Жүген-құрық тимеген,
Жасынан ноқта кимеген,
Алты жасар асауды
Ұстап міндім далада.

Ақырды асау —
Жаңғырды дала.
Тулады, орғыды асау —
Дүбірлеп күңіренді дала,

Қиырсыз дала...
Орғыды асау айнала —
Дүбірледі айдала.
Алысып асау осқырды —

Жал-құйрығы желмен ысқырды,
Жүйткіп, зымырап құлашын керді асау.
Танаулары шелектей,
Ырсылдап демі көріктей,

Көздері оттай, өріктей.
Өрге қарай орғыса,
Өр не қылмақ асауға?
Желге қарай орғыса,

Жел не қылмақ асауға?
Орғытып, ұшыртып жүріп
Көкіректі кернеп
Кең даланы күңірентіп

Қатты айқайлап ән салдым.
Әнім кетті дыңылдап,
Жаңғыртып кең даланы.
Салдым күшті дауыспен ән!

Әніме қосылды кең дала,
Аққулы-қазды шал қар көл,
Қамысты-құрақты көк өзен
Қосылды бәрі шуласып,

Қосылды бәрі шаттанып.
Сендерге, қарындастар»
Сендерге, інілер,
Сендерге арналды бұл әндер!

Дүниенің құлдық шынжырын қиратып,
Әділдік, теңдік іздеген,
Тұрмыстың таршылық зынданын бұзып,
Еркіндік, кеңдік іздеген,

Көкректері жанып бақыт іздеген, жастар,
Сендерге арналды бұл әндер!

Шақырыңдар арттағы ұйықтаған, именшек, бақыт жолын білмейтін бауырларыңды!
Шақырыңдар, арттағы құлдықта жүрген бауырларыңды!

Қосыңдар дауыстарыңды!
Күшті дауыстар мен қызу ән жаңғыртсын дүниені!
Жаңғыртыңдар, жаңартыңдар ескі дүниені, қайратты, ер жастар.
Сендерге арналды бұл әндер — асауменен алысып жүріп салған әндер!

Ғибратті сөздер айтып болдың ақын.
Мүсәнләфләр1 сөзіне сөзің жақын.
Үлгі қып кейінгіге жаздың нұсқа,
Қиыннан қиыстырып сөздің нақын.

Сөзіңнің қарап тұрсам мағнасы мол,
Бастаушы адасқанды болғандай жол.
Өзге сөздің, патшасы — сенің сөзің,
Я бар бол бұл дүниеде, яки жоқ бол.

Өлсең де мың жыл бұрын сенің өзің,
Тозбайтын алтын үлгі қалған сөзің.
Сыңар жақ, пікір қисық тон мойынды
Түзеуге үміт етіп құрған тезің.

Сөзіңді үлгі қылды білген адам.
Түсінбес оқыса да бітеу надан.
Наданға құр қу ағаш құрған тезің,
Көткеншек, алға қарай баспас қадам.

Сөзіңнің жылдан-жылға қадыры асты,
Оқуға құмар қылды талай жасты.
Құмар болған кеудесі — сәулелі ар,
Айтпаймын ауылдағы шыбай масты.

Саналы көзі ашыққа сөзің алтын,
Санасызға — жел, сөз — соққан салқын,
Ойында санасыздың еш нәрсе жоқ,
Ілгері бассын деген қазақ халқын.

(Нұрмақұлы досым Нығметке арнадым)
Қалғанда тар лахатта жалғыз өзім,
Жан кетіп жұмылғанда екі көзім.
Айрылған тән мен жандай қаларсың сен,

Жалындай жүрек жарған мұңлы сөзім!
Қайғылы — қысқа өмір күнім өтіп,
Жан мен тән айырылысар уақыт жетіп,
Не сырмен, қандай күймен айтқанымды

Кім білер қалғанда сен, өзім кетіп?
Шаттансам, қасірет тартсам жүдеп арып,
Еріксіз шығушы едің көкірек жарып.
Табиғат өзгелерден өзгеше боп,

Жат туған бұл дүниеге мен бір ғарып.
Біреудің мал мен басы, дәулеті көп,
Біреудің тұрмысына көңлі тоқ.
Ал менің іздегенім:мұң айтысар

Жан жолдас, бұл уақытта ол менде жоқ.
Дүниенің әуресіне налыққанда,
Шыбын жан қайғы-деіртке жолыққанда,
Жан жолдас болар ма еді ашыр жаны,

Тәніңнен қуат кетіп таңыққанда?!
Жігіттің болмаса егер жан жолдасы
Емес пе мұңды ғарып ғазіз басы?
Қайғысы, қасіреті кімге батар,

Сел болып ақса дағы көзден жасы.
Ешкім жоқ шер тарқатып, көңіл ашар,
Жүректің күйіп, жанған дертін басар.
Мұнымды жұртқа айтпаған саған шақтым,

Жүрек — от, көңіл — дария, халім нашар!
1915жыл, Омбы.

(Тұтқын)
Темір торлы тас үйде
Көкірегім толды шерменен.
Қанатты, тағы тұлпарым

Арқырап келші кермеден.
Тұмарлап баптап, айдарын,
Құйрығын сүзіп ерлеген,
Құтқаршы мені қамаудан

Шынжырлап ерік бермеген;
Мініп ап «шу!» деп кетейін,
Жарысып соққан желменен,
Көбігін, шықсын күмістей

Шомылып аққан терменен.
Аймақты жарып дүбірің
Жаңғырсын таулар, жерменен,
Сыпыра шауып қырымды,

Амандасып көлменен.
Бұралған өзен, орманмен,
Зеңгір таумен, белменен.
Өңкей сорлы езілген

Көрісейін елменен.
1918 жыл.

(Қамауда)
Туғалы қапас көрмеген,
Көкіректе кектер кернеген,
Талпынып құлаш сермеген

Айтайын ішкі сырымды:
Қайрымды қалың елі бар,
Сарыарқа сары белі-бар,
Өрісті шалқар көлі бар

Сағындым мен қырымды.
Өзенді, көлді жайлаған,
Кермеге тұлпар байлаған,
Хабарсыз арам ойлардан

Сағындым мен аулымды.
Жібектей шашы оралған,
Қыпша белі қыналған,
Еркесі қырдың бұралған

Сағындым мен сәулемді.
Айналып-толғап өсірген,
Ақ сүтін беріп кешірген,
Тастамайтын есінен

Сағындым ғаріп анамды.
Мал бағып, шауып ойнаған,
Үйреткен асау бойлаған...
Көк жасыл шөбі жайнаған

Сағындым еркін даламды.
Қымызы бал шараптай
Жігіті бағлан манаптай,
Тұлпарың тарпаң қанатты.

Сағындым бейбіт елімді.
Таулары биік қиялы,
Орманы шалғын миялы,
Жылқы, қой, сиыр, түйелі

Сағындым Арқа — жерімді.
1918 жыл.

Тас үйдегі тұтқынды
Аяған адам жоқ болды.
Аяды бірақ табиғат,
Көңлім соған тоқ болды.

Терезенің алдына
Торғайлар кеп ән салды.
Ызғарлы қамау тас үйге
Күйлендіріп жан салды.

Далада көгал жас исін,
Жіберді маған желменен.
Терезеде отырып,
Сөйлесті көңлім елменен.

Болса да алыс қызыл күн,
Шұғыласын шашты алтындап.
Ғашығым менің бостандық
Келді алдыма жарқылдап.

Терезеден өлшеусіз
Көрсетті қыр, кеңдігін,
Табиғатына дүниенің
Патша мен тұтқын теңдігін.

Демін салып майда жел
Құшақтап сүйіп тәнімді:
Сүйгенімдей тербетіп
Жұбатты менің жанымды.

Отырмын күзет — қамауда
Дұспаннан тәңім жеңілді.
Жеке алмас бірақ еш пәнде
Асау еркін көңілді.

(Тұтқынның сөзі)
Нашарларға болысып,
Күзетшілер бетін қайыру,
Тырнағынан олардың

Езілгендерді аңыру —
Жолында жүрген бауырыңа
Тас аттыңдар бәрің де,
Мырзаларға қосыппын,

Жастарың да, кәрің де,
Адамдықтың ұшқыны —
Сендерде егер ар болса,
Бердім соның сотына,

Халық — тәңір бар болса!
1918 жыл, июль, Ақмола.

Дүниеде ер жігіттің өлгені арман.
Қадірсіз айдалада көмгені арман.
Михнатты, қайғы, хасірет, былғанышты
Бәрінен сұм дүниеге келгені арман.

Ер жігіт ақ өліммен өлгенінде,
Сыз төсек қара жерге көмгенінде,
Жалғыз-ақ сорлы ананы аяймын мен
Ойға алып жақындарым тергенімде.

Тыншығар біраз жылап сүйген жары.
Ұмығар жақын деген достың бәрі.
Дүниеде ұмытпайтын жалғыз-ақ сол,
Сорлы ана, көкірек жарған қайғы, зары!

Аяныш емес ердің қара басы,
Аяныш емес және жан жолдасы,
Дүниеде ең аяныш естен кетпес —
Тамшылап сорлы ананың аққан жасы!

Теңдігі үшін нашардың
Жауызға көнбей туладық.
Залымдардың жасаған
Аранына уладық.

Қараңғы, суық зынданды
Жатақ қылды тәніміз.
Қылыштың жүзі, мылтықтың
Аузыңда болды жанымыз.

Шеңгелінде жауыздың
Кетіп адам сәніміз,
Арыстандай шынжырлы
Өртеніп, қайнап қанымыз.

Бір шұңқыр су, түйір нан
Үйреншікті ас болды.
Күл, көмір, қиқым, тоң — төсек
Жастығымыз тас болды.

Тас көмірдің топырағы
Денені басып қаралап.
Тас көмірдің түтіні
Өкпені қауып аралап.

Қол-аяқта көк шынжыр,
Жыланша жалап, жаралап.
Жауыздардың дозағын
Көрдік қорлық азабын.

Шыдамадым қапаста,
Кеңшілікке қаштым.
Көндікпедім матауға,
Асау атша бастым.

Уф! Шырқап, зымырап,
Сұңқардай заулап ұшайын!
Ұшайын! Көкті, жерді қапсырып
Әй бір құшайын!

Біріктіріп құшайын!
Қолға түскен бүркіттей
Ішім қатты пысып ең.
Еңсемді баспа қу қамау,

Кеудемді қатты қысып ең.
Уа, кең дала, кең дала!
Еркін байтақ ең дала.
Құшағыңды аш, төсіңді аш!

Төсіңе мені қысып бас.
Мен ер, ер,
Мен бала, Жас.
Уф, шіркін-ай, бұл не шаттық?!

Мен күшті енді!
Мен... Мен... Mac...
Тағдырдың көзі жете ме бермесіне?
Дәуреннің; неше айналып келмесіне?

Қамауға жігіт адам көнсін неге,
Жігері жоқ болмаса зердесінде.
Міне аспан-міне халық, міне дала,
Әне орман, әне кең әм еркін дала.

Жүгірген, жүрген, шапқан ерсіл-қарсыл,
Міне үлкен, міне жастар, міне бала!
Уф! Жүрейін, жүрейін,
Осы жерден кетейін.

Бостандық, кеңдік, байтаққа
Күн-түн қатып жетейін.
Тіршілік, тұрмыс менікі! Әуп!
Ауаны жұтайын!

Жұтайын! Кеудемді керіп жұтайын.
Бар ауаны құртайын!
1919 жыл.

Ызғарлы түтек боран соқты қатты,
Жүз қадам жер көрінбей... кеш те батты...
Екпіндеп дүлей боран гулей соғып,
Еңіретіп төңіректі ызыңдатты.

Бекітіп қораларын, малын қамап,
Масайрап үйлерінде ішіп тамақ,
Малдылар отырғанда күліп-ойнап,
Боранда келе жатты сорлы шал-ақ.

Сорлы шал бұл адасып келе жатқан,
Қу бейнет жарлылықтың дәмін татқан.
Қойын, қоныш, мойнына ызғар өтіп
Үлбіреп қарлар толып, еріп қатқан.

Иінінде дорбасы бар нәрсе салған,
Жинаған ескі-құсқы жұрттан алған.
Жаны ашып асыраған адам болмай,
Қаңсырып қайыр сұрап арып-талған.

Омбылап жүре-жүре әлі кетті.
«Уһ... ажал, тыншықтыр» деп бұрды бетті.
Қу кедей қыста қатқан, жазда кеуіп,
Өмірде серік қылған қу бейнетті.

Ысқырды дүлей боран екпіндеткен,
Сорлыны қалтыратты ызғар өткен.
Уу, у, у!.. Алла... өлгенім-ау, ә-әу адастым.
Сорлыны жықты қарға әлі кеткен.

Сорлы шал жан таласып біраз жатты.
Денесі әлі кетіл мұз боп қатты.
Уу... гу-гу... дүлей боран, ей!..Ей... жан жоқ.
Сорлыны қармен көміп бетін жапты.

Рақымсыз дүлей боран! Гуле, соқ-соқ!
Барлық бай үйлерің тамағы тоқ.
Қаңғырған сорлыларға әлің келсін,
Аяйтын арттарында ешкімі жоқ.

Көндім-ау, жанған оттай шалқушы едің,
Қырандай жоғары өрлеп қалқушы едің,
Зұлматқа қаһар тігіп, лағнат айтып,
Балша еріп махаббатқа балқушы едің.

Еркіңді қу қайғыға берме, көндім!
Күйленіп бұрынғыдай керне, көңлім!
Қамығып жабырқадың неге мұндай,
Талпынып көкке құлаш серме, көндім!

Бір уақыт біздің талай асқаны рас.
Көп дұшпан сырттан күндеп, кастаны рас.
Жарқырап жерге түскен қызыл күнді
Бұл күнде қара зұлмат басқаны рас.

Бұл күнде көп дұшпанның жеңгені рас
Қара түн қапылыста келгені рас.
Жүрекке жара салып тиген оқтай,
Қайғы-дерт көкірек жарып енгені рас.

Бұл күнде жау жағадан алғаны рас.
Көп дұшпан аяқтан кеп шалғаны рас.
Шала өнген қара жылан ақ даусыңда
Өкпеден көк найзасын салғаны рас.

Қажыма, ер көңлім, бәрі де әсер.
Сан азап бір күнгідей болмай кетер.
Қара түн басып тұрса алды-артыңды,
Жарқырап ататын таң әлі-ақ жетер.

(Шағым)
Қу заман басқа салды мұндай шақты,
Қайтейін, медеу қылдым жалғыз хақты.
Ұрпағың өсіп-өнген ұрулы ел боп,

Деуші еді бабам Тоқа аруақты.
Ескене, Байбек, Жәнібек — бергі атам.
Қайырлы деуші еді ғой берген батаң.
Михнат, қиыншылық басқа түсті,

Жоқ еді істерімде еш бір хатам,
Ор, Аба, Есен, Нұра жерім еді,
Қуандық — Қаратоқа елім еді.
Қолдар деп қысылғанда бабаларым,

Сендерге асау балаң сеніп еді.
Бар жазам күштілермен жарысқаным,
Жыртқаным сорлы жұрттың намыстарын.
Теңдікке нашар жұртты жеткізуге

Көп жауыз ұлықтармен қарысқаным.
Жазғаным елді біраз билегенім.
Паңдарды ұлықсыған илегенім.
Әйел мен кедейлерге теңелдің деп

Оларды өрге қарап сүйрегенім.
Ел жеген жауыздарға қарсы тұрдым,
Нашармен қол ұстасып бірге жүрдім.
Би, болыс, бай, төренің малдарына

Сатылмай әділшілік жолын құрдым.
Жат жерде жауыз заман жаяулатты,
Бұрынғы ұмыттырды мінген атты.
Бір күнде бай мен паңды илеткізіп,

Артынан басқа салды михнатты.
Күлдіреп табандары, баяулаған,
Қамығып ер көңілі қаяуланған.
Ұрпағың жүйрік мінген, бабаларым,

Жоқ шығар мендей балаң жаяулаған.
Жаяулап дәмін таттым талай елдің.
Аралап суын іштім талай жердің.
Еш жерде ат-жөнімді, сырымды айтпай,

Біреуі болып сорлы жұмыскердің.
Табиғат өзгеше боп туған едім,
Белімді жастан бекем буған едім.
Халықтың қорлық көрген туын ұстап,

Әділдік жолын іздеп қуған едім.
Болса да жолым қиын михнатты,
Сол жолда басшы қылдым жалғыз хақты.
Дарияға қайық салған өр балаңды

Қолда енді, бабаларым, аруақты!
1919жыл, май, «Баян ауылы»

Домбыраға
Көкіректе қайнаған" кек оңдыра ма?
Көңілді бір орынға қондыра ма?
Түнерген қара қабақ жадырасын,

Ән салып, күй күйлейтін домбыраға.
Аршадан кертіп жонып тиек салдым,
ЬІзаны тарқатуға домбыра алдым.
Күдіреніп, көтеріліп, қанат сермеп,

Домбырам, айтшы бәрін біздің халдің!?
Домбыра-ай, күйлер қоссын пернелерің!
Тарқатшы көкіректегі кектің шерін.
Қабақты қарсы жауып тұнжырады,

Түнеріп, түгі шығып қайратты ерің.
Домбыра күйлегенде шыққан сарын,
Көкіректен ән салғанда шыққан жалын,
Күйдіріп әм мұздатып жан мен тәнді,

Аққуға
Келеді мұңды дауыс құлағыма,
Япырым-ай, бір сорлы әйел жылады ма?
Сағынып әлде қымбат бір адамың,

Көл қылып көздің, жасын бұлады ма?
Уа, әне, сыңқылдаған аққу екен,
Біреуге сәлем айтсам, айтар ма екен?
Әй аққу, әй, сәлем айт жолыққанда,

Сарыарқа сынсыз сұлу біздің мекен.
Сол жақта естен кетпес бір адам бар —
Сорлы ана, ол сағынып өкірген зар.
Көкірегі қарс айрылған «уһ» дегенде,

Емес ол опасы жоқ сұм сүйген жар.
Уа, дүние-ай, қанат бітіп құс боп ұшсам,
Сағынған сол байғұсты барып құшсам.
Шипа боп жарақатты жүрегіне,

Күрең атқа
Күрең ат, күрсінесің, зорықтың, ба?
Арқадан күдер үзіп торықтың ба?
Мендей-ақ тыныштық таппай елді тастап,

Сен дағы сергелдеңге жолықтың ба?
Күрең ат, жабырқайсың, қамықтың ба?
Сағынып Сарыарқаны тарықтың ба?
Тыныштықтан безіп жүрген бір адаммен

Жолдас боп, арып-ашып талықтың ба?
Күрең ат, жабырқама, арқаң босар,
Үйірдің бөлген тағдыр қайта қосар.
Ескекті мықтап ұста кетпей ауып.

