінген (16.4 сур., Б-Б қар.). Амортизаторды бекітудің алдыңғы осінің жүрісі қаптамамен 7 және кронштейнде 5 бекітіл- ген қысудың резеңке рессорымен 9 шектеледі. Рессордың ортаңғы бөлігі 6 басқыш 12 арқылы алдыңғы ось аралығына 13 бекітіледі. Жүктеме кезінде рессор ұзындығының өзгеруі шығыршықтың 11 тербелуі есебінен іске асырылады.-сурет. «ГАЗель» маркалы автомобильдердің алдыңғы тәуелді аспасы1, 4, 5, 10 — кронштейндер; 2 — жақтау лонжероны; 3 — амортизатор; 6 — рессор; 7 — қаптама; 8 — тостаған; 9 — қысудың резеңке рессоры; 11 — шығыршық; 12 — басқыш; 13 — арқалық; 14 — сомын; 15 — сұққы; 16 —резеңке төлкелер; 17, 20, 21 — шайбалар; 18 — резеңке-металл топсалар;19 — бұрандама Артқы аспа негізгі рессордан, қосымша рессордан және екі жақты әрекет ететін гидравликалық телескоптық амортизатор- дан тұрады. Жоғарғы түпкі табақтар құлақшалары резеңке-ме- талл төлкелерді престеу үшін иілген болып келеді. Екінші түпкі табақ еркіндеу түрде рессордың алдыңғы шетінің құлақшасын ғана қамтиды. Бұл табақтың артқы шеті түзу. Автомобиль жақта- уына кронштейндер бекітілген. Алдыңғы кронштейнге бұранда- ма арқылы топсалы түрде рессордың алдыңғы шеті қосылады. Артқы кронштейнге топсалы түрде бұрандамамен шығыршық қосылады. Резеңке-металл топса арқылы шығыршықтың екінші иығына рессордың артқы шеті қосылады.«ГАЗель» маркалы автобустардың артқы аспасы жеке негізгі рессорды, екі жақты әрекет ететін амортизаторды және резең- ке қысу рессорын қамтиды. Бұл аспаның ерекшелігі - жұмысқа қосылатын және жүктелген күйдегі микроавтобустың қозғалыс бірқалыптылығын қамтамасыз ететін резеңке қысу рессорының болуында. Резеңке қысу рессоры кронштейнге бұрандамамен кер- гіш төлке мен шайба арқылы бекітіледі.Қосымша рессор бірнеше табақтан жиналады және негізгі басқышпен бірге белдікке рессор жастығы арқылы бекітіледі. Қо- сымша және негізгі рессор арасында төсем, ал қосымша рессор үстінде басқыш астына қаптама салынады. Қосымша рессор шет--сурет. Автономды шанақ-фургоны бар автомобильдің артқы аспа тұрақтандырғышын орнату1, 2, 11 — кронштейндер; 3 — шығыршық жақтары; 4, 12 — резеңке төл- келер; 5 — штанга; 6 — сомын; 7 — шайба; 8 — құрсау; 9 — металл төлке; 10 — бұрандама, 13 — жартылай ось қабы. тері кронштейндер жастықтарының астында орналастырылады. Бос немесе ішінара жүктелген автомобиль қозғалуы кезінде қо- сымша рессор жұмыс істемейді. Ол жұмысқа автомобиль толық жүктелген кезде ғана қосылады.Қалған бөлігінде құрылымы, жақтаумен қосылуы мен жұмысы басқа автомобильдерге ұқсас.Автономды шанақ-фургоны бар «ГАЗель» автомобилінің артқы аспасының көлденең тұрақтылығын жоғарылату үшін тұрақтандырғышы бар (16.5 сур.). Ол шығыршық 3 жағының көзіне өткізілген резеңке төлкелерге 4 орнатылатын штангадан 5 тұрады. Шығыршықтар сомынды 6 бұрандамалар 10 және металл төлкелер 9 арқылы топсалы түрде бұрандамалармен жақтаудың 1 кронштейндеріне бекітілетін кронштейндермен 2 қосылған. Штанга 5 конналары резеңке төлкелер 12 арқылы топсалы түрде кронштейндермен 12 қосылады.-сурет. «Волга» автомобилінің артқы аспасы:1 — қамыт; 2 — тойтарма; 3 — қамыт пластинасы; 4 — үшінші табақ; 5, 6 — төсемдер; 7 — рессордың екінші табағы; 8 — түпкі табақ; 9 — қо- сымша буфер; 10 — буфер; 11 — рессор төсемі; 12 — басқыш; 13 — орта- лық бұрандама; 14 — резеңке жастықтар; 15 — құрсаулар; 16 — шығыр- шық; 17 — сұққы; 18 — кронштейн Тұрақтандырғыш жиектеме қиғаштау болған жағдайда неме- се дөңгелектердің біреуі жолдың кедергісіне тап болған жағдайда жұмыс істейді. Тұрақтандырғыш жолағы 5 бір уақытта бұралған, бірақ ол серіппелі болаттан жасалғандықтан, оның бұралуға бай- ланысты төзімділігі автомобильдің артқы осінің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.«Волга» автомобилі. Бұл көліктің артқы аспасы екі жалғыз жапырақты серіппелерден және гидравликалық қосарлы теле- скоптық амортизаторлардан тұрады (16.6-сурет). Автомобильдің артқы серіппелері асимметриялық болып табылады. Беттер ор- таңғы болтты 13 бойлай қозғалысқа келтіреді. Бүйірлік қозғалы- стардан беттер 1-ші тұтқа арқылы ұсталады. Үшінші параққа 2 перфоратор 3-платформамен бекітіледі. Тұтқаның ұштары осы пластинаға арнайы слотқа бекітілген. Алғашқы үш жапырақты серіппелер арасында полиэтилен тығыздауыштарының шеттерін- де орнатылады, беттердің дыбысын жояды және олардың берік- тігін арттырады. Түпкі беттердің ұштары кронштейнге 18 бекиді және сырғу арқылы саусақтармен 18 сырғыма байланған құлақ- шалары бар. Артқы көпірге жалғау үшін екі жағында резеңке жа- стықшалар, 14 серіппелермен, 11-ші аралықта, резеңке жастық- шалар орналастырылған. Жазғы қысу буфермен 10 және қосымша буфермен шектеледі.Рессордың алдыңғы бөлігінің корпус қабырғасының лонжеро- ны үшін кронштейн бекітіліп, ол сырғыманың беткі бөлігінде ре- зеңке тетікпен артқы жақтан тоқтатылады. Алдыңғы және артқы құлақшаларда серіппелер резеңке тығыздағыштарды басады. Рес- сор құлақшалары кронштейнге бекітіледі және оның өзара бай- ланысы болттар мен бұрандалар арқылы жасалады. Бұрандалар астында бөлгіш шайба салынған. 3.Жеңіл автокөліктің алдыңғы дөңгелектерінің тәуелсіз аспасыТәуелсіз аспаның артықшылығы - бұл екінші дөңгелектегі бір дөңгелектегі жолдың біркелкілігінен өтетін жолдың қабылданба- уы көрінбейді, өйткені алдыңғы осьте жалпы сәуле жоқ.Автокөліктердің алдыңғы дөңгелектері тәуелсіз бұрылыс іл- мекке немесе түпкілікті емес ілмекке ие болуы мүмкін.Дөңгелектің шкворлы тәуелсіз аспасы төменде көрсетілген. Автокөліктің артқы жағында 3 (16.7-сурет, а) алдыңғы осьтің 4 шамы бекітіледі, ол тірекпен қосылған жоғарғы 2 және төменгі 5 тұтқаға бекітіледі 1. Тірек көзінде 7 білікше 8 болады. Төменгі қарудың тіреу алаңына 6 серіппелі рессор орнатылған.Тәуелсіз ілмек жағдайында (16.7-сурет, б) алдыңғы осьтің білі- гіне шарнирлі байланыс арқылы ілінген 2 және 5 төменгі көтер- гіштер болады. Бұрандалар 10 бағанмен аяқталады, олардың бас жақтары шарлы сипатқа ие. Баған 11 бұрылыспен бірлесе орын-             -сурет. Доңғалақтардың тәуелсіз ілмегінің сызбасыа — шкворлы аспа; б — шкворсыз аспа; 1, 10 — бағандар; 2 — жоғарғы тұтқа; 3 — жиектеуіш; 4 — алдығы ось білігі; 5 — төменгі тұтқалар; 6 — серіппелі рессорлар; 7 — шкворень; 8 — бұрылысты цапфа; 9, 12 — шарлы жазықтықтар; 11 — бұрылыс түйінідалады. Дөңгелектердің айналуы 9 және 12 беттердің айналасына айналдыру арқылы жүзеге асырылады. Шкворлы аспа жағдайын- да тіреудің ілмектерінде жұмыс істейтін бөлшектер неғұрлым аз мөлшерде жұмыс істейді және аз күш жұмсайды.«Волга» автокөлігінің алдыңғы доңғалаұтарының шквор- лы тәуелсіз аспасы. Жиектеменің 13 көлденең білігіне бекітіл- ген алдыңғы осьтің білігінде, саусақшаның көмегімен төменгі тұтқалар (16.8-суретті қараңыз) орнатылған. Дәл осы білікте шар- нирлі түрде аспаның жоғарғы тұтқалары 7 да орналастырылған. Жоғарғы және төменгі тұтқалар бағанмен 6 бекітіледі. Бағанның шкворняны 4 бұрылыс түйінімен 3 байланыстырып отыруға ар- налған екі құлақшасы бар. Бұрылыс құлақшасы мен бағанның жоғарғы құлақшасының арасында тірек шарнирлі подшипник 5 орнатылған. Шкворняның бұрылыс түйінінде орналасуы стопор- лы штифт 18 арқылы жүргізіледі. Аспаның төменгі тұтқаларында серіппелі рессордың тірек ұяшығы 16 бұрандалар арқылы беки- ді. Ұяшықтың алға қарай шығып тұратын бөлігінде тұрақтанды- рғыштың бағанын кузовтың көлденгеің тұрақтылығын тұрақтын- дыратын саңылау бар. Серіппенің ішінде екіжақты әрекет ететін гидравликалық амортизатор 9 бар. Амортизатордың төменгі жақ басы саусақшаның 19 көмегімен тірек ұяшығына 16 бекітіледі. Амортизатор штогы жастықшаның 10 көмегімен аспаның жоғарғы тұтқаларымен байланыста болады. Серіппенің сығымда- луын шектеу үшін және оны наклептің тозуына әкеліп соға- тын тармақаралық соққылардан қорғау үшін төменгі тұтқаларға сығымдау барысы 17 буфері орнатылған. Жоғарғы тұтқаларда серіппенің созылып кетуін шектейтін беру жолының буфері бар. Бұрылыс түйініндегі 3 доңғалақтардың ступицасы екі роликті ко-                  -сурет. Автокөліктің алдыңғы кесінді көпірі:1 — стопорлы шайба; 2 — ступица; 3 — бұрылыс түйіні; 4 — шкворень; 5 — тірек шарикті подшипник; 6 — баған; 7 — жоғарғы тұтқа; 8 — беру жолының буфері; 9 — амортизатор; 10 — амортизатордың жоғарғы беку орнының жастықшасы; 11 — реттеуші төсем; 12 — кронштейн; 13 — жиек- теменің көлденең білігі; 14 — алдыңғы көпірдің білігі; 15 — төменгі тұтқа- лар; 16 — серіппенің тірек ұяшығы; 17 — сығымдау жолының буфері;18—стопорлы штифт; 19 — амортизатордың төменгі беку орнының саусақ- шасы; 20 — бағанның төменгі шарнирі. нус тәрізді подшипниктерге бекітілген. Подшипниктердің тартпа- сы стопорлы шайба 1 арқылы реттеледі.Тұтқалардың құлақшаларының тозуын және осьтердің то- зуын азайту үшін құлақшаларға резеңке және ашу тығындары бекітіледі.Бұрылыс түйіні. Алдыңғы дөңгелектерді айналдыруға қа- жетті күшті азайту үшін 17(16.9-сурет) және стенд корпус пин- касымен 13 сөре көздеріне орнатылған инелі мойынтіректер арқылы 13 қосылады. Олар кірпіктермен кірленуден қорғалған. Істік штифтің 12үстіңгі жағындағы жартылай дөңгелек А жазық арқылы бекітіледі. 11 шарикті мойынтірек бағанасы колонна- ның жоғарғы шұңқыры мен 10-шы мөрмен ластанудан қорғалған бұрылыс муфтасының арасында орнатылған.  -сурет. Бұрылыс түйіні және алдыңғы доңғалақ ступицасы:1 — ступица қақпағы; 2 — бұранда; 3 — стопорлы шайба; 4 және 6 — сы- ртқы және ішкі роликті подшипник; 5 — ступица; 7 — манжет; 8 — инелі подшипник; 9 — резеңкеден жасалған тығындауыш сақина; 10 — тірек под- шипнигінің тығыздауышы; 11 — тірек шарикті подшипник; 12 — стопорлы штифт; 13 — шкворень; 14 — реттеуіш шайба; 15 — май шағылыстырғыш; 16 — тірек шайба; 17 — бұрылыс түйіні; А — штифт лыскасы; Б — кілт лыскасы Алдыңғы дөңгелектің 5 шоғыры 4 және 6 радиалды-тартқыш роликті роликті мойынтіректерге айналады. Бұл мойынтірек- терді бекіткіш 2 шайбамен реттелетін гайкамен реттеледі. Реттеу аяқталғаннан кейін гайка сорғышпен тігілген және қалпақшамен 1 жабылады.Көлденең тұрақтылық тұрақтандырғыштары. Жай- лылықты арттыру үшін автомобильдің жиектемесі өте жұмсақ болуы керек. Дегенмен, сызықты қозғалыстағы осындай жиекте- мемен дене айналады және жиі кезекпен қозғалғанда, көлденең ауытқулар орын алады. Көптеген жолаушылар вагондарының жұмсақ жиектеме қолданудың зиянды салдарын азайту үшін бүй- ірлік тұрақтылықты тұрақтандырғыштар бар.Тұрақтандырғыштың негізгі бөлігі көктемгі болаттан жаса- лынған доға тәрізді таяқ 5 (16.10-сурет). Тор 1 резеңке таяқша- лардың көмегімен 1 торға орнатылып, бұрандамен бекітіледі. 3. Ол көліктің артқы панелінің ішкі бөлігіне бекітіледі. Штанганың шетінде 5 тірек бар, оған 10 тірек қосылды. Резеңке жастықтары 6 және 11 палубық көздерінің екі жағына және төменгі аспа колон- каларындағы көктемгі реттегіштегі тіреуішке орналастырылған. Резеңке жастықтары шыныаяқтармен қорғалған және бұранда- лармен 8 бекітілген. -сурет. Алдыңғы аспа тұрақтандырғышы:1 — обойма; 2 — резеңке тығын; 3 — тетік; 4, 15 — кронштейндер; 5 — штанга;6 және 11 — жоғарғы және төменгі резеңке жастықшалар; 7 — ұяшық; 8, 16 — бұрандалар; 9 — аспа ені; 10 — баған; 12 — алдыңғы аспа созғышы; 13 — бук- сирлі қысқыш; 14 — контргайка Аспаның көлденең бөлігінде 9 созу бөлігі 12 орнатылған, ол буксирлі жалғағышқа 13 біріктіріледі. Созу бөлігі буксирлі жалғағышпен бірге бұрандасы 16 бар кронштейн 15 және қарсы бұрандамен 14 бекиді.Көліктің сызықты түзу қозғалысы және доңғалақтардың бір мезгілде көтерілуі немесе түсіруі кезінде, штанга 4 кронштейнде еркін айналмайды, және ешқандай әсер ете жақшаға еркін әсер ете алмайды.Автокөлікті айтарлықтай жылдамдықпен айналдырған кез- де, оған орталықтан әсер ететін бұрылыс күштері болады, олар денені кері бағытта бұрылуға тырысады. Осылайша, бір доңға- лақ аспа кронштейнімен бірге денеге жақындайды, ал екіншісі жойылады және штанганың бұрылуы жүзеге асырылады. Штан- га тарапынан көрсетілетін қарсылық төзімділік дене жағдайын тұрақтандырады.Дәл осындай құбылыс, бірақ аз дәрежеде дөңгелектердің біре- уі жолдың біркелкі емес болған жағдайда, тікелей дөңгелекті қозғалыс кезінде байқалады.дороги 4.Алдыңғы жетек доңғалақтардың тәуелсіз аспаларыАлдыңғы жетекші және басқарылатын дөңгелектері бар ав- токөліктер тәуелсіз қозғалтқышқа ие, оған мыналар кіреді:гидравликалық телескоптық амортизаторлар;рессормен жанасып жататын спиральды цилиндрлі серіппе- лер;төменгі көлденең тетіктер;кеңейтулер;автомобиль корпусының бүйірлік тұрақтылығын тұрақтан- дырғыштар.Алдыңғы жетекші дөңгелектердің жетегі 10 жетекші білігіне -сурет. Алдыңғы доңғалақ жетегі:1 — жартылай осьті алтықырдың стопорлы сақинасы; 2 — ішкі шарнир корпу- сы; 3 — сепаратор; 4 — шарик; 5 — ойық; 6 — сыртқы қамыт; 7 — ішкі шарнир бекіткіші; 8 — қорғаныш қабы; 9 — ішкі қамыт; 10 — доңғалақ жетегінің білігі; 11 — стопорлы сақина; 12 — сыртқы шарнир корпусы (сурет 16.11) және тең бұрыштық жылдамдықпен екі ілгегіден тұрады. Әрбір топсаның 2 және 12 корпусы, сепараторлар 3 және 5 торы бар, онда алты алдыңғы қатарлы шарлар қалақтарға орна- ластырылады, корпуста және корпуста сыртқы карданда радиал- ды түрде жасалады. Бұл басқарылатын дөңгелектердің айналуын 42 ° бұрышпен қамтамасыз ету үшін қажет. Сыртқы әмбебап түй- істің 12 корпусы алдыңғы доңғалақтың шоғырсысы бекітілген және гайкамен бекітілген хвостовикке ие. Ішкі топсаның сыртқы бөлігінен ерекшеленеді, бұл оның корпусындағы 4 шарларға 4 ка- навкалары және 5 торы тік және радиалды емес, сыртқы жағынан сияқты, карданың бөліктері бойлық бағытта қозғалуға мүмкін- дік береді. Алдыңғы подвеска және қуат агрессоры осцилляция кезінде дөңгелектің дифференциалды және дөңгелегі арасын- дағы қашықтықты өзгерту қажет. Топсаның бөліктері ШРУС-4 майлағышымен майланады, ол корпустың ішіне салынған және қорғаныс қақпақтарға бекітіледі.Телескопиялық гидравликалық амортизатор бағаны. Тәу- елсіз аспаның негізгі бөлігі баған 7 болып табылады (16.12-сурет). Тіректің төменгі бөлігі жоғарғы болттың айналмалы саңылауына 16 беки отырып, айналып тұратын түйін 8 арқылы жалғасатын дөңгелекке ұштасады ал тетіктің өзі эксцентристік сипаттағы бел- деуден тұрады. Осы тетікті айналдыру арқылы алдыңғы доңға- лақтардың теңсіздігін түзеу жүзеге асырылады. Телескопиялық бағанда цилиндрлі серіппе 5 орнатылған, оның төменгі басы төменгі тірек ұяшыққа 6 бекиді. Серіппенің жоғарғы жақ бөлі- гі ұяшықтар арқылы аспа бағанының 1 жоғарғы тіреуіне сүйе- неді және сырғанау подшипнигімен 2 байланыста болады. Баған штогының жоғарғы жақ бөлігінде пенополиуританнан жасаоған сығысмдау барысының буфері 3 бар. Бағанның жоғарғы тіре- уі кузовтың шашпасының бағанына бекітіледі және өзінің май- ысқақтығының арқасында бағанның жүру кезінде аспаға қарай тербелуін қамтамасыз етеді және жоғары жиілікті тербелістерді сөндіріп отырады. Сырғанау подшипнигі 2 бағанға басқарылатын доңғалақтармен бірге бұрылуға мүмкіндік береді. Доңғалақты ступицасы ашық радиалды тіреу шарикті подшип- нигіне 13 бекітіледі. Подшипниктің сыртқы ойығы бұрандамен сыртқы шарнирдің 14 корпусының шлицті басында тартылады. Ступица подшипнигі реттеуге келмейді.Бұрылыс түйінінің төменгі жағында шарлы шарнир 11 бар,                   -сурет. Бұрылыс түй- іні және доңғалақ ступи- цасымен бір жинақталған алдыңғы аспаның телеско- пиялық бағаны:1 — аспа бағанының жоғарғы тіреуі; 2 — сырғанау подшип- нигі; 3 — сырғанау жолының буфері; 4 — қорғаныс қабы; 5— аспа серіппесі; 6 — серіп- пенің төменгі тіреу бөлігі; -сурет. Алдыңғы сол жақ доңғалақтың сол аспасы:1 — аспаның телескопиялық бағаны; 2 — тұтқаның тартпасы; 3 — тарт- паның резеңке жастықшалары; 4 — тартпаны бекітуге арналған сыртқы бұранда; 5 — тартпаны бекіту кронштейні; 6 — тұрақтандырғыш штанга- сын бекіту кронштейні; 7 — жиектеме; 8 — аспа тұтқасын бекіту кронштей- ні; 9 — тұрақтандырғыш штангасы; 10 — баған; 11 — аспа тұтқасы; 12 — шарлы шарнир; 13 — бұрылыс түйіні; ол аспаның көлденең төменгі тұтқасымен 9 бекітілуге арналған. Бұл тұтқаның екінші жақ басы кронштейнмен 8 және автомо- биль жиектемесімен 7 біріккен (16.13-сурет). Ауырлық және те- жеу күштері тұтқаның көлденең тартпаларымен 2 қабылданады. Бұл тартпалар тетіктермен бірге өзара бірігіп, аспаның көлденең тұтқаларымен 11 біріктіріледі және аспаның резеңке жастықша- ларының 3 көмегімен жиектеменің кронштейндеріне 5 қосылады. Көлденең тартпалар бұрандалармен 4 бекиді, олардың жұмысына байланысты бұрылыс осінің көлденең иілуі ретке келтіріледі.Тартпаларды дұрыс орнату үшін арнайы белгілер салынған. Оларды аспа тұтқасындағы белгілермен алмастырып отыру қа- жет.Көлденең тұрақтылық тұрақтандырғышы. Кузов тұрақтан- дырғышы таяқшадан 9 (16,13-суретті қараңыз), қисық бағанға тірелетін тірек 11 тіректер арқылы қосылған 10. Резеңке тығын- дардың есебінен қисықтар орнына келтіріледі. Штанга 9 жиекте- -сурет. Алдыңғы доңға- лақтардың телескопиялық бағаны:1 — корпус бұрандасы; 2 — сальник;3 — штоктың бағыттаушы тығыны; 4 — аспа серіппесінің төменгі тірек ұяшығы; 5 — баған корпусы; 6 — ци- линдр; 7 — беру буфері; 8 — беру бу- ферінің тіреуі; 9 — шток; 10 — өткізу қақпағының серіппесі; 11 — өткізу қақпағының тарелкасы; 12 — поршень; 13 — беру қақпағының дискілері; 14 — беру қақпағының тарелкасы; 15 — беру қақпағының серіппесі; 16 — бұранда; 17 — сығымдау қақпағының ойығы; 18 — сығымдау қақпағының тарелкасы; 19 — сығымдау қақпағы-ның дискілері. меге 7 кронштейндер 6 арқылы бекиді. Кронштейндердің ішіне резеңке тығындар салынады.Көлденең орнықтылық ста- билизаторының жұмысы тор- син қағидасында негізделген. Қарнақ бұрау кедергісі иіл- ген көшелер мен жолдарда бұру кезінде тұрақты қалыпты қамтамасыз етеді, сондай-ақ тегіс емес жолдарда шанақтың теңселуін азайтады.Алдыңғы дөңгелектер ас- пасының телескопиялық ті- реуі. Тіреу аспаның серіппелі рессорының төменгі тіреу ай- шанағы 4 бар корпустан 5 (16.14-сурет) тұрады. Корпус сомынмен 1 жабылады. Тіреу соташығы 9 бағыттаушы төл- ке 3 мен тығыздама 2 арқылыөтеді. Тіреу соташығына қайтарым буфері 8 мен қайтарым бу- ферінің 7 тірегі бекітілген. Телескопиялық тіреудің ішіне аспаның тербелісін өшіру үшін екі жақты әрекеттің телескопиялық гидрав- ликалық амортизаторы құрастырылған. 5.Алдыңғы доңғалақтары жетекші автокөліктердің артқы доңғалақтарының тәуелсіз аспасыАлдыңғы жетекші дөңгелектері бар автомобильдерде артқы подвеска бойлық, қатаң қосылған тетіктерден тәуелсіз орындала-  -сурет. Артқы оң жақ доңғалақтың тәуелсіз аспасы:1 — кронштейн; 2 — тұтқа біріктіргіші; 3 — амортизатор; 4 — аспа серіппесі; 5 — оқшауландырғыш жастықша; 6 — сығымдау барысы буфері; 7 — тіреу ұяшығы аспа серіппелері; 8 — аспа иінтірегі; 9 — резеңке- металл топсасы ды. Суспензия серіппелер мен екі жақты әрекеттердің гидравли- калық амортизаторларымен жабдықталған. Кузов лонжеронына оң жақ аспаның тұтқаларына арналған кронштейн 1 (16.15-сурет) бекітілген. Сол жақ аспаның тұтқасына арналған кронштейн лон- жеронға тетіктердің көмегімен бекиді. Аспаның көлденең тұтқа- лары 8 тұрбашалы қиылыс түрінде жасалған және бір-бірімен жалғағыш 2 бөлік арқылы қосылып тұр. Осы тетіктерінің артын- дағы тоқтата тұру табақшаларды 7 қолдау дөңгелегі арка дәне- керленген жоғарғы қолдау шүберектерді 5 оқшаулағыш арқылы жалғасатын арқалар 4 жоғарғы ұшы серіппелер дәнекерленген. қысу көктемгі 4 түтік қолын 8 амортизаторлар 3 6. prіsoedіnenіya төменгі соңы қысу буферімен шектелген және дәнекерленген. резеңке жастығы арқылы қор тоқтата тұру дөңгелегі арка, және резеңке тіреуішінің Втулки арқылы тұтқаны қосылған төменгі соңына дәнекерленген кронштейн қосылған. тетіктерінің 8 фла- нецтер артқы дөңгелегі хаб болттар осіне қосылды ернемектер, дәнекерленген отыр. Құрылғының осі екі роликті мойынтіректер- мен бекітіледі. Реттеуден кейін подшипниктер кесінді тетікпен бекітіледі, подшипниктердің тартылуын реттеу аяқталғаннан кей- ін шплиттеледі. 6.Үш өсті автомобильдердің артқы белдіктерінің теңгергіш аспасыЕгер автомобильдің екі артқы жетекші белдігі болса, онда қа- рапайым рессорларда рамаға әрбір белдікті жеке-жеке ілуге бол- майды, өйткені тегіс емес жолдар бойынша қозғалыс, арықтар мен жыралардан өткен кезінде жүктеме тек бір белдікке берілуі  -сурет. Автокөліктің артқы аспасы:1 — ортаңғы көпір рессорын орнату кронштейні; 2 — артқы рессор тірегінің тармағы; 3 — артқы рессорлар; 4 — қамыт; 5 — артқы аспаның сол жақ кронштейні; 6 — стремянка бұрандасы; 7 — рессор накладкасы; 8 — рессор стремянкасы 9, 11— реактивті штангалар; 10 — артқы көпір; 12— рессор башмағы; 13 — жоғарғы реактивті штанга кронштейні; 14 — теңестіру осінің қақпағы; 15 — тұншықтырғыш;16 — тартпалы тетік; 17 — башмақ тығыны; 18 — башмақтың тірек сақи- насы; 19 — теңестіруші аспаның сальнигі; 20 — сақина; 21 — сальник; 22 — артқы аспа стяжкасы; 23 — ортаңғы көпір; 24 — жоғарғы реактивті штанганың кронштейні; 25 — ортаңғы көпірдің төменгі реактивті штангасының кронштейні мүмкін. Бұл осы белдіктің рессорларына үлкен жүктеме жасап, рессордың бұзылуына әкелуі мүмкін.Әрбір көлік жағдайында жүктемені әрқашан екі көпірге де та- ратуға тура келеді. Оны екі көлденең орналасқан жартылай эли- иптикалық рессорлардағы теңестіруші аспа қамтамасыз ететін болады. Бұл көліктің артқы жағындағы оське бекітілген арба түрінде көрініс табады. Рессорлар бірдей тұтқалардан жасалған сипатқа ие, сондықтан бір жақты тетіктердің заңына сәйкес, бір тірекке, бір көпірге немесе тіпті бір дөңгелекке кедергі келтірген кезде, жүктеме екі көпірге де тең дәрежеде беріледі. Бұлақтардың ауытқуларында олар тіректерге сырғитын болады. Теңгерімді аспа келесідей сипатта жасалған.Жақтаудың жақтаушыларында кронштейндер бекітіледі, онда баланстың осьтері жабық қақпақтармен жабылған 14 (16.16-су- рет). Бұл бөліктер жабдықталған ке жинақталған рессор орна- тылған және 8 еркін 1 үстіне сығылған және тұрғын үй 23 және орта артқы 10 осьтер дәнекерленген кронштейндер енгізілген серіппелер мен оларға бекітілген манжеттер 17 оны айнала ала- ды, ол 12 бөлікті құрайды. Көпірлерде төменгі реактивті штанга- ларды бекітетін күштерді беру үшін 25 кронштейндер бар. Басқа осындай тармақтар кронштейн бар жақтау жағы мүшелерінің доп арқылы біріктіріліп. Бекітуге байланысты сәттерді көпірлер жоғары қарай инсульт шектеу және буферлер орнатылған кадрдың бойлық мүшелері туралы салдарын жұмсарту үшін екі жоғарғы айналу сәтін шыбықтар 11. кадрдың беріледі. Кронштейн 22 муф- та қосылған құрылғыны теңгеру.Башмақтың үстіңгі жақ бөлігінде май құю үшін жасалған саңылау бар. Майланудың алдын алу үшін, 19 және 21 бөліктер арқылы және 20 орнатылып, жинақты балшықтан қорғау үшін ре- зеңке манжеттер қолданылады.Реактивті штангаға екі кронштейн де кіреді. Бастар қақпақпен тығыздалған. Майлаушы май құюға арналған. Ағып кетуден май- дың құтысы сақталады. Реактивті штангалар өзін-өзі реттейді. 7.АмортизаторларАвтокөліктің прогрессінің тегістігі көбінесе біркелкі емес жолдардағы соққыларды сезетін және сөндіретін булақтардың жұмысына байланысты. Серіппелердің негізгі кемшілігі демп- фирленген тербелістердің демалуының үлкен кедергі болып та- былады. Серіппелердің тербелістерін азайту үшін гидравликалық екі жақты телескопиялық амортизаторлар қызмет етеді. Оларды алдыңғы және артқы осьтерде немесе тек алдыңғы осьтерде ор- натуға болады. -сурет. Амортизатор:1 — шток; 2 — қорғаныш сақинасы;3 — резервуар бұрандасы; 4 — шток манжеті; 5 — манжет саңылауы; 6 — тығыздаушы сақина; 7 — штоктың бағыттаушы тығыны; 8 — цилиндр;9 — резервуар; 10 — шектеуші та- релка; 11 — өткізу қақпағының серіп- песі; 12 — өткізу қақпағының тарел- касы; 13 — поршень; 14 — дроссельді диск; 15 — диск беру қақпағы; 16 — шайба; 17 — поршень сақинасы; 18 — тіреуіш тарелка; 19 — беру қақпағының серіппесі; 20 — тетік; 21 — сығым- лау қақпағының ойығы; 22 — шығару қақпағының серіппесі; 23 — сығымдау қақпағының тарелкасы; 24 — дроссель- дідиск; 25 — сығымдау қақпағының дис- кі; 26 — сығымдау қақпағының корпусы Қысылған клапанның корпусы26. Онда қысылған клапан орна- тылған, Торшадан 21, 23, дрос- сель дискті 24 және Жүктің кіріс клапаны серіппелі көктем 22. Дамбпер-Мас 1 қорғанышарқылы өтеді сақина 2 және сенімді мөр- ленген адам 4 және сақина 6. Ішінде, сабақтың аяғы жаңғақпен бекітілген поршень 13. Поршенді фланецтермен бөлінген екі тесікбар. Көптеген тесіктерге жақын орналасқан, дроссель дискісі 14 жабық, клапан дискісі берілді. Тоңазытқыш 15 және шайба 16 ай- налып өтетін клапанның рөлі. Бұл тесіктердің жабылуы. Төтенше плита 10, 11 серіппелі және айналып өтетін науа, клапан 12. Пор- шень цилиндрде сақина 17 арқылы тығыздалған. Амортизаторлар әрекеті қысу және қайтару қақпақтарының шағын өту секциялар арқылы сұйықтық толып пайдалануға негізделген. амортизатор- лар жарамдылығын туралы көлік орган және шасси бөліктерінің жайлылық және беріктігі тәуелді. 2 качки - Қалыпты жұмыс жаппа 1 кедергілер кейін автокөлік ауытқуын сөндіруге керек. алдыңғы және артқы амортизаторлар ұйымдастыру және пайдалануға ұқ- сас.Сұйықтықтарды сүйек-жылы соғу ол тапшылығына әкеліп соғады, өйткені, оның мөлшері белгілі бір түрде толтырылуы тиіс, және артық алуға болады жұмыс цилиндрде 8 және төменгі бөлігін 9 толтырылады AF-12T сұйық бетті қабатында пайдалану үшін жасақталған.Амортизатордың төменгі жағында 9 цилиндр бар 8 резервуар- дан тұрады (16.17-сурет). Цилиндрдің төменгі бөлігі сығымдалған. Амортизатор келесідей жұмыс істейді. Егер жүктеу болмаса, поршень 13 цилиндрдің ортаңғы бөлігінде орналасқан 8. Пор- шень астындағы және оның үстіндегі сұйықтық толық толтыры- лады, ал 9 резервуар жартылай толтырылған.Дөңгелекті жолдың кедергісіне тап болған кезде, ось, серіп- пен бірге, жақтауға дейін көтеріледі, ал амортизатордың корпу- сы саңылау арқылы көтеріледі. Денеге жақтауға жақындағанда, штангаға (1) және поршенге (13) төмен түсіп, сұйықтыққа қарсы басылады. Осы іс-шара бойынша айналмалы клапан поршенді ашады және сұйықтық поршенді кеңістікте өтеді. Барлық сұй- ықтық поршеньдік поршеньдік кеңістіктен жоғары поршеньдік кеңістікке шығуы мүмкін, өйткені оның көлемінің бір бөлігі сы- ртқы жағынан енгізілген таяқпен айналысады. Бұл 26 клапанның корпусында қысу клапанының қысымы кезінде ашылуына әке- леді, ал кейбір сұйықтық ағынды суға түседі.Қайталану барысында керісінше болады. Соққыға арналған со- рғыштың поршері көтеріліп, сұйықтықты өтетін клапан арқылы ішкі кеңістікке ауыстыру, бірақ қазір сұйық поршеньдің астында жеткіліксіз және вакуум бар. Бұл разбавлений жағдайында қалпы- на келтіру клапаны ашылып, 19 серіппесін қысып, 9 резервуарын- дағы сұйықтық поршень астында сұйықтықтың болмауын өтейді. Сығымдалу және орауыш клапандарды ашу дәрежесі поршен-ді қозғалыс жылдамдығына байланысты, және, демек, көліктің осі бойынша соққы жүктемесінің шамасына байланысты. Соққы күші неғұрлым көп болса, клапандар неғұрлым көп ашылса және өтімділікті жылдамырақ өтеді.Пайдаланылатын екі жақты амортизаторлар асимметриялық си- паттамаға ие: қарсыласу күші қысу кезінде баяу өседі, бұл кері ағызу процесіне қарағанда. Бұл айырмашылық 20 ... 50% болуы мүмкін.Бақылау сұрақтарыАвтомобиль аспасының қолданылуы және оның түрлері туралы айтып беріңіз.Тәуелді доңғалақтар ілмесі қалай жасалған және қалай жұмыс істейді?Жеңіл автомобильдердің алдыңғы дөңгелектерінің тәуел- сіз ілмелерінің құрылысы, жұмысы және артықшылықтары тура- лы айтып беріңіз.Рессор типтерін және оларды рама мен өстерге бекіту тәсілдерін атап шығыңыз.Жүк автомобильдерінің алдыңғы және артқы рессорлық ілмелерінің құрылғысы туралы айтып беріңіз.Қосарлы әрекеттегі гидравликалық амортизатордың қол- данылуы, құрылғысы мен жұмысы туралы айтып беріңіз.Алдыңғы өстің көлденең орнықтылық стабилизаторының қолданылуы және жұмыс қағидасы қандай ?Артқы өстің көлденең орнықтылық стабилизаторының қолданылуы, құрылғысы және жұмыс қағидасы туралы айтып беріңіз.Артқы дөңғалақтардың тәуелсіз ілмесі қалай жасалған және қалай жұмыс істейді? 17.т а р а у АВТОМОБИЛЬ ДОҢҒАЛАҚТАРЫ   Жалпы мәліметтерАвтокөлік доңғалақтарының негізгі бөліктері ступица, жетегі бар диск және пневматикалық шиналар болып табылады.Ступица жетекші көпірдің немесе алдыңғы осьтің ажырамас бөлігі болып табылады, яғни жетекші және басқарылатын осьтер- де де бар.Жүк автокөлігінің артқы осі әдетте екі жаққа екі дөңгелекті ор- натады. Артқы дөңгелекті тіреуішке бекітілген ілмектерге бекіту. Штамптар ішкі және сыртқы жіптері бар арнайы тетіктермен бекітіледі. Ішкі дөңгелектер бұранданың штепсельдері бойынша бұраланады. Сыртқы дөңгелектер арнайы тетіктерге салынып, әдеттегі тетіктермен бекітіледі. Тетіктерде дөңгелектерді нақты орнату үшін конустар болады. Дискілердегі саңылауларда да ко- нус бар. Оң жақтағы дөңгелектердегі ілмектер мен тетіктер оң жақ жіпке ие, сол жақ дөңгелектерде сол жақ жіп бар. Сол жақ жіппен жасалған тетіктердің бетінде арнайы ойықтар жасалады.Дөңгелектердің жетегі терең болуы мүмкін (сурет 17.1, a) не- месе жазық (17.1-сурет, б - д). Терең жиектер, әдетте, бүктелмейді және тегіс - жиналмалы.Доңғалақ дискісі 2 мөртабан арқылы жасалады және ол үл- кен депрессиямен бөлінбейтін конструкцияның профиль жиегі арқылы дәнекерленеді немесе бекітіледі.Тегіс жиегі 1 жүк көліктері үшін пайдаланылады (17.1, б су- ретін қараңыз). Мұндай шеттердегі шиналар сплит-құлып сақи- насы 8 және бөлінбейтін борттың сақинасы 7 ұсталады. Кейбір жақтар үшін жазық шетіне арналған шиналар борттық сақинамен 10 ұсталады (17.1, в-суретті қараңыз).Жоғары өткізу қабілеті бар көліктерде сыртқы жиегі алынбалы (17.1, г-суретті қараңыз) және негізгі бұранданың бұрандалармен9 және гайкамен байланыстырылған композиттік дөңгелектер пайдаланылады. Бұл дөңгелектердегі шинаның артқы жағында шеңбер сақинасы 12 , шинаның бортын шетіне қарай басып, ішкі қысымды төмендету кезінде шинаны ұстап тұрыңыз.Шинаның шеттерін терең дөңгелектерде ұстап тұру үшін ай- налмалы шиналарды басуға кедергі келтіретін жалпақ проек- циялар (соққы) бар. Дөңгелек орталыққа дөңгелектің ортаңғы шұңқырының ортасында орнатылады.                           -сурет. Доңғалақ жетектеріа — жеңіл; б — жүк (жетектің кесінді құлыпты сақинасы бар); в — жүк (же- тектің борттық кесінді сақинасы бар); г — өткізгіштігі жоғары; д — алы- нып-салынатын жалпақ жетегі бар дис- кісіз доңғалақ; 1 — жетек; 2 — диск; 3 — бұранда; 4 — шпилька; 5 — ступи- ца; 6 — қақпақ; 7 — кесілмеген борттық сақина; 8 — кесінді құлыпты сақина; 9 — болт; 10 — кесінді борттық сақина;11 — сыртқы жетек; 12 — ашылу сақинасы Кейбір көлік құралдарына үш бөліктен тұратын (17.1, д сурет- ті қараңыз) дискісіз доңғалақтар орнатылады.Дискісіз доңғалақтар дөңгелекті және барабан типті жетектер- мен жасалады. Бағытталған хабтарда бес немесе алты дөңгелек дөңгелек дискілерді ауыстырады. Спицалардың ұштары конустық бетке ие, ол рифті қамтамасыз етеді. Бүйірлік жылжудан бастап, дөңгелек қысқыштармен ұсталады. Қысқыштардың шеттері дис- кі дөңгелектеріне қарағанда салыстырмалы үлкенірек диаметрлі шеңбердің айналасында орналасады, сондықтан аз жүктеледі. Дөңексіз дөңгелектердің негізгі артықшылықтары: дизайнның қарапайымдылығы, төмен құны, 10 ... 15% жеңілдік, жинау және бөлшектеу жұмыстарының ыңғайлылығы. 2.Автомобиль шиналарыШиналар шок пен соққыларды азайтуға, жолдың бетіне қа- жетті адгезияны қамтамасыз етуге, көлік жүргізу кезінде шуды азайтуға және автокөлік доңғалағының жол бетіне әсерін азайтуға арналған.Автокөлік шиналары былайша жіктеледі:ішкі қуысты тығыздау әдісі бойынша - камераға және түтікшеге; формалы профиль - әдеттегі, кең, профилактикалық және пнев-мокок бойынша;қаңқалық конструкция - диагональдық құрылымы бар (торо- идальдық шоқтар) және радиалды касассамен (Р типті шпектер- мен);жұмыс режимі - бақыланбайтын және бақыланатын ауа қысы- мымен.Шиналар болуы керек: жоғары беріктік;жол бетіне жақсы бейімделу;жердегі төмен қысым (әсіресе жоғары және жоғары өткізу қа- білеті бар автомобильдер үшін);төмен жылжымалы кедергі; жеткілікті мөлшерде ыстыққа төзімді;жақсы серпімді және тегістеу қасиеттері бар, бұл машинаның тегіс жүрісіне әсер етеді.Шиналар шығаратын негізгі материалдар - резеңке және ар- найы мата. Резеңке - резеңкеден термиялық өңдеу және күкіртті және басқа да химиялық заттарды қосу арқылы вулканизациялау арқылы алынған серпімді және икемді материал. Шиналар дай- ындау үшін резеңкеден басқа, шинаның негізі болып табылатын арнайы мақта немесе вискоза матасы қолданылады. Ағындар тез емес болуын қамтамасыз ету үшінШиналар шығаратын негізгі материалдар - резеңке және ар- найы мата. Резеңке - резеңкеден термиялық өңдеу және күкіртті және басқа да химиялық заттарды қосу арқылы вулканизациялау -сурет. Пневматикалық шина:1 — қақпақ; 2 — камера; 3 — жетек лентасы арқылы алынған серпімді және икемді материал. Шиналар дай- ындау үшін резеңкеден басқа, шинаның негізі болып табыла- тын арнайы мақта немесе вискоза матасы қолданылады. Ағындар тез емес болуын қамтамасыз ету үшін қақпақтың жиі деформаци- ялануы нәтижесінде мата берік етіп жасалады. Мұндай мата тек параллель көлденең орналасқансирек көлденең жіпшелері бар негізден тұрады. Матаның жіптері резеңкемен өңделген, ол өзара үйкелуге жол бермейді. Мұндай мата корд деп аталады. Соңғы уақыттарда шиналарды жасау үшін жаңа кордтар пайдаланылып жүр.Ішкі ауа қысымының көлемі бойынша шиналар былайша бөлі- неді:оғары қысым (5 ... 7 кгс/см2 немесе 0,5 ... 0,7 МПа);төмен қысымды (1,5 ... 5,5 кгс/см2 немесе 0,15,0,55 МПа);Ультра төмен қысымды (0,5 ... 1,8 кгс/см2 немесе 0,05,0,18 МПа).Шинадағы бедердің үлгісіне, шиналарға байланысты қалып- ты және жолдан тыс мүмкіндіктерге ие болып бөлінеді.Отандық автомобильдерде жеткілікті жоғары икемділігі бар және қысымды төмендететін төмен қысымды шиналарды орнату ұсынылады.Пневматикалық камералық шина. Бұл дөңгелекті (17.2-су- рет) шиналар 1, камералық 2 және шетжелі таспалардан тұрады.3. Камера аралық элементтері мен шинаның жиегі арасындағы аралықты болдырмау үшін шинаның шеткі дискілерге орнатылуы үшін жиек жолақтары пайдаланылады. Мақсатты бағдарларды қолданған кезде жетекті таспа қажет емес.Шиналар диаметрлі және радиалды сымның жіптерінің орна- ласуына ие болуы мүмкін.Кескіш жіптердің диагональдық орналасуы бар шиналар (17.3-сурет, а). Каркас 1 - ішкі ауа қысымына, машина салмағы- ның қалыпты жүктелуіне, тартылудан, тежеуден және көлденең күштерден тұратын шинаның негізгі күш бөлігі. Фреймдер қабат- тасқан қабаттардың жіптері бекерге қиылысу үшін бір-біріне са- лынған резеңкеленген жіптердің бірнеше қабатынан тұрады.Қолданылу мақсаты мен құрылысына қарай, кейбір қабат- тардың арасында резеңке талшықтар орнатылып, шинаның сер- пімділігін арттырады. Бұл қабаттар көбінесе қаңқаның сыртқы қабаттарының арасында орналасады, онда шина жұмыс істеп  -сурет. Покрышкалардың құрылысы:а — көлденең: 1 — покрышка каркасы; 2 — протектор; 3 — боковина; 4 — сымды борттық сақина; б — радиалды: 1 — кордтың жіптері көлденең ор- наласқан радиалды каркасы; 2 — брекер; 3 — протектор; 4 — боковина; 5 — сымды борттық сақина; 6 — резеңке қабат тұрған кезде ең үлкен кесетін деформациялар орын алуы мүмкін. Жақтаудың үстіңгі қабатында протектордың созылған бөлігінің аймағында сирек сымнан белдікті (2 - 4 қабат) жылжытуға болады. Шинаның беріктігі мен механикалық зақымдануға тұрақтылығын жоғарылатады, каркастың баспалдақтың беріктігін арттырады.Шинаның 2 протекторы шинаның корпусы бойымен орна- ластырылған резеңке массивтің қабаты болып табылады және қорғаныштың жиынтық үлгісінде қалыптасатын аралықтар мен ұзартқыштармен бөлінеді. Тығыздау үлгісі жолдың немесе жердің шоқтарымен қамтамасыз етеді. Дөңгелек үлгілердегі ай- ырмашылық шиналардың жұмыс жағдайларының әртүрлілігімен түсіндіріледі. Қақпақтың бүйір қабырғалары резеңке қабатта- рымен - бүйір қабырғаларымен жабылған. Сыртқы қабырғалар- дың қаңқа қабырғаларын зақымданудан және сыртқы әсерлерден қорғайды. Бүйір қабырғаларының қалыңдығы, әдетте, 5 ... 