Нұржан ҚУАНТАЙҰЛЫ
Алаш Орда баспасөзі және
жүсіпбек аймауытұлы
Өскемен

Аltay-Пресс
2013 жыл

Қазақстан Республикасы
Мәдениет және ақпарат министрлігі ақпарат және
мұрағат комитетінің бағдарламасы бойынша
шығарылып отыр

Сөз басы
XX ғасыр адамзат тарихының шеруінде біздің қазаққа
өте ауыр болғаны, әсіресе ғасыр басындағы алмағайып
кезеңдер, ашаршылық геноциді, екі бірдей жер-жаһан

соғысы, қызыл репрессиялар ұлтымыздың демография-
сын ойсыратып кеткені мәлім. ХІХ ғасырда-ақ толық от-
арланып болған қазақ халқы Ресей империясы құрамында
бірте-бірте

шетқақпай
болып,
жері
тарылып,

енді
отаршылықтың қамытын кигенін жан-тәнімен сезе ба-
стайды. Әйткенмен бірінші жер-жаһан соғысына дейін
қазақ қоғамының әлеуметтік сыпатында, рухани бол-

мысында жаңа серпілістер, соны өзгерістер бой көтере
бастаған. Империя езгісіндегі халық үшін, әсіресе ұлт
қамын, ел келешегін ойлауды мұрат тұтқан қазақ зи-
ялылары үшін мемлекеттегі саяси толқулар, отарлау

озбырлықтары, бірінші жер-жаһан соғысының басталуы,
өзге де қоғамдық-саяси өзгерістер бейтарап құбылыс бо-
лып қалмайды. Отаршылық ажырғысы мойнына киілген
ұлттар мен ұлыстардың көзі ашық азаматтары азаттық жо-

лын таңдауға ниет етеді. Ұлттық сана-сезім ояна бастап,
отаршы империяның өктемдігіне қарсы шығу керегін,
сол жолда қоғамдық-саяси күрестің жаңа сүрлеуіне түсу
қажеттілігін, ат төбеліндей болса да, қазақтың бірталай

Киіз туырлықты, алаш ұранды қазақтың ел мүддесін өз
басынан биік қойған, «қайткенде алаш көркейер деген ой-
дан басқа ойды өмірінде малданбаған» (Сұлтанмахмұт)
азаматтары – Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов,

Міржақып
Дулатов
секілді
қайраткерлердің

қадірі
ғасырдан ғасыр өткен сайын арта бермек. Бұлардың
қатарында Х.Досмұхамедовы, М.Тынышбаев, Х.Ғаббасов,
А.Бірімжанов, Ә.Ермеков, Р.Мәрсеков, Б.Сәрсенов сияқты

т.б. ұлт ерлерінің есімдері жартысы бүтінделіп, жоғы
түгенделген қазіргі тарихымызда, құдайға шүкір, лайықты
орнын алып жатыр. Ұлт тәуелсіздігін аңсаған бұл топтың
зор қызметі өз заманының тасқа түскен тарихы – ХХ ғасыр

басындағы іргелі басылым – «Қазақ» газетінде айқын
көрінгені рас. «Оянған ойдың бетін түзеп, жолға салып,
ілгерілеуіне қамшы болған «Қазақ» газетінің» /1/ үлгісін
көрген Жүсіпбек Аймауытұлы да ел болашағын ойлап,

алаштың рухани жүгін көтеріп, қазақ мәдениетінде мол
қазына қалдырған қаламгердің қатарынан орын алады.
Ұлт зиялыларының қоғамдық қайраткерлігін, ел
үшін еткен қызметін айтпағанда, соңында қалдырған

шығармалары, оның ішінде көсемсөз мұрасының өзі
алаш мәдениеті тарихында өзгеше тұрпаттағы, айрықша
сыпаттағы мирас екенін тәуелсіз ел болған кезімізде анық
таныдық. Бұл ретте әдебиетімізге қайтып оралған Жүсіпбек

Аймауытұлының енді баспасөздегі қызметін анықтау,
оның ішінде Алаш Орда қозғалысының ықпалымен жарық
көрген баспасөздегі еңбегін бағамдау, көсемсөз еңбектерін
тауып, ғылыми айналымға енгізу күн тәртібінде тұрған еді.

Көсемсөз шығармашылығы XX ғасырдың басын-
да қазақ ұлтының тыныс-тіршілігінен, қоғамдық-саяси,
әлеуметтік-экономикалық, мәдени-рухани өмірінің әр
қырынан хабар беретін, ұлттық сананың өркендеуіне

қазақ баспасөзіндегі қызметі арнайы зерттеле қойған
жоқ. Сол кезеңдегі қазақ жазушыларының ішіндегі
бірегейі, руханият саласындағы ірі тұлғалардың бірі
Жүсіпбек Аймауытұлы қазақ демократиялық баспасөзінің

қалыптасуына көп үлес қосты. Заманында көркемсөз
бен көсемсөз қайраткерлерінің бірі болған оның мол
шығармашылық
мұрасы

коммунистік-тоталитарлық,
қызыл режимнің үкімімен совет кезінде (1930 – 1988
жылдар аралығы) зиянды деп табылды. Қоғамдық-саяси
көзқарасы, әдебиеттегі принциптері тұрғысынан айыпта-

лып, соңында қалған барлық шығармашылық дүниесі тас
қабырғаның ішінде жатқаны осы күні көпке мәлім. Соңғы
он жылдың мөлшерінде ғана Ж.Аймауытұлының есімі
мен шығармагерлік мол мұрасы, бай рухани қазынасы

ортамызға қайта оралып, қазақ ұлтының рухани игілігіне
айналғаны белгілі. Сол себептен де «көркемсөздің көкорай
көкмайсасы» (Д.Әбілов) болған дарынды қаламгердің
ұлттық баспасөзіміздің тарихындағы алатын орнын,

қазақ көсемсөзінің дамуына қосқан үлесін бүгінгі іргелі ел
болған шағымызда ғана ғылыми-методологиялық негізде
зерттеуге мүмкіндік тиді.
Қазақ әдебиеті мен баспасөзінің тарихын толықтыру

үшін Жүсіпбек Аймауытұлының мол шығармашылық
мұрасын түбегейлі зерттеу керек екені қаламгер саяси
тұрғыда ақталғаннан кейін ғана, ХХ ғасырдың соңғы он
жылында анық байқалды. Міне, бұл еңбек – сол талапқа

І бөлім
Алаш Орда
баспасөзі және Жүсіпбек
Жүсіпбек қай жылы туған?

Бүгінде аты мәшһүр көрнекті қаламгер, қазақ әдебиетінің
классигі Жүсіпбек Аймауытұлының өмірбаянының жалпы
сұлбасы біршама белгілі. Әуелі оның туған жылы жөнінде
бірсыпыра деректер болды/12/.

Қазақстан
компартиясы
Орталық
комитетінің

қорытындысы мен Аймауытұлының туған қызы Музадан
алынған, жазушының қайтыс болғаны жөніндегі куәліктің
негізінде қаламгер 1889 жылы дүниеге келді/13/ деген
тұжырым қалыптасқан болатын.

Десе де, Қазақстан республикасы Орталық мемлекеттік
архивінде (503 қор, 22-3, 176-парақ) сақталған Семей
мұғалімдер семинариясы куәлігінің бір нұсқасында жазу-
шы «1892 жылдың 30-ноябрінде туған» деп көрсетілген.

Ал 1921 – 1922 жылдары Қазақ республикасы Орталық
атқару комитетінде (КирЦИК) қызмет істеген қаламгердің
Қазақстан республикасы Орталық мемлекеттік архивінде
сақталған жеке іс-парағында туған жылы жазылмайды.

Бірақ Оңтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік
архивінде қаламгердің өз қолымен толтырылған жеке іс-
парақтары сақталған. Сол кездегі Сырдария губерниялық
қазпедтехникумының 1926 және 1927 жылдары жазылған

бұл құжаттарында Жүсіпбек өзінің туған жылын 1988
деп көрсетеді (147-қор, 33-іс, 17-парақ; 1-іс, 230-парақ), ал
кейбіреуінде «1888 жылдың 15-январы» (147-қор, 1-іс, 147
және 190-парақтар) деп күнін де атап береді.

Ұлттық қауіпсіздік комитетінің архивіндегі мәлімет
сәл басқаша. 1929 жылдың 21-майында ГПУ тергеушісіне
берген жауабында жазушы 40 жастамын деп айтыпты
(011494-іс, 2-том, 115-парақ). Байқап отырғанымыздай,

Аймауытұлының туған жылы әр жерде әр түрлі жазылған.
Тіпті өзі де әрқалай көрсетіпті. Дұрысы қайсы?
Менімше, Жүсіпбектің 1928 жылдың январында Смағұл
Садуақасұлына арнап өз қолымен жазған өмірбаянындағы

мәлімет – нақты, дұрыс мәлімет. Осы хатында Жүсіпбек «мен
сиыр жылының аяғында (1890 жылдары) Қызылтаудың
баурындағы Қараның адыры деген жерде, Дәндебай ауы-
лында тусам керек» деп жазады.

Санай келсек, сиыр жылы 1889 болып шығады. Бірақ
қазақтың жыл санауы бойынша 1890 жылдың 22-марты-
на дейінгі, яғни Ұлыстың ұлы күні кіргенше алғашқы
үш ай да сиыр жылына жатады емес пе. Сиыр жылының

аяғы – 1990 жылдың январь, февраль, март айлары бо-
лып шығады. Ендеше Аймауытұлының 1928 жылы
Смағұлға жазған хатындағы көрсеткен мәліметін дұрыс
деп қабылдау керек.

Сонымен, Жүсіпбек Аймауытұлы 1890 жылдың 15-ян-
варында, сол кездегі әкімшілік-территориялық бөлініспен
айтатұғын болсақ, Семей губерниясының Кереку уезіндегі
Қызылтау болысының 1-інші ауылында, Қараның ады-

ры деген жерде (қазіргі Павлодар облысының Баянауыл
ауданындағы Жосалы ауылы) дүниеге келген.
Туған аулы Жүсіпбекті «Оймауыттың Түсіпбегі» деп
атаған екен, оны мен Жосалыға барғанда сондағы кісілердің

құжаттары орысша толтырылғанда Аймауытов болып кет-
кен.
Жазушының
аталары

туралы
шежіре
деректері
бар. Оймауыттың әкесі – Дәндебай, оның әкесі – Қуан.

Жазушының жеті атадан қосылатын (күлік руынан) туы-
сы, әйгілі Мәшһүр-Жүсіп былай деп жазады: «...Танашбай-
дан Қуан бай жалғыз. Танашбай ел тауға қонып жатқанда
өлген екен. Сол күнде Қуанда үш жүз қой бар екен. Бір

жүзін сойып әкесіне ас беріпті. Қалған екі жүз қойдың бір
жүзі егіз тауып, Қуанның өз көзі тіршілігінде он екі мың
қой тұяғы болғанын көріпті делінген сөз бар. Қуан ба-
лалары - Дәндебай, Ордабай, Молдабай, Ноғай. Молда-

бай қотанынан бес мың тұяқ өрген күнін осы қалам ұстап
отырған - өз көзімен көзімен көрген кісі» (Мәшһүр-Жүсіп
Көпейұлы, «Қазақ шежіресі», Алматы, «Ғылым» баспасы,
1993).

Жүсіпбектің атасы Дәндебай Қуанұлы – Қызылтаудағы
Ақыл-Бейбіт ауылдарының старшыны болып қызмет ет-
кен, Қызылтау, Баян-Аула төңірегіне белгілі, дәулетті
болған кісі екен.

Хош, сонымен, жоғарыда көрсеткеніміздей, 1928 жылы
Смағұл Садуақасұлы берген жауабында жазушы өзінің
өмірі туралы былай деп жазады /13/: «5 жасынан 15-ке шейін
ескі молдадан оқып «Мұқтасарды» дендеп, «Нақу» оқып

барып қалдым. ...15 жасқа келгенімде мен мамандық құрып,
бала оқыта бастадым» деп жазады. Ескіше оқып қоймай,
өзінің бір туысынан орысша хат та таныпты. «Перевод
қарастыруға жарадым» деп жазады өзі. Он жеті жасында,

1907 жылы ауылынан алпыс шақырым жердегі Баянауылға
барып, орыс мектебінде оқиды. «Оспанның Серебрянни-
ков деген тілмашы мені тәуір көруші еді. Баянда соның
үйінде жаттым» деп жазылған анкеталық жауапта. «Баян-

(Павлодар) қазыналық ауылшаруашылық (с-хоз) шкөліне
барып, емтихан ұстадым». Бірақ мұнда көп оқи алмайды,
екі айдан соң мектеп ережелерінің әділетсіздігіне қарсы
шыққан қазақ балаларымен бірге оқудан шығып қалады.

1909 жылы Баянауылдағы орыс мектебінің 3-бөлімін оқып
бітіріп, қазыналық оқу табыла қоймаған соң бала оқытуға
кіріседі. «1911 жылы ол ауылда оқытқан бір-екі баланы
алып, Керекуге тағы бардым. Со жылы Керекуде 2 класты

русско-киргизский школ ашылған екен, үшеуміз де соған
кірдік, – деп жазады Жүсекең. – Келесі жылы ол шкөлде
интернат ашылды. Интернатқа түстім. Осы шкөлде 4 жыл
оқып бітірдім» /14/.

Керекуде оқуда жүргенде Ж.Аймауытұлы «Қазақ»
газетін алып, оқып тұрған. Жазуға деген құмарлығы сол
кезден басталса керек. Оны өзі де растайды: «Ең алғаш
басылған сөзім 1913 жылы болса керек, бір ақымақ

алыпсатардың болыс болам деп, елге бір месте шай апа-
рып, елдің қулары болыс қоямыз деп, шайларын алып, бос
қайтқанын жазып едім, Бұл хабар «Қазақ» газетінде ба-
сылды. Сол хабардың басылуы қалам ұстауыма үлкен се-

беп болды»/14/.
Қаламгердің өзі айғақ берген бұл ақпарды «Қазақ»
газетінің тігінділерінен табу оңай болмады. Үйткені,
оның атынан берілген көсемсөз дүниелерін газет бетінен

ұшырастыра алмадық. Дегенмен географиялық ауқымды
және, ең бастысы, қаламгердің қалам ұстауына себеп ет-
кен, шағын ақпараттағы оқиға желісіне негіз болған, өзі
айтқан кішкене ғана жайтты еске сақтай отырып, 1913

жылы жарияланған материалдарды мұқият қарастырдық.
Соның нәтижесінде 16-октябрьдегі санында «Ішкі хабар-
лар» айдарымен берілген «Болысқұмарлық» деген ақпарат
Жүсіпбектікі деген тұжырымға келдік. Рас, мұның соңына

бек Аймауытұлы» деген аты-жөннің бастапқы әріптері
деп топшылаймыз, үйткені кейін, 1918 жылы «Абай» жур-
налында жарияланған дүниелеріне қаламгер «Иусфбек»
деп қол қойып отырған. Бұл – бір. Екінші, жоғарыда ай-

тып кеткеніміздей, географиялық ауқым мен оқиға бары-
сы басты дәлел бола алады. Шағын ғана ақпарды толық
келтірейік:
«Өткен жаз сайлауда Павлодар үйезі, Далба болы-

сында болыс боларлық орысша білетін бір кісі болмаған.
Мұны естіп, болыс боламын деп Павлодар жатағында
мелішпен кәсіп қылып жүретін Х.И. деген жігіт далақтап
еліне шауып барған. Болыстың ел аларлық пұлы 25 ша-

малы тақта шай, білімі қалада жүріп үйренген саудалық,
былдырақ, бес-алты ауыз орысша тіл еді. Шар салар-
да елубасылар болыс қоямыз деп байғұстың ноғайдан
вексельмен алған шайын алдап алып, қойындарына са-

лыпты. Шарға түсіп болыс болмақ түгіл, жұртқа күлкі
болып, шайынан айырылып, шертиген шенқұмар сор-
лы салы суға кетіп үйіне қайтты» /15/. Осы шағын
хабардың өзінен Жүсіпбектің қолтаңбасы, оның стиліне

тән юмор аңғарылады. Сонымен, қаламгердің жарыққа
шыққан, баспасөзде жарияланған ең әуелгі, тырнақалды
шығармасы табылды деп батыл айтуға болады.
1914 жылы, жиырма төрт жасқа аяқ басқан кезінде, ол

Семейдегі мұғалімдер семинариясына түседі. Бұған дейін
Биахмет Сәрсенов, Әбікей Сәтбаев тәмамдаған бұл оқу
орнында ол М.Әуезов, Қ.Сәтбаев, Қ.Нұрмұхаметұлымен
қатар оқиды. 1902 жылы іргесі қаланып, 1903 жылы

ашылған мұғалімдер семинариясы «өзіндік дәстүрі, үлгі-
өнегесі қалыптасқан, салиқалы білім ошағы болатын»/16/.
Ағайынды
Белослюдовтар,

Н.Коншин,
ерлі-зайыпты
Нәзипа
және

Нұрғали
Құлжановтар,
Н.Ильинский,
В.Морозов, Ә.Сәтбаев, Н.Сулима-Грузинский, В.Попов

сияқты білімділер, ғалымдар сабақ берген оқу орнында оқи
жүріп Жүсіпбек қоғамдық істерге, мәдени шараларға белсе-
не атсалысқан.
Сол жылы ұлы Абайдың қайтыс болғанының

он жылдығына арналған Семейде өткен еске түсіру
кешіне қатысады. Алғашқы оқып жүрген оқу жылын-
да – 1915 жылдың 13-ші февралі күні ерлі-зайыпты
Құлжановтардың басшылығымен приказчиктер (сауда-

герлер) клубында қазақ жастарының әдебиет кеші өтеді.
Бұл туралы сол жылы «Айқап» журналында «М.М.»
деп қол қойған тілшінің (Мұстақым Малдыбаев болуы
мүмкін) «Қазақша бастапқы ойын» /17/, «Қазақ» газетінде

«М» деп көрсетілген тілшінің «Қазақ әдебиеті кеші» /18/
мақалалары мен хабарлары жарық көреді. Екі хабардың
ішіндегі дәлірегі де, көркемдірегі де «тарихи күрделі,
көтерген мәселесі қомақты да салмақты әрі жан-жақты,

талай ғылым саласына, сондай-ақ, барша жұртымызға
рухани мол азық боларлық энциклопедиялық басылым»
/19/ – «Қазақ» газетіндегі «Қазақ әдебиеті кеші» хаба-
ры болғандықтан, содан үзінділер келтірейік, үйткені,

кештің әсерлі өтуіне жас Жүсіпбектің де көп ықпалы ти-
ген.
«Кеш басталарда сағат 8 жарымда Райымжан мырза
Мәрсеков шығып, қазақ әдебиеті туралы біраз сөз сөйледі,

ды... Перде ашылысымен-ақ алаңның оң жағынан басын-
да шоқпардай үкі таққан құндыз бөрік, үстінде жібек
шапан, белінде күдері белбеу, қолында үкілі домбыра,
қасында 4-5 бозбаласымен әсемденіп, ән салып, Біржан

сал шыға келді... Біржан болған семинарияда оқитын
шәкірт Жүсіпбек мырза Аймауытов Біржанның өлеңін
өзіндей болып-ақ айтты». Қойылымнан кейінгі концерт
бағдарламасына, әншілерге тоқтала келіп автордың:

«Әсіресе Жүсіпбектің «Ғалия» деген әнге салғанына
жұрт қатты сүйсінді» деп жазғаны да бар. «Айтыстың
сахналық жүйесін (инсценировка) түсіріп әрі оны
сахнаға қойған режиссер Ж.Аймауытовтың 1915 жылы

осылай европалық үлгіде спектакль қоюды қолға алып
әрі соның режиссері болуы қазақ топырағында бұрын-
соңды болмаған сахналық өнердің тууына ерекше ықпал
жасады» деп баға береді театртанушы Б.Құндақбаев /20/.