Той қылып, алдымыздан бізді тосар.
1919жыл, октябрь, «Шөл»

Тәуекел дарияға салсаң қайық.
Талмай дүз, тұтқан жолдан кетпей тайып.
Дарияда бірде тыныш, бірде дауыл,
Қаңбақша кезер кемең қанат жайып.

Айықота қалқыр кемең тыныш тауып,
Сұрапыл дауыл соқса қатер-қауіп.
Тілсіз жау — қара дауыл үні құрыр,
Ел-жұртқа есен қайтсақ, тілектестер

Тымықта құлаш керсең әнге салып,
Кулеп сал толқында да қаһарланып.
Сыр берме жел қайыққа мінгеннен соң,
Рақатты, михнатты да мойынға алып.

Толқында, тымықта да өлеңдетіп,
Дариядан қорықпай дүзіп аман өтіп,
Ғаділдік, махаббаттың патшалығын
Көрерсің мақсұтыңа барып жетіп.

(Көңілге)
Асау, тағы тұлпардай
Жұлынып жерді тарписың.
Жалындай жанып лапылдап,

Екпіндеп қаулап шалқисың.
Балдай еріп шаттанып,
Жібектей жұмсап балқисың.
Аспаңды, жерді құшуға

Сұңқардай көкте қалқисың.
Бал іздедің болмастан,
Қане, еркем, таптың ба?
Бал дегенің не екен,

Удың дәмін таттың ба?
Бал іздеме, еркежан,
Қой, мазасыз, қой енді!
Улап бақтың бал іздеп,

Ал өзіңді, той енді!
1921 жыл; 28январь, Орынбор. Бір. С. А,

Ауру ақын
Ыңқылдайды төсекте
Қыстығып.
Доктор жақын,

Қасында отыр есептеп
ЬІстығын.
Блок, Бальмонт
Жастығының астында —

Иманшарты,
Әлі де әл көп,
Ақ орамал басында.
Сөйледі шалқып:

«Мен — отпын, жанамын!
Мен — отпын.
Мен — нажағай — жарамын!
Мен — оқпын. Мен — құдаймын!

Мен — күн, аймын!
Мен маймын!
Мен баймын!
«Далалай»мын!

Жаймын!
Мен!
Мен үңгірде арыстанмын!
Мен — жүйрікпін, жарысқанмын!

Отпен от боп жанысқанмын!
Алысқанмын!
Шалысқанмын!
Жанмын!

Мен!»
Блок, Бальмонт жастығының астында.
Ақ орамал күңгірттенді басында.
«Дай компресс, сал, компресс!»

Састы доктор қасында.
1921 жыл

Ұлтшыл ауру
Ойбайлайды құс төсектің үстінде:
«Бауырым, бауырым! Ойбай, ауылым!
Елім-жұртым, дауысымды есіттің бе?

Қарны жуан
Отағасы күбірлейді қасында
Молда, қу-ау,
«Өл...» деп тұр-ау,

Қисаңдайды ақ сәлдесі басында
1921 жыл

Алқа-қотан әлеумет
Отырды кең ордада.
Өткен-кеткен әңгіме
Сөйленіп өтті ортада.

Домбырамды қолға алып,
Шертіп, толғап күйлеттім.
Түрлі сарын, түрлі күй
Пернелерін сөйлеттім.

Біресе сөйлеп рухтанып,
Домбырам менің зарлады.
Біресе жылап күңреніп,
Біресе тағы аңырады.

Біресе шалқып шаттанды,
Сөйледі, күлді сыңқылдап.
Біресе қызып күйінді,
Күрсініп, уһлеп, ыңқылдап.

Құмарланып біресе,
Елжіреп мас боп былқылдап,
Жалындай жанып, созылып,
Үзіліп, толғап қыңқылдап.

Домбыраға қосыппын
Көкірегім де сарнады.
Кернеді, толды, тасыды,
Көзімнен жас парлады.

Біресе толып күш келіп,
Құлаштап бипыл шалқыды.
Біресе еріп балдай боп,
Үлбіреп және балқыды.

Тыңдаушы үйде әлеумет
Көңілденді, ойнады.
Тұнжырасып біресе
Тереңге сүңгіп ойлады.

Домбыраның күйлері:
Жас жүректің сыры еді,
Көңілдей, зары, мұңы еді,
Көкірек сарын-үн еді.

Кеулеген рухтың иманы,
Шалқыған екпін күші еді.
Үлбірек, нәзік әм сезгіш,
Қайнаған жанның ісі еді.

Кімде кімнің, тасқын судай қайраты,
Күркіреген бұлтты аспандай айбаты.
Екпін-күші асау тағы тұлпардай,
Серпіндісі тас түлекті сұңқардай.

Бауырларым, екпін күшті кернейік,
Ескілердің есебіне ермейік.
Ескі жоба, ескі өлшеу тар қапас,
Күшті жұмсап, ірікпей құлаш сермейік.

Қиырсыздың қиырына жетейік,
Өлшеуі жоқ көк мұхиттан өтейік.
Аспандағы алыс қызыл жұлдызды
Жерге әкеліп жердің көркі етейік.

Шешілмеген ескі жұмбақ шешейік,
Жерді, аспанды тынбай сүзіп кешейік.
Сансыз қиын бөгеттерді жолдағы
Қиратайық, уатайық, кесейік.

Қара жерден аспан асып ұшайық,
Жерді, аспанды біріктіріп құшайық.
Аспан, жерді қуыршақтай қапсырып,
Алып қолға ырғап, шайқап қысайық.

Асуы жоқ асулардан асайық,
Ашылмаған тас қақпаны ашайық.
Болмағанды болдырайық дүниеге,
Жаңа тұрмыс қара жерге жасайық.

Кімде кімнің тасқын судай қайраты,
Күркіреген бұлтты аспандай айбаты,
Екпін-күші асау тағы тұлпардай,
Серпіндісі тас түлекті сұңқардай

Бұл сөзіме түсер жалғыз осылар,
Жар салысып, тізе қосып қарсы алар.
Дүбірімен дүниені жаңғыртып,
Ұран салып екпінді ерлер қосылар.

Мініп ап үш аспанға аэроплан,
Тау басынан қызықсын ұшқан қыран.
Таба алмасын жауларың, жерде қалсын
Жорғалаған сені аңдып қу-сұм жылан.

Орынбордан таңертең шықсаң ұшып,
Ақмолада дем алып түсте түсіп,
Семей барып қонаға съезде боп,
Ертеңіне қайтарсың қымыз ішіп.

Түнде ұшсаң адасып кетпей лағып,
Жұлдыздай ғып тұтатып фонарь жағып.
Және шылым тұтатып я қызықсаң,
Жарқыратып қоярсын төске тағып,

Керек болса бұлттарды қойша бағып,
Пұшпағынан жинарсың арқан тағып.
Жауын керек жерлерге жаудырарсың
Дүрсілдетіп сабаумен төмен қағып.

Ұшқың келсе мініп ап аэроплан,
Жұртты шақыр алуға, салып ұран
Даласынан қазақтың кұс болып ұш,
Құлашты жай, жас түлек батыр ұлан!

Ойпырай! Жайша соққан бұл не хабар?!2
Дүниеден Ленин кетті... қайтпас сапар.
Селк етіп еңбекші тап күңреніп,
Моншақтап ыстық жасы бір-бір тамар.

Аспаннан жай соққандай тән мен жанды,
Егіліп көздің, жасы бір-бір тамды.
Жүрекке дәл қадалып суық найза,
Кек қайнап көкіректі жалын шалды.

Жыламас бұған адам тастығынан.
Қамықпас қара жылан қастығынан.
Ұран сап зор майданда ту ұстаған,
Айрылды еңбекші тап бастығынан.

Қуанба, қара жылан, сырттан шолған!
Ленинге ұзақ жолда серік болған
Қадырмен жол бастайғын азамат көп,
Құлатпай қызыл туды күшті қолдан.

Еңбекші ел жер-дүниемен жалпы күйген —
Болды ма ер, айтшы тарих, мұндай сүйген?
Қолымен жүрегінің отын басып,
Тағзым қып өлігіне басын иген.

Уа, дүние! Болмап еді мұндай ерің,
Мезгілсіз жұтты мұны қара жерің.
Қол созған жалпы адамзат бақытына
Жылады жетім қалып, еңбекші елің!

Кек-қайрат көкірекке қайнап толған,
Тайдырмас үлкен аға салған жолдан
Леншінің тігіп кеткен қызыл туың
Ешбір жау құлата алмас біздің қолдан..

Сарнайды бүгін жел неге,
Күңреніп бүгін көл неге,
Жапырақтар сыңсып тулайды?
Соқтығып мұнша тулайды?

Күлмеймін бүгін мен неге,
Түнерген қабақ ызғарлы?
Домбыра күйі пернеде,
Дәл бүгін неге тым зарлы?

Түнеріп қабақ күнімен,
Түйіліп нені ойлайды!
Домбыра зарлы үнімен
Нені айтып бүгін қоймайды?..

Домбыра, кәне, жырлай гөр,
Түнерген қабақ ашылсын!
Он саусақ билеп зырлай гөр,
Көкіректің лебі басылсын!

Қарашы, міне, айнала,
Сұр кетіп жерден сарғайды.
Қоңылтақ, сырда айдала,
Жалаңдап жел де сарнайды!

Қуарған дала сұры жоқ,
Көркінен сұлу айрылды.
Әдемі түрдің бірі жоқ,
Сарғайып міне қайғырды.

Бұл «Экспресс» деген өлең жинағым Жамалекеме тартуым
Сенің жасың маған шер боп,
Болдырып-ақ күйгемін.
«Теңдік алсам, өсіп, ер боп!»—

Жүрекке ант қып түйгемін.
Сол ой бұлт боп бастан кетпей,
Ойдан тымақ кигемін.
Өзімді артық ардақ етпей,

Апа-ау, сені сүйгемін!
Шын сүюді сенен көріп,
Сенен ғана білгемін.
Күлсең мен де саған еріп,

Қуанғаннан күлгемін.
1926 жыл

Байғұс ана хат жазыпты,
Депті «балам сағындым».
Ұмыттың ғой бізді тіпті,
Бір келмедің неғылдым?

Оқу іздеп кеткеніңнен,
Ауылға бір қайтпадың.
Біз не көрдік жеткеніңнен.
Елге кеп уәз айтпадың.

Балам едің емшек берген,
Түн ұйқымды төрт бөліп,
Анаң едім жапа көрген,
Сені өсіру дерт болып.

Жас күніңде кеп ойлаушы ем,
Сені әлдилеп тербетіп.
«Арманым жоқ» деп ойлаушы ем,
Қалқам өссе ер жетіп.

Болмай шықты ойлағаным,
Сен жігіт боп жеткен соң,
Қалжырадым, ойла жаным.
Сен алысқа кеткен соң.

Талай жылап жүруші едім,
Неге екенің білуші едің,
Сенің бала кезіңде.
Қалқатайым, өзің де.

Алданышым қалқам еді,
Сонда менің қуатым.
Сен тұңғышым — марқам едің,
Бар қайғымды жуатын.

Көрмеп едім жар қызығып,
Бір сен едің тілегім.
Бір сен едің бар қызығым,
Шыбын жаным, жүрегім!

Қарай-қарай көрінгенге,
Екі көзім төрт болды.
Іш қайғым жоқ сенен өзге,
Аш өзегім өрт болды.

Ойла, енді кім мені күтті,
Қартайдым, кем саулығым,
Үсті-басым тозып бітті,
Тозды баста жаулығым.

Кетсең «балам» өз алдыңа,
Мен не болам, біл өзің.
Елестейді көз алдыма,
Бала күнгі мінезің.

Бала едің сен жыламайтын,
Еркелікті білмеуші ең.
Жоқты бер деп сұрамайтын,
Және орынсыз күлмеуші ең..

Отырғанда от басында,
Ертек айт деп қоймаушы ең.
Тұрымтайдай боп қасымда,
Тыңдауға бір тоймаушы ең.

Ертек айтсам нанушы едің,
Құмарланып, құлыным.
Көзінде от жанушы еді,
Салбырап қос тұлымың.

Қызық еді ойындарың,
Бәйге тігіп жарысқан,
Ұзын шыбық сойылдарың,
Жаумен ел боп алысқан.

Өңкей бала екі ұдай боп,
Намыс үшін дауласқан.
Кек алуға тегіс сай боп,
Жасақ құрып жауласқан.

Жауға жасақ сайлаушы едің.
Үлкен болып саптанып.
Сен түсіріп байлаушы едің,
Келген жауды аттанып.

Сөйтіп кейде зорлық көрсе
Я, Жылап үйге қайтпаушы ең.
Іште сақтап қорлық көрсең,
Жанға шағып айтпаушы ең.

Пәлен жерде сені сырттан,
Ұлық болды деседі,
Ағайының естіп жұрттан,
Гулеп желдей еседі.

Арманым зор, неғылайын,
Елге келіп тұрмадың,
Маған салып сары уайым,
Артқа мойын бұрмадың,

Сен де «халық биі», болмас па ең,
Болмас па едің комитет,
Елге сен де сын болмас па ең?
Тілімді алсаң нең кетед!

Сені дағы ел қадірлеп,
Түсер еді түрлі сый,
Мал жинар ең, сен де түрлеп,
Оюлы отау, тігіп үй.

Енді қалған өмірімді,
Келінім боп күтер ең.
Әлдилесем немеремді,
Бар арманым бітер ед.

Ойла, енді кім мені күтті,
Қартайдым, кем саулығым.
Үй іші де тозып бітті,
Тозды баста жаулығым.

Қалжырадым, сағындым мен.
Бір кеп көрін көзіме.
Ұмытқандай неғылдым мен?
Жауап қайыр сөзіме!

Амансың ба, байғұс апа?
Денің сау ма, әп-еке!
Қартайдың ба, болып қапа?
Әжемдей боп Тәп-екең?

Қалжырадым, сағындым деп,
Елге қайт деп жылайсың!
Ұмытқандай неғылдым деп,
Тез хат сал, деп сұрайсың.

Апа-ау, бұл не қайғың тағы?
Неге сонша, қапасың!
Балаң қайда жүрсе дағы,
Неге ұмытсын апасын!

Әлі есімде мені талай,
Аш бауырыңа басқаның.
Ұмытылады, айтшы қалай,
Талай тамған жастарың.

Мені басып аш бауырыңа.
Ыңыранушы ең, ырғаушы ең.
Домалаушы ең жас бауырыда,
Қасірет мұңын жырлаушы ең.

Жадымда әлі мені тербеп,
Талай айтқан жырларың,
Жүрегіме қатқан шер боп,
Қасретіңнің сырлары.

Сонда-ақ білгем талай сырды,
Сол заманның жалғанын.
Қасірет көріп жас өмірді,
Көңілің сөніп қалғанын.

Сол уақытта-ақ әр сөзіңе,
Имандай-ақ нанғанмын,
Мағаң шаққан зар сөзіңе,
Мен де күйіп, жанғанмын.

Шыңдап сүйген жанның сыйын
Сенен ғана алғанмын,
Кемшіліктің зарлы күйін,
Сенен естіп қанғанмың.

Шын сүюді сенен көріп,
Сенен ғана білгенмін.
Күлсең, мен де саған еріп,
Қуанғаннан күлгенмін.

Ауыр еді бұрып күйін,
Бәрін айтып тергенде,
Ырза болушы ед, әжем үйі,
Қымаран, шалап бергенде

Кейде болмай шалап,
Үлкен үйде, әжеде!
Отырушы ед отқа қарап,
Болмай бидай көже де.

Кемшілікке ызаланып,
Кейде отырып жылаушы ең.
Жоқшылыққа назаланып,
Көктен жауап сұраушы ең.

Сен білетін біз емессің,
Көк пен жердің меңіреуін!
Жансыз мылқау қалай сезсін,
Сорлы жанның еңіреуін!

Сенің жасың маған шер боп,
Балдырымда-ақ күйгенмін.
Теңдік алсам, өсіп ер боп,
Жүрекке ант қып түйгенмін.

Сол ой бұлт боп бастан кетпей,
Ойдан тымақ кигенмін.
Өзімді артық, ардақ етпей,
Апа-ау, сені сүйгенмін.

Көктен күтпей сол жауапты,
Жерден іздеп кеткенмін.
Әзірге оның жолын таптым,
Өтіп ұлы өткелің!