11 мм аспайды (шоқтың мөлшеріне және мақсаттарына байланысты.Шинаның борты дөңгелектердің шетіндегі сымдардың бекітілуін қамтамасыз етеді. Сымның сақинасы 4, борттың қатаң негізі болып табылады, борттық сақина деп аталады. Бұл сақина- ларда қабырға корпусының қабаттары бекітілген. Борттық сақи- налар бір қатар болат сымның параллель қатарынан жасалады. Резеңке матамен оралған резеңкеленген сақина қанатты құрайды. Көп қабатты рамамен шинаның бортында екі немесе үш қанаты болуы мүмкін. Сымның сыртқы бетінде қатты резеңкелі толты- ру сымының айналасында накладьвается. Толтырғыш шкаф тегіс жұмыс істейтін шиналармен қамтамасыз етеді. Шинаның сыртқы жағы монтаждау кезінде зақымдану және борт пен фланецтің шетіне қарсы тозудан қорғау үшін таспамен оралған.Кордтың көлденең орналасу покрышкалары бір (шина P түрі- не) диагональды сымдарынан басқа радиалды орналасуы бар ши- налар каркастағы сымы жіптер (бір жағынан екінші жағына) емес қиылысатын және радиалды орналасқан бұл және барлық қабат- тары (17.3- сур., B) бір-біріне параллель. ұшаның 1 сымдарды ра- диалды орналасқан жері бойынша, ішкі қысымнан бөлек жіп жүк- теме осылайша ұшаның қабаттар санын қысқарту, жартысында дерлік төмендейді ішкі қысым негізгі жүктеме жүгіру жолы шина тушасы қамтитын икемді таспаны қалыптастыру қатты сымдарды бірнеше қабаттан тұрады радиалды шиналар 2 таспалы қабылдай- ды.Камерасыз шина. Камера ауамен толтырылған сақинадағы резеңке түтік түрінде көрініс табады. Камера клапан арқылы бекітіледі, ол кері клапан болып табылады. Камераның өлшемдері шинаның ішкі периметрінен біршама кішірек, сондықтан камера- ның шағылысқан түрінде шинаның жиегі мен шетінің беттеріне мықтап жабысып, шинаның шетін жауып тұрған кезде қысып, қы- сылып қалады.Автомобиль дөңгелектері камералық және түтікшелі құрылы- ста болуы мүмкін.Камера дөңгелегі (сурет 17.4, а) шинаның 5, камераның 4 және таспалы таспаның 9 тұрады. Шиналар өз кезегінде қорғағыш 3, 2-жастық қабат, 1 қаңқасы, бүйір қабырғалары 12 тұрады. 11 ядросы бар. Бендер жебені 1 жақтауына байланыстырады және шеңберді баспалдақпен қабылданатын әсерлерден қорғауды қамтамасыз етеді.Бұл шинаның құрылысы (17.4-сурет, б) камералардың негізгі сипаттамасында көрсетілген камерамен бірдей, бірақ оның ішінде            -сурет. Пневматикалық шинаның негізгі бөліктеріа — камералық; б — камерасыз; 1 — покрышка каркасы; 2 — жастықша қабат (брекер); 3 — протектор; 4 — камера; 5 — покрышка; 6 — ауа өткізбейтін қабат; 7, 8 — вентильдер; 9 — жетек таспа; 10 — жүрекше; 11 — борт; 12 — көлденең бөлік камера жоқ. Шинаның ішкі бетінде резеңкеден икемді резеңкеден жасалған тығыздағыш қабаты бар, ол ауа мен газ өткізбейтіндігін арттырады, сондай-ақ бүйірлік шиналардың шүмек жағдайында болған кезде бедерлерді басудың қажетті тығыздығын қамтама- сыз етеді.Шиналар дәнекерленген тығыздағыштармен дөңгелекті жиек- ке орнатылады. Жетек ауа өткізбейтін, жақсы қорғалған және бо- ялған болуы керек. 7 клапаны доңғалақтың шетіне резеңке шай- ғышпен тығыз бекітіледі.Дөңгелектерге арналған шиналардың негізгі артықшылықта- ры дөңгелектің салмағын төмендету, олардың жылжуын азайту, дөңгелектердің шеттерінен жақсы жылуды диссипациялау есебі- нен шоқтарды жақсы суыту жүзеге асады. Түтікшелі шиналар- мен қозғалыстың қауіпсіздігі жақсарады, өйткені ішкі тығыздау қабатының болған кезде шинаның тесуі ауа қысымының кенет- тен төмендеуіне әкелмейді. Сонымен қатар, шиналарды жөндеу оңайлатылған. Осындай жөндеу жұмыстары арнайы құралдарды пайдалана отырып транзитпен оңай жүргізілуі мүмкін.Камерасыз шиналардың кемшілігі компрессордың қатысуын- сыз жол жағдайында ауаны күрделі толтыру (айдау) болып та- былады. Тротуардың шегіне жақындағанда, дөңгелектерді тежеу үшін басып шығару мүмкін емес, себебі бұл шинаның ауасының шығарылуына әкелуі мүмкін.Вентильдер. Пневматикалық шиналарды сорып алу үшін вен- тильдер қолданылады. Жүк шиналары үшін металл клапандар қолданылады (17.5-сурет, а). Палата автокөлігінің шиналары ре- зеңке-металл клапандармен жабдықталған (17.5-сурет, б). Түтік- шелі шпалдар жақсы тығыздағыш резеңке сақиналармен, шай- балармен және жаңғақтармен жасалған металды клапандармен жабдықталған (17.5-сурет, в).Вентиль металл немесе резеңке-метал корпусынан 8, клапан- ды 4 және жылжымалы 6 және қақпақты 1 қақпағы бар клапанды қамтиды, ол сондай-ақ, сырғымалы клапанды бұрау және бұрау үшін, сондай-ақ жабық клапан қақпағын қамтиды.Металл корпусы 8 - камерамен 10 немесе камерамен бекітілген тікелей немесе тармақталған жезден жасалған түтіктен жасалған.9. 2-ші спираль резеңке тығыздағыш қаптамамен жіптің үстіне жіпке бекітілген. 3. 4-клапаны бар штырь 4 пружиналардан өтеді. резеңке сақина, серіппелі серіппеге 6 қысылып, 7 кронштейнге бекітілген.Вентиль корпусының соңында шинаны шағатын кезде, шланг ұштығы ауа сорғысынан немесе компрессордан қосылады. Ауа қысымы кезінде клапан ашылады, оны камераның ішіне салады.Камерадан ауаны шығару үшін сығуды басу керек және кла- панды ашыңыз. Шпильдерді салқындаған кезде клапанның серіппелерін қақпақты 1 розеткалар арқылы орау арқылы ора- уға болады. Ауа ағысын денеге салғаннан кейін қақпақ 1 резеңке тығыздағышпен тығыздалған.                    -сурет. Пневматикалық шиналардың вентильдерінің типтері:а — металдан жасалған; б — резеңке металды; в — камерасыз шина үшін; 1 — қақпақша; 2 — металл; 3 — резеңке тығын; 4 — қақпақ; 5 — шпилька;6 — серіппе; 7 — шпилька қысқыштары; 8 — корпус; 9 — бұранда; 10 — камера; 11 тығыздаушы тығындар Шұраның резеңке-металл корпусы резеңкеден жасалған, ка- мераға берік жалғанған және ішіне салынған металл төлкесі бар, оған бөліп таратқыш бұралады. «ГАЗель» автомобильдерінде ауа қысымын тексеру және артқы ішкі дөңгелектердің шиналарын үр- леу ыңғайлылығы үшін шұра ұзартқышын орнату қарастырылған. Ұзартқыш кронштейнге бекітіледі.Аркалы шиналар. Жаман жолдармен және жолсызбен қозға- лыс кезінде (лайсаң, батпақты жер және т.б.) автомобильдің өтімділігін арттыру үшін арочные шиналар қолданылады.Сериялық автомобильдерде аркалы шиналар (17.6-сурет) же- текші дөңгелектердің кең тоғыны 2 және дөңгелек тысының 1 борттық бекітілуі бар арнайы конструкцияларына орнатылады. шиналардың ерекшелігі профилінің кеңдігі (650...700 мм), бұл қалыпты сыртқы диаметрінде қалыпты шиналардың енінен 2—3 есе артық, және ішкі ауа қысымының төмендігі (0,05...0,14 МПа немесе 0,5...1,4 кгс/см2) болып табылады. Бұл (0,06…0,1 МПа, или 0,6...1,0 кгс/см2) тең шинаның топыраққа түсіретін ақ мен- шікті қысымын алуға мүмкіндік береді. Осындай меншікті қысым шиналар протектордағы шығыңқы топыраққа ілінісулермен бір- лесіп, лайсаңда және қара жолда автомобильдің өтімділігін едәуір артуын қамтамасыз етеді.  -сурет. Аркалы шина:1 — тысының борттық бекітілуі; 2 — тоғын; 3 — дөңгелек тыс «Шырша» типті топыраққа ілінісуі бар протекторы бар өтімділігі жоғары дөңгелек тыстары бүйір бөлігіндегі жазуға сәй- кес монтаждалу керек. Осындай орнату шиналардың топырақпен ілінісуін жақсарту және олардың тозуын азайту үшін қажет. Бар- лық артқы дөңгелектерге протектор суреті бар, тозуы бірдей бүр- табандар салу қажет.Шиналардың таңбалануы. Шиналардың таңбалануында ке- лесі мәліметтер болу керек:дайындаушының тауарлық белгісі;шинаның (дөңгелек тысының екі жағында), камераның, тоғын таспасының белгіленуі;айналу бағытының белгісі (протектор суреті бағдарланған жағдайда);қабаттылық нормасы (дөңгелек тыстары үшін) НС немесе PR — эталондық корд қолданылған кезде буртабан каркасын- дағы қабаттардың есептік санын білдіреді және сәйкес ішкі қы- сым кезінде шинаға түсірілетін қолжетімді қысымының шамасын анықтайды. Қабаттар саны қолданылатын корд түріне байланы- сты өзгере алады;шинаға түсірілетін барынша қолжетімді қысымының әне оған сәйкес келетін қысымның (дөңгелек тыстары үшін) максималды рұқсат етілген жылдамдық кезінде белгіленуі (мысалы, Q max — 1660 Н, Р max — 0,16 МПа);стандарттың белгіленуі (МЕМСТ немесе ТШ);техникалық бақылау бөлімінің мөртабаны;шиналардың зауыттық нөмірі (дөңгелек тыстарында), мы- салы Я XІ 99,487767, мұндағы Я — дайындаушы кәсіпорын, XІ — дайындалған айы (қараша), 99 — дайындалған жылы (1999), 487767 — сериялық нөмірі;дайындаушы ел.Шиналарды белгілеу мысалдары. Шинаның өлшемін дюйммен немесе миллиметрмен дөңгелек тысының және камераның бүйір бетінде салады. Осылайша, ПАЗ-3205 автобустарында 8,25R20 НС10 шиналары, ГАЗ-3307 автомобилінде — 8,25R20 (240R508) шиналар, ЗИЛ-ге -433100 — 260-508P типті шиналар орнатыла- ды. Бұл шиналардың бірінші саны профиль енін, ал екіншісі - дөңгелек тоғаны бойынша ішкі (отырғызу) диаметрлі білдіреді.Жеңіл автомобильдерде шинаның белгіленуі олардың кон- струкциясына байланысты аралас болуы мүмкін. Осылайша, ВАЗ-2110 автомобильдері 175/70R13 үлгілі шиналармен жаб- дықталады, мұндағы 175 — шина профилінің ені, мллиметрмен, 70 — серия индексі, R — радиалды, 13 — отырғызу диаметрі дюйммен.Отандық және халықаралық практикаға сәйкес шиналардың дюймдік белгіленуі мынадай болуы мүмкін: 13,6R38, мұндағы 13,6 және 38 — сәйкесінше профильдің ені және шинаның оты- рғызу диаметрі дюйммен, R — каркасындағы кордтың жіптері радиалды орналасқан шиналардың шартты белгіленуі. Кейде қо- сымша шина түрлерінің белгіленуі қосымша енгізіледі, мысалы 18,4L-30, мұндағы 18,4 және 30 — сәйкесінше профильдің ені және шинаның отырғызу диаметрі, дюйммен, L — төмен про- фильді шинаның шартты белгіленуі.Белгіленудің басқа да түрлері бар:15,5/65-18 — төмен профильді диагональ шинаның белгіленуі, шинамен, оның профиль биіктігінің (H) еніне (В) қатынасы тең 0,65;71 47,00-25 — кең профильді диагональ шинаның белгіленуі, мұндағы 71 — сыртқы диаметр, 47,00 — профиль ені, 25 — ши- наның отырғызу диаметрі.Бутилкаучуктан жасалған камералардың БК әріптер түрінде- гі қосымша таңбалануы және камераның бандажды (отырғызу) бөлігі бойынша сары түсті таңбалануы бар.Дөңгелек қабында қосымша белгіленулер рұқсат етіледі. Мы- салы, корд түрі: К — капрондық, В — вискоздық (Дөңгелек қап- тары үшін) және т.б.Протектор суреті. Автомобильді пайдалану сапасы көп жағдайда шиналардың жағдайына байланысты, яғни әртүрлі жол жағдйлары үшін шиналар түрін таңдауға байланысты.Протектордың рельефтік бөлігі (сурет) бар, оның пішіні авто- мобиль қозғалысының шусыз қозғалуына елеулі түрде әсер етеді. Суреттің бірнеше түрлері бар.Зигзаг тәріздес ұсақ жырақшалар түріндегі жол суреті бар ши- налар (17.7,а-сурет) беті қатты жолдармен жүруге арналған.Егер автомобиль әрі беті қатты жолдарда, әрі топырақты жол- дарда жұмыс істеуге арналған болса, онда әмбебап суреті бар щи- наларды пайдаланған жөн (17.7, б-сурет).Суреті тереңірек шиналар (17.7,в-сурет) жолсыз жерлермен жүруге арналған. Олар жолмен жақсы ілінісуді және кірден өзді-         -сурет. Протектор суреттері:а — тас жолды; б — әмбе- бап; в — өтімділігі жоғары протектор үшін; г — карьер- лік; д — қысқы гінен тазалануды қамтамасыз етеді, бірақ беті қатты жолдарда қатты шу шығарады, олардың тозуы ұлғаяды және бірқалыпты қозғалысы нашарлайды, қосымша дірілдер пайда болады.Карьерлерде жұмыс істеу үшін автомобиль карьерлік суреті бар шиналармен жабдықталу керек (17.7, г-сурет). Олар жолсыз жерлермен қозғалу кезінде дөңгелектердің ең жақсы ілінісуін қамтамасыз етеді.Қысқы мезгілде бүртабандар орнатуға арналған ұялы бар қысқы шиналарды пайдаланған жөн (17.7, д-сурет). Осындай бүртабан- дар тайғақ жолмен ең жақсы ілініседі, бұрылыстарда сырғымай қауіпсіз қозғалысты қамтамасыз етеді, және де, дөңгелектердің тұрып қалуын азайтады. Бүртабандарды қатты қоспадан дайын- далған өзегі бар, металдан немесе пластмассадан жасайды. Жеңіл автомобильдерге арналған бүртабандардың биіктігі 1…1,5 мм, ал жүк автомобильдер үшін 3...5 мм. болу керек. Қысқы шиналарды беті қатты жолдар пайдалану ұсынылмайды, себебі олар қатты шу шығарады, теңселу кедергісі үлкен және жылдам тозады.Автомобильді пайдалану барысында бүртабандар бірқалыпсыз тозады, сондықтан оларды әр жерде ауыстырып отыру керек. Дөңгелектер мен шиналардың ақаулығы автомобиль қозғалысы- ның қауіпсіздігіне қатты әсер ететіндіктен, олардың күйін үнемі бақылап отыру керек:шиналардағы ауа қысымы нормаға сәйкес келуі керек, басқа жағдайда автомобильді бір жаққа қарай тартып тұрады; дөңгелектер күпшектерге сенімді бекітілуі керек;шиналар өлшемі, суретінің пішіні және тозу шамасы бойын- ша бірдей болу керек;барлық шиналардың сипаттамалары бірдей болу керек. 3.Қосымша дөңгелектерді орнатуЖеңіл автомобильдердің қосымша дөңгелектері жүксалғышта орналасады. Жүк автомобильдердің қосымша дөңгелектері сыр- тынан арнайы құрылғылардың көмегімен бекітіледі.ЗИЛ-433100 автомобилі. Осы автомобильдің қосымша дөң- гелегін дөңгелек ұстағышқа орнату келесі тәртіппен жүргізіледі (17.8-сурет):дөңгелекті 1 кронштейнге 3 тіреу;бекіту пластинасын 4 дөңгелек дискісіне бекіту;жүкарбаны 5 платформа қапсырмасына ілу және, барабан шап- паны қолмен итеріп, арқанды 6 тарту;арқанның тарамдарын дөңгелектің екі жағынан симметриялы түрде тарту және ілгектерді кронштейннің 3 сол және оң жағынан лонжеронның жоғарғы сөресіне бекіту;жүкарба барабанын сомын кілтпен айналдырып, арқанды жи- нау. Арқан ілгектерінде көтеріліп жатқан дөңгелекті қолмен ұстау және бағыт беру керек;дөңгелек кронштейн деңгейіне жеткенде, оны кронштейнге және лонжеронға итеру, сомынды бұрап, тоқтатқыш пластина қою, және бұранданы сіргелеу;арқан ілгегін алу, арқанды жүкарбаға жинау және оны шешіп тастау.ЗИЛ-433100 автомобилінің қосымша дөңгелегін дөңгелек ұстағыштан шешуді келесі тәртіппен орындау ұсынылады:-сурет. Қосымша дөңгелекті орнату:1 — дөңгелек; 2 — сомын; 3 — кронштейн; 4, 7 — дөңгелекті бекіту пласти- налары; 5 — жүкарба; 6 — арқан; 8 — сірге қосымша дөңгелектің 1 бекіту пластинасын 4 кронштейн- мен 3 жалғастыратын бұрандаманы сіргелеу, сомынды бұрау 2, тоқтатқыш пластинаны шешу;дөңгелекті платформадан шығару. Кронштейннен сырғып түскен дөңгелек тігінен бұрылады да төмен түседі. Құлаған дөң- гелекті шинадан қолмен ұстап тұрып, кронштейнге тіреу керек;бекіту пластинасын дөңгелек дискісіне бекітетін екі сомынды бұрып шығарып, оны шешу керек.Автобус ПАЗ-3205. Бұл жерде қосымша дөңгелек меха- низмінің конструкциясы оның металл арқанмен көтерілуін және түсуін қамтамасыз етеді. Арқан шаппа механизм көмегімен нақты қалыпта бекітілетін барабанға оралады. Қосымша дөңгелек екі сомынмен арқалыққа бекітіледі. Жүкарбаны қосқыш тұтқамен айналдырады. Қосымша дөңгелектің сомындарына қатынау — ав- тобустың артқы люгі және едендегі қосалқы люк арқылы, шаппа механизмге қатынау — автобустың астыңғы жағынан.Қосымша дөңгелекте келесі тәртіппен шешеді: шанақтың артқы люгін ашу;едендегі қосалқы люкті ашу;тіреуіш механизмінің тісіне шаппаның сенімді ілінісуін тексеру;қосалқы дөңгелектің екі бекіту сомынын бұрап ашу;іске қосатын тұтқаны салу және, оның қосымша дөңгелекті кө- теру бағытына қарай бұрып, шаппаны итеріп, дөңгелекті жайлап жерге түсіру;қосымша дөңгелектің ішінен ұстағышты шығарып алу. Қосымша дөңгелекті көтеру кері тәртіппен жүргізіледі. Қо-сымша дөңгелекті көтеру алдында тіреуіш механизмнің шаппа- сын жабу.ГАЗ-3307 автомобилі. Қосымша дөңгелек оның алдыңғы бөлі- гіндегі жүк платформасының астындағы жақтаудың оң жақ лон- жеронына орнатылған ашылатын кронштейнге бекітіледі.Қосымша дөңгелек монтажын және демонтажын жеңілдету үшін ашылмалы кронштейннің валиктен, серіппеден және ысы- рмадан тұратын бекіткіш құрылғысы бар. Ысырма валикке қатты бекітілген және серіппенің әсерінен әрқашан кронштейнді жаба- тын шеткі қалыпқа ұмтылады.Қосымша дөңгелекті шешу үшін сомынды бұрау керек, және дөңгелекті қолмен ұстап тұрып, аяқпен валиктің тұтқасына басу керек. Бұл кезде ысырма ашылатын кронштейнмен ілінісуден шығады және қосымша дөңгелекті түсіруге болады. Осыдан кей- ін дөңгелекті кронштейнге бекітетін екі сомынды бұрап шығару керек, сонда дөңгелек шешіледі, оны бір жаққа дөңгелетіп алып тастауға болады.Қосымша дөңгелекті орнына орнату үшін оны кронштейнге домалатып, оған екі сомынмен бекіту керек. Содан кейін ысы- рма кронштейнге ілініскенге дейін және оны жоғары қалыпта ұстағанға дейін жоғары көтеру керек. Осыдан кейін кронштейнді сомынмен бекіту. Кронштейнді бекіту сомыны бір жағынан жал- пақ, екінші жағынан — сфералық. Назар аударыңыз! Кронштейн- ді бекіту кезінде сомынның жалпақ жағы лонжерон жаққа бұрылу керек. Егер сомында сфералық жағын лонжеронға қаратып қойса, онда сомынмен жанасқан жерінде кронштейн бұзылуы мүмкін. Бақылау сұрақтарыЖазық және терең тоғындары бар автомобиль дөңгеле- гінің құрылысы қандай?Шинаны дөңгелек тоғынына бекіту қалай жүргізіледі?Күпшектегі бірлік және қосарланған дөңгелектерді бекіту қалай жүргізіледі?Камералық және камерасыз шина қалай жасалған?Шинадағы таңбалау нені білдіреді?Қосымша дөңгелекті шешу және орнату қалай жүргізіледі?Протектордың суреттерін атаңыз және олардың тағайын- далуын түсіндіріңіз. 18 т а р а у АВТОМОБИЛЬ ШАНАҒЫ   Жүк автомобильдерінің шанақтарыЖүк автомобильдерінің шанақтары жүктерді тасымалда- уға арналған. Ағаш шанақтармен жабдықталған автомобильдер ерекшелік ретінде жолаушыларды тасымалдай алады, бірақ бұл жағдайда шанақ арнайы жабдықталу керек. Жүк автомобиль- дерінің кабиналары жүргізушінің жұмыс орны болып табылады, және олардың ішінде бір-екі жолаушыны тасымалдауға болады.ЗИЛ-433100 борттық тартқыш автомобиль. Осы және кей- бір басқа автомобильдердің шанағы металлдан немесе ағаштан жасалуы мүмкін. Ол платформадан 2 және борттардан 1, 3, 5 тұрады (18.1-сурет). ЗИЛ-433100 автомобилінде тенті бар каркас орнатылады.Платформаның негізі металл каркас түрінде жасалған. Металл борттар табақ болаттан жасалған және қатты металл каркастарға пісірілген профилденген панельдер болып табылады. Бүйір және артқы борттар ашылады. Жоғары алдыңғы борт платформа негізі- не бекітілген. Негізінде, бүйір бағандарда және платформаның алдыңғы бортында тент каркасын орнатуға арналған ұялар бар. Негіз каркасының көлденең арқалықтарына бұрандамалармен және қамыттармен екі бойлық ағаш бөрене бекітілген, олар не- гізімен бірге жақтау лонжеронына қамыттармен бекітіледі. Еден- нің төсемі ағаш, қалқанды.6 × 4 типті КамАЗ автомобильдерінде платформалардың екі түрін қолданады, олар ерекшеленген элементтерден жинасты- рылған және негізінен платформаның ұзындығымен ерекшеле- неді.Вагон типті автобус (ПАЗ-3205). Шанақ салмақ түсетін тұтас металды пісірілген конструкция болып табылады және алдын-ала жиналған алты тораптан тұрады: негіз, сол және оң жақ бүйірлер, алдыңғы бөлігі, артқы бөлігі және төбе.Шанақтың негізі өзара маңдайшалармен жалғасқан П-тәріздес қимасы бар екі бойлық элементтерден (лонжерондардан) тұрады. Лонжерондардың сыртқы қабырғаларына бүйірлерінің бағанда- рымен біріктіру үшін консольдер пісірілген; артқы көпір және алдыңғы бөлігі аймағындағы лонжерондар күшейткіштермен жа- былған. Рессорлар кронштейндерін лонжерондарға бекіту үшін арнайы құрылғылар пісірілген.Шанақтың бүйірлері тікбұрышты қимадан жасалған бойлық белдіктерден және тік бағандардан тұрады және сыртқы жағынан болат беттермен қапталған.                     -сурет. Автомобиль шанағы:1 — алдыңғы борт; 2 — платформа; 3 — бүйір борт- тар; 4 — борт бағанының шынжыры; 5 — артқы борт; 6 — бортты ілу ілмегі; 7 — негіз бөренелері; 8 — бекіткіш шпингалеті; 9 — шашыратқыш; 10 — бүйір борт бағанының кронштейні; 11 — шанақтың бүйір борттарын жалғастыратын баған; 12 — саймандар жәшігі; 13 — автомобиль жақтауы Шанақтың алдыңғы және артқы бөліктерінің таңбаланған про- фильдерден жасалған және өзара пісірілген каркасы бар. Желді және артқы терезелердің ойықтары өзара пісірілген, таңбаланған ішкі және сыртқы панельдерлен түзілген. Шанақтың алдыңғы жағында қозғалтқыш бөлігінің қақпағы орналасқан. Қақпақ жоға- ры ашылады және ашық күйінде тіреулермен немесе ілгекте ор- наласқан бекіткішпен бекітіледі. Шанақтың артқы қабырғасын- да қақпағы бар люк орналасқан. Қақпақ жоғары ашылады және бекіткішпен ұсталады.Шанақ төбесінің каркасы қимасы тікбұрышты құбырлар- дан пісірілген. Сыртқы жағынан каркасқа болат беттерден жа- салған панельдер контактілі дәнекерлеумен пісірілген. Төбесінде қақпақтармен жабылатын желдеткіш люктер бар. Ортаңғы люк апаттар кезінде қосымша шығыс болып табылады.Ішінен шанақ боялған ағаш-талшықты плиталармен қапталған. Шанақтың алдыңғы және артқы ішкі бөліктерінің болат панелдері бар. Ішкі қаптама алюминий штапиктер арқылы өзі кесетін бұран- дамалармен немесе бір жақты жапсырылатын тойтармалармен бекітіледі.Автобустың жартысы қалыңдығы 10...12 мм, негізге бұранда- малармен бекітілген және автолинмен жабылған бакелиттенген фанерадан жасалған.Қозғалтқыш капотының корпусы таңбаланған профильдерден жасалған және шанаққа пісірілген. Капоттың артқы қабырғасы ретінде көлденең қыздыру ауа құбыры болып табылады, ол да шанақтың каркасына пісірілген.Жылжымалы капот екі бөліктен тұрады, олар өзара ілмек арқылы біріктірілген, және каркасқа бұрандамалармен бекітіледі. Капоттың ішкі және сыртқы панельдерінің арасында шу өткіз- бейтін материал салынған. Астыңғы жағынан капот ысырмамен бекітіледі.Шанақтың үш есігі бар. Кейбір автобустардың бір есігі жола- ушыларға арналған, біреуі - жүргізушіге және екіншісі - қосым- ша. Басқа нұсқада шанақтың жолаушыларға арналған екі есігі және жүргізушіге арналған бір есігі бар.Автобустың терезелері үш қабатты, жылтыратылған сынықсыз әйнек жасалған. 2.Жүк автомобильдерінің кабиналарыЖүк автомобильдерінің кабиналары екі және үш орынды бола- ды, жеке капотпен (ЗИЛ-431410, ЗИЛ-5301, ГАЗ-3307 автомобиль- дер тобы) және капотсыз (КамАЗ, МАЗ және басқа кейбір автомо- бильдер) болуы мүмкін. Барлық заманауи жүк автомобильдердің кабиналары тұтас металды, жекелеген таңбаланған панельдерден пісіріліп жасалады.Жеке капоты бар кабиналар. Қозғалтқыш әртүрлі автомо- бильдерде әртүрлі жасалған тіреуішпен жабылады (18.2-сурет). Мысалы, ЗИЛ-433100 автомобильдерінің тіреуіші алға ашылады. Тіреуішті ашу үшін монтаждық қалақшаның және қаптаманың астында, оның жоғарғы бөлігінде орналасқан тұтқаның көмегімен сол және оң жақ құлыптарды 5 ашу керек.Тіреуіштің өздігінен жабылуын болдырмау үшін радиатор жақтауының оң жағында бекітілген тіреуіш 7 құлыптың қадасы- на тіреу керек. Тіреуіштің ашылған күйдегі қалпы шектегішпен 2 шектеледі. Тіреуіш ашық болған кезде тіреудің жылжымалы бөлі- гін көлденең орнатқан жөн. Тіреуішті жабу алдында таянышты көліктік қалпына ауыстыру керек.Капотсыз кабина. Қозғалтқыш тікелей кабинаның астында орналасқан. Осындай кабиналардың артықшылықтары:жолдың жақсы көрінісі;автомобильдің ұзындығын арттырмай, шанақтың ұзын- дығын арттыру;кабина ашық болғанда қозғалтқышқа жеңіл қатынау. Капотсыз кабиналарды жақтауға бекіту резеңке көпшіктер (ал-дыңғы жағында) және амортизаторлармен жабдықталған екі ши- рек рессордың (алдыңғы жағында) көмегімен жүзеге асырылады. Кабина 1 аударылған жағдайда (18.3-сурет) оның массасын кабинаның алдыңғы бөлігінің астында орналасқан екі серіппе--сурет. ЗИЛ-433100 автомобилінің интегралдық тіреуіші:1 — радиатор жақтауы; 2 — тіреуіштің ашылғыш шектегіш; 3 — тіреуіштің сақтандыру арқаны; 4 — тіреуішті өктеру серіппесі; 5 — тіреуіш құлпы; 6 — контрсомын; 7 — тіреуіш құлпының қадасы; І — тіреуіш таянышының жұмыс қалпы; ІІ — тіреуіш таянышының көліктік қалпы; ІІІ — тіреуіш құлпын ашуға арналған монтаждық қалақшаның қалпы сынған жағдайда оның бөліктерінің шығып кетуін алдын алу үшін сақтандырғыш арқан қолданылады.  -сурет. Кабинаның аударылу механизмі:— кабина; 2 — шектегіш тіреу; 3 — ысырма; 4 — аударғыш серіппе;5 — серіппе чашкасы мен 4 қабылданады. Серіппе- лердің ұштары чашкаларға 5 кигізіледі. Серіппе аударылған күйінде кабина екі иінтіректен тұратын шектегіш-таянышпенұсталады, және ысырмамен 3 бекітіледі. Жоғарғы бекіткіш иінтірек кабинаға бекітіледі, төменгі — лонжерон жақта- уына. Кабинаны аудару үшін қажетті күш 15 кгс аспай- ды. Кабина иіулі 42° тең, бұл қозғалтқышқа еркін қатынау үшін жеткілікті.Кабинаның төменгі бөлі- гінде бекіткіш механизм орна- тылған, оның негізгі элемент- тері екі ілгек болып табылады: негізгі бекіткіш, ұстап тұратын және қосалқы (біріншісі өздігі- нен ашылған жағдайда). Бекіт- кіш ілгек кабинаны тіреуіш арқалыққа бекітілген көпшік- терге тығыздап қысады.Кабинаның теңдестіру меха- низмі бар алдыңғы бекітілуі 18.4-суретте көрсетілген. Кабинаның алдыңғы көлденең арқалығына 5 бұрандамаларға өзара алмаса- тын екі жоғарғы кронштейн 17 орнатылған. Кронштейннің ішінде кабинаның бекіту тіреуішінің 13 өтуіне арналған орталық тесігі бар қалқан бар. Жоғарғы жағынан қалқанға жоғарғы 19, ал төмен- гі жағынан - төменгі көпшік 15 орнатылады. Жоғарғы көпшікке екі тірегіш сақина вулканизацияланады, төменгі көпшікке құр- сама 16 және керме төлке 14. Резеңке көпшіктер тіреудің артқы ілмегіне оралған өзін ыңғайтылатын сомынмен алдыңғы бекіту тіреулеріне орнатылған соң белгіленген қалыпта бекітіледі.Алдыңғы бекіту тіреулері кабина бекітілуінің төменгі крон- штейндермен 7 және 10 топсалы қосылған, олар жақтаудың ал- дыңғы маңдайшасына орнатылған. Кронштейндер бірін-бірі ауыстыра алмайды. Кабинаны көтеру және теңдестіру механизмі торсиондық типке жатады және екі торсионнан 8 және 9 тұрады.Жолды қадағалау үшін автомобильдің артқы жағында каби- наға артқы көрініс айналары орнатады. Кабинаға айналар орнату үшін, бұрандамалармен кронштейн бекітіледі, оған сомыны бар бұрандама арқылы айна кронштейні бекітіледі. Кронштейннің бұрылуын қамтамасыз ету үшін төлке және тіреуі бар серіппе орнатылған. Айнаның өздігінен бұрылмау үшін тісті шайбамен -сурет. Кабинаның алдыңғы бекітілуі:1 — кабинаның көлденең арқалығы; 2 — арқанша иінтірегінің тіреуі; 3 — тіреу осі; 4 — торсион иінтірегі; 5 — кабинаның алдыңғы көлденең арқа- лығы; 6 — жақтаудың бірінші маңдайшасы; 7 — оң жақ төменгі крон- штейн; 8 — артқы торсион; 9 — алдыңғы торсион; 10 — сол жақ төменгі кронштейн; 11 — сұққыш; 12 — мұрындық; 13 — кабина тіреуі; 14 — кер- ме төлке; 15 — төменгі көпшік; 16 — құрсау; 17 — жоғарғы кронштейн; 18, 20 — тірегіш шайбалар; 19 — жоғарғы көпшік; 21 — сомын ұсталады. Кронштейнге айна қамытпен және сояуышпен жалға- сады.Автобустарда және жеңіл автомобильдерде шанақтардағы артқы көрініс айналарымен қатар жүргізушінің алдында жола- ушыларды бақылауға арналған арна орнатылады. 3.ОрындықтарГАЗ-31029 «Волга» автомобилі. Автомобиль бес жолаушыға, оның ішінде жүргізушіге арналған жұмсақ орындықтардың екі қатарымен жабдықталған.Алдыңғысы — жүргізушіге және жолаушыға арналған бөлін- ген орындықтар (18.5-сурет). Алдыңғы орындықтардың көпшігі мен арқасы шөміш типті, бұл автомобильдің шұғыл бұрылыста басқарылуын жеңілдетеді, және жүргізуші мен жолаушылар- ды бір жаққа қарай сырғанаудан ұстап қалады. Алдыңғы орын- дықтардың биіктігі және еңкею бұрышы бойынша реттелетін бас тірегіштері 2 бар. Орындықтың биіктігін өзгерту биіктікті реттеу механизмімен қамтамасыз етіледі, ол орындықтардың биіктігін шанақ еденінен 15 мм-ге дейін өзгертуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, биік- тікті реттеу механизмінің конструкциясы қажет болған жағдайда орындықтардың еңкею бұрышын олардың көлденең қалпынан±3° диапазонында өзгертуге мүмкіндік береді. Алдыңғы тіре- улердің биіктігін реттеу сомындармен 1, ал артқы тіреулердің - бұранданы 5 тесікке 4 орын ауыстыру арқылы жүзеге асырылады. Орындықтың қажетті еңкею бұрышы алдыңғы тіреулердің артқы тіреулерге қатысты әртүрлі биіктігімен белгіленеді.Алдыңғы орындықтардың бойлық қалпын өзгерту тоғыз бекітілген қалыптары бар жылжымалармен қамтамасыз етіледі. Жылжымалардың жалпы жүрісі 180 мм. Алдыңғы орындықтарды жылжыту үшін тұтқаны 6 бұру керек, орындықты ыңғайлы қал- пына жылжытып, тұтқаны түсіру керек.ВАЗ-1111 және -11113 автомобильдері. Алдыңғы орындықтар арқасы бар көпшіктің негізінен тұрады. Арқасы негізге тіреледі. Жүргізуші мен жолаушылардың ыңғайлылығы үшін орындықтар- ды жылжымалармен қозғалтуға болады. Орындықтар тұтқамен басқарылатын ысырмамен жылжымалардың нақты қалпында ұсталады. Орындық арқасының еңкеюі тұтқалардың көмегімен арнайы құрылғы көмегімен өзгертіледі. Орындық пен арқасы олардың негіздеріндегі жазық серіппелерге тіреледі. Бас сүй- еніштері бағдарлаушыларға бекітіледі.ГАЗ-4301 автомобилі. Жүргізушінің орындығы гидравлика- лық амортизатордан және цилиндрлік серіппеден тұратын аспа- мен жабдықталған, оның тартылуы жүргізушінің 60, 75, 85 және 100 кг салмағына сәйкес келетін төрт салмақ категориясы диа--сурет. ГАЗ-31029 «Волга» алдыңғы орындығы1 — реттегіш сомындар; 2 — бас сүйеніш; 3 — арқаны еңкейту тұтқасы; 4 реттегіш тесік; 5 — бұрандама; 6 — оқшаулағыш тұтқа -сурет. ЗИЛ-433100 жүр- гізушісінің орындығы:— орындық арқасының еңкею бұрышын реттейтін тұтқа; 2 — көпшіктің еңкею жұдырықшасы; 3 — көпшіктің еңкею бұрышын реттеу тұтқасы; 4 — жүргізушінің салмақ шкаласын көрсеткіш; 5 — орындық қаттылығын реттеу тұтқасы; 6 — қы- рылдақ ауыстырып қосқышы; 7 — ре- зеңке буфер;8 — орындықты бойлықжылжытатын тұтқа. пазонында реттеледі. Қалыпты биіктік бойынша өзгерту бұран- далы типті биіктікті реттеу меха- низмімен реттеледі.ЗИЛ-433100 автомобилі. Жүр-гізуші орындығының (18.6-сурет) жүргізуші салмағына байла- нысты қаттылықты реттейтін серіппелі механизмі бар. Салмағын біле тұра, жүргізуші ауыстырып қосқыштың 6 сәйкес қалпында тұтқаны 6 бұрып, нұсқағышты 4 шкаладағы оның салмағына сәй- кес келетін белгіге қарсы қою керек.Егер тұтқаны 8 босатса, орындықты ұзындығы бойынша жылжытуға болады. Тұтқаның 3 көмегімен жұдырықшаның 2 қы- рларының біреуі көлденең қалпына тұратындай етіп, көпшіктің еңкею реттеледі. Арқаның еңкею бұрышын реттеу үшін тұтқаны 1 жоғары бұру қажет.КамАЗ автомобилі. Гидравликалық амортизаторы 4 бар серіп- пе салынған жүргізуші орындығы (18.7-сурет) негізге 9 монта- ждалады. Орындық көпшігі 11 серіппе салу механизмінде 5 орна- ласқан, оған орындықтың арқасына 3 арналған бүйір қабырғаларжалғанған. Орындық кронштейнмен 10 кабинаның еденіне бекітіледі. Орындықты қозғалыс механизмінің бағдарлаушыла- рымен 7 бойлық жылжыту серіппелі механизмі бар орындыққа бекітілетін жоғарғы бағдарлаушыларды жылжыту арқылы жүзеге асырылады. Бойлық жылжыту үшін тоқтатқыш механизмі жете- гінің тұтқасын 8 тартып, орындықты қажетті қалыпқа жылжыту керек. Тұтқаны 1 босатқаннан кейін, орындық жаңа қалпында бекітіледі.Орындықтың қаттылығы жүргізуші салмағымен анықталады және сіреппелі механизммен реттеледі. Орындыққа серіппе салу құбырға орнатылған пластинкалы торсионмен жүзеге асырыла- ды. Торсионның бір ұшы мықтап бекітілген, ал екіншісі торси- онды реттеу механизмінің тұтқасына жалғанған. Торсионды бұру арқылы аспа қаттылығы арттырылады. Қаттылықты өзгерту үшін торсионды бұрау тұтқасын 1 екі жаққа шайқау қажет, және бұрау тұтқасындағы «+» және «-» белгілерінің орнына байланысты орындықтың қаттылығы өзгереді. -сурет. КамАЗ жүр- гізушісінің орындығы:1 — торсионды реттеу тұтқасы; 2 — орындық арқасы; 3 — бүйір жағы;4 — амортизатор; 5 — серіппелі механизм; 6 — бойлық жылжу ме- ханизмінің тоқтатқыш серіппесі; 7 — бойлық жылжу механизмінің бағыттаушысы; 8 — орындытқы жылжытатын тоқтатқыш механиз- мнің жетек тұтқасы; 9 — негізі; 10— бекіту кронштейні; 11 — орын- дық көпшігі    Реттеу нұсқағыштың орнына дейін орындық реттелетін жүкте- ме бойынша жүргізілу керек, оның ұшы орындық бүйірінң жиегі- нен 2...3 мм шығып тұрады. 4.Басқару органдарыКабинада жүргізушінің алдында аспаптар панелі және авто- мобильді басқару элементтері орналасқан. Мысалы, 18.8-суретте ГАЗ-2705, -3221 және -2705 «Комби» автомобильдерінің панелін- дегі басқару элементтері мен аспаптары көрсетілген.   -сурет. ГАЗ-2705, -3221 және -2705 «Комби» панеліндегі басқа- ру элементтері (а) мен аспаптар (б):1 — ауа қалқасының тарту тұтқасы; 2 — жолаушылар салонының (автобустар үшін) жарықтандыру плафондарының сол жақ қатарын ажыратқыш немесе ка- бинаның артқы қатарының (ГАЗ-2705 «Комби» үшін) жарықтандыру плафонда- рының сол жақ қатарын ажыратқыш (кейбір автомобильдерде плафондар ажы- ратқыштары олардың корпусында орнатылады); 3 — бұрылу көрсеткіштерін, фаралар жарығын және дыбыстық сигналды ауыстыру тұтқасы; 4 — әйнек та- залағыш пен әйнек шайғышты ауыстыру тұтқасы; 5 — автомобильдің тәуліктік жүрісінің есептегішін нөлге орнату тұтқасы; 6 — жолаушылар салонының (авто- бустар үшін) жарықтандыру плафондарының оң жақ қатарын ажыратқыш; 7 — артқы тұманға қарсы жарықты ажыратқыш; 8 — жылыту желдеткішін орталық ажыратқыш; 9 — апаттақ сигнализацияны ажыратқыш; 10 — жылыту желдет- кішін ажыратқыш; 11 — ағындық желдету торларының бағыттаушылары; 12 — құжаттар бөлімі қақпағының құлып түймесі; 13 — құжаттар бөлімінің қақпағы; 14 — қосымша жылыту желдеткішінің кіші және максималды айналу жылдам- дығын және жылыту жүйесінің электр сорғысының айналу жылдамдығын ажы- ратқыш (автобустар және ГАЗ-2705 «Комби» үшін); 15 — радиожабдықтарды орнатуға арналған орын (магнитола, радиоқабылдағыш); 16 — жылыту шүмегін басқару тұтқасы; 17 — жылытқыштың ауа ағынын жапқышты басқару тұтқасы; 18 — жылытқыштың таратқыш жапқышының тұтқасы; 19 — күлсауыт; 20 — беріліс қорабының тұтқасы; 21 — тұрақ тежегішінің тұтқасы; 22 — тұтатқыш; 23 — карбюратордың кедергіш тосқауылдар жетегінің басқышы; 24 — жұмыс тежегіштердің педалі; 25 — меңгерікті басқару бағанын бекіту механизмінің тұтқасы; 26 — ілінісу педалі; 27 — аккумуляторлық батарея ажыратқышын ал- шақтан басқару түймесі; 28 — оталдыруды, стартерді және қуып әкетуге қарсы құрылғыны ажыратқыш; 29 — автомобильдің жүктелуіне байланысты фаралар гидрореттегішін басқару тұтқасы; 30 — сақтандырғыштар блоктары; 31 — капот құлпының тұтқасы; 32 — майдың апаттық қысымының сигнализаторы (қызыл); 33 — май қысымын нұсқағыш; 34 — тахометр; 35 — қосымша сигнализатор; 36 — тежегіш сұйықтық деңгейінің апаттық түсуінің және тұрақ жетегішінің қо- сылуының сигнализаторы (қызыл); 37 — бұрылу көрсеткіштерінің сигнализато- ры (жасыл); 38 — тәуліктік жүріс есептегіші; 39 — спидометр; 40 — бактағы отынның минималды резервіннің сигнализаторы (сарғыш); 41 — бактағы отын деңгейінің көрсеткіші; 42 — кернеу көрсеткіші; 43 — фаралардың алыс жарығы- ның сигнализаторы (көк); 44 — габариттік жарық сигнализаторы (жасыл); 45 — салқындатқыш сұйықтықтың қызып кету сигнализаторы (қызыл); 46 — салқын- датқыш сұйықтықтың температурасын көрсеткіш 5.Жеңіл автомобильдердің шанақтарыЖеңіл автомобильдердің шанақтарын есіктердің, орындықтар қатарларының саны және төбесінің конструкциясы бойынша ажыратады. Автомобильдер:екі, үш, төрт және бес есікті;орындықтар бір, екі және үш қатарлы;жабық және төбесі ашылатын болуы мүмкін.Заманауи жеңіл автомобильдердің шанақтары әдетте каркас- сыз жасалады. Шанақ корпусы қатты пісірілген конструкция бо- лып табылады және оған кіреді:негізі (еден);алдыңғы және артқы бөліктері;оң және сол бүйірлері;артқы және алдыңғы қанаттары;төбе.Шанақтың негізі қатайту қабырғаларымен күшейтілген, кар- дандық беріліс, түрлі тартқыштар мен тұтқалар өтетін туннель- дері бар. Қозғалтқышты және аспаларды орнату үшін шанақтың алдыңғы және артқы жағында қысқа жақтаулар бар.Жеңіл автомобильдердің шанақтарының түрі жаңаша және эстетикалық талаптарға жауап беруі керек, сондай-ақ автомобиль- дің қозғалысына кедергі неғұрлым аз болуы керек. Ауа кедергісін азайту үшін шанаққа сүйір пішін беру қажет.Жеңіл автомобильдердің шанақтары біркөлемді, екікөлемді және үшкөлемді болуы мүмкін:егер қозғалтқышқа, жолаушылар мен жүкке арналған бөлік- тер шанақпен бірге біріктірілсе, онда осындай шанақ біркөлемді деп аталады;екі көлемді шанақтың екі бөлігі бар. Бір бөлігінде қозғал- тқыш, екіншісінде — жолаушылар мен жүк орналасады (ВАЗ- 1111 және -11113 автомобильдері);үш көлемді шанақтың екі бөлігі бар. Бір бөлігінде қозғал- тқыш, екіншісінде — жолаушылар, ал үшіншісінде жүк орнала- сады (ГАЗ-31029 «Волга», ГАЗ-3102 «Волга», ВАЗ-2110 және т.