«Қазақтың» келесі санында Н.Құлжанова осы кештен
түскен ақшаның жартысы Петербордағы мұсылмандар
ашқан соғыс ауруханасына аударылғанын, жартысы әр
жерде оқитын 12 қазақ студентіне берілгенін, оның ішінде

10 сом Ж.Аймауытұлына тигенін жазады /21/.
Архив құжаттары семинарист Аймауытұлының земс-
тво стипендиясын алып оқығандығын растайды /22/.
«Қыс оқысам, жаз елге шығып, бала оқытып, қаражат жи-

надым» /14/ деп қаламгердің өзі еске алғанындай, жаздың
күндері ел ішінде бала оқытып, мұғалім де болған. «Қазақ»
газетіндегі шағын хабарландыру мұны растайды: «Семей
семинариясында жүрген Жүсіпбек Аймауыт баласы 15-

ші ауғысқа шейін қазақ ауылында қымыз ішіп, орысша
балаларын оқытпақшы. Керек қылған кісілер тез мынау
адреспен хабарлассын: Семей қаласы, мұғалімдер семи-
нариясы, Аймауытовқа» /23/. Кейінгі жылдары да семина-

рия шәкірті тұрмыс салмағын өзі көтерген. «Біз сияқты
қазақтың екі аяқты ағаш арбасын, киіз үйдің сүйегін
(уық, шаңырақ) жасайтын, ер шабатын, домбыра жасай-
тын, етік тігетін. Өзі домбыра тартып ән салатын. Ойы-

нан өлең шығаратын, ол өлеңді өзі шығарған әнге
қосатын» /24/ деп еске алады Зейтін Ақышев.

Қаламгердің бүркеншік есімдері
Мұғалімдер семинариясында оқып жүрген алғашқы
жылдарында-ақ Жүсіпбек Орынборда шығатын «Қазақ»
газетімен

байланыс
жасап
тұрған.
Жалпы

«қазақ
зиялыларының ұстанған жол, мақсат-мұраттары мен
атқарған қызметтерін анықтауға «Қазақ» материалдары
мүмкіншілік береді. Сонымен бірге олардың там-тұмдап

жинаған өмірлік, бай тәжірибелері мен тәлім-тәрбиесінен
өнеге алу үшін де басылым мұраларымен танысу ауа-
дай қажет»/19/. Бұл тарапта «Қазақ» газеті» жинағы /25/
және республикамыздың Ұлттық Ғылым академиясының

Орталық кітапханасы мен Ұлттық кітапхананың сирек
қолжазбалар қорларында сақталған, сол «Қазақ» газетінің
тігінділерін пайдаландық.
Алайда шындыққа мойынсұну керек-ақ: «Қазақ» газеті»

жинағындағы Жүсіпбек Аймауытұлынікі деп болжам
жасалған дүниелер терең зерттеуді, түбегейлі дәлелдеуді
қажет етеді. Ғасыр басындағы қазақ мәтбұғатын жүйелеп,
ретке келтіруде үлкен еңбек сіңірген белгілі библиограф-

ғалым Үшкөлтай апа Сұбханбердина «Қазақ» газетіндегі
«Желкек», «Желкең» бүркеншік есімдері Ж.Аймауытұлына
тиесілі деп болжам жасаған еді /26/. Дегенмен «Қазақ»
газетінің материалдарын аңдап қарап отырып, «Желкек»

деген бүркеншік есім Жүсіпбектікі емес деген қорытындыға
келдік.
Жалпы, «Желкек» атымен «Қазақ» газетінде
бес көсемсөз туындысы жарық көрген. Олар Ахмет Байтұр-

сынұлының атақты «Тіл – құрал» оқулығына жылы
пікір білдірген «Жазу мәселесі» /27/ деп аталатын рецен-
зия, Шәкерімнің өзінің «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хан-
лар шежіресі» атты тарихи-шежірелік кітабын толықтыру

болса, шын анығын тауып, не хат арқылы өзіме, не «Қазақ»
газетасы арқылы білдірсеңіздер екен. ...Әрине, әркім өз
атасын өзі анық біледі. Әр таптың талапкерлері бір-бір
шежіре жазып бастырғаны-ақ жақсы» деген ашық хатына

жауап ретінде жазылған «Шәкерім ақсақалға» рецензиясы
/28/, бұлармен қатар «Ауру қалса да, әдет қалмайды» /29/,
«Азық-түлік жабдығы» /30/, «Жұрт алдында жауапкер» /31/
деп аталатын хабарлар.

«Желкек» – Ресей патшасы заманындағы әкімшілік-
территориялық бөлініспен айтар болсақ, Ырғыз уезінің
адамы болса керек. Үйткені соңғы үш хабарда да Ырғыз
уезіндегі жаңалықтар: уездегі елдің тұрмысы, хал-

ахуалы, партия таласы, сайлау, т.с.с. жағдаяттар сөз бо-
лады. Мысал келтіретұғын болсақ, «Ауру қалса да, әдет
қалмайды» деген ақпар былай басталады: «Біздің Ырғыз
үйезінің партия басы адамдары һәм бұлардың отағасы –

би-болыстар хәкімшілік дәмін жақсы біледі». Әрі қарай
Уақытша үкімет тұсындағы қазақ комитеттеріне төраға
сайлау мәселесі қалай өтетіні, бұрынғы би-болыстардың
қайта төраға болып сайланғысы келетіні, Шеңгел, Толағай,

Қарасай болыстарындағы сайлаудың қалай өткені әңгіме
болады. Ал «Жұрт алдында жауапкер» хабары «25-ші но-
ябрьден 2-ші декабрьге шейін Ырғыз үйезінде құрылтай
сайлауы болып өтті» деп белгісіз автордың сол уезден

екенін нақтылай түседі. Бұл уақытта Жүсіпбектің Семей
қаласындағы мұғалімдер семинариясында оқып жүргенін
жоғарыда айттық.
Сонымен, «Желкек» бүркеншік есімі географиялық

ауқыммен алғанда басқа тараптағы тілшінікі екені еш
күмән туғызбайды. «Желкектің» өзге біреу екенін Жүсіпбек
«Бұ да ұлт театры жайында» деген мақаласында өзі де
аңғартады. Бұнда «Бір жағынан елдегі күйлерді жинап,

қалқаң құлақ балаларды кансербаторияға жібере беру ке-
рек» /32/ деген сөйлем бар. Көріп отырғанымыздай, «Жел-
кек» (немесе «Желкең») дейтін ат Ж.Аймауытұлыныкі емес
екені айдан анық.

Сондай-ақ «А.Ж.» деп қол қойып, «Қазақ» газетіне
жазып тұрған тілшіні де Ж.Аймауытұлы деп айта ал-
маймыз. Бұл жерде тағы да географиялық ауқым алға
шығады, автордың өзінің тұрып жатқан ауыл-аймағы жай-

ында, яғни Көкшетау уезінің хал-ахуалы, жай-жапсары,
елдің әл-ауқаты турасында сөз еткені күдік туғызбақ.
«А.Ж.» деген бүркеншік атпен берілген «Сайлау құртының
өршуі» және «Өтінішке жауап» мақалалары /33/ Көкшетау

уезіндегі молда сайлауында елдің жікшілдікке бөлініп,
жөнсіз шығынға ұшырайтыны, сайлау кезіндегі талас-
тартыстар суреттеледі және дін жайында әңгіме қозғалады.
Жүсіпбектің Көкшетау уезіне барып, молда сайлауына ара-

ласып, онысын баспасөзге жазған екен деп жорамал жасау
қисынға келмейді.
Бұл ретте қаламгердің баспасөздегі бүркеншік есімдерін
толықтай қарастырған жөн. Ғалым Бейсенбай Байғалиев

1989 жылы «Жүсіпбек Аймауытовтың бүркеншік есімдері»
деген арнаулы мақала жазып /34/, оның «Қызылтаулық»,
«ЖК», «Қызылбас», «Жанақ», «Келешек», «Таңашбай»,
«Екеу» деген бүркеншіктерін атаса, сол жылы жазылған

мақаласында /35/ ғалым Темірбек Қожакеев бұларға қоса
публицистің «Ермағамбет», «Қып-қызыл», «Шоғарақы» де-
ген тағы үш бүркеншік атын көрсетеді. Кейінгі зерттеушілер
де осы есімдерді атап жүр. «Қызылтаулық» деген ат жас

Жүсіпбектікі екені, осы атпен «Ескі тәртіппен бала оқыту»,
«Рәбиға» пьесаларын жариялағаны кезінде «Сарыарқада»
да жазылған /36/. Ал «Таңашбай» деген лақап ат өзінікі
болғанын, ол бесінші атасының есімі екенін жазушы 1927

Оның
1917–1919
жылдар
аралығындағы

Алаш
Орда баспасөзінде, кейін совет өкіметі орнаған 20-шы
жылдардағы қазақ баспасөзінде жарық көрген дүниелерін
жиыстыра жүріп, біз осы аталған бүркеншік есімдерді ра-

сында да қаламгердің өзі пайдаланғанына көз жеткіздік.
Алайда олардың ішінде бір рет қана қолданылған ат-
тар бар екенін де айта кету керек. Олардың ішінде,
мәселен, «Келешек» («Елес» әңгімесінде), «Шоқарақы»

(«Көшпелі
Көжебай»
фельетонында),
«Қып-қызыл»

(«Әсемпаздық» фельетонында) сияқты бүркеншік есімдері
бар. «Қызылбас» – өзінің екі ғана әңгімесінде («Томарбай
мен қатыны» және «Жаңабайдың жанындагы трагедия»)
қолданған аты. «Жанақ» – тек «Ақбілек» романында ғана

пайдаланылған псевдоним («Әйел теңдігі» журналының
1927-1928 жылғы сандарында). Жанақтың Жүсіпбектің
екінші ұлы екені белгілі. Мұнымен бірге қаламгер «Ж»,
«Ж.А.» деп аты-жөнінің басқы әріптерін ғана көрсетіп қол

қойып отырған. Көбінесе «Жүсіпбек» немесе «Иусфбек»
деп өз есімін толық көрсеткен екен.
Жиі қолданған тағы бір бүркеншік аты – «Жік». Бұл жа-
зушы есімінің бастапқы және соңғы әріптерінің бірігуінен

жасалған сөз. «Жазушының жиі пайдаланған бүркеншік
есімі – «ЖК» («Жік» емес)» /34/ деп жазады Б.Байғалиев.
Дегенмен публицист алғашқыда «ЖК» деп қол қойды де-
сек те, кейінгі шығармаларында «Жік» деп анық көрсеткен

деп айта аламыз. Оған 1925 жылы «Ақ жол» газетіндегі /38/,
«Пионер» журналындағы /39/ кейбір шығармаларына «Жік»
деп қол қоюы дәлел бола алады. Үйткен себебі, олардың
бұл кезде А.Байтұрсынұлы енгізген, араб әліпбиіндегі

«төте жазу» үлгісінде тасқа басылғаны мәлім. Сондықтан
«і» әрпін еркін тану мүмкін екендігі түсінікті болса керек.
Сонымен «Ж», «Ж.А.» және «Жүсіпбек», «Иусфбек»
деп қол қойғанын есептемегенде, Ж.Аймауытұлының он

бүркеншік есімі бар екендігін аңдадық. Шығармаларын
түбегейлі жинастыруға ден қойған тұста біз классик
қаламгердің тағы екі бүркеншік атын таптық. «Алып ұйқы»
әңгімесін 1926 жылы «Қазақ тілі» газетіне «Қара адыр» де-

ген атпен бастырған екен /40/. Алты ай өткен соң бұл әңгіме
«Еңбекші қазақ» газетінде қайта жарияланған, сондағы
нұсқа бойынша жазушының бес томдық шығармалар
жинағына енген /41.Б.132–137/.

«Қазақ тіліндегі» нұсқаның жекелеген сөздерінде
біраз өзгерістер бар. Мәселен, жинақтағы үлгісінде әңгіме
«Тіршілікті айтсаңызшы, киімді әкел! деппін» деп аяқталса,
алғашқы нұсқада «Жасасын өмір! Киімді әкел! деппін» деп

бітеді. Бірінше үлгіде әңгіме «Қыстауға қонған кез» деп бас-
талса, жинақта «Қыстауға жаңа қонған кез» деген сөйлем
тақырып болып жүр. Осындай кейбір айырмашылықтар
ұшырасады. Ең басты өзгешелік: «Қазақ тіліндегі» нұсқада

әңгіме аяқталған соң қосымша «Әңгіменің ғылым негізі»
деп аталатын, түсіндірме сыпатындағы, ғылыми-танымдық
шығарма іспеттес мақала берілген. Мұнда летаргия
ұйқысының пайда болу себептеріне тоқталып, мысалдар

келтіріп, тұщымды түсініктер айтқан. Осыдан кейін «Қара
адыр» деп қол қойған. Бұл – жазушының туған жерінің
атауы. «...Қызылтаудың бауырындағы Қараның адыры де-
ген жерде, Дәндебай ауылында тусам керек» деп жазған

қаламгердің өзі /14/.
Сонымен бірге қаламгердің «Бажаның басы қышиды»
деген әңгіменің өзінікі екені туралы мәлімет қалдырғанын
еске түсіру керек /14/. Бұл әңгіме /42/ осыған дейін көзге

ілікпеген «Ақыл» бүркеншігімен шығыпты. Бұл атпен
«Үй қандай болу керек», «Неге неке бекем емес» және т.б.
мақалалары да жарық көрген. «Ақыл» – өмірінің соңына та-
ман қолданған бүркеншігі. Сонымен, Ж.Аймауытұлының

«Қара адыр» және «Ақыл» деген он бірінші және он екінші
бүркеншік есімі бар деп сеніммен айта аламыз.

Төңкерістер қарсаңында
Енді Жүсіпбектің есейген шағында өткен елдегі
қоғамдық-саяси өзгерістерге тоқтала кетейік, үйткені, бұған
аялдамай қаламгердің әлеуметтік-саяси көзқарасының

қалыптасуын, баспасөзге келу себебін білу тағы мүмкін
болмайды.
Бірінші жер-жаһан соғысының басталуы, осының зар-
даптарымен отарлық езгінің күшеюі, соғыс мұқтаждарына

жиналатын
алым-салықтың
қисапсыз
өсуі

«Қазақ»
газетінің төңірегіне топталған ұлт зиялыларын қатты
алаңдатқан /43.Б.57/. Ең әуелі ел тұрмысы ауырлап, мал
басы кеміді. Егіс көлемі азайып, шаруашылық күйзелді.

«Мәселен, ХХ ғасырдың басында ұнның бір пұты 94 тиын
болса, ол 1916 жылы 40 сомға дейін көтерілді» /43.Б.58/.
1916 жылғы патша үкіметінің қазақ даласы мен Орта Ази-
ядан майдандағы қара жұмысқа азаматтар алу жөніндегі

атақты июнь жарлығынан кейін ел ішінде үлкен дүрбелең
туғаны мәлім. Жарлық бойынша осы өлкелерден 400 мың
адам алынбақ болған /43.Б.61/. Қазақ зиялылары, міне,
дәл осы уақытта «1916 жылғы оқиғаға қатысып, ерекше

қызығушылық туғызды» /44/.
Бүгінгі
материалдармен
танысып,

салқын
ақыл,
салмақты оймен қарайтұғын болсақ, атап айту керек: 1916
жылғы жағдайда «Қазақ» газеті төңірегіндегі саяси сау-

аты жоғары, білімді азаматтар көп еңбек атқарып, дұрыс
жолды ұстанған. 1916 жыллың 11-ші июлі күні «Қазақта»
басылған, «Алаштың азаматына» деген ашық хатында
олар патша жарлығына көнуге тура келетінін, қарсылық

білдірсе, қан төгілетінін ескертіп, «Қазақ шын қарсылық
қылатын болса, ел-елге отряд шығып, бас пен малға әлегі
бірдей тиеді, елдің іргесі бұзылады» деп жазды /45.Б.225/.
Алаштың оқығандары ең алдымен елдің бостан-босқа

тылып жүргендей, сол заманда Ресей патшасы Антанта
әскери-соғыс блогынан шығу үшін, өзара келісімшартта
қарастырылғандай (қай мемлекетте өкіметке қарсы бүлік,
көтеріліс, дүрбелең басталса, сол ел Антанта құрамынан

шығуға ерікті), империя ішінде қантөгіске апаратын
дүрбелең ұйымдастыруға мүдделі болған. Менімше, патша
саясатының пиғылын Әлихан Бөкейханов бастаған қазақ
зиялылары жақсы түсінген. Және құрбандыққа шалынуға

империядағы «бұратана» халықтар таңдап алынғанын,
дүрбелеңге еріп, бүлік жасап, аранға түскен надан, қарусыз
елді ауыр зеңбірекпен қаруланған, кәсіби әскердің оңай
талқан қылатынын да тез бағамдаған. Өкінішке қарай,

баламызды әскерге бермейміз деп бас көтерген қазақ
пен қырғыздағы қаншама болыс елдің 1916 жылы қалай
қырылғанын, қалай босқын тапқанын кейінгі тарих анық
көрсетіп отыр.

Айтса айтқандай, патша жарлығы шыққаннан кейін бес
ай өткен соң «Қазақ» газеті былай деп жазды: «...Түркстан
сарттары әуелгі кезде шошынып, бізді жұмысқа алмайды,
солдатқа алады деп көнбей қарсылық қылды. Бұл қарсылық

қылғандарды аз күннің ішінде әскер шығарып, қырғынға
ұшыратты. Жизақ деген шаһардың 20 мың халқы жоқ бол-
ды, тірі қалғандары босып кетті, мал-мүлік, шаруадан айы-
рылды. Жетім-жесір шулап қалды, жер-суы қазынаға кетті.

...Ақырында көнді, жігіттерін берді» /25.Б.349/.
Осы уақытқа шейін 1916 жылғы көтерілістердің
біржақты бағаланып келгені рас. «Патша өкіметіне қарсы,
феодалдық және отарлық езгіге қарсы көтеріліс» деп

бағаланудан бұрын ол шындығында арандатуға түскен,
асығыс іс-қимылдардың көрінісі деп топшылануы ке-
рек. Басқа түскен халге көнбеген қайран қазақтың қалай
қырғын тапқаны «Қазақ» газетінде де жазылған, осы күнгі

1917 жылдың қарсаңында отар ел болған алаштың
әлеуметтік-тұрмыстық
жағдайы
біршама

нашарлай
бастаған. Бұл кезде қазақ жеріне 1,5 миллионға жуық орыс,
украин шаруалары көшіп келіп, қоныс теуіп қойған еді
/43.Б.72/. 1917 жылдың басында қоғамдық-саяси дүниеде

бір сілкініс болатыны айқын сезілген болатын, саяси хал
дауыл алдындағы теңіздей демін ішіне тартып жатқан
еді. Бұл жөнінде «Қазақ» газеті: «Россияда қазіргідей са-
ясат күйі бұрын болған емес. Осы күнде күн сайын ми-

нистрлер түсіп, алмасып жатыр... Саясат ісін бұрынғыдан
да мықтырақ ауру айналдырды. Күннен-күнге меңдеп,
күннен-күнге күшейіп, насырға шауып барады, немен ты-
нары белгісіз» деп жазады /25. Б.357/.