Тапқан жолым қазіргі осы,
Жат-ау саған тілдерім.
Біздің үкім әзірге осы,
Жалпы теңдік ілгері.

Ұмытқандай неғылдым деп,
Ұмытты деп ойлайсың,
Қалжырадым, сағындым деп,
Елге қайт деп қоймайсың.

Ердің ерін сынайтұғын,
Ұлы өткелден өткенмін,
Апа-ау, не бар, жылайтұғын,
Жолдан қайтсам, неткенім?

Жалшы үкімі тапқан жолым,
Ұлы өзгеріс өткелім.
Өткел дәмін татқан болып,
Жолдан қайтсам, бетке өлім!

Жоқ емессің бұрынғыдай,
Отыратын дағдарып,
Кәзір бопсың тәп-тәуір бай,
Әже, айтпақшы, бағдарып.

Сиырың бар аш қылмайтын,
Жүк артатын түйең бар.
Шаруада қас қыпмайтын,
Көз боларлық жиен бар.

Қайт деп, апа, жылай берме,
Жүремін ғой жазып хат.
Жазғытұрым барам елге,
Партком берсе рұқсат!

(Досқа жазған хаттан)
Шырқ айналар шіркін тауық,
Жемің болса қолында,
Қайдағысы сені тауып,

Топырлайды жолыңда.
Досыңмын деп ант береді,
Жем іздеген жанама.
Жем таусылса, жалт береді,

Сенерлік дос санама.
Нағыз достар, бір-ақ қалып.
Шыңдап берік сүйіскен.
Бір-біріне сыр ақтарып,

Сыр түйінін түйіскен.
Әр адамның ішкі сыры,
Берік қойма сақталған.
Сол қойманың бір түкпірін

Достың досы-ақ ақтарған.
Кейде ашуға сол түкпірді,
Іздейді жан жақынын.
Шертеді жан сырлы жырды,

Сырлас жанын шақырып.
Тыныс керек кейде жанға,
Кейде жанға ән керек.
Күй шертуге анда-санда,

Сырласарлық жан керек.
Ішкі сырды мысал етіп,
Біраз ғана жырлайын.
Суреттеуге тауға кетіп,

Суретті ептеп сырлайын.
Сарыарқаның бір тауы бар —
Бір тауы бар сымбатты.
Сол таудан сен сыр тауып ал,

Сыр тауып ал, қымбаттым.
Қалың зеңгер, құзды шаттар,
Құзды шаттар қалың ну,
Сарқырайды мұз бұлақтар,

Мұз бұлақтар у да шу.
Нуда бір шың тіп-тік сұңғақ.
Tіп-тік сұңғақ бір биік.
Шың суретті бейне жұмбақ,

Тұрғандай көп сыр жиып.
Шыңды айналған құзды шаттар,
Құзды шаттар аққан су,
Сылдырайды мұз бұлақтар,

Мұз бұлақтар у да шу.
Сөзім мысал, достым, тыңда,
Тыңда, достым, ойлап ал.
Түрлі сыр бар сол бір шыңда,

Сол бір шыңда қойма бар.
Қойма шыңның нақ басында,
Нақ басында қақпасы.
Алтын жазу қақ басында,

Қақпаның тас тақтасы.
Сол қоймада қымбат жасау,
Қымбат жасау сақталған.
Текшелеген сымдап жасап,

Сымдап жасап қақталған.
Бір сандық бар емес түрде,
Емес түрде көрнекті.
Бір түкпірде беті перде,

Беті перде өрнекті.
Бір сандық бар, ол сандықта,
Ол сандықта бір сандық.
Сырдың кілті қолсандықта,

Қолсандықта сыр сандық.
Сандық іші қызыл-жасыл,
Жасыл жібек перделі.
Толған қымбат сақтаулы асыл.

Асыл сым бар пернелі.
Сұлу жанды сұлу сүйген,
Сұлу сүйген сыршылым.
Жібек талдап түйін түйген,

Түйін түйген, түршілім.
Сыр сандықты ашып қара,
Ашып қара, сырласым.
Сым пернені басып қара,

Басып қара жырласын!
Сұлу сымда перне әуені,
Перне әуені жыр айтар.
Көдің ашар тербеу әні,

Тербеу әні сыр айтар.
Шыққанбыз дос, шыңға талай,
Талай сырды ойланып,
Ақтаралық алтын сарай,

Алтын сарай қойманы.
1926 жыл, 26 февраль.

Ал, домбыра, қағайын,
Пернеде күй құйылсын.
Жалшы әлеумет айнала
Тыңдауға бір жиылсын.

Домбыраға қосылып,
Көкіректі кернейін.
Емін-еркін жараудай
Бүгіліп құлаш сермейін.

Жалшы халін айтайын
Күйге қосып сыр қылып.
Еңбек шарт пен Сәрсеннің
Хал-жайын өлең-жыр қылып.

Арылмас еді азаптан
Жалшы байғұс өмірі,
Қорғаушы ұйым болмаса,
Жүрмесе совет әмірі.

Толғанып шертіп қағайын,
Домбыра шіркін, жырлап бақ.
Әр пернеден күй шықсын,
Саусақ шіркін, зырлап бақ.

Ай, домбыра, домбыра!
Сарна және саңғыра.
Он саусағым болдырма,
Домбыраны оң бұра.

Домбыра, шіркін домбыра!
Қаққан сайын қызасың.
Сәрсен халін жырласаң,
Көңлімді бұзасың.

Бәйбіше, байдың зекуі
Жүректі бізбен сызасың.
Қаттырақ жырла, домбыра,
Сәрсеннің көрген ызасын!

Домбыра шіркін, домбыра,
Сарнай түс әлі, сарнай түс!
Құлақ құрышын қандыра,
Жүрек отын жандыра!

Эй, домбыра, домбыра!
Жайыла көрме болдыра.
Сарнап бақ, әлі сарнап бақ,
Сарнап бақ миға қондыра!

Толғағымен сарынның
Алдымен өзім ертейін.
Құлақ салған жиынды
Өзіммен бірге ертейін.

Домбыраның ырғағы —
Сарынның бүлкіл бұлғағы.
Тыңдаған жұртты ерітсін,
Он саусақ биле зыр қағып.

* * *
Домбыра шіркін, құйқылжып,
Екпіндеп шығар күйіңді!
Күлдіріп ойнат тыңдаушы

Жалшы әлеумет жиылды.
Күйің нәзік сымында,
Дыдылда ойнап, дыдылда!
Күйлерің күлсін сыңқылдап,

Ойнасын билеп былқылдап!
Шегің менен пернеңде
Талай күйлі сырың бар.
Шертілмеген әлі де

Талай-талай жырың бар.
Ұстанын, тартқан сымындай,
Түлкінің жортқан жымыңдай,
Жазғы жібек ескендей,

Ескектей бер, ескектей!
Домбыраның күйлері,
Еріткен ырғақ билері,
Түлкідей жортқан бұлаңдап,

Бәйгі атындай сылаңдап.
Аққу құстың тағы да,
Көлдегі ойын-сәніндей,
Сыңқылдап күліп билесіп,

Қосылып айтқан әніндей.
Домбыра шіркін, құйқылжып,
Екпіндеп шығар күйіңді.
Көңілдендір тыңдаушы

Жалшы әлеумет жиынды...
1926.

Еңбекші адам, сен тек бізде бағалы,
Сен тек бізде құрыш болат тағалы,
Бізде ғана сен, адам, шын бақытты,
Қызықты өмір жасай білген ағалы.

Бізден басқа сенің отан елің жоқ,
Бізден басқа сенің қорған белің жоқ.
Бізде ғана сен ардақты ұлансын,
Бізден басқа сенің туған жерің жоқ.

Айтсын бәрі — достың да әм қастың да,
Айтсын бәрі — кәрінің де, жастың да,—
СССР-дай еңбек ерін көтерген
Қандай ел бар бұл аспанның астында?

Біз білмейтін бұл дүниеде ел бар ма?
Біз білмейтін күн астында жер бар ма?
Еткен қызмет еңбекші елге дәл бізден,
Бағалаған күллі әлемде ер бар ма?

Біз білмейтін бұл дүниеде ел де жоқ.
Біз білмейтін ай астында жер де жоқ.
«Сіздегідей бізде де ардақты еңбекші»
Деп айта алар шебір елде беңде жоқ.

Өйткені олар ерікті емес, қамауда,
Жалмауыздар оларды езіп қанауда.
Еңбекші ерді жұмыскер ат, өгіздей
Екі аяқты малға ғана санауда.

Бізден басқа еңбекшінің елі жоқ,
Бізден басқа отаны жоқ, жері жоқ,
Еңбекшінің ұлы бар ма басқа елде,
Көкірегінде кек пен ыза шері жоқ

(Шетте жүргенде)
Қайғы ойлаттың естен кетпей туған жер,
Қаны қашты, әм сарғайтты ет пен тер.
Сені ойласам ішім күйер қапа боп,

Жүрегімде түйіншіктей қайғы шер.
Жүрекке ыстық, көзге сүйік өз елім,
Тең құрбыммен қағысып, ойнап жүргенім.
Жап-жалаңаш жайдақ атпен жүздіртіп,

Бәсеке қып, жұмыртқа алған ну көлім.
Өлкелерге ауыл қонған мезгілдер
Бәйшешектер құлпырынған мезгілдер.
Майысып бір, кек талдардың басында,

Құстар сайрап, көңіл бұрған мезгілдер.
Сені ойлап күні-түні туған жер,
Қаны қашты, әм сарғайды ет пен тер.
Сені ойласам ішім күйер қапа боп,

Жүрегімде түйіншектей қайғы-шер.
Ұйықтасам да еш шықпайсың түсімнен,
Тұрсам-дағы сен кетпейсің есімнен.
Көзден таса қылсам деген жоқ едім,

Шыға алмадым азалдағы кесімнен.
1414 жыл, («Айқап» журналы, 11-сан.)

Сағынып, Нұра, мен келдім,
Бұрынғы иең — байғұстың.
Айрылған сенен көп елдің
Жатырсың көрмей қайғысын.

Мекен болдың бір уақыт
Көшіп жүрген қазаққа.
Айырылып сенен бей бақыт
Сорлылар қалды мазаққа...

Сырыңды айтшы сен маған,
Атамыздың жайлауы!
Мың-мыңнан жылқы жасаған
Биелердің байлауы.

Айтпасаң да білем мен
Ішіңдегі сырыңды.
Қайғыдасың бүгін сен,
Айтпайсың бірақ шыныңды.

Хош, Нұра, тағы көргенше
Есендік берсін бір құдай.
Енді қайтып келгенше,
Ескі иең, жүрер құр жылай.

Бұрынғыдан қайғылы
Құстарың да сайрайды:
Қолдан келер еш не жоқ,
Жүрек от боп қайнайды.

Ел көшкенде кең жайлауға таласып,
Жүк артысар аяқтарын тез басып,
Таң белгісі білінгенде сарғайып,
Ақырындап дүниеге нұр шашып.

Кәрі-жастар жүген алып жүгірер,
Жылқы келіп, ат ұстауға шуласып.
Аттарын ерттеп жүк артқанша ел арты,
Алды кетер шұбатылып бел асып.

Өз-өзімен әлек болар кеп жастар,
Көшке мінген асаулары туласып.
Көш артында қыз-келіншек іркіліп,
Бір жүруге біріне бірі қарасып.

Қатарласып жорғаларын салысар,
Желектері, үкілері жарасып.
Өзіне-өзі риза бола ыржаңдап,
Қастарында жүрген жігіт жанасып.

Тайға мініп балалар жылқы айдасар,
Ақсақалдар ілгері қоныс сайласар.
Өртеңді өpіc, суы тұнық көлге кеп,
Ауыл қонып, үй тігісіп жайласар.

Көлге жауып жылқыларды суарып,
Желі қағып, шалғынға бие байласар.
Атпен барып тұнық жерден су әкеп,
Самауырлар үй алдында қайнасар.

Бұрынғы елден ерулік жеп соңғы ел,
Сары қазы, бағлан етін шайнасар.
1914.

Түсімде жапан түзде кезіп жүріп,
Қорғансыз бір бақшаға келдім кіріп.
Аяныш түсті ойыма сол арада,
Қуарған ағаштардың түрін көріп.

Семіпті сұры кетіп ағаштары,
Көгерген жапырақ жоқ—бәрі сары.
Жаздыгүні қурапты сорлы бақша,
Болмаса жаратушы хақтың жары.

Жайқалып кекпеңкөк боп тұрған толып,
Көк шалғын сұлап жатыр құшып болып.
Қызылды-жасылды боп желкілдеген
Гүл шешек түрі кеткен қурап-солып.

Ағаштың көзім түсіп жастарына,
Мен бардым жем сұрауға қастарына.
Салбырап ой ойлап түр көк шыбықтар,
Бір қайғы түскендей-ақ бастарына.

«Көк шыбықтар көбейсе тал боп жетіп,
Көркейер сонда бақша, қайғы кетіп.
Я, алла! Жеткіз сорлы жастарды!»—деп
Тіледім, шыбықтардан үміт етіп.

Тоқшылық бүгінгі күн берекелі,
Көңілді, ойын-күлкі мерекелі.
Әр адам өз әлінше айт қылып жүр,
Дүниенің сезілгендей кең екені.

Талғамай жақсы-жаман, кәрі-жасын,
Бай-кедей, бөтен-жақын, ауылдасын.
Әр мүһмин күтетін күн келгендерді
Құрметпен алдарына жайып асын.

Жігіттер қатар түзеп, сәндік құрып,
Айттайтын күн жиналып бірге жүріп.
Аралап әр ауылдан көкпар алып,
Аттары екіленіп аласұрып.

Аттарын секеңдетіп кейбір жастар,
Жұлынып кейбір аттар алып қашар.
Елеңдеп кейбір аттар сау аяңдап,
Кей аттар алды-артынан ақсап басар.

Болған соң айт асымен аузын - ашып,
Жиылып қыз-келіншек хабарласып,
Олар да айттайтын күн әр ауылды
Тізіліп, қайтқан қаздай дуылдасып.

Бұлтақтап үкілері бастарында,
Сылдырлап шолпылары шаштарында,
Судырлап шөпті сипап етектері,
Шүбірлеп уақ қыздар қастарында.

Жүгірер қуынысып балалар да,
Ойнаған лақ-қозыдай биік жарда.
Асыр сап құлындары сүтке тойған
Тайлардай енелерін емген арда.

Май айында керемет
Бұлттанды аспан күркіреп,
Рахман жаңбыр құйып бір
Басыла қалды сіриіреп.

Жерге түсіп қызыл күн,
Жайнады дүние рух кіріп.
Жас балалар шуласып,
Ойнады орғып дүркіреп.

Сап ауадан дем алып,
Керілді кең көкірек.
Құс әніне ән қосып,
Шаттанды соғып жас жүрек.

Май айында тамаша
Тау, тас, орман жаңғырды.
Қаһарлы қыста pyx кеткен
Жер жүзіне жан кірді.

Жапырақ гүлге оранып,
Ағашқа көрік — сән кірді.
Сансыз құс жырлап ерте-кеш,
Орманға шаттық ән кірді.

Жапырақ, балау қызғалдақ
Құлпырды жұтып жаңбырды.
Көбелек, ара бал іздеп,
Гүлден гүлге қаңғырды.

Май айында ғажайып,
Жаннеттей дүние жайнады.
Бәйшешек гүлдің исі аңқып.
Әншіл құстар сайрады.

Жас жүректе алғашқы
Махаббат лебі қайнады.
Жолығуға бірінші
Ғашықтар уағда байлады.

Үйден шығып балалар
«Жаз болды, міне!» десіп тұр.
Сағындырған жаз желі
Оңтүстіктен есіп тұр.

Жылы ескектің, лебімен
Дүиие балқып иіп тұр.
Сағындырған жаз желі
Құшақтап беттен сүніп тұр.

Жүгіріп су асытып
Қар еріп жатыр сылқылдап.
Жазбен келген құстар жүр
Шаттанып жырлап сұңқылдап.

Сумаңдап су сай-сайдан
Ағып жатыр сылдырлап,
Жас баладай алғашқы
Сөйлеген күліп былдырлап.

Адам да, мал да өзінше
Жүр жадырап далада.
Жаңа жылды қарсы aп тұр.
Кәрі де, жас та, бала да.

Сағындырған сұлуым,
Сүйгенім менің келдің жаз.
Құшағын жайып қарсыда
Жас жүрек, міне, болды мәз!

Сұлудай толып бұралған,
Жібекке жасыл оранған,
Жас өрім талдың жапырағы
Сарғайып түсті үзіліп.

Ұялшақ көркем келіндей,
Сүюге тосқан еріндей,
Албырап тұрған қызыл гүл
Солды қурап бұзылып.

Таңмен бірге жырлаған,
Шырқап ұшып зырлаған,
Қойылды қазір бұлбұлдың
Құбылған әні сызыпын.

Жылдың көркі кеткенін,
Жастығы жылдың өткенін
Білдіріп қайтты тырна да,
Қоштасып шырқап тізіліп.

Көк пен жерден сүр кетті,
Кемпір-шалдай түр кетті,
Жастығы жылдың — жаз өтті,
Қарасаң да сүзіліп.

Күңіреніп қырда отырып көкірек кернеп,
Ән салдым домбыра алып ырғап, тербеп.
Аузымнан өлеңімді қағып алып,
Ызыңдап кетті жаттап асау жел кеп.