б. автомобильдер).Қазіргі уақытта шанақтың келесі түрлері ең көп таралған:седан — үшкөлемді, тұтас металды, орындықтардың екі не- месе үш қатары бар, салмақ түсетін конструкциялы және төрт бүйір есігі бар (ГАЗ-31029, -3102, ВАЗ-2110 және т.б. автомобиль- дер);универсал — екікөлемді, тұтас металды, салмақ түсетін кон- струкциялы, бес есікті (ВАЗ-2111);купе — екікөлемді, тұтас металды, салмақ түсетін конструк- циялы, үш есікті, бір немесе екі қатар орындықтары бар (ВАЗ- 1111, -11113);хэтчбек — екікөлемді, тұтас металды, салмақ түсетін кон- струкциялы, бес есікті (ВАЗ-2112);пикап — бір немесе екі орындықтар қатары бар кабинасы және ашық шанағы бар жеңіл автомобиль.Шанақты қорғау. Автомобиль қозғалысы кезінде туындай- тын барлық динамикалық жүктемелерді және пайдалану ортасы- ның түрлі әсерлерін шанақ көтереді, сондықтан оның құрылым- дық-технологиялық ерекшелігі қатаң пісірілген күш жүйесі (көпірлі ферма типті) және күшейтілген коррозияға қарсы қорға- ныс болып табылады. Шанақтың сыртқы және ішкі беттері то- пырақпен бекітілген, суда ерімейтін фосфорлық қосылыстардың қабатын түзіп, фосфатталған. Шанақтың төменгі сыртқы бөлігі, дөңгелектердің шашыратқыштары, қанаттардың ішкі қуыстары битумдық қоспамен жабылған. Салондағы және жүксалғыштағы еден панельдері, сондай-ақ ауа ағыны панельдері битумдық та- бақтармен қапталған. Шанақтың жабық және жартылай жабық қуыстары қорғаныс балауыз тәріздес пленка түзетін консервация- лайтын материалмен өңделген.Жылу және шу өткізбеу үшін есіктердің сыртқы панельдері- не және алдыңғы жақтағы қалқанға іш жағынан вафелді картон жапсырылған. Төбені жылу және шу оқшаулау үшін поролон, ка- потты — киізбен қапталған жасанды тері қолданылады. Салон- дағы еденде жылу және шу оқшаулауға арналған төсемдер са- лынған, пісірілген тігісер пластизолмен тығыздалады.Шанақты герметикалау технологиялық тесіктерді резеңке тығындармен жабу арқылы қамтамасыз етіледі, монтаждық люк- тер пленкамен жапсырылады. Есіктердің төменгі бөлігінде су ағызатын саңылаулар бар.Шанақтың алдыңғы және артқы әйнектері бүгілген, жылтыра- тылған. Жел әйнегі үш қабатты, иілгіш төсемді, осының арқасын- да соққан кезде жарылып кетпейді және сынбайды. Артқы әйнек—шыңдалған. Есіктердің әйнектері бүгілген, жылтыратылған, шыңдалған. Барлық әйнектер қауіпсіз жасалған.Шанақтың тіреуі радиатор қаптамасының шанағынан, шашы- ратқыштан, қанаттардан, капоттан және басқа да ұсақ бөлшектер мен тораптардан тұрады.Шанақтың алдыңғы және артқы жақтарында энергия жұтатын буферлер орнатылады.Есіктер. Шанақтың есіктері кіру және шығу ыңғайлылығын, автомобиль қозғалысы кезінде жайлылық пен қауіпсіздікті, ай- наланы шолу мүмкіндігін және салонның сыртқы әсерден қорға- луын қамтамасыз етуі керек. Есіктер топсаларға ілінеді. Есіктердің тығыздағыштары есіктің периметрі бойынша арнаулы ойықтарға орнатылған резеңке кеуекті тығыздағыштардан тұрады.Құлыптар. Есік ашық күйінде есік шектегішпен ұсталады. Ол есіктің топсалы түпбетіне орнатылған, бағанға шарнирлі бекітіл- ген тұтқадан тұрады. Тұтқадағы қалыңдау жер тірегіш элемент болып табылады.    /       - Б Г-Г 6      25 27    Д-Д Е- Е  333 -сурет. Әйнек көтергіш, есік құлыптары және оларды орнату:І — сәндік қаптама; 2 — әйнек құрсауы; 3 — жетек тартқышы; 4 — жылжы- малы кулиса; 5 — жетектегі тұтқа; 6 — аралық тұтқа; 7 — әйнек; 8 — құлып- ты сөндіру тартқышының түймесі; 9 — құлыпты бекіту бұрандамасы; 10 — құлыпты сөндіру тартқышы; ІІ — құлып; 12 — әйнектің артқы астауы; 13 — бағдарлаушыны бекіту бұрандамасы; 14 — бұрандама; 15 — әйнек бағдарлаушы- сы; 16 — жылжымайтын кулиса; 17 — әйнек көтергіштің тістегеріші; 18 — әйнек көтергішті бекіту бұрандамасы; 19 — әйнек көтергіштің тұтқасы; 20 — әйнектің алдыңғы астауы; 21, 31 — тұтқалар; 22 — әйнек көтергіш; 23 — жетекті бекіту бұрандамасы; 24 — құлыптың ішкі жетегінің тұтқасы; 25 — құлып ажыратқышы- ның білігі; 26 — тұтқа итергіш; 27 — құлып сөндіргіш; 28 — серіппе; 29 — тұтқа табақшасы; 30 — сұққыш; 32 — ішкі жетек табақшасы; 33 — есік тұтқасы; 34 — тұтқы тығыздағышы Жабық күйінде есік жұдырықшалы типті құлыппен ұсталады. Құлып жұдырықшасының екі тісі бар: сақтандырғыш және жұ- мыс. Егер есік жұмыс тісіне жабылса, онда ол толығымен жабы- лады, егер сақтандырғыш тіске жабылса, онда толық жабылмаған (ашыңқы). Ашыңқы есікпен қозғалуға болмайды.Құлыпты төмен басқан кезде барлық есіктер құлыпты сөндіру тартқышының түймесімен 8 ішкі жағынан жабылады (18.9-су- рет). Және де есікті сыртынан және ішінен тұтқалармен ашуға болмайды. Алдыңғы есіктерді сыртынан кілтпен жабуға болады.Шынылар. Есіктердің әйнектері бар, олардың әйнек көтер- гіштің 22 көмегімен көтеруге және түсіруге болады. Әйнектер тығыздалған науалардағы бағыттағыштармен қозғалады.Тұтқа типті әйнек көтергіш, өздігінен тежеледі (әйнекті кез-келген белгіленген қалпында ұстайды). Әйнек көтергіштің тұтқасы 21 әйнекті жылжытатын 5, 6 және 19 тұтқалар бекітілген үлкен тістегерішпен үнемі ілінісіп тұратын, әйнек көтергіштің ті- стегерішімен бір осьте орналасады. Тұтқа ролигі кіретін жоғарғы (жылжымалы) кулиса 4 түсірілетін әйнектің құрсауымен 2 бұран- да арқылы біріктірілген. Тұтқа ролигі кіретін төменгі жылжымай- тын кулиса 16 бұрандамалардың көмегімен ішкі панельге орна- тылған.Алдыңғы есіктің әйнегі силикаттық, шыңдалған, иілген, цилин- дрлік қисықтығы бар, әйнек көтергішпен резеңке тығыздағышы бар металл құрсаумен 2 біріктірілген. Әйнектің түпбеттері үнемі бағыттаушы қылшықты астауларда орналасады. .«ГАЗелъ» тобының автомобильдерінің есіктері. Осы топтың кейбір автомобильдерін бүйір жылжымалы есікпен жабдықтай- ды (18.10-сурет). Ішкі 4 немесе сыртқы тұтқамен ашқан кезде есік астыңғы 6, ортаңғы 11 және жоғарғы 2 бағыттауыштармен сырғиды. Есік жоғарғы каретка 13 осіне орнатылған жоғарғы механизммен 12, сондай-ақ тұтқаның 8 көмегімен төменгі ме- ханизммен 9 және төменгі механизмнің тіреуімен 7 ұсталады. Сыртқы жағынан есік тұтқамен ашылады. Резеңке буфер есік- тің ашылуын шектейді. Ашық күйінде есік арнайы шектегішпен ұсталады. Есіктерді сол тұтқалармен жабады. -сурет. «ГАЗель» автомобилінің жиылмалы есігінің қозғалыс механизмдері:1 — жоғарғы механизм кареткасы бар ролик; 2, 11 және 6 — жоғарғы, ортаңғы және төменгі бағыттаушылар; 3 — жоғарғы бағыттаушы тіреуі; 4 — ішкі есік; 5 — буфер; 7 — төменгі механизмнің тіреуі; 8 — төменгі механизмнің тұтқасы; 9 — төменгі механизм; 10 — ортаңғы механизм; 12 — жоғарғы механизм; 13 — жоғары каретка осі ЗИЛ-433100 автомобиль кабинасының есіктері. Олардың сы- ртынан кілтпен, ал ішінен тұтқамен ашылатын құлыптары бар. Құлыптың тоқтатқышы төменгі қалпында есікті сыртынан құлып- тайды. Есіктің желкөзі бар.Жабық күйінде есік бекіткіш түймесі бар бекіткіш тұтқамен ұсталады. Есіктің әйнегі тұтқаның көмегімен механикалық әйнек көтергіш арқылы көтеріледі және түсіріледі. Есікке жапқышы және желдеткіш торы бар желдеткіш люк орнатылған. Есік тұтқа- мен жабылады.Капоттар. Жүк автомобильдерінде және «ГАЗель» тобының автомобильдерінде капоттар қозғалтқыш орнатылған бөлікті жа- бады.«ГАЗель» автомобильдерінде капот подвешивается екі топсаға 3 ілінеді (18.11-сурет). Топсалар капотқа бұрандамалармен 2 және алдындағы қалқаншаға бекітіледі. Топсалар теңгерілмеген, сон- -сурет. «ГАЗель» автомобилінің капот топсасы және құлпы:1 — капот тіреуі; 2 — топсаны капотқа бекіту бұрандамасы; 3 — капот топсасы; 4 — топсаны кабинаға бекіту бұрандамасы; 5 — капот құлпының жетегі; 6 — төлке; 7 — қапсырма; 8 — кронштейн; 9 — капот құлпы; 10, 15 — сомындар;11 — бұрандама; 12 — фланец; 13 — қада; 14, 17 — серіппелер; 16 — шайба; 18 — сақтандырғыш ілмегі дықтан капотты ашық күйде ұстап тұру үшін қатты тіреу 1 қол- данылады. Капот жабық болғанда тіреу арнайы қысқышқа орна- тылады.Жабық күйінде капот қада типті құлыппен 9 ұсталады. Құлып радиатордың жоғарғы панеліне бекітіледі. Құлып жүргізуші каби- насынан аспаптар панелінің астындағы сол жақ алдыңғы бағанда бекітілген алшақ жетекпен 5 ашылады. Құлыпты ашу үшін тұтқа- ны өзіне қарай тарту керек. Бұл ретте шаппа қаданы 13 босатады және капот серіппенің 14 әсерінен 30...36 мм көтеріледі. Капот құлпы ашылғаннан кейін, тұтқаны бастапқы орнына қайтару ке- рек, және құлып шаппасы серіппенің 17 әсерінен капот жабу үшін дайындалған бастапқы орнына қайтарылады. Автомобильдің қозғалысы кезінде капотты кездейсоқ ашудан сақтандыру үшін сақтандырғыш ілмек қолданылады.Жеңіл автомобильдердің үшкөлемді шанақтарының жүк- салғыш бөлімдері бар. Ол салоннан металл қалқамен бөлінген. Жүксалғыш бөлім қақпақпен (капотпен) жабылады. Қақпақ 1 (18.12-сурет) шанаққа екі топсамен 3 бекітіледі. Топсалар қақпаққа 2 бұрандамалармен, ал шанаққа — 7 бұран-дамалармен бекітіледі. Қақпақ екі панельден жиналғанҚақпақты көтеру және ашық күйінде ұстап тұру екі торсион- ды және қақпақтың массасын босату арқылы жүргізіледі. Бұрау бұрышы торсиондар- дың қозғалмайтын ұшын топса бағанындағы үш тесіктің 5 біре- уіне орын ауыстыру арқылы өзгертілуі мүмкін. Торсиондар- дың жылжымалы ұштарына қорғаныш түтіктер 6 кигізіл- ген, олар қақпақ көтерілгенде топсаның жылжымалы буыны- -сурет. Жүксалғыш қақпағы:1 — қақпақ; 2 — бұрандама; 3 — топса; 4 — тығыздағыш; 5 — реттегіш тетік- тер; б — қорғаныс түтік; 7— топсаны шанаққа бекіту бұрандамасы; 8 — тор- сион-сурет. Жүксалғыш1 — корпус; 2 — жетек; 3 — шаппа; 4—жетек жұдырықшасы; 5 — ысырма; 6 — құлып жұдырықшасы; 7 — серіп- пе; 8 — жетек серіппесі; 9 — реттегіш төсем ның маңдайшасымен жылжи- ды. Жүксалғыштың қақпағы ішкі панельге орнатылған құлыппен жабылады (18.13-су- рет). Жүксалғыштың қақпағы жабылған кезде, құлыптың жұ- дырықшасы б өзінің жоғарғы тісімен ысырмаға 5 тіреледі, және төменгі тіс ысырманы 5 ұстап қалатын қалыпқа бұры- лады.Серіппе үнемі құлып жұ- дырықшасын бұрып, жүк салғышты ашуға тырысады, бірақ оған шаппа 3 бөгет жа- сайды, ол өзінің тісімен құлып жұдырықшасының сәйкес ой- ығына кіреді. Шаппа серіппенің көмегімен бұрылмайды 9.Жүксалғыш кілтті бұрау арқылы ашылады. Бұл ретте же- тек жұдырықшасы 4 және шап- па серіппе 7 кедергісінен өтіп, бұрылады, құлып жұдырықша- сын 6 ұстамайды, оны ысыр- мамен 5 ілінісуден шығарады. Осыдан кейін жүксалғыштың қақпағы торсиондардың әре- кетінен ашылады және ашық күйінде ұсталады. Шанақтың қапталуы. Шанақ ішінің қапталуы мақта-мата- дан, жасанды теріден және сәндік поливинилхлоридті пленкадан жасалады. Ішкі қаптаманың түсін көп жағдайда автомобильдің сыртындағы түсіне сәйкес таңдайды. Салон төбесінің қаптамасы үшін тесіктері бар ашық түсті повинол қолданылады.Төбе қаптамасы металл доғаларға асылады, оның ұштары ре- зеңке төлкелер арқылы бүйір рейкалардағы тесіктерге кіргізілген. Серіппелі болаттан жасалған доғалар төбе пішінімен қаптама- ның тартылуын қамтамасыз етеді. Есіктердің, жел әйнегінің және артқы әйнектің ойықтарындағы төбенің қаптамасы фланецке суға төзімді желіммен жапсырылған. Сонымен қатар, қаптама ортаңғы бөліктегі төбелік плафонмен және шанақтың әртүрлі құрылғыла- рымен қосымша бекітілген.Қауіпсіздік белдіктері. Жеңіл автомобильдерін қауіпсіздік белдіктерімен жасақтайды. Алдыңғы орындықтарды инерциялық белдіктермен, ал артқы орындықтарды — статикалық белдіктер- мен жасақтайды.Егер қауіпсіздік белдігі жол-көлік оқиғасында немесе басқа апатты жағдайда критикалық жүктемеге ұшырса, онда оның беріктігін тексеру керек. 18.6 Кузовты жылытуЖылыту жүйесі булануды немесе аязды болдырмау үшін ка- бинаны немесе автокөлікті, сондай-ақ желдеткіштерді қыздыруға арналған. Ұзақ уақыт бойы үздіксіз жұмыс істеуге арналған және қозғалтқыштан алынған ыстықты пайдаланады. Іс жүзінде бар- лық машиналар жылытқыштармен жабдықталған.«ГАЗель-2705» автокөліктерінің жылытқыштары. Жы- лытқыштар ауа жинақтауыштан 17 (18.14-сурет), екі желдеткіші–оң 7 және сол 9 - бар электр қозғалтқыштан 8 тұрады. Электр қозғалтқыш екі қабаттамамен 3 бекітіледі. Ауаны жылыту үшін жабық қаптамасы бар 10 радиатор 12 болады. Жылытқыш ради- аторы шлангалар арқылы салқындату жүйесімен байланысады. Ауа жинақтауыштың қорабы қылшақшадан 16 тұрады, оның көмегімен ауа ағыны реттеліп отырады. Жауын суының алдыңғы әйнек пен капоттың арасында орналасқан тордан өтіп, жылытқыш арқылы автокөлік салонына өтіп кетуіне жол бермеу үшін, өзінің қозғалысын күрт өзгертіп отырады. Жауын суы инерция бойынша ауадан бөлінеді, пластмасса ойыққа келіп түседі, ол капот астын- дағы кеңістікте орналасқан, және сыртқа ағып кетеді.Жылытқыштың жұмысы. Жылытқыш радиаторына жинақта- ушы 3 және шығарушы 4 резеңке шлангалар бекітілген. Радиа- торды іске қосу үшін (18.15-сурет) арнайы шүмек қолданылады. Сұйықтықтың радиатор арқылы айналымға түсуі қозғалтқыштың салқындату жүйесінің орталық сорғысы арқылы жүзеге асырыла- ды.  -сурет. «ГАЗель-2705» автокөлігінің басқарушы жетегінің жылытқышы:1 — желдеткішті бекіту бұрандасы; 2 — төсем; 3 — электр қозғалтқыштың жоғарғы қабаттамасы; 4 — қабаттамаларды бекіту бұрандасы; 5 — электр қозғал- тқыштың төменгі қабаттамасы; 6 — қабаттаманы бекіту тетігі; 7 — оң жақ жел- деткіш; 8 — электр қозғалтқыш; 9 — сол жақ желдеткіш; 10 — радиатор қап- тамасы; 11 — радиатор қаптамасын бекіту болты; 12 — жылытқыш радиаторы; 13 — радиаторды бекіту тетігі; 14 — радиаторды бекіту планкасы; 15 — қо- сылғыш резистор;16 — ауа жинақтаушы қорабының қылшақшасы; 17 — ауа жи- нақтаушы қорабы Жылытуды қосу үшін 7-ші тұтқаны (18.16-сурет) және жылжы- малы шүмектерді 3 және 5 тұтқалары бар қақпақшалармен ашу қажет. Көлік қозғалысы кезінде суық атмосфералық ауаның ауа кірісі арқылы өтеді, радиатор және кабинаның қызуы бар. Егер мұндай жылыту жеткіліксіз болса, электр желдеткішті қосып, салқын ауа бөлігін кабинаға тездетуге болады.Желдеткіштің қозғалтқышының 13 қосқышы төрт орналасу жағдайына ие. Алғашқы күйде желдеткіштің құралы өшіріледі, содан кейін оны сағат тілімен бұрап, бірінші, екінші және үшінші ротация жылдамдығы іске қосылады.Тұтқа 3 жылытқыштың радиаторына түсетін ауаның мөлшерін реттейді. Тұтқаның төтенше дұрыс күйінде, жылытқыштың ра- диаторына ауа кабинадан келеді. Сыртқы суық ауаға қол жеткі- -сурет. Құбырлары бар жылытқыш:1 — ауа жинақтаушы қорабы; 2 — жылытқыш шүмегі; 3 — жинақтаушы шланг; 4 — шығарушы шланг; 5 — шлангаларды тығыздауыш; 6 — электр қозғалтқыш қақпағын бекіту гайкасы; 7 — электр қозғалтқыш қақпағы; 8 — электр қозғал- тқыш қақпағын бекіту болты; — суық ауа; — жылы ауа; — кабина- дағы ауа зу сонымен қатар сыртқы ауаның қызуының жоғары қарқынын қамтамасыз етеді. Жылытқышты 5 дене жылыту режиміне неме- се желдету режиміне ауыстырады. Тұтқаның сол жақ позициясы дененің желдетілуіне сәйкес келеді. Тұтқаның ортаңғы жағында жылытылатын ауа жел шыныға және есіктің қыздыруына жет- кізіледі. Егер тұтқаны 5 өте дұрыс күйге ауыстырсаңыз, жылы- тылатын ауа терезеге, жүргізуші мен жолаушының аяғына жет- кізіледі.Кабинаның қыздыру дәрежесі қыздырғыштың радиаторы арқылы өтетін ыстық сұйықтықтың мөлшеріне байланысты және -сурет. Жылыту және желдету жүйесі:1 — алдыңғы әйнек үрлеуішінің сол жақ патрублогы; 2 — жетек қаптамасын бекіту бұрандасы; 3 — таза ауа мөлшерін жіберу тұтқасы; 4, 6, 9 — желдету және жылыту патрубкалары; 5 — желдету немесе жылыту режімінің тұтқасы; 7 — жылытқыш шүмегінің тұтқасы; 8 — алдыңғы әйнек үрлеуішінің оң жақ патрублогы; 10 — жылытқышты бекіту болты; 11 — жылытқыш кронштейні; 12 — тартпа қамыттар; 13 — электр желдеткішті ажыратып қосқыш тұтқасы 7 арқылы реттеледі. Бұл тұтқаның төтенше жағдайын- да жылытқыштың радиаторы арқылы сұйықтықтың максималды саны.Салқын мезгілде кабинаның ішіндегі ауаны рециркуляциялау кабинаның жылынуын тездету үшін қолданылуы мүмкін, бірақ кабинаға сырттан ауа келмейді. Ол үшін тұтқаны ауаны қабыл- дау блогының қақпағын 16 бұру қажет (18.14-суретті қараңыз), ал қақпақ сыртқы суық ауаға кіруді тоқтатады. Жылытқыштың радиаторы арқылы кабинаның ішіндегі ауа айналымға айналады, осыған байланысты қарқынды қыздыру орын алады.Қосымша жылытқыш. ГАЗ-2705 «Комби» фургондарында және «ГАЗель» шағын автобустарында радиатордан, желдет- кіштен және сорғышқа орнатылған электр қозғалтқыштан тұра- тын қосымша құрылғы қолданылады. Қосымша жылытқыштың радиаторы түтікшелердің негізгі жылытқышымен сериясымен қосылған, қосымша жылытқыш корпустың немесе ішкі корпу- стың ішкі ауасының регенерациясы режимінде жұмыс істейді. Ішкі ауаны қосалқы жылытқыштың радиаторы арқылы қайталап өтуі кабинаның немесе интерьердің жақсы жылынуын қамтама- сыз етеді. Желдеткіш электр қозғалтқыӘйнекң айналуының екі жылдамдығына ие.Жылытқыштың электрлік сорғы диспетчерлік панельдегі жүргізуші кабинасында қосқышпен қосылады. Паркингте ұсы- нылған немесе 50 км/с жылдамдықтағы электр сорғыны пайдала- ныңыз. Жоғары жылдамдықта салқындату жүйесіндегі су сорғы жылытқыштардың жұмысын қамтамасыз етеді. Электр сорғыны тек қыздырғыштың шүмегі ашылған кезде ғана қосуға болады.ПАЗ-3205 автобусының кузовын жылыту. Ауа қозғал- тқыштың салқындату жүйесінің радиаторынан өтіп бара жатқан- да қызады. Бұл ауа диффузорға диффузор арқылы бағытталады, ал жерден ол бүйірлік терезелерді жылытуға және жүргізушінің жұмыс орнының ауданына жіберіледі.Жолаушылар бөлігінің жылытуы көлденең құбырдың төменгі бөлігіндегі торлардан өтеді. Жылы ауа ағынын реттеу жылытқышты толығымен немесе жартылай жабуға болатын жылу есіктерімен жүргізуші орындықтан жүргізіледі. Камерада жылу алмастырғыштан және бір желдеткіштен тұратын үш қо- сымша жылытқыш бар. Жылытқыштар қозғалтқышты салқында- ту жүйесіне құбырлар арқылы қосылады. Дисплейдің тақтасында жылытқыштардың қос режимдегі қосқыштары орнатылған.Желдеткіштің терезелері еріткіштегі тесіктер арқылы жылына- тын ауа-райына түседі. Тоңазытқыштағы жылы ауа радиатордың артындағы дефростерге қосылған гофрленген шланг арқылы цен--сурет. ЗИЛ-433100 автокөлігінің кабинасын жылыту:1, 13 — ауа ағынының бағытталуын реттейтін торлар; 2 — жылытқыш шүмегін басқаратын тұтқа; 3 — ауа таратқыш қылшақшаны басқару тұтқасы; 4 — арқан; 5, 9 — жел әйнегін үрлеу саңылаулары; 6 — электр қозғалтқыш; 7 — желдет- кіш; 8 — сыртқы ауаны жинау қылшақшасының тұтқасы; 10, 14 — ауа жинақтау шлангісі; 11 — штуцер; 12 — салқындату жүйесінен ыстық сұйықтықты шығару шлангісі;15 — жылытқыш шүмегінің тұтқасы; 16 — шүмек; 17 — шығарушы шланг; 18, 20 — ауаны жүргізуші мен жолау шылардың аяғына жіберіп тұратын саңылаулар; 19 — ауа таратқыш. трифугалық желдеткішпен беріледі. Желдеткіштің бір режимді электр жетегі бар.ЗИЛ-433100 жүк автокөлігінің кабинасын жылыту. Жылы ауа жылытқыштан келеді (18.17-сурет). Жылытқыш реттеуші шүмек 16, электр қозғалтқышы 6 бар желдеткіш 7 және ауа та- ратқыштан 19 тұрады. Салқындату жүйесінен аққан ыстық су шланг 12 арқылы шығарылады, ал 17 шланг арқылы қайта кір- гізіледі. Ауа таратқыштан гофрирленген шланг арқылы 5 және 9 саңылаулардың бойымен желді әйнектерді қыздыру үшін, ал 14 шлангілер арқылы 1 және 13 торларының бойымен – кабинаға кіреді. Қыздырғыш кран мен ауа қабылдағыш амортизаторы ас- паптар панелінің оң жағында 2 және 3 тұтқаларымен басқары- лады. Электр қозғалтқы әйнектің жұмыс режимін өзгертуге ар- налған қосқыш бар.Қыздырғы салқындату жүйесінде 75 ° C-тан жоғары темпера- турада жақсы жұмыс істейді. 7.Автобус кабинасы мен салонын желдетуКабинаның желдеткіштігі ыстық ауа райында қолданылған кезде қалыпты микроклиматты жасау үшін қажет. Кабиналар- ды, автобустар мен автокөліктердің салондарын желдету үшін жылытқыштар қолданылады. Кабинада жеткізу және сарқынды сору желілері бар.Мәжбүрлі ағынды желдету («ГАЗель» түрінің барлық ав- токөліктері). Желдету жылыту жүйесі арқылы жабылған терезе- лермен және люк қақпақшалары арқылы жүзеге асырылады. Жел- деткіш тұтқасы 7 (18.16-суретті қараңыз) үшін, жылытқыштың кранын өте сол жақ күйге жылжыту қажет, желдету режимінің тұтқасы да сол жақта орналасқан. Желдеткіштің қозғалтқышын сағат тілімен 13 бұрау арқылы қосыңыз. 4, 6 және 9 желдеткіш каналдар арқылы атмосфералық ауа кабинаға және салонға кіреді. Төмен жылдамдықта және тұрақта тұрғанда таза ауаны жел- детуді пайдалану ұсынылады. Көлік құралы 50 км / сағ жылдам- дықпен қозғалатын болса, электр желдеткіші қажет емес, өйт- кені жоғары жылдамдықты желдету арқылы желдету жеткілікті көлемде жүргізіледі. Желдету ақ төменгі Әйнек есіктер арқылыжүзеге асырылады.Шығару желдеткіші. Ауа есіктердің ішкі панелдерінде орна- ласқан саңылаулар арқылы және атмосфераға байланысты есік- тердің төменгі бөлігіндегі тесіктер шығады.ПАЗ-3205 автобусының жолаушылар бөлігінің желдеткіші бүйірлік терезелер арқылы, сондай-ақ, жоғарғы люктер арқылы жүзеге асырылады.Автокөліктің қозғалысы барысында жолаушылар бөлігінің барлық желдеткіш есіктері ағзаға ауысады. Сондай-ақ, апаттық жағдайдағы апаттық шығуды қоса алғанда, ортаңғы люк қарасты- рылған. Төтенше жағдайларда жетектің тұтқасы бұрылған кез- де, люктің қақпағы денеден ажыратылады және қолдың сыртқа шығып, авариялық шығуды қамтамасыз етуіне мүмкіндік береді. Драйвердің жұмыс орнын көру Әйнек үстіндегі және алдыңғы қақпақтың сол жақ бұрышындағы панелінде желдету үшін, қақпақтармен және жүргізушінің орнынан жапқышпен жабылған люктер бар. Қажет болған жағдайда жүргізуші жұмыс орнындағы желдету деңгейін реттей алады.Желдету кабиналары жазда терезенің төменгі терезелері арқылы, кабинаның төбесінде ашық терезелер мен желдет- кіш люктер арқылы жүзеге асырылады. Таза ауа кабинаға және жылытқыш арқылы кіре алады, бірақ тек қозғалтқыш жүйесінен ыстық су шаңырағымен жабылады. 8.Әйнек тазартқыштарЖеңіл автокөліктерде және кейбір жүк машиналарында жел шілтерінің электр жетегі бар. ГАЗ-31029-да екі қылшаққа ар- налған электр жетегі бар және әйнек жуатын СЛ-136 Б қарасты- рылған. Экран әйнек тазалағыштың электр жетегі редукционды және қуат тұтқаларымен жабдықталған, ол кабинаның ауа кіретін панелінде орналасқан.Әйнек тазалағыш және жуу машинасы рөл бағанында орна- ласқан арнайы қосқышпен басқарылады. Коммутатор бес пози- цияға ие: өшірулі, төмен жылдамдық қосулы, жоғары жылдамдық қосулы, үзік-үзік тазартқыш іске қосылады. Әйнек тазалағышты және шайбаны бір мезгілде пайдалану. Соңғы режим қосқыш тұтқасын өзіңізге қарай тарту арқылы іске қосылады. Әйнек та- залағыш кезде, оның қылшақтары дереу тоқтатылады, бірақ олар Әйнекдан жасалған төменгі тығыздағышқа жеткенде ғана.Әйнек тазалағышы (18.18-сурет) ирек құрт тәріздес редукто- ры бар электр қозғалтқышынан тұрады. Редукторлық ирек электр қозғалтқыш білігінің бір бөлігі ретінде жасалады. Ирекпен жаб- дықтауда шүмегінің дөңгелегі бар, оның осьтерінде Әйнек та- залағышты басқару үшін тұтқыш жүйесі орнатылған. Электр қозғалтқышты өшіру үшін шілтер желдің экранының төменгі мөріне жеткенде, лимит қосқышы қолданылады.Жел әйнегін тазартқыш. Автокөлік ласталған жолдар бой- ымен қозғалады кезде, алдынғы терезе машиналарды соқтығы- сып, басып озу арқылы ластанған. Әйнек тазалағыш құралдардың жұмысын жақсарту үшін кірді жуып тастау керек.Жел әйнектерді жууға арналған электр қозғалтқышы 1, ағы- стар мен түтіктер арқылы басқарылатын сорғы орнатылған 10 ре- зервуардан (18.19-сурет) тұрады. Қозғалтқыш қосылса, сорғының 18.18-сурет. Әйнек тазартқыш:1 — щетка тұтқасының осі; 2 — сальник; 3 — щетка тұтқасы; 4 — әйнек; 5 — щет- ка; 6 — бастапқы ажыратқыш байланыстары; 7 — бастапқы ажыратқыш эксцен- тригі; 8 — бастапқы ажыратқыш пластинасы; 9 — беріліс қорабы; 10 — беріліс қорабының білігі; 11 — тіреу шарик; 12 — майлау қоры бар фетрлі шайба; 13 — якорь; 14 — электр қозғалтқыш корпусы; 15 — тұрақты магнит; 16 — коллектор; 17 — редуктор корпусы;18 — подшипник; 19 — құрт тәрізді электр қозғалтқыш білігі; 20 — контргайка; 21 — тіреу бұрандасы; 22 — штекерлі колодка білігінің 13 айналуы сорғының роторына ауыстырылады. Сорғы- ның роторы сумен сорғыларды 17, түтікше 18, саңылаулар мен бүріккіштерді желдің экранына салады.Қоршаған ортаның температурасы 0 ° C-тан төмен болғанда, шайғыштың су қоймасынан суды ағызу керек.Пневматикалық әйнек тазалағыштар. Кейбір автомо- бильдерде ЗИЛ және КамАЗ пневматикалық сыпырушылар орнатылған. 5 цилиндр ішінде (сур. 18.20) екі Поршеньдік 1орнатылған, 2. Сілтеме теміржол 6 кронштейн 8 Поршеньдік қо- сылады және көктем арқылы 11 10. кронштейнге теміржол 2 тісті секторының тұрақты тор болып табылады сақина тісті бар 3, щет- ка тұтқасымен бір роликке орнатылады. Сығылған ауа коммута- циялық аппарат екі жақты клапанын 15, екі клапандар 13 және 14 және бөгеті 18 9. орнату арқылы, қақпағы 7 орналастырылған контейнерлерде тасымалданады.  18.19. сурет: Жел әйнегін шайғыш:1 — сорғы жетегінің электр қозғалтқышы; 2 — якорь; 3 — тұрақты магнит; 4 — электр қозғалтқыш корпусы; 5 — коллектор; 6 — щетка ұстағыш; 7 — щетка; 8 — фланец; 9 — сорғыны бекіту қақпағы; 10 — бачок; 11 — электр қозғалтқыш білігі; 12 — муфта; 13 — сорғы білігі; 14 — сорғы корпусы; 15 — сорғы роторы; 16 — сүзгі; 17 — штуцер; 18 — тұрбаша; 19 — бак тығыны Шыны тазалағыштың жұмысы поршеньдердің астына сығылған ауаны, содан кейін бір жағынан, ал екінші жағынан - поршеньдердің кері қозғалысына негізделген. Бір поршень астын- да сығылған ауаны беру кезінде басқа поршеньдік қуыс атмос- ферамен байланысады. Поршеньдік штанганы жылжытқанда 2 секторды 3 бұрылады және оның көмегімен щеткамен валик те бұрылады.Цилиндрдің оң камерасына Поршеньдік жылжыту өту 17, екі жақты клапаны 15 және 16 канал және қуысы B арқылы ауаны ци- линдрде байланысады кезде - клапан арқылы атмосфераға 14 және өту 19 жүзеге асырылады, поршенді ең шеткі оң жағдайы келген- де, қысқыш таяқты 6 жылжытады, және 8 10 , ал 11-ші серіппелі клапандарды күріште көрсетілгендей позицияға жылжытады. 18.20, б. қуысына клапаны 15 арқылы атмосфера мен қуысы В 13 байланысады кәрізді 16 және 12 және клапан арқылы, - деді әуе цилиндрде. Осы сәттен бастап 1 поршеньдері солға қарай өте солға қарай жылжи бастайды, содан кейін процесс қайталанады. 18.20-сурет. Пневматикалық әйнек тазартқыша — пневматикалық әйнек тазартқыш цилиндрі; б — поршеньдердің оң жаққа қарай қозғалысы; в — поршеньдердің сол жаққа қозғалысы; 1 — поршень; 2 — рейка; 3—сектор; 4 — бағыттаушы тығын; 5 — цилиндр; 6 — салмақ; 7 — қақпақ; 8, 10 —ілмектер; 9 — штуцер; 11 — серіппе; 12, 16, 17 — арналар; 13, 14, 15 — қақпақтар; 18— секіргіш; 19 — фетрлі сүзгісі бар арна, А және Б — цилиндр қуыстарыБақылау сұрақтарыЗаманауи жеңіл автокөліктер кузовының түрлерін санамалап беріңдер.Құралдың «Волга» автокөлігінің негізсіз тіреуіштік корпу- сын, әдеттегі дене мен раманың алдындағы артықшылықтары мен кемшіліктерін түсіндіріңіз.Автобус кузовтарының түрлерін көрсетіңіз. Барлық метал- дың қаңқа корпусының ерекшеліктерін түсіндіріңіз.Жүргізушінің және жолаушылардың орындықтары туралы бізге айтып беріңіз.Автокөліктердің қосалқы дөңгелектерін бекіту тәсілдері ту- ралы айтып беріңіз.Жолаушылар бөлігінің желдету жұмыстары қалай жұмыс істейді?Айналардың дизайны мен қызметін түсіндіріңіз.Жүк көліктерінің жылу және желдету жұмыстары қалай жүр- гізіледі?Жеңіл автокөліктер салонын жылыту және желдету жұмы- стары қалай жүргізіледі?Желдеткіш шайғыштар қалай жобаланған және жұмыс істейді?Қауіпсіздік белдіктерінің мақсаты қандай? ІV Б Ө Л І М БАСҚАРУ МЕХАНИЗМДЕРІ    19 т а р а у РӨЛДІК БАСҚАРУ 19.1 Рөлдік басқарудағы мақсатРөлдік басқару автомобильдің дұрыс бағытта қозғалуын қамта- масыз етеді. Рөлге келесі талаптар қойылады:бақылаудың жеңілдігі және автокөліктің бұрышының тұрақтылығын қамтамасыз ету;доңғалақтардың болмауы немесе ең аз көлбеу бұрышы; жолдың бұзылуынан соққылардың рөлдік доңғалақтарынаберілуін болдырмау.Рөлдік басқару мыналардан тұрады:Рөлдік механизмнен;Рөлдік жетектен;Рөл күшейткішінен (кейбір жүк және жеңіл автомобильдерде және автобустардың бөлек модельдерінде қолданылады).Рөл механизмі жүргізушінің жұмысын жеңілдету үшін әзірлен- ді. Өйткені ол осы бағытта автокөліктің қозғалысын басқарады, себебі ол баяу редуктор ретінде әрекет етеді және жүргізушінің рөлдік доңғалаққа қолданылатын күштерін арттырады. Рөл ме- ханизмі рөл дөңгелегінің көліктің артқы жағындағы қозғалмалы биподқа екі бағытта да айналады. Рөл жетегі рөл дөңгелегі, рөл бағанасы және рөл жетегінің редукциясын қамтиды.Рөл механизмі рөл дөңгелегінен берілетін күшті көбейтеді, осылайша басқарылатын дөңгелектердің айналуына көмектеседі. Айналу рөл механизмінің берілу коэффициентімен қамтамасыз етіледі. Әртүрлі автомобильдерде рөл механизмінің беріліс қаты- насы 15-тен 25-ке дейін немесе одан да көп.Рөлдік тетік рөлдік сошкадан, бойлық арқалық штангасынан, ұзындық байланысы штангасынан, көлденең бағыттағы рөлдің сол және оң жағынан тұрады. Рөл жетегі рөлдік доңғалақтардан қуатты доңғалақтарға беру және дөңгелектердің бұрылысында дұрыс өзара орналасуын қамтамасыз ету үшін жасалған. Машинаны бұрған кезде дөңге- лектер сырғып кетпестен оралуға тиіс. Бұл дөңгелектер бір ай- налу орталығында доға бойымен жүрсе, қол жеткізуге болады (19.1-сурет, а). Айналу орталығы артқы осінің жалғасуы тиіс. Егер бұрылыстың қаттылығын өзгертсеңіз, айналу орталығы артқы осьтен шығып кетуі немесе алынуы мүмкін, бірақ әрқашан артқы осьтің кеңеюінде қалады.Рөлдік тетіктерде трапецияның біріктірілген рөлі (дөңгелек- тің тәуелділігі аспасы бар) және бөлшектелген трапеция болуы мүмкін тоқтата тұру аспасы). Рөлдік трапеция алдыңғы дисктің артында немесе алдыңғы жағында орналасуы мүмкін.Тәуелді аспасы бар көліктерді басқарудың жеңілдетілген сыз- басы 19.2, а-суретте көрсетілген. Рөл дөңгелегі бір бағытта неме- се басқа бағытқа бұрылған кезде, Рөлдік тетік 1 арқылы айналу 2                    -сурет. Автомобиль (а) және рөлдік трапециясы бұрылысының сызбасы (б):1, 8 — бұрылыс цапфтары; 2, 6 — бұрылыс тұтқалары; 3 —ортаңғы ось; 4 — көлденең рөлдік ауырып қалды; 5 — тұтқа; 7 — көлденең жоғары ор- наласуы; R1 — R4— доңғалақтардың бұрылыс радиустары; а және в — ішкіжәне сыртқы алдыңғы доңғалақтар бұрышы, сәйкесінше; Б —алдыңғыдоңғалақтардың осьтер арасында қашықтық; бойлық рөлдік шыбыққа 3, содан кейін айналмалы бүгілмеге 7 арқылы сол жақ айналмалы камера арқылы көлденең бағытта 5 көлденең бағанның сол жақ төменгі 4 жағына, төменгі тұтқыш 4, оң жақ бұрышындағы 6 және дөңгелектерде іске асырылады.Алдыңғы басқарылатын дөңгелектердің (19.2, б) дербес аспа рөлдік тетік 2 және мөртабаннан тұрады. Бұл бөліктерде 11 және 12 бүйірлік шыбықтардың арқасында рөлдік басқару тетіктеріне -сурет. Жүк автокөліктерінің рөлдік жетегі:а — артқы бүтін трапеция; б — алдыңғы бөлшектенген трапеция; 1 — рөл- дік механизм; 2 — сошка; 3 — көлденең тартпа; 4 — рөлдік трапецияның төменгі тұтқасы; 5 — көлденең тартпа; 6 — бұрылыс түйіні; 7 — бұрылыс тұтқасы; 8 — баған; 9, 12 — бүйір жақ тартпалар; 10 — маятникті тұтқа; 11 — ортаңғы тартпа 4 қосылады және өзара трапеция құрайды. Бұл тұтқалар, өз кезе- гінде, бұрылыспен 6 бекітілген. 2.Рөлдік механизмРөл жетегі мыналарды қамтамасыз етуі керек:беріліс коэффициентін өзгертуге қажетті заң;Рөл дөңгелегінің рөл дөңгелектеріне күштерді берудің жоға- ры тиімділігі;рөл жетектерінің бөліктерінің қапталында ауыспалы тазарту және рөл дөңгелегінің бейтарап қалыпында реттеу мүмкіндігі.Рөл жетектерінің ортаңғы пішіндегі қимасы ең аз немесе мүлдем болмауы керек, ал шектік жағдайларда - артуы тиіс. Ор- натқаннан кейін ортаңғы бөлікте ешқандай кептеліс болмауы керек, өйткені тозу - бейтарап қалыпта ең үлкен. Рөл дөңгелегі көлік жүргізушісіне ыңғайлы болу үшін және авария болған кезде жүргізушіні жарақаттан сақтап қалу үшін басқару кабинасында орналасуы керек.Рөлдік тетіктер - құрт, винт, тірек және комбинация. Көлік тетіктері жұптас жұптан, құрт тәрізді және де қисық роликтен тұруы мүмкін. Сектор екі және көп тісті болуы мүмкін, ролик - бір немесе екі шпильмен екі және үш шиптен тұратын қисық бөлік- тен құралады.Жеңіл автокөліктерде, сондай-ақ шағын және орта жүк көлік- тері мен шағын және шағын сыныптағы автобустардағы ең үл- кен үлесті «глобоидальды верх-үш роликті роликті» роликті мойынтіректерге беру арқылы рөлдік механизм берілді. Бұл меха- низмде тозуды едәуір азайтады және берілістегі қажетті бос орын- дардың сақталуын қамтамасыз етеді.Рөл жетектерінің басты бөліктері 9, глобоидальды құрт тәрізді 14, білік білігінің 1, жоғарғы білікке 23 (сурет 19.3). Корпус алю- миний қорытпасынан (ГАЗ-31029) немесе шойыннан (ГАЗ-3307) шығарылады. Глобоидальды құрт 14 төменгі рөлдік біліктің 27 саңылауларына сығылады. Құрт тәрізді бөлік екі роликті конустық мойынтіректерге айналады, оның бекіткіші алдыңғы қақпақтың астында орналасқан 16 тығыздағыштарымен бақыланады. Гло- боидты құрт тәрізді бөлікпен бірге екі шарикті мойынтіректерге бекітілген үш тарақты ролик 11 те бар.Сошка білігінің жоғарғы бөлігі 6 подшипник арқылы радиал- ды осьтік жағдайда айналады 9. Сошкалық біліктің сақиналық  -сурет. Рөлдік механизм:1 — сошка білігі; 2 — стопорлы шайба; 3 — реттеуіш бұранда; 4 — қақпақты гайка; 5 — штифт; 6 — роликті подшипник; 7 — құю саңылауының тығы- ны; 8 — втулкалар; 9 — картер; 10 — сальник; 11 — үштарақты ролик; 12—артқы қақпақ; 13 және 15 — құрттың артқы және алдыңғы подшипник- тері; 14 — құрт; 16 — реттеуіш төсемдер; 17 — алдыңғы қақпақ; 18 — құю саңылауының болты;19 — жоғарғы қақпақ; 20 — фланец; 21 — шпилька; 22 — майысқақ біріктіруші муфта; 23 — жоғарғы білік; 24 — күшейткіш пластина; 25 — гайка; 26 — стопорлы пластина; 27 — төменгі білік; 28 — сошка  ойығы кейін бұранда арқылы 3 біріктіріледі. Сошканы қамтитын бөлік жоғарғы қақпақтың 19 бөлігінен кесіледі. Көрсетіліп оты- рған бұранда втулка білігінің жоғарғы ұшын стопорлы шайба 8 арқылы айналады, роликті картер мұнай ішіне құрт және ролик- терінің тозуын азайту үшін оның қақпағы гайканы 2 және 4 тір- келген құрт бар айналысу реттеу қажет болса ашасы 7. жабық ашу арқылы жүргізіледі, сұйық май тесік арқылы құйылады 18.Рөлдік білік 27 айналғанда, глобоидты құрт 14 екі бұранданың білігін 1 биподпен 28 90 ° бұрышпен биподтың тіреуішінің ро- ликтің көмегімен саңылауға бұрады. Биподтың айналудың жал- пы бұрышының ортасы құрт жұбының орташа жағдайына немесе көліктің қозғалысын түзу сызыққа сәйкес келеді. Айналған кезде, ролик құрттың жіптерінің үстіне оралып, сырғып кетпейді, осы- лайша жұп жұбының тозуын азайтады және рөлдік доңғалақтың күші төмендейді. 3.Рөлдік колонкаБірқатар автокөліктер бірнеше рөл бағанына ие. Мысал ретін- де, ГАЗ-31029 құрылғының рөлдік бағаны қарастырып көрей- ік. Оның негізгі бөлігі рөл дөңгелегі 12 (19.4-сурет). Ол шағын конустық шлицті жоғарғы білігінің 7 орнатылған және жоғарғы білікке 22 шарикті подшипникке қосылады және икемді муфта 22 арқылы айналады 8. Гайканы, оған белгіленген (19,3-суретті қараңыз) төменгі білігіне 27 қосылған серпімді жең білікке ай- налуын тасымалдайды бұрышпен білік арқылы жүзеге асырыла- ды. Мұнда рөл бағанының қысқышы 18 (19,4-суретті қараңыз) қамтамасыз етілген. Рөлдік бағандар жұмсақ монтаждау бағаны-сурет. Рөл доңғалағы және колонка:1 — арнайы болт; 2 — оталдыру және айдап кетуге қарсы ажыратқыш құрылғы корпусының қамыты; 3 — шам жарығы және бұрылыс көрсет- кіштерін ажырату – қосу негізі; 4 — бұранда; 5 — арнайы гайка; 6 — қап- тама (жоғарғы бөлік); 7 — жоғарғы білік; 8 — рөл доңғалақтарын бекітуге арналған гайка; 9 — серіппе; 10, 19 — гайкалар; 11 — дыбыс сигналын сөндіргіш; 12 — рөлдік доңғалақ; 13 — шпилькалар тығыны;14 — бұран- да; 15 — резеңке шайба; 16 — тығын; 17 — болт; 18 — рөлдік колонканы бекітуге арналған қамыт; 20 — оталдыру және айдап кетуге қарсы ажы- ратқыш құрылғы корпусы; 21 — оталдыру, стартер және айдап кетуге қар- сы ажыратқыш ; 22 — шарикті подшипник; 23 — шарикті подшипниктің сығымдау сақинасы; А — рөлдік колонканы бекітуге арналған қамыт пен құрал панельдері арасындағы саңылау 0,5... 