Немен тынғаны белгілі. Әбден асқынған қоғамдық-саяси
мазасыз жағдай патшаны тақтан құлатып тынды. Бұны
«Майданда жау мен әскер арасы қандай ашық болса, мемле-
кет ішінде өкімет пен халық арасы да сондай ашылып бол-

ды... Үкімет қанша сірескенімен айналдырған ауру алмай
қоймайтын шығар» /25.Б.358/ деп Ахаң - А.Байтұрсынұлы
сықылды зиялылар алдын-ала біліп те отыр еді.
Іргетасы соғыс кезінде шайқалып, ақыры 1917 жылғы

февраль төңкерісінен кейін құлаған патша өкіметі тарих
сахнасынан кеткен соң қазақ зиялыларында өз тізгінін өзі
ұстайтын әлеуетті ел болу үміті оянады. Алаштың ұлтшыл
азаматтары автономиялық республика құру арманын

жүзеге асыру ниетінде білек сыбана, бел шеше кірісіп, ұлы
мақсатқа күш-қайратын жұмсайды. Ұйымдасып қимылдау
үшін анық бағдарламасы бар ұлттық партия құру, мем-
лекет билігін қорғау үшін милиция, әскер жасақтау және

т.с.с. аса ірі міндеттер тұрды. Міне, осындай жаңа та-
лап, игі іске жол ашқан әйгілі февраль төңкерісін белгілі
тарихшы К.Нұрпейісов: «Ел үшін маңызды мәселені –
аграрлық, ұлттық, республика түріндегі жаңа саяси жүйені

қалыптастыру мәселелерін шешу үшін алғышарттар
жасады» /48/ деп бағалайды. Иә, бұл төңкеріс Ресей
империясының қоластындағы халықтарға саяси пар-
тиялар құру, автономия алу мүмкіндіктерін, баспасөз

бостандығын алып бергендігі шындық. Сол себепті отар
ұлттардың зиялылары мен әлеумет қайраткерлері оны
құптап, қуана қарсы алған.
Міне, осындай тарихи, ұлы өзгерістер өтіп жатқан тұста,

іргелі жұрт болып, қалайда автономия алу талабы оянған
уақытта, ұлт болашағы, ұлыс бүтіндігі үшін қолайлы та-
рихи кезең туып тұрғандай көрінгенде қазақ зиялылары,
қазақ қалам қайраткерлері үшін тарақият жолына түсудің,

дамыған ел қатарына қосылудың өткір мәселелері тұр еді.
Озбырлықтың өтінен, отар елдің кебінен құтылудың ама-
лын тауып, шырғасы шықпаған, іргесі бүтін мемлекеттік
жаңа сатыға көтерілу үшін не істеу керек деген саяси-

әлеуметтік сауалдың шешімін табу керек болды.
Бұл кезде біршама өмірлік тәжірибе көрген, тауаны
қайтпаған, танымы мол, семинария оқушысы Жүсіпбек
Аймауытұлы осы көкейкесті мәселе жөнінде өз ойын

білдіріп, Көлбай Төгісов Ташкентте шығарып тұрған
«Алаш» газетіне алғашқы көсемсөз туындыларының бірі
болып саналатын «Қазақтың өзгеше мінездері» /49/ деген
мақаласын бастырады (Мұхтар Әуезовпен бірігіп жазған).

Бұл дүниенің соңында «Семей семинариясында оқитын
Аймауытов пен Әуезов» деп авторлары анық көрсетілген.
«Алаш» газеті жайында біраз жазылып /50.Б.44–46/,
библиографиялық көрсеткіші ретке түсуі /51/ себепті, оған

тоқталу артық болар деп есептеп, қаламгердің мақаласының
өзіне көшуді жөн көреміз.
«Қазақтағы неше түрлі болып тұрған ауыр халдердің
түпкі негізі, тамыры қайдан тарап, бұл күйге ұшырағанын

Соның үшін, – деп жазады Жүсіпбек, – бұл терең сауалды
жұрттың есіне салып, жүректерді қыздыруға сөз бастап от-
ырмыз».
Бұл жолдардан анық байқалатын нәрсе, ол – көсем-

сөзшінің өзіне-өзінің бек сенімділігі, қалам қуатының
күшіне,
сөзінің
жүрек

қыздыратынына
нанатыны.
Автордың орыс тіліндегі мерзімді баспасөзді жіті қадағалап
отыратыны аңдалады. Алаш елін аздыратын нәрсе – Ресей

патшасы өкіметінің отарлау саясаты, оның қазақ ұлтының
тұтастығын бұзатын әкімшілік құрылымы деген түйінге
келеді. Естуімше, дейді көсемсөзші, түзу жолға салушылар
болған. Әйтсе де, олардың іс-қимылының жалпы ұлттық

сыпат алмауының кесірі ислам дінін бұрмалаған схоласти-
када жатыр деген ой айтады: «...Ишандардың схоластик
ғылымын таратып, елдің ойын, рухын, қол-аяғын кісендеп,
бір кесімді тар жолға тығып, адамшылықты тағдырдың

қазығына қылқылдатып байлады да қойды». Айта
кетерлік жайт: бұл сөйлем өзінің стильдік-құрылымдық
ерекшелігімен Жүсіпбек қаламынан туғанын аңдатады.
«Қазақтың ұлттық қалпы өзгерілді, – деп сол заманның

танымдық деңгейімен өлшегенде алабөтен пікір айтады
автор, – тірлігі, мақсұты басқа, ниеті шалғай, суық бауыр
жаттың қолына тиді. Қазаншының еркі бар, қайдан құлақ
шығарса деген халге ұшырады». Көсемсөзшінің қоғам сы-

патын, әлеумет өмірін терең ұғынған, саяси сауатты, көзі
ашық, көкірегі ояу ұлт азаматы деңгейінде көрінуі ұлы
Абайдың «өз қолыңнан кеткен соң енді өз ырқың» деген
пайымынан тамыр тартып жатса керек. Әлбетте, мұндай

ой айтуға жалпы ұлттық газет дәрежесіне көтерілген
«Қазақтың» да тәлім-тәрбиесі мен ықпалы болғанын есте
ұстаған жөн.
«...Ұлтым деп оқып шыққандар халық арасына келсе,

бұл мақаласының аяқ жағында «үмітіміз, қаруымыз –
оқығандарда» деп зиялыларға үміт артады. Мақаласының
соңында зиялы қауым өз ұлтын «адамшылықтың жарық
жағына сүйреуге міндетті» деп өзінің айрықша пайымын,

жаңаша кесімін айтады.
«Сарыарқа» –
Алаш Орданың үні болған газет
Осы күнге шейін Алаш Орда турасында біршама жа-

зылды /52/. Біз енді қысқаша ғана байыптама жасайық.
1917 жылғы февраль төңкерісінен кейінгі алғашқы ай-
ларда Семей қаласында социал-революционер (эсэр),
социал-демократ (меньшевик), «халық бостандығы» пар-

тиясы (кадет) сияқты саяси партиялардың ықпалы күшті
болды /53/. Бұлардың саяси қызметі және талас-тартысы
жайында «Мемлекет күйі» деген бас мақаласында Ха-
лел Ғаббасұлы біршама деректер келтірген /54/. Бұл ретте

төңкеріске шейін кадет партиясының беделі зор болғанын
айта кеткен ләзім/55/.
1917 жылдың февраль айында патшаны тақтан құлатып,
монархияны жойып, үлкен өзгерістерге жол ашқан жаңа

заманда «бостандық» идеясы империя құрамындағы
халықтарды елең еткізеді. «Бұратана» ұлттардың көзі
ашық, көкірегі ояу зиялылары империя құрамында ұлттық
автономия алу, жергілікті билікті күшейту, ұлттың көзін

ашу жолында жаңа мүмкіндіктерді пайдалануға ұмтылады.
Оның алғышарты, әрине, баспасөз еді. Алты алашқа
тараған «Қазақ» газеті енді цензурадын құтылып, елдегі
саяси жағдайларды елге түсіндіріп, баспа бетінде бәрін

ашық жазып отырады.
Март айының алғашқы бес күні екінші Николайдың
тақтан тайғаны туралы хабар қазақ даласының барлық
аймағына белгілі болды /43. Б.76/. 8-ші мартта ұлт көсемі

Әлихан Бөкейханов майдан тылында, Минскіде жүріп, Пе-
терборда болған өзгерістерге баға беріп, қазақ жеріндегі
қалаларға жеделхат жолдайды /46. Б. 215, 216/.
Ұлт зиялылары алты алаштың ендігі тағдырын ше-

шуге ықпал жасайтын бүкілресейлік құрылтай жиыны-
на шейін «жер ыңғайы келсе, өкілдері үлгеріп жететіндей
болса, шама келгенше сиездерді ұсақтамай, ірілеп өткізу
үшін облыстық қазақ сиездерін шақыру керек» /56/» деп

шешкен. Жалпықазақ съезін шақыру туралы шешімнің
1917 жылдың апрель айының басында Орынборда өткен
Торғай облыстық тұңғыш қазақ съезінде қабылданған
/43.Б.93/. Сүйтіп, көктем, жазғытұрым айларында қазақтың

барлық жерінде облыстық съездер өте бастайды. Мұнда
қабылданған шешімнің көбісінде Уақытша үкіметке сенім
артып, соғыс саясатын қуаттаған.
«Біздің бостандық, теңдік, туысқандық соғыс қалай

бітуіне байлаулы. Бізді неміс жықса, бізге Николай
қайтпақ, бұл шексіз /57/» деп жазады Әлихан Бөкейханов
бұған түсініктеме ретінде. «Қабылданған шешімдердің
мазмұны жағынан ерекше қызығушылық туғызатын

27-апрель және 7-май аралығында болып өткен Се-
мей облыстық қазақ съезі, – деп бағалайды тарих-
шы М.Қойгелдиев, – бұл ретте оның жұмысына Жақып
Ақбаев, Биахмет Сәрсенов, Райымжан Мәрсеков, Шәкерім

Құдайбердиев, Ахметжан Қозыбағаров, Әлімхан Ермеков,
Нәзипа Құлжанова, Сатылған Сабатаев, Халел Ғаббасов,
Жүсіпбек Аймауытов, Мәнан Тұрғанбаев сияқты белсенді
қазақ интеллигенттерінің үлкен тобының қатысқаны

едәуір ықпал еткені сөзсіз» /46.Б.228, 229/.
Көріп отырғанымыздай, семинария оқушысы Жүсіпбек
бұл кезде ұлт зиялыларының бел ортасында жүріп, іргелі
істерге араласа бастаған. Ол қатысқан облыстық қазақ съезі

мүшелікке кандидаттан тұратын облыстық ұлттық комитет
сайлайды. «Съезд автономияны қолдайды, оның түбегейлі
шешімін табуын жалпықазақ съезіне қалдырып отыр» /58/
деп жазылған қабылданған қаулылардың бірінде. «Семей

миясы туралы мәселелер бойынша қабылданған шешімдер
болды» /43.Б.105/.
Міне, жер-жерде өткен осындай облыстық қазақ
съездері 1917 жылдың көктем айларындағы қоғамдық-

саяси өмір үшін аса елеулі оқиғалар еді. 1-майда облыстық
қазақ комитеті Уақытша үкіметтің Семей губерниялық
атқару комитетінің құрамына енеді. Бұл атқару комитеті
төрағасының орынбасарлығына қазақ комитетінің мүшелері

Халел Ғаббасов пен Әлімхан Ермеков, хатшылыққа Биах-
мет Сәрсенов, төралқа мүшелігіне Райымжан Мәрсеков
мен Ахметжан Қозыбағаров тағайындалған /59/.
Осы айлардағы саяси өзгерістер туралы және әкімшілік

басқаруы жайында Жүсіпбек сол кезде «Сарыарқа» газетіне
шыққан «Мемлекет құрылысы» деген мақаласында
бірқыдыру
жайттардан

мәлімет
береді.
«Патшаның
пәрменінен халық құтылды; қандай қолайлы тұрмыс жасаса

да, ерік өзінде. Бірақ ұлан-байтақ жерде шашылып жатқан
жүз миллион халық қалай жиылып, қалай кеңеспек? Міне,
соның үшін мынандай тәртіп болу керек: һәр гүбірниа, һәр
облыстан халық екі-үш кісі өкіл сайлау керек; бұл өкілдер

көпке сенімді, пікірі, ойы жұртпен үйлесетін һәм басқа
жұрттың өкілдерімен тізелесіп, халыққа жайлы, ұнамды
мемлекет негізін жасайтын кісілер болу керек. Сондай
өкілдердің бас қосып кеңесетін жиылысын «учредитель-

ное собрание» дейді».
Көсемсөзші мемлекеттік маңызы бар сайлау туралы,
саяси партиялар жөнінде, құрылтай жиылысы жайында

қаласында шығып тұрған «Сарыарқа» газеті еді. 1917
жылдың апрелінде Семей облыстық қазақтар съезі тездетіп
газет шығару қажеттігін айтып, оны күн тәртібіне қояды
(ҚР ОМА, 15-қор, 2-т, 422-іс, 47-п). Сүйтіп, «Сарыарқаны»

баспаханадын басып шығару міндетін, өзге де шығынын
«Теңдік» атты уақ қарыз серіктестігі өз мойнына алады.
Серіктестікке Жұмеке Оразалыұлы, Бекқожа Құлғараұлы
секілді ел қамын жеген азаматтар 500 сом жарнамен

қаржылай көмек берген (Сарыарқа, 1917, 15-июль, №5).
«Сарыарқа» газетінің алғашқы нөмірі 1917 жылдың
15-июнінде жарық көрді. Ол шыға салысымен «Сарыарқа»
газетінің редакциясына қырдағы ел ішінен құттықтаған,

тілеулестік білдірген хаттар келе бастаған. Соның
біреуінде «... Міне, Қазақстанымның әр жағынан күн
жарқырап, біздің Семейде «Сарыарқа» туды. Қазақ
халқы үшін қайырлы қолбасшы болғай» деп жазылған.

Үңіліп қарасаңыз, автономия алу туралы әңгіме енді ғана
көтеріліп жатқан, әлі Алаш Орда қозғалысы басталмаған
кезде белгісіз бір оқырман «Қазақстаным» деп жазады.
Ел болуды көксеген алаш баласының ұлы арманын осы

жолдардан-ақ ұғуға болар.
Газеттің екіншісі бір оқушысы:
Сәтімен құтты болсын «Сарыарқамыз»!
Артарлық өзімізде бар арқамыз.

Қысылып-қымтырылып ашып едік,
Иншалла, кеңір енді тар арқамыз... –
деп өлең жазып, жыр жолдарын арнайды (Сарыарқа,
1917, 19-июль, №2).

Редакциясы сонау Орынборда орналасқан «Қазақ» газеті
былай деп жазады: «Сарыарқа» газетінің 1-і нөмірі де келді.
Газет қазірге жұмасына бір рет шықпақ. Жылдық хақы – 6
сом, жарты жылдығы – 3 сом, 25 тиын. «Сарыарқаны» қазақ

март айында Семейден телефон арқылы Мәскеудегі
Ленинмен және ұлттар істері жөніндегі комиссариат
басшысы Сталинмен келіссөздер жүргізіп, большевиктерді,
сөз жүзінде болса да, Алаш Орда автономиясын

мойындатуға, Ахаң (Ахмет Байтұрсынов) сияқты қазаққа
автономия алып беруге большевиктердің уәдесін ала алған
үлкен қайраткердің бірі.
Халел Ғаббасов «Сарыарқа» газетінің 1917 жылғы № 11

Бұлардың ішінде Имам Әлімбековті көп жұрт біле
бермейді. Ол – Қарқаралыдағы орысша-қазақша оқытатын
мектепті бітірген соң Семейдегі мұғалімдер даярлайтын
семинарияда оқып, кейін гимназияда оқытушылық қызмет

атқарған қазақ азаматы. 1918 жылдың февраль айында
Семейдегі өкімет билігі советтердің қолына көшкен кезде
облыстық білім беру бөлімінің комиссары болған (ҚР ОМА,
1416-қор, 1-т, 4-іс, 3-п).

Арада төрт ай өткен соң, 1918 жылдың июнь айында
Семейде совет өкіметі құлайды. Осы кезден бастап қайта
шығарыла бастаған «Сарыарқа» газетінің редакторы Имам
Әлімбеков болды. «Сарыарқаға» ең ұзақ редакторлық

еткен – осы кісі. Әлімбеков газеттің № 16-20, 23, 24, 26-
28 сандарынан бастап, 1918 және 1919 жылдары (газеттің
75-нөміріне шейін) барлық санына өзінің қолын қойған.
Батыс Сібірді адмирал Колчак билеп тұрған кезде оның

өкіметі 1919 жылдың 29-мартында И.Әлімбековті тұтқынға
алады (Сарыарқа, 1919, 4-апрель, №75). Семейде шығып
тұрған «Новое слово газеті «И.Әлімбековті тұтқындау»
деген мақалада:

«Сарыарқа» газетінің редакторы И.Әлімбеков Семейде
совет өкіметі келген алғаш күннен бастап бірнеше
большевиктік ұйымдарға қызметке кіріп, совет өкіметінің
мүддесіне жұмыс істеген болатын. Совет өкіметін болыстар

мен уездерде ұйымдастыру жөніндегі декреттерді қазақ
тіліне аударумен айналысуға құлшына кіріскен еді» деп
айып тағады (Новое слово, 1919, 11-апреля, №35).
Ал «Сарыарқа» газетінің өзі болса, «Басқармадан» деген

бас мақаласында: «Имамды казақ комитеті большевиктің
ісіне кіргізгенде, сол уақыттағы большевикке қарсы
жасырын ұйымдар болатын, сол ұйымдармен ақылдасып
кіргізген. Осы күнгі өкімет басында отырғандардың

бірталайы сол ұйымның мүшелері болатын, олар мұны
жақсы біледі һәм Имамның сол жасырын ұйымға қандай
пайда келтіргені де оларға мәлім. Бұл турада следственная
комиссияның есіне салып, қағаз беріліп еді...». Ол құжатқа

большевик деп танылып тұтқындалған И.Әлімбековті
тергеу, тексеру істерін қайта қарау керегін атап айтып, 1919
жылдың 14-апрелінде Р.Мәрсеков, Х.Ғаббасов, Ә.Сәтбаев
қол қойған (Сарыарқа, 1919, 11-апрель, № 76).

1919 жылдың 4-апрелінен бастап «Сарыарқа» газетіне
Шынжы Керейбаев редактор болды. Ол басылымның
75-нөмірінен бастап соңғы 88-санына дейін қолын
қойған.

Ш.Керейбаевтың 1920 жылы 23-февральда өз қолымен
толтырған анкетасында Қарқаралы уезінде дүниеге
келгенін, 34 жаста екенін, 28 жастағы әйелі Ләтифа
Керейбаева, 9 жастағы ұлы Мұрат Керейбаев сол уақытта

Өскемен қаласында тұрып жатқандығын айтады. Үш
кластық фельдшерлік мектепте оқып, 1917 жылға дейін
дейін аудармашы болып, кейін банкіде қызметкер,
баспахана меңгерушісі болған.