Асау жел саулап жаттап кетті сарнап,
Аралап Сарыарқаны кезіп —шарлап.
Ән салдым қырда отырып көкірек кернеп,
Кім білсе, желдің тілін соған арнап.

Ақша қар үлпілдеген қалқып ұштың,
Жер үшін шатты жайдан — көктен түстің.
Қайғысыз мәңгі сәби періштелер,
Мәңгілік жайын тастап жерді құштың.

Тастадың сансыз сәуле күн мен айды,
Еркін кең, нұрлы, таза, шатлы жайды,
Өкінбей қара жерге түскеніде
Жүзің шат, мың құбылып жалтылдайды.

Қиялдай қанатыңа ерік бердің:
Қалықтап ала бұлттың соңына ердің.
Көктегі сансыз сәуле жұлдыздардың
Қосылған әнін естіп, биін көрдің.

Ұшқындап сәні кеткен ағаштарға
Ақ күміс шашақ болып көрік бердің.
Құлпырып жұлдыздай боп күлімдейсің,
Не көркін көрдің айтшы қара жердің?

Михнатты, былғанышты түсіп жерге,
Кіршіксіз аппақ таза болдың перде.
Ақша кар, уайымсыз жалғыз-ақ сен,
Мәңгілік шаттығыңды жанға берме!

Кеш. Ымырт. Таудың іші... жазғытұры,
Құлпырды шыққа оранып ойы, қыры.
Тәніне құлпырған ақ перде жапқан
Сұлудай тау менен тас жердің түрі.

Ақ торғын, жеңіл мұнар тауды басқан
Ай менен жұлдыздардың шашқан нұры.
Биік шың, биік таулар айбат шегіп,
Түнеріп күзеткендей бірін-бірі.

Жаңғырып әр дыбысты қайта айтады.
Керемет, тауда жан бар, тау, тас тірі.
Бұталар, көлеңкеде тұрған шыңдар
Тасада тұрған төніп бейне ұры.

Ағаштың жапырақтары сыбырласқан,
Жасырын майда ескектің айтқан сыры.
Іздеген ғашықтарын бұлбұлдардың
Етілген көкірек жарып айтқан жыры.

Жан салып, тау ішіне көрік берген
Келген жаз — махаббаттың көркем пірі.
1919 жыл

Аққу құс ұшты,
Желдей есіп күшті,
Ән салып күлді айнала.
Келді кеп құшты...

Керіліп құшты,
Ақ төсін төсеп айнаға.
Құлаштап желді,
Аққу құс келді...

Көлеңдеп, дүзіп сыланып.
Көркейтті белді,
Көркейтті көлді,
Ақ күміс суға бұланып.

Аққу құс көркем!
Ақ төсін керген,
Көлеңде, сәулем, сыңқылда.
Көлдегі, еркем,

Ғашығым, еркем,
Сылаңда, биле, былқылда.
Аққу құс жүзді,
Ақ көбік тізді,

Айнадай тұнық көл суық
Қақжарып сызды...
Күміс жол сызды —
Сұлуым, сәулем, аққуым!

Аққу құс кербез!
Биіңді көргіз,
Көрсет, сәулем, сәніңді,
Таяншы тез... тез...

Сұлуым кел тез,
Құбылтып салшы әніңді.
Аққу құс сөйлеп,
Сыңқылдап күйлеп,

Сыбырлап сүйіп жалынды.
Айналып билеп...
Ойнады билеп,
Балқытты менің жанымды.

Аққу құс сәндім,
Күйіп мен жандым,
Туғаннан саған ғашықпын.
Көлде мен көрдім,

Соңыңнан ердім,
Көруге тағы асықпын.
1921 жыл, 5 июнь Көкшетау.

Кербезсің маңызданған, сұлу терек!
Орандың желбіреген жасыл желек.
Тұрасың ырғатылып токаббарсың,
Басқа ағаш көрінбейді саған серік.

Сымбатты, оқтай түзу бойың мінсіз,
Бұл жақта сенде-ақ көрдім мұндай көрік.
Аспанға бой созасың үндемейсің,
Такаббар, жалғыз өскен дәтің берік!

Маңыңнан өтіп жатыр кедей, бай да,
Жас, кәрі, зорсынған да кішкентай да.
Біріне иілмейсің, қарамайсың,
Аспанда-ау, сенің көңлің Күн мен Айда.

Сұлуым! Айтшы маған сен сырыңды,
Такаббар болсаң дағы сен бір мұңды.
Ұстап тұр қу қара жер тамырыңды.
Көкке бой қанша созсаң жібермейді,

Сұлуым! Келші маған басыңды иіп,
Енгізші құшағыңа беттен сүйіп.
Оралып мойныма жапырақтарың
Желбіреп жібектей боп тұрсын тиіп.

Есіттім Сарыарқадан, сұлу терек,
Әдемі жапырақтарың жасыл жібек.
Арқаның, еркесіне иілмесең,
Босқа өткен сұлулығың неге керек?!

Боянған түрлі шырайлы
Сұлу емес, сырлы бет;
Ширатылған түйіндей
Шын сұлу — күшті бұлшық ет.

Балғын білек, балтыр да
Ширатылған түйіндей,
Бұлтылдаса бұлшық ет —
Кім тұрады сүйінбей...

Айғырдың тоқпақ жалындай,
Бөкеннің серке санындай,
Қайынның қырған безіндей,
Шортанның жұмыр беліндей.

Ширатылып түйілген,
Болаттай күшпен иілген,—
Бұлшық етті білек пен
Балтырдан күшті дене жоқ!

Арқаның Бетпақ деген даласы бар,
Бетпақ,— шөл, ойлы-қырлы панасы бар.
Сол шөлде ел жоқ, күн жоқ өсіп-өнген
Жәндіктің киік деген баласы бар...

Кей қазақ әдет қылған киік атып,
Мүйізін пайда қалып, шетке сатып.
Сандалған бір киікке ұшырастым.
Бір жылы Бетпақ шөлде келе жатып.

Бетпақта келе жатты ақсақ киік,
Сандалып қаңғырақтап басын иіп
Пана іздеп шыбын жанға сүйретіліп,
Мергеннің кеудесіне оғы тиіп.

Тамады қара жерге аққан қаны,
Қиналып ентігеді шыбын жаны.
Боялып ақ денесі қызыл қанға,
Келеді әлі кетіп жығылғалы ..

Сандалып келе жатты ақсақ киік,
Бір тоқтап, анда-санда әлін жиып...
Ақбөкен сахараның ботакөзі,
Атты екен қандай мерген көзі қиып?

Келеді қаңғырақтап жалғыз өзі,
Тілі жоқ, құр жүректе айтар сөзі.
Шағады шыбын жанның қиналғанын
Жалғыз-ақ мөлдіреген екі көзі.

Жапанда еш сая жоқ шыбын жанға,
Моншақтап жерге тамған қызыл қанға.
Жапанда басын сүйер тірі жан жоқ,
Әл кетіп сорлы киік жығылғанда!..

Ботакөз сахарада қына терген,
Кім екен жапан түзде сені көрген?
Аяныш сезімі жоқ бір қазақ-ау,
Дәл көздеп жүрегіде атқан мерген!..

Орман міні,
Мұның да үні
Кейде жұмсақ, кейде шу.
Кейде тынық,

Кейде сұлық,
Кейде дауыл гу де гу.
Калың орман,
Ойға толған,

Тұнжырайсың иіліп,
Еңбек сырлас,
Сәулем құрдас,
Әр рудан жиылып.

Жоқ бір қалып,
Кейде ырғалып,
Сен де көлше шулайсың.
Басты шайқап,

Желді жайпап,
Аласұрып тулайсың.
Аппақ қайың,
Қарағайың

Қосылыпты табысып.
Сұлу терек,
Жасыл желек
Құшақтасып қабысып.

Кейде қыбыр,
Кейде жыбыр,
Кейде жұмсақ желбіреп.

Балалар
Міне дала...
Бір топ бала,
Жүгіреді айнала.

Мінген таяқ,
Жалаң аяқ,
Табандарын көк бояп.
Жұлып сасыр,

Салады асыр,
Аунап жерге көк жасыл.
Жас тұлымшақ,
Тап құлыншақ,

Өңкей асау ұрыншақ.
Суы сасыр,
Салады асыр,
Ұлы ананың төсінде.

Совет — атаң,
Дүние — Отан,
Болсын інішек есінде.
Келер кезек,

Қылыш безеп,
Шығарсыңдар бой тежеп.
Туың қызыл,
Көлемі ұзын,

Інішектерім, тез тізіл!
1925жыл.

Сәулем аққу,
Сыңсып сұлу,
Суды сызып сылдыр су!
Сәулем сылан,

Аппақ қылаң,
Ақ көбікке шомылған!
1925 жыл.

Жібек кілем кестелі
Көрпе үстінде жаттым мен.
Қаладан алыс елді ойлап,
Қалың ойға баттым мен.

Тасыған сендей жойқылып,
Қозғалды жүйткіп қалың ой,
Мінеки келді алдыма
Өрісте жусап қалың қой...

Айдалада кішкене от,
Жалғыз қойшы... тас қорық...
Ұшып тұрдым жата алмай,
Көзіме келіп жас толып.

Ұмыт қалған бауырым,
Меңіреу жапан далада.
Көрер ме екем-сеніде,
Жарық, думан қалада?

«Кетпе» деп тағы көк шалғын,
Аяғыма оралды.
Жібермей бөгеп алдымды,
Майысып гүлдер бұралды.

Сұлу жібек гүл шашақ,
Етегімнен ұстама!
Бірге өскен сәулем қымбатты,
Енді мені қыстама!

Жерді басқан аппақ қар...
Соғад аяз, ызғырып —
Қызыл шұнақ, жалмаңдап,
Билеп күлед сызғырып.

Ұшан теңіз қалың қар
Жерді басып жабады.
Шұнақ аяз жалаңаш
Екі санын сабады.

Мұздай демі бет қарып
Аяз аузын ашады.
Құлақтанып қызыл күй
Жасыл ұшқын шашады.

Қызыл аяз демімен
Бет қарылып күйеді.
Қанын беттің шығарып
Аяз тістеп сүйеді.

Күйдіргені — үсітіп
Демі бетке тигені.
Қанын сорып аппақ қып
Тістегені — сүйгені.

Шұнақ аяз аямас,
Тоңып үсіп қатсаң да.
Сызғырады, күледі,
Үсіп өліп жатсаң да..

Қар үстінен шаңытып
Құйқылжиды борасын,
Даладағы ауылдың
Басып көмед қорасын.

Далада ауыл... бүрісіп
Қар астына көмілген.
Қармен әбден алысып
Әлі құрып жеңілген.

Асы — көже қатықсыз,
Бұл ауыл бір жарлы еді.
Тәуір қыстау жері жоқ,
Даладағы зарлы еді.

Мойындары пештердің
Қараяды қылтиып.
Қар астынан аршылған
Терезелер жылтиып.

Кей қылтиғаи мойыннан
Түтін будақ шығады.
Үскірікке беттемей
Ыққа заулап ығады.

Шатнанды, тыстта аяз,
Қызыл шұнақ үскірік,
Қылшылданды жалаңдап,
Зәрлі деммен ысқырып.

Ұшан теңіз қалың кар —
Жерді басып жабады,
Шұнақ аяз жалаңдап
Екі санын сабады.

Мұздай демі бет қарып,
Аяз аузын ашада.
Құлақтанып қызыл Күн
Жасыл ұшқын шашады.

Қар үстінен шыңғытып
Бұрқырайды борасын.
Көрінбейді далада
Жанның қимыл қапасы.

Бейне мола,— адырайды,
Лыпасы жоқ жарлы үйі.
Қысқы аязда төтенше
Жарлы тартаң зар күйін.

Пештің мойны сыңсиды
Үйін қосып желменен.
Кедейлікті шаққандай
Жыр қып айтып шерменен

Пештің мойны желменен
Ызыңдайды сарнайды,
Балақанын тербетіп
Жас келіншек зарлайды.

Тыста түтеп, шатнап
Қызыл шұнақ үскірік,
Қылшылдайды, жалаңдап,
Зәрлі демін ысқырып.

Ұшан теңіз аппақ қар
Жерді басып, жабады.
Шұнақ аяз жалаңаш
Екі санын сабады.

1925жыл, 17 декабрь.
ЖЫЛ БАСЫ – қарлығаш
Өліп жатқан жер жүзіне
Жаз келген соң жан кірді.

Ойда, қырда жап-жасыл боп,
Жасарып жер жаңғырды.
Жасыл жерге гүлден өрнек
Неше түрлі сән кірді

Торғып көктен көк ала бұлт
Төкті гауһар жаңбырды.
Сұлап жатқан үнсіз жерге
Тіршілік, «шу» даң кірді.

Тау мен орман, шалқар көлге
Шаттық күй мен ән кірді...
Күн күлімдеп жылы деммен
Ұлы ананы бұлайды.

Жұпар бүркіп, жібек желмен
Кең денесін сылайды.
Жан-жануар ұлы анасы —
Төсі сүтті қара жер,

Жас босанып бұланады
Төсін ашып ағып тер.
Жер — ұлы ана, буы — демі.
Жадырайды көсіле.

Еңбекші жан уыз еміп
Өрмелейді төсіне.
Жан иесі тірілісті
Шат боп еңбек тұрмысқа.

Жандандырды қылған істі
Қалың істі құмырысқа.
Міне, шат боп сымпылдасып
Қарлығаштар зырлайды.

Ойды кезіп, қырдан асып,
Жаздың, жырын жырлайды:
Көркем тұрмыс жылдың құсы
Ер, екпінді қарлығаш,

Болсын күйлі қылған ісі,
Жырла жазды жарлыға!
1927 жыл.

(Толғау)
Адам бар өнеріне бас иетін,
Құрметіне ескерткіш қып тас үйетін.
«Өнерлі кей ұлдарын» еске салып,

Енді айтам Көкшетаудың қаспетін.
Көз салсаң Көкшетаудың қай жағына,
Айнала құлашын кең жаймағына:
Қара орман, су мен өзен, айдын көлдер,

Сай өлке кіреді оның аймағына.
Сылдырлап жасыл өзен аққан көлбеп,
Күміс су, маржан құмды шалқар көл боп
Өзенге күркіреп кеп өзен құйып

Шымырлап, көк үйірім кеткен сел боп.
Жаз жасыл, күзде сары бетегелі,
Қиырсыз, құлашты кең жайған бел кеп
Бітік, ну — өсімдігі, шөбі — шүйін

Жатады қара жерге майлы шөл боп.
Жайылған Көкшетаудың аймағында,
Мал бағып, егін салған кәсіпті ел көп.
Төбенің басына да егін шығып.

Төрт түлік мал өседі бұла-тел боп.
Ертіс пен opaп аққан Есіл, Нұра
Бұларға сансыз өзен құйған жыра.
Әр таудан өзен атқып, тулай гүрлеп,

Тастарды домалатқан құмын сыра.
Созылып көк жібектей Нұра пред деп,
Құяды Қорғалжынға болып мұра.
Ертіс пен Есіл орап кетеді өтіп,

Құдиып мұз теңізге бетін бұра...
Сансыз көл айдын-шалқар жатқан шалқып,
Түрлі құс мөлдір суда жүрген қалқып.
Қаз-үйрек, шағала, аққу мың түрлі әнмен

Күй қосат көлдің басын думан, даңғып.
Құмы — інжі, айна көлдің күйін тыңдап,
Адамның жадырайды көңілі балқып.
Көкорай, көл айнада белуардан

Көкмайса гүл иістері шығады аңқып...
Түрлі құс жасырынып ну құраққа
Теңселген сылдыр қағып ту құраққа —
Секілді ойын қылған қыз-келіншек

Тығылған пай шымылдық судыраққа.
Көлінде, өзенінде толған балық,
Еңбекші ел кенеледі балық алып.
Балығын құстарымен кәсіп қылып

Сонымен пайдаланған талай халық.
Барсаң да қай өлкеге белден шалғын,
Оралған белуардан балдыр-балғын.
Мас болып шұбар ала гүл исіне

Келеді сансыз гүлді құшып алғың.
Толқыған алқара көк теңіз-сынды
Келеді көк майсаға шалғы салғың.
Тыныс ап, жұпар иісті құшағында

Келеді төсіңді ашып жатып қалғың.
Жайқалған қара орманда қарағайы,
Тораңғы, қызыл, аппақ, ала қайың.
Ағаштан түрлі керек сайман жасап,

Алады еңбекшіл ел қарамайын.
Ән салып гүлден гүлге қонақ болып,
Жинайды аралар да дала майын.
Молдалар қызықтырған ұжмағынан,

Бірде кем ормандарын санамаймын.
Әуесі дертке дауа Көкшетауды,
Молда айтқан мың ұжмаққа баламаймын.
«Ұжмағын» Көкшетаумен қатар қойса,

«Ұжмақты» ақы берсе қаламаймын...
Жатқандай қара жері майға шылқып,
Қап-қара семіз қыртыс, борси былқып,
Астыққа қарқ болад, бірі жүз боп,

Еңбекші ел жерді жыртты салып егін.
Көрінген мал құлағы,— жері құтты,
Құнарлы, берекелі, майлы, сүтті.
Қап-қара топырағы түбіт түкті,

Көкшетау елемеген талай жұтты.
Уә, шіркін! Мұндай жерлер көпке-ақ ұнар!
Қара жер, жібек түкті, құтты құнар...
Екеуін «ұжмақ» пенен таңдататын.

Көк торғын Көкшетауды мұнар басқан,
Кербез тау, көкке бойлап бұлттан асқан.
«Оқжетпес» етегінде бейне найза
Адамзат жасағандай құйған тастан.