2,0 мм; В — саңылау 1.1,5 мм арқылы қақпақты 6 орынға 15 бекітіледі. Резеңке шайбалармен тұтату қосқышты берілген орнатылған және қорғаныш құрылғы- сы 20, тұтану қосқыш, Стартер және қорғаныс құрылғысы 21, жеңіл қосқыш фаралар және бағыт көрсеткіш шамдар 3 базалық. Көлікті айдап кетуге қарсы құрылғыны қосу үшін, тұтану түй- мешесін сағат тіліне қарсы бағытта бұрыңыз және ажыратқыштан шығарыңыз. Осылайша көліктің ысырмасының жоғарғы білігінің 7 бірінде қорғаныс құрылғысын іске қосылады және оны түзету мүмкін болады. Құрылғыны бұғаттан шығарған кезде бір жағынан екінші жағына рөлді күрт бұру қажет, ол кілттің бұралуын жеңіл- дету үшін жүзеге асырылады. Рөл колонкасы құрал панелін 18 бекіткенде іске қосылады және екі оған болттар 17 көмектеседі. Екі жең рөл бағанының 15 бөлігінде орналасқан. Мұндай бекіту қамыттың және панельдің 16 бөлігі және резеңке шайбалар ара- сындағы орнатылған, ол кедергі соқтығысу жағдайда төмен қарайжылжытуға мүмкіндік береді.Жоғарғы және төменгі рөлдік біліктер авариялық соқтығыс кезінде доңғалақтың әсерін жеңілдету үшін жасалған, икемді энергияны жұтатын қауіпсіздік ілінісімен (19.5 сурет) қосылған. Муфта екі бітіруші және екі қауіпсіздік пластинасы бар екі фла- нецтен тұрады 2. Олардың арасында резеңке шайба 6 орнатыла- ды, олар 4 пинке 4 және жаңғақпен қосылады. 5 күшейткіш және 7 табақша бекітіледі.Рөл жетегінің коэффициенті - 19.1 тең. Рөлдік доңғалақтың то- рабында бұрылу сигналының ауыстырып-қосқышы бар. Егер рөл дөңгелегін алып тастау қажет болса, онда оны келесі дұрыс орна--сурет. Қауіпсіз муфта:1 — фланец; 2 — сақтандырғыш пластина; 3 — тығын; 4 — шпилька; 5 — күшейткіш пластина; 6 — муфтаның резеңке шайбасы; 7 — стопорлы пластина ту үшін алдымен білікке және хабқа арналған белгілерді алып та- стау керек және жапсырманы орнатқан кезде, үш роликтің роли- гі глобоидальды құрттың ортаңғы бөлігінде орналасса және рөл дөңгелектері бейтарапта болса жағдайы. 4.«ГАЗель» автокөліктерінің рөлдік механизміБұл автомобильдер рөлдік тетіктерді пайдаланады, мысалы, сақиналы гайкамен бұранда - сектор. Осы типтегі басқару тетік- тері PAZ-3205 автобустарына және кейбіреулеріне орнатылады, онда бұл механизмдерде гидравликалық күшейткіштер бар.-сурет. «ГАЗель» автокөліктерінің рөлдік механизмі:1 — картер; 2 — шарикті гайкасы бар бұранда; 3 — сектор; 4 — құю саңы- лауының тығыны; 5 — реттеуіш төсемдер; 6 — карданды білік; 7 — рөл- дік білік тығыздауышы; 8, 14 — қақпақтар; 9 — тығын; 10 — тығыздауыш сақина; 11 — стопорлы сақина; 12 — сектор білігі подшипнигінің сыртқы сақинасы; 13 — сектор білігінің ығыздауышы; 15 — сошка Рөл механизмі механизм кронштейні 1 (19.6-сурет) тұрады, онда екі шарикті мойынтіректер сектор шахтасында 3 торлы тор- лы гайкамен 2 бұрандамен жабдықталған. Шарикті мойынтірек- терді қатайту рөл жетегі корпусының қақпағының астына орна- тылған тығыздағыштармен 5 жүзеге асырылады. Білікше секторы 8 және 14 бүйірлік қақпақтарына сығылған екі сорғылардың мой- ынтіректеріне орнатылады.Білік секторының шеткі ұштары арнаулы мөрлерде 13, ал қақпақшалары - тығыздау сақиналары 10 тығыздалған. Бипод кішкене конустық бөліктерде білікшелі секторға 3 кескіш маши- на мен гайкамен бекітілген. Картер майды 4-стопормен жабылған тесік арқылы толтырады.Бұранда айналғандықтан, шарлар бұрандалы арна үстіне ай- налдырылады, соның нәтижесінде шардың гайкасы жылжиды және сектор арқылы 3 бипод пен екі бұранданың білігі 15 айна- лады.Рөлдік білік, шарлар және шарлар ажыратылмайды, себебі олар таңдалады және жеке өңделеді.Рөл жетегінің коэффициенті - 23.09.тең болып табылады.Рөл дөңгелегі рөлдік біліктің кішкене конустық ұяшықтарына орнатылып, құлыптаушы және гайкамен бекітілген. Рөл бағаны- ның білігі жоғарғы және төменгі корпусқа орнатылған екі шарик- ті мойынтіректерге айналады. Осы мойынтіректерді жұмыс кезін- де реттеу қажет емес. Рөл жетегінің бұрандасы рөл дөңгелегіне кардантық беріліспен қосылады. Әмбебап біріктірілген шанышқы сына салынған. Кілтті құлыптаушы және гайкамен қорғайды.Рөлдің бағанасының төменгі корпусы төрт мықтап бекітілген педальдар мен тежегіштерге бекітіледі. Тұтану қосқышы қапта- маға бекітіледі.20. Рөлдік бағанның конструкциясы рөлдік доңғалақтың биік- тігін және бұрышын өзгертуге мүмкіндік береді. Реттеу жүргізуші педальға қатысты орынның биіктігін және салмағын реттегеннен кейін жасалады. 5.Беріліс қорабы – рейка типтес рөлдік басқаруВАЗ-2110, -2111, -2112, ИЖ-2126, ВАЗ-1111, -1113 автокөлік-терінде және одан басқа да бірқатар көліктерде беріліс қорабы – рейка тәріздес рөлдік механизм орнатылады.Рөлдік механизм негізгі бөліктері редукторы 15 (19.7-сур.) білі- гіне бар интегралды құрады. 22 көтергіш доп көліктің ішкі бөлік- теріне қоса беріледі, оның білігіне бар интегралды диск шпоры тісті 27. шар, Тартпаны 20. тұрақты тор болып табылады - әмбе- бап бірлескен бойлық білігіне 33.Peredny аралық білігінің соңы 14 подшипник ролик айналады, және артқы қосылған шлицевых  А Б32 3531 3430 27 26- , 4   14 16 17 78 =..-------   20 ,·, , 33/ 3 24  \ 3637 V ll№-ftvr, @ 21 22 -------------  '///'- 0-_о о$J 6543 2 -сурет. Беріліс қорабы-рейка типтес рөлдік басқару:1 және 3 — рөлдік тартпаның сыртқы және ішкі ұштары; 2, 21 — контргай- калар; 4 — қорғаныш қаптамасы; 5, 8 — рөлдік механизм тіреулері; 6 — рөлдік механизм картері; 7 — рөлдік механизмді бекіту қамыты; 9 — рейка тығыны; 10 — тірек шайба; 11 — шарнирлі саусақ салынбасы; 12 — қорға- ныш қақпағы; 13 — шарлы шарнир саусақшасы; 14 — роликті подшипник; 15 — жетекті беріліс қорабыя16 — рейка тіреуіші; 17 — тіреудің тығызда- уыш сақинасы; 18 — рейка упора; 19 — гайканың стопорлы сақинасы; 20 — рейка; 22 — шарлы тіреу опора; 23 — білік тығыздауышы; 24 — қаптама қамыты; 25 — тартпа тіреуіші; 26 — тіреу серіппесі; 27 — шарикті подшип- ник; 28 — стопорлы сақина; 29 — қорғаныш шайбасы; 30 — тығыздауыш сақина 31 — подшипникті бекіту гайкасы; 32 — сальник; 33 — аралық кар- данды білік; 34 — рөлдік колонканың білігін бекітуге арналған кронштейн; 35 и 40 — жоғарғы және төменгі қаптама тыстар; 36 — рулдік доңғалақ; 37 — рөл колонкасының білігі; 38 — рөл колонкасының білігінің подшип- никтері; 39 — рөл колонкасы тұрбасы; А, Б — рөлдік механизм және шаң аулағыш картеріндегі белгілер білік және қорғалатын көлденең рөл тартқыш ұштығы 3.Ot ласта- нуы теміржол мен бағыты ішкі Сильфонды 4. Трек доп шрифтті 13 сыртқы шеттері айналмалы рөлдік дөңгелектер байланысты.Көлік құралының бағыты өзгерген кезде рөл дөңгелегінен 36 рөл бағанының 37 білігінің және аралық кардан білігінің 33 ай- налуынан рөл дөңгелегіне байланысты рөлді оңға немесе солға жылжытатын 15 жетекші берілісіне ауыстырылады және оның көмегімен рөлдік роликтер 3 басқарылатын дөңгелектердің айна- луы. Рөлдік дөңгелектер мен рөлдік роликтердің тәуелсіз аспасы- ның бірлескен жұмысы 22 шарикті мойынтіректермен қамтама- сыз етілген.ВАЗ-2110, -2111, -2112 көліктерінің рөлдік механизмі бүй- ірлік рөлдік роликтің шарнирлерге шарикті мойынтіректермен емес, резеңке-металмен бекітілген болттармен сипатталады. Осы топсаның арқасында басқарылатын дөңгелектердің тәуелсіз су- спензиясы қамтамасыз етіледі. 6.Рөлдік жетек күшейткіштеріКүшейткіш жүргізушіге жүргізуге жұмсалған күшті азайту үшін, сондай-ақ, дөңгелегі бұзылған кезде бақылаудың жоғалуын болдырмайды. Гидравликалық күшейткіштер қозғалыстағы дөң- гелектер біркелкі емес жолдарда соққы болған кезде рөлге жі- берілетін әсерлердің күшін жұмсартады.Күшейткіштер кез келген жұмыс режимінде жоғары сезімтал- дық пен жылдамдыққа ие болуы керек және басқарылатын дөңге- лектердің тұрақтануына кедергі келтірмеуі керек. Ең үлкен жұмыс қысымы 6 ... 10 МПа (60 ... 100 кгс / см2) және қысқа реакция уақыты (0,2 ... 0,4 сек) арқасында гидравликалық күшейткіштермен алынады. Күшейткіштер рөл механизмімен біріктірілуі немесе бөлек орындалуы мүмкін.ЗИЛ-5301 «Бычок» түріндегі автокөліктер. Осы машиналар- да, сондай-ақ ZІL-431410 түріндегі автомобильдері күшейткіштер рөл механизмімен біріктіріледі.Гидрокүшейткіші бар рөлдік механизм корпустан (цилиндр), күшейткіштен 2 жабық төменгі қақпақтан 1 (сур. 19.8) және ара- лық қақпақтан 8 тұрады, поршень цилиндрде 3 орналасқан, пор- шеньді және тісті мөрмен сақина болып табылады. Гайка және поршеньді басқару кезінде ротацияны жеңілдету үшін бұранда- лы 7 шарлар қоса тіркеледі, онда кесіп спираль атыздар ішінде бұранданың және доп гайкаларды артқы тіреуіші 4 кеңейтеді кей- ін поршень ұяның поршеньді орнатушы бұранда бекітілген шар гайка 5 салынғанын бұрандамен 21 өзара беки түседі. Шарлар айналым үшін ойықты қамтиды 6. Басталу және аяқталу доп жіп байланысты поршеньді жаңғақ өткізіледі бұранда құлып өзді- гінен айналу бұрандамен 16 реттеледі. Кесуші сектормен рөл- дік білігінің 18 тарту ажырамас бөлігі ретінде орындалған тісті секторының 22 тарту үшін тартпаны бар. Сошки білік бүйірлік қақпақтың орнатылған, олардың бірі екі тығынды бойлай корпус орнатылған, және басқа да - корпус ойығында орналасады, оның конустық білік тығыздағышы бар. Бұл құлыптаушы шайбалар және гайкамен бекітілген сошкалармен монтаждалған. Рөл тетігі қаптаманың түбіне жұмыс сұйықтығын 17 разрядтау үшін қара- стырылады.Цилиндрдің жоғарғы бөлігінде басқару клапанының корпу-сы 10 бекітілген, оның ішінде рөлдік басқару бұрандасы 4-де екі шарикті мойынтіректердің арасында клапанның 9-шы орағы ор- наласқан. Ортасында, бейтарап қалыпта, спул 20 және 19 серіп- пелермен ұсталып тұрады. Ротор мен тіреу бұрандамен ретте- летін гайкамен 11 қысылып, ал оның ортаңғы орнынан 1,1,5 мм бұрылыспен бірге жылжуға болады.Қозғалтқыш жұмыс істемей тұрғанда автокөлікті қозғалу мүм- кіндігін қамтамасыз ету үшін дөңгелек клапан орнатылған.ГАЗ-3110 «Волга» автокөлігі. Бұл машинаның басқаруымен гидравликалық күшейткіш бар. Ол кіріктірілген күшейткішті, белдік қаптамасымен басқарылатын беріліс майы сорғысын және мұнай қорымен бірге күш беретін рөлдік сорғы резервуарынан тұратын басқару механизмінен тұрады. Бұл ыдыстарды бір-бірі- нен ажыратуға болмайды. Ыдыстардағы сүзгі элементтері әр 100 000 км-де өзгертілуі керек, бірақ операциядан кейін екі жылдан кем емес.                       -сурет. Гидрокүшейткіші бар рөлдік механизм:1-төменгі қақпақ; 2-цилиндрлі күшейткіш; 3-поршень-рейк; 4 - рөлдік бұранда; 5 - сақина; 6 - шұңқыр; 7 - доп; 8 - ара- лық қақпақ; 9 - күшейткіштің басқару клапанының клапаны; 10 - басқару клапанының корпусы; 11 - реттелетін гайка; 12- мұқаба; 13 - иненің мойынтіректері; 14 жақты қақпақ; 15-ші тартқыш; 16 - реттеу бұрандасы; 17- магнитті штепсель, 18-білікшенің рөлдік биподты; 19 - жіберуші орталық; 20 - пневматикалық поршень; 21 - реттеу бұрандасы; 22-тіс секторы Ол сорғыға қосылады, ал су төгетін түтікті - рөлдік басқару клапанына қосылады. Басқару клапанынан сорғыға дейін инъек- циялық шланг бар, ол арқылы сорғы күшейткішке майды сорады. Күшейткіштен майды шланг арқылы резервуарға қайтарады,ал жерден шланг май сорғысына құяды.Басқару клапанын және күшейтілген рөлдік басқарудың жұмы- сы бұрын сипатталғанға ұқсас. Қазіргі уақытта күшейтілген рөл күші вагондардың негізгі жабдықтарына кірмейді. 7.Рөл гидрокүшейткішінің сорғысыЗИЛ автокөлік құралдарында гидравликалық күшейткіш рөл- дік доңғалақты екі жақты түрі бар, яғни біліктің бір революция- сы үшін, екі толық сору циклы және екі инъекция орындалады. Сорғыда 29 корпусы бар (19.9-сурет) және сорғының қақпағы27. Олардың арасында статор 24 орналасқан, ротор 23 статор- дың 23 сопақ тесікшесінде орналасқан. Ротор сығымдалады және пышақтар 32 бос орналастырылады. Ротордың артқы бөлігінің шағын конустық бөлігі және біліктің алдыңғы бөлігі шарикті тірекке 28, артында артқы аяғында инелі роликті мойынтірекке 25 айналады. Сорғыны білікке бекітілген білікке 30 бекітетін білікке арналған білікпен жүргізіледі.Сорғының қақпағын таратушы 19 және серіппесі бар сақтан- дырғыш клапаны 16 дискіні 22, айналма клапанды 20 тарату орна- тылған. Күшейткішке сұйықтықтың өтуі үшін калибрленген тесік K бар. 15 алуан сорғының негізгі органы қақпағы жабық 8 саңы- лаудың қақпағы бекітілген 13 ыдысы ішін ұстау үшін асыл тұқым- ды қанаты жаңғақтар бойынша танк орнатылған толтырғыш сито 10 және құбыр 14. арқылы қауіпсіздік клапаны 12 сұйықтық қай- тару үшін 4 қайтару 6 бекітіледі атмосфералық қысым тыныс алу үшін қызмет етеді 9.ЗИЛ-5301 «Бычок» көліктерінде сүзгіштердің жекелеген түр- лері, сондай-ақ экран сүзгісі орнына күш беретін сорғыларда қағаз алмастыратын сүзгі элементтері 33 қойылған.Қозғалтқыштың жұмысы кезінде центрифугалық күштер мен пышақтарға енетін сұйықтықтың әсерінен роторлы қалақтар 32 статордың қисық бетіне қарсы басылады. Бұл жағдайда жүздер арасындағы эллипсоидтік статор профиліне байланысты айны- малы көлемнің қуысы қалыптасады. Біріншіден, статорлардың қабырғаларына тию арқылы жүздер ротордың кескіндерін то- лығымен басады. Ротордың одан әрі айналуы кезінде пышақтар арасындағы көлемдер артып, пайда болған сиректің әрекеті кезін- де сұйықтық толтырылады. Көлемі азайған кезде, пышақтар ро- тордың саңылауларына басылған кезде, сұйықтық тарату дис- кісіндегі арналар арқылы инъекциялық қуысқа түседі. Сорғыдағы қысымды шектеу үшін сорғының қақпағындағы екі клапан бар. 20 айналма клапаны сұйықтықтың сұйықтықтың бөлігінен сорғыш қуысына 15 алуан арна арқылы сұйықтықтың бір бөлігін айналып өтіп, гидро күшейткішке жеткізілетін сұй- ықтықтың мөлшерін шектейді. Сұйықтықты сору қуысына шыға- рып алу шуды азайтады. Бұл сорғы білігінің айналу жылдамдығы- -сурет. Торлы (а) және қағаз (б) сүзгі элементтері бар рөлдік басқару- дың гидравликалық күшейткішінің сорғысы:1, 2, 11 - төсемдер; 3, 5 - тығыздау сақина;4 - қайтару сүзгісі; 6 - саңырауқұлақ; 7 - шайба; 8 - мұқаба; 9 - тыныс алу; 10 - тол- тырғышты сүзгіші; 12 - сүзгі қауіпсіздігі клапаны; 13 - Ba- чок; 14 - салалық құбыр; 15 - коллектор; 16- қауіпсіздік клапаны; 17 - реттеу герметикалық төсеніш; 18 - клапанның орны; 19- көктем; 20 - айнал- малы клапан; 21- сорғының қақпағы; 22 - таратушы диск; 23 - ротор; 24 - статор; 25 - шинник; 26 - білік; 27 - манжет; 28- ав- токөлік мойынтіректері; 29 - тұрғын үй; 30 - пульпа; 31 - конустық ұштық; 32 - жүзі; 33 - қағаз сүзгі элементі; 34 - мөрі сапалы; K - калибрленген тесік ның ұлғаюы нәтижесінде гидро күшейткіш жүйесіне сұйықтық жеткізілімінің артуымен байланысты.Өткізгіш клапан 16 айналмалы клапанға біріктірілген, бұл жүй- еде сұйықтықтың қысымын 10.2 ... 11.0 МПа (102 ... 110 кгс / см2) қысыммен соратын қуысқа беру арқылы шектейді. Статор, ротор және сорғы пышақтар зауытта жеке таңдап алынады, сондықтан бөлшектеу кезінде олардың мінез-құлқын бұзу мүмкін емес, сон- дай-ақ жерлердегі қалақтарды өзгерту мүмкін емес. Статор, ротор мен жүздерді жинақта ғана ауыстыруға болады. 8.Гидрокүшейткіші бар рөлдік басқару жүйесінің жұмысыКөлік құралының қозғалысы алға қарай жылжи келгенде, қуат рөлдік сорғыш жоғары қысымды шланг 9 (сурет 19.10) арқылы қуат рөлдік басқару клапанының корпусына сұйықтық береді. Сұйық он алты реактивті поршеньді 16 бастырады және алты плунжерлі серіппелермен бірге бейтарап бейтарап қалыпта 17 тұтқаны ұстайды. Ұстағыш ортаңғы позицияда сақталады және рөлдік бұранда 21 дөңгелек шарикті мойынтіректердің 18 көме- гімен бекітіледі.Кесектің бейтарап күйінде сұйықтық бір мезгілде рөлдік ме- ханизмнің 24 карданың сыртқы және ішкі қуыстарына қысыммен жеткізіледі және 11-май суытқышы арқылы өткеннен кейін 12 май ағызу сызығы арқылы қуатпен қамтамасыз етілген сорғының 10 резервуарына ағызылады. Басқарылатын алдыңғы дөңгелек- тері де бейтарап бейтарап қалыпта ротация кезінде көлденең де- формация кезінде кронштейндердің бұрыштарының және шина- лардың серпімді күштерінің болуынан туындайтын тұрақтандыру күші есебінен жүзеге асырылады.Рөл оң немесе солға бұрылу бейтарап қалыпта бастап қо- сылғанда қарсылық бақыланатын бұрылыс жасайды. Кредитор- лар қысым доп гайкамен арқылы бұранда және поршеньді және білік секторына тартпа осьтік napravlenіі бұранданы жылжыту ұмтылады осьтік күш туындатады, және онымен золотник оңға немесе айналу бағытына байланысты қалдырды. рөл бұрулар күші 20 H (2 кгс) жеткенде, бұранданың нәтижесінде осьтік күші бірге бақылау клапаны тұрғын үйге қатысты кез келген бағытта құйрық Ротор жылжиды бар precompressіon көктемгі плунжерлер ағысы- ның және клапанды 17 еңсеріп. Осыған байланысты қозғалысына рөлдік цилиндрде сыртқы немесе ішкі қуысында қол майы ашы- лады. Мұнай басталадыДөңгелектердің айналуына кедергі келтіретіндіктен, рөлдік -сурет. Гидрокүшейткіші бар рөлдік басқару жүйесіІ - оңға бұрылыс; ІІ - солға бұрылыс; 1 - рөл дөңгелегі; 2 - Рөл дөңгелегінің бұрылысын реттеу тұтқасы; 3 - корпусқа басқару коолонкасын бекітудің кронштейні; 4 - биіктіктегі рөл дөңгелегінің дөңгелегі; 5 - рөл бағаны; 6 - білікшелік; 7 - бипод; 8 - басқару механизмі; 9 - жоғары қысымды шланг; 10 - рөлдік басқарудың гидравликалық күшейткіші; 11 - радиатор, 12 - ағы- затын май желісі; 13 - төменгі қақпақ; 14 - аралық қақпақ; 15 - шар клапаны; 16 - плунгер; 17 - слайдты клапан; 18 - тартқыштар; 19 - жоғарғы қақпақ; 20 - басқару клапаны; 21 - бұранда; 22 - поршень-рейка; 23 - бипод білігінің секторы; 24 - каркас бұрандадағы осьтік күш көбейтіледі, ол сәйкесінше реактивтік плундерлер арқылы 16 қысымды көтереді. Бұл массаның ортаңғы ұстанымға, сондай-ақ рөлдік дөңгелектегі күшіне оралған күшті арттырады. Күшті рөлдік басқару жүйесіне тоқтаусыз тоқтаған кезде, қозғалтқыштың тоқтап қалуы жағдайында, рөл жетегі гидрав- ликалық күшейткішсіз қысқа уақыт жұмыс істей алады, бірақ рөл дөңгелегін айналдыру үшін қажетті күш күшейеді. Гидрав- ликалық күшейткішсіз жүру кезінде, жоғары қысым сызығынан келетін май төменгі қысым сызығына ашылатын орау клапаны арқылы өтеді.Автокөлікті оң жаққа бұрғанда, поршеньдік штанганың 22 ре- акциясының арқасында машина 17 оң жаққа жылжиды. Рөл меха- низмінің ішкі цилиндрі жоғары қысымды желімен байланысады. Цилиндрдің сыртқы қуысы ағызу желісімен байланысады. Жоға- ры қысымда мұнай ішкі қуысқа кіреді және поршенді рельске қы- сым жасайды, ол жүргізушіні автокөліктің рөлдік доңғалағын ай- налдыруға көмектеседі. Сыртқы кеңістіктен жылытылған жанар май, дренажды май құю сызығы 12 және радиатор 11 қуат рөлдік сорғының 10 ыдысына қайтарылады.Автокөлікті сол жаққа бұрған кезде, поршеньді-тартпа 22 солға 17 қадамдар қалдырды көлік құралын бұрау арқылы. Цилиндрге 24 сыртқы картер қуысы жоғары қысымды шланг 9 арқылы жоға- ры қысымды желісі байланысады және ішкі қуысы клапаны 17 арқылы электр рөлдік сорғы 10, 11 май салқындатқышы құйыла- тын майдың өту жолы 12 үшін қоймасынан байланысады, параме- трге сыртқы қуысының жоғары қысымды көмектеседі оң бөлік- тен поршеньдік жылжыту үшін жүргізуші, және ол, өз кезегінде, сектор білігін 23 және рычагы және бағыттылығы арқылы басқа- рылатын дөңгелектер 7, сәйкесінше, бұрылады 7.Поршеньдік штанганың 22 қозғалысы таяқша секторға 23 және биподты 7 бұрылуға мүмкіндік береді, бұл роликтер мен тетіктер көмегімен автомобильдің басқарылатын дөңгелектерін айналды- рады. Гидравликалық күшейткіш рөл дөңгелегін айналдыру үшін жүргізушіден талап етілетін күштің көлемін айтарлықтай азайта- ды.Рөлді бұру кезіндегі күш, гидрокүшейткіште 20 N (2 кгс) аспа- уы тиіс, сол кезде ол жұмыс істей бастайды, және қалыпты шина қысыммен көлік құралдарын жылжыту жоқ жерде доңғалақтар- мен айналмалы үшін күш 100 Н (10 кгс) аспауы тиіс, онда 20 N (2 кгс) 100-ден N (10 кгс) диапазонда болады, электр кезде жол айналу радиусы өсуі рөл күші арттыруда тұрады рөлдік, «жолды сезінуді» қамтамасыз етуге тиіс. Осының арқасында, жүргізуші«жолды сезінеді», ал жүргізушінің «жолды сезіну» сезімінен ай- ырылуы қайғылы жағдайларға әкелуі мүмкін.Гидроусилитерімен жабдықталған көліктерде қозғалтқышпен ұзақ уақыт жұмыс істеуге болмайды, өйткені рөлдік рөлдік сорғы мен күшейткіш өзі жұмысын тоқтатады, бұл рөлдің дұрыс жұмыс істеуіне кедергі келтіреді. Мұндай жағдайда автомобильдің қозға- лысы қысқа мерзімде және жылдамдықпен төмендетілген болуы мүмкін. 9.КамАЗ автомобилінің меңгерікпен басқару гидрокүшейткішіАвтомобильдің меңгерікпен басқарылуы меңгерік меха- низмімен бір агрегатқа біріктірілген гидрокүшейткішпен жаб- дықталған. Меңгерікпен басқару бағаны жоғарғы жағында ка- бинаның ішкі панеліне орнатылған кронштейнге, ал төменгі жағында кабина еденіндегі фланецке бекітіледі және меңгерікті механизммен кардандық білікпен біріктіріледі.Екі топсасы бар кардандық білік инелі мойынтіректерде айна- лады, құрастыру кезінде олардың ішіне майлау салынады және оны толтыру қажет етілмейді. Сырғымалы оймакілтек қосылысы кабина жылжығанда топсалар арасындағы қашықтықты өзгер- ту мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Екі конустық тегершіктері бар бұрыштық редуктор айналымды кардандық біліктен меңгерікті механизмге ауыстырады. Жетекші тегершік білікпен бірге орын- далған және корпусқа мойынтіректермен орнатылған. Жетектегі мойынтірек артқы ілмекке сомынмен бекітілген екі шарикті мой- ынтіректерде айналады.Меңгерікті механизм жақтауға алдыңғы сол жақ рессора крон- штейннің көмегімен бекітілген. Оның екі жұмыс жұбы бар: цир- куляцияланатын шариктердегі сомыны бар бұрандама және сирақ білігінің тісті секторымен ілінісіп жұмыс істейтін піспек-тақтай- ша. Меңгерікті механизмнің берілісті қатынасы 20:1 тең.Меңгерікті механизмнің картері біл мезгілде піспек-тақтай- ша қозғалатын гидрокүшейткіш цилиндрі болып табылады. Си- рақтың білте тақтай тістері мен білік секторы ұзындығы бойынша конустық, бұл сирақ білігінің осьтік қозғалысы кезінде саңылай- ды реттеуге мүмкінік береді.Гидрокүшейткіш сорғысы цилиндрлер блогының развалында орнатылған және тегершікті беріліспен өозғалысқа келтіріледі. Сорғыда майға арналған күбіше орнатылған. Күбіше қақпағына күбішенің ішіндегі қысымды шектеуге арналған сақтандырғыш клапан бұралған.Гидрокүшейткіш жүйесіндегі майды салдқындату радиаторы қырланған алюминий құбырдан жасалған және қозғалтқышты майлау жүйесінің май радиаторының алдында орнатылған.Гидрокүшейткіш былай жұмыс істейді. Меңгерікті бұрандама 28 (19.11-сурет) біртіндеп қалқымалы төлке 4 кіргізілген тірегіш қақпақ 33 арқылы, жетектегі конустық тегершіктің оймакілтке тесігі арқылы және басқару клапаны арқылы өтеді. Жетектегі ко- нустық тегершік 35 оймакілтектегі бұрандамаға орнатылған.Бұрандамата түзілетін күштер жетектегі тегершікке бірел- мейді. Бұрандаманың алдыңғы ұшында екі тірегіш шарикті мой- ынтіректерде 39 басқару клапаны орнатылған. -сурет. КамАЗ автомобилінің гидрокүшейткіші бар мең- герікпен басқару механизмі:1 — жетекші тегершіктің тығыздамасы; 2 — жетекші тегершіктің корпусы; 3—бұрыштық редуктор корпусы; 4 — қалқымалы төлке; 5, 13 — тірегіш сақина- лар; 6 — кергішті шығыршық; 7, 11, 32, 34, 36, 38, 47 — тығыздағыш сақиналар;8 — орнатқыш бұрандама; 9 — реттегіш бұрандама; 10, 41, 50 — сомындар; 12—бүйір қақпақ; 14 — реттегіш шайба; 15, 23 — тірегіш шайбалар; 16 — қайта өткізу клапаны; 17 — сирақ білігі; 18 — артқы қақпақ; 19 — сирақ білігінің тығыздамасы; 20 — тығыздамның тірегіш сақинасы; 21 — сыртқы көмкерменің тірегіш сақинасы; 22 — тығыздаманың сыртқы көмкермесі; 24 — гидрокүшей- ткіш картері; 25 — піспек-тақтайша; 26 — магниттік тығын; 27 — шайба; 28—меңгерікті бұрандама; 29 — шарикті сомын; 30 — шарикті сомын науасы; 31 — шарик; 33 — тірегіш қақпақ; 35 — жетектегі тегершік; 37, 46 — тығын- жыл серіппелері; 39 — тірегіш мойынтірек; 40 — иілген шайба; 42 — алдыңғы қақпақ; 43 — басқару клапанының реттығыны; 44 — реактивті тығынжыл; 45—басқару клапанының корпусы; 48 — реттегіш төсем; 49 — шарикті мой- ынтірек; 51 — жетекші тегершік; 52 — инелі мойынтірек Клапан корпусына 45 орнатылған басқару клапанының рет- тығынының 43 клапан корпусына қарағанда ұзындығы үлкен, сон- дықтан бұрандамамен бірге ортаңғы қалыптан әрбір жаққа 1...1,2 мм осьтік бағытта қозғала алады. Реттығын және бұрандама ор- таңғы қалпына сорғыдан берілу желісіндегі май қысымымен үш серіппенің 46 және реактивті тығынжылдың 44 кері және қайта өткізу клапандарының үш серіппесінің 37 әсерінен қайтарылады. Басқару клапанына гидрокүшейткіш сорғысынан 19 екі құбыр келтірілген (19.12-сурет): жоғары қысым құбыры 18 және ағыза- тын төменгі қысым құбыры 13. Осы құбыр арқылы май радиатор                 -сурет. Меңгерікті басқару күшейт- кішінің гидравликалық схемасы1 — меңгерікті баған; 2 — меңгерікті дөңгелек; 3—меңгерікті трапеция тартқышы; 4 — алдыңғы осьтің арқалығы; 5 — сирақ тартқышы; 6 — си- рақ; 7 — меңгерікті механизмнің картері; 8, 9—арналар; 10— бұрыштық редуктор корпусы; 11 — басқару клапанының корпусы; 12 — рет- тығын; 13 — төмен қысым құбыры; 14 — кері клапан; 15 — сақтандырғыш клапан; 16 — май радиаторы; 17— кардан білігі; 18 — жоғары қы- сым құбыры; 19 — гидро-сорғы; — жоғары қысым аймағы; — төмен қысым аймағы 16 арқылы сорғыға қайтарылады.Автомобиль оңға немесе солға бұрылған кезде меңгерікті бұрандама 28 (19.11-суретті қараңыз), айналып, шарикті сомын- ды 29 жылжытады. Шарикті сомынның күші орнатқыш бұранда- малар 8 арқылы піспек-тақтайшаға 25 және тісті сектор арқылы сирақ білігіне 17, содан кейін тартқыштар мен тұтқалар арқылы басқарылатын дөңгелектерге беріледі. Дөңгелектердің бұрылуға кедергісі бұрандаманы 28 осьтік бағытта жылжытуға тырысатын күш түзеді. Егер осы күш серіппелердің 46 және 37 алдын ала сығылуынан көп болса, онда бұрандама реттығынмен 43 бірге басқару клапанының корпусына 45 қатысты жылжиды.Автомобиль солға бұрылған кезде меңгерікпен басқару картері цилиндрінің бір қуысы арна 8 арқылы (19.12-сурет) жоғары қы- сым желісімен, ал екіншісі — арна 9 бойынша май ағызылатын төмен қысым желісімен жалғасады. Май келіп түскен кезде -пі- спек-тақтайшаға қысым беріледі, бұл жүргізушіге автомобильді бұруға көмектеседі.Қозғалтқыш қозғалмай тұрғанда жоғары қысым желісі кері клапан 14 арқылы төмен қысым желісімен жалғасады, және бұл жағдайда меңгерікпен басқару гидрокүшейткішсіз, қарапайым механизм ретінде жұмыс істейді. Автомобильді басқару үшін қа- жетті күш едәуір өседі. 10.Жеке меңгерік гидрокүшейткіштеріМАЗ тобының автомобильдерінің гидрокүшейткіштері. Бұл автомобильдерде гидрокүшейткіштер меңгерік механизмінен бөлек жасалған.Меңгерік механизмі бұрандама сомын-тақтайша типіне жатады (19.13-сурет). Картерде 5 екі роликті конустық мойынтіректерде 11 меңгерікті бұрандама 12 орнатылған. Бұрандама мойынтіректерін тарту төменгі қақпақ 10 астындағы реттегіш төсемдер 8 санымен реттеледі. Бұрандама сомын-тақтайшамен 6 шариктер 14 арқылы қосылады. Бұрандама айналған кезде шариктер бағыттаушы на- уалар 13 және 15 бойынша циркуляциялайды. Сомын-тақтайша- мен сирақ білігінің тісті секторы 7 ілініседі, оның сыртқы ұшын- да ұсақ конустық оймакілтектерге сирақ 1 орнатылған, ол білікке кесілетін сомынмен бекітілген. Тартылған соң сомын сіргеленеді. Тісті сектордың 7 сомын-тақтайшамен 6 реттегіш бұрандама- мен 22 ілініседі. Сирақтың сектор-білігі картердегі 5 мойынтірек- терге 5 және картердің 20 бүйір қақпағына тіреледі, тығынмен 16жабылатын құю тесігі арқылы маймен толтырылады.Гидрокүшейткіш құрылғысы. Меңгерік механизмінің гидрокү- шейткіші күштік цилиндр мен таратқыш жинағынан тұрады (19.14-сурет).Таратқыш реттығыны 30 бар таратқыш корпусынан 13 тұра- -сурет. MA3-5335 автомобилінің меңгерік механизмі:1 — сирақ; 2, 17 — тығыздама; 3 — тірегіш сақина; 4 — сектор білігінің мой- ынтірегі; 5 — картер; 6 — сомын-тақтай; 7 — тісті сектор; 8 — реттегіш төсем; 9 — қақпақты бекіту бұрандамасы; 10 — төменгі қақпақ; 11 — бұрандама мой- ынтірегі; 12 — меңгерікті бұрандама; 13, 15 — бағыттаушы шариктер; 14 — шариктер; 16 — май құюға арналған тесік тығыны; 18 — тірегіш пластина; 19—реттегіш бұрандама сомыны; 20 — картердің бүйір қақпағы; 21 — контрсо- мын; 22 — реттегіш бұрандама ды. Корпустың ішкі бетінде және реттығында сақиналы жырақ- шалар жасалған. Олар сорғының айдама магистралімен, сорғы күбішесімен және күштік цилиндрдің реактивті камераларымен қосылуға арналған. Топсалар 6 корпусында екі шарлық сұққыш 9 және 10 орналасқан. 10 сұққышқа меңгерік сирағы, ал 9 сұққышқа көлденең меңгерік тартқышы қосылған. Стаканы 36 бар сұққыш 10 корпуста 6 осьтік бағытта 4 мм-ге жылжи алады. Стаканмен 36 бірге реттығын 30 да жылжиды, себебі ол бұрандама мен сомын арқылы стаканмен қатты қосылған.Күштік цилиндр 1 топсалар корпусының 6 басқа ұшымен бұран- далы қосылыспен қосылады және сомынмен контрланады. Ци- линдрге соташыққа 2 бекітілген және сақиналармен тығыздалған піспек 4 салынған. Бір жағынан цилиндр тығынмен 5 жабылады, екінші жағынан — қақпақпен 21 жабылған. Соташық қақпақта резеңке сақинамен тығыздалған және гофрленген қаптамамен ластанудан қорғалған. Соташықтың сыртқы ұшында бастиек 24 бекітілген.Піспек цилиндрді екі бөлікке бөледі: піспек үсті және піспек асты. Бұл қуыстар таратқыш корпусындағы арналармен құбыр- -сурет. МАЗ-5335 автомобилінің меңгерікпен басқару гидрокү- шейткіші:1 — күштік цилиндр; 2 — соташық; 3 — айдама құбыр; 4 — піспек; 5, 31 — тығындар; 6 — шарлы топсалар корпусы; 7 — бойлық тартқыштың шарлы топсасының реттегіш сомыны; 8 — итергіш; 9 — бойлық тартқыштың -шарлы сұққышы; 10 — меңгерік сирақтың шарлы сұққышы; 11 — ағызылатын құбыр; 12 — қақпақ; 13 — таратқыш корпусы; 14 — фланец; 15 — ағызатын цилин- дрдің піспек үсті қуысының құбыры; 16 — тығыздағышты бекіту қамыты; 17 — күштік цилиндрдің піспекті қуысының құбыры; 18 — майсауыт; 19 — сухарьларды бекіту сұққышы; 20 — тоқтатқыш бұрандама; 21 — күштік цилин- дрдің қақпағы; 22 — бұрандама; 23 — қаптамны бекітетін ішкі шайба ; 24 — соташық бастиегі; 25 — сірге; 26 — ағызу магистралінің жалғастығы; 27 — айдау магистралінің жалғастығы; 28 — құбыршектер ұстағышы; 29 — меңгерік сирағының шарлы топсасы люфтінің реттегіш тығын; 30 — реттығын; 32 — реттығын тығыны; 33 — тартылма бұрандама; 34 — жалғастырғыш арна; 35 — кері клапан; 36 — стакан ламен 15 және 17 қосылған, олар сақиналы жырақшалар арасын- дағы корпус қуысына шығатын арналармен аяқталады. Піспек үсті және піспек асты қуыстар шариктен және серіппден тұратын клапан 35 арқылы қатынасады.Гидрокүшейткіш сорғысы. Гидрокүшейткіште тегершікті со- рғы қолданылады (19.15-сурет), ол жетектегі және жетекші тісте- геріштердің қақпағымен жабылған корпустан 7 тұрады. Сорғы иінді біліктің тегершігінен 1 тегершікке сына-белдікті беріліс көмегімен іске қосылады. Сына-белдікті берілістің тартылуы бұрандамен 15 реттеледі.     -сурет. MA3-5335 автомобилінің гидрокүшейткіш сорғысы:а — сорғы; б — тартқыш құрылғы; 1 — тірегіш сақина; 2 — көмкерме; 3 — қақпақ; 4, 10 — тығыздағыш сақиналар; 5 — жетекші тегершік; 6 — сол жақ төлке; 7 — сорғы корпусы; 8 — оң жақ төлке; 9 — жетектегі тегершік; 11 — тоқтатқыш сақина; 12 — жылжымайтын кронштейн; 13 — ось; 14 — тегершік;15 — реттешіш бұрандама; 16 — контрсомын; 17 — айыр; 18 — сұққыш Гидрокүшейткіштің жұмысы 19.16-суретте түсіндіріледі. Ав- томобильдің қозғалтқышы жұмыс істеп тұрғанда тістегерішті сорып 21 гидрокүшейткішке 22 май жібереді, және автомобиль қозғалысының бағытына байланысты май не күбішеге 20 қайта- рылады, не күштік цилиндрдің 8 жұмыс қуыстарының біреуіне құбырлар 5 және 6 арқылы жіберіледі. Басқа қуыс ағызатын маги- страль 14 арқылы күбішемен 20 қосылады.Май қысымы реттығындағы 2 арналар арқылы 3 әрдайым ре- активті камераға 1 жіберіледі және реттығынды қалып корпусына қатысты бейтарап күйге орнатуға тырысады.Автомобильдің түзу сызықты қозғалысы кезінде (19.16, а-су- рет) май айдама желі арқылы басқару клапанына жіберіледі және реттығын арқылы ағызу магистралі 14 арқылы күбішеге қайтары- лады 20.Меңгерік дөңгелегі солға (19.16, б-сурет) немесе оңға бұру кезінде (19.16, в-сурет) меңгерік сирағы 13 шарлы саусақ 12 арқылы реттығынды бейтарап қалыптан жанына қарай жылжы- тады. Бұл ретте реттығын корпусындағы айдама 15 және ағызу 17 қуыстары бөлектенеді, және сұйықтық күштік цилиндрдің сәйкес қуысына түсе бастайды, цилиндрді 8 соташыққа бекітілген 9 пі- спекке 7 қатысты жылжытады. Цилиндрдің қозғалысы басқары- латын дөңгелекпен шарлы сұққыш 11 және онымен байланысты көлденең меңгерік тартқыш 10 арқылы беріледі.Егер меңгерік дөңгелегінің 19 айналуын тоқтатса, реттығын          -сурет. Меңгерік басқару гидрокүшейткіші жұмыс схемасы:а — автомобильдің түзу сызықты қозғалысы кезінде; б және г — сол жаққа бұрылғанда; в және д — оң жаққа бұрылғанда; 1 — реактивті камера; 2 — рет- тығын; 3 — арналар; 4 — таратқыш корпусы; 5, 6 — құбырлар; 7 — піспек; 8 — күштік цилиндр; 9 — піспек соташық; 10 — көлденең меңгерік тартқыш; 11, 12 — шарлы сұққыштар; 13 — меңгерік сирағы; 14 — ағызу магистралі; 15 — айдама қуыс; 16 — айдама құбыршек; 17 — ағызу қуысы; 18 — кері кла- пан; 19 — меңгерік дөңгелек; 20 — күбіше; 21 — сорғы; 22 — гидрокүшейткіш тоқтайды, бейтарап қалыпқа орнатылып, корпус оған қарай жыл- жиды. Майдың күбішеге ағызылуы басталады және дөңгелек- тердің айналуы тоқтатылады.Дөңгелектердің бұрылуына кедергі артқан сайын күштік ци- линдрдің жұмыс қуысындағы май қысымы да артады. Бұл қысым реактивті камераларға беріледі және реттығынды байтарап қалы- пқа орнатуға тырысады.Гидрокүшейткіштің арқасында меңгерік дөңгелегі құрсауын- дағы күш 5 кгс аспайды. Меңгерік дөңгелегі құрсауындағы мак- сималды күш 20 кгс аспайды. ГАЗ-4301 тартқыш автомобильдің гидрокүшейткіштер. Меңгерік гидрокүшейткішін басқару клапаны көлденең меңгерік тартқыштың алдыңғы ұшында -орналасқан (19.17-сурет). Ол кор- пустан 2 тұрады, оның ішінде орталық бұрандамада 3 реттығын 4 орналасқан. Бұрандама сұққышпен 6 бекітілген, ал оның басти- егі стакан төлкесіне 5 орналастырылады. Басқару клапанының корпусы көлденең меңгерік тартқыштың алдыңғы ұшында 7 ор- наласқан. Тартқыш ұшында серіппесі бар екі сухарь мен серіп- пені қысу шектегішінің арасында меңгерік сирақтың 8 шарлы сұққышы 9 орналасқан.Күштік цилиндр алдыңғы осьтің арқалық кронштейніне топса- лы бекітілген, ал соташық көлденең меңгерік тартқышпен қо- сылған. Автомобиль қозғалысы кезінде күштік цилиндрдегі қы- сым дөңгелек бұрылысының кедергі шамасымен анықталады. Бұрылу кезінде клапан реттығынын жылжыту және ұстап тұру үшін оған цилиндрдегі май қысымына пропорционал нақты күш салу керек. Осының арқасында жүргізушінің «жол сезімі» пайда болады.Гидрокүшейткіш сорғысы қозғалтқышқа орнатылады және муфтаның көмегімен компрессордың иінді білігімен іске қосы- лады. Сорғы муфтасын және білік мойынтіректерді қоспағанда, сорғы КамАЗ автомобильдерінің гидрокүшейткіш сорғысымен бірегейленген.Меңгерік дөңгелегі бұрылған кезде сирақ 8 реттығынмен қо- сылған шарлы сұққыш 9 арқылы реттығынды клапан корпусына 2 қатысты автомобиль солға бұрылған кезде алға, оңға бұрылған кезде артқа жылжытады, қысым астындағы майды піспек астын--сурет. ГАЗ-4301 автомобилінің меңгерік тартқышының ал- дыңғы ұшы және гидрокүшейткішті басқару клапаны:1 — төсем; 2 — клапан корпусы; 3 — орталық бұрандама; 4 — реттығын; 5 — стакан төлкесі; 6 — сұққыш; 7 — көлденең меңгерік тартқыш; 8 — меңгерік сирақ; 9 — шарлы саусақ; 10 — орталық бұрандама сомыны; 11 — қақпақ -сурет. Автомобильдің меңгерік жетегінің гидрокүшейткіш жұмыс схемасы: ГАЗ-4301:1 — клапан корпусы; 2 — реттығын; 3 — көлденең меңгерік тартқыштың ұштығы; 4 — шарлы сұққыш; 5 — ағызатын құбыр; 6 — айдама құ- быр; 7 — күштік цилиндр; 8 — меңгерік гидрокүшейткішінің сорғысы; І — ІІІ — гидрокүшейткіштің әртүрлі жұмыс режимдерінде сұйықтықтың берілісі немесе ағып кетуі дағы қуысқа немесе ағызу магистралі бар қуысқа бағыттайды. Пі- спекті жылжытқан кезде соташық көлденең меңгерік тартқышты басады, және жүргізушіге автомобильді бұруға көмектеседі (19.18-сурет).Гидрокүшейткіш жолда зақымдалған жағдайда, гаражға дей- ін жету үшін сорғыны шешіп тастау керек. Гидрокүшейткіш зақымдалғанда меңгерік дөңгелектегі күшті азайту үшін гидрокү- шейткіш жүйеснен майды ағызу ұсынылады. Күштік цилиндр зақымдалған жағдайда күштік цилиндрді де шешу керек. 11.