Орынбордағы «Қазақ» газеті мен Семейдегі «Сарыарқа»
газеті 1917 жылдың июнь айынан бастап, арадағы біраз
ғана уақыттық үзілісті санамағанда, 1918 жылдың
июль-сентябрь айларында қатар шығып тұрды. Соның

басты шешімдері ел арасына тез жетіп, алты алаштың
баласы сол жылдардағы саяси өзгерістер туралы дер
уағында құлақтанып отырды. 1918 жылдың февраль-май
айларында Алаш Орда қозғалысының негізгі органы болып

«Сарыарқа» газеті жалғыз өзі шығып жатты.
Әлімхан Ермеков пен Мәнен Тұрғанбаев «Сарыарқаның»
белді қызметкерлері болды. Әуелі (1917 жылы) Уақытша
үкіметтің Семей губерниясындағы комитетінің құрметті

төрағасы, кейін Алаш Орданың көсемі болған Әлихан
Бөкейханов, көрнекті қайраткерлер Міржақып Дулатов,
Биахмет
Сәрсенов,

Жақып
Ақбаев,
Сұлтанмахмұт
Торайғыров, Тұрағұл Құнанбаев, Мұстақым Малдыбаев

мақалаларын
шығарып,
құрылтай
жиналысы, жер мәселесі, елдің шаруашылығы, мәдениеті,

оқу-ағарту ісі жайында іргелі проблемаларды көтеріп
отырды.
«Сарыарқада»
Мұхтар

Әуезовтің
алғашқы
мақалаларының бірі – «Адамдық негізі – әйел», «Оқудағы
құрбыларыма», «Қайсысын қолданамыз?» атты мақалалары

жарық көрді.
Ақын Сұлтанмахмұт Торайғырұлының «Сарыарқаның
жаңбыры», «Шәкірт ойы», «Алаштың әнұраны», «Е, дүние»,
«Жас жүрек» деген өлеңдері, «Ғалиханның Семейге келуі»

деген репортажы осы газетте басылған.
1918 жылы Семей қаласында совет өкіметі алғаш
орнағанда
«Сарыарқа»

газетін
контрреволюциялық
басылым деп өзінің арнайы шешімімен май айында
жаптырады. Осы айда газет пен «Абай» журналының

жабылып қалғаны туралы «Сарыарқа» кейін былай деп
жазды: «Нұрғали Құлжанов майдың 13-күні қасына
солдаттар алып, «Сарыарқа», «Абай» журналы басылып
тұрған қазақ баспаханасын тартып алды, басылғалы тұрған

есігіне құлып салдырды. Бір-екі күннен кейін баспахананы
бұздырып, хәріптерін әкетпекші болғанда бұл ісі жүзеге
аспай қалды» (Сарыарқа, 1919 жыл, 26-март, №74).
«Сарыарқаның» 1919 жылдың 25-авгусіндегі №87

санында жарық көрген мақаласында С.Жабаев деген
автор былай деп жазады: «Ардақты азаматтар! Құрбылар!
Көптен қалған жалғыз газетті бұлдап жүріп, жауып алсақ,
сүйектен қалмайтын зор таңба болады. Алдын ескеріп,

қолдан келгенше жанашырлығымызды көрсетелік, әр алып
ұраға жығылып өлетін бір қараны болмаса қасқыр жейтін
тоқтыны аямалық. Алты алаштан мен құралпы мың жігіт
30 сомнан берсе, 30000 сом болады. Тағы да көзі ашық аза-

маттар әр жерден жәрдем беремін десе, жәрдем жиюды мой-
ныма аламын. Бұл байлықпенен емес, ортамыздағы жалғыз
газетті жаптырып біреуге көз сүзуден ұялғандықтан».
Саяси

өзгерістердің
большевиктердің
пайдасы-
на шешілуі, азамат соғысы жылдарындағы қаржы

жетуіспеушілігі редакцияға ауыр тиіп, өкінішке қарай,
ақырында, барлығы 88 нөмірі шыққан «Сарыарқа» газеті
1919 жылдың сентябрінде жабылып қалады.
Алаш Орда және большевиктер

Хош, сонымен, бірінші жалпықазақ съезі 1917 жылғы
21-26-июльде Орынбор қаласында өткені белгілі. «...Учре-
дительное собраниеге тобымызды жазбай бару үшін
жалпықазақ съезі қажет болды» деп жазды Міржақып бұл

турасында сол кезде/60/. Бүтін қазақ қатысқан бұл басқосу
үлкен тарихи оқиға ретінде жан-жақты жазылған.
Біз ең басты екі шешімге қол жеткізгенін атап айтамыз:
а) қазақ жері бұрынғыдай қазынанікі емес, қазақ

ұлтының меншігі деп танылды;
б) «Алаш» деп аталатын ұлттық саяси партия құрылды
/61/.

қадыр кісісін көргенде мұндай сүйсінбес. Ғалихан жұртқа
аман-сәлем қылып отырған соң қара халық атынан Шанжы
Мұсатаев келгеніне құтты болсын айтты. Онан соң
комитет атынан Ахметжан Қозыбағаров сөйледі. Онан соң

учительдер атынан Мәнен Тұрғанбаев айтты... Онан соң
оқушылар атынан Аймауытов сөйледі:
«Қараңғыда қан жылап қаңғыған күнде басыңды алаш
жолында құрбан қылған ағамыз, асқар беліміз!

Сізді көргендегі жүректің қуанышын тіл айтып
жеткізерлік емес. Өміріңді жіберген жолың – біз, інілеріңе
жағып қойған шамшырақ. Жасасын сүйреген алашың!
Жаса, сабазым» /67/.

Міне, алаш баласының Әлихан Бөкейхановқа деген
сый-құрметі қандай болғаны Жүсіпбектің осы сөзінен-ақ
аңғарылмақ. Автордың көкейінде алаш еліне арнап ұлттық
автономиялық республика құру мәселесі тұрғаны анық

аңдалады.
Бұл оқиғадан кейін Алаш партиясының он бес кісіден
тұратын уақытша облыстық комитеті ашылған /66/.
Төрағасы болып Халел Ғаббасов сайланады.

Тап осы уақыт Бүкілресейлік құрылтай жиналысының
қарсаңы болғандықтан қоғамдық-саяси өмірде оған
қызу дайындық жүріп жатыр еді. «Құрылтай сайлауы
таянған себепті ел аңдаусыз қалмасын деп облосной

қазақ комитеті Павлодар, Семей һәм Өскемен уездеріне 7
кісі шығарды, – деп жазады «Сарыарқа» газеті, – Семей
уезіне шыққандар – Мұстақым Малдыбаев, Мұхтар
Әуезов, Шанжы Мұсатаев, Құрман Есенболов, Әшім

Мақатаев, Қазы Нұрмұхаметов; Өскеменге барып, ондағы
ақсақалдар, азаматтармен сөйлесіп, сайлау мәселесін
түсіндірушілер шығару үшін Сыдық Дүйсембин кетті;
Павлодарға да осы мақсатпен кеткендер – Юсуфбек

бұл хабарды архив құжаттары да растайды /69/. Бірақ
онда бұл кісілермен қатар Тайлыбай Есенбаев пен
Ахметбек Сейсенбаевтың да есімдері аталған.
Жүсіпбекке берілген мандаттың орыс тіліндегі негізгі

мәтіні мынадай:
«Павлодар уезінің комиссарына. Облыстық комис-
сариат Сізден қазақ тұрғындарын ұйымдастыру жұмысы
үшін уездерге іс-сапармен жіберілген қазақ комитетінің

делегаттары Аймауытов Жүсіпбек пен Сәтпаев Қанышқа
заң жүзінде әр түрлі жәрдем беруіңізді және Сізге сеніп
тапсырылған уездегі барлық болыстық комитеттерге де өз
тарапыңыздан осы туралы өкім шығаруыңызды сұрайды.

Облыстық комиссариат төрағасы үшін Троицкий, тұрақты
мүше міндетін атқарушы полковник Киниц» /70/.
Бұл мандаттан анық аңғарылатын нәрсе: Алаш
партиясының облыстық комитетінің тапсырмасымен жүр-

ген Жүсіпбектің сол партияның мүшесі болғаны, Алаш
партиясын қолдағаны, Павлодар уезінің қазақтары ара-
сында Алаш партиясының бағыт-бағдарымен таныстыру
жұмыстарын жүргізгені.

«Қазақтың өзгеше мінездері», «Тұр, бұқара! Жиыл,
кедей! Ұмтыл, жастар!», «Азық-түлік жайы», «Пар-
тия», «Жуан білектік», «Мемлекет құрылысы», «Газет-
журнал оқушыларға» деген алғашқы мақалалары жарияға

шыққан Жүсіпбек Аймауытұлының қайраткер-қаламгер
дәрежесінде өз ортасына біршама танылған мезгілі де – осы
тұс.
1917 жылы декабрьдің 5–13 күндерінде Орынбор-

да екінші жалпықазақ съезі өтеді. Оған бүтін қазақтың
сол кездегі барлық облысынан, Алтай және Самарқан
қазақтарынан делегаттар, Жетісу қырғызынан 2 деле-
гат қатысады. Бұл күндер қазақ тарихында алтын әріппен

Орда деп аталатын Ұлт кеңесі осы кезде құрылды /71/.
«..Декабрьдің 12-сі күні, түс ауа, сағат 3-те дүниеге Алаш
автономиясы келіп, азан шақырылып, ат қойылды, – деп
жазады Әлімхан Ермеков, – Алты алаштың баласының ба-

сына ақ орда тігіліп, алаш туы көтерілді. Қырғыз бен қазақ
жұрты өз алдына ауыл болды. Отансыз жұрт отанды бол-
ды» /72/.
Бірақ сол кездегі бірқатар саяси жағдайларға байланысты

және Түркстан қазақтарының Алаш Ордаға қосылуын күтіп
автономияны ресми жариялауды бір айға кейін шегерді
/73/. Оның тағы бір себебін тоғыз ай өткен соң алаштың
әйгілі қайраткері Міржақып Дулатов: «..Арамыздағы ана-

сы басқа жұрттармен келіселік, мелисиямызды жасап,
ұлт қазынасын жинап, қамданған соң жариялайық деп
қаулы қылдық. ...Үлкен себебі, жұртқа большевизм дерті
жайылып келе жатқанда сөйлеспей жариялап жіберсек,

көршілерімізбен арамыз қандай болып кететініне көзіміз
жетпеді. Бұл сақтықтың орынды екеніне жұрттың көзі енді
жетіп отыр», – деп жазған /74/.
Дегенмен кейінге ысырған, сол бір ай мезгіл өтпей жа-

тып, қазақ зиялылары үлкен үміт артқан Бүкілресейлік
құрылтайдың 1918 жылдың 5-январында большевиктер та-
рапынан қарумен, күшпен таратылуы көңілге алаң, көкейге
күмән туғызды. «5-январьда 500-ден аса депутат жиылған

еді, – деп жазады Әлихан Бөкейханов бұл жөнінде, – Нико-
лай түскеннен бері жұрттың сүйенгені, таянғаны, құдайдан
соңғы, құрылтай еді. Құрылтай басына бұтын көтеріп
большевик сарыды... Айғайлап алдымен шабатын больше-

вик еді. Соғысты тоқтатам, бітім қылам деп қараңғы сол-
датты ертіп алып, демогогияға сүйенетін іс жүргізген...»
/75/. Жүрген жерін ойран қылған большевиктер 18-январьда
Орынборды басып алады. Сүйтіп, автономияны жариялай-

Қазақ даласындағы үлкен шаһарларда гарнизон-
гарнизон болып тұрған, жалған уәде, жалаң ұранға алда-
нып, көкейін большевиктік дерт жайлаған қарулы орыс
әскері 1918 жылдың көктемінде күрт қимылға көшіп,

қаруымен ықтырып «совет» деп аталатын жаңа өкіметті
жаппай қолдайды. «Қай болыс, қай қала болсын, – деп жа-
зады сол кезде «Сарыарқа», – большевик өкіметі алмаған
жер жоқ. Советтен совет шығып жергілікті мекемелердің

бәрін төңкерді, иледі, биледі»/76/.
1918 жылдың март айында Алаш Орда көсемі Әлихан
Бөкейхановтың тапсырмасымен Халел және Жаһанша
Досмұхамедовтер Орал қаласынан шығып, Мәскеу бара-

ды. Онда совет өкіметінің көсемдері Владимир Ленин мен
Иосиф Сталинге жолығып, ІІ жалпықазақ және қырғыз
съезінің қаулысын табыс етеді. Ол қаулымен танысқан
Иосиф Сталин 19-март күні Әлихан Бөкейхановты те-

лефон арқылы келіссөзге шақырады. Қырға шығып кет-
кен Әлекеңнің орнына ертесінде, 20-март күні Семей
қаласында Халел Ғаббасов телефон арқылы Иосиф Ста-
линмен келіссөз жүргізеді. Ол келісімнің толық мәтіні

«Сарыарқа» газетінде бар. «...Ұлт мәселесі тақырыбын
совет өкіметінің негізгі қызмет жобасы етіп келеді.
Жалпықазақ-қырғыз съезінің қаулысы түгелімен жоғарғы
жобаға муафиқ келеді, – деп жазылған Сталиннің газет-

те берілген сөзінде, – бірақ жалғыз-ақ шарт қоямыз: егер
сіздің съездің қаулысы өкілдеріңіздің совет өкіметін
тануға қарсы болмаса, болғаны» /77/. Ал шындығына кел-
генде, саясат мәселесіне қарулы әскер шыққан, Ресей им-

периясында азамат соғысы тұтанған, арты не боларын
ешкім болжап біле алмайтын, аласапыран уақытта со-
вет өкіметімен жақындасу тарихи, саяси шарасыздықтан
туған қадам еді /43.Б.168/.

Большевиктердің
ымыраға
келмейтіні,
айтқанға

көнбегенге тізе батыратыны, қару қолдануға даяр тұратыны
сол кездегі баспасөзде, Алаш Орда қозғалысының үні са-
налатын «Қазақ», «Сарыарқа» «Бірлік туы», «Жас аза-
мат» газеттерінде анық жазылған. Мысалы, «Сарыарқада»

басылған, большевиктердің озбырлығын әшкерелейтін
«Алаш құрбаны» деген мақалаға /78/ қысқаша тоқтала
кетейік.
«Соңғы жалпы қазақ-қырғыз съезінің қаулысы бой-

ынша Семейде атты-жаяу милиция құрылған еді. Мұны
соңғы кезде большевиктер ұнатпай, «ойыныңды тоқтат,
мылтықты бер» деп мінез көрсетіп жүрді, – деп жа-
зады «Сарыарқа», – 6-мартта таңертең сағат 9 ша-

масында Алаш қаласында мылтықсыз ойнап жатқан
атты қорғаушылардың жанына 10–15 солдат келіп, еш
себепсіз мылтықты бір-екі басып қалады». Орыс әскери
гарнизонының

мейманасы
тасыған,
шовинизммен
уланған озбыр солдаттары ақыры милиция бастығы бо-

лып жүрген, мұғалімдер семинариясының оқушысы Қазы
Нұрмұхаметұлын атып өлтіреді. Ертеңіне ел көп жиы-
лып, марқұмның жаназасын шығарып, арулап жерлейді.
Жаназада Шәкерім қажы сөз сөйлеп: «...Ұлтым» деңдер

деп, өзінің ұлтшылдығын сөзбен емес, іспен көрсетті»
деп жазықсыз оққа ұшқан жас азаматқа үлкен құрмет
білдіріпті. Міржақып Дулатов «Тұңғыш құрбан» деген
белгілі өлеңін оқиды. Райымжан Мәрсеков, Мұстақым

Малдыбаев және т.б. да сөз сөйлейді. «Ақырында, – деп
жазылған газетте, – Қазының бірге оқып жүрген жолда-
сы Жүсіпбек еңіреп тұрып:

өзіңе, артыңды бізге қайырлы қылсын. Талаптандың,
талпындың, оқып қатарға кірдің. Бұл күнде мынадай
мезгілсіз қазаға душар болдың. Өкінбе! Ұлтың үшін туып
едің, ұлтың үшін өлдің. Кеудеңде бір-ақ арманың кетті,

ешкімге оқ атып, қылыш суыра алмай, жазықсыз оққа
ұштың. Тым болмаса ұлтыңның бақытының шетін көре ал-
май кеттің. Хош, бауырым, жолдасым. Хош! – деп көзінің
жасын тия алмай, сөзін әзер тоқтатты. Сүйтіп, 7-мартта,

бейсембі күні Алаштың тұңғыш құрбанын баянды сапары-
на жөнелтіп, жұрт тарқасты».
Жүсіпбектің осы сөзінен-ақ оның қай жолды таңдаған,
қандай мақсат ұстанған азамат екенін аңғару қиын емес.

«Ұлтың үшін туып едің, ұлтың үшін өлдің. Ұлтыңның
бақытының шетін көре алмай кеттің..». Осындай сөздер
елін сүйген, ұлтын ойлаған, өресі биік, өрісі кең адамның
ғана аузынан шықпақ.

Ал оның бірге оқыған жолдасы Қазы Нұрмұхаметұлының
кім екені де осы мақалада біршама айтылады. Ар-
хив құжаттары Қазының Сыбан-Еңірекей болысының
9-шы ауылында 1893 жылы туып, Семейдегі орыс-қазақ

училищесін бітіріп, 1914 жылы мұғалімдер семинариясына
оқуға түскенін, қаза тапқанын растайды /79/.
«Автономия болдық деген жұрттар да, біз де бұл
жолға тентектікпен түскеніміз жоқ, мемлекет күйі, са-

ясат ісі құбылып, еріксіз айдап түсіріп отыр. Март ба-
сында басталған өзгеріс алғашқы күндегісіндей болма-
ды. Жыртықты жамап, бүтіндікті бұзбай учредительное
собранияға тыныштықпен жетуге жібермеді. Барған сай-

ын ұлғайды, күшейді, неше қабат сұранып, сан қатерге
кездесіп, ақырында бастапқы түрінен, бастапқы күйінен
айырылды.
Мемлекет тізгіні большевиктерге ауысты, большевик-

тер қалай билік қолына тиіп күш алған соң Николайдың
таз кепесін жұртқа қайта кигізуге айналды, айтқанына
көнбеген, айдауына жұрмеген елді аттырды, талатты. Ке-
дей мен байды, оқыған мен қараны жауластырды...» – деп

жазады сол кездегі саяси ахуал жайында «Сарыарқа» газеті
(1918 жыл, 2-январь, №27).

Саяси жағдайдың қолайсыздығы, әскери күштің өте
кем болуы себепті 1918 жылдың март-апрель айларын-
да Алаш Орда басшылары совет өкіметінің Мәскеудегі
көсемдерімен еріксіз жақындасады /43. Б.168/. Әйткенмен

Алаш Орданы қолдаған көп жұрт жергілікті, зорлықшыл,
өктем большевик солдаттардың кесірінен совет өкіметінің
өкілдерімен тіл табыса алмайды. Сол кездегі саяси
жағдай жөнінде «Абай» журналындағы «Қазіргі сая-

си хал» мақаласында Жүсіпбек Аймауытұлы былай деп
жазады: «Ұрандасып, бас қосып, кеңесіп ұлт жұмысына
кірісе бастағанда қожасының артынан қолы келіп,
басымызға міне түсті; О қол – ойдан, қырдан жиылған

жітікке саяқ. Олжа тапқыш сығандар, социализмнің атын
сатқан большевиктер. Революцияның берген бостандық
теңдігі, большевиктің істеген жұмысы – ел шауып олжа
табу, аузын ашып қарсы келгендерді шабу, асу, ату бол-

ды. Большевиктің босякты қырғандығын көрген жұрт
жағасын ұстап, Николай бірсәрі екен ғой деген де бол-
ды. Большевиктің содыры тимеген ел, таланбаған дүние,
талқан болмаған қала қалмады... Большевик хүкіметі

тұра берсе, қазақ та аман құтылмас еді. ...Россияның һәр
жерінен ақ гвардия, қазақ-орыс, афесерлер қосылып, күш
жинап большевикті жоюға қам қылған. Соның аяғы – осы
майдың ішінде бүкіл Сібір қалаларындағы большевик-

тер қуыла бастады. Омбы, Том, Новониколайск, Красно-
яр, Ақмола, Қызылжар, Көкшетау, Павлодар, Қарқаралы,
Семей, Барнауыл, Өскемен, Зайсан - бәрі алынды. Боль-
шевик быт-шыт болып қашуда. Басқа қалаларда больше-

викпен ұрысып, шығын болып алынғаны да болса керек;
Семей шығынсыз, бір кісі өлмей құтылды. Оның себебі,
Семей большевигінің жан-жағындағы қалалары алынып,
сүйенері болмағандықтан Семей қоныс болмайтынын

афисерлер алып шығып қазақ басшылары ғаскерін жасай
бастады, сондықтан 29-ыншы майда Семей большевигі,
үн жоқ, түн жоқ, бір күнде пойызбен сызған» /80/.
Көріп отырғанымыздай, бұл мақаласында көсемсөзші

Жүсіпбек сол кездегі саяси ахуал жайынан біршама
мағлұмат берген. Мысалы, «Семейден, Барнауылдан
қашқан большевиктер Рубцовка деген қала маңында жиы-
лып жатыр дегенді естіп, большевиктің тұқымын құртуға

афисер, казак-орыс, қазақ отрядтары жіберілді. Қазақ от-
ряды большевикпен төбелесіп, қуып, бірнеше кісілерін
тұтқын қылып қайтты.
Енді большевик қалған жер – Түркстан жағы. Барлы-

жоқты күші Ташкентте деген хабар бар. О жаққа тілігірам
жүрмегендіктен анық хабары алынбай тұр».
Мақаласының соңында қаламгер қалың елдің ішіндегі
қайратты азаматтарға атқа мініңдер деп алаш милиция-

сына жазылуға шақырады. Ел болу, мемлекет көтеру үшін
ең алдымен әскер керегін жазады, үйткені «шамамыздың
кемдігінен большевик хүкіметі автономия беремін деп
емексітіп, алдап кетіп отыр. Енді күш алдырмаймын,

ғаскер жасатпаймын дейтін большевик жоқ» дейді.
1918 жылдың 11-июнінде (жаңаша күн есебімен) Батыс
Сібірдің қалаларындағы және қазақ даласындағы өзге де
шаһарлардағы сияқты Семейде де совет өкіметі құлатылды

/43.Б.171/. Осынау тарихи оқиғалар жайында арада сегіз
күн өткен соң Аймауытұлы былай деп жазады: «Алаш
қаласында қазақ басшылары жиналып, Алаш Ордасын
көтеріп, қызметке кірісе бастады. Алаш Орданың қазіргі

мақсаты - қазақты жұрт қылып, автономия алу. Осы жолда
Алаш Орда милициясын жасап, қазынасын толықтыруға
кірісіп жатыр» /80/.
«11-июньде Алаш Орда іске кірісті, – деген мәлімет

қаулысы бойынша (ІІ жалпықазақ және қырғыз съезін жа-
зып отыр. - Н.Қ.) автономия жарияланғанша қазақ-қырғыз
мәдени ұлт жұмыстарын өзі билейді деп жарлық шығарды.
Мұның мәнісі автономияны жариялауды кейінге қалдыра

тұрып, мәдени-ұлт автономиясын жарыққа шығарған еді»
/81/.
Сол айда Ресейдің Самара қаласында Бүкілресейлік
құрылтай жиналысы мүшелерінің комитеті құрылады.