Тау бүркіт көк қаршыға көкте қалқып,
Шарықтап, шыңында ойнап шаңқылдасқан.
Қызықты Көкшетаудың ертегісі,
Сілекей ағызады сырлы дастан.

«Оқжетпес» Бурабайдың, жағасында,
Күн батыс тауға кірген сағасында.
Басында кептер кебін қыз жырлаған,
Аңғал құз, көлдің жиек тағасында.

«Бурабай» таудың шұңғыл шарасында,
Әлгі құз «Оқжетпес» пен арасында.
Ұлылы-кішілі боп көлге төнген,
Өңкей құз күміс көлге жарасымда!

«Окжетпес» кербез сұлу боянбаған,
Керіліп, кернеу тартып оянбаған.
Айнаға алдындағы мәңгі қарап.
Өзінің көркіне өзі тоя алмаған.

Аңғал құз «Оқжетпестің» етегінде,
Ботадай бойшаң нардың жетегінде,
Бұл күнде көлдің суы құзды ораған,
Сол құз ғой көлдің шеті, ерте күнде.

Әлгі құз «Жұмбақтас» деп аталыпты,
Солайша қалмақ қыздан бата алыпты.
Суретті «Жұмбақтастың» шежіресін,
Үлкеннен кейінгілер жат алыпты.

Мінеки, жұмбақ таста болған ертек,—
Жыр қылған, от басында әйел, еркек.
Қақтаған отқа бұтын балалар да,
Ши борбай, құс табанды, қарны шертек.

Осылай жыр қылады «Жұмбақтас» деп,
Дуалы адам пішін сымбат тас деп.
Куәсі ертедегі болған істің,
Белгісі шежіренің қымбат тас... деп,

Барғанда анда-санда «Оқжетпеске»,
Болмайды «Жұмбақтасты» елемеске.
Елестеп көз алдыңа суреттері,
Ертегі әлгі әңгіме түседі еске.

«Жұмбақтас»,— бейне арыстан, шегіп жатқан;
Айбатты жалбыр жалын төгіп жатқан.
Маңқиып «Оқжетпеске» қырын қарап,
Суына «Бурабайдың» бөгіп жатқан.

Жақын кеп, қараған жан аңғал тасқа,
Сүңгіген тұңғиыққа, саңғал тасқа.
Қызықты жаратылыс суретіне,
Болмайды қайран қалып, таң қалмасқа.

Сүңгіген аңғал қия, мылқау-керең
Үңілген көлге төніп, түпсіз терең.
Қарасаң етегіне келіп тұрып,
Шымырлап түршігеді барлық денең!

Анығын ертегінің сұрасаң да,
Айқайлап етегінде айтып өлең,
Қақылдап өз сөзіңді қайта айтады,
Жалынған сұрауыңды қылмайды елең...

Бурабай желді күні толқынады,
Ысқырып, дауыл соқса, бұлқынады.
Жайындай найза тиген ойран болып,
Соқтықып қырға шапшып жұлқынады.

Кескекті арыстандай арсылдайды,
Шынжырлы ақ бураша қаршылдайды.
Гүрсілдеп, кебік шапшып тасқа соғып,
Қамаған тау мен тасты қалшылдайды.

Үнемі бір қалып жоқ «Бурабайда»,
Маужырап тыныштанад тынық жайда.
Көңілді балқытады жұмсақ тербеп,
Сипайды еркелетіп жанды майда.

Аспаннан алтын күннің, сәулесі ойнап,
Құйынып, күміс суға терең бойлап,
Құбылып ойнайды көл исінгендей,
Құлпырып сансыз түрге гауһар жайнап.

Жағалай тау мен орман анталасып,
Ортада жатқан жасыл мөлдір айна,—
Ойнайды айнадан өз жүзін көріп,
Кеш болса сансыз жұлдыз алтын ай да...

Долданып, дауыл соқса, тулап айдын,
Гүрсілдеп, аласұрды, шулап айдын,
Жұлқынған шынжырынан ақ бураша,
Көпіріп соқтығады зулап айдын.

Күрсілдеп, аласұрып көбік шашқан,
Тулаған көл бейнелі — бурада айбын.
Кей күні тулаған көл, кей құн жым-жырт,
«Бурабай» тыншытады шуақ жәй күн.

Шілдеде көркем айна, торғын тұтқан.
Аждаһа — қара дауыл құралай күн.
Тағы да бір құз тас бар жағасында,
Тағы сол күміс сулы «Бурабайдың».

Орта жүз «Ақ патшаға» бағынғанда,
Патшаға хан ұрпағы жағынғанда,
Қасым хан бармай қалған, туыстары
Патшадан «байғазы» алып тағынғанда.

Кене хан Қасым ұлы қырға көшкен,
Үстінен туыстары шағынғанда.
Патшаға қарадың деп елді шапқан,
Хандығын Абылайдың сағынғанда.

Үркітіп, дүнім елді бүлдіргенге,
Шулатып жабықтарын тілдіргенге,
Мәз болған хандарыңыз — ел шапқызып
Торсықты керегеге ілдіргенге.

«Қасым хан, туғанда қан уыстаған»,
Мәз болып, «Кенесары ту ұстаған».
Кене мен ағалары жауласыпты,—
Сияқты Абылайдан туыспаған.

Бұл сөзім емес онша көне сарын,—
Әңгіме, сексен жылдан емес ары.
Шауыпты қырдан келіп ағаларын,
Абылай немересі — Кенесары.

Тасқанда келдің өсіп кенересі,
Су қайтса биіктейді кемері өсіп.
Түстік жақ Бурабайдың бір құзына
Қоныпты Абылайдың немересі...

Кемерде қалың орман, құз тас шошақ.
Кененің қолы келіп құрған ошақ...
Қарауыл таудан аса баршы салып,
Сол құзда Кепесары жатқан мошап.

Сол құзда жатқан мошап үйілісіп,
«Жат болған» Көкшетауға күйінісіп.
Шаппақ боп, дуан менен таудағы елін,
Күштерін жиып, тастай түйінісіп.

Содан соң мәңгі тастап бекінісін,
Қолымен Кене кеткен шегінісіп.
Мүлде енді шәлге кеткен аулын шауып:
Қасымның екі ағасын, екі інісін.

Үйшік бар, әлгі құзда үңгірлеген,
Ішіне кірсең үйден күңгірлеген,
Аталған «Кенесары үңгірі» деп:
Көрсеңіз тәрізді іші дым кірмеген.

Дүниеде әрбір бөлек жердің аты,—
Себеппен қойған бәрі елдің аты,
Әлгідей себептермен атаныпты,
Шыңдар мен тау ішінде келдің аты.

Солайша құздар мен кел атаныпты,
Зерек жұрт хикаясын жат алыпты.
Қате айтсам, әңгімені қағыс естіп,—
Кешірер тарихшылар қаталықты...

«Бұл іске «Бурабайдың» тасы куә,
«Оқжетпес», «Жұмбақтастың» басы куә.
«Сыбырлап, сыр ұрлаған қара орманның
Бүкір бел кәрісі мен жасы куә».

Кені бар Көкшетаудың қызыл алтын,
Өлшеуіш дүниенің еңбек нарқын.
Түлкіше қасақана қашқан жортып,
Құмар ғып жер үстінің барлық халқын.

Жеріне Көкшетаудың сіңген қашып,
Кәпір тас, жылтыраған қызыл жалқын...
Жер үңгіп, тасты қашап, алтынды алған,
Жұмыскер қиын істің қылған парқын.

Дүниеге тегіс совет орнағанша,
Шіркінге қарар ма екен бенде салқын.
Табынбас алтынға адам сонда ғана —
Комун боп өзгерткенде сана-салтын.

Елдерін араласаң өскен, өнген,
Суретті көркем түрлі көп ескі өлең.
Кең көкірек, керней дауыс, ақын, әнші —
Келеді жігіттері боп ескелең.

Іс қылған адамының денесі ірік,
Жігерлі, ер көңілді, еті тірік,
Ақын да, палуан да, әнші де көп,—
Дей алмас көрген адам мұңы өтірік.

Ерлер бар, бітістері жасыл, құрыш,
Ерлер бар,— айтса қайтпас, алмас қылыш;
Ақын бар,— алмас садақ, тілдерінен
Кейде бал ағызады, кейде бұрыш.

Қазақта даңқы шыққан Біржан ақын.
Келтірген сұлу өлең сөздің нарқын.
Сан топта, саң жүйрікпен жарысқанда,
Келмеген қапталына ешкім жақын.

Біржан мен Ақан туралы өлеңін
Сәкен кейін жазған.
Өлеңмен ән шырқаса, дерсің — бұлбұл,
Жандыға шалдырмаған бейне дүлдүл.

Жарысқа ұлы дүбір мүдірмеген,
Құлашын үдей сілтеп жайнап гүл-гүл.
Ән салса арыстандай ақыратын,
Әуені қалтыратып жапыратын.

Саңқылдап даусы кетіп алты белге,
Көркем ән маңдағы елді шақыратын.
Көтеріп көкіректі ырғағанда,
Даусын шарықтатып, шырқағанда,

Даусы алты белден естілетін
Құлаштап домбыраны бұлғағанда.
Жарыста нар кескенмен жауды ұрғандай,
Өтті тіл от жапырақ қауды ұрғандай.

Қақтаған нәзік күміс дағараға
Аспаннан гәуһәр бұршақ жаудырғандай.
Қазақта кім білмейді Біржан салды?..
Ағызған қызыл тілден шекер, балды.

Сан ақын жарысқанда талай топта
Үздік боп бәйгіні ақын Біржан алды.
Қазаққа даңқы шыққан ақын
Сара, Бәйгіден келген талай жеке дара.

Біржанмен шаршы топта айтысқанда,
«О дағы қыла алмаған ешбір шара».
Біржандай болмайды, ақын тау ұлында,
Сол кезде еш қазақтың ауылында.

Ақынның моласы тас жол аузында,
Тауының туып өскен бауырында.

...Тағы да үздік шыққан одан бері
Зарланған «сырлы мінез» Ақан сері,
Зарлы әнмен, көркем күймен, сырлы өлеңмен
Шарықтап өрлеп көкке шыққан шері.

Әнінен исініп жұрт таң болатын.
«Түскен деп әнші тыңдап көктен пері»
Жатқа алып қыз бозбала құмарланып,
Жайылған Сарыарқаға «Құлагері».

Құбылған әні көркем гауһар түрлі,
Күйлеген нәзік сезім «жұмбақ» жырлы,
Махаббат, қасіретін күй ғып шерткен,
Әндері, өлеңдері нәзік сырлы.

Ырғалтып шырқағанда көркем әнін,
Келтіріп нәзік нақыс әннің сәнін.
Әлдері Сырымбетпен «Үш тоты құс»
Елтіткен тыңдаушының жан мен тәнін.

Шырқайды Ақан әнін ой мен қырда,
Жайылған қазақ түгіл, қыр-мен сырға.
Ақанның Сырымбетің башқұрт қызы
Ырғалтқан Мәскеуде үлкен театрда.

Мәскеуге көрнекке жұрт барысқанда,
Әр жақтың бар өнері жарысқанда.
Әр елдің әншілері театрда
Әндерін көп алдында салысқанда.

Көпшілік талай әнге онша бақпай,
Отырған талай әннің бірі жақпай.
Салғанда Ақан әнін башқұрт қызы,—
Әлеумет тыңдай қалған кірпік қақпай.

Сол сында Ақан әні пар іздеді...
Көлдегі аққу әні тәрізді еді.
Ақанның «Үш тоты» мен «Сырымбеті»,
Таң қалған естігенде Парижде де.

Әнші бар Көкшетауда талай ірі,
Ыбырай топ жарғанның о да бірі.
Қаңбақша қыз-бозбала қағып алып,
Жайылған талай әсем ән мен жыры.

Кең алқым, кен, кемейлі, даусы керней,
Ақырмай ән салмайды, көкірек кермей.
Астына алты қырдың естіледі
Шырқаса екіленіп құлаш серпей.

Ән салса, алқымы ісіп құйқылжиды,
Бәйгі атша, алып қашқан ырық бермей,
Айнала айдын көлге естіледі
Жаңғырып керней даусы аспанға өрлей.

Қапсағай, қыр мұрынды, арыстандай
Жаратқан, дүлдүлмен де жарысқандай.
Әуелі қалтыратқан күркір дауыс,
Тіресіп дауылменен қарысқандай.

Әні бар «гәкку» деген аңқылдаған
Аққудай айдын көлде қаңқылдаған.
«Гідігай», «Қалдырған» мен «Маңмаңкерін»
Ырғалтса, керней дауысы саңқылдаған.

Мазақтап байдың қашқан «керекесін»3
Советтің еңбекші елге сыйын көріп,
Советтің губерналық жиынында
Ән шырқап құттықтаған мерекесін.

Советтің еңбекші елге сыйып көріп,
Отарба, машиненің биін көріп,
Екеуін өлең қылды отарба әнмен
Гулеген Көкшетаудың күйін көріп.

Туса егер, өнерлі елде бақтарына
Білім апжүрсе бәрі баптарында:
Біржан сал, Ақан сері, Ыбырайлар,
Алмас ед Шаляпинді4 қапталына.

Тағы да бір ғажап ер Балуан Шолақ,
Бір қолы отқа күйіп болған молақ.
Цирктің Корень деген балуанының
«Қиратқан қабырғасын жалғыз қолы-ақ»5

Жиналған бес дуан ел сәтукеде,
Көтерген елу бір пұт бір-ақ жол-ақ
Қызықты ән шығарғыш, ақын балуан,—
Шебері сырлы өлеңнің, емес олақ.

Кеспелтек, алшаң төстек,— емес иір,
Денесі болат құрыш, жігер шиыр.
Жалаңаш денесіне тіс батпайды,
Көк темір — бұлшық етті түйір-түйір.

Жайдары жарқылдаған ер көңілді,
Ел кезіп ән сап жұртпен болған үйір,
Шолақтың өлеңі мен балуандығын
Сөз қылған: «бәлі!» десіп талай қиыр.

Қап-қара күшгі дене — құйған шойын,
Топшылы, тау бүркіттей, бұғы мойын.
Қайраты, күшіменен таң қаларлық—
Цирктің жыққан бүктеп талай дейін.

Ән шырқап, құйқылжытып өлең, айтып,
Қазақтың думан қылған талай тойын.
Көрсеткен еліктіріп бозбалаға
Құйғытқан ат үстінде сан түрлі ойын.

Жайдары, жігіт гүлі, жарқын-жайсаң,
Жауына жалынбаған, тастай қайсар.
«Пасықсың мысық құйрық» дейтін еді,
Билерге жағамын деп сөзден тайсаң.

Шығарған талай әсем ән мен сарын,
Жүрекпен ыстық қанның айтып хәлін.
Әсерлі өлеңдері әнмен айтқан
Толғанып суреттеген ашық жарын.

Күрілдеп, сыймай қоңыр лашығына
Шығарған ән мен өлең, ғашығына
Шығарып «Ғалияны» жұртқа жайған
Күйініп ғашығының қашығына.

Әлі ынтық «Ғалияға» жұрттың бәрі,
Тыңдаса мәз болады жас пен кәрі.
Білмейтін «Ғалияны» қазақ бар ма?—.
Күлісіп, тыңдаған жұрт дейді: «бәлі!».

Николай қазақ елін жерден қуған,
Айдаған орманды жер, шалқар судан.
Жерінен мал құлағы тұтам шыққан,
Айрылған талай момын қалың нудан.

Жерсіз қап, әсіресе, кедейлері
Еңіреп қош айтысқан жермен туған.
Тепкі жеп Николайдан бір жыласа,
Жылаған бай мен биден, болыс қудан.

Нашар жұрт едірескен айрылған соң
Мекеннен кіндік кесіп, кірін жуған.
Надан ер «иісі орыстың, бәрі бір» деп,
Сол кезде кек алмаққа белін буған.

Жазасыз мұжықты кеп Шолақтапқан,—
Малдарын жүздеп қуып, жауша шапқан.
Мұжық пен надан ерді атыстырып,
Шолақты ұстап ұлық құлыпқа жапқан

Суық тас, темір құлыпты қамау үйі,
Шолаққа темір кісен — қылған «сыйы»
Тас үйде, есік құлыпты, қолда бұғау,—
Тордағы торғай құстай, тұтқын күйі.

Шынжырын қолындағы жіптей үзіп,
Жұлқынып арыстанша күші қызып,
Түрменің бөлмесінде жалғыз құлжа,
Шегініп құлыпты есікті соққан сүзіп.

Рақымсыз ақ патшаның тас түрмесін
Қиратып, аңғал батыр шыққан бұзып.
Тұтылып, құтылғанын өлең қылып,
Әндетіп елге Шолақ кеткен сызып.

Көсілген Көкшетаудың даласынан,
Көк майса сансыз өлке саласынан,
Шолақпен тете шыққан Қажымұқан
Оралға көк Есілдің жағасынан.

Дүңкілдеп жұртқа даңқы Мұқан шыққан,
Жасынан тең құрбысы түгел ыққан.
Нан піскен кеудесіне балуандар
Түксиіп Мұқан келсе жым боп бұққан.

Аралап талай жерді, сан қаланы,
Күресіп талап алып дәуді жыққан.
Ел кезіп елден асқан балуанның
Талайын қол ұшымен ойнап сыққан.

Сан балуан көрген байқап оның күшін,
Қалтырап, ол тигізсе қолдың ұшын.
Мұқанды ойда, қырда білмеген жоқ,—
Күшіне сүйсінгендей үлкен, кіші.