Жеңіл және жүк автомобильдерінің меңгерік жетектің ерекшеліктеріЖеңіл автомобильдердің меңгерік жетегі. Жетек бұрылма- лы жұдырықшалардың 1 бүйір тұтқалардан (19.19-сурет) және тартқыш ұштығы 2 бар реттегіш түтіктерден 2 тұрады. Дөңгелек- тердің түйспелілігін реттеу реттегіш түтіктердің есебінен бүйір тартқыштардың ұзыңдықтың өзгерту арқылы жүргізіледі. Түтік- тердің бір жағынан оң бұрандамасы, ал екінші жағынан — сол бұрандамасы бар. Түтік өздігінен айналудан тартқыш қамыттар- мен 4 және бұрандамалармен 5 ұсталады. Көлденең тартқыш 7 сирақпен 6 және маятникті тұтқамен 8 біріктіріледі.Меңгерік тартқыштардың топсалары. Меңгерік тартқыштар- дың барлық топсалары - жартылай сфералық сұққыштары бар өздігінен тартылатын (19.20-сурет). Меңгерік трапецияның ұштық және орташа тартқыш топсасы (19.20, а-сурет корпуста 5 орналасқан шарлы сұққыштан 1 тұрады. Жоғарғы сфералық бөлігімен сұққыш корпустың ішкі сферасына тіреледі. Саусақтар тартқыштар мен ұштықтардың құлақшаларына престеледі және олардың ішінде кесілетін сомындармен бекітіледі. Тартылған соң сомындар сіргеленеді. Топса корпус тартқыш 3 құлақшасына пре- стеледі. Шаң мен кірдің түсуінен топса гофрленген резеңке қап- тамамен 2 қорғалған. Шарлы сұққыштың әрі жоғарғы, әрі төменгі сферасы бар, төменгісіне серіппемен сығылатын тірегіш табан 4 тіреледі. Серіппе қысымы топсадағы люфтті жояды. Сұққыш топса корпусында бітеуішпен 6 және сіргемен 7 бекітіледі. Сирақ тартқышының топсасы (19.20, б-сурет) сирақтың және маятник- ті тұтқаның тығыздауышының құрылысымен 8 ерекшеленеді. Ол гофрленген емес және керме төлкесі 9 бар.Маятникті тұтқа. Көлденең тартқыш бір жағынан меңгерік сирағына, ал екінші жағынан - маятникті тұтқаға ілінген. Кор- пус-кронштейндегі маятникті тұтқа резеңке қорғаныс төлкелер- ге престелген екі металлокерамикалық төлкелерде айналады. Бір төлке түпбетімен маятникті тұтқаның дөңесше жазықтығына, ал екіншісі - шайбаға -қысылған. Шайба сұққышпен бірге айналады.-сурет. Жеңіл автомобильдердің меңгеру жетегінің меңгерік тартқыштары:1 — бұрылмалы жұдырықшаның тұтқасы; 2 — тартқыш ұштығы; 3 — реттегіш түтік; 4 — қысқыш қамыт; 5 — бұрандама; 6 — сирақ; 7 — сирақ тартқышы; 8 — маятникті тұтқа   -сурет. Меңгерік трапеция тартқыштарының шарикті топсалары:а — меңгерік трапеция ұштығының және орташа тартқышының топсасы; б — си- рақ тартқышының топсасы; 1 — шар- лы сұққыш; 2 — резеңке қаптама; 3 — тартқыш; 4 — тірегіш табан; 5 — топса корпусы; 6 — бітеуіш; 7 — сірге; 8 — си- рақ тартқышының және маятникті тұтқа- ның тығыздауышы; 9 — керме төлке Төлкелер кронштейнге саңы- лаумен кіреді, бұл маятникті тұтқаның алдыңғы ұшына ре- зеңке төлкелердің деформация- сы есебінен 2...4 мм дейін тығыз жылжуға мүмкіндік береді. Бұл жылжу автомобиль қозғалы- сының тұрақтылығына және қауіпсіздігіне, сондай-ақ, ши- налардың тозуына әсер етпейді. Маятникті тұтқаның алдыңғы ұшында сирақ топсасымен бір- дей шарлы топса орнатылған. Оның ішінде сұққышты кор- пустың ішінде нақты қалыпта ұстап тұратын полиетилен су- харь орнатылғанымен ерекше- ленеді.Жүк автомобильдердің меңгерікті жетегі. Конструк- циясы жағынан ол көлденең меңгерік тартқышы жоқ жеңіл автомобильдердің меңгерік жетегі- нен сәл ерекшеленеді. Жүк автомобильдерінде ол бар (19.2, в-су- ретті қараңыз).Жүк автомобильдердегі сирақ білегінің күші сираққа, көлде- нең меңгерік тартқышқа, көлденең меңгерік тартқыш тұтқасына, бұрылмалы құлаққа, көлденең меңгерік тартқыштың сол тұтқасы- на, көлденең меңгерік тартқыштың оң тұтқасына және оң бұрылма- лы құлаққа беріледі.Меңгерік тұтқалар тартқыштармен топсалы бірігеді. Шарлы буындасудың әртүрлі конструкциясы бар және кір тиюден мұқит қорғалған; майлау оларға май уыттар арқылы беріледі. Автомо- бильдердің кейбір үлгілерінде тартқыштар буындасуларында май- лауды қажет етпейтін пластмассадан жасалған астарлар қолданы- лады.Көлденең меңгерік тартқыштың топсалы қосылыстың (19.21, а -сурет) шарлы сұққышты 2 қамтитын астарлары 1 және 3 бар. Серіппе 4 дөңгелектердің соғылуын бәсеңдетеді және буындасу то- зған кезде сағылауды жояды. Серіппенің сығылуын шектеу үшін (оның сынуын болдырмау үшін) шектегіш тіреулер 5 орнатылады. Буындасулардың арасындағы саңылау бұрандалы тығынмен 6 жой- ылады. Көлденең тартқыштарда (19.21, б, в-сурет) эксцентриктік астарлар (ұштықтар) 9 қолданылады, олар шарлы сұққышқа астын- да орнатылған серіппемен қысылады. Осындай құрылысы кезінде серіппелер көлденең меңгерік тартқышқа әсер ететін күштермен жүктелмейді, ал туындасу тозған кездегі саңылауды жою автоматты түрде жүзеге асырылады. Концы поперечной тяги и наконечники 7 тарту ұзындығын реттеуге арналған оң және сол жақ бұрандаға ие. Реттелген соң ұштықтарды тартқыш бұрандамалармен 8 тартады.  -сурет. Меңгерік тартқыштардың топсалы қосылыстары:а — бойлық тартқыш; б, в — көлденең тартқыш; 1, 3 — астарлар; 2 — сұққыш; 4 — серіппе; 5 — тіреу; 6 — тығын; 7, 9 — ұштықтар; 8 — тартқыш бұрандама Бақылау сұрақтарыМеңгерікпен басқарудың маңызы қандай?Автомобильдің бұрылу центрі дегеніміз не және ол қайда орналасқан?Меңгерік трапецияның тағайындалуы қандай? Алдыңғы дөңгелектердің тәуелді және тәуелсіз аспасы орнатылғанда ол қандай бөлшектерден тұрады?Меңгерік механизмінің маңызы қандай? Оқып жатқан автомобильдердің меңгерік механизмдерінің түрлерін, олардың құрылысын және жұмыс істеу принципін атап өтіңіз.Меңгерік механизмінің беріліс саны деген не?Меңгерік жетектің маңызы қандай? Алдыңғы дөңгелек- тердің тәуелді аспасы орнатылғанда ол қандай бөлшектерден тұрады? Олардың құрылысы және өзара әрекеттесуі туралы түсін- діріңіз.Меңгерік дөңгелектің люфті деген не және ол неден болады?Автомобильдерді меңгерікпен басқарудың құрылысы және жұмыс істеу принципін түсіндіріңіз.ЗИЛ-431410 автомобилінің меңгерік жетегінің гидравли- калық күшейткішінің құрылысы және жұмыс істеу принципін түсіндіріңіз.Қандай конструкциялық және технологиялық шаралар меңгерікпен басқарудың сенімділігін, ұзақ мерзім жұмыс істеуін арттырады және қызмет көрсетілуін жеңілдетеді?Дөңгелектердің тәуелсіз аспасы орнатылғанда меңгерік жетек қандай бөлшектерден тұрады? 20.т а р а у ТЕЖЕГІШТЕР   Жалпы мәліметтерАвтомобильдің тежегіш жүйесі деп - автомобильдің қозға- лыс жылдамдығын азайтуға, оның толық тоқтауына және орнын- да ұстап тұруына арналған құрылғылардың, аспаптардың және бөлшектердің жиынтығын айтады. Тежегіш жүйе ұзақ еңіспен қозғалғанда тұрақты жылдамдықты ұстап тұруға мүмкіндік бе- реді. Автомобильдің жақсы тежегіш қасиеттерінің кез келген жол жағдайларында және жақсы пайдаланушылық көрсеткіштерге жету үшін қозғалыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін маңызы зор. Сенімді тежегіштердің болуы автомобильге үлкен жылдам- дықтарда қозғалуына мүмкіндік береді.Тежегіш жүйелерге мынадай талаптар қойылады: тежегіштер іске қосылған соң, жылдам іске қосылу;тежегіш күштің автомобильдің барлық көпірлеріне және дөң- гелектеріне бірқалыпты таралуы;тежегіш күштің барлық дөңгелектердегі тежегіш күші бар те- жегіш педальдарына пропорционал таралуын қамтамасыз ету;тежелудің қажетті бірқалыптылығын қамтамасыз ету;тежеу кезінде автомобильдің тұрақты, сырғусыз қозғалысын қамтамасыз ету;тежегіш механизмдерді және олардың жетегін реттеудің жоға- ры тұрақтылығы;тежегіш механизмдерден жылудың жақсы шығарылуы.Тежегіш жүйе тежегіш механизмдерден тұрады, олар күштік берілістің және тежегіш механизмдердің жұмысын қамтамасыз ететін тежегіш жетектің тежелуін қамтамасыз етеді. Автомобиль- дерде көп жағдайда тежегіш жүйелердің келесі түрлері бар:жұмыс, автомобильдің қозғалысын реттеуге және оның қажет- ті тиімділікпен тоқтауына арналған;тұрақ, тоқтаған соң автомобильді орнында ұстап қалатын. Тұрақ тежегіш жүйелерінде жұмыс тежегіш жүйесінің немесе трансмиссиялық тежегіш жүйесінің тежегіш теханизмдері қолда- нылады;қосалқы, ұзақ уақыт бойы тұрақты қозғалыс жылдамдығын ұстап тұруға немесе оны реттеуге арналған. Ауыр автомобильдер- де қосалқы тежегіш жүйе ретінде әдетте шығару жүйесі жабылған кезде піспектерге қарсы қысым ретінде әсер ететін моторлық те- жегіш қолданылады. Автобустарда және карьердегі самосвалдар- да қосымша тежегіш ретінде арнайы гидравликалық және электр механизмдер пайдаланыла алады;қосалқы, тежегіш жүйесі істен шыққан кезде, автомобильді қажетті тиімділікпен тоқтатуға арналған. Қосалқы тежегіш жүй- елері әдетте жұмыс тежегіш жүйелердің бір бөлігі болып табы- лады және олармен ортақ тежегіш механизмдерді және тежегіш дискілерді пайдаланады.Тежеудің екі әдісі қолданылады:Тежегіштермен ғана тежеу. Бұл жағдайда тежегіш жүйе авто- мобильдің қозғалыс жылдамдығын баяулатады;отын берілмеген жағдайда, тежегіш жүйесі және қозғалтқыш арқылы тежеу.Тежеу кезінде тежегіш механизміндегі үйкеліс күштердің жұ- мысы автомобильдің қозғалысын бәсеңдетуге немесе оны толық тоқтатуға жұмсалады, ал жеделдету процесі кезінде алынған ки- нетикалық энергия жылуға айналып, қоршаған ортаға таралады.Қозғалтқышпен тежеген жағдайда, соңғысы трансмиссияға қосылған болып қалады, және оның иінді білігі жетекші дөңге- лектер арқылы айналады. Осындай тежелу тежегіштермен жұпта немесе тежегіштерсіз бола алады. Қозғалтқышпен тежеу ұзақ еңі- стерде қозғалыс жылдамдығын бәсеңдету үшін, сондай-ақ қысқа мерзімді тежеулер үшін қалалық жағдайларда қозғалған кезде қолданылады. Тежеудің осындай тәсілі тежегіш жүйенің жүкте- луін және тозуын азайтады.Қозғалтқышпен тежеу қарқындылығы қосылған беріліске, дроссель клапандарының ашылу дәрежесіне және тұтанудың жағылуына байланысты.Тежегіш механизмдер бөлінеді:орналасуына қарай - дөңгелекті және трансмиссиялық;айналатын бөлшектердің пішініне қарай - барабандық, дис- кілі және тегершікті;үйкелетін беттердің пішіні бойынша - қалыпты және таспалы. Қозғалмайтын және қозғалатын айналмалы бөлшектер ара- сындағы үйкеліс күштерінің әсерінен тежелетін фрикциялық тежегіштер ең таралған. Дискілік тежегіште үйкеліс күштері айналатын дискінің бүйір беттерінде, барабандық - айналатын цилиндрдің ішкі бетінде, ал тегершікті - айналатын цилиндрдің(жүкарба тежегіші) сыртқы бетінде түзіледі.Тежегіштерге қойылатын ең толық талаптарға барабандық және дискілік тежегіштер сәйкес келеді. Олар көптеген жеңіл және жүк автомобильдерінде, сондай-ақ автобустарда қолданылады. Соңғы жылдары автомобиль қозғалысы кезінде жақсы салқындатылатын дискілі тежегіштер жиірек пайдаланылып келеді.Тежегіш жетек механикалық, гидравликалық және пневмати- калық болуы мүмкін.Механикалық жетектің құрылысы қарапайым, оның құны жоғары емес, бірақ қажетті тежегіш әсерін алу үшін жүргізушіден бұлшық ет энергиясының көп шығыны қажет. Осындай жетектің тежегіш жолы өте үлкен. Қазіргі уақытта механикалық жетек тек тұрақ тежегіш жүйелерінде қолданылады.Гидравликалық жетектің құрылысы күрделірек және де ол қымбатырақ. Жетектің негізгі кемшілігі қажетті тежегіш әсерін алу үшін бұлшықет энергиясының көп шығыны қажет, сондықтан оны тек жеңіл автомобильдерде және жүккөтергіштігі аз және орта жүк автомобильдерде ғана қолдануға болады. Екінші ірі кемшілігі оның «ауадан қорқуы» болып табылады. Тіпті жетек- ке аз мөлшерде ауа кірген жағдайда тежегішті толығымен істен шығарады.Гидравликалық жетегі бар тежегіштерді басқаруды жеңілдету үшін күшейткіштер қолданылады. Вакуумасты, вакуумдық, және пневматикалық күшейткіштер ең көп таралған.Пневматикалық жетектің құрылысы ең күрделі. Ол гидрав- ликалық жетектен әлдеқайда күрделі және қымбат, бірақ қажетті тежегіш әсерін алу үшін бұлшықет энергиясын жұмсауды қажет етпейді. Осындай жетектің гидравликалық жетекпен салысты- рғанда кемшілігі тежегіштердің ұзақ іске қосылу уақыты болып табылады. 2.Тежегіш механизмдерТежегіш кез тежегіш механизмдердің және олардың жетек- терінің конструкциясына байланысты. Тежегіш қалыптары ішкі орналасқан барабандық тежегіштер ең көп таралған. Осындай тежегіш механизмдерді барлық жүк және жеңіл автомобильдерде негізінен артқы дөңгелектерге қолданады.Жеңіл автомобильдердің көптеген үлгілерінің алдыңғы дөңге- лектері дискілі тежегіштермен жабдықталған. Ол жылуды жыл- дам шығаруымен, жоғары жылдамдықпен қозғалыста жақсы жұмыс істеуімен және тежеу тұрақтылығымен барабандық теже- гіштерге қарағанда артықшылығы бар.Барабандық тежегіштер. Бұл тежегіштер қалып тіректерінің орналасуы және оларды тежегіш барабанына қысу тәсілі бойын- ша әртүрлілігімен ерекшеленеді.Негізінен барабандық тежегіштердің құрылысы ұқсас. Олар- дың негізгі бөлшектері тежегіш қалқандар 16 болып табылады (20.1-сурет). Артқы дөңгелектерде олар артқы көпірдің арқалық қаптамасына, ал алдыңғы жетекші көпірі бар жеңіл автомобиль- дерде артқы дөңгелектің күпшек осінің фланеціне 15 бекітіледі. Әрбір тежегіш механизмнің екі қалыбы 11 бар, оларға жасырын ба- стиектері бар тойтармалармен фрикциялық қаптамалар бекітіледі. Қаптамалар көп жағдайда бакелит немесе синтетикалық шайыр сіңірілген престелген асбест талшығынан жасалады. Осындай ма- териалдың үйкеліс коэффициенті мен жылу тұрақтылығы үлкен. Қалыптардың төменгі ұштары сұққыштарға орнатылған немесе серіппенің 18 көмегімен қалып тіреулеріне басылған. Осындай қалыптарды қалқымалы деп атайды. Тежегіш қалқанның жоғарғы бөлігінде 16 дөңгелекті гидравликалық цилиндр 14 орнатылған. Цилиндрдің тіреулеріне тежегіш қалыптардың жоғарғы ұштары жоғарғы қысқыш серіппемен 13 басылған. Тежегіш механизмнің жұмыс бөлігі дөңгелек күпшегіне бекітілген тежегіш барабаны 6 болып табылады. Күпшек мойынтіректерде 4 және 7 күпшек осін- де 15 айналады.Жүк автомобильдерінде (ГАЗ-4301 тартқыш автомобиль) экс- центрлік бұрандамалардың көмегімен тежегіш қалқанға орнатыл--сурет. Барабанды тежегіштері бар тежегіш механизмінің бөл- шектері және артқы дөңгелектер осьтері:1 — сомын; 2 — сірге; 3 — шайба; 4 — алдыңғы мойынтірек; 5 — бітеуіш; 6 — дөңгелек күпшегі бар барабан; 7 — артқы мойынтірек; 8 — тығыздаманың дис- танциялық сақинасы; 9 — тығыздама; 10 — пластинкалы серіппе; 11 — теже- гіш қалып; 12 — қалып бағаны; 13 — қалыптардың жоғарғы тартқыш серіппесі; 14 — дөңгелекті цилиндр; 15 — артқы дөңгелек күпшегінің осі; 16 — тежегіш қалқан; 17 — серіппенің ілінісуі; 18 — қалыптардың төменгі тартқыш серіппесі ды фрикциялық қаптамасы бар екі тежегіш қалып. Эксцентрлік бұрандамалар қалыптарды дұрыс күйде орнатады, және олардың көмегімен тежегіш барабан мен қалып қаптамалары арасындағы саңылау реттеледі. Қалыптардың жоғарғы ұштары серіппемен тартылады және дөңгелегі цилиндрдің тіреулеріне басылады. Фрикциялық қаптамалардың қалыңдығын бақылау бітеуіштер- мен жабылатын шолу тесіктері арқылы жүргізіледі.«Волга» ГАЗ-31029 автомобилінің алдыңғы тежегіш меха- низмінің тежегіш қалқанында 10 (20.2-сурет) екі дөңгелекті ци- линдрі бар - әрбір қалыпқа бір цилиндрден. Тежегіш барабанды автомобильдің алға қарай қозғалуына сәйкес келетін сағат тіліне қарсы айналдырғанда, тежеген кезде алдыңғы тежегіштің екі қа- лыбы да үйкеліс есебінен барабанмен қапсырылады, және теже- гіш қалыптарының ішінара «кептелуі» орын алады.Тежегіш барабанды кері бағытта айналдырғанда (автомобиль- дің кері қозғалысына сәйкес келеді) тежеу кезінде қалыптардың«кептелуі» болмайды, себебі олар барабаннан итеріледі. Сон- дықтан алдыңғы тежегіштердің тиімділігі автомобиль артқа қа- рай қозғалғаннан гөрі алға қарай қозғалған кезде жоғары болады. Артқы дөңгелектердің тежегіштерінде екі қалып та бір цилин- дрден іске қосылады. Бұл жағдайда, тек алдыңғы қалып қана «кеп- теледі». Артқы қалып, керісінше, тежегіш барабанмен итеріледі, және артқы тежегіштердің тежегіш әсері алдыңғы тежегіштерге қарағанда аз болады. Тежеу кезінде автомобильдің массасын қай- та үйлестіру артқы оське жүктемені азайтуды және алдыңғы ось-ке жүктемені арттыруды қамтамасыз етеді.-сурет. «Волга» ГАЗ-31029 автомобилінің алдыңғы тежегіш механизмі:1 — түтік; 2 — айдау клапаны; 3 — дөңгелекті цилиндр; 4 — қалып; 5 — тіреуіш сақина; 6 — піспек; 7 — тартқыш серіппе; 8 — тіреу сұққыштың эксцентригі; 9 — тіреу сұққышы; 10 — тежегіш қалқан; 11 — белгі Қалыптар тежегіш қалқанға тіреу сұққыштардың көмегімен орнатылады. Қалып қаптамалары мен тежегіш барабан арасын- дағы саңылауды реттеу үшін тіреу сұққыштың эксцентригі 8 қол- данылады. Тежегіш қалыпты дұрыс орнату үшін механизмді тіреу сұққыштың 9 сыртқы бетінде құрастыру кезінде арнайы белгі 11 бар. Қалыптар серіппелермен 7 тартылады. Жұмыс цилиндр- леріндегі сұйықтық келтеқосқыштар арқылы жеткізіледі, ал ауа- ны шығару үшін (тежегіштерді сорып алу) резеңке қақпақтармен жабылатын сору клапандары 2 бар.Автомобиль тежеле бастаған кезде сұйықтық келтеқосқыш арқылы піспектің астына корпустың ішіне өтеді. Қысым әсерінен піспек жылжиды және қалыпты тежегіш барабанға басады. Екі қалыпты барабанға басу күші бірдей және гидрожетектегі қы- сымға тура пропорционал.Тежегіш механизм өздігінен реттеледі. Бұл тіреу сақиналары- ның 5 жұмысы есебінен қол жеткізіледі.Жеңіл автомобильдердің артқы тежегіш механизмдері мен«ГАЗель» тобының автомобильдері де дәл осылай жасалған. ГАЗ- 2705 автомобилінің тежегіш қалқанында 4 (20.3-сурет) бұран- дамалармен 1 гидравликалық цилиндр 2 бекітілген. Тежегіш қа- лыптар мен барабан арасында саңылауды автоматты түрде реттеу үшін жұмыс цилиндрінің піспегінде 7 тіреу сақинасы 8 орна- тылған. Цилиндрдің жұмыс бетін шаңнан және ластанудан қорғау үшін қорғаныс резеңке қаптама 6 қолданылады. Піспектердің бо- лат астарларына серіппемен тартылатын қалыптардың жоғарғы ұштары тіреледі. Қалыптардың қалқымалы төменгі ұштары тіреу пластинасына тиеді, олар тартылатын серіппелердің 9 және 14 көмегімен ұсталады .Жұмыс цилиндрі екі тежегіш қалыпқа да әсер етеді. Ол үшін оның екі піспегі бар, әрбір қалыпқа бір-біреуден. Тежегіш сұй- ықтық жұмыс цилиндріне өткізетін келтеқосқыш арқылы жі- беріледі. Қысым көтерілгенде піспектер екі жаққа жылжып, тежегіш қалыптарды барабанға басады, автомобильді тежейді. Жетектен ауаны шығару (тежегішті айдау) үшін жұмыс цилин- дрінде резеңке қақпақпен жабылатын 3 тежегішті айдау клапаны бар.Артқы дөңгелектердің тежегіш механизмдеріне тұрақ теже- гіштің механизмі салынады, ол жетек тұтқасынан 12, ажыратыла- тын буыннан 11 және механикалық реттеу бөлшектерінен 21, 23,24, 25 тұрады.Тежегіш механизмді құрастыру кезінде қалып қаптамалары мен тежегіш барабан тұрақты саңылауды ұстап тұру үшін сақина тілігі тежегішті айдауға арналған тесіктің жанында орналастын- дай етіп, кесілетін металл сақинаны 8 тартып орнату керек. Со- дан кейін оған піспек салып, 90°-қа бұру керек. Піспек білігіндегі тілік тежегіш қалқанға параллель болуы керек. Піспек қалыптар- дың жағына 1,7...1,9 мм жылжи алады. -сурет. Артқы дөңгелектердің тежегіш механизмі:1 — жұмыс цилиндрін бекіту бұрандамасы; 2 — жұмыс цилиндрі; 3 — айдау клапаны; 4 — тежегіш қалқан; 5 — қалып; 6 — қорғаныс қаптама; 7 — піспек; 8 — тіреу сақинасы; 9, 10., 14, 28 — серіппелер; 11 — ажыратқыш буын; 12 — тұрақ тежегіштің жетекті тұтқасы; 13 — қалыптарды бекіту пластинасы; 15 — сірге; 16 — сомын; 17, 18 — шайбалар; 19 — бұрандама; 20, 22 — бітеуіштер;21, 23 — эксцентрик төлкесі; 24 — эксцентрик; 25 — эксцентрик осьі; 26 — білік; 27 — чашкалар Тежелуден кейін піспек қалыптардың тартқыш серіппелерінің әсерінен сақинаға қатысты орын ауыстырады және қалыптар мен барабан арасында тұрақты саңылауды қамтамасыз етеді.Алдыңғы дөңгелектердің дискілік тежегіш механизмдері. Дискілік тежегіштердің тұрақтылығы жоғары және жақсы жылу- ды шығарады. Диск тежегішінің барабандық тежегішпен салы- стырғанда артықшылығы болып табылады:салқындау ауданының үлкендігі;тежегіш тиімділігінің қаптамалардың тозу дәредесіне тәуел- сіздігі;  -сурет. Алдыңғы дискілік тежегіш механизм:1 — тежегіш диск; 2 — тежегіш қапсырманың негізі; 3 — тежегіш қапсырма- ның корпусы; 4 — тежегіш қалыптар; 5 — піспек; 6 — тығыздағыш сақина; 7, 9—қорғаныс қаптамалар; 8, 12 — бұрандамалар; 10 — бағыттаушы сұққыш; 11—дөңгелек күпшегі; 13 — қалып серіппесі; 14 — тежегіш сұйықтықты жеткізу құбыршегі; 15 — бағыттаушы сұққыш; 16 — қақпақша; 17 — айдау клапаны; 18 — бұрылмалы құлақ азғантай саңылаулармен жұмыс істеу мүмкіндігі; қысымдардың біркелкі таралуы.Дегенмен, дискілік тежегіштердің де кемшіліктері бар: олар- дың тежегіш қаптамаларының үйкеліс ауданына кішірек, сон- дықтан олар тезірек тозады. Ұзақ уақыт жұмыс істеуін қамтама- сыз ету үшін олардың қалыңдығын арттыру қажет;теңгерілмегендігінің салдарынан тежелген кезде дөңгелек- тердің күпшек мойынтіректерінде қосымша жүктемелер пайда болады;шаңнан және кірден қорғалмаған, сондықтан тоттануға және абразивті тозуға ұшырайды.Қазіргі жеңіл автомобильдерде дискілік тежегіштер көбірек қолданылады, себебі тежеу кезінде алдыңғы дөңгелектерге түсірілетін тік жүктеме артқы дөңгелектерге қарағанда әлдеқай- да көп болады, және алдыңғы дөңгелектер көбірек тежегіш әсер туғызу керек.Қалқымалы қапсырмасы бар дискілік тежегіштер автомо- бильдердің көптеген үлгілерінде қолданылады. Тежегіш диск 1 (20.4-сурет) автомобильдің алдыңғы осінің дөңгелек күпшегіне бұрандамалармен 12 қосылған. Дискіде желдету есебінен жылу- ды шығаруға арналған көптеген саңылаулар жасалған. Қалқыма- лы қапсырма бұрылмалы құлаққа бекітіледі. Ол негізден 2 және корпустан 3 тұрады. Корпус сұққыштармен 15 негізге бірқалыпты қосылған. Тежегіш қапсырманың корпусында сақинамен 6 және қорғағыш қаптамамен 7 қорғалған піспек 5 бар. Тежегіш сұй- ықтық піспекке құбыршекпен 14 ікелінеді, ал тежегіштерді айдау қақпақшамен 16 жабылған клапан 17 арқылы жүргізіледі. Теже- гіш қалыптар 4 негіздің ойығында орналасқан.Автомобиль тежелген кезде тежегіш сұйықтық құбыршек 14 арқылы гидравликалық цилиндрдің ішіне өтеді. Қысым артқан кезде піспек 5 корпуста 3 жылжиды және ішкі тежегіш қалыпты тежегіш дискке 1 басады. Бұл жағдайда корпус піспек 5 қозғалы- сына қарама-қарсы бағытта бағыттағыш сұққыштардың 15 бой- ымен қозғалып отырып, сыртқы қалыпты тежегіш дискке 1 баса- ды. Екі қалып дискіге бірдей күшпен басылады.Шегіндірілген тежеу кезінде қалыптар дискіден ажырайды. Тығыздағыш сақина 6 қалыптар қаптамалары мен тежегіш диск арасындағы саңылауды автоматты түрде реттеуді қамтамасыз етеді.ЗИЛ-433100 автомобилінің және пневматикалық жетегі бар басқалары суппорттан 9 (20.5-сурет), фрикциялық қаптамалары 1 және тежегіш барабаны 7 бар екі үйкеліс қалыптан 2 тұрады. Қалыптар эксцентриктік осьтерге 8 орнатылған. Осы осьтермен қалыптардың төменгі ұштары мен тежегіш барабан арасындағы саңылаулар реттеледі. Қалыптардың жоғарғы ұштары арасын- да ажыратқыш құлақ 4 бар. Құлақтың қалыптарға салатын күш -сурет. ЗИЛ-433100 автомобилінің жұмыс тежегіш жүйесінің тежеу механизмдері:а — алдыңғы дөңгелектер; б — артқы дөңгелектер; 1 — фрикциялық қапта- ма; 2 — тежегіш қалып; 3 — ролик; 4 — ажыратқыш құлақ; 5 — ролик тіре- уі; 6 — тартқыш серіппе; 7 — тежегіш барабан; 8 — қалып осі; 9 — суппорт-сурет. ГАЗ-433100 автомобилінің реттегіш тұтқасы бар тежегіш камерасы:1 — мембрана; 2 — соташық; 3, 4 — серіппелер; 5 — айыр; 6 — иірмектік жұп тұтқасы; 7 — иірме; 8 — құлақ білігі; 9 — иірмектік тегершік тіреуге 5 орнатылған роликтер 3 арқылы беріледі. Қалыптар екі серіппемен тартылады 6. Қалыптардың төменгі ұштары қалқыма- лы және тіреулерге серіппемен басылады.Сығылған ауаны құбыршек арқылы тежегіш камераның қақпағының астына жібергенде мембранаға 1 (20.6-сурет) қысым түседі, ал одан соташық 2 және айыр 5 арқылы иірмектік жұптың тұтқасына 6 беріледі. Тұтқа бұрылып жатып ажыратқыш құлақты 4 бұрады (20.5-суретті қараңыз), қалыптарды 2 тежегіш барабанға7 басып, автомобильдің қозғалысын бәсеңдетеді. Автомобиль- ді шегіндірілген тежеу кезінде сығылған ауа тежегіш камерадан атмосфераға шығып, серіппелер 3 және 4 (20.6-суретті қараңыз) тұтқаны 6 бастапқы қалпына бұрады. Тежеу тоқтатылады.Қалыптардың жоғарғы ұштары мен тежегіш барабанның ара- сындағы саңылауды реттеу иірмек білігін 7 айналдыру арқылы жүргізіледі, иірмек тегершікті айналдырғанда ажыратқыш құлақты бұрып, саңылау шамасын өзгертеді. Иірмек білігі 7 ша- рикті ұстағышы арқылы өздігінен айналудан ұсталады, оның білі- гінде арнайы ұялар бар .ЗИЛ автомобильдерінде Қалыптардың жоғарғы ұштары мен тежегіш барабанның (20.7-сурет) арасындағы саңылауды реттеу үшін автоматты реттегіш тұтқаларды орнатуға болады . Реттегіш-сурет. Автоматты реттегіш тұтқа:1 — қапсырма; 2 — муфта корпусы; 3, 8 — серіппелер; 4 — сомын; 5 — бі- теуіш; 6 — қорғаныс қақпақша; 7 — орнату сақинасы; 9 — тұтқа корпусы; 10 — иірмек; 11 — иірмек осі; 12 — тегершік; 13 — корпус қақпағы тұтқалар ажыратқыш құлақтардың оймакілтек ұштарында орна- тылады. Иірмек 10 оське 11 престелген және ажыратқыш құлақтың білік оймакілтектеріне орнатылған иірмекті тегершікпен 12 үнемі ілінісіп тұрады. Сомынның 4 иірмек осіне 11 қосылуға арналған ішкі оймакілтектері бар. Муфта корпусы 2 сомынға 4 қатысты және тұтқа корпусында еркін бұрыла алады. Муфта корпусында бұрандамалармен қапсырма 1 және орнату сақинасы 7 бекітілген. Сомын мен муфта корпусының ішінде сыртқы диаметрі бойын- ша сәл тартылған тікбұрышты кесілген серіппе 3 орнатылған. Осының арқасында сомын 4 муфта 2 корпусына қатысты серіп- пе орамасының бағыты бойынша еркін бұрыла алады және кері қозғалған кезде сомынның бұрылуы жабылады.Қалыптар табандары тозған кезде реттегіш тұтқаның бұрылу бұрышы артады, нәтижесінде тежеу кезінде қапсырма мен муфта корпусы бұрылады. Сомын 4 қозғалыссыз қалады.Автомобильдің шегіндірілген тежелуі кезінде тіреу қапсы- рманы бұрып, бастапқы қалпына келтіреді. Қапсырма 1 муфта корпусын 2 бұрады. Серіппе сомынды жауып, оны муфта корпу- сының, осьтің 11 және иірмектің 10 бұрылу бағытымен бұрады. Ажыратқыш тұтқа бұрылады және қалып пен барабанның ара- сындағы саңылауды азайтады. Қапсырма және муфта корпусы 2 өздігінен айналудан серіппенің көмегімен ұсталады. Сол және оң жақ тұтқалар бір-бірін алмастырылмайды, себебі олардың серіп- пелерді орау бағыттары және тегершікті иірмектің орамдары әртүрлі. 3.Тұрақ тежегішіТұрақтау тежегіші орнында тұрған машинаны орнында ұстай- ды. Сондай-ақ, ол тежегіш жүйесінің бұзылуы немесе жұмыс істемеуі жағдайында апатты тежегіш ретінде жұмыс істей алады. Тұрақтау тежегіші жеңіл автокөліктердің артқы дөңгелектері-не кейбір автобустар мен жеңіл жүк машиналарына механика- лық жетегі бар. Орташа жүк тасымалдайтын жүк көліктерінде тұрақтандырушы тежегіш болады. Олардың қозғалысы да меха- никалық болып табылады.Дөңгелекті тұрақтандыру тежегіші. Тежегіш кабель 7 (20,8- сур.) артқы ұшы болып қолмен жетегінің өзекшені төсемесін 6, қамтиды. Тұтқыш 6 мен алдыңғы тежегіш аяқ киім арасындағы аяқтың жоғарғы жағын босату үшін кеңейту жолағы 10 болып табылады. 6 тұтқасы артқы тежегіш аяқтың жоғарғы жағында 5 штангасының көмегімен бұрылады. жолағындағы көбейту бауы- ның және қолмен тежеу әрекетін реттеу үшін тірек планкаларды 11, автормен гайканы 2 және реттегіш тығырықты 12. құлыптау бір Зырылдауықты бар ұясы 11 аялдама жиек алдыңғы тежегіш және планка ұясын - тұтқаны 6 қамтиды. -сурет. Артқы доңғалақтың тежегіш механизмі1 - реттеуші гайка; 2 – реттеуші гайканың храповигі; 3 - доңғалақты ци- линдр; 4 - колодкалардың жоғарғы тартпа серіппесі; 5 – рычаг тұтқышы; 6-қолмен басқарылатын колодка тұтқасы; 7 - артқы тростың ұшы; 8 - тірек- тердің төменгі колодкасының серіппесі; 9 – пластиналы серіппе; 10 - теже- гіш колодка; 11 – колодканың тіреуі; 12 - реттеуші гайка тұрақтандырғышы. Кронштейндер 16 (20.9-сурет) рычагпен 2 ауыспалы крон- штейнге болттар арқылы бекітіледі, олар, өз кезегінде, еденнің ал- дыңғы панеліне бекітілген. Тұрақ тежегішінің 2 рычагын қозғаған кезде, тартпаның жоғарғы бөлігі 15 рычагты 14 бұрады, оның төменгі жағында шарнирлі түрде теңестіргіштің 12 тартпасы 13 бекітіледі. Теңестіргіш гайканың 3 көмегімен 5 контргайкаға тартпаның 13 резьбалық басына бекиді. Теңестіргіш арқанның 11 өн бойының біркелкі салмақта болуын қамтамасыз етеді, ол өз ке- зегінде доңғалақтардың оң және сол жақ тежегіш механизмдерін қозғалыс жағдайына келтіреді. Пластмассадан жасалған бағытта- ушылар 5 арқанды 11 бекітуге арналған және кузов крені кезінде доңғалақтардың өздігінен тежелуіне жол бермейді.Арқандар 11 тежегіш механизмінің ішіне енеді және артқы ко- лодканың жетек рычагтарымен 6 байланысады (20.8-суретті қа- раңыз). Бұл рычаг алға қозғалған кезде ол планка арқылы өтеді және тіреу 11 алдыңғы колодкаға әсер етеді, сөйтіп оны тежеу ба- рабанына тақалуға мәжбүрлейді, одан кейін рычагтың саусағы 5 арқылы артқы колодкаға беріледі, сөйтіп оны да тежегіш барбанға тақалуға мәжбүрлейді. Автокөліктің артқы доңғалақтарының то- лық тежелуі жүзеге асырылады.  -сурет. Тұрақ тежегіші:1 — тұтқа; 2, 14 — рычагтар; 3,7— гайкалар; 4 — контргайка; 5 — арқан бағыттаушылары; 6 — артқы тежегіш механизм; 8 — ретеуші эксцентрик; 9 — бағыттаушы тұрбаша; 10 — қорғаныш қаптамасы; 11 — арқан; 12 — теңестіргіш; 13 — теңестіргіш тартпасы; 15 — рычаг тартпасы; 16 — кронштейн; 17 — сигнализатор ажыратқышы. -сурет. Тұрақ тежегішінің рычагы:1 — батырма; 2 — резеңке шайба; 3 — шайба; 4 — серіппе; 5 — тартпа;6 — тұтқа; 7 — рычаг; 8 — ілмек; 9 — тісті Тұтқа 1 (20.9-суретті қараңыз) көтеріліп тұрған жағдайда сөн- діргіш арқылы 17 аспаптар щитіндегі қызыл түсті сигналдық шамды іске қосады.Жоғары тұрған жағдайда тұрақ тежегішінің жетек рыча- гы ілмекті механизм арқылы тұрақталады, ол тісті сектордан 9 (20.10-суретті қараңыз) және ілмектен 8 тұрады. Ілмек кез-келген жағдайда серіппе 4 және тартпамен 5 ұсталып тұрады.Автокөлікті тежеу үшін 1 түймешігін басу қажет. Бұл жағдайда тартпа 5 ілмекті 8 бұрады және оны тісті доңғалақ секторынан 9 босатады, содан кейін 7 тұтқаны төменгі позицияға төмендетуге болады. Өзінің жүрісінің соңында 7 тұтқа электр қосқышының түймесіне батырылады және аспап панелінде тұру тежегішінің ескерту шамы өшеді.ПАЗ-3205 автобусының тұрақ тежегіші механикалық, ка- бельді жалғанған болып келеді, ол артқы тежеу механизмдеріне әсер етеді. Тежеу үрдісі тежегіш жетегінің тұтқасын тарту арқылы жүргізіледі. Тұтқаны көтерген кезде тежелудің болмауы немесе әлсіз тежелуі тұрақ тежегішін жөндеу қажет екенін дәлелдейді.Трансмиссиялық тұрақ тежегіштері. Мұндай тежегіштер ав- токөліктердің кейбір модельдерінде қолданылады.ГАЗ-3307 автокөлігінің орталық трансмиссиялық теже- гіші барабанды типке жатқызылады. Тежегіш шойын барабан 23 (20.11-сурет) беріліс қорабының артқы аяғына бекітіледі. Тежеуіш қалқан 19 беріліс қорабына бекітілген. Корпус ішіндегі 20 түзет- кіш тетігі бекітілген, ішкі жағының конус бөліктері және сыртқы тежегіш алаңдар үшін саңылаулар бар тіректердің 8 тіректері бар. Колодкалардың тіреуіштері арасында конустардың пішіні 5 және реттеу бұрандасы 7 бар. Кеңейту механизмінің корпусы тежегіш табақтың жоғарғы бөлігіне бекітіледі, кеңейтілім механизмі 9 тіреуіштің екі тетігін құрайды. Сырттағы тетіктердің тесігі бар, олар тежегіш табақтың жоғарғы жағын қамтиды. Ішкі жағында түйіспелі конустық бөліктер бар, олардың арасында корпустың конусы 10 сығымдау шарлары 12 орналасқан.      -сурет. Трансмиссиялық тұрақ тежегіші:1 — жетек тартпасы; 2 — контргайка; 3 — реттеуші айыр; 4 — жетек рыча- гы; 5 — сығымдау сухарі; 6 — қақпақ; 7 — реттеуші бұранда; 8 — колодка тіреуі; 9 — сығымдау механизмінің итергіші; 10 — шариктердің корпусы; 11—қалпақша; 12 — сығымдау механизмінің шаригі; 13 — болт; 14, 15 — серіп- пе ұяшықтары; 16 — серіппе; 17 — өзек; 18, 22 — тежегіш колодкалар; 19 — тежегіш щит; 20 — реттеу механизмінің корпусы; 21 — колодкалардың тарту серіппесі; 23 — тежегіш барабан; 24 — сығымдау механизмінің корпусы Қалқыма типті 18 және 22 тежегіш колодкалар 8 тіректерге және 9 серіппелерге қарай итеріледі. Әрбір колодка екі негізгі серіппелермен қысылған. Алғашқы колодка 22 әлсіз серіппелерге ие, ал екінші кезекте 18 – анағұрлым күшті болып табылады.Қорап картерінің кронштейнінде саусақша бекітілген, оның тұтқасы бекітілген шарнирлі түрде білікшесіне 4 бекітіледі, бұл тұтқыштың бір тұтқалы сымы 3 қосылады. Ол электр жетегінің тұтқасына жалғанады. Сымның ұзындығы және колодка мен те- жегіш барабының арасындағы қашықтық байланыстағы гайканы бұру арқылы өзгертіледі. Реттеуден кейін құлыптауды 2 тарту қа- жет болып табылады.Айыр арқылы 3 тұру тежегіші тұтқасы таяғын 1 тартып кез- де орнату саусақпен жылы қолын 4 айналады. Тұтқаны органның екінші қолыңыз таяқты 10 шарлар, және шарлар 12, өз кезегінде, конустық итергішті 9 тілім кеңейту механизмі бойынша жылжы- малы қарама-қарсы бағытта поршеньдік итеру және 23 тежегіш 18 және 22 қарсы басылған. Осылайша тежегіш басады бастапқы колодка 22 әлсіз серіппелерге ие. Алдымен барабанға қарсы ба- сылады. Арқасында үйкеліс алаңына 23 тежеуге әсерін күшейтеді тежегіш барабаны, оның күшті өзекті жәрдемдесу, орта колодка 18 қосымша күш тасымалдайды айналу бағытында және өзгер- мелі көбейту арқылы жылжытылады.Тасымалдағыштарды бүйірлік жылжытудан бастап, аяқ киімнің шетіндегі тесік арқылы өтетін таяқшамен 17 ұсталады. Ол екі кесе 14 мен 15 арасында 16 серіппенен жабдықталған.Тежегіш барабаны мен тіректер арасындағы тазарту бұран- далы бұранданы 7 және реттеу колоның 4 орналасуын роликтегі гайкалар арқылы реттеуге болады.Реттеу тетікпен өңделеді (тұтқасы толығымен алға басылады). Бұл үшін бұранданы 7 тежегіш барабанды 23 қолмен күштеп ай- налып кетпеуі керек. Тұтқаны (4) ішкі соңы кеңейтілім шлюзімен байланысқанға дейін сақиналы гайканы реттеңіз. Бұл гайканы 2 - 3 бұраңыз да, құлыпталмалы гайкамен бекітіңіз 2. Барабанды бос айналғанша реттеу бұрандасын 7 орнатыңыз. 4.Гидрожетегі бар тежегіштерГидравликалық тежегіш диск жетегі гидростатикалық заңға сәйкес жұмыс істейді, оған сәйкес жабық кеңістіктегі сұйықтық қысымы бірдей күшпен барлық бағытта беріледі. Осының арқа- сында барлық тежегіш механизмдердің жұмысын бір мезгілде бастауға болады. Сонымен бірге қол жеткен тежеуіш әсері те- жегіш педальға қажетті күшке байланысты, ол қажетті қарқын- дылықпен тежеуді қамтамасыз етеді. Гидравликалық жетектің ар- тықшылықтары мыналар болып табылады:сұйықтықтың сығылмауына байланысты тежеу уақытының қысқа болуы;тежегіш механизмдері арасындағы дискідегі тежегіш цилин- дрлерді әртүрлі мөлшерде қолдану мүмкіндігімен байланысты күштік күштердің қажетті статикалық таралуы;кішігірім жалпы өлшемдері және жетек құрылғыларының мас- сасы; жоғары тиімділік (0,8 ... 0,9) және орналасу ыңғайлылығы.Тежелу механизмдерінің гидравликалық кемшіліктері мына- лар болып табылады:Жүйеге ауа кіргенде дискінің ішінара немесе толық істемей қа- луы;температура жағдайына сезімталдығы; ең үлкен тежеу әсерін алу үшін айтарлықтай бұлшықет күштерінің қажеттілігі, оны ауыр көлік құралдарына қолдану мүмкіндігін жоққа шығарады.Тежегішті гидравликалық жетегі бар сенімділікті арттыру үшін екі сұлба арқылы жасалады. Сызба тежегіш дискінің бөлігі болып табылады, ол қалған жетектің істемей қалған кезде жұмыс істейді. Кейбір автомобиль модельдерінің тежегіш гидравликалық же- тектерінің сұлбасы шамалы айырмашылықтарға ие, оларды қара- стырып көруге болады.ГАЗ-31029 «Волга» автокөлігінің жұмыс тежегіш жүйесі екі сұлба схемасы. Бір тізбеге артқы доңғалақтардың тежегіш ме- ханизмдері кіреді (20.12-сурет), ал екіншісі - алдыңғы дөңге- лектердің тежегіш механизмдері. Алдыңғы тежегіштер артқы тежегіштердің әрқайсысы әр тежегіштің жеке дөңгелегі тежегіш цилиндріне ие болғанымен ерекшеленеді, ал артқы дөңгелек те- жегіш цилиндр екі колодкада жұмыс істейді. Тежегіш жетегі-ақ вакуум күшейткіші 5, магнитола 2 және қысым реттегіші 6 бар негізгі тежегіш цилиндрді.ГАЗ-3110 «Волга» автокөлігінің гидравликалық тежегіш дис- кісі оның алдыңғы дөңгелектерінің тежеуіш механизмдері барабан емес, диск тежегішінің (20.12 суретін қараңыз) ерекшеленуімен ерекшеленеді. Артқы тежегіштер - екі дөңгелекке бір дөңгелегі бар жұмыс цилиндрімен барабан түрінде. Жұмыс тежегіш жүйесі екі сұлба схемасына сәйкес жасалған. Бір тізбекте артқы дөңге- лектер, ал екіншісінде алдыңғы дөңгелектер бар.