Алаш Орда осы Құрылтай комитеті Алаш автономиясын
танығаннан кейін ғана автономияны ресми жария етуді
қалап, кейінге қалдырған. Үміт Құрылтай комитетінде еді.
Бірақ Алаш Орда қол қусырып қарап отырмаған. ІІ

съезд қаулысын іске асырып, қазақ милициясын құру үшін
барлық мүмкіндік пайдаланылады. Мәселен, 1918 жылдың
25-июнінде Алаш Орда «Семей уезінің әрбір болысынан
милиция құрамына 30 адамнан алынуы керек» /82/ деп

қаулы қабылдаған.
Қазақ жігіттерін әскер ғылымына үйретуге подполков-
ник Ғали Самыратбеков сияқты азаматтар шақыртылып
/83/, Қостанайда 2-ші қазақ полкінің, Жаманқалада

(Орск) 3-ші, 4-ші, Оралда 5-ші, 6-шы қазақ полктерінің
құрылғанын, Өскеменде 1-ші полк пен офицер даярлап
шығаратын медресені қазақ офицері, штабс-капитан Ха-
мит Тоқтамышев ашқанын «Сарыарқадан» оқуға болады

/84/.
«Менің ойымша, қазір бар күшті жұмсап, қауырт
кірісетін екі нәрсе деп білемін. Бірі – милиция-ғаскер жа-
сау, екіншісі – оқу жағы, – деп Алаш Орда үкіметінің саяси

бағыт-бағдарын «Қазір екі нәрсе керек» деген мақаласында
Жүсіпбек барынша ашып көрсеткен, – Милицияның
керектігі: заман – күштінікі, қару-жарақтынікі, атты-
тондынікі. Ғаскер жасап алмасақ, осындай астан-кестең,

қорғап ала алмаймыз, көрінгеннің аузында кетеміз,
жұрттығымыздан айрыламыз, Бұл – бір; сыртқа елеулі ел
бола алмаймыз; сыбаға ала алмаймыз; осы күнде ұялғаннан
бермейді, қорыққанынан сыйлайтын заман – екі; Милици-

ямыз болмаса, елге айбарлы, әмірін тыңдатарлық, тәртіп,
тыныштық орнатарлық хүкімет бола алмаймыз. ...Ұлт на-
мысын ойына алып, қазақтың жігерленетін мезгілі жетті.
Сол себепті ең керек нәрсенің біріншісі – милиция, бар

күшті милиция жасауға салу керек». Осы жолдардан
алаштың көсемсөзшісі Аймауытұлының мемлекет са-
ясатын толғайтын, алаш мұратын ойлайтын ел азаматы
болғандығына тағы бір мәрте көз жеткізуге болады.

Алаш Орданың орыс-казактармен тізе қосып, больше-
визимге қарсы бірге шыққанына Әлихан Бөкейхановтың
Орынборға, Сейдазым Қадырбаевқа «қару-жарақ, әскер
шығынын үйрететін офицер туралы Дутовпен хабарлас»

деген жеделхаты /85/ және атаман Дутовтың Алаш Орда
үкіметін құттықтап Ә.Бөкейхановқа жолдаған жеделхаты
/86/ дәлел бола алады.
Дегенмен

қазақ
полктеріне
киім-кешек
жетпей,

әскер арасында әр түрлі аурулар жайылып, тәртіп аса
жоғары деңгейде болмаған /87/. Милиция құру ісі, байқап
отырғанымыздай, біршама жүзеге асқанымен, қазына жи-
нау ісі күрделі мәселе болған. Әйткенмен оның үшін де

жол тауып, «пұл жағынан істі тоқтатпастан жалғыз-ақ ша-
расы – ақшаны қазір қарызға алу, жұрттан ақша жиналған
соң орнына салу. Олай болса, Орданың өзі де, жергілікті
комитеттері де қарызға берілетін ақшасы бар жерлерді

қарастыру» /88/ керек екені жазылып жатты.
Алаш Орда большевик қашқаннан кейін – 1918 жылдың
11 және 24 июнь күндері аралығында 8 пункттен тұратын
қаулы-қарарлар қабылдаған /89/. Әйтсе де, оған шейін

мемлекеттік, қалған үшеуі – Плещеев, Печекин дегендердің
және Жәрдем серіктігінің жекеменшік баспаханалары.
Бұларда жалпы саны 80-ге жуық адам жұмыс істеген екен
/96/.

Алаш Орда делегациясы мен Сібір өкіметінің комиссия-
сы арасындағы келісімге Уфа қаласында өткен мемлекеттік
мәжіліс қарсаңында қол жетті. Тарихта Уфа мемлекеттік
мәжілісі деген атпен қалған бұл басқосу 1918 жылы

сентябрьдің 8-інде ашылды /43.Б.182/. Міне, осы басқосуда,
сол кездегі қазақ басылымдарында жазылғандай, 11-сен-
тябрь күні Бүкілресейлік Құрылтай жиылысында Алаш
Орда үкіметі басқарған Алаш автономиясын Ұлттық ре-

спублика ретінде таниды. Бұл күн де – қазақ тарихында
алтын әріппен таңбалануға тиіс айрықша дата. Ол жөнінде
«Қазақ» газетінде де /97/, «Абай» журналында да /98/
жазылған. Біз «Абайда» шыққан, сол кезде Уфада жүрген

Әлихан Бөкейхановтың атынан Алаш Ордаға келген же-
делхат мәтінінен толығырақ үзінді келтірейік:
«Құрылтай уәкілдігінің комитеті Алашты автономи-
ялы жұрт деп таныды! ...Бар күшті ұлт ғаскерін жасауға

салыңдар. Алаш – Россиядағы одақтас мемлекеттердің бірі.
Сондықтан тіреудің бір ұшы – Алаш ғаскері. Алаш полкіне
не керегін тауып беріп, таратпаңдар. Керек нәрсені, қаншаға
болсын, қарыздануға қорғанбаңдар. Жетік, білікті қару ал-

сын. Алаш отрядының Орал, Торғай бөлімдерінде ғаскер
жасау жұмысы жалғассын. Оралда қазақ офицерлерін
шығармаңыз. Алаш Орда бастығы Бөкейханов».
ХХ ғасыр басындағы қазақ тарихындағы ең айтулы,

ең қуанышты дата, қазақша айтқанда, ақ түйенің қарны
жарылған күн осы – 1918 жылдың 11-сентябрі болатын!
Бірақ, зор өкінішке қарай, арада бірнеше ай өтпей та-
рих жарықтық жүзін теріс бұрып, империя құрамындағы

Біздің автономия ғана емес, жаңа сайланған Бүкілресейлік
үкіметтің де ғұмыры шолақ болды. Надан, қараңғы
әскерді өз жағына шығарып алған большевиктер азамат
соғысында бірте-бірте жеңіске жетіп, империяның барлық

аймақтарында совет өкіметін қайта орната бастайды. Оның
себеп-салдары мен сол тұстағы саяси шиеленістер, азамат
соғысы мен өкіметке таласқан қақтығыстар жайында орыс
тарихында ғана емес, бізде де бірталай жазылған /43.Б.256/,

оған тоқталып жату – бұл жерде басы артық дүние.
Бір-ақ нәрсе анық: Алаш партиясы және ол басқарған
Алаш Орда үкіметінің қызметі қазақ тарихында өз ізін
қалдырды /99/.

Жүсіпбек және «Сарыарқа» газеті
Ұлттың мүддесін, елдің қамын жеген, Алаш Орда
өкіметінің «Қазақтан» кейінгі екінші тынысы болған,
шығып тұрған уағында қырдағы қалың ел арасына

кеңінен тараған басылымның бірі – «Сарыарқа» газеті.
«Сарыарқада» Алаш партиясының саяси бағдарламасы,
Алаш Орда өкіметінің қаулы-қарарлары, саяси мәні бар же-
делхаттары, т.с.с. қазақ тарихы үшін құнды дүниелер сана-

латын құжаттар жарық көрген.
Мұнда
Ә.Бөкейханов,
М.Дулатов,

Б.Сәрсенов,
Т.Құнанбаев,
М.Тұрғанбаев
сияқты

қайраткерлердің,
қалам-герлердің
қоғамдық-саяси
және

әлеуметтік
мәселелерді көтерген көптеген көсемсөз шығармалары
басылған. ІІІәкерім қажының, Сұлтанмахмұттың, Сәбит
Дөнентаевтың кейбір өлеңдері әуелі осы газетте шыққан.

Жалпы,
«Сарыарқаның»
библиографиясы
біршама

түгенделсе де /100/, оның толық, түбегейлі ақтаратын
зерттеушісін күтіп жатқанын естен шығармау керек.
Баста К.Үкібаев деген біреудің, кейін Семей облыстық
қазақ комитетінің, соңында Алаш Орданың Семей облыс-

тық кеңесінің баспаханаларында басылған, қаржы жағынан
«Теңдік» серіктігі жәрдем еткен бұл газетке ең әуелі Рай-
ымжан Мәрсеков, сонан кейін ұзақ уақыт Халел Ғаббасов,
жабылғанша Имам Әлімбекұлы редакторлық еткенін,

бірер санын Шанжы Керейбайұлы шығарушы болғанын
жоғарыда айттық.
Жүсіпбек Аймауытұлының «Сарыарқа» газетінде
жа-рыққа шыққан бірнеше мақаласы бар. Солардың

алғашқысы «Тұр, бұқара! Жиыл, кедей! Ұмтыл, жастар!»
деп аталады /101/. Империяда монархия құлап, келмеске
кеткен соң «бостандық» және «теңдік» ұраны көтеріліп,
ел арасына демократия, теңдік идеясы тарай бастайды.

Жүсіпбек бостандық ұғымының тарихи мәнін, саяси аста-
рын, қоғамдық маңызын қыр қазағына ашып жеткізіп
беруге ұмтылады. Ол «біздің қара халық бұ теңдік, бұ
бостандық кімге келген теңдік, бостандық, неменеге

болған бостандық екенін әлі білген жоқ сияқты» деп жаза
келіп, «әуелі сөзге бостандық беріледі» деген түйінін айта-
ды. Бостандық ұғымының негізгі принциптеріне кеңінен
тоқталған көсемсөзші оның қоғамдық-саяси маңызын

ашып көрсетуге тырысады.
Алаш жұрты еріксіз Ресей империясының теліміне
түскен соң 1822 және 1824 жылдары патша өкіметінің
көшпелі елге арнап низам шығарып, қазақтың сая-

си атқару билігін түп-тамырымен өзгертетін хұқықтық
ережені бекіткені белгілі. Осы жылдардан бастап
қазақтың басынан бақ тайып, мемлекеттік құрылысы
бұзылып, империяның отарлы бір аймағына айналғаны

белгілі. Мұнан былайғы уақытта алты алаштың баласы,
Ахаңша – Ахмет Байтұрсыновша айтқанда, «біліммен
би болып, жұрт билейтін заман өтіп, тасың (таспен) би
болатын заманға, ...білімі көптер жұрт билемей, малы

сөзімен айтқанда, «кемеңгер билердің заманы құрып,
адамды мал мен пұлға сатып алатын заманға килікті»
/103/. Губернияға, уезге, болысқа бөлінген қайран қазақ
ғасырлар бойы келе жатқан ел билеу дәстүрінен айыры-

лып, империялық бюрократтық жүйеге бағындырылады.
Патша әкімдерін паралауға, олардың үлгісімен қиянатқа,
зорлыққа, өтірікке, шенқұмарлыққа үйренеді ел жуанда-
ры. Қазақтың Дулат, Мұрат, Шортанбай сынаған, ұлы

Абай жиренген жаңа бір дәуірі дүниеге келеді.
Жүсіпбек өз мақаласында төңкеріс бостандығы әуелі
қалың бұқараға керек деп байлам жасайды. Сөз бостандығы
келді, қара халық, сөзіңді тыңдайтын хакімдер бар деген

насихат айтады. Елдің игі жақсыларына да арнап: «Кел,
мырзалар! Заман ыңғайы шалғырт, шенқұмарлық көксеп,
бұзықтық шығара бермей, өткенге қанағат қылып, кешу
алып, келешекте түзеліп, жанды олжа көріп, тек жүрсек, тоқ

жүреміз» деп жазады. Жоқ-жітікті қанағанды қойып, мем-
лекет болу ұранын қолдайық, іргелі ел болуға жұмылайық
деген тілегін білдіреді.
«Екінші бостандық – бас қосып, қаулы қылып, ұйым жа-

сап, бірлесіп іс қылуға берілген бостандық» деп көрсетеді
осы мақаласында. Орыс елінің ісмерлері, мұжықтары
ұйым құрып әлеуметтік және құқықтық теңдік алып
жатқандығын баян етеді. «Жалғыз-ақ бостандық туғалы

көріп отырған жақсылығымыз мынау: Зайсан уезінің жас
жігіттері, қара бұқарасы (800-дей кісі) «Теңдік заманы» де-
ген ұйым жасап, теңдік ала бастады. Көзге көрінген бір
ісі: Зайсан уезіне хан сияқты әмірі жүрген, орыс, қазағын

бірдей билеген, атақты кемеңгері Ахметжан Шідерин де-
ген қара жүректі ел жұмысына кірістірмей ұстап, жапты-
рып отыр. Шідерин нөкерлерімен қазір Семейде» деп ел
ішіндегі алғашқы бастамаға қуанып, оны үлгі етеді. Алаш

шығарыңдар деп жалаң ғана айтып қоймай, нақты жоспа-
рын да анықтап берген:
«Ұйым бітіретін жұмысын қысқаша көрсетейін:

хабарласып, не жұмыс болса, халыққа таратып һәм елдегі
жұмысты комитеттерге білдіріп тұру».
Бұл жерде тағы бір арнайы тоқтала келетін жайт –
мақаладағы облыстық комитеттер тұрғысында. Патша-

ны құлатып, жаңа билікті қолға алған, кадеттер басқарған,
рес-публикашыл бағыттағы Уақытша үкімет қазақ зиялы-
ларына сенім артып, өз комиссарларын тағайындайды. Ом-
быда, Алматыда, Ақмолада, Семейде алғашқы облыстық

қазақ комитеттері жұмыс істей бастаған. «Негізгі міндет
қазақ жұртының күшін біріктіріп жолға салу, жаңа биліктің
ел басқару ісін нығайту, болып жатқан өзгерістерді
халыққа уақытында жеткізіп, күнделікті саяси мәселені

шешуге жұмылдыру»/104/ болған бұл қазақ комитеттері
демократиялық бағытты ұстанған. Жүсіпбектің өзі мүшесі

болған қазақ комитеттерінің ел үшін игілікті қызмет
атқарғанын осы мақаладан-ақ аңғаруға болады.
«Сарыарқаның» 3-ші санына көсемсөзші осымен үндес
«Партия» деген мақаласын бастырады. Мұнда қазақ

ішіндегі партия туралы ежелгі мағынаның ескіргенін,
ол партияның бұдан былай керек еместігін баса айта-
ды. «Басқа жұрттың партиясының негізгі мақсұты – қай
жолмен болсын, тұрмысын оңдауға тырысу, ал біздің

қазақтың партиясы бұ партияға ұқсамайды, үйткені
қазақ тұрмысын түзетуге жұмысшы, кедейлер бірыңғай
одақтаса алмайды.
Бұл – екі. Партияшылар көптің қамын ойламайды, өз

мақсұты, шегі, тілеуі қиғаш, теріс партия» деп қабырғалы
пікір айтады.
Расында да «болды да партия, ел іші жарылды»
(Абай) болған жікшіл, кертартпа, кеселді жүйе империя

саясатының сарқыншағы еді. Осыны түйсінген парасат-
ты қаламгер патша заманындағы партия бөлінісінің шын
пиғылын, арғы көмейін қырдағы елге былайша түсіндіреді:
«...Зәлім ұлықтарға құл керек болды: болысты сүйеді, бо-

лыс дәуірлі... Мұндай зор дәрежеге бектік, атақ көксеген
қазақ қызықпай тұрмады, малды төге берді... Партияға
көмек берген нәрсе – қазақтың тұрмысы, кәсіпсіз қолының
бостығы».