Күресте, СССР да жеке қара —
Талай дәу қыла алмаған ешбір шара.
Европа, Азиядан асқандар да:
Поддубный, Ганс — Гауан, Қазбек Гара..

Ожар бет, қара мойын — бейні құлжа,
Қылар ед бір салса егер мылжа-мылжа.
Шалқиған жауырынды, бұжыр қара,
Еңгезер, үйелмен, дәу, тартқан — құжға.

Қалың бет, бура түсті қара нардай,
Жұп-жұмыр, жуан діңгек, бойшаң дардай,
Өзге жұрт ергежейлі ол келгенде,
Айбынды, жолбарысқа бұлар пардай.

Топшысы кере құлаш, бітіп шалқақ.
Шалқиып малпаң басад, талтақ-талтақ
Ұзақ жол керуеннің көшіндегі
Сияқты жампоз атан, басқан малтақ.

Жасында Қажымұқан байда жүрген,
Жалшы боп, бірталай жыл өмір сүрген.
Халыққа алыптығы әшкере боп
Циркке балуан боп сонсоң кірген.

Атқарып жүргенде де малайлықты,
Күресте тең құрбысын талай жықты.
Бір байдың ат тартпаған жүгін тартқан
Көрген жұрт деген шулап: «Қалай мықты!»

Бурадай шонжар, жампоз, жараған дом,
Өрдеш төс, білеу дене, шойындай сом.
Алпамса, алқа-салқа, бұлшық етті,
Қобы жон, алды артына біткендей қом.

Құлжадай топтан оғаш көз тартады —
Мысалы, даладағы бейіні бір дөң.
Алыбы бұл заманның Қажымұқан
Адамның осы күнгі шонжары шоң.

Өткен күн, ертедегі бейне сағым.
Замана құбылады, жоқтай бағын.
Үдере, бұлдыр қағып, тынбай аққан
Зырлаған, заман шіркін сияқты ағын.

Баяндап Көкшетаудың ертектерін,
Жыр қылып, күйге салдым біраз шағын,—
Байлығын, жаратылыс қасиетін,
Сарын қып, күміс сымды шерттім сағын.

Адамзат бейіні керуен көше бермек.
Қиырсыз, өмірі жол,— кеше бермек.
Жолшыбай жас қосылып, сағат сайын,
Ескі өшіп, жаңа ер жетіп, өсе бермек.

Керуеннен тынбай алға бара бермек,
Жаңа адам жолдан қосып ала бермек.
Бүгінгі жада адамдар баршын тартып
Жолшыбай шұбатылып қада бермек.

Ежелден тіршіліктің заңы — солай:
Тынымсыз өзгереді керуен жолай.
Болмысын көркейтуге алас ұрып,
Ұтылап іздеп онды, құрап қолай.

Бұл күнде тұрмыс күші емес баяу.
Қаласың лезде артта болсаң жаяу
Керуен жынша жүйткіп шабады алға,
Жоқ онда жай аяңдап, күшін аяу. .

Жүрісі көштің бұрын — аяң, ырғақ.
Ырғалып жылжушы еді керуен сырғақ
Бұл күнде экспресс отарбаша
Құтыртып құйғытады алға зырлап.

Талай су бүгүнгіше өткен ағып,
Бір жөнмен тынбай зырлап кеткен лағып.
Өткеннен кеп шерткен соң жаңаның да
Шертейік күміс сағын біраз қағып:

Біраз жыр тағы тізіл көгендейін.
Желілеп тізбегімді шегендейін.
Өзгерді Көкшетаудың тіршілігі
«Ел жаңа — елу жылда» дегендейін.

Ешкімге Көкшетауды қиыспаған,
Ешкіммен кең байтаққа сыйыспаған.
Ешкіммен көршілес боп күнелтуге
Ол күнде сөзге қазақ ұйыспаған.

Қазақты патша еріксіз бағындырған,
Өзіне хан төресін жағындырған.
Ақымақ төрелерді итаршы ғып
Иығына оқа, тана тағындырған.

Езгілеп, есек қыл деп еңбекші елді,
Төре мен приставты қағындырған.
Күңірентіп, бытыраған еңбекші елді,
Бұрынғы тіршілігін сағындырған.

Қазақтың қалған сонсоң асаулығы
Бетімен көшіп қонған бас аулығы.
Көшуін жел билеген, қонуын сай,
Зиян боп, кең жайылған шашаулығы.

Еріксіз, басқа елдермен отандасқан,
Жаншылып, жәбірленіп қотандасқан.
Бұрынғы ұмытылған: жат елдермен
Қиырсыз жерге сыймай қоқандасқан.

Патшаның еңбекші елді торлағанын,
Итше-ұстап, нашарларын қорлағанын.
Жойды енді Ұлы Октябрь өзгерісі,
Әлсізді әлді таптап, зорлағанын.

Еңбекші ел теңдік көріп, көзі ашылып,
Еске алад, бұрын қандай сорлағанын.
Көреді алтын күндей нұрын шашқан
Советтің қызыл туы орнағанын

Бұл күнде басқа елдермен қораласып
Ынтымақ, татулықпен жораласып;
Төскейде мал қосылды, төсекте бас,
Кеттік бір көк толқындай араласып.

Хандардың, патшалардың салған лады,
Құл қылған еңбекші елді шірік заңы.
Сағымдай ертегі боп қалды ұзақ жыр,
Атқан соң бостандықтың алтын таңы.

Білімнің құшағына кірді кәзір,
Өзімен Көкшетаудың тұтас маңы.
Жаңғырды тау, қара орман, қиыр дала, —
Нұр шашып, еңбекші елге білім шамы.

Өзгерді совет келіп, ел шырайы
Өзгерді бұрынғы «жау» көрші райы.
Түсті кеп жарлылардың бөлісіне
Ірі ну, бай малы мен жер шұрайы.

Байлардың қалды бүгін еркелігі,
Шолжандық, көки, есер, «серкелігі».
Мастанып бет келгенге қамшы үйіріп,
Беретін момындарға «желкелігі».

Жегенін құсты бүгін біраз обыр,
Күшпенен жуасыды талай шобыр,
Үлесіп ірі байдың мал мен жерін
Салтына кірді өзгеріс қалың тобыр,

Өзгерді бұрынғыдан байдың күні,
Қулар мен саудагердің құрыды үні.
«Байлықтан көңілі қайтты» уақ байдың,
Жұлынып «ірі байдың біраз жүні».

Болмады кәзір енді байлар ардақ,
Базары түсті кәзір семіз бордақ.
«Болса да аузы "әдемі байдың-ұлы»
Қоштасты мінезімен «әңгі дардақ».

Әр көлдің жайынсыған мекіресі,
Сыздаған әр ауылдың шікіресі.
К..басын тығып бұқты кәзір —
Мысалы: егіннің бүр — кекіресі.

Құтылу қажет енді кедейліктен;
Надандық, мешеу, жабы кеңейліктен.
Тегістік дәуіріне жылдам жетіп,
Құтылып тұрмыс ала мерей жіктен.

Әйтпесе қусымақтар біраз бұзбақ;
Жарлының еңбегі оған тағы «жұнбақ».
Аңызды тазарттым деп мәз боп қойсаң,
Арам шөп ептеп қозып тағы шықпақ.

Ұқыпсыз болса арамза күзелуі,
Нашардың тұрмысы әбден түзелуі.
Екпіндеп тез болмаса,— айтшы жолдас,
Елуге қанша қашық жүз елуің? .

-Тағы бір тілек,— елде белсенділер,—
Болса екен түгелімен ел6 сендірер.
Пәлендер пәленмін деп, пәлен қылды,—
Дейтін жұрт болмаса екен келсед күлер.

Еңбекші ел жаңа түрмен алға басар:
Сан қиын асулардан жеңіп асар.
Шірік заң, шірік салтты жолдан теуіп,
Әлемге тегіс жайлы тұрмыс жасар.

Барша әлем тең тұрмысты ол дәуірде:
Ешкім бай, ешкім кедей — болмас нашар.
Әлемге тең тұрмыстың алтын күні
Шұғыласын жер тобына бірдей шашар.

Қала бар «Бурабайдың» жағасында,
Күркіреп суы атқыған сағасында.
Ақ балтыр, сұлу қайың, сүмбіл шырша,
Аңқытқан жұпар майын ағашында.

Салдырған бұл қаланы бұрын байлар,—
Істелген қарағайдан көркем жайлар.
Табиғат рақатына бөленуге
Бұрындар көркем жайды байлар сайлар.

Тұрмыстың бар рақатын иемденіп
Жаны тыныш, жағасы бос, қарны майлар;
Ішіп, жеп, бордақыша мамыр, шау боп,
Іркілдеп шіркін байлар шайнар-шайлар.

Курортқа сол үйлерді қойған жай қып,
Саулыққа керек затты түгел сай қып.
Әлпештеп, науқастарды бағу үшін,
Дайындап сүйген асыл бал мен май қып.

Әр жазда жиналады еңбекшілер,
Жәбірлі ескілікті жеңбекшілер.
Бейнеттің салдарынан кесел шалған
Келеді Бурабайға еңбекшіл ер.

Қиырдан жиналған жұрт тынығуға,
Жұпар май әуесіне шынығуға.
Жалаңаш маржан құмда күнге шыжып,
Шомылад ертелі-кеш тұнық суға.

«Бурабай» ден саулықтың көркем кені,—
Күміс су, жұпар әуе, бір түрлі емі.
Жалаңаш денеңізге, ыстағандай
Күп-күрең май боп сіңед жұпар демі.

Бал-қаймақ, бағлан еті, уыз, қымыз,—
Тынығып жатқандардың жейтін жемі.
Болған соң суы күміс, әуе жұпар,—
Сауықпай қайтпек енді адам дені!..

Алтын күн леппен булап күйдіреді.
Лебіне жердің бетін сүйдіреді.
Қайың мен қарағайдан жұпар иісі,
Пыснап, мас қып жанды идіреді.

Сусыны,— исі аңқыған сары қымыз,
Шалдыққан тәнге шипа дәрі қымыз.
Күшеиед, біраз ішсе қаны толад,
Імиген қан жоқ, сөл жоқ, арығыңыз.

Келген жан көктей солып арып, талып
Жабығып, қажып қайрат кесел шалып,—
Жадырап, күйленеді жан мен тәні.
Оңалып, шипа тауып, қуат алып.

Ақ сұлу, әдемі үнді шаңқан қылад,
Дүзетін күміс көлде аққу сылаң —
Бұл күнде ақ қанатты жел қайықтар,
Қалқиды, дөңгеленіп, жел мен бұлаң.

Айнадай көлдің жүзін сызып кескен
Гауһардай сылдырлатып, суын ескен.
Бұл күнде «Бурабайды» баурап құшып
Аққудай, ақ шатырлы қайық кешкен.

Курортты әдемілеп безеттірген,
Адамды бар байлыққа тел еттірген.
Көл басын, курорт тұрған қара орманды,
Жұлдыздай шұбарлаған электрмен

Курорттың бір төмпеш бар ортасында,
Ерте-кеш сол төмпештің жартасында.
Оркестр топты керней күй тартады,
Жартастың шөгіп жатқан жал тасында.

Ерте-кеш сыңқылдайды топты керней
Тау ішін, көл-орманды күймен тербей.
Тербетіп, керней күйі жұбатады,
Жабыққан болса үлбіреп жаның шерлей.

Тыңдаған күміс көлде аққу күйін,
Тыңдаған Ыбырайдың «Гакку» күйін.
Кербез тау керней күйін тыңдайды енді,
Тыңдаған Ақанның да «Тақту» күйін.

Қойса да «Бурабайды» байдан алып,
Кейде кей арам тамақ пайдаланып.
Жатады еңбекшінің орнын алып,
Күтулі, орынды оңдап, жайлап алып.

Шалдыққан еңбекшілер арасында
Ұялмай жүреді о да «майдаланып».
Көргенде көзіңмен тек оқ атасың,
Келген деп, ұлықсатты қайдан алып?!

Әрине, жоқ емес қой ондай кеп те,
Уа, жалған не болмайды,— ну мен кеп те!
Аңызда қалың бидай арасында,
Ұрланып, өмір сүред,арам шөп те.

Кекіре, мысық құйрық, арам кермек,—
Еңбекші аңызынан жұлып термек,
Өршітпей арам шөпті жұла берсе
Арам шөп бірте-бірте құри бермек.

«Құзынан Көкшетаудың» емес жырақ
Сарқырап «Бурабайға» құйған бұлақ.
Тау тесіп, салдыр-түлдір, ылды-құлдыр,
Сумаңдап орман кезіп еткен бұрақ.

Сол жерге жас пионер отряді,
Әр жазда шатыр тігіп, етіп тұрақ,
Жалаңаш күнге күйіп күндіз ойнап,
Кепшенен от жағады, бейне шырақ.

Сол жерді пионерлер алған сайлап,
Қаз-қатар шатыр тігіп, жаздай жайлап.
Тәндерін шынықтырып, түрлі ойынмен,
Ортаға желбіреткен туын байлап.

Шынығып, өспек оқып, нығап саулық,
Жаңартқан жағаларын жаңа баулық,
Жолында жаңа тұрмыс жан беруге
Ол баулық — серт белгісі, қызыл жаулық.

Іс істеп, маздатады кепже от жағып,
Әскерше Көкшетауды жатқан бағып.
Ертемен тіршілікке тұтынады,
Жаңғыртып, кернейлетіп, дабыл қағып.

Шомылып «Бурабайға» күміс жалтыр,
Ерте-кеш дүзіп ойнап құсша малтыр.
Тотыққан денелері қара күрең.
Шынықпақ тәрбиемен білек, балтыр.

Адақтан құрыш, сымбат пішін алмақ,
Шолақ пен Мұқандардан күшін алмақ;
Маркс пен Ленин жолын бағыт қылып,
Үйрейіп, бар білімін, ісін алмақ.

Біржан мен Ыбырайдың үнін алмақ,
Тұрмыстың әділдікпен шынын алмақ.
Зарлатқан нашар елді, озбырлардан
Мәңгілік: жабырының құнын алмақ.

Өз-өзін болашаққа дайындамақ,
Тұрмыстың бар тетігін байымдамақ.
Жер менен көктің заңын түгел біліп,
Мұқиттың түбіндегі «жайынды» алмақ.

Жеткіншек пионерлер, біздің қарақ,
Зиянды, ескілікті қылмақ талап,
Құшақтап, кей «мырзалар» айырылмайтын
Олардан аулақ шылым, қарт пен арақ!..

Білімді дария қылып көзін оймақ,
Затымен надандықтың түбін жоймақ.
Жаңғыртты пионерлер Бурабайды
Ел шапқыш ханның жұртын қылып ойнақ.

Отарба, ерге өрлеген, тамаша өнер,—
Надандық өнер — күшке лажсыз көнер.
Кім де кім оның жолын кес-кестесе
Езіліп, құмырысқадан оңай өлер.

Тас жүрек, отарба деп, шапқан сайын,
Надандық өзін-өзі жерге көмер.
Қаласың отарбаға міне алмасаң,
Мінгенде отарбаға алға жөнер.

Отарба-талай өлке — талай қырды
Аттады, басып өтті, кесті, жырды.
Cap белін Сарыарқаның оятуға
Күрсілдеп Көкшетауға келіп кірді.

Ентігіп, ақырғаны қара айғырдың,
Есітілді қиырына талай қырдың.
Ақырды, момындарға: «Тез жаңарт!» деп,
«Не қылдың, тұрмысыңды, қалай құрдың?..»

Қиырды айғыздады тілім-тілім,
Басылды тас төсекпен талай жылым.
Көк темір қоспақ жолмен гүрсілдетті,
Тізіп ап, сан арбаны алмай тыным.

Жол тапқан меңіреу түнде, көзі қызыл
Екпін, күй ұшқынды үнді, сөзі қызыл.
Советтің нысанасы, Жолы темір.
Отарба қызыл отты, өзі қызыл.

Жалшы тап үкімінің нышанасы
Жүк тартқан мың-мың батпан күш анасы.
Бет алған темір жолмен түп мақсұты,
Тегістік, коммуншылдық нысанасы.

Отарба жүгіреді асып, сасып,
Гауһардай, қып-қызыл от ұшқын шашып
Жер жарған дүбірі мен ақырғаны.
Ұйқысын еңбекші елдің шайдай ашып.

Жолына отарбаның жұмылды жұрт,
Жалқаулық, надандықпен аулақ қашып.
Ағылтты, тиеп жүкті, тиеп жұртты.
Жүйткіді төрт торапқа тынбай тасып.

Ерте өрлеп, жасыл орман тауды аралап,
Отарба Көкшетаудан өтті басып.
Жаңғыртып, тауды, орманды, сары белді.
Арқырап, Сарыарқадан өтпек асып.

Отарба қалың надан елге жетті.
Тың жатқан талай қиыр жерге жетті.
Құйғытып, тізбектеліп, қоспақ жолмен,
Тас жүрек титықтатты көр көжекті.

Түрліше әркім кәсіп етіп жатыр,
Әркімге түрлі кәсіп жетіп жатыр.
Тұтынып біреу балға, біреу күрек,
Біреулер әлденені — нетіп жатыр.

Біреулер керектерін алып жатыр
Біреулер ілгері асып кетіп жатыр.
Біреулер «Ноян» боп кеп үйретпек боп,
Біреулер білім іздеп кетіп жатыр.

Қалың ну, жасыл орман тұнжырасып,
Бетімен өскен, өнген мың жыл ғасыр.
Баржыдан жұмыс күткен тобырдай боп,
Тұрушы ед, түскендей боп ұнжұрғасы.