ГАЗ-2705 автокөлігі үш тежегіш жүйемен жабдықталған:-сурет. ГАЗ-31029 «Волга» автокөлігінің жұмыс тежеу жүй- есінің екі контурлы сызбасы:1 — алдыңғы тежелу механизмі; 2 — сигнал беру құрылғысы; 3 — жұмыс тежеуіштерінің ақаулықтарын көрсететін сигнализатор; 4 — бас тежеу ци- линдрі; 5 — вакуумды күшейткіш; 6 — қысымды реттеуіш; 7 — артқы те- жеу механизмі; 8 — ккронштейні бар артқы көпірдің жартылай осінің қап- тамасы. барлық дөңгелектердің тежегіштерінде жұмыс істейтін екі доңғалақ дискімен (осьтердің бөлек тежеуі) жұмыс істейді;қосалқы, функциялары жұмыс тежегіш жүйесінің әрбір тізбе- гін орындайды;тұрақтық, артқы доңғалақтардың тежегіш механизмдерінде әсер етеді.Автомобильде қос цилиндрлі гидравликалық тежегіш диск жетегі бар. Артқы барабан тежегішіне бір схема әрекет етеді, ал екіншісі алдыңғы дискілі тежегіштерге әсер етеді. Сонымен қа- тар, дискінің екі камералық вакуум күшейткіші, резервуармен екі поршенді цилиндр және артқы тежегіштердің жетегіне орна- тылған қысым реттегіші бар.ВАЗ-1111 «Ока» автокөлігінде диагональды контурлармен жабдықталған тежегіш жүйесі қолданылады. Бір контуры сол жақ және артқы доңғалақтардың тежегішін біріктіреді. Екінші схема- да оң жақ алдыңғы және артқы дөңгелектер бар. Тежегіш меха- низмдерінің диагональдық қозғалысы тежеуіш тізбектерінің біре- уі сәтсіз болғанда, сызықты қозғалысты және жақсы тежеу әсерін сақтауды қамтамасыз етеді.Тежегіш жетегі де вакуумды күшейткішпен және қысымды реттегішпен бірге негізгі тежегіш цилиндрге ие. Қысым реттегіші алдыңғы дөңгелектерді құлыптау алдында артқы доңғалақтар- дың құлыпталуына тыйым салады. Ол екі схемаға де қосылады және тежегіш сұйықтығы артқы доңғалақтардың тежегіш меха- низмдеріне жеткізіледі. Қозғалтқыш бөлігіне қысым реттегіші орнатылады.ГАЗ-3307 автокөлігінің тежегіш жүйесі екі сызба бойынша жа- салған. Көптеген автомобильдердегі сияқты, бір тізбектің артқы тежегіштері, екіншісі - алдыңғы. Екі тізбекті де бір магистраль- дық тежегіш цилиндр қамтамасыз етеді, бірақ әрбір схемаға бір гидро-вакуум күшейткіші қосылады. Гидравликалық жетекті істен шығару үшін сигнал құрылғысы бар. Қозғалтқыш цилин- дрлерінен гидравликалық күшейткіштерге кіріс құбырлардан, алдыңғы және артқы тізбектердің вакуумдық цилиндрлерінен, сорғышты өшіретін клапандардан сиретудің ауытқуы беріледі. Тежегіштердің гидравликалық жетегін басқару сигнал беру құрылғылары арқылы бақыланады. Тежегіш жүйесінде жұмыс, қосалқы және тұрақ жүйесі бар.ГАЗ-4301 жүк тракторы барабан тежегіш механизмдермен пневмогидравликалық тежегіш жетегі бар (20.13-сурет). Үш теже- гіш жүйесі бар: жұмыс, қосалқы және тұрақ. Тежегіштер екі сек- циялы тежегіш пневматикалық кранмен басқарылады 24. Әрбір тізбеге пневматикалық күшейткіштері бар негізгі тежегіш цилин- дрлер кіреді. 14. Тежегіш жүйесін сығылған ауамен қамтамасыз 2.13-сурет. ГАЗ-4301 тарту автокөлігінің тежеу жүйелерінің сызбасы:1 — компрессор; 2 — апатты ауа қысымы датчигі; 3 — доңғалақты цилиндр; 4 — қысымды реттеуіш; 5, 10 — ауа баллондары; 6 — конденсат ағызу краны; 7 — тығын-қақпақ; 8 — саңылаулы клапан; 9 — қорғанышты біркелкі клапан; 11 — біріктіруші ұштық; 12 — «стоп» сигналы шамы; 13 — тежегіштер арқылы тіркемені басқару клапаны; 14 — бас тежеу цилиндрі бар пневмокүшейткіш; 15 — поршеньнің апатты жүрісінің датчигі; 16 — ыдыс; 17 — бақылау шығару краны; 18 — ауа сүзгісі; 19 — ортақтандырушы кран; 20 — тұрақ тежегішін қосу датчигі; 21 — сигнализатор; 22 — дыбыстық сигна-лизатор (зуммер); 23 — екіжебелі манометр; 24 — екі секциялы тежелу краны; 25 — «стоп» сигналын қосу датчигі; А — қуаттандыру магистралі; Б — басқару магистральі ету үшін қысымды реттегіш 4, компрессор 1, 5 және 10 ауаның цилиндрлері орнатылған автокөліктің артқы доңғалақтарының те- жегіш дөңгелектерінде әрекет ететін, сондай-ақ көлік құралының тежегіш жүйесі жұмыс істейтін тежегіші бар. Жүйенің жұмысын 21 сигнализация құрылғылары және екі пулеметтік манометр 23 бақылайды. 5.ГАЗ-2705 автокөлігі тежегіштерінің гидрожетек құралдарыНегізгі тежегіш цилиндр. Цилиндр 1 корпусынан тұрады (20,14 сурет), оның ішінде алдыңғы артқы тежегіш басқару пор-  -сурет. Негізгі тежегіш цилиндр:1 — корпус; 2 — тұрбаша; 3 — біріктіруші тығын; 4 — ыдыс; 5 — қорғаныш қалпақшасы; 6 — тежелу сұйықтығының деңгейі апатты төмендеген жағдайда белгі беру датчигі; 7 — тірек сақина; 8, 14, 17 — тірек шайбалар; 9 — бағытта- ушы тығын; 10, 16 — поршеньдер; 11 — стопорлы сақина; 12 — поршень шай- басы; 13, 15 — манжеттер; 18 — серіппе; 19 — тығын; А, Б — компенсациялық саңылаулар; В — өткізу саңылаулары шеньі 10 және көліктің алдыңғы дөңгелектерінің тежегіштерін басқару үшін екінші поршень 16 орналасқан. Дене цилиндрін- дегі поршеньдер 13, 15 манжеттермен тығыздалған. 18 поршенді серіппелер поршаны бастапқы орындарына қайтаруға арналған. Негізгі орган резервуарға 4 бекітіледі бір тізбектің бас тартқан жағдайда басқа тізбектің жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін, сондықтан төтенше құлап тежегіш сұйықтық қоймасын 6. дабыл датчик тежегіш сұйықтық резервуардың 5. қорғаныш қақпағын жапты қалдырып, бөлімдерге бөлінеді. Құбырлар 3 және құбы- рлар 2 арқылы өтетін цилиндрдің жұмыс қуысына екі сыйым- дылықты болып келеді.Негізгі тежелу цилиндрінің жұмысы. Көлік бастапқы пор- шеньдік тежеу қозғалатын, компенсаторлық тесік B бірінің үсті- не, және сұйықтық қысым жасайды кезде жүзеге асырылады. Сұйықтық қысымымен А жүргізіледі. Жұмыс жазықтығының астында тесік компенсаторлық қуысы қоймасынан оқшауланып бұғаттау, поршеньдік 16 жылжыту бастайды, цилиндр поршень қысыммен сұйықтық доңғалақтардан басталады, және көлік теже- гіші тарапынан жалғастырылады. Бастапқы поршеньді 10 Артқы доңғалақ тізбегіне сұйықтықты жеткізеді және орта поршеньді 16 орта цилиндр және алдыңғы тізбегінде қуысында қысым жа- сайды. Гидравликалық цилиндрден тежегіш сұйықтығы шығатын фитингтер суретте көрсетілмеген.Автокөліктің баяу тежелуіне байланысты, поршень 10 және 16 өз көздеріне жылжытылады. Жұмыс цилиндрлерінің тежегіш сұйықтығы басты цилиндрге оралады, тежеу тоқтатылады. Деген- мен, баяу және сирек пайдаланылады.Көп жағдайларда, жүргізуші поршеньдік 10 және 16 тез бастап қалыпқа келу үшін, тежегіш педалі кілт босатады. Мұндай жағдай- да тежегіштен аққан сұйықтық құбырларын туындаған қарсылық салдарынан ғының тежегіш сұйықтық ретінде теріс қысымға ие болады. Олардың астында, кері байланыс жолы жоқ. Байланысты осы сұйылту сұйықтық қоймасы, поршеньдік 10 және 16, пор- шеньдік басшылары тесіктері тыс сақиналы кеңістікте айналма тесік арқылы өтеді 13 және цилиндр толтыру кеңістігіне қосыла- ды. Бұл бөгде ауаны сорып алу қаупін жоққа шығарады.Артқы доңғалақтардың контурына зақым келтіргенде неме- се оған түсетін ауаның негізгі поршенді 10 тез қозғалады, сұй- ықтықты құбырларға ауыстырады. Сұйықтықтың және серіппе- лердің қысымы соншалықты аз болады, алдыңғы доңғалақтардың контурының 16 поршасы тізбекті жұмыс істей алмайды. Деген- мен, поршень 10 серіппелі тірекке жетеді және оның көмегімен қайталама поршеньге 16 әсер етеді, ол негізгі цилиндрдің екінші қуысында қажетті қысым жасайды және көлікті тежеу үшін ал- дыңғы контурында қолданылады.Алдыңғы дөңгелектердің контуры сәтсіз болса, тежеу кезінде поршень 10 сұйық қысым астында екінші корпустың поршенін 16 корпусының 19 тығынына тоқтайды, содан кейін көлікті арандату үшін артқы доңғалақ контурында қажетті тежегіш сұйықтық қы- сымын жасайды.Кез-келген тізбектердегі ақаулар орын алса, тежеуіш педаль- ды бос қалдырған жағдайда, тежегіш әрекет ету уақыты артады, бірақ көлік құралының тиімділігі артады.  -сурет. Сигналдық құрылғы:1, 2 — поршеньдер; 3 — шарик; 4 — тежегіштердің ақаулығын реттейтін сигнал беруші датчиктер; 5 — кор- пус Ауа бір мезгілде екі контурға да кіріп кеткен жағдайда, теже- гіш педалін басу арқылы теже- лу тиімділігін арттыруға бола- ды.Бұл жағдайда педальді күрт жібере салғанда және пор- шеньдердің арасында ажырау байқалғанда ыдыстан өткізу саңылаулары арқылы В бас ци- линдрдің жұмыс жазықтығына өтеді, және тежеуіш педалін қайтадан басу тежелу әрекетінің тиімділігін арттыра түседі.Екі контур да зақымдалған жағдайда және сұйықтық ағып кеткен жағдайда автокөлікті тоқтату үшін тұрақ тежегіші және қозғалтқыштың тежелу қасиеттерін пайдалануға бола- ды. Сигналдық құрылғы. Тежегіш дискінің тізбектерінің денса- улығын бақылау сигнализация құрылғысы (20.15-сурет). Ол 5 корпусынан тұрады. Онда қосылулар әрбір тізбектен бөлек те- жеуіш сұйықтығын жеткізу және алу үшін, сондай-ақ, 1 және 2 поршеньдерінен тұрады. Поршеньдер дененің 5 арнасында ор- наласқан және резеңке сақинамен тығыздалған. Поршеньдердің арасында - 3 дет., Сенсор-дабылының 4 байланысын ашық күйде ұстайды. Датчик сенсорлық панелінде орналасқан драйвер каби- насындағы индикаторға қосылады.Қызмет көрсететін тізбектермен сұйықтық сигнал беру құрылғысының арналарынан өтеді және пистондарға бірдей қы- сым жасайды, бұл жағдайда допты ортаңғы қалпында ұстайды және датчик контактілері ашық.Схемалардың біреуіне зақым келген жағдайда тежегіш сұй- ықтықтың қысымы төмендейді. Басқа жоғары қысымды қолданы- латын схеманың әсерінен сигнал беру құрылғысындағы қызмет көрсетілетін тізбектің поршасы төменгі қысымға қарай жылжи бастайды және допты 3 розеткадан шығарады. Сенсордың 4 бай- ланыстары жабылып, аспап панеліндегі қызыл жарық драйверді тежегіш жетектегі ақаулық орын алғанын ескертеді.Ақаулықты анықтау және түзетуден кейін ауаны кетіру үшін зақымдалған тізбекті сорып алу керек.Қысымды реттегіш. Жеңіл автомобильдер мен автомобиль- дерде, сондай-ақ кейбір автобустарда қысым реттегіші орна- тылған. Артқы доңғалақтардың тежегіш механизміне кіретін те- жегіш сұйықтығының қысымын түзетеді. Қысым реттегіші 7 корпустан тұрады (20.16-сурет), оның ішін- де 14 қалақшасы орнатылған, сондай-ақ втулка 20 винтованными. Түзетуші поршень 21 олардың ішіне жылжытылады Сыртқы пор- шенді басы шаңнан және ластанудан қорғайтын қақпақ 22. ГАЗ- 2705 автокөлігі сол жақ колодкасының 8 кронштейн арқылы өтіп, 12 серіппелі мен 24 пішінінің артқы осіне қосылады. Бұл көктем,-сурет. Қысымды реттеуіш:1 - басу тұтқасы; 2 - штырь; 3 - бекіту бұрандасы; 4 - итеру тетігінің осі; 5 - гай- камен; 6 - ось; 7 - тұрғын үй; 8, 9 - реттегіш жақшалар; 10 - кеңістік; 11 - ретте- уіш болт; 12 - серіппелі жүктеме; 13 - серіппе; 14 - поршеньді жең; 15 - бақылау конусы; 16 - басымды серіппені; 17 - шарды клапан; 18 - тоқтау кронштейні; 19 - серіппені қайтару; 20 - бұтақ; 21 - поршень; 22 - қорғаныш жамылғысы; 23-көпір кронштейні; 24 - тірек; 25 - көктемгі жуу машинасы; І, ІІ - қуысы; B = 28... 32 мм (автобустарда), B = 13.17 мм (көлік құралдары үшін) 1 - басу тұтқасы; 2 - штырь; 3 - бекіту бұрандасы; 4 - итеру тетігінің осі; 5 - гайкамен; 6 - ось; 7 - тұрғын үй; 8, 9 - реттегіш жақшалар; 10 - кеңістік; 11 - реттеуіш болт; 12 - көктемгі жүктеме; 13 - пружина; 14 - поршеньді жең; 15 - бақылау конусы; 16-қысқыш серіппелі; 17 - шарды клапан; 18 - тоқтау кронштейні; 19 - серіппені қайтару; 20 - бұтақ; 21 - поршень; 22 - қорғаныш жамылғысы; 23 - көпір крон- штейні; 24 - тірек; 25 - көктемгі жуу машинасы; І, ІІ - қуысы; B = 28 ... 32 мм оның бір ұшын 1 тұтқышы арқылы поршеньдің 21 сыртқы жағы- на, ал екінші шетіне 24 тіреуі артқы осьтің тіреуіне 23 қосылады. Тежеудің басында І және ІІ қуыстарындағы сұйықтық қысымы бірдей, себебі сұйықтық басқару конусы 15 ашылған басқару кла- панымен еркін өтеді. Ішкі қуыста ІІ сұйықтық қысым І қуысында қысымнан үлкен болса, поршень сыртқа қарай жылжиды. Басқа- ру конусы 15 шарды клапанды 17 босатып, І және ІІ қуыстарын ажырату үшін 14 гильзаның орнына өтеді. Ішкі қуатта қысымның артуы, демек артқы тежегіштерде І қуысына қарағанда баяу бо-лады.Көлік құралын шығарғаннан кейін, қуыста қысым төмендейді, поршень 21 бастапқы орнына қайтарылады, басқару конусы доп- ты көтереді және екі қуыстың қысымдары теңестіріледі.Доңғалақты жұмыс цилиндрлері. Бұл цилиндрлер екі шкаф- ты немесе біреуін де жұмыс істей алады, тежегіштік тақталар мен барабанның арасындағы айырмашылықты автоматты түрде рет- теу үшін арнайы құрылғыға ие немесе мұндай құрылғы жоқ, со- сын реттеу қолмен жасалады.Дөңгелектің цилиндрі резеңке тығыздағыштармен тығыздалған екі пистоннан тұратын 4 корпусынан тұрады (5.17 сурет) 3. Пор- шеньдер алюминий қорытпасынан дайындалады, оларды шкаф- тардың ұштарынан зақымданудан қорғайды, оларда болат кеңе- стер басылады. Поршеньдердің арасында қолдайтын шыныаяқтар 9 бар серіппелі 5 бар. Иілгіш шлангты корпусқа жалғау үшін жіп- пен арнайы тесік қарастырылған. Ауа тазарту үшін (тежегіштерді сорып алу) резеңке қақпақпен жабылған 7 шығатын қосылыс бар.-сурет. Дөңгелек цилиндрдің бөліктері:1 — қорғаныш қалпақшасы; 2 — поршень; 3 — тығыздауыш; 4 —цилиндр корпусы; 5 — серіппе; 6 —штуцер қақпағы; 7 — ауаны шығару штуцері; 8 — резеңке сақина; 9 — серіппе ұяшығы Автокөлік сұйықтықты сөндірген кезде цилиндрге поршень- дермен кіреді, қысым астында олар бір-біріне қарай жылжиды және тежегіш колодкалар барабандарға қарай ойысады.Поршеньдерде автоматты түрде реттеу үшін дөңгелегі цилин- дрлерде автоматты түрде реттеуге арналған бейімделу бар. Ол үлкен араласуы бар цилиндрге орнатылған екі сақинадан 8 тұра- ды (20.3 суретті қараңыз). Сақиналарда ені 3,5 мм болатын жіп кесіледі. Бұл жіпте пышақтар бұралып, жіп бар, бірақ ені 1,5 мм болатын. Осылайша, поршень осьтік бағытта 2 мм қашықтықта қозғалуы мүмкін, ол подгузники мен тежегіш барабаны арасын- дағы қалыпты тазалауға сәйкес келеді. Бұл бөліктер ескірген кез- де поршеньдің екі миллиметрлік соққысы барабандар барабанды орналастыруға мүмкіндік бермейді, сондықтан келесі тежегішпен пистолет сақинаны артқа тартып алады. Колодкамен бірге, сақина қозғалысына кері әсерін тигізбеу үшін аяқ киімнің байлау серіп- песінің күші жеткіліксіз. Сақинаны жаңа позицияға жылжыту арқылы тежегіш табақшалардың және барабанның үйкелу табақ- шалары арасындағы қажетті бос орынды автоматты түрде орна- туға болады. 6.Тежелу жетегінің күшейткіштеріГидравликалық тежегіш қозғалтқышы бар гидравликалық ва- куумды, вакуумды және пневматикалық күшейткішті тежеуді жеңілдету үшін пайдаланады.Гидравликалық вакуум күшейткіштері. Мұндай күшейт- кіштер ГАЗ-3307 отбасының автомобильдерінде, RAF минивэн- дерінде және тағы басқаларында қолданылады. Олардың тежегіш жүйелері екі тізбектік тізбекте жасалады, сондықтан әрбір схема гидро-вакуум күшейткішімен жабдықталған.Гидровакуумды күшейткіші үш негізгі бөліктен тұрады:Вакуумды камера;Гидравликалық күшейткіш цилиндр;Басқару клапаны.Вакуумдық камера екі бөліктен тұрады: диафрагма (мембрана) екі бөліктен (20.18-сурет) тұрады: 1. Поршеньді итергіш 4 диа- фрагманың ортасына бекітіледі және итергіш диафрагманы бұзба- уы үшін пайдаланылатын пластиналар 3. Бастапқы жағдайда ди- афрагма конус серіппесі арқылы қайтарылады 5. Диафрагманың сол жағындағы қуысы әдетте атмосфералық қысымның қуысы деп аталады, ал оң жақта - сиректің қуысы. Күшейткіштің гидрав- ликалық цилиндрі вакуумдық камераның корпусына бекітіледі.19 гидравликалық цилиндрдің ішіне резеңке тығыздағышпен тығыздалған 14 поршенді болып табылады. Шарикті клапан 15 поршень орталығына құдықпен бекітілген серіппені біріктіреді.  -сурет. Тежелу жетегінің гидровакуумды күшейткіші:1 — диафрагма; 2 — корпус; 3 — диафрагма тарелкасы; 4 — серіппені итергіш; 5 — серіппе; 6 — вакуумды қақпақша; 7 — атмосфералық клапан; 8 — кор- пус қақпағы ; 9 — атмосфералық клапан серіппесі; 10 — басқару клапанының корпусы; 11 — клапан серіппесі; 12 — клапан поршені; 13 — өткізуші клапан; 14 — поршень; 15 — поршень клапаныя; 16 — поршень манжеті; 17 — клапан- ды итергіш; 18 — поршеньнің тірек шайбасы; 19 — цилиндр Итергіш поршень шпилькамен қосылған.Поршеньдік тесіктерін жеңіл кедергілер жарамды отырып ба- сылған, бірақ поршеньді итеру үшін қозғалысы қатысты белгілі бір еркіндік бар, сондықтан оны итеру үшін осы саңылау, және оның айтарлықтай көлемді диаметрі жасалады. Тегін шарнирлі клапан итергішті 17 кіретін ішіне ұясына жабдықталған итергішті соңында итергіш поршеньді 4 вакуумдық камера қуысында теже- гіш өндіріліп алынатын өнімдердің вакуумды алдын, цилиндр бағыттаушы тығын және арнайы белгілермен мөрленеді. Тығы- здауыш машина 18 кірістіру алдында орнатылады, диафрагма 1 қалыңдығы 4 болғанда, клапанның итергішті 17 аяғы шайбаға 18 ұшырайды және шарлар клапаны ашылады.Күшейткіштің цилиндрінде тежегіш сұйықтығы негізгі теже- гіш цилиндрден біріктіріледі. Цилиндрдің соңында доңғалақтың цилиндріне сұйықтықтың төгілуіне сәйкес келеді. Цилиндрде ау- аны шығару үшін резеңке қақпақпен жабық 13 клапан орнатыл- ды. Күшейткіштің гидравликалық цилиндрінің корпусымен қатар басқару клапанының корпусы қалыпқа келтіріледі.Басқару клапаны 10 корпусының төменгі және жоғарғы бөлік- терінен тұрады, оның арасында басқару клапанының поршен- ді 12 фланеціне қосылған диафрагма орнатылған. Поршень өзі басқару клапанын гидравликалық цилиндрге жалғайтын арнада орналасқан. Поршеньді фланецте 6 вакуумдық клапанның орны бекітіледі, ол қатайдың бір шетіне бекітіледі. Бұл штанганың екін- ші жағында атмосфералық клапан 7 бекітілген. Бұл ұя үшін клапан корпусының саңылауы қарастырылған. Атмосфералық клапан 9 серіппені қотарылады және 8 корпусының қақпағы арқылы жа- былады. Клапанның мембранасы сондай-ақ 11 серіппелі қотары- лады. Басқару клапанының ішкі қуысы шланг арқылы вакуумдық камераның атмосфералық камерасына қосылады (20.19-сурет). Атмосфералық клапанға 4 шланг ауа тазалағышынан қосылған. ІV қуысы артқы пластина клапаны арқылы қозғалтқыштың кіріс құбыры бар шлангпен жалғанады.Қозғалтқышты іске қосқаннан кейін, кіріс құбырдан боса- тылған клапан арқылы вакуум мен вакуумдық цилиндр вакуум--сурет. Гидровакуумды күшейткіш жұмысының сызбасы (те- желу сәті):1 — диафрагма; 2 — серіппе; 3 — вакуумдыклапан; 4 — атмосфералық клапан; 5 — клапан поршені; 6 — поршень манжеті; 7 —поршень қақпағы; І— ІV — жазықтықтар дық камераның қуысына ІV беріледі. Осыдан бастап басқару клапанының корпусындағы арна арқылы және ашық вакуумдық клапан арқылы вакуум І қуысынан І қуысына және одан бастап вакуумдық камераның қуысына ІІІ ауыстырылады. Күшейткіштің барлық бөліктерінде тоқырау тежеу басталғанға дейін сақталады. Тежегіш педальдары басылғанда, негізгі тежегіш цилиндрдегі сұйықтық қысым астында цилиндрге кіреді. Ашық шарды клапан 7 арқылы сұйықтық дөңгелегі цилиндрлеріне енеді. Олардағы қы- сым күшейе түседі және тежеу басталады, бірақ сонымен қатар реттеуші клапанның 12 поршенді қысым артады (20.18 суретті қа- раңыз). Осы қысымның әсерінен поршень 6 клапанына көтеріліп, оны жабады. Одан әрі поршеньді клапан өзек 6 арқылы күшін көтеру және атмосфералық клапаны 7 берілетін және ол ашыла- ды. Wіth атмосфералық ауаның әсерінен ауа сүзгі арқылы өтеді, атмосфералық клапан және шланг (сол жақта) вакуумдық камера қуысына ауаның қысымын кіреді. қысым, көктемгі 5 компрессор- лық, қысым әсерінен диафрагманы 1 көтеріле бастайды итергіш 4 иілу және оның жабылады серіппелер қысымымен 17 қадамдар алыс осьтік шайба 18 және шар клапаны 15 поршеньді 14. попере- чины клапанын жылжыту бастайды. Поршенді әрі қарай қозғалту тежегіш сұйықты дөңгелегі цилиндрге ауыстыруға және көлік те-жеуін арттыруға әкеледі.Көлікті тежеу түрлі қарқындылық мүміндіктерін ескере оты- рып жүзеге асырылады, сондықтан күшейткіш педаль тежегішінің қолданылатын күшіне байланысты, жұмыс енгізілуі тиіс. Ол кей- бір аралық педалью өткізеді Мысалы, егер, поршень 12-сұйықтық қысымы тұрақты болады, және жоғарыдан диафрагма қысым өз- гереді. Бір жағынан, Поршеньдік көтеріп тек екінші жағынан сұй- ықтық қысымын жұмыс істейді - вакуумды камералық қуысының атмосфералық қысым Поршеньдік 9 және көктем 11 төменнен ди- афрагма бойынша әрекет және әуе қысымын төмендету үрдісі жү- зеге асырылады. көлік тежеу түрлі қарқындылығы отырып жүзеге асырылады, сондықтан күшейткіш педаль тежегішінің қолданы- латын күшіне байланысты, жұмыс енгізілуі тиіс, кейбір аралық өткізеді Мысалы, егер, поршень 12-сұйықтық қысымы тұрақты болады, және жоғарыдан диафрагма қысым өзгереді. Бір жағынан, поршеньді көтеріп тек екінші жағынан сұйықтық қысымын жұ- мыс істейді - вакуумды камералық қуысының атмосфералық қы- сым Поршеньдік 9 және көктем 11 төменнен диафрагма бойынша әрекет және әуе қысымын төмендету үрдісі арқылы жүргізіледі.Тежегіш педалін босатқан кезде, сұйықтық қысымының 12 деңгейі төмендейді. Серіппедегі қысым диафрагманың әсерінен 11 тамшылары және атмосфералық қысым вакуумды палатасы- ның қуысынан ауа қабылдау құбыр вакуум әсерінен вакуумдық клапан 6. ашады қозғалтқыш цилиндрлер қалдырады. диафрагма 1 қысымы төмендейді, және бұл серіппенің 5 әсерінен поршень өз бастапқы ұстанымын жақындайды кезде бастапқы жағдайы мен поршень 14. қайтып, оның бастапқы күйіне қайтып бастайды бо- лып табылады, осьтік шайба 18 аяғы қарсы итергіш 17 шектеседі шар краны 15 тоқтату және ашылады . Содан кейін, бас цилиндр және тежеу тірелгенше доңғалақты цилиндрлер сұйық қайтарады және тежелеі өзінің қалпына келеді.Гидро-вакуум күшейткіші тек вакуум камерасында, яғни қозғалтқышпен жұмыс істейтін вакуум қатысуымен жұмыс істей- ді. Күткен кезде қозғалтқыштың тоқтап қалуы жағдайында, ги- дравликалық күшейткішті қайтару пластина клапаны арқылы қамтамасыз етіледі. Ол күшейткіштің көмегімен бір-екі тежеуді орындау үшін жеткілікті, вакуум камерасында вакуумды автомат- ты түрде жабады. Осыдан кейін тежеу жүргізушінің бұлшықет күшіне байланысты орындалады.Тежегіштердің вакуумдық күшейткіштері. Тежегіштің пе- дальына қолданылатын күшті азайту үшін қозғалтқыштың со- рғыш түтігінде вакуум арқылы іске қосылатын негізгі тежегіш цилиндр арасында екі камералық вакуум күшейткіші орнатылған. Ол адаптер кронштейніне көктемгі жуу машиналары бар төрт болтпен бекітіліп, кронштейн алдыңғы қақпаққа бекітілген.Вакуумдық күшейткіш корпустан 7 (20.20-сур.) және корпус қақпағынан тұрады 11 . Корпус қақпағын күшейткіш корпустың7. Болттар арқылы 11 бұрандамаларға поршеньді 6 байланысқа түседі, диафрагма 4 және поршень коннектор арқылы бекітіледі. диафрагма 4 бастауыш камералық қақпағының корпусында орна- ласқан. поршеньді 1 және диафрагма 3 гайкамен коннекторына бұрандалы соңында бекітілген. Поршеньді итергіш серіппелі пор- шеньге 20. Беки отырып орнатылған астында итергіш 13 және әуе сүзгісі 10 екі бұрандамен клапаны арқылы корпусқа бекітіледі. Итергіш 22 поршень 6 контргайкасы 21 бар реттеу бұрандасы- ның болтымен 22 педаль тежегішінің байланысты итеру жалпы қолданысқа аударылады және екі күшейткіштің поршеньдерімен ұштасып жатыр, ол арқылы тежегіш педалі 16 жұмыс қалпына келтіріледі.Жүйенің тежелуін қамтамасыз ету үшін реттеу тетігі 22 және негізгі тежегіш цилиндрдің бастапқы поршені арасында бос орын қажет. Бұл ара қашықтығы 1,35 ... 1,65 мм-ге тең, вакуум күшей- ткіштің 2 қақпағын жабысатын болттың басы мен қаптамасының арасында болуы тиіс.Қозғалтқыш жұмыс істеп тұрған кезде, кіріс құбырынан шланг арқылы өтетін вакуум және қайтарылмайтын клапан A1 қуысы- на, содан кейін поршеньдік коннектордағы тесікке A3 қуысына ауысады. Педаль басылмаған кезде, клапанның корпусындағы 11 тесік арқылы сирету А2 және А4 қуыстарына жіберіледі. Себебі  -сурет. Тежелу жетегінің вакуумды күшейткіші:1, 6, 13 — поршеньдер; 2 — корпус қақпағы; 3, 4 — диафрагмалар; 5 — тіреусақинасы; 7 — күшейткіш корпусы; 8, 17 — бағыттаушы сақиналар; 9, 18 — тығыздауыш манжеттер; 10 — сүзгі; 11 — клапандар корпусы; 12 — қорғаныш резеңке қаптамасы; 14 — клапандар диафрагмасы; 15 — бұранда; 16 — реак- тивті шайба; 19 — кері клапан; 20 — серіппе; 21 — контргайка; 22 — реттеуші болт; А1—А4 — вакуумды күшейткіш қуыстары бірдей қысымның барлық қуыстары сақталғандықтан, диафраг- малар 3 және 4 диапазоны бар 1 және 6 поршенді серіппелердің әрекеті бойынша суретте көрсетілген ең оң жаққа қарай басыла- ды. 14 мембранасы оның серіппесі арқылы клапанның корпусына 11 қысылып, атмосфералық ауаның А2 және А4 қуысына енуіне жол бермейді.Көлік құралы тоқтаған кезде итергіш поршен 13 алға қарай жылжиды, оның қозғалысының басында А4 және А2 қуыстарын- да сирек кездеседі. Содан кейін поршень диафрагманы 14 жылжы- тады, атмосфералық ауа сүзгі 10 арқылы A2 және A4 қуысына, сондай-ақ клапан корпусындағы арналарға кіреді. А1, А3 және А2, A4 қуыстарында қысымның айырмашылығы бар, сондықтан диафрагмалармен 1 және 6 поршенді сызықты бойлай солға қа- рай жылжытады, ал реактивті машина 16 арқылы итергішке күш береді. Педальдің күші поршенді 13 және реакциялық шайғышты 16 итергіш арқылы итергіш арқылы тасымалданады, ол негізгі цилиндрдегі поршендерді жылжытады және автокөліктің дөңге- лектерін тежейді. Педаль босатылғанда, поршен 13 клапанның 14 мембрана- сынан алыстап, корпустың орнына жылжытады. Поршень 13 мен диафрагма 14 арасындағы соңғы аралық саңылау А4 және А2 қуы- старына жіберіледі. Енді A1, A2, A3 және A4 қуысы бір-бірімен байланысады, диафрагманың 4 әрекеті бойынша поршеньдер бастапқы күйіне оралады және тежелу тоқтатылады.Қозғалтқышты өшірген жағдайда, 19 клапаны күшейткіштегі вакуумды ұстайды, бұл екі немесе үш тиімді тежеу үшін жеткілік- ті, одан кейін тежеу тиімділігі машина жүргізушісінің күшіне бай- ланысты болады. 7.ПАЗ-3205 автобусының тежелу жүйесіПневмогидравликалық тежеу жетегі. Автобус пневмоги- дравликалық тежегіш дискіні пайдаланады (20.21-сурет), бір-бірі- не тәуелсіз жұмыс бөлігі және тұрақтандырғыш тежегіштер және компрессор (20.22-сурет).-сурет. Пневмогидравликалық жетектің қағидалы сызбасы:1 - алдыңғы тежегіші; 2 - ауа компрессоры; 3 - ылғал мен май бөлгіш; 4 - қы- сым реттегіші; 5 - антифузияға қарсы; 6 - жалғыз қорғаныш шпаты; 7 - теже- гіштердің алдыңғы контурының ауа цилиндрі; 8 - пневмоэлектрлік сенсор; 9 - тежегішінің артқы контурының ауа цилиндрі; 10 - конденсатты төгу клапаны; 11-жалғыз қауіпсіздік клапаны; 12 - жолаушы есіктің ауа цилиндрін басқару; 13 - жолаушы есігінің контурын қалпына келтіру; 14 - жолаушы есігінің контуры клапаны; 15 - пневматикалық цилиндрді басқару жолаушы есіктері; 16 - артқы тежегіш; 17 - қосарланған манометр; 18 - тежегіш сұйықтықтың резервуары; 19 - тежегіш клапаны; 20 - пневматикалық күшейткіш Жұмыс тежегішінің алдыңғы және артқы дөңгелектерге жеке жетегі бар. Әрбір тізбек пневматикалық күшейткіштерді қамтиды. Мұндай құрылғы тежегіш жүйенің тізбектерінің біреуіне зақым келтірген жағдайда тежеуді және автобустың тоқтауын қамтама-– сурет. Компрессор1 — цилиндр; 2 — поршень; 3 — компрессордың бас жақ бөлігі; 4 — штуцер; 5 — жеткізу ниппелі; 6 — поршеньдік саусақ; 7 — байланыстырушы штанг; 8 — компрессордың артқы қақпағы; 9 — серіппе табақшасы; 10 — май жіберу штуцері; 11 — серіппе; 12 — ілгек білігі; 13 — қақпақты кронштейн; 14 — гай- ка; 15 — каркас; 16 — мойынтіректер; 17 — компрессордың алдыңғы қақпағы; 18 — сальник; 19 – ступицамен бірге жинақталған шкиф сыз етеді. Екі тізбекті бұзған жағдайда, автобустың артқы дөңге- лектерінде жұмыс істейтін тұрақ тежеуішті қолдануға болады.Компрессор. Автобус тежегіш дискісінің пневматикалық бөлі- гінің бірліктерімен қамтамасыз етілетін ауаны қысуға арналған бір цилиндрлі компрессормен жабдықталған.Компрессорлық картерден 15 тұрады (20.22-сур. қараңыз.), ол екі шарикті подшипникті 16 қамтиды, онымен қоса берілген шпонка ступицамен бірге жинақталған шкивке бекітіледі 19. Ша- тунды білік алдыңғы соңында иінді білікке 12. айналады. Под- шипниктер ретінде биметаллды қосымшалар шатун үшін пайда- ланылады. Өзгермелі типті саусақпен сабы 6 екі сығымдау сақина және бір мұнай қырғышты бар поршень қоса беріледі. Компрес- сордың жетекші бөліктері 3 кіріс және шығыс клапандар болып табылады. Шатунный мойынтіректер қозғалтқыштың майлау жүйесіне жеткізілетін қысыммен майлауға негізделеді. Компрес- сор цилиндрін салқындату ауа арқылы жүргізіледі.Компрессор екі соққы контурында жұмыс істейді. Поршень төмен қарай жылжытқан кезде цилиндрде вакуум пайда болады, ауа сүзгіден бұрын тазартылған клапан арқылы енгізіледі. Пор- шень жоғары қарай көтерілгенде, кіріс клапаны жабылады, ауа қысымы пайда болады, пайдаланылған клапан ашылады және қы- сылған ауа қабылдағыштарға беріледі.Ылғал мен майларды бөлу құрылғысы. Сығымдалған ау- аны салқындату үшін, одан су мен майдың тамшыларын бөліп,– сурет. Ылғал май айырғыш1 — радиатор; 2 — ылғал мен майды ажыратушы бөлік; 3 — диск; 4 — сүзгі; 5 — диафрагма; 6 — стақан; 7, 8 — клапандар; 9 — штуцер; 10 — ағызу саңылауы компрессорды түсіру кезінде оларды автоматты түрде ағызып алу үшін ылғал бөлгіш қолданылады. Фланецпен байланыстырылған радиатор 1 және ылғал сепараторы 2 (Сурет 20.23) тұрады. Радиа- тор - бұл салқындату аймағын ұлғайту үшін сырттан қайнатылған алюминий құбыры болып табылады, ол салқындату аумағын арт- тыру үшін іштей өзара жіктеледі.Компрессордан шыққан сығылған ауа радиатордағы салқын- датылған 9 суы арқылы ылғал сепараторының корпусына кіреді. Дене ішінде ауа үш бағыттағыш диск арқылы өтетін 3, ол бірнеше рет өз қозғалыс бағытын өзгертеді, соның салдарынан ауа айнал- дыра айналады. Содан кейін ауа 4 сүзгі арқылы өтіп, радиатор 1 арна арқылы пневматикалық жүйеге түседі. Сығылған ауаның қы- сымы астында мембран 5 және шыны 6 төменгі күйде. Олардың арасында ыдыстың конденсаты қондырғыға ағып кетуі мүмкін. 7 клапаны жабылған, төгілген тесік 10 жабылған.Қысым реттегіші қосылған кезде, қысымның төмендеуі нәти- жесінде, шыны 6 және диафрагма клапанның серіппелерін 7 жоғары қарай жылжытады. 7 клапаны оның орнынан жылжып, су төгетін тесігін 10 ашады және барлық конденсат пайда болады. Радиатордың салқындауы жағдайында сығылған ауа радиатор-дан өтеді, пневматикалық жүйеге клапан арқылы 8 кіреді.Қысымды реттеуші. Пневматикалық жүйеде жұмыс істеу үшін рұқсат етілген ауытқулармен жұмыс қысымы 0,8 МПа (8 кгс / см2) тежейді, қысым реттегіші ауытқуларды анықтайды.Ол келесідей жұмыс істейді. Компрессордан шығатын І ауа шығу бөлігі арқылы компрессордан (20.24-сурет) сығылған ауа- ны, сүзгі 21 арнадағы 8 Ди клапаны ІІІ және қабылдағыштарға ауа цилиндрлеріне) өтеді. Сонымен қатар, Г арна бойымен сығылған ауаның қуысына B поршенді 7 төменгі серіппе арқылы өтеді.Е поршенді жазықтық 12 E атмосфераға шығаратын поршень- дің үстінен қосатын 26 шығыс клапаны ашық. 10 қабылдау клапа- ны итергішті 5 және 27 серіппесінің әрекеті арқылы жабылады. 16 түсіру клапаны да жабық, сонымен бірге компрессордың қы- сылған ауасы қабылдағышқа кіреді.Егер қабылдағыштардағы қысым 0,8 МПа (8 кгс / см2) жетсе, поршень 7 жоғары қарай көтеріліп, серіппелі 29 кедергісін жояды, 26 шығатын клапанды жауып, кіріс клапанын 10 ашады. 10-кла- пан арқылы қысылған ауа түсіруге жіберіледі поршенді 12 және клапанды 16 ашады, сығылған ауаны атмосфераға шығарады.Егер B қуысының B ІІІ класындағы қысым қысымның 0,65 МПа-ға (6,5 кгс / см2) түсіп кетсе, 29-шы серіппелі поршень төмен қарай жылжиды. 10 кіріс клапаны жабылады, шығатын клапан 26 ашылады. Поршеньді түсіру 12 серіппесінің әсерінен көтеріледі, 16 клапаны жабылады, ал компрессор ауа қабылдағыштарға ауы- сады. Clap 16 - қауіпсіздікті қамтамасыз ету жүзеге асырылады. -сурет. Қысымды реттеуші:1 — реттеуші винт; 2 — контргайка; 3 — серіппе табағы; 4 — жоғарғы қақпақ; 5 —клапандарды итергіш; 6 — манжет; 7 — теңестіруші поршень; 8 — кері клапан; 9, 32 — серіппелер; 10 — кіргізу клапан; 11, 14 — шығару клапанының серіппелері; 12 — шығарушы поршень; 13 — сүзгі серіппесі; 15 — төменгі қақпақ; 16 — шығарушы клапан; 17 — шығарушы клапан орынтағы; 18, 19 — тірек сақиналар; 20 — шток; 21 — сүзгі; 22, 24, 33, 35—тығыздауыш сақиналар; 23 — қосымша шығару тығыны; 25 — клапан- дардың өзегі; 26 — шығарушы клапан; 27 — итергі серіппесі; 28 — рете- уші корпусы; 29 — теңестіруші поршеньнің серіппесі; 30, 37 — қорғаныш қалпақшалары; 31 — бағыттаушы серіппелер; 34 — клапан; 36 — клапан корпусы; І—ІV— шығу жолдары; В, Е — қуыстар; Г, Д — каналдар Егер қандай да бір себептермен реттеу құралы 0,8 МПа (8 кгс / см2) қысымда жұмыс істемесе, онда қысым 1,0 ... 1,35 МПа (10 ... 13,5 кгс / см2) клапанды 16, 11 және 14 қысымды бұзып, сығылған ауаның бір бөлігін атмосфераға шығарады.Реттегіште қысылған ауаны, мысалы шиналарды сорғызу үшін қызмет ететін, клапан 34 бар. Клапан қалпақшамен 37 жабылған.Қатып қалудан сақтандыру. Суық мезгілде конденсация- ның қатып қалуын болдырмау үшін қысым реттегіші мен қабыл- дағыштар арасында қатып қалудан сақтандыру құрылғысы орнаты- лады. Оның негізгі бөліктері – 15 корпус (20.25-сурет) және сорғы -сурет. Қатып қалудан сақтандырғыш:1 — тұтқа; 2 — итергіш; 3 — қақпақ;4, 13 — төсемдер; 5 — тығыздауыш сақина; 6 — тірек сақинасы; 7 — шай- ба; 8 — резервуар; 9 — шток; 10 — серіппе; 11 — манжет; 12 — цилиндр; 14 — кері клапан; 15 — корпус; 16 — көлік тығыны цилиндрі 12 болып табылады, оның кері жол қақпағы 14 бар. Сорғы цилиндріне резеңке манжеті 11 бар шток 9 кіреді.Цилиндрдің резервуардан 8 жасалған кіру саңылаулары бар. шток кері серіппемен 10 жабдықталған. Сорғы тұтқасы1 бар итергіш 2 арқылы жұ- мыс қалпына келеді. Резервуар қақпақпен 3 жабылады.Қатып қалудан сақтанды- ру құрылғысының көмегімен тежеу жүйесінің құбырына спирттің шашырауы жүзеге асырылады. Спирттің пнев- можүйедегі құбырға берілуі қозғалтқыш жұмыс істемей тұрға кезде автобус өзінің қозғалысын бастар алдындаитергіштің тұтқасына 1 шамамен 7-10 рет шашырату арқылы жүргізіледі. Жұмыс ауысымы бойы бұл операция 3-5 рет қайта- лануы тиіс.Тежеу күші реттегіші. Пневматикалық күшейткіштерге жет- кізілетін сығылған ауаның қысымын автоматты түрде басқару үшін, шинаның нақты осьтік жүктемесіне байланысты базаның негізіне орнатылған реттегіш қолданылады.Реттеуіштің 2 тұтқасы 2 ротордың 1 (20.26-сурет) артқы осьтің артқы жағындағы кронштейннің серпімді элементіне қосылады. Автобус тежегішінде тежегіш клапанының қысылған ауаны ретте- гіштің І шығуына (20.27-сурет), поршень 18-ге төмен түсіп, төмен қарай жылжытылады. Сонымен қатар, 1-түтік арқылы сығылған ауа поршенді 24 астында жоғары қарай жылжытады. Итергішке 19 және шарикті білікке 23 қарай басылады. 20 тұтқасымен бірге автобустың осіне жүктемеге байланысты болады. Поршеньдік 18 жылжымалы итеру 19 пайдаланылған клапанның отыруға клапа- нын 17 басылғанда, клапан 17, содан кейін поршень клапанның -сурет. Негіздеме лонжеронындағы тежеу күші реттеуішін орнату:1 — штанга; 2 — тұтқа; 3 — реттеуіш-сурет. Тежелу күшін реттеу құрылғысы:1 — тұрбаша; 2, 7 — тығыздауыш сақиналар; 3 — төменгі корпус; 4, 17 —клапандар; 5 — білік; 6, 15 — тіреу сақиналар; 8, 16 — серіппелер; 9 — ди- афрагма; 10 — тіреу қабырғасы; 11 — поршень қабырғасы; 12 — манжет; 13 — табақ; 14 — жоғарғы корпус; 18, 24 — поршеньдер; 19 — итергіш; 20 — тұтқа; 21 — салынбалы бөлік; 22 — бағыттаушы; 23 — шарлы өкше; 25 — бағыттаушы қалпақша; І — тежеу клапанынан шығару; ІІ — тежеу камераларына шығару; ІІІ — атмосфералық шығару; А — қуыс орнынан ажыратылады мен шығысынан қысылған ауаның шығу ІІ барады, және тежегіш камераларына барады.Бір мезгілде сығылған ауа піспек 18 және бағыттағыш 22 ара- сындағы сақиналы саңылау арқылы А қуысына диафрагма 9 асты- на түседі, ол піспекке 18 төмен жағынан басады. І шығыстағы қысымға қатынасы піспектің 18 жоғарғы және төменгі жақтарын- дағы белсенді аудандардың қатынасына тең қысым шығыста жет- кен кезде соңғысы клапан піспектің 17 кіріс орынына тигенге дей- ін жоғары көтеріледі. Сығылған ауаның І шығыстан ІІ шығысқа өтуі тоқтатылады. Осылайша реттегіштің бақылаушы функциясы жүргізіледі.