Бірінші жер-жаһан соғысына қазақтан солдат алу
дүрбелеңінен бастап жалғасқан екі жылдайғы алмағайып
мезгіл ішінде ел өндірістік заттарға, азық-түлікке, әсіресе
шай, қант, былғары, ұн, шыт сияқты өнімдерге зәру

болған екен. Осындай әлеуметтік өзекті мәселені «Азық-
түлік жайы»/105/ мақаласында Аймауытұлы назардан
тыс қалдырмайды. Облыстық азық-түлік комитетінің

құрылғанын,
оның
жер-жерде:
уездерде,

болыстар-
да жергілікті бөлімшелері ашылатынын, халықтың оны
қалай пайдалана алатынын жазып, қырдағы елге қажет
көп мәлімет береді. «Кездемеге, былғарыға, қант, шайға,

ұнға нақ баға кесіледі. Бұл кескен баға осы күні лавкеші
саудагерлердің сататын бағасынан екі-үш есе арзан» деп
империядағы Уақытша үкімет комитеттерінің пайдалы
тағы бір жұмысын жазады. Әр ауылдың ауылнайы тіпті

облыстық азық-түлік комитетіне келіп, керек-жарағын
тізім жасап алып, сатуға көмектесуіне де рұқсат етілгенін
хабарлайды. «Егер жауапты болмай, волосной комитетінің
қиянатын білген, жәбіршілік көрген адамдар тиісті орынға

білдіруі керек» деп тұтынушылар құқын да ескертеді.
«Сарыарқа»
газетінде
жарық

көрген
осындай
мақалаларынан Жүсіпбек Аймауытұлының ел келешегіне
қажет әлеумет істеріне араласқанын аңғарамыз, баспасөзде

заман ағымына сай қоғамдық жөне әлеуметтік мәні зор
мәселелерді қозғағанын көреміз.
Аймауытұлы –
«Абай» журналының бас редакторы

Ресей империясының отарлау саясаты өршіп тұрған
кезде түрк нәсілінің ұлы қайраткері Исмайыл Ғаспрәлі:
«Әдебиетте де, әкімшілікте де кез келген халықты
кеңселік шаралармен кейбір істе тыйым салып, кейбір

іске алдаусыратып құптап, қалаған үлгіде қайта жа-
сап шығаруға болар деп ойлайтын қызуқанды патриот-
тар бар» деп жазған екен. Заманында ұлы державалық
шовинизмнің асқынған сыпатын көзімен көрген, жан-

тәнімен сезініп өскен, түрки-ноғай ұлтынан шыққан
атақты ағартушы Исмайыл Ғаспрәлі дәл бағамдағандай,
Ресейдің озбыр отаршылығы, миссионерлік қимылы
XX ғасырдың басында асқынып тұрған еді. Қоғамдық-

саяси бағыттағы үстемдігін жыл санап күшейткен,
әлеуметтік-тұрмыстық саладағы ықпалын күн санап
арттырған орыс отаршылары алты алаштың болмы-
сы мен бейнесін әсіресе рухани кеңістікте өзгертуді

мақсат еткені белгілі. «Қазақ даласында православие
миссионерлері жұмыс істеуде... Қазақтар бұл тұрғыда
өздерінің сауатына және қасиетті кітабы – Құранға
қарсы әрекетті көріп, әкімшіліктен ауыл мектептерінде

исламды және қазақша сауаттылықты оқытуға рұқсат
сұрады. Бұл өтініш қабылданбады» деп жазыпты орыс
тіліндегі бір мақаласында Әлихан Бөкейханов. Ұлтының
азаттығын өмірлік мұрат тұтқан қайран Әлекең патша

өкіметінің қазақ балаларын оқытамыз деп шоқындырып,
миссионерлік мақсұт көздеп отырғанын сол заманда-ақ
әшкерелеп жазған.
1910 жылы орыс тілінде шыққан «Қазақтар» деген

ғылыми еңбегінде Бөкейханов: «Әзірге қазақ тілінде бірде-
бір газет жоқ; сонымен бірге қазақтардың өзінің баспахана-
сы болмай отыр» деп жазады күйінішпен /106/. Ұлт көсемі
кейін, 1913 жылы әйгілі «Қазақ» газетінің шығуына өзі

мұрындық болып, оған рұқсат алудың, баспахана алудың
бас-аяғында өзі жүреді. Әсілі, қазақ баспасөзінің дүниеге
келу, қалыптасу процесін тездету үшін XX ғасыр басында
қазақ зиялылары шама-шарқынша өз үлесін қосты. Сондай

жолды ұстаған Жүсіпбек Аймауытұлы алаштың алғашқы
журналдарының бірі – «Абайдың» негізін қалап, оның жа-
уапты шығарушысы болды.
«Абай» журналын шығару жөніндегі алғашқы ұсыныс

қазақ зиялыларының арасында 1914 жылдың өзінде-ақ
қабыл алынып, ұлы ақынның қазасының он жылдығына
байланысты Семей қаласында өткізілген үлкен жиы-
лыс үстінде бекітілген болатын. Алайда «бірінші

тарапынан отарлау саясатының бұрынғыдан да күшейе
түсуіне орай журнал шығару міндеті орындалмай
қалғаны» /50.Б.46/ мәлім.
Семей қаласында 1918 жылдың февраль және октябрь

айлары аралығында, алғашқы кезде «Жанар» ұйымының,
кейін уақ қарыз серіктігінің қаржысымен шығып, облыстық
қазақ комитеті баспаханасында басылған «Абай» журналы
қазақ халқының әлеуметтік және мәдени өмірінің өзекті

мәселелерін қозғап, ұлтымыздың рухани тыныс-тіршілігіне
ықпал етуге атсалысқан басылымдардың қатарынан орын
алады.
Февраль айынан шыға бастаған басылым әуелде

бұдан гөрі бірер ай ертерек шығуды көздесе керек. Бұны
«Сарыарқа» газетінен оқимыз: «Алаш дуанында (Семей
қаласын айтып отыр – Н.Қ.) 15-ғинуардан шыға бастай-
тын «Абай» атты қазақша ғылыми, әдеби, шаруашылық

журналына жазылу дәптері ашылды. Журналдың жоба-
сы кең. Жазушыларға сай, нағыз қазақ тілінде ай сай-
ын екі рет шығады. Ылғый жазып тұрушылар: Мәнен
Тұрғанбаев, Юсуфбек Аймауытов, Сұлтан-Махмұт Тор-

Айғыров, Мұхтар Әуезов, Сәбит Дөнентаев, Сеиітбаттал
Мұстафин. Адресі: Заречная слободка»/107/.
Қазақтың тұңғыш ғылыми-көпшілік, әдеби журналының
алғашқы санын бастыруға жәрдем еткен «Жанар» мәдени-

ағарту ұйымы туралы «Абайдың» 3-санында «Аш, жалаңаш
қазақ-қырғыз бауырлары жұрттан жеткілікті жылу жи-
нап, рулы елімізді өлімнен сақтап қалу мақсатымен Се-
мей облысының Алаш қаласында қазақ комитеті һәм

жастардың «Жанар» атты ұйымы басшылық етіп қауым жа-
сады. 5-мартта қауым ортасынан іс басқаратын бес кісілік
комитет сайлап шығарды. Қауымның бастығы – Әлихан
Бөкейханов, жәй бастығы – Мұқыш Поштайұлы болды.

тын (жеке) частный мекеме». Бес сом мүше салығын беріп
тұрған серіктік мүшелері аз өсіммен қарызға ақша, арзанға
тұрмыс нәрселерін ала алатынына да арнайы тоқталады
Жүсіпбек.

Расында да, мұндай кооперативтер әсіресе қаладағы
жастарға аса қажет еді. Десе де, қазақ даласында XІX
ғасырдың
соңында

ашыла
бастаған,
жылдан
қаулап өскен осынау ұйымдар Столыпиннің аграрлық

реформасының дүмпуімен ең әуелі «қарашекпендерге»,
яғни біздің жерімізге қоныс аударған орыс шаруаларына не-
сие беру ісі өте қажет болғандықтан ғана алаш топырағында
қолға алынғаны қазір белгілі болып отыр /109/. Сол

кездегі Переселен басқармаларының басылымдарындағы
мәліметтердің көрсетуінше, 1913 жылдың 1-январында
қазақ даласы бойынша (Жетісу мен Сырдария губерния-
ларын қоспағанда) осындай 208 кооператив жұмыс істепті

/109/.
«Қазақ уақ қарыз серіктігін, потребитель дүкендерін
көбейтіп аша алмай, пайдасын көре алмай, сыбағасын
басқалар жеп кетіп отыр, – деп жазады Аймауытұлы

жоғарыда аталған мақаласында, – мысал үшін Семей
облысын алайық, осы бір облыстың ішінде мұжықта
уақ қарыз серіктігі 84, қазақта 3, санымызға қарағанда
мұжықта 84 болғанда, қазақта 400-500 болуы керек еді.»

Одан әрі көсемсөз иесі осы облыстағы қазақтың үш уақ
қарыз серіктігі Қарқаралы үйезінің Ақсары болысында, Се-
мей үйезінің Машанский серіктігі және Алаш қаласында
екендігін айтады. Сонда «Абай» журналының үзілмей

шығуына жәрдем қылып отырған Алаш қаласындағы
серіктік екені белгілі болып отыр.
Ал бұл серіктіктің 1916 жылдың 18-сентябрінде
ашылғанын «Қазақ» газетінен оқып білдім /111/. «Ішкі

келтірейік: «Инспектор Халел мырза Ғаббасов өзі келіп,
қазақтар жиналып кеңесті. Серіктіктің түп сомасы 3 мың
болмақ, мұны Г.Банк бермек. Кредит бір серікке 200 со-
мнан аздық қылмайды. Залог салғандарға 500-ге шейін

ашылады. Бұл күнгі мәжіліске председатель қылып
жиылған әлеумет Халел мырзаның өзін сайлады. Серіктік
жайын кеңесіп болғаннан кейін правление члендері сай-
ланды. Бұлар – Құрманбай Мұздыбайұғлы һәм Мұстақым

Малдыбайұғлы. Оларға орынбасар – Мәнен Тұрғанбайұғлы,
Ғұмар Малішкенұғлы» /111/.
Міне, сонымен журналға қазақтың белгілі қайраткері,
Алаш Орданың басты адамдарының бірі Халел Ғаббасов

басқарған уақ қарыз серіктігі көмек көрсетіп тұрғанына
көз жеткіземіз. «Осы журналды бастырып отырған уақ
қарыз серіктігі, – деп жазады қаламгер Аймауытұлы, –
журналдан пайда көрейін, ақша табайын деп шығарып

отырған жоқ. Халықтың көзі ашылсын, мағлұмат ал-
сын, ағарсын деп, игілік істің бірі деп, ел қамын ойлап
шығарып отыр»/110/.
Көсемсөзші мұнымен қабат серіктіктің шамасы келсе,

болыс басы уақ қарыз серіктігін, тұтынушы дүкендерін
ашпақ, шет жерлерге өз агенттерін жібермек екенінен
мәлімет береді. Ал «Абай» журналына шыққан дүниенің
бәрін асықпай оқып отырсаңыз, әлгі серіктіктің Лебедев

деген, шетелге шығып жүрген бір агентінің болғанына
көзіңіз жетеді.
Мәселен, 11-ші санда осы серіктік пен үйездік
земствоның жұмысымен Владивостокқа барған Лебедевтің

сол жақтан жіберген екі жеделхатының мәтіні берілген:
«Дүние жүзіне мәлім Американың бір үлкен компания-
сымен келісіп тұрмын, – деп жазады ол бір жеделхатын-
да, – ...Тауарымызға 30 процент (жүзден отызын) ақшадай,

ды шығаруға алғаш ынта көрсеткен – Семей қаласындағы
«Жанар» мәдени-ағарту қоғамы. Қоғамға мұғалімдер мен
оқушы қазақтар кірді. Қоғам әу баста «Абай» журналын
қолжазба күйінде шығарып тұруға келісті, бірақ кейін,

жоғарыда айтқанымдай, алаштың жолдастық ұйымы жур-
налды шығаруды өзінің қолына алды /117/.» Бұл тарапта
күмән ететін ештеңе жоқ екені өз-өзінен түсінікті болса ке-
рек.

«Абай» журналында Шәкерімнің «Ұлтшылдық ту-
ралы», «Шын бақтың айнасы» деген мақалалары, Хожа
Хафизден аударған бір өлеңі, Мағауия Абайұлының
«Медіғат – Қасым» поэмасы, Міржақыптың «Алашқа»

деп аталатын мақаласы, Мағжанның «Күзді күні» өлеңі,
Сұлтанмахмұттың «Социализм», «Ескі сөз», «Ақнайман
Ойсынбай» деген мақалалары мен очерктері, Мұхтар
Әуезовтің «Ғылым», «Будда», «Абайдың өнері һәм

қызметі», «Қазақ ішіндегі партия неден?», «Мәдениетке
қай кәсіп жуық?», «Философия жайынан», «Япония»,
«Абайдан соңғы ақындар», «Бірінші жалпы жастар съезі»,
«Жастар ұйымдарына ашық хат», «Ғылым тілі», «Қазақ

әйелі», «Қазіргі қазақ күйі», т.с.с. мақалалары, Мәнен
Түрғанбайдың «Шежіре», «Шаруашылық», «Денсаулық»,
«Ғашықлық», т.с.с. мақалалары, Сәбит Дөнентаевтың
«Абайға», «Алаштың алғашқы құрбанына», «Бозторғай»,

«Диуаның сандырағы» өлеңдері, «Қазақ әйелдері ту-
ралы» мақаласы және Сейітбаттал Мұстафин, Абдолла
Байтасұлы, Байымбет секілді тағы басқа да авторлардың
дүниелері жарық көрген.

Журнал, өзінің бағытын айқындап көрсеткеніндей,
ғылым мен әдебиетке қатысты мақалалар жариялап,
қазақ халқының елдігі мен ерлігі шежірелерін, өткені
мен келешегін туындыларына арқау етті. Адамдық пен

Сонымен бірге ұлы Абай жөнінде, оның шығармашылығы
мен ортасы, өмірі мен өнегесі туралы бірнеше әдеби-сын
еңбектер де жарық көріп отырды.
Басылым мақсаты жөнінде редактор Жүсіпбектің өзі

мынадай мәліметтер береді: «...Тіршілікке керекті тірек
мәселелерге орын бергелі журнал ғылыми, әдеби һәм
шаруашылық жолын тұтынды. Бұл жол керуен таңдамайтын
жол; терең өткелді, тасты, томарлы қиын жол; қажымас ер,

арымас көлік, таусылмас азық керек. Қылатын ұзақ ауыр
жол. Береке шыңда; журнал шығарушы бес-алты жігіт не
күшіне, не біліміне сеніп шығарып отырған жоқ. «Адамның
адамшылығы істі бастағаннан білінеді. Қалай бітіргенінен

үмітпен шығарып отыр»/118/.
«Абай» журналының Алаш Орда қозғалысының басы-
лымы болғанын баспасөз зерттеушісі Бейсенбай Кенже-
баев та растайды: «Абай» журналы 1918 жылы февраль

айынан сол жылдың октябрь айына дейін Алаш (Се-
мей) қаласында шығып тұрды. Барлығы 11 саны шықты.
Алашордашылардың орталық журналы болды» /119/.
Баспасөз зерттеушісі Бауыржан Жақып кейіннен бұл

басылымның 12-ші нөмірі де табылғанын жазады /120.Б.З6/.
Мұны 1992 жылы қайта шыққан «Абай» журналы да рас-
тайды /121/. Ал енді соңғы уақытта журналдың тоғыз ай
ішінде жалпы 13 саны шыққаны белгілі болып отыр /122/.

Алайда осы ең соңғы нөмірі таралмай қалғанға ұқсайды.
«Журнал туралы» деген мақаласында Жүсіпбек
Аймауытұлы: «Халықтың өнерлі болып жетіліп кетуіне
де әлгідей көп себеп, көп шарттар бар. Көп шарттың

бірі – баспасөз: газет, журнал, кітаптардың көбеймегі,
баспасөздің қандай керек екені газеттерде талай жазы-
лып келеді. Осы уақытта газет те оқып, дүние жүзінен ха-

бар біліп, бірсыпыра көзі ашылып жүрген, ашық пікірлі
адамдарымыз бар. Олардың ендігі көксейтіні – ғылымның
қыр тарауынан берерлік мағлұмат. Адам баласы осындай
зор өнер, ғылымды қалай тауып, бұл басқышқа жеткен?

Міне, ол адамдар осыны білуге сусап отыр. Шөлдеген
қиялға сусын болатын қыр тараулы мағлұмат, қазіргі
қазақ тілінде шығып тұрған газеттер саяси хабарлар-
ды жазудан артық босанбайды, сондықтан хәр түрлі

мағлұмат жазылып отыратын бір журнал өте керек»
деп алдағы мақсаттарынан хабар берді /118/. Көсемсөз
иесінің осы жазғандарынан-ақ «Абай» журналының
өзінің алдындағы және өз заманындағы басылымдардан

айырмашылығын аңғаруға болады. Басылымның бағыт-
бағдарының ерекшелігіне назар аудара отырып, жарық
көрген шығармаларынан аңдағанымыздай, журнал қазақ
баспасөзін алға ілгерілететін үлкен қызмет атқарған.

Ал журналдың неліктен «Абай» деп аталғаны туралы
көрнекті қаламгер былай дейді: «...басқа жұрттар Абай-
дай адамның атына ескерткіш орнатады, ...журналдың
атын Абай қойғандық – Абайды құрметтеп, атын та-

рих жүзінде көрсетіп нығайтпақ»/118/. Өзге жұрттың
ғұламаларынан Абай кем емес, ондай білімдіні құрметтей
алмасақ, біздің құнтсыздығымыз деген бір түйінін ай-
тады. Бүтін қазақ Абайды құрметтеуге борышты дей

келіп, Еуропа халықтарының бұл сияқты борышын қалай
атқаратындығына мысал келтіреді. Бұдан мынаны аңғаруға
болады: Аймауытұлы сол кезде-ақ өзінің алдындағы
ағалары Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов /123/

сияқты ұлы Абайдың алаш руханиятындағы еңбегін
жоғары бағалаған.
Бұл мақаласында Жүсіпбектің өзге де ойлары
ерекшеленіп тұрады: «Еуропаны еліктей бермей, өз

кемдік табылады? Таза тексере берсек, Еуропаның өнеге
қылуға жарамайтын жерлері де бар»/118/.
Мұғалімдер семинариясын түгесіп қалған қаламгердің
бұл уақытта жүйелі білім алып, көп нәрседен хабардар болып

қана қоймай, әр салаға, тіпті Еуропа өнегесіне сын көзімен
қарауы оның рухани негізде жан-жақты толысқанын, сыни
көзқарасы қалыптасқанын аңғартса керек.
Бұл шығармасы әдеби сын мақалаға жатпаса да,

Жүсіпбек қазақтың жеке хандық құрған кезеңіне тоқтала
отырып, өз сөзімен айтқанда, «көптен шыққан көсем,
үлгілі билер заманы өткен» соң, «тұс-тұсынан жау қысып,
мал мен басқа дау түсіп орысқа келіп бағынған» соң,

«сөз – сыбырға, іс – жыбырға айналғанда қара тұманды
қақ жарып Абай туды» деп суреттей келе, кәсіби сыншы
ретінде Абай шығармашылығына баға береді: «Қазақтың
әдебиетіне жан берген, сөздің сыртын сырлап, ішін

түрлеген, өлеңінен өрнек шығарған Абай еді». Өзі де он
үш жасынан бастап өлең жаза бастаған және Абай өлеңін
естіп, оқып өскен Жүсіпбектің әдебиет тарихын қозғап,
мұндай баға бере алуы кездейсоқ емес.