Жаңғыртты, қара орманмен Көкшетауды
Жиілеу айғыздатты қалың қауды
Құтқарып ұзақ жолдан ат, түйені
Мойнына алды отарба алыс лауды.

Отарба тиеп әкеп бергеннен соң,
Халықтың мәшинеге дені-ақ ауды.
Айырбас, мәшинеге астық беріп,
Еңбекші ел қара жерді жебе сауды.

Еңбекші ел отырыққа жиындасты,
Жұмыскер, еңбекші тап ұйымдасты.
Шаруа кәсіп үрпін жебе сауып,
Базарды шаруалық бұйым басты

Отарба, шапқылай бер, алмай тыным,
Көп келтір жаңа құрал, өнер-білім.
Келмесін, «өнерлі» елдің қағылғаны
Сәудегер, жәллап, суайт, арақ-шылым.

Таси бер, еңбекші елге керек-жарақ,
Машине, мата, сайман, сабын, тарақ.
Сүйрей бер, шебер, ғалым дәрі-дәрмек —
Құрысын қуылған сұм, қарт пен арақ!..

Сыдыртты автобустар қара жолды
Гуілдеп, құйындатып — capа жолды.
Жүк тиеп, адам тиеп, ерсі-қарсы,
Шаңдатты бұрқыратып, дала жонды.

Өзі ұшқыр, өзі күшті қатта ана піл
Жүргізіп, аттан оңай, аттана біл.
Кәзір, жұрт «шайтан арба» деуін қойды,—
Үйреніп, дейтін болды: «Автомобиль».

«Авталар» Көкшетаудан асты зырлап,
Дамылсыз, әрі-бері қырлап, тырлап,
Бет алып, Сарыарқаның түкпіріне
Әндетті, өнер күйін гулей жырлап.

Арымас, жүйрік алып, мықты көлік,—
«Шу!» десең, тұлпардан да жүрісі өнік.
Советке енер мініп, өрге шапқан,
Сүйінед, еңбекші елдің бәрі көріп.

Сияқты жылмаң арба желге жеккен
Ілезде көз ұшында жерге жеткен.
Күйпетіп Көкшетаудан өн далаға,
«Авто-біл» басып-озды кер көжектен!

Автобус болдырмайтын күшгі көлік
Тербейді, жұмсақ жайлы, үсті берік.
Құйғыту, жорғалату, аяңдату,
Жалтару,— өз еркіңде, өзіңде ерік.

Көкшетау шабар қылды автобусты
Машина,— тұлпар, құмай аттан озды.
Жарысқан жол аузында бәсекемен
Па, шіркін!— тыраңдатты атты бізді!..

Қара орман, Көкшетаудың қалың нуы...
Жаңғырды басымырақ тұрмыс суы.
Салынып ылдиына-қазақ дала,
Теңдіктің орнатылды қызыл туы.

Қоршатып, қалың орман қасына ала,
Кестедей қара жерде жасыл ала,
Өнердің ошағы боп қала түсті,
Кек ала күміс көлдің басын ала.

Қаланың орман, көлдер аумағында
Шұп-шұбар, айнала кең аулағында.
Біржанның моласының қазақ қала,—
Аз ғана қиысырақ тау жағында.

Сыңсыған, орман іші дөңес алап,
Қала үшін, сол араны алған қалап.
Радио, аурухана, мектеп, кеңсе
Орнатқан ұйтқылыққа етіп талап.

Бұл қала ұлт; алатын болмақ көрнек,
Ортада еңбекші елге болып өрнек.
Қапарат, аурухана, кеңселерге
Келген жан өнер ісін көзбен көрмек.

Өрнек жай,— оқу, өнер — жаңа тұрмыс
Сабағын еңбекші елге күнде бермек
Еңбекші ел қиындықтың тауып қашап,
Білімнің асыл тасын тынбай термек.

Қаланың ісі өзінше қайнап жатыр,
Үй салып, керек іске сайлап жатыр.
Инженер, шебер, ұста, жұмыскерлер
Істерін түзеп, жөндеп жайлап жатыр.

Әркім-ақ ерінбесе, табар кәсіп,
Біреулер отарбаға табар тасып
Біреулер үй, қоралар істесіп жүр,
Біреулер айналаға шабар тасып

Ат, арба — алды топыр кооператив
Дүкеннен әркім бұйым апаратыр.
Шай, сабын, көресін, жіп, ине, мата,
Тырнауыш, шалғы, соқа, сепоратор.

Шаруа әлі малын төгіп жатыр.
«Капарат» үлгіре алмай бүгіп жатыр.
Жүн-жұрқа, тері-терсек тең-тең болып,
Жүндеусіз түйелерше шөгіп жатыр.,

Әкелген біреу бидай, біреу малын,
Біреу шек, қарын, қаймақ, біреу балын.
Біреулер аңның терісін, біреу әкеп,
Күзеген байталының біреу жалын.

Бұйымын беріп жатыр әркім өлшеп,
Үйі жен ұлы, кіші бөлшек-бөлшек.
Анталап бірін-бірі итермелеп,
Жапырлап алып жатыр көйлек-көншек.

Ұйытқы боп кооператив еңбекші елге,
Ескілік, теңсіздікті жеңбекші елге.
Тегістік, содиалдық дәуіріне,
Жұмыла ұйымдасып еңбекші елге

Ұстаған қазан аузын семірмесін
Қақ сүйек нашар момын кемірмесін.
Ұйымға ұйытқы болмақ дүкеніңді
Қу басшып, қу ауыздар жемірмесін.

Жыртығын еңбекшінің жауып тұрсаң,
Бабымен күйлендіріп, «сауып» тұрсаң.
Шаруа құнартып, ие бермек,
Түгелдеп бар керегін тауып тұрсаң.

Төңкеріс артқан міндет саған бүгін, —
Тегістеу әлеуметтің тұрмыс жігін;
Сүрінбей, жықпай апар нысанаға,
Лениннің қасиетті артқан жүгін!..

Еңбекші ел өнерге гүрт бұрды бетті;
Тілші тып радионы іске жекті,
Дүниенің төрт бұрышынан хабар алды,
Жақын тыл от басындай, қиыр шетті.

Радио — өнердің бір, ілгері алды,
Ешбір сөз жатсынбайтын тілге орамды.
Орнатты, өрнек қазақ қаласына
Радио,— сымсыз тілді телеграмды.

Радио, қабар сөйлеп, саңқылдайды,
Жаңғырып ағаш үйлер қаңқылдайды.
Естіртіп сүйген жердің әңгімесін
Сол жердің өз тілімен аңқылдайды.

Кәрі, жас, қатын-қалаш, жігіт-желең,
Тыңдайды басқа еш затты қылмай елең.
Еңбекшіл ел өнерге енді анталады
Бұрынғы селқос жүргей аңқау-керең.

Радио елге білім, нұрын шашар
Білімнен шайтан, ишан, надан қашар.
Біліммен саясаттан хабар беріп,
Әр жұрттың ән күйімен көңіл ашар.

Анталап радионың сөзін тыңдап,
Тот басқан топас ойын шанып, шыңдап,
Тыңдады сан қиырдан айтқан сөзді
Болса да шақырымы неше мыңдап.

Кәрі, жас радионы тыңдап қатқан
Білімнің шашқан жеміс дәмін татқан.
Тыңданды жер жүзінде әр қаланың
Сөздерін жұртқа әдейі шашып жатқан.

Бір жерден тәртіп, нұсқа, заң тыңдайды
Бір жерден білім, пәннен мән тыңдайды.
Бір жерден көркем әуен күй кернеймен
Тербетіп, жан біткен ән тыңдайды.

Радио жер дүниеге құлақ салмақ,
Бұлжытпай әр дыбысты есітіп шалмақ.
Жұмыскер қазақ та оны құрал қылыш,
Түп-түгел жер тобынан хабар алмақ.

Үн шашқан жер дүниеге биік тұран,—
Жаса, деп жаңа тұрмыс салған ұран.
Үн шашқан коминтерн радиомен
Қалсын, деп шірік таурат, інжіл, құран.

Еңбектің жемісі бұл,— емес тылсым —
Мәнісін оқып көріп әркім білсін.
Ауысып, өнерінің жемісінен
Бір-бірін тыңдап адам ойнап күлсін.

Білімнің сан-сабаздар құмын терген.
Мұра қып, бірден-бірге тізіп өрген.
Ерлерге бас иелік, еңбегімен,
Дүниеге мұндай құрал тауып берген...

Бір күні қазақ қала болып жиын
Ташкеннің тыңдамаққа ән мен күйін.
Тігініп отырыпты құлақ түріп,
Толтырып радионың үлкен үйін.

Радио — Ташкен басқан әртүрлі әнге
Әр жұрттың кезектеткен әнін сәнге.
Түрлі әуен бір-біріне ұқсаспаған
Әртүрлі әсер еткен — жан мен тәнге.

Бір кезде ән кезегін біреу алған,
Шырқап бір «үш тотыны» ырғап салған.
Таныс үн, таныс әнді тыңдасып жұрт
Қайран боп, өнер іске мәз боп қалған.

Тыңдасып таныс үнді қанысады,
«Ән» салған Сабырды да танысады.
«Мынау үн — Сабырдікі — тәубе-ау!..» десіп,
Өнерге кемпір, шал да танысады.

Еңбек тап жер мен көкті түгел тектеп,
Бұйырмақ табиғатқа: «Жүгін!.. шөк!..» деп.
Өнерді кек қанатты самырық қып,
Мініп ап, жұлдыздарға ұшбақ өктеп.

Жер тобы, зырылдай бер, диірменше!..
Ұршық қып, адам сені иіргенше.
Тұтқаңа еңбек табы ие болып,
Әмір ғып «былай жүр!» деп үйіргенше.

Көкке ұшты, жасап мініп самырықты,
Аспан-көк екпінімен жаңғырықты.
Керемет, сиқыр тілсім жалған шығып,
Даусынан жын мен пері таңырықты.

Әндетіп, аспан, көкке өнер жырын,
Тектемек, көкті кезіп сансыз сырын.
Әуелеп аспанға өрлеп, бірте-бірте,
Білуге—білмегенді бұдан бұрын.

Жырлады аспанды өнер жеңгендігін.
Қойнына алтын бұлттың енгендігін.
Ай мен күн, сансыз сәуле жұлдыздардың,
Жетуге, құшағына сенгендігін.

Гауһар нұр жұлдыздарға аттанғанын,
Жаранып, қиын жолға саптанғанын.
Көктегі сәуле жерге жетемін деп,
Ән күйге салды шырқап шаттанғанын.

Күйімен жұлдыздарды күйлетпекке.
Сұлу нұр сәулелерді билетпекке.
Мақсұтын еңбекші тап: еркін тұрмыс,
Тегістік, махаббатқа үйретпекке.

Аспанға қара жерден ұшқан баршы,
Жіберген еңбекші тап ұшқыр жаршы.
Жаңғырды аэроплан әніменен,
Пайғамбар қиялымен барған ғаршы.

Самырық көк қанатты аэроплан.
Жұлдызға жетуге енді аэроплан.
Жасап ап,еңбек табы ерлер биік,
Лек-лек қып тәрбиелеп сайлап ұлан.

Келтірді аэроплан көктің сәнін
Әндетті көкті кезіп білім, әнін.
Асусыз аспан көкті еңбек табы
Шарықтап білмек енді барлық мәнін.

Әуелеп, өрлеп көкке салды сайрам,
Әуені жеңгендігін қылды мейрам.
Жұлдызға құлаш ұрған самырыққа
Таң болып, тау бүркіттер болды қайран...

Адамзат аласұрып жем іздейді.
Жем тапса: «Енді керек семіз!» дейді.
Тұрмысын жеңілдеуге дамыл көрмей
Түрліше қиындыққа ем іздейді.

Жеңуге әр қиынды құрал жасап,
Тістесіп, қиындықтың тауын қашап,
Тап-тап боп жұлысады және өзді-өзі
Тұрмыстың тәтті дәмін жеңгені асап.

Тарихы адамзаттың бастан солай,
Тартысқан тамақ үшін өмір жолай.
Тырмысып, үстемдікке құрал жасап,
Іздейді тағы одан да ықшам қолай,

Тың жерде жылын ақса, жыра болмақ,
Жылымдап, аққан жыра ұра болмақ,
Сондай-ақ еңбек ісі бұрынғының
Қазына кейінгіге мұра болмақ.

Тұрмысқа адам тәсіл іздей бермек,
Құрал ғып, тәсілдерін тіздей бермек.
Мұрасын бұрынғының кейішілер
Сұрыптап, тоқи бермек,— үзбей өрмек.

Аз ауыл өсіп, өнсе — ел болады.
Ұра су дами берсе,— көл болады.
Жылымнан жыра болып, өзен көл боп
Кең арна — аққан дария сел болады.

Ілгері адам керуен — көше бермек.
Табиғат жұмбақтарын шеше бермек.
Құралын өнер, білім молықтырып
Бірлесіп еңбек табы өсе бермек.

Адамзат «өшін бастап, өнерді ат қып,
Тас ноқта обырлыққа есе бермек.
Обырға тұмылдырық кигізген соң,
Тап, тап боп жұлмаласу өше бермек.

Адамзат тынбай зерттеп жер мен көкті
Сансыз көп қиындықтай ыза шекті.
Біртіндеп жеңіп сансыз қиындықты
Күштерін табиғаттың іске жекті.

Адамзат істей бермек үзбей еңбек,
Біртіндеп, табиғатты түгел жеңбек
Еңбекті гүлдендіріп тұрмыс жүгін,
Өнерге түгелімен артпақ теңдеп.

Әлемнің еңбек табы күшін» бастап,
Апармақ тегістікке тура қастап.
Шырмаған надандық пен жауыздықты
Аяқпен жолдан қағып артқа тастап.

Тебілер арсыздарда мысық құйрық.
Сұрқия, жылмаңдарда пысық құйрық.
Өзінен кейіндерге көкиленген
Өзінен зор әңгіме қысық құрық.

Жұмсамақ еңбек табы жігер күшін,
Жасамақ, жер дүниеге жаңа пішін.
Жоқ қылып қайғы-қасірет жарлылықты,
Жер тобын ұжмақ қылмақ адам үшін!..

Ол едәуір,— Көкшетауы тегістіктің,
Дүниеде бітпей кезі тегістіктің.
Серт қылып, мойнына артқан еңбек-табы,
Мойнына түсер жері тегіс жүктің.

Болашақ Көкшетауы күмбез — зеңгер.
Көлденең орта жолда талай дөңдер.
Әлемді еңбек табы бастап соған,
Жеткізіп, зеңгер тауға тұрмысты өңдер.

Зеңгер тау — бейні күмбез қиырдағы,
Тегістік, әділдіктің биік тағы.
Көздеген еңбек табы жету үшін,
Әлемге тегіс жайлы бағыт— бағы.

Зеңгер тау көз алдымнан кетпес елес,—
Қағады қол сермесем кес-кес белес.
Көңілсіз сұлу сәулет ғашық қалды,
Ұмтылып тез жетпесек,— өзі келмес!

Өнерді еңбек табы құрал етпек,
Кедергі талай асу белден өтпек.
Бар әлем кемшіліксіз, тең тұрмысты,
Көздеген зеңгер тауға ақыра жетпек.

Жер мен көк жұмбақтарын түгел тектеп,
Бұйырмақ табиғатқа: «жүгін!.. шөк!..» деп.
Өнерді көк қанатты самырық қып,
Мініп ап, зеңгер тауға ұшпақ өктеп.

Жер түбі! Зырылдай бер диірменше,
Ұршық қып адам сені иіргенше.
Тұтқаңа еңбек табы ие болып,
Әмір ғып: «былай жүр!..» деп, үйіргенше.

Асусыз, асқар ақбас тауды кесті,
Жол ашып, кесбесе,— үңгіп астын тесті.
Жер тобын орап жатқан мұқиттардың,
Жайынша астын, үстін түгел кешті.

Мінді істеп, ұшқыр алып, дүлдүл — пырақ,
Электр түнді қуып жақты шырақ.
Бұл күнде от басындай болды жақын,
Бұрынғы алты ай жүрсе жетпес жырақ.

Бақсыдай аласұрған жын шақырып,
Машине бір күн жүрсе мың шақырым,
Соны да місе қылмай қазіргі адам,
Деді енді неге жүрді мұнша ақырын?..»

Еңбекші іске жекпек соққан желді,
Тілесе бақша қылмақ, батпақ көлді.
Жер үстін тілегенше қайта жасап,
Көк майса гүлдендірмек бетпақ шөлді.

Тілесе ойпандарға тау тұрғызар.
Сортаңға ұжмақ-сынды бау тұрғызар.
Деңіздей бұйра құм мен тақырларға,
Көк орай жасыл ала қау тұрғызар.

Түрлерін табиғаттың қолмен қояр.
Асусыз асқар тауды бордай ояр.
Орнатып жер үстіне көркем тұрмыс.
Арамдық, жәбірлікті тегіс жояр.

Тілесе ең дарияның бетін бұрар.
Қиырсыз дөңді іншіктен оңай жырар.
Суларын мұқит деңіз, дарияның,
Қақбалап, тілегінше айдап сырар.

Өнерді іске жегіп еңбек табы,
Әлемге тегіс, жайлы тұрмыс құрар.
Барша әлем бір-бірімен туысқан боп,
Тегістік, көркем тұрмыс мәңгі тұрар.

Ертек боп қараңғылық зымырт қалар,
Жарлылық, байлықпенен үміт қалар.
Махаббат, жер үстіне коммун орнап,
Боз торғай қой үстіне жұмыртқалар ..