Піспектің жоғарғы жағының белсенді ауданы әрдайым тұрақты болып қалады, ал төменгі жағының белсенді аймағы жылжымалы піспектің және жылжымайтын кірістірменің көлбеу қабырғалары- ның орналасуының өзара өзгеруі салдарынан өзгереді. Өз кезе- гінде, тұтқаның 20 қалпы аспа иілуіне, яғни көпір арқалығының және автобус жақтауыныңөзара орналасуына байланысты. Тұтқа 20, табан 23 мен піспек 18 неғұрлым төмен түсірілген сайын қа- бырғалардың соғұрлым үлкен ауданы диафрагмамен 9 тығыз бай- ланыста болады, яғни піспектің 18 белсенді ауданы төмен жағын- да үлкен болады. Сондықтан минималды осьтік жүктемеге сәйкес келетін итергіштің 19 шеткі төменгі қалпында, І және ІІ шығы- стардағы сығылған ауа қысымдарының айырмашылығы ең үлкен болады, ал максималды осьтік жүктемеге сәйкес келетін итер- гіштің 19 шеткі жоғарғы қалпында бұл қысымдар теңестіріледі. Осылайша, тежегіш күштерді реттегіш автоматты түрде ІІ шығы- ста қажетті тежегіш күшті қамтамасыз ететін, осьтік жүктемеге пропорционал тежегіш күшті сақтайды.Автобустың шегіндірілген тежелуі кезінде І шығыстағы қы- сым азаяды және сығылған ауа қысымының астындағы піспек 18 жоғары қарай жылжиды, клапанды 17 итергіштің 19 шығаратын орнынан тартып алады. ІІ шығыстың сығылған ауасы итергіштің тесігі және ІІІ шығыс арқылы атмосфераға шығарылады, және ре- зеңке клапанның 4 жиектерін ашады.Бірлік қорғаныс клапан. Тежегіш жүйесінің жекелеген кон- турларын қоректендіру және зақымдалған жағдайда 0,55 МПа (5,5 кгс/см2) кем емес қысымды ұстап тұру үшін бірлік қорғаныс клапан қолданылады.Клапан корпустан 9 тұрады (20.28-сурет) корпус қақпағынан 5 тұрады, олардың арасында диафрагма 8 бекітілген. Серіппе- лердің 3 және 4 қысымымен піспек 6 арқылы диафрагма төмен түсіріледі, корпустағы арнаны жабады. Корпуста серіппесі 11 бар кері клапан 13 орнатылған.Клапанның корпусы аралықпен екі бөлікке бөлінген және екі шығысы бар. А шығысы компрессормен, Б шығысы — ауа бал- лонымен қосылған. Корпустағы диафрагманың астында сақина- лы тесік а бар, ол корпустағы тесік арқылы А шығысымен, ал   -сурет. Бірлік қорғаныс клапан:а — жүйедегі қысым 0,55 МПа (5,5 кгс/см2) төмен болғанда қалпы; б — жұмыс қалпы; 1 — реттегіш бұрандама; 2 — серіппе тарелкасы; 3 — сыртқы серіппе; 4 — ішкі серіппе; 5 — қақпақ; 6 — піспек; 7 — шайба; 8 — диафрагма; 9 — корпус; 10 — клапан сақинасы; 11 — клапан серіппесі; 12 — төлке; 13 — кері клапан; А, Б — шығыстар; а — сақиналы қыр. аралықтағы тесік арқылы Б шығысымен қосылады. Б шығысы жағынан кері клапан 13 орнатылған. Диафрагма 8 бір мезгілде қайта өткізетін клапан функцияларын орындайды. Қорғаныс кла- пандар ең алдымен жұмыс тежегіштері контурларының баллон- дары толтырылатындай етіп реттелген және содан кейін ғана жо- лаушылар есіктерін басқару контурының баллондары сығылған ауамен толтырылады.Клапандарды реттеу үшін контрсомыны бар реттегіш бұран- дама 1 бар, ол тарелка 2 арқылы серіппелерге 3 және 4 әсер етеді. Қысым болмаған жағдайда, қайта өткізетін клапан ретінде жұ- мыс істейтін піспек 6 және кері клапан 13 жабық (20.28, а-сурет). Қозғалтқыш іске қосылғаннан соң және компрессор жұмы- сы басталған соң, ауа қысымы арта бастайды және ол 0,55 МПа (5,5 кгс / км2) шамасына жеткенде, диафрагма 8 көтеріледі және серіппелерді қысады. Сығылған ауа арна арқылы өтіп, кері клапан 13 түседі, клапанның 11 серіппесін қысып, оны ашады, және Б шығысы арқылы жұмыс тежегіштерінің сәйкес контурының не- месе жолаушылар есіктерінің басқару контурының ауа баллонын толтырады (20.28, б-сурет). Осы күйде клапандар жетектегі қы-сым 0,55 МПа жоғары болғанға дейін қалады.Егер жетек зақымдалса немесе қозғалтқыш тоқтап қалса, және қысым 0,55 МПа (5,5 кгс / см2) төмен түссе, онда серіппелердің әсерінен екі клапан да жабылады және жүйеде сығылған ауа сақталады, ол автобусты күшейткіштердің көмегімен екі-үш рет тежеуге, сондай-ақ жолаушылар есігін ашуға жетеді. Ауа шығын- далғаннан кейін, автобусты тек тұрақ тежегішінің көмегімен тоқтату мүмкін, оның механикалық жетегі бар және артқы дөңге- лектерге әсер етеді.Ауа баллондары. Автобуста үш ауа баллоны (ресиверлер) ор- натылған. Ауа баллоны 7 (20.21-суретті қараңыз) алдыңғы дөң- гелектердің контурының жұмыс істеуіне, 9 баллон - артқы дөң- гелектердің контурын қоректендіруге, 12 баллоны жолаушылар есіктерін басқаруға арналған. Баллондар конденсатты ағызу үшін клапандармен 10 жабдықталған. Баллондардың 7 және 9 аспаптар қалқанында орналасқан сигнал шамының пневмоэлектрлік дат- чиктері 8 бар. Сигнал шамы қандай да контурда ауа қысымы 0,5 МПа (5 кгс/см2) төмендеген кезде қосылады.Тежегіш жетектің ауа баллондарындағы қысым манометрмен 17 бақыланады, оның екі шкаласы бар және тежегіштердің әр кон- турындағы қысымды 17 бөлек көрсетеді. Манометр жүргізуші ка- бинасындағы аспаптар қалқанында орнатылған.Тежегіш кран. ПАЗ-3205 автобустарында екі секциялы теже- гіш кран орнатылған, ол артқы және алдыңғы дөңгелектердің те- жегіш контурларын жеке басқаруға арналған. Әр контурдың кран- да тәуелсіз секциясы бар. Секциялар тізбектей орналасқан.Тежегіш кран жоғарғы 21 және төменгі 22 корпустардан тұра- ды (20.29-сурет). Жоғарғы және төменгі корпустардың І және ІІ шығыстары артқы және алдыңғы тежегіштердің ауа баллонда- рымен, ал ІІІ және ІV шығыстар - автобустың артқы және алдыңғы осьтерінің контурларының тежегіштерді күшейтетін пневматика- лық камераларымен қосылған.Тежегіш педалі жіберілген кезде, тежегіш кран жоғарғы сек- цияның клапаны 8 арқылы күшейткіштердің тежегіш пневмати- калық камераларын атмосферамен байланыстырады. Піспек 10 серіппенің 9 әсерінен ІІІ шығыс атмосферамен байланысатын шеткі жоғарғы қалыпты алады. І шығыс пен ІІІ шығыс және ІІ шығыс пен ІV шығыс ажыратылды.Автобус тоқтай бастаған кезде, жүргізуші тежегіш педалін ба- сады, және тұтқа 17 осьпен 15 айналып, роликпен 16 итергішті 14 басады. Соңғысы, өз кезегінде, серіппелі тарелкасы 12 арқылы демпферді 11 қысып, піспекті 10 төмен қарай жылжытады. Бұл піспек жылжып отырып, серіппені 9 қысады, ІІІ шығысты атмос- ферадан ажыратып, шығару орнын ашады және клапанды 8 орын- нан жұлып алады.Сығылған ауа І шығыс, ашық клапан мен ІІІ шығыс арқылы артқы осьтің дөңгелектер контурының күшейткішінің пневмати- калық камерасына жіберіледі. Ауа тұтқаға басу күші піспекте- гі ауа қысымына тең болғанға дейін жіберіледі. Осылайша, бұл үрдіс бақыланатын әсерді көрсетеді, оның арқасында тежегіш әсердің шамасы тежегіш педаліне салынған күшке тәуелді бола- -сурет. Тежегіш кран:1 — шығару терезесі; 2 — төменгі клапан серіппесі; 3 — төменгі секция кла- паны; 4 — кіші піспек; 5, 12 — серіппелер; 6 — үлкен піспек; 7 — жоғарғы клапан серіппесі; 8 — клапан верхней секции; 9 — жоғарғы секция клапаны; 10 — жоғарғы секция піспегі; 11 — демпфер; 13 — бұрандама; 14 — итергіш; 15 — тұтқа осі; 16 — ролик; 17 — жетекті тұтқа; 18 — жетекті тұтқа корпусы; 19 — кронштейн; 20 — бұрандама; 21 — жоғарғы корпус; 22 — төменгі корпус; 23 — соташық; І — ІV — шығыстар ды. Бұл ретте сығылған ауа ІІІ шығыстағы тесік арқылы үлкен піспкетің 6 піспек үсті кеңістігіне жіберіледі, ол осы қысымның әсерінен төмен жылжиды және серіппен 5 қысып, кіші піспекті 4 төмен түсіреді.Кіші піспек 4 бір мезгілде шығаратын терезені жабады және ІV шығыс атмосферадан ажыратылады, нәтижесінде клапан ор- нынан үзіліп шығады. Сығылған ауа ІІ шығыс және ашық клапан арқылы ІV шығысқа, содан кейін алдыңғы осьтің тежегіш кон- турының пневматикалық күшейткіш камерасына жіберіледі. Пі- спектердің 4 және 6 астында орналасқан сығылған ауа піспекке 6 жоғарыдан әсер ететін күшті теңгереді. ІV шығыста тұтқаны басу күшіне сәйкес келетін қысым орнатылады. Осылайша, бақылана- тын әрекет жүргізіледіТежелу тоқтатылғанда, серіппе 9 жоғарғы секцияның піспегін жоғары көтереді, ал клапан 8 орынға басылады. Піспек қозғалы- сын жалғастыра отырып, шығаратын терезені ашады, ІІІ шығыс атмосферамен байланысады, клапан 3 орнына басылады, шығару терезесі ашылады және ІV шығыс арқылы атмосфераға шығады.Тежегіштердің пневматикалық күшейткіші. Автобуста екі пневматикалық тежегіш күшейткіші бар. Біреуі алдыңғы осьтің, екіншісі - артқы осьтің тежегіш контурының жұмысын қамтама- сыз етеді. Оларды бір тежегіш кран басқарады.Пневмокүшейткіш корпустан 1 тұрады (20.30-сурет) корпус қақпағынан 4 тұрады, олардың арасында диафрагма 5 бекітілген. Қақпағы бар корпус қамытпен 3 тартылады. Диафрагма астына-сурет. Тежегіштердің пневматикалық күшейткіші:1 — пневмокүшейткіш корпусы; 2 — ауа сүзгісі; 3 — қамыт; 4 — пневмокү- шейткіш қақпағы; 5 — диафрагма; 6 — соташық; 7 — тарелка; 8 — тығын; 9—бақылау шығысының клапаны; 10 — диафрагма серіппесі; 11 — ажыратқыш соташығы; 12 — шарик; 13 — ажыратқыш; 14 — итергіш; А, Б — қуыстар келіп түсетін атмосфералық ауаны тазарту үшін, ауа сүзгісі 2 қолданылады. Диафрагмаға 5 тіреу тарелкасы 7 бар оймакілтек 6 бекітіледі. Бастапқы қалпына диафрагма конустық серіппе 10 көмегімен қайтарылады. Соташыққа контрсомынмен итергіш 14 бұрылған. Пневмокүшейткіштің соташығы және басты теже- гіш цилиндрдің піспегі арасындағы саңылау итергіш ұзындығын өзгерту арқылы реттеледі. Ол 0,5...2,0 мм шегінде болуы керек. Осы саңылауды қамтамасыз ету үшін итергіш пневмокүшейткіш корпусының үстінен 0,2...0,3 мм-ден жоғары болуы керек. Пнев- мокүшейткіш корпусында бақылау шығысының 9 клапаны орна- тылады.Пневматикалық күшейткіштің жұмысын бақылау үшін оның корпусында бақылау шамының ажыратқышы 13 орнатылған, бақылау шамы жүргізуші кабинасындағы аспаптар панелінде ор- натылған. Құбырдың жарылған жағдайда, гидравликалық бөлік- те ауа пайда болғанда, тежегіш қалыптарының қаптамалары мен барабан арасындағы саңылау үлкен болса, пневматикалық кү- шейткіш рұқсат етілген шамадан асып түседі. Нәтижесінде, ди- афрагманың 5 қысымымен тіреу фланеці ажыратқыш соташығын 11 басады. Жылжып отырып, соташық шарикті 12 соташықтың сақиналы арнасынан шығарып жібереді және контактілерді жа- бады. Аспаптар қалқанында сигналды шам жанады. Ақаулықты жойғаннан кейін, міндетті түрде соташық басын басып, оны баста- пқы қалпына қайтару қажет. Осыдан кейін сигналды шам сөнеді. Басты тежегіш цилиндр. Автобуста екі басты тежегіш ци- линдр орнатылған, олардың әрқайсысы бір тежегіш контурға қызмет көрсетеді. Олар пневматикалық камераларға тежегіш кү- шейткіштермен бекітіледі. Цилиндрдің негізгі бөліктері картер 11 (20.31-сурет) болып табылады, оның ішінде резеңке сақиналар- мен тығыздалған піспек 9 орналасқан. Піспектің соташыққа бос орнатылған бастиегі 12 бар. Бастиек пен піспек арасында тығы- здағыш резеңке төсем бар. Бастиек піспекке серіппемен басыла- ды. Бастиектің жүрісі тірегіш бұрандамамен 10 шектеледі. Сұй- ықтық цилиндрге келтеқосқыш арқылы жіберіледі. Цилиндрденсуды шығару үшін артық қысым клапаны 1 бар.Тежегіш педальды басқанда, сығылған ауа басқару краны арқылы құбыршекпен пневмокүшейткіштің қақпағының 5 асты- на келтеқосқыш арқылы жіберіледі. Сығылған ауаның қысы- мы астында диафрагма (мембрана) 6 серіппені қысып, итергіш арқылы 2 және соташықпен піспекті қозғалтады. Піспек тірегіш бұрандадан 10 ажыратылады және де піспектің бастиегі 12 серіп- пемен піспекке басылады. Резеңке төсем резервуардан шығатын тежегіш сұйықтықты негізгі цилиндрдің картеріне жіберетін ла- биринтті жауып тастайды. Әрі қарай қозғалған кезде піспек теже- гіш сұйықтықты артық қысым клапаны 1 арқылы дөңгелек цилин- дрлерге шығарып тастайды және автомобиль тежеле бастайды. -сурет. Басты тежегіш цилиндрі бар тежегіштердің пневмати- калық күшейткіші:1 — артық қысым клапаны; 2, 8 — итергіштер; 3 — пневмокүшейткіш корпусы; 4 — қамыт; 5 — қақпақ; 6 — мембрана; 7 — піспектің апаттық жүріс датчигі; 9 — піспек; 10 — тірегіш бұрандама; 11 — басты цилиндр картерң; 12 — піспек бастиегі; 13 — серіппе Тежегіш педаль жіберілген кезде сығылған ауа басқару краны арқылы пневматикалық күшейткіштен атмосфераға шығарылады. Конустық серіппе мембрананы 6 бастапқы орнына қайтарылады. Мембрана соташығының итергіші 2 піспекті 9 босатады, және ол серіппенің 13 әсерінен бастапқы қалпына оралады. Піспекті қайтарғанда оның бастиегі тірегіш бұрандама 10 тіреледі және пі- спектен бұрын тоқтайды. Осының арқасында тежегіш сұйықтық қоры бар резервуарды басты цилиндрдің 11 картерінің жұмыс қуысымен байланыстыратын лабиринт түзіледі. Жұмыс дөңгелек цилиндрлердегі сұйықтық піспек 9 бастапқы қалпына оралған сияқты басты цилиндрге жылдам қайтып үлгермейді және оның астында сирету түзіледі. Осы сиретудің әсерінен резервуардағы сұйықтық лабиринт арқылы өтіп, басты цилиндрдің жұмыс қуы- сын толтырады. Дөңгелекті цилиндрлердегі сұйықтық қайтып келе бастағанда, оның қалдықтары лабиринт арқылы резервуарға қайта оралады.Артық қысым клапанының 1 жұмысының нәтижесінде теже- гіштердің гидравликалық жүйесінде автомобиль кері тежелген соң, қалдық қысым 50...80 кПа (0,5...0,8 кгс/см2) болады.Басты тежегіш цилиндрлердің күбішесі тежегіш сұйықтықтың қорына арналған полиэтилен резервуар болып табылады. Ол ка- поттың астында көлденең ауа құбырының алдыңғы панелінде ор- наласқан және арнайы қамытпен бекітіледі. Күбішедегі сұйықтық деңгейі күбішені бекіту деңгейінен 5...10 мм жоғары болуы керек. Тежегіш жүйесінің жұмысын бақылау үшін аспаптар қалқан- шасында «Ауа» бақылау шамы және «Жұмыс тежегіштерінің ақаулығы» бақылау шамы бар. Біріншісі ең болмаса бір ауа бал- лонындағы қысым 0,5 МПа (5 кгс/см2) төмен түссе, екіншісі-пневматикалық күшейткіштің соташық жүрісі рұқсат етілген шамадан артық болғанда жанады. Ақаулы тежегіш жүйесі бар ав- тобусқа жұмыс істеуге тыйым салынады. 20.8 Көп контурлы пневматикалық тежегіш жетекЖолдардағы қозғалыстың қарқындылығының артуы және жылдамдықтың артуы және автомобильдер мен автопойыздар- дың тежегіш жүйелерге қойылатын талаптарды күшейтеді. Олар халықаралық талаптармен, мемлекеттік стандарттармен және са- лалық нормативтік құжаттармен реттеледі.Отандық автомобильдердің пневматикалық тежегіш жүйелері кейбір параметрлері бойынша озық шетелдік фирмалардың зама- науи автомобильдерінің тежегіш жүйелерінен асып түседі.Пневматикалық тежегіш жетектің бес тәуелсіз контуры бар:І — алдыңғы дөңгелектердің тежегіш механизмдерінің контуры; ІІ — артқы дөңгелектердің тежегіш механизмдерінің контуры; ІІІ — тұрақ және қосымша тежегіш жүйелердің контуры, сон-дай-ақ тіркеменің тежегіштерінің жиынтық жетегі;— қосалқы тежегіш жүйенің және автомобильдің басқа пневматикалық жүйелерін қоректендіру контуры;— апаттық шегіндірілген тежелу контуры.Сығылған ауаның өту схемасы мынадай (20.32-сурет): Сығылған ауа компрессордан 1 қысым реттегіші 20 және конден- саттың қатудан сақтандырығы 21 арқылы конденсациялық ауа баллонына 10 жіберіледі, содан кейін қос 19 және үштік 14 қорға- ныс клапандары арқылы блокқа жіберіледі. Олардан сығылған ауа тежегіш контурлары бойынша таралады. Ауа баллондарында кон- денсатты ағызуға арналған крандар 12 бар. Барлық контурларға сығылған ауа қысымының апаттық төмендеуң туралы жарықтық сигнализаторлардың пневматикалық датчиктері кірістірілген. Ал- дыңғы және артқы жұмыс тежегіштердің тежегіш контурлары ауа қысымын бақылауға арналған екі жебелі манометрмен жаб- дықталған.Тежегіш жүйелердің жетектің әртүрлі нүктелеріндегі жұмысын бақылау үшін бақылау шығыстардың клапандары орнатылған,   11 ЖабдьщтаFыш магистралі +- ll Бас1<арушы магистралі 28г-- 11& .31 1і1І ', 1-• ---t"ІІі 5 з32 -сурет. Тежегіш жүйелердің пневматикалық жетегінің схемасы:1 — компрессор; 2 — алдыңғы дөңгелектердің тежегіш камерасы; 3 — бақылау шығысының клапаны; 4 — қысымды шектеу клапаны; 5 — тіркеменің тежегіш жүйесінің электромагниттік клапанының пневмоэлектрлік датчигі; 6 — қосалқы тежегіш жүйенің краны; 7 — ауа таратқыш; 8 — тұрақ тежегіш жүйені апаттық шегіндірілген тежелу краны; 9, 11 — жұмыс тежегіш жүйенің ауа баллондары; 10 — конденсациялық ауа баллоны; 12 — конденсат ағызуға арналған кран; 13 — тежегіш жүйелерде қысымның түсуін бақылайтын пневмоэлектрлік дат- чиктер және тұрақ тежегіш жүйені қосу датчигі; 14 — үштік қорғаныс клапан; 15 — тұрақ тежегіш жүйенің краны; 16 — қосалқы тежегіш жүйенің меха- низмдер жетегінің пневматикалық цилиндрі; 17 — жұмыс тежегіш жүйенің екі жебелі манометрі; 18 — жұмыс тежегіш жүйенің екі секциялық краны; 19 — қос қорғаныс клапаны; 20 — қысым реттегіші; 21 — қатудан сақтанды- рғыш; 22 — тұрақ тежегіш жүйенінің ауа баллоны; 23 — қосалқы тежегіш жүй- енінің ауа баллоны; 24 и 25 — бір сымды және екі сымды жетектері бар тірке- менің тежегіш жүйесінің басқару клапандары; 26 — бірлік қорғаныс клапан; 27 — жеделдеткіш клапан; 28 — артқы дөңгелектердің тежегіш камералары; 29 — жылдам шегіндірілген тежеу клапаны; 30 — тежегіш күштер реттегіші; 31 — екі магистральды қайта өткізетін клапан; 32, 33 — жалғағыш бастиектер оларға жылжымалы манометрді қосуға болады. Төменде әрбір контурға кіретін аспаптар мен құрылғылар кіреді.Алдыңғы тежегіштердің контуры І: ауа баллоны 11, қысым түсу датчигі13, тежегіш кранның төменгі секциясы 18, қысымды шектеу клапаны 4, бақылау шығысы клапаны 3 және тежегіш ка- мералар 2.Артқы тежегіштердің контуры ІІ: (артқы арба): ауа балло- ны 9, қысымның төмендеу датчигі 13, жұмыс тежегіш жүйенің екі секциялы кранының жоғарғы секциясы 18, серпімді элементі бар тежегіш күштер реттегіші 30, бақылау шығару клапаны 3 және энергоаккумуляторлары бар артқы дөңгелектердің тежегіш каме- ралары 28.Контур ІІІ: тұрақ тежегіш жүйенің ауа баллоны 22, тежегіш жүйедегі қысым түсу датчигі 13, тұрақ тежегіш жүйенің тежегіш краны 15, тежеу сигналының датчигі 13, жеделдеткіш клапан 27, екі магистральлы қайта өткізетін екі клапан31, жылдам шегін- дірілген тежелу клапаны29, бақылау шығысы клапаны 3, артқы дөңгелектердің тежегіш камералары28, бірлік қорғаныс клапан 26, екі сымды жетегі бар тіркеменің тежегіш жүйені басқару кла- паны25, екі автоматты жалғағыш бастиектер 32 және 33, А типті бір жалғағыш бастиек, сондай-ақ кез келген тежегіш жүйенің жұ- мысы кезінде тежеу сигналын қамтитын тежегіш сигнал датчигі 13.Қосалқы тежегіш жүйенің және автомобильдің басқа пнев- матикалық жүйелерін қоректендіру контуры ІV; ауа баллоны 23, қысымның түсу датчигі 13, қосалқы тежегіш жүйені қосатын түймелі кран 6, екі пневматикалық цилиндр 16, тежеу сигналы- ның дат-чигі, бақылау шығысы клапаны және ілінісудің пневмо- гидравликалық күшейткіштің сығылған ауасымен жабдықтауға арналған ауа үйлестіргіш 7, демультипликатордың және сығылған ауаның басқа тұтынушыларын ажыратып қосқыш.Апаттық шегіндірілген тежелу контуры V: тұрақ тежегіш жүйесінің 8 апаттық шегіндірілген тежелудің түймелі краны.Автомобиль қозғалғанда және тежегіш педалі жіберілгенде, тежегіш жүйесі келесі күйде болады:ауа баллондар сығылмен ауамен толтырылған;сығылған ауаның ауа баллондардан жұмыс тежегіш жүйесінің тежегіш кранның секцияларына 18, тұрақ тежегіш жүйенің теже- гіш кранына 15, апаттық шегіндірілген тежелу кранына 8, жедел- деткіш клапанға және бірлік қорғаныс клапанына 26 қосылған;жеделдеткіш клапаннан 27 екі магистральды қайта өткізетін клапандар 31 арқылы сығылған ауа артқы дөңгелектердің 28 теже- гіш камераларының цилиндрлеріне жеткізілген, олардың серіппе- лері ауаның әсерінде тұрады;бірлік қорғаныс клапаннан 26 сығылған ауа бір сымды 24 және екі сымды 25 жетектері бар тіркеменің тежегіштерді басқа- ру клапандарына және екі сымды қоректендіргіш магистральдің автоматты жалғағыш бастиегіне 32; ал бірсымды жетегі бар тір- кеменің тежегіштерін басқару клапанынан - А типті жалғағыш бастиекке қосылған;тежегіш педаль жоғарғы қалыпта орналасқан;тұрақ тежегіш жүйесінің тежегіш кранның тұтқасы шеткі ал- дыңғы қалыпта орналасқан;жалғағыш бастиектер 32және 33қақпақтармен жабылған. Егер автомобиль тіркемемен ілініссе, онда сығылған тірке-менің тежегіш жүйесіне де енеді.Тежегіштердің пневматикалық жетегінің аспаптары. Ком- прессор (20.33-сурет) автомобильдің, тіркеменің және де сығылған ауада жұмыс істейтін аспаптарды қоректендіруге арналған. ЗИЛ және КамАЗ тобының автомобильдерінде екі цилиндрлі компрес- сорларды пайдаланады.Компрессор кртерден 17 және цилиндрлер бастегімен жа- былған цилиндрлер блогынан 12 тұрады. Цилиндрлер блогы мен бастиек арасында тығыздағыш төсем 11 төселген. Картерде екі шарикті мойынтіректерде 1 иінді білік 13 айналады. Иінді білік- тің шатундық мойнындағы шатундар 4 астарларға 3 орнатылады. Шатундардың жоғарғы бастиектеріне қалқымалы сұққыштардың 6 көмегімен піспектер 8 қосылған. Піспектерде екі компресси- ялық және бір май алғыш сақинасы бар. Цилиндрлер бастиегінде серіппелері бар пластинкалы кіріс және шығыс клапандары бар.Ауа сүзгісінен ауаны кіргізу тактісі кезінде кіріс клапаны – сурет. Компрессор1 — шарикті мойынтірек; 2, 16 — мойынтіректер қақпақтары; 3 — астар; 4 — шатун; 5 — май шығаратын сақина; 6 — піспекті сұққыш; 7 — компрес- сиялық сақина; 8 — піспек; 9 — цилиндрлер бастиегі; 10 — клапан тығыны; 11 — төсем; 12 — цилиндрлер блогы; 13 — иінді білік; 14 — тығыздағыш; 15 — серіппе; 17 — картер арқылы цилиндрге, содан кейін сығу тактісі кезінде пневматика- лық жетектің магистралінің арқылы шығарылады.ЗИЛ тобының қозғалтқыштарындағы цилиндрлер блогының ауа салқындатқышы бар, ал цилиндрлер бастиегі қозғалтқыштың салқындату жүйесіндегі сұйықтықпен салқындатылады. КамАЗ тобының блок бастиегі және цилиндрлер блогының сұйықтықты салқындатылуы бар.Компрессордың үйкеліс беттеріне жеткізілетін май қозғал- тқыштың май магистралінен тығыздауыш 14 арқылы жіберіледі, және әрі қарай иінді біліктің арналары бойынша шатундар мен мойынтіректерге беріледі. Иіндік біліктің мойынтіректері, піспек- ті сұққыштар және цилиндрлердің қабырғалары бүрку арқылы жағылады, содан кейін май қозғалтқыштың картерінің табағына түседі.Қысым реттегіш (20.24-сурет) пневматикалық жүйедегі қы- сымды шегінде 0,65...0,8 МПа (6,5...8,0 кгс/см2) автоматты рет- теуге, сондай-ақ пневматикалық жетектің агрегаттарын реттегіш құрылғы істен шыққанда маймен ластанудан және тым жоғары қысымнан қорғауға арналған. қозғалтқыш цилиндріндегі піспектің қозғалыс кедергісін артты- рады, иінді біліктің айналу жиілігі төмендейді, автомобильдің қозғалысқа кедергісі жоғарылайды және ол жылдамдықты жоғал- тады.Жапқыш корпустан 1 (20.43 сурет) және қақпақтардан 4 тұра- тын пневматикалық цилиндрмен басқарылады. Цилиндр қақпағы- ның кронштейнмен топсалы біріктіруге арналған тесігі болады. Жақсы бітелуі үшін қақпақ пен цилиндр арасында тығыздағыш шығыршық 2 орнатылды. Цилиндрге басқа шетінен түбінен 5 және таяныштан 8 тұратын, 9 піспек сояуыш жетегіне арналған тесікті түбі ерітіп жапсырылады.Тежегішті іске қосқан кезде сығылған ауа цилиндрге келіп түседі. Піспекте (20.43, б сурет) қысым пайда болады және ол жылжиды. Цилиндрдан шығып қозғалатын сояуыш тетіктің көмегімен бәсеңдеткіш түтігіндегі жапқышқа 90° -ға бұрылады. Піспекті қозғалысқа түсірген кезде тірек серіппесі 6 және піспек серіппесі 7 қысылады. «Ашық» қалыбындағы жапқыш «Жабық» қалыбына бұрылады.Көмекші тежегішті сөндірген кезде 6 және 7 серіппелер (20.43, а сурет), атмосферадағы сығылған ауаны тығыздап, піспекті  -сурет. Көмекші тежегіштің пневматикалық цилиндрі:а — бастапқы қалыбы; б — тежеген кездегі қалыбы; 1 —цилиндр корпу- сы; 2 — тығыздағыш шығыршық; 3 — піспектің тығыздағыш шығыршығы; 4 — цилиндрдің қақпағы; 5 — піспектің түбі; 6 — тіреуіш серіппесі; 7 — пі- спектің серіппесі; 8 — тіреуіш; 9 — піспек сояуышы; 10 — цилиндрдің түбі бастапқы қалпына қайтарады. Бәсеңдеткіштің түтігіндегі жа- пқыш «Жабық» қалыбынан «Ашық» қалыбына бұрылады.Жанармайды беруді тоқтатудың пневматикалық цилиндрі тежегіштің көмекші жүйесінің жұмыс істеуі кезінде жанармайды беруді тоқтату үшін қызмет атқарады. Шектелмелі жетек көмекші тежегішті іске қосу мен жанармайды беруді тоқтатудың біруақыт- та орындалуын қамтамасыз етеді. Жанармайды беру жанармай сорғысының тетігіне ықпал ететін пневматикалық цилиндрдің көмегімен басқарылатын кранның батырмасымен ажыратылады.Құрылғы цилиндрден 5 (20.44-сурет), цилиндр қақпағынан 1 және піспектен тұрады. Піспек құрастырылған кезде піспекке ерітіп жапсырылған піспектің түбінен 4, тіреуіштен 7 және со- яуыштан 8 тұрады. Қақпақтың астында қақпақ пен цилиндрдің саңылаусыз біріктіріп тұруын қамтамасыз ететін 2 тығыздағыш орнатылады. Сонымен қатар, піспектің 3 тығыздағышы бола- ды. Піспектің астында піспекті бастапқы қалпына қайтаратын 6 серіппе болады,Басқару кранының батырмасын басқан кезде ауа көмекші те- жегішпен піспек үстіндегі кеңістікке келіп түседі және піспек- ті сояуышпен бірге жылжытады. Сояуыш тұтқаны жылжытады және жанармай беруді тоқтатады. Серіппе 6 бұл ретте қысылады ( 20.44, б сурет).  -сурет. Берілісті тоқтатудың пневматикалық цилиндрі :а — бастапқы қалыбы; б — тежеген кездегі қалыбы; 1 — цилиндрдің қақпағы; 2 — тығыздағыш шығыршық; 3 — піспектің тығыздағышы; 4 — піспектің түбі; 5 — цилиндр; 6 —серіппе; 7 — тіреуіш; 8 — сояуыш Батырманы босатқан кезде ауа цилиндрден кран арқылы ат- мофераға шығады, піспекті сояуыш қайталама серіппенің ықпа- лымен бастапқы қалыбына келеді (20.44, а-сурет) және жанармай- ды беру тұтқасын алғашқы қалыбына бұрады.Қос магистралдық клапан магистралдың бірінен басқа екеуін толтыру үшін арналған. Клапанның бір жағына қолмен басқары- латын тежегіш кранынан, ал екінші жағына – аялдамалы апат- ты пневматикалық шегіндірілген тежелу кранынан магистраль төселген. Шығатын магистраль артқы доңғалақтың тежелу меха- низмдерінің серіппелі энергоаккумуляторларымен қосылған. Қос магистралдық клапанды раманың оң лонжероны ішінде орнаты- лады.Клапан корпустан 1 (20.45, а-сурет), корпус қақпағынан 4 және тығыздағыштан 2 тұрады. Клапанның Б сыртқа шығарыла- тын өткізгіші энергоаккумулятормен, В сыртқа шығарылатын өт- кізгіші — тездеткіш клапанмен, А сыртқа шығарылатын өткізгіші—апатты шегіндірілген тежелу кранымен қосылған.А сыртқа шығарылатын өткізгішіне қарай сығылған ауаны жеткізу кезінде ол тығыздағышты оң жақ орынға қысады және Б сыртқа шығарылатын өткізгішке өтеді. (20.45, б-сурет).         -сурет. Қос магистралды клапан:а — бастапқы қалыбы; б — үдеткіш клапаннан келетін ауаны жеткізу; в — апатты шегіндірілген тежелу кранынан келетін ауаны жеткізу; 1 — корпус; 2—тығыздағыш; 3 — тығыздағыш шығыршық; 4 — қақпақ; А, Б, В — сыртқа шығарылатын өткізгіштер   Сурет 20.46. Бақылау өткіз- гішінің клапаны1 — корпус; 2 — баллон; 3 — кла- пан; 4 — тежелу; 5 — энергоаккуму- лятор Сығылған ауаны В сыртқа шығарылатын өткізгішіне жет- кізу кезінде ол тығыздағышты ол жақ орынға қысады және Б сыртқа шығарылатын өткіз- гішіне өтеді (20.45, в-сурет).Бақылау өткізгішінің кла- паны тежелу жүйесінің әртүрлі нүктелеріндегі қысымды бақы- лау үшін, сондай-ақ сығылған ауаны іріктеуге арналған (20.46-сурет).КамАЗ автомобильінің ба- засында бақылау өткізгішінің бес клапаны орнатылған: тұрақ және қосалқы тежегіш контурындағы әуелік баллон- дарда;лонжеронның оң жақ төменгі ұшындағы серіппелі энергоак- кумуляторға сығылған ауаны жеткізу контурында;лонжеронның сол жақ төменгі ұшындағы серіппелі энергоак- кумуляторға сығылған ауаны жеткізу контурында;сығылған ауаны бөгде тұтынушылардың әуелік баллонын- дағы қысымды шектегіштің алдыңғы тежелуіне ауаны жеткізу контурында.Қысымды өлшеу немесе сығылған ауаны іріктеу үшін 5 пласт- масса қақпашықты қайыру және клапанға құбыршегінің ұшын бұрап бекіту қажет. Бұл ретте орынға 2 серіппемен қысылған 3 конусты клапан ашылады және ауа тесік арқылы оның ішіне құбыршекке түседі.Жылдам шегіндірілген тежелу клапаны қоршаған ортаға ци- линдрлерден ауаға сығылған ауаның қозғалу жолын қысқарту есебінен тұрақты тежелу жүйесінің серіппелі энергоаккумуля-торларының жұмыс істеу уақы- тын азайту үшін қызмет етеді. (20.47-сурет).Автомобильдің қозғалған кезін- де сығылған ауа І өткізгіш арқылы 3 мембрананы қысады, ол төмен түсумен қоршаған ортамен хабар- ласуға арналған ІІІ өткізгішті жа- бады, ал ауа ІІ өткізгіш арқылы серіппелі энергоаккумулятор қуы- 20.47. – сурет. Жылдам ше- гіндірілген тежелу клапаны1 — корпус; 2 — қақпа; 3 — мем- брана; 4 — тығыздағыш шығыр- шық; І — ІІІ - қорытынды сына келіп түседі.Автомобильді тежеген кезде Жылдам шегіндіріп (қосалқы) те- жегіштің клапаны: І өткізгіштен жүйелік ауа жоғары көтеріледі. Сығылған ауа энергоаккумуля- торлар цилиндрінен ІІІ ашылған сыртқа шығарылатын өткізгіш арқылы атмосфераға шығады.Қысымның төмендеу датчигі (20.48, а-сурет) ықтимал шек- тен төмен әуе баллонындағы қысымның төмендеуі кезінде апат- ты сигнализацияның дыбыстық сигналын және электр шамда- рын іске қосу мақсатымен электрлік тізбектердің тұйықталуына арналған. Датчиктерді әуе баллонында пневматикалық жетектің бүкіл контурына орналастырады.Датчик корпустан 1, жабық оқшаулағыштан 3, мембранадан 7 корпус ішінде, қозғалмайтын 2 және қозғалатын 6 контактіден тұрады. Оқшаулағышта 3 аспаптың қалқанына дыбысты сигнали- затормен және шамды электржетекпен қосылған 4 сыртқа шыға- рылатын өткізгіш жайғастырылады.Баллондағы сығылған ауаның қысымы 0,45... 0,55 МПа (4,5.5,5 кгс/см2) жеткен кезде мембрана майысады және итергіш арқылы жылжымалы байланысқа ықпал етеді. Бұл байланыс серіппенің күш салуын жеңеді, жылжымайтын байланыстан кетеді және электрлік тізбекті үзеді. Байланыстардың тұйықталуы, тистінше сигнализаторларды және зуммерді қосу қысым көрсетілген шек- тен төмен құлаған кезде жүреді.Тежелу сигналын іске қосу датчигі (20.48, б-сурет) өзімен теже- лу кезінде электрлік шамдардың тізбектерін тұйықтауға арналған электрлі ажыратқыштарды ұсынады. Датчиктің тұйықтаушы байланыстары бар. Сығылған ауаны мембрана астымен жеткізу кезінде ол майысады. 0,01.0,05 МПа (0,1...0,5 кгс/см2) қысымы -сурет. Пневматикалық датчиктер:а — қысымның төмендеуі; б — тежелу сигналын қосу; 1 — корпус; 2 — жылжы- майтын байланыс; 3 — оқшаулағыш; 4 — өткізгіш; 5 — серіппе; 6 — жылжыма- лы байланыс; 7 — мембрана; 8 — итергіш   -сурет. Алдыңғы доңға- лақтың тежелу камерасы:1 — дөңеше; 2 —қақпақ; 3 — мембра- на; 4 — тіректі дискі; 5 — қайтарма- лы серіппе; 6 — қамыт; 7 — сояуыш; 8 — корпус; 9 — контргайка; 10 — аша; 11 — фланец; 12 — бұрандама кезінде датчиктің электрлі тіз- бектер байланысы тұйықтала- ды. Қысымды белгіленген шек- тен төмен төмен азайтқан кезде байланыс тұйықталады.Алдыңғы доңғалақтардың тежеуіш камералары жұмыс істейтін тежеуіш жүйесінің контурын қосқан кезде ал- дыңғы белдіктің тежеуіш ме- ханизмін әрекетке келтіреді. Тежеуіш камерасы корпустан 8 (20.49-сурет) және қақпақтар- дан 2 тұрады, олардың ара- сында мембрана 3 орнала- стырылған. Корпусты қақпақ қамытпен 6 қосылады. Мем- брана астында тіректі дискімен 4 ерітіп жапсырылған сояуыш 7 бар. Жоғары қысымды құ- быршек қақпақтың 1 дөңесше- сіндегі бұрандаға қосылады. Мембрана конусты серіппеге 5 жүктелген. Камера сояуышы 9 қарсы сомынмен 10 ашаға бұрап бектілген бұрандамен аяқтала- ды. Аша сұққының реттегіш тұтқасымен біріктіріледі. Мембрана астындағы қуыс корпустағы дірілді саңылау арқылы атмосфера- мен қатынасады.Тежелу кезінде сығылған ауа жоғары қысымды құбыршек бойынша 1 дөңесше арқылы ауаның қысымымен майысатын және тіректі дискіге қысым көрсететін қақпақ пен мембрана ара- сындағы қуысқа беріледі. Күш салу сояуыш, аша және сұққы арқылы дискіден реттегіш тұтқаға беріледі және ашпалы құлақты бұрады. Құлақ сығылған ауа камерасына берілген үйлесімді қы- сымға, қуатты барабанға тежегіш бұғаумен қысылады.Тежегіш камера бұрандамен 12 тежегіш дискінің кронштейні- не бекітіледі.Артқы доңғлақтардың тежеуіш камералары серіппелі энер- гоаккумулятормен жұмыс істейтін тежеуіш жүйесін қосқан кез- де артқы белдік доңғалағының тежеуіш механизмін қимылдатуға әкеледі.Артқы доңғалақтардың тежеуіш механизмдері де тұрақ және қосалқы тежеуіш жүйесінен қимыл-әрекетке түседі. Жұмыс істейтін тежелу жүйесін сөндірген кезде тежелу камерасының мембранасына қысылған ауаның қысымы есебінен тежелу жүреді, ал тұрған тежелу жүйесін қосқанда тежелу мамбраналы тежелу камерасының қақпақ фланеціне бұрамамен бекітілген энергоак- кумуляторлар қуатты серіппесінің қысымы есебінен жүзеге асы- рылады. Соңғы жағдайда, тежеуіш камералардың сояуыштарына энергоаккумуляторлар піспегінің итергіштері әсер етеді. Қосалқы тежеуіш жүйесін қосқан кезде тежеуіш механизмдері де қуатты серіппелі энергоаккумуляторымен әрекетке келтіріледі.Автомобиль қозғалған кезде сығылған ауа баллоннан әрдайым піспек 5 астына энергоаккумулятор цилиндріне 7 (20.50-сурет) жеткізіледі. Итергіші бар піспек 4 үстіңгі қалыпта орналасады, ал қуаттық серіппе 8 толықтай сығылады. Тұрақты тежеуіш жүйе сөндірулі.Автомиобильді жұмыстық тежеуіш жүйемен тежеген кезде сығылған ауа екі секциялы тежеуіш краннан тежеуіш камерасы- ның 1 мембрана қуысында 16 басқа өткізгіш арқылы жеткізіледі. Мембрана тіректі дискі 17 арқылы қайтаратын құлақпен және тежеуіш барабанына қалыпты қапсыратын біліктің реттегіш тұтқасын бұратын, тежеуіш камерасының сояуышына 19 қысым жасайды. Ауаны шығарған кезде қайтарма серіппе 20 сояуышты және мембрананы бастапқы қалпына қайтарады.Тұрақ тежеуіш жүйемен автомобильді тежеген кезде сығылған ауа піспек астымен қуыстан 5 қоршаған ортаға шығады, сонымен қуатты серіппені қысымнан босатады 8. Енді піспек 5 серіппенің әсерімен 8 төмен қозғалады және итергішті төменге ауыстырады 4, ол өкшелік арқылы 2 тежеуіш камерасының мембранасына қы- сым жасайды 16, ол өз кезегінде, сояуыш арқылы 19 тежелу меха- низмінің жұмысына жеткізеді.Тұрақты тежеуіш жүйесін сөндірген кезде сығылған ауа энергоаккумулятор 7 цилин- дрінің піспек астымен қуысқа -сурет. Серіппелі энергоак- кумулятор артқы доңғалағының тежеуіш камерасы:— камераның тежеуіш корпусы;— өкшелік; 3 — тығыздағыш шығыршық; 4 — итергіш; 5 — піспек;6 — манжета; 7 —энергоаккумуля- тор цилиндрі; 8 — қуатты серіппе; 9 — бұрама; 10 — дөңесше; 11 —ци- линдрдің келте құбыры ; 12 — дре- нажды түтік; 13 — тірек мойынтірек; 14 — фланец-қақпақ; 15 — тежеуіш камерасының келте құбыры; 16 — тежеуіш камерасының мембранасы; 17 — тіректі диск; 18 — қалпақша- лы омын; 19 — сояуыш; 20 — қай- тарма серіппе; 21 — бұрандама;22 — фланец жеткізіледі 5. Ауаның қысымымен піспек қуатты серіппені 8 қыса отырып көтеріледі.Піспекпен бір уақытта итергіш 4 көтеріледі, ол мембрананы 16 және тежеуіш камерасының 19 сояуышын босата отырып, қай- тарма серіппенің әсерімен 20 автомобильді шегіндіріп тежеумен алғашқы қалыбына келеді.Барабан типті тежеуіш механизмдері екі ішкі қалыппен Ка- мАз автомобильдерінің барлық доңғалақтарында, сондай-ақ жұ- мыс істейтін, тұрақты және қосалқы тежеуіш жүйесіне арналған жалпы механизмнің артқы арбасындағы доңғалақтарға орна- тылған. Тежеуіш қалыптар орта және артқы белдіктер картері фланеціне және алдыңғы осьтің бұрылу цапфі фланеціне орна- тылған, мөртаңбаланған суппортта монтаждалды. Суппортқа қалып осьінің кронштейні бекітіледі. Эксцентрикті осьтерге ауыспалы қалыңдықтағы фрикционды төсемелермен бекітіл- ген тежеуіш қалыптарға еркін сүйенеді. Болат дәнекерленген екі қыры бар тежеуіш қалыптар. Қалыптың қырында қалыптар мен қайтаратын құлақ арасында үйкелісті төмендететін және тежелу тиімділігін арттыратын тіректі аунақша орнатылған. Тежелген кезде қалыптар тежеуіш барабынының (20.51-сурет) 2 ішкі жа- зықтығына қысылады. Шегіндірілген тежелу кезінде тартпалы серіппемен 3 қайтып орнына келеді 5.20.51.- сурет. Артқы жетек1 —артқы доңғалақтың күшпегі; 2 — тежеуіш барабан; 3 — чека; 4 —қалып осьтерінің қаптамасы; 5 — серіппе; 6 — қалып; 7 — қаптама; 8 — қалып осьі; 9 — қалып осьтерінің күшейткіш қаптамасы; 10 — қалқан; 11 — тежеуіш каме- расы; 12 — реттегіш тұтқа; 13 — белдік арқалығы; 14 — суппорт; 15 — суп- порт фланеці; 16 — босаңдаған құлақ; 17 — аунақша Босаңдаған құлақтың білік кронштейнде 16 тежеуіш камера 10 орнатылған. Босаңдаған құлақ білігінің беткі ұшында реттегіш тұтқаның көмегімен 12 тежеуіш камераның сояуышымен құрт тәрізді қосылған. Реттегіш тұтқа фрикционды қаптамалардың 7 тозуына қарай қалыптар 6 мен тежеуіш барабандар 2 арасындағы саңылауды өзгерту үшін арналған. Тежелген кезде тежеуіш каме- расының сояуышы реттегіш тұтқаны бұрып жібереді.Тежеуіш барабан сұр шойыннан дайындалады және доңғалақ күшпегінде бекітіледі 1. Тежеуіш барабанның ішкі диаматері 400 мм, алдыңғы және артқы барабандардың жұмыс істеу азықтығы- ның ені біркелкі – 120 мм. Барабан күшпекпен құрастырылымда барабанның сыртқы жазықтық бетіне болат пластинаны ерітіп жапсырумен теңестіріледі. Оған күшпектен майлау түсуден теже- уіш механизмді сақтау үшін майтұтқы болады.