«Журнал туралы» мақаласында автор өнер, ғылым,
мәдениет жайында дәйекті дәлелдер келтіре отырып,
қазақ жай ғана сауатты болып қана қоймай, тіршілік
үшін, өзге халықтармен терезесі тең, өз үйінде керегесі

кең отыруы үшін ғылымның төріне шығуы керек, өнердің
көгіне ұмтылу керек деген насихат айтады. «Өнер, ғылым
қаражатпен табылады, өнер, ғылым қаражат табады» деп
баяндай келе, «ғылымсыз байлық баянсыз болмақ» деген

түйінін айтады.
Кейінгі жылдарында «Психология», «Жан жүйесі
мен өнер таңдау», «Тәрбиеге жетекші» деген іргелі зерт-
теу еңбектерін жазған Аймауытұлы осы алғашқы

лында аса маңызды екендігін жете біліп, онысын айрықша
атап өтеді. «Білімді орнына жұмсататын не? Ол – тәрбие»
деп айқындай отырып, ары қарай былайша сабақтайды:
«Тәрбие көрмеген білімді жауыздың надан жауыздан зияны

жүз есе артық. Мұны өмір жүзінде көріп отырмыз... Тәрбие
туралы: «Ұлың өссе, ұлықтымен ауыл бол; қызың өссе,
қылықтымен ауыл бол» деген атамыздың мақалы. «Адам
баласын замана өсіреді, кімде-кім жаман болса, замандасы

жазықты» деп Абай айтқан»/118/.
«Абай» журналының №1 санының алғашқы беттерінде
басылған осы бас мақалада адам тәрбиесі жөніндегі өз
ойларының негізгі нышанын аңғартқан Жүсіпбек дәл осы

санда жарық көрген «Тәрбие» атты ғылыми-танымдық
көлемді мақаласында өрісті ойларын одан әрі тамаша
өрбіткен. Мұнда педагогикалық ұтымды әдісті пайдала-
нады: әр нәрседен мысал келтіріп, жалқыдан жалпыға

шығып, оқушыны жетелеп отырады. Кей тұста ұлы
Абайдың «Ғақлиясының» жетінші сөзіндегі /124/ жас
баланың тәрбиесі туралы, жақсы баланы жаман тәрбиемен
корлап бұзған надан үлкендер жайындағы ойлармен

аздаған сабақтастық та аңдалады.
Мақалада автор кісі тәрбиесінің қоғамда алатын ролінің
ерекше екендігіне баса назар аударады, тәрбиенің мән-
мағынасына зор баға береді. Адамзат тарихындағы, қан-

дай да болсын, ірі құбылыстардың барлығын тәрбиенің
маңыздылығымен байланыстырады. Оқушы қауымға
ең әуелі жан-жануар, құс-құмырсқа сияқты, хайуан мен
жәндік атаулының калай өсетіндігі, кейбіреуіне ширап,

жетілуі үшін қандай күтім керек екендігі, табиғат олардың
тез өсіп кетуі үшін бөлекше жаратқандығы айтылады.
«...Ал енді адам баласына қарасақ, хайуан баласынан
анағұрлым нашар, болбыр, нәзік болып туады» дейді пу-

сына күту-асырау, үйрету – бір сөзбен айтқанда, тәрбие
өте керек» деп тиянақтай отырып, «хайуан жаратылысы-
нан өзіне біткен бір сезімнің қуатымен өзіне лайық болған
қылмыстан артық ешнәрсе істемейді. Адам жүгенсіз,

бетімен кетсе, адамдыққа лайықсыз талай қылмысты
істейді» деген тұжырым жасайды. Адамның хайуан ата-
улыдан айырмашылығы жайында қалың оқырманға
әңгіме қозғай отырып, кісінің бойындағы ұнамсыз мінез-

құлықтардың барлығы тәрбиенің жетіспеушілігінен деп
байлам жасайды.
«Тәрбие екі түрлі: дене тәрбиесі, жан (рух) тәрбиесі, –
деп жазады публицист, – адам баласына дене тәрбиелеудің

үстіне жанын (рухын), ақылын, сезімдерін, жігерін-
мінезін тәрбие қылу керек». Жалпы, Жүсіпбектің педаго-
гика саласындағы жүйелі көзқарастарынан адамға, оны
тәрбиелей алу мүмкіндігіне деген зор сенім байқалады.

Оны кейінірек – 1924 жылы Орынборда шыққан, мек-
теп мұғалімдері мен педагогикалық оқу орындарының
студенттеріне арналған «Тәрбиеге жетекші» оқулығында
да барынша айқындай түскен. Ал «Тәрбие» мақаласында

ол болашақ зерттеу еңбегінің негізгі ұстынын жасайды:
«Тәрбиенің мақсаты болуға тиіс. Бірсыпыра білімділер
ол мақсатты анықтап айта бастады, нобайы мынаған
келеді: адам баласы еркін жүріп, еркін тұрып, бірінің

мұқтажын бірі жеткізіп, жүректері махаббатқа толып,
біріне-бірі қастық ойламай жүрсе, тәрбиенің мақсаты сол
болар еді».
Аймауытұлы сол жылдардың өзінде бұл тұрғыда аз

оқымағанға, жай ғана ізденбегенге ұқсайды. Ескі юнан
халқындағы спарталықтар тәрбиесі, афиналықтар өмірі,
Рим халқының тарихы, сонымен бірге тәрбие туралы
еңбектер жазған Солон, Сократ, Платон, Аристотель, Цице-

көптеген философтар мен ойшылдардың сөздерінен мысал
келтіреді. Ертедегі тарихтан да сыр суыртпақтайды. Және
мұның бәрін қырдағы қалың қазаққа түсінікті етіп, жеңіл,
жатық жазады. «Тәрбие туралы әр заманда шыққан білімді

жандардың пікірі әр түрлі, біреулер тәрбиенің мақсаты
денені күшейтіп, адамды ұлтшыл қылу дейді, біреулер
адамды бақытты қылу дейді, біреулер мінезді түзетіп,
адамшылыққа қызмет қылдыру дейді» деп көсемсөзші

тәрбие жөніндегі үш негізгі мақсатты жеке бөліп алып
«осы сияқты әр түрлі мақсаттарды тексеріп көрелік» деген
тоқтамға келеді. Аталған басты мақсаттың әрқайсысына
жеке-жеке тоқталып, жан-жақты талдау жасап, мысал

келтіреді, терең ойларға барады. Өзі сұрақ қойып отыра,
қисынды жауап келтіреді. Бұдан қаламгердің, жас болса да
ғылыми талдаудағы ой еркіндігі мен тереңдігін байқаймыз.
Сонымен қатар күмәнділеу немесе түсініксіздеу деген

ұғымдар жайында өзінің тарапынан әлденеше сұрақ қойып,
оған екіұшты етпей, толық жауап беру сияқты кейбір
ерекшеліктерінен Абайдың «Қара сөздегі» ойлары мен
толғауларының жазылу стиліне ұқсастығын да аңғаруға

болады. Үш мақсатты тексере келіп, ұлтшыл, отаншыл
болу – міндет, әсіре ұлтшыл болған да кісілікке жатпайды,
тыныштық әкелмейді деген ойлар айтады. Тәрбие – адам-
ды бақытты қылу десе, ол бақыттың өзін әр түрлі мінез-

құлықты адам әр түрлі түсінеді дей келе, мінезді түзеу
қалай болмақ деген қызықты әңгімеге жетелейді.
Әсіресе Локк, Ушинский, Толстойдың өзара ұқсамайтын
үш пікірін келтіріп, өзі оған түсінік беріп, қорытынды

жасауға тырысады. Толстойдың тереңдігін сөз етеді.
Тәрбие мақсатын екшеп алғаннан кейін автор тәрбиенің
шарттарына арнайы тоқталып, «Ұяда не көрсең, ұшқанда
соны ілесің», «Сүтпен келген мінез сүйекпен кетеді» деген

ата-ананың тәрбиесінің, өнегесінің орны зор деп бағалаған.
Мұнымен қатар тәрбие беруде оқу орындарының маңызын
да атап көрсетеді.
«Бұл күнге шейін тәрбие ғылымы – күшейіп, етек

алып, кәмелетке жетпеген кейінгі басқышта жүрген
ғылым, мұның себебін бұл күнге шейін адам денесінің
саулығы мен қалтасының толық болуын көбірек ойлап,
мінезінің, жанның таза, сау болуын ескермегендіктен,

үрім-бұтағының ахлақты болғанынан ақшалы болғанын
артық көргендіктен» деген терең мағыналы пікірін
білдіре келе, қаламгер «адамдық көзбен терең тексер-
се, тәрбиешінің дәрігерден де көп болғаны артық» деп

адам өміріндегі тәрбиешінің ролін дәрігерден жоғары
қойғандығын аңдаймыз. «Тәрбие – зор ғылым» екендігін,
«Адамды бұзатын да, түзейтін де – тәрбие» деген пікірін
дәлелдеу үшін Жүсіпбек кісінің бұзық болуы, мінезі түзу,

жан-жақты өнегелі тәрбие алу сияқты ұғымдардың мән-
мағынасын, терең мазмұнын талдап ашады. Мінез, бақыт
деген ұғымдарға кеңінен тоқталады. Жай ғана баяндап
қоймай, жел сөзге түсіп кетпей, адам баласы дамуының

өзіндік ерекшелігін ашу, тәрбие арқылы соның көзін
табу, соған ықпал ету қажеттіліктерін мысал келтіре от-
ырып, алға тартады. Әсіресе «тәрбие әрбір адамның жеке
басына тән ерекшеліктерді ескеруге тиіс» деген өзіндік

ой топшылауы мақаласының өзегі іспеттес болған.
Сондай-ақ, Толстойдың «Баланы тәрбиелеу үшін
әрбір тәрбиеші өзін тәрбие қылуы керек» деген пікіріне
қосылатынын байқаймыз. Бұл ретте мына жолдарды да

келтіре кеткеніміз артық болмас: «Адам есейген сайын
өзгеріп отырмақ, өзгертуге себеп болатын нәрсе – адамның
жан сыпаттары. Жан сыпаттарының адамды өзгертіп, бір
толқымалы халге түсіретін уақыты да болады. Сол кезде

жақсы жаққа бұрып әкетуге мүмкін. Ондай үлгілі дүкен
медресе болуы керек». «Тәрбие» мақаласының соңында
көсемсөз иесі: «Дәрігер адамның денесін сауықтыратын
болса, тәрбиеші адамның ақылын, мінезін, жанын

сауықтырады. Ахлақты, ақылды адам көбейсе, Отанның
күзетшісі, қорғаны. Олай болса, тәрбиешіге Отанның келе-
шек өмірін тапсырған болады» деп түйін жасайды. Тәрбие
ісіне, тәрбиешіге Аймауытұлының қандай сенім артқанын

осы жолдардан аңғаруға болады.
Жалпы, Жүсіпбек ұлтын жан-тәнімен сүйген қайраткер
ретінде қазақ елінің өркендеуі, алаш баласының өсіп-
жетілуі үшін осындай іргелі мәселені ауқымды масштабта

карастыра отырып, тәрбие ісін мемлекеттік биік дәрежеге
көтеру қажеттігі жөнінде батыл ойлар білдіргенін атап ай-
туымыз керек. Осы үлкен мақаласының өзіне көп ойларын
сыйдыра алмағанға ұқсайды. Оны өзі де: «Тәрбиенің қандай

шарттары бар, не әсер қылады? Келесі нөмірде жазылмақ»
және «...Бірақ ол туралы кейін толық жазбақпыз» деп бір-
екі мәрте ескертіп отырады. Қаламгердің сол кездің өзінде
«Тәрбиеге жетекші», «Психология», «Жан жүйесі мен өнер

таңдау», «Комплекспен оқыту жолдары» сияқты кейінгі ірі
еңбектерін жазуға әзірленіп жүргені анық сезіледі.
«Байлық – кедейлік» мақаласында көсемсөзші ел
өміріндегі әлеуметтік теңсіздіктің түп себебін іздейді,

қоғамдағы
тұрмыстық
қайшылықтардың
проблема-

сын қозғайды. Бай болудағы, өлерменденіп мал, ақша
жиғандағы мән не деген сауалға жауап іздейді.
Мұқтаждың үстінен күн көрген, теспей тиын сорған
алыпсатарлардың имансыздығына, кәсіпсіз жүріп, еріксіз

жалға барған кедей-кепшіктің маңдай тер, еңбекақысын
жарытып бермей кеткен, қысылғанға өсім беріп, жа-
ман үйренген байлардың озбырлығына мысал келтіреді.
«Мұны айтқандағы мақсат: байдан кедейді бөліп алмақ

емес. Халықтың қамын ойлағандық, – деп жазады
Жүсіпбек, – Елдің қамы немен табылады? Қайтсе, тұрмыс
жеңілденеді? Міне, осыны шешу керек». Дегенмен келелі
мәселені қозғаған ол осы іспеттес сұрақтарға жауап бере

келіп, сан-салалы ой-пікірлер өрбітіп, оқырманына нақты,
дәл ұсыныстар көрсете алмайды. «Бұл туралы тағы жазы-
лады» деп алдағы күнге үміт артады.
Енді бір маңызды жайтқа үңілейік. Алғашқы санға

шыққан осы мақалаларының соңында, жалғасы 2-сандағы
«Тәрбие» мақаласының аяғында редактор Аймауытұлы
«Жүсіпбек» деп есімін атап көрсетеді. Ал 4-саннан бастап
журналдың тұрақты шығарушысы өзі болған соң бұдан

кейінгі ешбір мақаласының соңына өзінің аты-жөнін не-
месе бүркеншік есімін көрсетіп қол қоймаған. Оған қарап
көсемсөзші журналға ештеңе жазбай кеткен екен деп ой-
лау үлкен ағаттық болар еді. Басылымның соңғы саны-

на шейін авторы көрсетілмеген, бірсыпыра тұщымды, та-
тымды мақалаларды оқуға болады. Ол дүниелерді жазған

«Бетім-ау, құдағи ғой!» деп аталатын сатиралық әңгіменің
иесі Аймауытұлы екені анық аңғарылады. Оқушы бастан-
аяқ зер салып оқып шығатын болса, оның қандай стильде
жазатынын білетін әдебиет зерттеушілері ғана емес, көркем

шығармашылығымен жақсы таныс, сауатты оқырманның
өзі күмәнданбайды деген ойдамын.
Сонымен бірге «Ұлтты сүю», «Қазір екі нәрсе ке-
рек», «Қазіргі саяси хал», т.с.с. мақалалар да Жүсіпбектің

қолтаңбасы екені сөз саптау, сөйлем өрнегінен, өзіндік
стиль, кестелі тілінен аңдалады.
«Қазіргі саяси хал» мақаласынан мысал келтірейік:
«Кешегі аузы апандай, азуы бақандай, арамза Николайдың

қолтығынан құтылғанда жұрт «әулиеге ат айтып, арасанға
қой айтып» дегендей, «әуе!» деп демалып, енді еркіндік бол-

ды ғой деп бір серпіліп, құдайға шүкірлік қылып, қуанып
қалып еді. Қысылған ел, қырылған жан, көгенделген аза-
мат, не түрлі бәле – бәрі де естен шығып, енді шынжыр
бұғаудан құтылдық деп жұрт болу үміті көңілге кіріп еді».

Бірыңғай сөйлем мүшелерін бір сөйлемге жарасымды
етіп енгізуге төселген, әуелі тақпақтап бастап («Ақбілек»
романының, «Күнікейдің жазығы» хикаятының басталуын
еске алыңыз) үйлесімі келіскен, бояуы жарасқан сөздерді

төгілдіре түсіруге құмар Жүсіпбек стилі осы бір үзіндіден-
ақ аңғарылып тұрса керек. Әуелгі пікір – әзірге осы,
қаламгер көсемсөзінің тілдік-стильдік ерекшелігіне келесі
тарауда кеңірек, арнайы тоқталмақпыз. Бұл – бір. Содан соң.

Шығарушысы өзі болғаннан кейін сол кездегі редактор-
лар мерзімді баспасөздегі шығармаларының соңына өзінің
аты-жөндерін қоя бермегені белгілі. Мәселен, ұлтымыздың
әйгілі «Қазақ» газетінің шығарушысы болған Ахаң ақсақал

өз есімін жазбаған.
Жүсіпбектің журналда шыққан «Әдебиет» деген зерт-
теу мақаласы /125/ әдебиет теориясын жетік білетін білгір
көсемсөзшінің еңбегі екені бірден байқалады. Екі бөлімнен

тұратын, көлемді дүниеде автордың таным-талғамы осы
күнгі филология ғылымына қойылатын талаптарға жауап
бере алатындай жоғары деңгейден көрінеді.
Алғашқы бөлімде «әдебиет» терминіне түсінік бере келіп,

әдебиетке дейінгі алғышарттарға үңіледі. «Тіл» мен «сөз»
ұғымдарының туу, қалыптасу кезеңдеріне шолу жасайды,
олардың адамзат тарихында шын мәнінде қандай қызмет
істегеніне ғылыми негізде түсінік береді. «Әдебиеттің түп

мағынасы,– деп баға береді ол, – ақындық шеберлік пен бір
нәрсені бұлжытпай суреттеу». Оқымыстылар өнерді бес-
ке жіктейтінін, соның ішінде ең артығы сөз өнері екенін
жазады, онысына мысалдар келтіреді. Жүсіпбектің мына

сөздері мәңгі тозбас, асыл пікір болмақ: «Тіл жанды нәрсе
секілді: тіріледі, өседі, жоғалады. Өнер-ғылымға аяқ басқан
жұрттың тілі өсіп, көбеймек, көркеймек; тілі жоғалған жұрт
ғұрып-ғадетінен, мінезінен айрылып, ақырында жұрттығы

да жойылмақ».
«Әдебиеттің дүкені – адамның өмірі», – дейді екінші
бөлімінде, – «Әдебиеттің көші – баспасөз-мәтбұғаттың
көбеюі». Мұнымен бірге әдебиеттің дамуына қойылар

басқа да шарттарға тоқталады. «Әдебиетіміздің нағыз
түрткі көріп, беті түзеле бастағаны Абайдан бері (хаты
Абайдан басталады дейтіндер де бар шығар)», – деп баға
береді ол зерттеу еңбегінің қорытындысында. Және

қазақтың әдебиеті өсуі үшін керекті шарттарды жеке атай-
ды: «Жас буын, балдыр қанат әдебиетіміздің келешек-
те буыны қатып, ілгерілеуі әдебиеттің әр тарауынан (ро-
ман, драма, комедия, поэма, әңгіме) жазатын ақындар,

қаламшыларымыздың көбеюі мен жалпы жұрттың өнер
білуге жұмыла бет қоюына байлаулы».
«Ұлтты сүю» мақаласы өзінің өзгеше ой-пікірімен,
гуманистік

көзқарасымен,
батылдығымен
және
патриоттық сезімге толы, азаматтық пафоста жазылған

терең сыршылдығымен ерекшеленеді. «Ұлты үшін
құрбан болуға шыдағандық – ұлтшылдықтың осы
күнде ең берік ережесі» деп түйін жасайды көсемсөзші.
Жүсіпбектің бұл пікірі Мағжанның «маған атақ –

жұртым үшін өлгенім» деген белгілі өлең жолымен
мағыналас екенін аңғаруға болады. Жалпы, Алаш Орда
қалам қайраткерлерінің өз басының қажетінен гөрі ең
әуелі алаш мұратын, ұлт мүддесін жоғары қоятыны

жазған дүниелерінен-ақ байқалып тұрады. «Ұлтын
шын сүйіп, аянбай қызмет қылған азаматы көп жұрт,
күшті, өнерлі, білімді жұрт болып, күресте тең түсіп,
басқаларға өзін елетіп отыр. Ұлты үшін құрмет қылмай,

бас қамын ойлап жүрген азаматтардың елі артта қалып
отыр. Ұлтшыл жұрттар, әне, Германия, Япония, Англия,
Түркиялар, олардың баласы жасынан «ұлтым» деп өседі.
Есейген соң бар білімін, күшін өз жұртының күшеюіне

жүмсайды. Олардың һәр адамы – мемлекеттің керегі,
қызметкері» деп Аймауытұлы өзге ұлтты алаш баласы-
на үлгіге көрсетеді.
Бұлармен қатар орыс елінің өзгешелігін, Ресей импери-

ясында болып жатқан аумалы-төкпелі, аласапыран заман-
ды да сөз қылады. Оларға өз бағасын беріп, келелі пікір
айтып, саяси өзгерістердің астарын жақсы білетін саясат-
шы екенін де аңдатады. «Қорлыққа көніп, тепкіге шыдап

жүрген орыстың қара мұжығы үнсіз, тілсіз, көнбіс надан
емес. Қылжыр, өзімшіл, зор көкірек надан еді» деп жаза
келіп, көсемсөз иесі өзінің бір айрықша пікірін білдіреді:
«Мұжықтың мұндай болған себебі, орыстың жоғарғы табы-

нан шыққан талай атақты, білімді жазушылары мұжықты
мадақтап, кітаптар жазып, көтеріп, өзімшіл қылып,
тәңірсітіп жіберіп еді. Міне, осы халда жүрген орыстың бір
тәңірісі – Николай жоқ болып еді – не болды? Тәңірсіген,