Бастаған еңбек табы әлем — дүрмек,
Сол тауға жетіп бақыт дәуір сүрмек.
Жетісер надан ел ол дәуірге
Күрішпен су ішкендей бірге күрмек.

Жер тобы!. зырылдай бер, диірменше,
Ұршық қып адам сені иіргенше.
Тұтқаңа ие болып коммун ел,
Әмір"ғыр: «былай дүз!..» деп үйіргенше.

(Май сарыны)
Жайнаған жасыл ала гүлдің бағы.
Үлбірек жібек кесте гүл шашағы.
Аңқиды мас қып жанды жұпар исі,

Шаттанып күй күйлейді көңіл сағы.
Мың түрлі ала жібек, көркем десте,
Мың, түрлі сұлу өрнек ойған кесте.
Әдемі гүл иісіне балқып көңіл,

Шаттықтан басқа сөзің қалмайды есте.
Әр гүлдің исі нәзік, сұлу сыры,
Әр - гүлдің сұлу нәзік түс пен түрі.
Біреуі ал, біреуі әсіре, біреуі шикіл,

Жалқын өрт бірі күлгін, аппақ бірі.
Жұпарлы көркем түсті гүлдің сәні,
Жарасқан-сұлу гүлге бұлбұл әні,
Ал қызыл, әсіре, солғын, жалқын, сары,

Әр түстің айрықша бар ғой мәні.
Мысалы: кей түс нышан кей бір затқа,
Қайғыға қара нышан, қызыл-шатқа.
Сондай-ақ, ал түсті гүл нышан болған,

Үлбірек нәзік жанды махаббатқа.
Әсіре гүл құмарлыққа нышан болған,
Қайнаған бейні ыстық қан бойға толған,
Солғын гүл сағынғанның нышанасы,

Мұңайып қасіретпен өңі солған.
Сүймейтін сұм жүрекке емес, жарқын,
Өзгерген махаббатқа сеуіп салқын.
Такаббар суық, қатты көңілге де,—

Бәріне нышан қылған гүлді жалқын.
Тазалық нышан қылған ақ шашақты,
Шарт қылып күнәсіздік, кірсіз ақты,
Аппақ гүл жұпар иісті үлбіреген,

Зәредей көтермейді тиген дақты.
Жұпарлы гүлдің исі аңқымай ма?
Ол иіске қош болып жан балқымай ма?
Көзіңді сұлу түрі сүйсіндіріп,

Көңілің құлаш жайып шалқымай ма?
Әркім-ақ гүлге көзін салады ғой...
Әркім әр түрлі әсер алады ғой.
Біреулер лас қолымен үзіп тастап,

Біреулер сүйіп мәңгі қалады ғой.
Әркім-ақ гүл бақшасын саялайды,
Ласпын деп гүлді пасық аямайды.
Былғаса гүлді пасық лас аяқты —

Сұлу жан піскен гүлді аялайды.
Жалғыз-ақ бұлбұл гүлге мәңгі құмар,
Мас болып гүлді құшса көзін жұмар.
Төсіне гүлді басып жыр жырлайды,

Қалғандай гүл шашағын мәңгі тымар.
Бұлбұл құс сұлу гүлге басын иед,
Гүл үшін жырлар шертіп жанып күйед.
Өзгеден айрықша нәрін алар.

Мың түсті гүлден таңдап соны сүйед,
Қызыл гүл кей бұлбұлға төтенше ұнар,
Жырласа соны құшып көңлі тынар.
Кей бұлбұл өмірінше ал гүл іздейд,

Кей бұлбұл әсіре гүлге мәңгі құмар.
Бұлбұлша сұлу гүлді сүйеді ақын,
Жұпарлы гүлге жасын иеді ақын,
Көтеріп махаббаттың күйін көкке

Жыр шерткен бұлбұл құсқа жаны жақын,
Ал шашақ менің гүлім іздеп тапқан,
Қиялым іздеп оны көкке шапқан,
Суреттеп жер мен көктің арасынан

Бар көрік жинап әкеп соған жапқан.
Бұлбұл құс жұпар иісті гүлге құмар,
Көк жібек жазғытұрғы түнге құмар.
Жыр шертем мен де майда бұлбұл құсша

Жұпар гүл, сұлу күйлі үнге құмар.
Май, 1935 жыл

Алатау — айбатты әсем сұлу тұлға,
Шомылған күміс су мен гәуһар нұрға,
Аққан су күміс төстен төмен құлап,
Сумаңдап ән қосады жылға-жылға.

Алтын күн зеңгер аспан көктем шарық
Төккенде Алатауға нұрлы жарық,
Тілдесіп аспанменен сәулеттенед
Қарлы шың шомып алтын нұрға қарық.

Қарлы шың көкте алтынмен жарқырайды,
Құз-құздан сулар құлап сарқырайды.
Қияда ай мүйізді құлжа адырып,
Шатта аю, етекте айғыр арқырайды.

Тау күйі қозғап жанды тербетеді,
Серпілтіп шыңға құлаш серметеді.
Шырқатып алтын шыңға өрмелетіп,
Шарқ ұрып ұшқыр ойды өрлетеді.

Халық ағасы жұрт қорғайтын панадай,
Адасқанды жөнге салар данадай.
Қара халық жөн білмейтін, адасқан,
Соңынан еріп қалықтаған баладай.

Біздерде аз халыққа аға болған ер —
Шын көңлімен өз жұртының қамын жер,
От басында ынтымақсыз өздері,
Солар аға, солар басшы дегендер.

Бірікпесе басшылардың сөздері,
Бірін-бірі кекетсе олар өздері,
Қыңыр-қисық қазақ халқын түзеуге
Қане олардың құрған үйтіп тездері?!

Олар өйтсе, кім басшы-аға халыққа?
Қисайғанды кім салады қалыпқа?
Басшысы жоқ адасқан қара халықты
Кім бастайды қараңғыдан жарыққа?

«Аға» дейміз бізді жөнге бастаса,
«Кір қатарға, ілгері адым бас» десе,
Өздерінің ынтымағы бірігіп,
Алғы бақан кер тартысты тастаса.

Кейінгіге жақсы өнеге көрсетіп,
Надандықты табанымен таптаса,
Шыбын жанын халқы үшін пида қып.
Ата күші, ана сүтін ақтаса.

Сонда сіздер басшы бізге, ағалар,
Жоғарыдан жанашыр жоқ көз салар.
Қызметі деп басшылардың халыққа,
Кейінгі жас аға асын бағалар.

Иесі болса дағы алтын тақтың,
Көнеді бенде ісіне жалғыз хақтың.
Тағдырға мойын сұнып, елден безіп,
Мен жүрмін ортасында бөтен-жаттын,

Сары қазы, сары қымыз тамағы боп,
Жүргенінде жастары біздің жақтың.
Өлшеулі ет, қара шайды тамақ қылып,
Өткізіп жүрмін уақытын жастық шақтың.

Ас-тойда мендей жастар салтанатпен
Қызығын көргенінде мінген аттын,
Шаң жұтып, көше кезіп, таңдай кеуіп,
Мұршасын алып жүрмін екі аяқтың.

Бихам боп ата-ананың қастарында
Талайы жүргенінде меңдей заттың.
Сағынып әке-шеше, құрбыларды,
Мен жүрмін ортасында қасіреттің.

Қыз ойнақ, жиын-тойда мендей жастар
Жүргенде істеп дуасын көңіл шаттың.
Сағынып ойын-күлкі, мерекені,
Бетіне мен отырмын қарап хақтың.

Мені ешкім зорлаған жоқ шетте жүр деп,
Не «хасірет» болса дағы өзім таптым.
Шалқамнан жатар едім мен де үйде,
Мен дағы ұрпағы деп аруақтың.

«Өнер тап, жолдастығы жоқ»,—дейді ойым.
«Атадан қалған артта мал мен бақтың».
Я, алла! Жеткізе көр мұратыма,
Рақаты бар деуші еді михнаттың.

Мың жылқы, мың қойым бар бір басымда,
Қызықты көріп бақтым бұл жасымда.
Бір аяқ саумал үшін малай болған
Қараша үй қоңсым бар кеп қасымда.

Орысша оқыр кей ақмақ теріс жазып
Тымақ кимей, қалпақ киіп жөннен азып,
Оқымаған адамдарды надан дейді,
Орысша оқып, діннен азып, хаққа жазып.

Малайларға ақы берем жылдап, айлап,
Қотыр-қатпа, арық-тұрақ, тайынша-тайлап
Балаларым оқымай-ақ адам боп жүр.
Мал шашпай-ақ оқу үшін молда сайлап.

Мал бақтырмай балаларын оқытқаннын,
Еш пайдасын таппадым ойлап-ойлап.
Кісі жақсы малын өзі бағатұғын,
Ақсақ-тоқсақ, ауруларын қағатұғын.

Сендерден қайыршы артық, надан байлар!
Құландай тұрағы жоқ біткен тайлар,
Ұдайы екі-үш боран соқса егер,
Жемтік боп сасып қалар терең сайлар.

Ілім, өнер ойыңа кірмес сенің,
Көрінер саған қисық сөзім менің,
Орнына біткен малды жұмсамайсың,
Білесін соқыр кеуде жайын ненің?

Өнерліге не керек — бәрі дайын.
Білеміз надан байдың тұрмыс жайын:
Жарлыларға, жетімге қараспайды,
Ұйқы көз, жуан қарын надан байың.

Ешкімге жәрдем қылмас көп болса да,
Басы бос, құр қарны тоқ"болса да.
Ол байдан өнер білген мың есе артық,
Атаулы бір қарасы жоқ болса да.

Жұтамас өлмей өзі оның малы,
Наданнан мың есе артық кіші сәні.
Жалынбас өлгенінше надан байға,
Сәлемет тұрса егер шыбын жаны.

Жақсыны жаманменен біле алмайсың,
Қисайып еш уақытта тіл алмайсың,
Емшекте ұйықтап-тойып, бұғып, жатып,
Адамдық хисабына кіре алмайсың!

Ойыңды қой, оқы, інішегім, алға бас!
Жарқыратып ақ нұрменен көңілді аш.
Балалыққа жас миыңды алдатпа,
Ғылым үйрен, нұрға толсын кеудең жас.

Бұл заманда ғылым білу — өнер алды.
Аталарың оны білмей артта қалды.
Шырға қылып қызартқанға алданып,
Әр харамға ысырап қылып біткен малды.

Қамсыз қатып, артта қалып бұ күнде,
Я шырақсыз, я сәулесіз қараңғы үйде.
Сырттан қарап жаны ашитын адам жоқ,
Ағаларың жатыр, қалқам, бұл күйде.

Біз қараңғы үйде отырмыз, қарағым!
Басқа жұрттар жап-жарық қып шырағын,
Солардай боп біз де жарық көрейік,
Сендер де кеп шырақ жақшы, шырағым!

Жастай жетім қалдың жалғыз,
Қоясың қайда басыңды?
Туғаныңнан айрылып,
Ағыздың көзден жасыңды.

Таяныш жоқ, медеуің —
Сиын хақтың өзіне,
Ата-анадан айрылған соң,
Жан көрінбес көзіңе.

Жетім деп аяп жаны ашып,
Көзінің, қырын кім салар?
Жас төгіп сен отырсың,
Ойнап-жүр өзге балалар.

Шешелері олардың
Еркелетіп сүйгенде,
Шеттен қарап жылайсын,
Жүрегің от боп күйгенде.

«Мені де соңдай сүйсе деп
Әке-шешем тірі болып»,—
Мөлдіреп ағар жасың кезден,
Қайғы-қасірет ішке толып.

Балалар оқуға барғанда
Қолдарына кітап ап,
Бүрісіп сорлы сен жүрсің,
Оқи ал май жетім қап.

Сені де оқуға берер еді,
Әке-шешең, тірі болса.
Дәл осындай болмас едің,
Тым болмаса бірі болса.

Сен де оқу оқыр едің,
Балалармен бірге барып.
Босағасында әркімнің
Жүрмес едің жүдеп-арып.

Ата-анаңның сен дағы
Әлпештеген баласы ең.
Ата-анаңның көзінің
Ағы менен қарасы ең.

Есіркеп сипар маңдайдан
Мұсылман жоқ қайрылған,
Жәрдемші жоқ ғаріпке
Туғанынан айырылған... .

Тыңдаушың болса байымды
Ұғар айтқан сөзіңді.
Санасыз болса дайын-ды
«Ақмақ!» деуге өзіңді.

Ұқбас сөзді ақпа надан,
Су тоқтай ма елекке?
Ұғар сөзді байымды адам:
Тұрмай ма су шелекке?

(Келеке)
Қазаққа, татарға
«Таң» болып атарға,
«Трр» ұштым, «тырыстым»

Кіруге қатарға.
Жақанды жақтадым,
Ақаңды мақтадым.
Жұсыптан жасырып,

Сөз алдым асырып.
Абайдан абайлап,
Тоқайдан тоқайлап,
Сөз алдым білдіртпей,

Көгі ойлап, «шоң» ойлап.
Онымды ақтадым:
Өздерін мақтадым.
Жай қарап жатпадым,

Сөзімді сатпадым.
Кітапша бастырдым,
Жан-жаққа шаштырдым,
«Алашқа»— алысқа,

Таяуда — танысқа.
Біреуді мақтасам,
Біреуді жақтасам,
Мені де мақтамақ,

Жанасып жақтамақ.
1916 жыл, январь, Омбы

Мұндайды жазбаушы ем,
Күлкіге азбаушы ем,
Біреудің айыбын
Бүйтіп көп қазбаушы ем.

«Шағирі ғасырдың»,
Мініңді жасырдың,
Жұлдыздан жоғары
Өзіңді асырдың.

Өзіме күлер деп,
Мінімді білер деп
Келеді ойыңа —
Сендің ғой «бойыңа».

Өкпе айтпа сөзіме
Әм көрген көзіме,
Бәрін де білемін —
Ха-ха-ха,— күлемін!

Біздің ауыл жиналды
Қой сойып, ет жеп тоюға.
Жиналған соң кеңесті
Қотанға күзет қоюға.

Бірнеше ит әкеп қойысты
Қотанды аман сақтар деп.
«Бөріден көрі игі ғой
Тамағын жеген ақтар» деп.

Түнделетіп Айтжа-екең
Қотанды жүрсе аралап,
Күзетші иттер қойыпты
Талай қойды жаралап!

Айқай салды Айтжа-екең
Оятуға ауылды.
Еркелейтін кешегі
Арсылдап иттер жабылды.

«Кет!» деп еді иттерге,
Иттерге ие табылды.
Жиналған жұрт Айтжанға
«Алмашы дейді мазамды!»

«Не қылдың, бәлем, деп иттер,
Берерміз дейді сазаңды!».
1917 жыл

Жүдеген інім — жеткіншек,
Тән мен жаны шөлдеген.
Қаладағы көп інішек,
Қалың саяқ елдегі!

Надандық меңіреу тұманның,
Ауыры қалды артыңда.
Ентедей бас ілгері,
Жеткіншегім, тартынба!

Жас пен қанға боялған
Қиырсыз алыс артың бар.
Оны саған баяндар
Шежіре-тарих қартың бар.

Туысқандық, бостандық —
Міне, енді жаңа-салтың бар.
Жолың түзу нұсқалды,
Күшті түзу тартыңдар!...

Аспанға ұшар көк құрыш —
Аэроплан қанатың.
Автомобиль, машина —
Күшті көлік бар атың.

Бұрынғыдай бөгеттер,
Қиын емес жолыңда.
Аспан да, жер де сенікі,
Бар дүние қолыңда.

Надандық меңіреу тұманның
Аулы қалды артыңда.
Ентелей бас ілгері,
Жеткіншегім, тартынба!

Оқу — білім қазығы,
Адамның азығы.
Оқу — өмірдің сәні,
Тіршіліктің шамы.

Сауатсыз надан —
Қор болған адам.
1925 жыл

...Өңкей біздей зарлыға
Кемдіктегі жарлыға,
Жаным менің ер жетіп
Көсем болар ма екенсің?

Тақылдаған таңдайы,
Кере қарыс маңдайы.
Алмас тілді немесе,
Шешен болар ма екенсің?

Бұлбұлдай боп тілінен
Тәтті айтқанда бал тамған,
Ащы айтқанда қан тамған
Ақын болар ма екенсің?

Не болмаса жүректі,
Күш, қайратты, білекті,
Кемшілікке көнбейтін
Батыр болар ма екенсің?

Омырауы есіктей,
Ақ балтыры бесіктей,
Егінші боп, өзгеге
Нұсқа болар ма екенсің?

Отқа темір қайнатқан,
Бұт балғаны ойнатқан,
Нанша илейтін темірді
Ұста болар ма екенсің?...

Әлди-әлди, балашым!
Ұйқтатайын тербетіп...
Тілегім сен, құлыным,
Үміт ақта ер жетіп!..

Өлеңім менің еңбегім,
Еңбегім менің ермегім.
Тағы да жазам, тағы да.
Өледім жарым — бар малым,

Бар малымды арнадым,
Адамзаттың тазасы,
Жада дүние қожасы
Пролетариат табына.

Тұлпар мініп жүйткіп,
Құйындай ұшып ұйтқып,
Бір жерде көңлім тұрмайды
Мұратын іздеп;

«Дүниені кез» деп
Басқаға мойын бұрмайды.

«Көп,— дейді,— тілек, мұрадым»..
Тауларды кезген,
Қонудан безген,
Түлкі іздеп қашқан бұраңдай.