Алдыңғы осьтер мен артқы арбашалар доңғалағының тежеуіш механизмдері диафрагменді тежеуіш камералармен қимыл-әре- кетке келтіріледі.Дара қорғау клапаны автомобильдің тежелу жетегін автомо- бильді тіркемемен байланыстыратын, біріктіргіш магистралдар зақымданған жағдайда сығылған ауаны жоғалтудан сақтандыра- ды және 0,55 МПа (5,5 кгс/см2) кем емес тартқыштағы сығылған ауа қысымын сақтап тұрады.Дара қорғау клапаны корпустан 1 (20.52-сурет), корпус қақпағынан 9, қайта шығарым мембранасынан 11, піспектен 6, піспек серіппесінен 7 және серіппелі 3 кері клапаннан 2 тұрады. Клапан корпусының арқалықпен бөлінген екі өткізгіші болады.Өткізгіш І магистралға жеткізумен қосылған, онымен сығылған ауа беріледі. Өткізгіш ІІ тіркеменің қоректендіруші магистра- лымен қосылған. Өткізгіш І Б каналы арқылы мембрана астын- дағы қуыстың шығыршығымен қатынасады. Бұл қуыс А тесігі арқылы кері клапанның орныменқосылады. Мембрана 11 үстінен піспек арқылы серіппемен 7 тиел- ген. Серіппенің қысымы бұран- дамен 12 реттеледі. І өткізгіш арқылы берілетін сығылған ауа мембранаға төменнен қысым жа- сайды. Бұл қысым 0,55 МПа (5,5 кгс/см2) шамасына жеткен кезде, -сурет. Дара қорғау клапаны:1 — корпусы; 2 — кері клапан; 3 — кері клапан корпусы; 4 —кері клапанды бағыттаушы; 5 — тіректі шығы ршық; 6 — піспек; 7 — серіппе; 8 — серіп- пенің табағы; 9 — қақпақ; 10 — реттегіш бұранда; 11 — мембрана; І, ІІ —өткіз- гіштер; А — саңылау; Б — канал ауа серіппені 7 қыса отырып, мембрананы жоғары көтереді, және А саңылау арқылы кері клапанға келіп түседі 2. Сығылған ауа- ның қысымымен кері клапан серіппені 3 қыса отырып, орнынан шығып кетеді және тіркеменің тежеуіш жүйесіне сығылған ауаны өткізеді.І өткізгіште сығылған ауаның қысымы шекті шамадан төмен- деген жағдайда серіппе 7 піспек 6 арқылы І және ІІ өткізгіштерді байланыссыз қалдырып, қайта қосу клапаны орнына мембрана- ны 11 қысады. Бұл уақытта кері клапан жабылады.Екі сымды жетекпен тіркеменің тежелу жүйесін басқару клапаны тіркеменің тежеуіш жүйесіндегі басқарушы магистрал- дағы ауаны жеткізеді, сонымен қатар, бір сымды жетекпен тірке- менің тежелу жүйесін іске қосады.Клапанның І өткізгіші (20.53-сурет) алдыңғы доңғалақ конту- рының екі секциялы тежегіш кранына біріктіріледі, ІІ өткізгіш—тұрақты тежеуіш жүйесінің тежелу кранымен, ІІІ өткізгіш—артқы доңғалақ контурының екі секциялы тежелу краны сек- циясымен, ІV өткізгіш — тіркеменің басқарушы магистралымен, V өткізгіш — әуе баллонымен дара қорғау клапаны арқылы, VІ өткізгіш – ауаны атмосфераға шығару үшін қызмет етеді.-сурет. Екі сымды тіркеме тежеуішін басқару клапаны:1 — мембрана; 2, 5, 11, 17, 22 — тығыздағыш шығыршық; 3 —клапан корпусы; 4 — үстіңгі корпус; 6 — үлкен үстіңгі піспек; 7 — кішкентай үстіңгі піспек; 8 — серіппе табағы; 9 — реттегіш бұранда; 10, 15 — серіппелер; 12 — конустысеріппе; 13, 18 — тіректі шығыршық; 14 — клапан; 16 — орташа піспек; 19 — төменгі піспек; 20 — төменгі корпус; 21 — атмосфералық өткізгіш корпусы; 23 — сомын; 24 — шайба; 25 — орта корпус; І— VІ — өткізгіштер Тежелу болмаған кезде сығылған ауа ІІ мен V өткізгіштер- ге түседі де мембранаға үстінен қысым көрсетеді. Төменнен ол ортаңғы піспекке 16 қысым жасайды. Төменгі піспек 19 төменде орналасқан. ІV және VІ өткізгіштер клапан корпусында 3 және піспекте 19 ашық орталық саңылау арқылы қатынасады.Тежелген кезде сығылған ауа тежелу кранынан ІІІ өткізгішке келіп түседі және және 7 піспектерді бір уақытта төмен түсіреді. Кішкентай піспек 7 төмен қарай түсе отырып, төменгі піспектегі атмосфералық өткізгішті жауып және ортаңғы піспектегі 16 кла- панды 14 ашып клапандағы 14 орынға жайғасады.V өткізгіштен сығылған ауа ІV өткізгішке және тіркеме маги- страліне түседі. ІV өткізгіштегі ауа 6 және 7 піспектер астындағы қуыстағы қысым ІІІ өткізгіштегі сығылған ауаның қысымына тең болғанша түсетін болады. Клапан 14 серіппенің 15 әсер етуімен V өткізгіштен ІV өткізгішке келіп түсетін ауаның жолын бөгейді. Олай болса, клапанның келесі қимыл-әрекеті іске асырылады.Тежеген кезде ІІІ өткізгішке ауаның берілісі тоқтатылады және сығылған ауа ашылған тежеуіш кран арқылы қоршаған ор- таға шығады. Серіппе 12 және сығылған ауа ІV өткізгіште үлкен үстіңгі піспекпен 6 бірге кішкентай піспекті 7 жоғары көтереді. Кішкентай үстіңгі пішпектің орны 14 клапаннан шығып кетеді және ІV өткізгіші төменгі піспектегі 15 канал арқылы VІ атмос- фералық өткізгішпен қатынас жасайды.Егер сығылған ауа тежелу кранының басқа секциясынан І өт- кізгішке берілсе, онда ол піспек 1 пен клапанды 14 бірлесіп кө- теруге піспекті 19 мәжбүрлей отырып, мембрана 1 астына келіп түседі. Клапан 14 кішкентай үстіңгі піспектегі 7 орынға дейін же- теді де, атмосфералық өткізгішті жабады және ортаңғы піспектің орнынан 1 шығып кетеді. V өткізгіштегі ауа ІV өткізгішке және тіркеме магистралына келіп түседі. Ауа қысымы ортаңғы піспек- ке 1 үстінен мамбранадағы қысыммен төменнен теңелген кезде, клапан 14 келесі қимыл-әрекетті орындай отырып, V өткізгіштен VІ өткізгішке сығылған ауаның қолжетімділігін бөгейді.Сығылған ауа І өткізгіштен тежеуіш кран арқылы атмосфераға шыққан кезде, мембрана астындағы қысым азаяды, және піспек- тер 16 және 19 төмен түседі. Клапан 14 піспектегі 7 орыннан тай- қып кетеді. Бұл ретте ІV өткізгіш төменгі піспектегі канал арқылы VІ өткізгішпен қосылады.Егер сығылған ауа бір уақытта ІІІ және І өткізгіштерге жет- кізілетін болса, үлкен 6 және кішкентай 7 үстіңгі піспектер төмен қарай орын ауыстырады, ал 16 және 19 піспектер көтеріледі. Тұрақ тежеуіш жүйесін сөндірген кезде ІІ өткізгіштегі және 1 мембрана үстіндегі қысым азаяды. V өткізгіштен шыққан сығылған ауаның әсерімен ортаңғы піспек 1 төменгі піспекпен 19 бірге көтеріледі. Тіркеменің басқарушы магистралі ІV арқылы толтырылады және мембрана астындағы қысым құлағанда, төменгі піспек 19 ортаңғы піспекпен бірге 1 төмен қарай орын ауыстырған кезде тежеуіш кран арқылы қоршаған ортаға І өткізгіштен сығылған ауа шығарғанда шегіндіріліп тежеледі. Клапан 14 піспектегі 7 орын- нан төменгі піспек арқылы VІ атмосфералық өткізгішпен ІV өт- кізгішке қатынаса отырып, шығып кетеді.Егер ауа ІІІ өткізгішке немесе ІІІ және І өткізгіштерге біру- ақытта жеткізілсе, VІ өткізгіштегі қысым тіркеменің тежелу жүйесінің озушы әрекетімен қамтамасыз етілетінге қарағанда, ІІ өткізгіштегі сығылған ауаның қысымын арттырады. Тіркеменің тежелу жүйесіндегі озушы қосуды реттеуді реттегіш бұрандама- мен 9 жүргізеді.Бірсымды жетекпен тіркеменің тежелу жүйесін басқару клапаны тіркеменің тежелу жүйесін біріктіретін магистралдан сығылған ауаны шығарады, сондай-ақ берілген деңгеймен тір- кеменің тежелу жүйесіне келіп түсетін сығылған ауаның қысы- мын шектейді. Бұл автомобильдің пневматикалық жетегіндегі сығылған ауаның қысымы құбылған кезде өздігінен тежелу тірке- месін болдырмауға мүмкіндік береді.Клапан корпустан 26 (20.54-сурет), үстіңгі 20 және төменгі 5 қақпақтан, мембраналы 21 итергіштен 15 және төменгі піспектен 9, сатылы піспектен 25, кіріс 8 және шығыс 11 клапандарынан шығыс калапанының орнынан 12, тығыздағыштан және тіректі шығыршықтан тұрады. Мембрана үстіндегі қуыс атмосферамен, ал мембрана астындағы қуыс – ІV корпусын өткізгішпен бірік- тірілген. Мембрана 21 корпустағы 26 итергішке 15 бекітіледі және серіппенің әсерімен итергішті төмен қарай ауыстыруға ты- рысады. Итергіш корпустың цилиндрлік саңылауында 26 және сатылы піспекте 25 орналастырылған. Итергіш бос денелі. Итер- гіштің төменгі бөлігін жонып өңдеуде шығыс клапанының орны 12 орнатылады. Итергіштің шығыршықты жырашықта корпусқа тірелгенге дейін төмен қарай жүрісі кезінде орнын ауыстыруын және тірелгенге дейін жоғары орын ауыстырғанда піспекте 25 шектейтін тіректі шығыршық қондырылады.Сатылы піспек 25 корпустың цилиндрлік саңылауында жыл- жиды және піспек тіреніштері 23, автомобильде орнатылған сығылған ауа әуе баллондарынан І өткізгішке жеткізіледі, ал кей- ін Б каналы арқылы сатылы піспек астындағы қуысқа 25 түседі. Серіппе 18 табақ арқылы 19 мембрананы 21 төменгі қалыпта ұстап тұрады.Төмен түсірілген мембрана кезінде қуыс итергіш 15 шығыс клапанын 11 жабық күйде, ал кіріс клапаны 8 – ашық күйде ұстап тұрады. Осы сығылған ауаның есебінен І өткізгіштен кіріс кла- паны 8 арқылы ІІ өткізгішке және тіркеменің біріктіргіш магит- сраліне өтеді. ІІ өткізгіште сығылған ауаның қысымы реттегіш бұранда 2 көмегімен клапан реттелген шамаға жететін болса, пі- спек 9 серіппенің 4 күш салуын жеңеді де төмен түсіреді.Клапан 8 піспектегі орынға ығыстырылады және І және ІІ өт- кізгіштерді бөлектейді.Автомобильді тежеген кезде сығылған ауа екі сымды тежелу жүйесінің басқару клапанынан ІV өткізгішке жіберіледі, мем- -сурет. Бір сымды жетекті тіркеменің тежелуін басқару клапаны:1 — контргайка; 2 — реттеуіш бұранда; 3, 19 — табақтар; 4, 10, 18 — серіппе-лер; 5 — төменгі қақпақ; 6, 13, 24 — тығыхдағыш шығыршық; 7, 16 — тіректі шығыршық; 8 — кіріс клапаны; 9 — төменгі піспек; 11 — шығыс клапаны; 12 — шығыс клапанының орны; 14, 22 — шығыршықты серіппелер; 15 — итер- гіш; 17 — қорғау қалпақшасы; 20 — үстіңгі қақпақ; 21 — мембрана; 23 — тірек; 25 — сатылы піспек; 26 — корпус; І— ІV — өткізгіштер; А, Б — каналдар брана астындағы қуысты толтырады 21 және оны итергішпен 15 бірге көтереді, серіппені 18 қыса түседі. Көтеріле бастағанда, қуыс итергіш 15 шығыс клапанын 11 ашады. Шығыс клапаны ашылған соң, сығылған ауа тіркеменің біріктіргіш магистралынан ІІ өткізгіш арқылы шығыс клапан 11, итергіштегі канал 15 және ІІІ өткізгіш қақпақтағы 20, қорғайтын қақпақшаның шетін май- ыстырып 17, қоршаған ортаға шығады. Сығылған ауа мембрана астындағы қуыстағы қысым 21 және сатылы піспек 25 астындағы қуыстағы қысым Б каналы арқылы І өткізгіштегі ауамен құрыла- тын, сатылы піспек 25 астындағы қуыстағы қысыммен теңелген- ге дейін шығатын болады. ІІ өткізгіште және А каналында қы- сымның одан әрі төмендеуі кезінде сатылы піспек 25 түсіріледі және итергіш 15 төменге ауысады. Итергіш төмен қарай түсе бастағанда, шығыс клапанымен 11 қысылады және оны жабады. ІІ өткізгішен сығылған ауаның шығуы тоқтатылады, және теже- лу жүйесінде тұрақты қысым орнатылады, онымен тежелу үрдісі жүреді. Демек, клапанның келесі қимыл-әрекеті іске асырылады. Тіркемені немесе жартылай тіркемені тежеу қысымды басқара- тын ІV өткізгішке тепе-тең тартылған тиімділікпен жүреді.ІV өткізгіште қысымды одан әрі арттыру ІІ өткізгіштен көп мөлшердегі сығылған ауаны шығаруға және тіркемені немесе жартылай тіркемені қатты едәуір тежеуге әкеледі.Автомобильді шегіндіріп тежеу кезінде мембрана 21 серіп- пемен 18 бастапқы қалыпқа түседі. Мембранамен бірге итер- гіш түседі 15, бұл ретте оның каналы шығыс клапанымен 11 жабылады. Итергішті одан әрі түсірген кезде шығыс клапаны өзекше арқылы кіріс клапанын 8 ашады. Осы клапанды ашқан соң сығылған ауа І өткізгіштен канал бойынша кіріс клапаны 8 арқылы ІІ өткізгішке және тіркеменің біріктіргіш магистраліне келіп түседі. Тіркемені тежеу тоқтатылады.Біріктіргіш бастиектер тіркеме магистралімен автомобиль- дің тежелу жүйесінің бірсымды пневматикалық жетекті тежелу магистралін біріктіреді. Бастиектің екі түрі бар: А автомобиль- де-тартқышта және Б түрі - тіркемеде.А түріндегі бастиек корпустан 1 (20.55, а сурет), тығыздағыш шығыршықтан 4, шығыршықты сомыннан 5 және серіппелі 2 кла-паннан 3 тұрады.А түріндегі бастиек автомобильдің артқы көлденең жақтауы- ның ортасында қозғалыссыз орнатылады. Оның қақпағы қара түспен боялады. Тартқышты тіркемемен іліністірген кезде басти- ектің қорғаныс қақпақтарын бір жаққа алып қояды және бастиек- терді біріктіреді. Б тіркеменің бастиек сояуышы бұл ретте клапан- ды 3 ашады, серіппені 2 А бастиекке қысады. Кейін Б бастиекті бекіту үшін тірелгенге дейін бұрайды.Бастиектің тіркеуін ағыту кері тәртіпте жүргізіледі.Автоматтты біріктіргіш бастиектер (20.55, б - сурет) Автомобильдің және тіркеменің тежелу жүйесіндегі екі сымды пневматикалық жетектің магистралін біріктіреді. Автомобильде осындай бастиектің екеуі орнатылады. Оларды қозғалтпай авто- мобильдің артқы жақтау қимасына орнатады. Оң жақ қоректен- діретін бастиек қызыл түспен, ал сол жақтағы басқарушы басти-ек – көгілдір түспен боялады. -сурет. Біріктіргіш бастиектер:а —А түрі; б — автоматты; 1 — корпус; 2 — серіппе; 3, 10 — клапаны; 4 — тығыздағыш шығыршық; 5 — шығыр- шықты сомын; 6 — қақпақ; 7 — піспек; 8 — бағыттайтын піспек; 9 — тығы- здағыш шығыршық; 11, 12 — сүзгілер;13 — тығын.Бастиектерді біріктіру үшін қақпақтарды бір жаққа қою және басиектерді біріктіру қа- жет. Бұл ретте тартқыштың біріктіргіш бастиегіндегі пі- спек тығыздалады да со- нымен тіркеме магистраліндегі тартқыштың пневматикалық жетек магистралінен сығылған ауаға жол ашады. Автомо- биль-тартқышты тіркемесіз пайдаланған кезде біріктіргіш бастиектерді шаңнан және ла-стан қорғау үшін қақпақ астына қою қажет. 9.Тежелудегі пневматикалық жетектің жұмысыҚозғалысты бастар алдындағы тежелу жетегінің жағдайы. Орнынан қозғау алдында автомобиль мен тіркеменің (егер ол бол- са) тежеу жүйесін сығылған ауамен толтыру қажет. Жүйені толты- ру сигналды шаммен және жүргізушінің кабинасындағы аспаптың қалқанындағы зуммермен бақыланады. Барлық бақылау шамдары сөнуі қажет, ал зуммер дыбыстауын тоқтатуы керек. Бұл жүйедегі қысым 0,5 МПа (5,0 кгс/см2) шамасына жеткен кезде жүреді. Осы- дан кейін тұрақ тежегішін тежеу қажет. Тұрақ тежеуішіндегі бақы- лау шамы да сөнуі керек. Осындай қысым кезінде тежеу жүйесінде қозғалысты бастауға болады. Жетекті 0,7...0,75 МПа (7,0...7,5 кгс/ см2) қысымның қалыпты деңгейіне дейін сығылған ауамен толты- ру екі бағытты манометрмен қадағаланады. Егер ауа қысымы ең жоғары рұқсат етілгеннен арта бастаса, жұмысқа қысымды ретте- гіш қосылады. Жүйедегі қысымның 0,62.0,65 МПа (6,2...6,5 кгс/ см2) дейін төмендеуі кезінде қысым реттегіш сөндіріледі, және компрессор қайтадан баллонға ауаны тарта бастайды.Қозғалыс кезіндегі тежеу жетегінің жағдайы. Жалғыз авто- мобильдің тежелу жетегі келесі жағдайда болады:әуе баллондары 9, 11, 22 және 23 (20.32 суретін қараңыз) сығылған ауамен толтырылған;баллондардан сығылған ауа тежелу кранының секциясына 18, тығыздағыш клапанға 27, қолмен басқарылатын тежелу кра- нына 15, бөлектеу кранымен және біріктіргіш бастиектерімен 32 және 33 тіркеменің тежелу жүйесімен жеткізіледі.тежеу басқышы бастапқы қалыпта болады;қолмен басқарылатын кранның тұтқасы 15 бастапқы қалыпта болады.Баллоннан сығылған ауа 22 кран 15 арқылы тығыздағыш кла- панға 27 тартылған, артқы доңғалақтың 28 тежелу камерасын тол- тырады және артқы доңғалақтарды шегіндіріп тежейді;біріктіргіш бастиектер 32 және 33 жабық қақпақтармен;бөлектеу крандары жабық қалыпта болады. Олардың тұтқа- лары кран осьіне перпендикуляр орналастырылған;сығылған ауа тұрақты түрде көмекші тежеуді 6 және басқа тұтынушыларға іске қосумен кранға тартылады.Бірсымды тежелу жетегі бар тіркеме немесе жартылай тірке- мелі автомобиль жұмысы кезінде А типті автомобильдің тежелу жүйесінің біріктіргіш бастиегі тіркеменің Б түріндегі бастиекпен қосылады. Сығылған ауа 0,5...0,52 МПа (5,0...5,2 кгс/см2) қысы- мымен тіркеменің тежелу жүйесіне беріледі. Тіркеменің екі сым- ды тежелу жетегінің бөлектеу краны жабық түрде қалады.Екі сымды тежелу жетегі бар тіркеме немесе жартылай тірке- мелі автомобильдің жұмысы кезінде тіркеме тежелуінің қоректен- діруші және тежегіш магистралы тартқыштың біріктіргіш бастие- гіне қосылған болуы қажет. Сығылған ауа 0,62.0,75 МПа (6,2...7,5 кгс/см2) қысымымен қоректендіруші магистраль бойынша тірке- менің пневматикалық жүйесіне жеткізіледі. Тежеу магистралінде қысым болмауы қажет. Бірсымды жетектің бөлектеу краны жа- бық болуы тиіс.Жұмыс істейтін тежегіштің тежелуі. Тежеу басқышына басқан кезде күш салу басқыштан екі секциялы тежелу кранына 18 беріледі. Әуе баллонындағы сығылған ауа 11 тежелу кранының 18 үстіңгі секциясына беріледі, алдыңғы тежелу камерасындағы 2 қысымды шектеу клапаны және екі сымды жетекпен 25 тірке- менің тежелу жүйесінің басқару клапанын басқарушы магистралі арқылы келіп түседі. Әуе баллонынан 9 біруақытта тежелу краны- ның төменгі секциясы арқылы сығылған ауа арбаның 28 артқы доңғалағының тежелу камерасына тежелу күшін 30 автоматты реттегіш арқылы, сондай-ақ клапанның 25 басқа басқарушы ма- гистраліне келіп түседі. Олай болса, автомобильдің доңғалақтары қозғалыс шарттарымен жүргізушімен таңдап алынған қарқын- дылықпен тежеледі.Егер автомобиль тіркемемен жұмыс істесе, онда ол тежеледі. Клапан жұмыс істеп кеткен кезде 25 сығылған ауа әуе баллонынан 22 бір сымды жетекті тіркемені тежелумен басқару клапанына 24 және екі сымды жетектің тежегіш магистраліне келіп түседі. Егер тіркеменің бір сымды жетегі бар болса, онда тіркемені тежеу кла- паны жұмыс істейді және тіркеменің біріктіргіш магистралінен ауа шығарады.Автомобиль-тартқыштың жұмыс істейтін тежегішін ше- гіндіріп тежеген кезде тежеу кранының 18 екі секциясы да ат- мосферамен қатынасады. Алдыңғы тежегіш камерасынан 2 сығылған ауа атмосфераға клапан 4 арқылы шығады. Берілген тежегіш камерасынан 28 сығылған ауа атмосфераға тежегіш қуа- тын реттегіш және тежегіш кранның төменгі секциясы 18 арқылы кетеді. Клапанның басқарушы магистралінен 25 сығылған ауа ат- мосфераға тежегіш краны 18 арқылы кетеді.Олай болса, жұмыс істейтін тежегішпен автомобильді тежеу кезінде екі контур: І контур автомобильдің алдыңғы осьінің жұ- мыстық тежегіш жетегі және ІІ контур артқы доңғалақтың жұмы- стық тежегіш жетегімен жұмыс істейді. Сонымен қатар, ІІІ контур–І және ІІ контурлардан басқарумен тіркеме тежегіштің жетегі жұмыс істейді.Контурлардың бірі қатардан шығып қалған кезде басқалары жұмысқа қабілетті болып қалады:І контуры зақымдаған кезде тежелу артқы доңғалақтар теже- гішімен және тіркеме тежегішімен іске асырылады;ІІ контуры зақымданған кезде тежелу алдыңғы доңғалақтың жұмыс істейтін тежегішімен және тіркеме тежегішімен іске асы- рылады;ІІІ контур зақымданған кезде апатты және тұрақ теже- гіштерінің энергоаккумуляторлары жұмысқа кіріседі.Тұрақ тежегішті автомобильді тежеу. Тежелу тежегіш кран- мен 15 іске асырылады, бұл ретте кранның тұтқасын ең шеткі қалыпқа ауыстыру қажет. Үдеткіш клапанның басқарушы маги- стралінен сығылған ауа 27 қоршаған ортаға шығады. Клапанмен байланысқан 27, тежегіш камерасынан 28 сығылған ауа атмосфе- раға шығарылады және серіппелі энергоаккумуляторлар автомо- бильдің артқы доңғалағын тежейді.Осы уақытта тіркеме тежегіштің жетегі жұмыс істейді. Кла- пан магистралінен 25 ауа біруақытта шығарылады. Тежеуіш ма- гистралімен қоректендіруші магистралді біріктіре отырып, кла- пан 25 жұмыс істейді. Тіркемені тежеу жүреді.Тұрақ тежеуішін шегіндіріп тежеу үшін тежеуіш кранының тұтқасы 15 алдыңғы қалыпқа ауыстырады. Баллондағы сығылған ауа 22 кран арқылы үдеткіш клапанның 27 басқарушы магистралі- не және сонымен қатар, екі магистралді клапан арқылы 31 теже- гіш камерасының цилиндріне 28 келіп түседі, серіппені қысады және тежелген қалыпқа тежелу камерасының сояуышын қайтара- ды. Осылайша, артқы доңғалақтар тежеледі.Автомобильдің артқы доңғалақтарын шегіндіріп тоқтатумен біруақытта тіркемені шегіндіріп тоқтату жүреді. Бұл уақытта ауа жеткізіледі және жұмыс істейтін клапанның басқарушы маги- страліне 25, клапан магистраліндегі қысым нөлге дейін құлайды және тіркемені шегіндіріп тежеу жүреді.Автомобильді апатты тежеу. Тежеу қосалқы тежеумен жүр- гізіледі. Бұл үшін кран тұтқасын 15 тежелудің талап етілетін ба- стамасына қарай үлкен немесе кішкентай бұрышқа бұру керек.Апатты тежелуді тоқтату үшін кран тұтқасын 15 жіберу керек.Ол бастапқы қалпына оралады және апатты тежелу тоқтайды.Автомобильді көмекші тежегішпен тежеу. Көмекші теже- гішті қосу үшін (20.32-суретті қараңыз) рөлдік бағана астындағы еденде орналасқан кранның батырмасын 6 басу және басылған қа- лыпта ұстап тұру керек. Сығылған ауа жұмыс цилиндріне, жоға- ры қысымның жанармай сорғысының жақтауымен біріктірілген сояуыш және қозғалтқыштың шығыс газ сымдарына жапқыш білігінің тұтқасымен байланысты цилиндрлерге 16 түсе бастай- ды. Қозғалтқыштың цилиндріне жанармай беру біруақытта сөн- діріледі және бәсеңдеткіштің шығыс тетіктері жапқыштармен жа- былады. Қозғалтқыш мәжбүрлі жұмыс істеу режиміне ауысады, бұл ретте қозғалып тұрған автомобильдің кинетикалық энергиясы жұмсалады.Жетектің жұмыс істемеген кезінде тұрақ тежегішті шегін- діріп тежеу. Тұрақ тежегіші жетегінің ІІІ контуры зақымданған кезде сығылған ауа әуе баллонынан 22 атмосфераға шығады, және артқы доңғалақтың тұрақ тежегішімен автомобильді авто- матты тежеу жүреді. Егер автомобильді жолдан шығу үшін уақыт- ша тоқтату қажет болса, онда апатты шегініп тежелу кранын іске қосу батырмасын басып ұстап тұру қажет. Сығылған ауа баллон- дардан 9 және 11 І және ІІ контурлармен энергоаккумуляторлар цилиндріне түседі және доңғалақты тежейді. ІV контурындағы сығылған ауа тек автомобильді үш рет шегіндіріп тежеуге же- тетінін есте ұстау керек.Апатты және тұрақ тежегішін механикалық шегіндіріп тежеу. Тежегіштің пневматикалық жетегіндегі сығылған ауаның болмаған кезінде механикалық шегіндіріп тежеу бұрандасын бұрап шығару, яғни тұрақ тежегішін жұмыс істеуден ажырату ке- рек. 10.Тежелу жүйесінің бұғатталуға қарсы механизміТежелетін тайғанамайтын доңғалақтардың тайғанақ қозғалыс кезіне қарағанда үлкен тежелу күші болады, өйткені ілінісу ко- эффициенті толық тайғанағанға қарағанда, біртіндеп тайғанаған кезде көп болады. Жолмен байланыста толық тайғанаған кезде доңғалақтың бірдей бөліктері жұмыс істейді. Олар қыздырылады және жолдың кедір-бұдырлығы есебінен қатты тозады. Үйкеліс өнімдері бұл ретте тайғанақтау жазықтығын тудырады, соның салдарынан доңғалақтың жолмен ілінісу коэффициенті төмендей- ді және әсіресе алдыңғы доңғалақтардың бүйірден ауытқып кетуі басталады.Бұғатталуға қарсы жүйе доңғалақтар үлкен тежелу күшін қа- былдап алуы үшін, тайғанақтаудың басталуына жол бермей, тай- ғанақтау қозғалысы шегінде доңғалақтарды ұстап тұру үшін ар- налған.Бұғатталуға қарсы құрылғы доңғалақтардың тайғанақтауы басталған кезде тежелу сәтін автоматты түрде азайтады және бір- шама уақыт өткеннен кейін (0,05...0,1 с) оны қайта арттырады. Автомобильдің доңғалақтары тежелу сәтінің осындай циклдік жүктемесінің арқасында біртіндеп тайғанақтаумен сырғанайды және ілінісу коэффициенті тежелудің барлық кезеңі ішінде жоға- ры болып қалады. Бұғатталуға қарсы жүйе шиналардың тозуын азайтады, автомобильдің жанама тұрақтылығын арттыруға мүм- кіндік жасайды және ең қысқа тежелу жолын қамтамасыз етеді.Бұл жүйенің ең басты элементтері доңғалақтардың айналуын қадағалайтын датчиктер болып табылады. Олар әрбір доңға- лақтың айналу жылдамдығын анықтау үшін басқарудың элек- трондық блогына импульстер береді. Басқару блогы доңғалақтар- дың айналу жылдамдығын салыстырады және олардың қайсысын бұғаттауға болатынын анықтайды. Тежелу жүйесін гидравлика- лық модулятор басқарады, оның электромагниттік клапандары, сорғысы және клапандармен және сорғымен басқару релесі бо- лады.Егер доңғалақтарды бұғаттауда қауіптілік пайда болса, онда электромагниттік клапандар тіпті жүргізушімен тежелу басқышын басқан кезде де гидравликалық цилиндрлерде қысымның артуын бұғаттайтындай түрде тежелу сұйықтығы түсетін каналды жауып тұрады. Қандай да бір доңғалақтардың бірінің бұғаттауға қарқын- дылығын сақтау кезінде бұғатталуға қарсы жүйе осы доңға- лақтың жүйесіндегі қысымды кенеттен шығарып тастау үшін шығыс клапанын ашады. Доңғалақтардың айналу жылдамдығы бұл ретте арта бастайды, және оның мәні шекті мәннен асқан кез- де тежелу сұйықтығының қысымы арта бастайды және тежелу жаңартылады. Бұл циклдер автомобильді тежеудің барлық үрдісі ішінде жалғаса береді. Бұғатталуға қарсы жүйе автомобильдің 5 км/сағ артық қозғалу жылдамдығы және тұтандыру сөндірулі болған кезде жұмыс істейді. Аккумуляторлық батареяға жүктеме түсіру бір қалыпта болуы қажет. Егер ол 11 В төмен құласа не- месе тұтандыру сөндірілсе, онда бұғатталуға қарсы жүйе ажыра- тылады және тежелу жүйесі қалыпты режимде жұмыс істейді. Бақылау сұрақтарыТежелу жүйесін белгілеу және оған қойылатын талаптар туралы айтыңыз.Зерттеліп отырған автомобильдегі тежелу механизмдерінің түрлерін тізіп шығыңыз.Гидравликалық жетекті тежелуімен тежелу жүйесінің жал- пы құрылысын және оның әрекет ету принциптерін түсіндіріңіз.Пневматикалық жетекті тежелуімен тежелу жүйесінің жалпы құрылысын және оның әрекет ету принциптерін түсін- діріңіз.Доңғалақтардың тежелу механизмдері қалай орналасты- рылған және қалай жұмыс істейді?Жеңіл және жүк автомобильдерінің құрылысы, жұмысы және тежелу жүйесін ықтимал реттеу туралы әңгімелеңіз.Сызбаны сызыңыз және одан тежелудің гидравликалық жетектегі барлық бөлшектердің өзара әрекеттесу жүйелілігін және тежелу басқышын басу және босату кезіндегі басты тежеу цилиндріндегі сұйықтықтың жолдарын көрсетіңіз.Автомобильдер тежегішінің гидровакуумды үдет- кіштердің жалпы құрылысын және әрекет ету қағидаларын түсін- діріңіз.КамАЗ автомобильінің көмекші моторлы тежегішінің бел- гіленуін, құрылысын және жұмысын түсіндіріңіз.Барабан типті қолмен басқарылатын трансмиссиялық қа- лыпты тежегіштер қалай орнатылған және қалай жұмыс істейді?Жеңіл автомобильдің қолмен басқару тежегіші қалай ор- натылған және қалай жұмыс істейді?Тежелудің пневматикалық жетегі қандай аспаптардан тұрады? Оларды белгілеу және автомобильде орналастыру тура- лы айтып беріңіз.ЗИЛ-431410 автомобильінің дара және қос тежелу кран- дары қалай орнатылған және қалай жұмыс істейді?Автомобильдің тежелу камерасы қалай орнатылған және қалай жұмыс істейді?Компрессор қалай орнатылған және қалай жұмыс істейді?Жүк автомобилі доңғалағының тежелу механизмі қалай орнатылған және қалай жұмыс істейді?Автомобильдің тұрақ, қосалқы және көмекші тежелу жүй- есінің белгіленуі, жалпы құрылғысы және әрекет ету принципі туралы айтыңыз.КамАЗ автомобильінің пневматикалық және механика- лық шегініп тежелу құрылғысының белгіленуі, жалпы құрылысы және принципі туралы айтыңыз.Қос қорғану клапанының әрекет ету қағидасын түсін- діріңіз.Тежелудің вакуумды үдеткіші қалай орналасқан және қа- лай жұмыс істейді?Тежегіш жетектің пневматикалық үдеткіші қалай орна- ласқан және қалай жұмыс істейді?Тежелу жүйесінің бұғатталуға қарсы механизмінің бел- гіленуі, құрылысы және жұмысы туралы айтыңыз. ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ     ПАЗ-3205 автобустары: Пайдалану жөніндегі басшылық / Б. К. Кузне- цова. — Павлово: «Павловский автобус» ААҚ, 2001. — 231 б.ВАЗ-1111, ВАЗ-11113 автомобильдері: Автомобильді жөндеу, пайдала- ну және техникалық қызмет көрсету жөніндегі басшылық. / С. Н. Косарев, П.П. Козлов, С.Н. Волгин және басқалар — М.: Колесо, 2000. — 176 б.ГАЗ-2705, -3221, -2705 автомобильдері «Комби» және олардың түр- лері: Жөндеу, пайдалану және техникалық қызмет көрсету жөніндегі бас- шылық./ Ю.В. Кудрявцева. — М.: Арго-книга, 1999. — 227 б.«ГАЗель» автомобильдері: Техникалық қызмет көрсету және жөндеу жөніндегі басшылық / Ю.В. Кудрявцева — М.: За рулем, 1999. — 230 б.«Волга» ГАЗ-31029 автомобилі: Жөндеу жөніндегі басшылық. — Н. Новгород: ГАЗ өндірістік бірлестігі, 1993. — 211 б.ГАЗ-3307 автомобилі және оның түрлері: Пайдалану жөніндегі бас- шылық. — 5-басылым. Н. Новгород: ГАЗ өндірістік бірлестігі, 1993. — 207 б.ВАЗ-2110, ВАЗ-2111, ВАЗ-2112: Автомобильдерді жөндеу, пайдалану және техникалық қызмет көрсету жөніндегі басшылық / С. Н. Волгин, А. П. Игнатов, С.Н. Косарев және басқалар — М.: Третий Рим, 2000. — 157 б.ВАЗ-21213: Жөндеу жөніндегі басшылық / В.А.Яметов, С.Н.Косарев және басқалар — М.: Русь Автокнига, 2001. — 207 б.Грамолин А. В., Кузнецов А. С. Жанармай, май, жақпалар, сұйықтықтар, материалдар: Автомобильдерді пайдалануға және жөндеуге арналған. — М.: Машиностроение, 1995. — 62 б.ЗИЛ-433100: Пайдалану жөніндегі басшылық / В.К. Кошкина. — М.: Машина жасау, 1989. — 304 б.Кириченко Н.Б. Автомобильдік пайдаланушылық материалдар. — М.: «Академия» баспа орталығы, 2003. — 208 б.Кондрашкин А.С. ИЖ-2126 автомобилі: Жөндеу, пайдалану және ме- аникалық қызмет көрсету жөніндегі басшылық. — М.: Третий Рим, 1999.— 156 б.Кузнецов А. С. ЗИЛ-5301 автомобилдері: Құрылғы және техникалық қызмет көрсету бойынша альбом. — М.: Третий Рим, 2000. — 74 б.Кузнецов Н.Б., Глазачев С.И. ЗИЛ-431410, ЗИЛ-431510, ЗИЛ- 441510, ЗИЛ-495710, ЗИЛ-495810: ЗИЛ автомобильдерін жөндеу және жаңарту. — М.: Третий Рим, 2000. — 314 б.Михайловский Е.В., Серебряков К.Б., Тур Е.Я. Автомобиль құрылғы- сы. — М.: Машина жасау, 1985. — 352 б.Орлов Э.Н., Варченко Е.Р. УАЗ автомобильдері: Техникалық қызмет көрсету және жөндеу. — М.: Транспорт, 1994. — 255 б. Тур Е.Я., Серебряков К.Б., Жолобов Л.А. Автомобиль құрылғысы. — М.: Машина жасау, 1990. — 352 б.Чередников А.А. Автобустар: Құрылғы, техникалық қызмет көрсету, пайдалану. — М.: Транспорт, 1999. — 215 б.Юрковский И.М., Толпагин В.А. КамАЗ автомобилі: Құрылғы, техника- лық қызмет көрсету, пайдалану. — М.: ДОСААФ басылымы, 1975. — 406 б. МАЗМҰНЫ      Мазмұны 3Кіріспе. 4І Б Ө Л І М ҚОЗҒАЛТҚЫШт арау Жұмыс кезеңдері 81.1.Төрт тактілі карбюраторлық қозғалтқыштыңжұмыс кезеңі. 81.2.Төрт тактілі дизельдің жұмыс кезеңі. 101.3.Екі тактілі карбюраторлық қозғалтқыштыңжұмыс кезеңі. 121.4.Карбюраторлық қозғалтқыштардың жұмыс кезеңдерінің кейбір түрлері. 131.6. Дизельдегі үрлем. 16т арау Жұмыстәртібі 18 2.1.2.1. Цилиндрлердің орналасуы мен саны. 18Көп цилиндрлі қозғалтқыштың жұмысы. 20 т арау Қосиінді-шатундымеханизм 283.1.Жалпы мәліметтер. 283.2.Цилиндрлерблогы. 283.3.Цилиндрлергильзасы. 333.4.Цилиндрлердің бастиектері. 343.5.Иінді біліктер. 373.6.Сермер. 413.7.Шатунды –піспекті топ. 423.8.Піспек сұққылары. 483.9.Шатундар. 493.10.Күш агрегатының аспасы. 52т арау Газ тарату механизмі 554.1.Газ тарату механизмдерінің түрлері. 554.2.Таратушы тісті доңғалақтар. 574.3.Таратушы біліктер. 594.4.Итергіштер 614.5.Клапандар. 634.6.Клапандардыңайналумеханизмі 674.7.Штангалар. 684.8.Клапандар рокерлері. 694.9.Газ тарату фазалары. 70 т арау Салқындатужүйесі 745.1.Салқындату жүйесінің жалпы талаптары. 745.2.Салқындату жүйесінің жалпы құрылысыжәне жұмысы. 765.3.Радиатор. 795.4.Кеңейткіш бак. 825.5.Сұйықсорғыш. 835.6.Термостат 875.7.Салқындатқыш сұйықтықтың салқындатужүйесі бойынша айналу жолдары. 895.8.Қозғалтқыш жылытқыштары. 905.9.Вентилятор жетегінің гидромуфтасы. 935.10.Салқындатқыш сұйықтың температурасын. 95бақылауТ арау Майлаужүйесі 976.1.Қозғалтқышты майлауға қолданылатын майлар. 976.2.«Волга» ГАЗ-31029 автомобилі қозғалтқышының майлаужүйесі. 986.3.3M3-406l және 3M3-4063 қозғалтқыштарының майлау жүйесі қондырғысы мен жұмысының ерекшеліктері. 1026.4.ЗИЛ-433100 автомобилі қозғалтқышының майлаужүйесі. 1046.5.ЯМЗ-740 қозғалтқышының майлау жүйесі. 1056.6.Май сорғылары. 1076.7.Май сүзгілері. 1116.8.Май радиаторлары. 1166.9.Қозғалтқыш картерінің вентиляциясы. 1187-т арау Карбюраторлы қозғалтқыштың қоректендіру жүйесі 123Жанармай қоспасының түрлері. 123Карбюраторлық қозғалтқыштарға арналған жанармай. 123Қоспаның түзілуі мен жанармай қоспасының құрамы. 125Жалпы құрылғы және қоректендіружүйесінің жұмыс істеу сызбасы 127Қарапайымкарбюратор. 129ГАЗ-3307 автокөлігі қозғалтқышыныңК-135Мкарбюраторы. 138К-151 карбюраторы. 143ЗИЛ-431410 автомобилі қозғалтқыштарының карбюраторы. 150Карбюратор жапқышын басқару жетегі. 151Иінді біліктің айналымы жиілігін шектегіштер. 153Жанармай сорғысы. 155Жанармайсүзгілері. 159Жанармайбактары. 161Ауасүзгілері. 163Енгізу және шығару құбырлар. 166Пайдаланылған газды шығару шуын бәсеңдеткіш 168Пайдаланылған газды бейтараптандыру 168Жанармайды үлестіріп бүрку жүйесі. 169 т арау Газ баллонды автомобильдерінің қуаттау жүйесі 1728.1.Газ баллонды автомобильдерде қолданылатын газдардың жалпы сипаттамасы. 1728.2.Қозғалтқыштың газ баллонды қондырғыдан қоректену жүйесінің сызбасы. 1758.3.Сығылған газға арналған газ баллонды қондырғы..1788.4.Газ баллонды қондырғылардың құралдары менарматуралары. 1808.5.Газредукторы. 1888.6.Араластырғыш-карбюраторларжәне араластырғыштар. 1948.7.Қозғалтқышты қосу және тоқтату 199т арау Дизельдіқуаттаужүйесі 201 . 9.1.9.2.9.3.9.4.9.5.9.6.9.7.9.8. Дизельдерге арналған жанармай. 201Жанармайларда қоспаның түзілуі. 203Дизельді қуаттау жүйесінің элементтері. 205Қозғалтқышқа ауа беру жүйесі. 211Жоғары қысымды жанармай сорғысы. 214Жанармайды бүрку озуының автоматты муфтасы. 218Иінді білік айналымы жиілігінің екі режимді реттеуіші. 220Иінді біліктің айналым жиілігінің көпрежимдік реттеуіші. 221 І І Б Ө Л І М АВТОКӨЛІКТІҢ ТРАНСМИССИЯСЫт арау Трансмиссияның түрлері мен қолданылуы 22410.1.Жалпы мағлұматтар. 22410.2.Трансмиссияныңтүрлері. 224т арау Ілініс 228. 11.1. Жалпы құрылғы. 228ЗИЛ-431410 автокөлігінің ілінісуі. 229«ГАЗель» автокөліктерінің ілінісуі. 233ЗИЛ-433100 автокөліктерінің ілінісуі. 239Екі дискалы ілінісу 240КамАЗ және ЗИЛ автокөліктерінің ілінісудіөшіру білігі. 242т арау Беріліс қорапшасы 248Жалпы мәліметтер. 248Төрт кезеңлі қорапша берілісі. 249Бес сатылы беріліс қорапшасы. 254Екі білікті беріліс қорабы. 261КамАЗ тектес автокөліктердің беріліс қорабы. 263Берілістерді бірқалыпты қосу муфталары жәнесинхрондаушылар. 270Берілістерді бірқалыпты қосу муфталары жәнесинхрондаушылар. 276Берілістерді таратқыш қорап. 280Спидометр. 285 т арау Кардандық беріліс 28913.1.Жалпы мәліметтер. 28913.2.Кардандық беріліс элементтерінің құрылысы. 290т арау Жетекші көпір 29614.1.Жалпы мәліметтер. 29614.2.Басты беріліс. 29614.3.Дифференциал. 30614.4.Жартылай осьтер (жүргізуші доңғалақтардың жетек біліктері). 31614.5.Автомобильдің алдыңғы осі. 32014.6.Алдыңғы басқарылатын дөңгелектерді орнату 328ІІІ БӨЛІМ АВТОМОБИЛЬДІҢ ЖҮРІСТІК БӨЛІГІт арау Жақтау 33215.1.Жалпы мәліметтер. 33215.2.Жақтау құрылымының ерекшеліктері. 33215.3.Жақтаусызавтомобильдынқұрылымы. 33515.4.Тартқыш-ілінісқұрылғысы 335т арау Автомобильдіңаспасы 33716.1.Аспалардың мақсаты және негізгі түрлері. 33716.2.Тәуелді аспа. 33716.3.Жеңіл автокөліктің алдыңғы дөңгелектерінің тәуелсіз аспасы. 34616.4.Алдыңғы жетек доңғалақтардың тәуелсіз аспалары. 35016.5.Алдыңғы доңғалақтары жетекші автокөліктердің артқы доңғалақтарының тәуелсіз аспасы. 35416.6.Үшөсті автомобильдердің артқы белдіктерінің теңгергіш аспасы. 35516.7.Амортизаторлар. 357т арау Автомобиль доңғалақтары 36017.1.Жалпы мәліметтер. 36017.2.Автомобильшиналары. 36217.3.Қосымшадөңгелектердіорнату 371т арау Автомобиль шанағы 37418.1.Жүк автомобильдерінің шанақтары. 37418.2.Жүк автомобильдерінің кабиналары. 37618.3.Орындықтар. 37918.4.Басқару органдары. 38218.5.Жеңіл автомобильдердің шанақтары. 38418.6.Кузовтыжылыту 39118.7.Автобус кабинасы мен салонын желдету 39618.8.Әйнек тазартқыштар. 397ІV БӨЛІМ БАСҚАРУ МЕХАНИЗМДЕРІт арау Рөлдік басқару 40119.1.Рөлдік басқарудағы мақсат 40119.2.Рөлдік механизм. 404 19.3.Рөлдік колонка. 40619.4.«ГАЗель» автокөліктерінің рөлдік механизмі. 40819.5.Беріліс қорабы – рейка типтес рөлдік басқару 40919.6.Рөлдік жетек күшейткіштері. 41119.7.Рөл гидрокүшейткішінің сорғысы. 41419.8.Гидрокүшейткіші бар рөлдік басқару жүйесінің жұмысы. 41619.9.КамАЗ автомобилінің меңгерікпен басқару гидрокүшейткіші. 41919.10.Жекемеңгерікгидрокүшейткіштері. 42219.11.Жеңіл және жүк автомобильдердің меңгерік жетектің ерекшеліктері. 429т арау Тежегіштер 43220.1.Жалпы мәліметтер. 43220.2.Тежегішмеханизмдер 43420.3.Тұрақ тежегіші. 44320.4.Гидрожетегі бар тежегіштер. 44820.5.ГАЗ-2705 автокөлігі тежегіштерінің гидрожетек құралдары. 45120.6.Тежелужетегініңкүшейткіштері. 45720.7.ПАЗ-3205 автобусының тежелу жүйесі. 46320.8.Көп контурлы пневматикалық тежегіш жетек. 47720.9.Тежелудегі пневматикалық жетектің жұмысы...49620.10.Тежелу жүйесінің бұғатталуға қарсы механизмі 499 Әдебиеттер тізімі. 502