өзін-өзі зор тұтқан қожа болып, мемлекеттің астын үстіне
келтірді. Неше түрлі бассыздық қылып Россияның күл-
талқанын шығарды».
Осыған ұқсас пікірлер мақаланың өн бойында аз

кездеспейді. Ресейдегі саяси толқындар қазақ елінің
тіршілігі мен тыныштығын бұзатынын, ел ішінде
аңтарылыс, қобалжу бар екенін аңдатады. Оның үшін
не істеу керегіне жауап іздеп қаламгер «бұл уақыт –

қазақтың мәдениетке аяқ басатын, шаруасы, тұрмысы,
билігі өзгеретін, ғаскер болатын, жалпы ұлт ісіне жол
ашатын уақыт» деп өз ойын ашық айтады.
Тағы бір ретте ол XX ғасыр басындағы империя

саяси ойының тарихы үшін де маңызды болып есептелетін,
алаш ортасында «ұлт», «ұлтшылдық» деген ұғымдардың
қалай пайда болғанына, оған кімдердің ықпал еткеніне
оқушының назарын аудартады. Оқиық: «Ұлтымыз бар

екенін, еліміз-жұртымыз бар екенін, жұртымыз қатарға
кірмей теңдік жоқ екенін, Николайдың қасқырлары қазақты
ішіп-жеп құртып бара жатқанын сезгелі, «ұлтқа құрмет
қылайық» дегелі 5–6-ақ жыл болды. Әрине, бұл оянуға

1905 жылғы толқын, тағы һәр түрлі түрткілер қамшы
болған шығар; көбінесе ес кіргізіп оятуға, ұлтты танытуға
себеп болған – «Қазақ» газетасы. Онан бұрын ұлт дегенді
кім білген: көбіміз кеше өзгеріс болған күні ұлтымызды та-

уып алдық».
Мақаланың үзын-ырғасында Жүсіпбек сол ұлтының
қамы үшін ең әуелі қазақ зиялылары жауапты екенін,
ол үшін еліміздің оқығандары бірауызды, бірлікте болу

керегін ашық білдіріп отырады. «Ақтығында айтпағым:
оқығандар өзін-өзі тәрбие қылуы керек; қара халықтан
жиренбей, жақын жүріп, сырласып, мұң-мұқтажымен та-
ныс болып, өз ұлтын сүюге, халыққа өзін сүйгізуге жиһат

қылуы керек».
Мына бір сөз Аймауытұлының қаламынан шыққан
құнды афоризм екенін байқатпақ: «Естеріңізде болсын:
қара халықтың мәдениетті болуынан мәдениетті кісінің

қазақ болуы қиын, баласына осы бастан ұлт рухын сіңіріп,
қазақ өміріне жақындатып тәрбиелеу керек» дейді. Содан
соң «орыс тәрбиесін алған бала ұлт қызметкері бола алмай-
ды» деп кесіп айтады. Ұлы жазушының бұл пікірі – қазіргі

қазақ қоғамы үшін де өзекті болып отырған, ескірмейтін
пікір.
Қазақ оқығандары шен, мәнсап үшін емес, жұрты үшін
қызмет етуі қажет деп, оларға «қазаққа аюдай ақырған

шақырмай іс бітіретін, терісі қалың, көнбіс, табанды
қызметкер табылуы қиын» дейді. «Оқығандар! Бұл уақыт –
жан тыныштық іздейтін, қызық қуатын уақыт емес, қызмет
қылатын, еңбек сіңіретін уақыт. Ойлаңыздар, халық біз

үшін емес, біз халық үшін туғамыз, олай болса, мойны-
мызда халықтың зор борышы, ауыр жүгі жатыр». Енді
бір он жылдан астам уақыттан кейін ұлт үшін туған қазақ
зиялыларының басына келген алапат нәубетте мерт бола-

тын Аймауытұлы өзінің халық үшін туғанын сол кезде-ақ
сезгенін осы жолдар айғақтай алмақ.
«Абайдан соңғы ақындар» сын мақаласы «Екеу» де-
ген бүркеншік есіммен берілген /126/. Зерттеу мақаланың

өзіне бас бұрмас бұрын «Екеу» деген бүркеншік атқа
түсініктеме берген жөн, үйткені мұның айналасында
әртүрлі болжамдар, әр қилы көзқарастар бар. Әдебиет
зерттеушілерінің де бұл тұрғыда әлденеше күдік айтып,

күмән келтіретіні рас. Бір кезде Сәбит Мұқанов «Екеудің»
Абдолла Байтасұлы мен Даниял Ысқақұлы екенін айтқан
/127/, кейінірек профессор Бейсенбай Кенжебаев және
Керімбек Сыздықов «Екеу» Ж.Аймауытұлы мен М.Әуезов

екенін жазады/128/. «Екеу» бүркеншік атының екі бөлек
қолтаңба екенін, сондықтан абайлау керек екендігін акаде-
мик Серік Қирабаев та ескертеді /129/. Әдебиет зерттеушісі
Арап Еспембетов те «Екеудің» аталған қаламгерлердің

соңғы екеуі екенін Бейсенбай Кенжебаевтан естігенін,
Мұхтар Әуезовтің «өзі айтқан шындық» екенін жа-
зады /130/. 1989 жылы «Қазақ әдебиетінде» «Еңбекші
қазақ» газетінің 1927 жылғы 8-9 авгусінде жарияланған

«Көркем әдебиет туралы» деген көлемді сын мақала ки-
рилл қарпіне түсіріліп басылды /131/. Мақаланың авто-
ры – «Екеу». Бұл бүркеншік есім Ж.Аймауытұлы мен
М.Әуезовтікі болғандықтан аталған сын еңбегі де соларға

Алайда ҰҚК архивінен алынған, «Алқа» әдеби
бағдарламасына байланысты түрме тергеушісіне бер-
ген жауабында Аймауытұлы былай дейді: «Екеу» де-
ген бүркеншік атпен жазылған көркем әдебиет туралы

мақаланы оқыдым, оның иелері – Байтасов Абдолла мен
Ысқақов. Олар маған «Еңбекші қазақ» газетінде көркем
әдебиет туралы мақалалардың жариялануына байланы-
сты біз де мақала жазуды ойластырып жүрміз» деді. Бұл

1927 жылдың алғашқы жартысындағы қыс айларының
бірі болатын. Мақалаға аздаған өзгеріс енгізіп, мұны баспа
бетінде жариялауға болады деген тілекпен қайтара жолда-
дым» /132/.

1927 жылы жазылған «Көркем әдебиет туралы» атты
сын мақала Аймауытұлынікі емес екенін осы жауаптан-ақ
білуге болады (өкінішке қарай, Жүсіпбек Аймауытовтың
ХХ ғасырдың соңында Алматыдағы «Ғылым» баспасы-

нан жарық көрген бес томдығының ішінде осы мақала
да жүр...). Ал «Абайдан соңғы ақындар» атты мақала
Аймауытұлы мен Әуезовтікі екендігі даусыз. Бұл тарапта,
жоғарыда айтқанымыздай, Б.Кенжебаевтың естелігі /128/

және әдебиетші-ұстаз Ә.Мәметованың М.Әуезовтен естіген
әңгімесі /133/ де дәлел бола алады.
«Ғылымның мақсұты – нәрсені толық, кеңінен толғап,
терең қарастыру, зерттеу»/134/ деп өзі жазғанындай,

Жүсіпбек кез келген дүниесіне атүсті қарамай, терең
үңілуге ұмтылғаны байқалады. Оны осы «Абайдан соңғы
ақындар» мақаласынан да бағамдауға болады. Сонымен
бірге «мұнда айтылған кейбір ойлар кейін Әуезовтің «Шол-

пан» журналында жарық көрген «Қазақ әдебиетінің қазіргі
дәуірі» деген тарихи-талдау очеркіндегі тұжырымдармен
іштей үйлесіп жатқанын аңғаруға болады /120. Б.47/.
«Әдебиетіміздің атасы болған Абай туралы өз

өнері туралы пікірімізді жазбақпыз» дейді мақала авто-
ры. Қазақ поэзиясындағы сол замандағы үрдісті бағамдап,
оны кең тұрғыда алып талдауы, түбегейлі танып,
түйіндеп ой айтуы – автордың тиянақты білімін, таным-

ды білігін аңғартады. Оның пікірінше, өлең бір мақсатқа
жұмсалатын құрал болуы керек емес. Және «өлеңге еркін
ой, шарықтаған терең қиял, нәзік, өткір сезім, құйылған
сұлу сурет, кестелі, таза, қысқа, анық тіл қажет» деп

негізгі шарттарын атап көрсеткен.
«Сілтеген қалам, сермеген талабы көлемденіп, төгіліп,
түрленіп, жапырағы желкілдеп, қолмен қойғандай,
мейірің қанып тойғандай болып шығатын өлеңдер бұл

күнгі ақындарда аз» деген байлам жасайды Жүсіпбек
Аймауытұлы осы мақаласында. Сыншының бағалауынша,
өлеңдерін оқып отырғанда көңіл жоғарылап, қиял
шарықтап, басқа бір дүниеге кіріп кеткендей болатын қуат

аз екен. Осы төңіректегі ойларын салиқалы тұжырым,
салмақты пікірлерімен дәлелдей келіп, ол Абайдан кейінгі
ақындардың басты екі мініне тоқталады. Оның бірі –
сыршылдығы аз екендігі, екіншісі – тілдерінің шебер,

кестелі емес екендігі. Олардың сөздерінің сырты үйлесіп
келсе де, нәзік сипаттарды жетік суреттей алмай, жадағай,
үстірт кетіп, айтпақ сөздерін көңілге берік қондыра ал-
майтынын айтады, мәселен, мынандай мысал келтіреді:

«Жолда» деген өлеңде боранды сипаттағанда тілін жеткізе
алмай «жел ішін тартып осқырып» деген жерінде көңілге
байланып келе жатқан суреттің түрі бұзылыңқырап кетеді.
«Осқырып» деген сөз – желге жанаспайтын сипат» дейді.

Қаламгердің өз заманындағы ел аузына іліккен, баспасөз
бетін көрген ақындардың көбінің шығармашылығымен
біршама таныс екендігі байқалады. Және оларды жазу
ыңғайы тұрғысында жеке қарастырып, зерттеуге бет

мен қалпына қарап қазіргі өлеңшілерді бірнеше жікке
бөлуге болады.

Мағжан, Міржақып, кейде Сұлтанмахмүт һәм Ахмет
Мәметовтікі. Бұлардың өлеңінде өзгеше бір сарын бар.
Жүрегінің сезімін суреттейтін, жалғастырып әкететін
артықша бір маңыз бар. Бұлар – сыршыл (лирик) ақындар.

Сәбит Дөнентаев, Шәһкерім, Бекет Өтетілеуов. Бұлардың
өлеңінің сезім мен қиялға тәрбие әсері аз, ақылға азығы бар.
Бұлар – халықшыл (народник) ақындар. Ана ақындардан
бұлардың сөзінің халыққа бір атасы жақын тұрады.

Осы күнде сәні кетіп бара жатқан үшінші бір жік бар. Бұл
жіктің ақыны ескі өлең, жыр, тақпақтарға еліктеп, желе-
жортақтатып, құбажондатып кететін Ғұмар Қарашев».
Мақалада әрбір ақынның ой кеңістігіне, тақырып

ауқымына, тілдік ерекшелігіне, стильдік сыпатына
бірсыдырғы тоқталып, қысқаша болса да тұщымды тал-
дау жасалады.
Бұлардың ішінде ең жоғарғы баға Мағжанға берілген.

Сыршыл ақындардың ішінде оның өлеңінің ішкі суретіне
сөздің сыртқы кестесі үйлесіп, маңызды болып шығатын
туындылар екендігін баса айтады. Жүсіпбектің өз заман-
дасы Мағжанның дарынды ақын екеніне сол кезде-ақ

көзінің жеткені тәнті еткізбей қоймайды. Әрі мұны қазақ
поэзиясына жаңа түр, жосын сыпат әкелген Мағжанның
ақындығына арналған алғашқы пікір деп пайымдауға бо-
лады. «Әдебиетімізге жақсы өлең, шын ақынның сөзі көрік

беріп, күшейте алады. Әдебиет – бақалшының қоржыны
емес, қотанда жатқан қиқым-сиқымды балаларға алдап са-
тып тыға беретін» деген ойлары сыншының әдебиетке, сөз
өнеріне биік талғаммен қарайтынын аңғартса керек.

дай көмек жіберіп отыр. Тағы сондай көтермелеушілер та-
былатын көрінеді. «Абайда» 900-дей алушы бар. «Абай»
біржола жабылған жоқ. Жалғыз журналын жауып қойып
тыныш отыруға оқыған жастардың, талапты азаматтардың

намысы, өжданы жібермес, қайтсе де шығарар деген
үмітіміз күшті. Сондықтан оқушылар «Абайдың» аз
күн тоқтап қалғанына ренжімеуін, күдіктенбеуін, күдер
үзбеуін, шыдам жасауын өтінеміз /136/». Сүйтсе де, журнал

аумалы-төкпелі заманның кесірінен, ырықсыз саясаттың
өктемдігінен бұдан соң жалғасын тауып, шығып кете алған
жоқ...
Алаш Орда ұраншыларының бірі

Бұл кезде Жүсіпбек Аймауытұлы мұғалімдер семина-
риясының ІІІ класында оқып жүр еді /137.42-п/, деректер-
ге қарағанда ол облыстық земстводан жылына 350 сом сти-
пендия алып тұрған /137.2,13-пп/.

Сол, 1918 жылы Алаш қаласында 2 жылдық қазақ
педкурстері ашылады /137.9-п/. Ауылдық жерлерге деп
қазақ мұғалімдерін даярлайтын қысқа мерзімді бұл пед-
курстерге меңгеруші болып Мәнен Тұрғанбай сайланады

/137.16-п/.
Құжаттарға зер салсақ, М.Тұрғанбайдың атына 1919
жылы Жүсіпбек орыс тілінде мынадай мәтіндегі өтініш
жазған: «Жазғы қысқа мерзімді курстерге мұғалімдікке

1-майдағы шақыртуларыңызға орай өзімнің келісімімді
беремін. Юсупбек Аймауытов. 1919 ж., 6-май /137.22-
п/». Жүсіпбекті бекітуді сұрап, бұл өтінішке қосып,
М.Тұрғанбай Семей облыстық земство басқармасындағы

халық ағарту бөліміне өтініш түсірген /137.21-п/. 6-майда
осы бөлімнің меңгерушісі Жүсіпбекті жазғы педкурстерге
мұғалім етіп бекітеді /137.23-п/.
Айта кету керек, М.Тұрғанбайдың өтініші қазақ тілінде

жазылған, одан соң орыс тіліне аударылған /137.46-п/. Бұл
орыс тілін өте жақсы білсе де, қазақ зиялыларының ана
тіліне айрықша құрмет көрсеткендігін аңғартады.
Ж.Аймауытұлы төмендегі пәндерден сабақ беріпті:

«Екі курске орыс тілінде – 159 сағат; қайталау курстеріне
әдебиеттен – 24 сағат; саяси және экономикалық геогра-
фия - 42 сағат /137.74-п/». Алғашқы айларда ол бірнеше
педагогикалық кеңеске хатшы да болыпты /137.66 -п/.

7-июньде курс меңгерушісі М.Тұрғанбай оқу бөліміне
орыс тілінде өтініш түсіріпті: «4-июльдегі берген 289 /5302
хабарларыңызға орай мынаны мәлімдеймін: ән сабағынан
беруге оқытушы Юсупбек Аймауытов кандидат болып

отыр, курстегі І және ІІ кластарға ғана ән сабағынан бер-
мек, оқу барысында 10 сағат қана рұқсат етсеңіз, 15-нен
бастамақ» /137.113~п/. Сүйтіп, ән сабағынан Жүсіпбек
оқытушы болып тағайындалады /137.114-п./.

Әйткенмен оны ән сабағынан оқытушы етіп тағайындаған
облыстық басқарма кейін еңбекақысын мезгілінде берме-
ген сияқты. Осыған орай Қазақ комитеті облыстық земство
басқармасына төмендегі нұсқада қатынас қағаз жіберіпті:

«Семей облыстық земство басқармасына.
Ән-күй пәнінен берген он сабағына еңбекақысын сұраған
мұғалім Аймауытовтың арызын және қысқа мерзімді
педкурстардың меңгерушісі М.Тұрғанбаевтың осы жылдың

29-авгусінде жазылған 326-нөмірлі қатынас қағазын жібере
отырып, бөлімшеміз облыстық басқармадан әр сабағының
бір сағатына 20 сом есеп бойынша, ән пәнінен берген 10
сабағына Аймауытовқа бар-болғаны 200 сом еңбекақы

беруін сұрайды»/137.139-п/.
Осы орайда шынында да мұғалімдердің еңбекақысы
уақтылы төленбегенін білдік. Мәселен, сол жылғы
7-июньде Жүсіпбек бастаған С.Мұстафин, А.Күзембаев,

А.Иманбеков, Н.Күзембаев деген курс мұғалімдері зем-
ство басқармасына әр сағатқа 20 сомнан өздеріне тиесілі
еңбекақыларын беруді сұраған өтініш жазыпты /137.90-п/.
Сол жылғы 4-июньде мұғалімдер тізімі жасалғанда

Жүсіпбек Аймауытұлы өзінің отбасында 5 жан бар деп
көрсетіпті. Бұл анықтамаға Мәнен Тұрғанбай, іс жүргізуші
Ыдырыс Мұстамбаев қол қойған /138/.
Осы тұстағы «Сарыарқа» газетінде, «Абай» журналын-

да жарық көрген мақалаларын оқи келе, Аймауытұлының
қоғамдық-саяси көзқарасын, әлеуметтік дүниетанымын
аңдауға
болады.

Оның
мақалаларынан
әдебиетті,
ғылымды жан-тәнімен сүйетін, жоғары талғам иесін

көреміз. Бірқатар мақалаларынан алаштың бостандығын
аңсаған биік рухты сезе отырып, жас Жүсіпбектің ұлт
тәуелсіздігі, ел болашағы үшін басын бәйгеге тіккен
Ә.Бөкейханов,

А.Байтұрсынов,
М.Дулатов
сияқты
қайраткер ағаларының ісін ілгерілетуге атсалысқан.

Алаш Орда қозғалысы мен Алаш Орда үкіметінің ба-
сылымдарында журналистік қызмет атқарған Жүсіпбек
Аймауытұлы олардың мұратын жақтап, алты алашына
Алаш Орда идеологиясының жетуін көздеді, яғни импе-

рия құрамындағы біртұтас ұлт автономиясын құру идея-
сын жақтады.
Бұл тұрғыдан алғанда ол, біріншіден, Алаш Орда
қозғалысы ұраншыларының бірі болды, яки Алаш Орда

идеологиясының халыққа ықпал етуі үшін үлкен үлес
қосқан ірі публицист, қажырлы журналист болды;
екіншіден, ұлтты сүю тәрбиеден, оқудан болатынына
баса назар аударған педагогтік, гуманистік көзқарастағы

қаламгер болды;
үшіншіден, «Абай» ғылыми-танымдық, әдеби жур-
налына редактор болып, күш-қайратын соған жұмсай

жүріп, тапсыз ұлт әдебиеті мен тәуелсіз ұлт баспасөзін
қалыптастыруға үлесін қосты;
төртіншіден, Жүсіпбек Аймауытұлы алғаш рет қалың
елге әуелі көсемсөзші ретінде танылды, мұның өзінен оның

қайраткер-қаламгер дәрежесіне көтерілуіне белгілі бір сы-
патта Алаш Орда қозғалысының әсер еткенін аңғаруға бо-
лады.
Қазақ баспасөзінің тарихында Жүсіпбек Аймауытұлы

Алаш Орданың қызметін қалың елге таныстырған ірі
көсемсөзші болып қала бермек.

ІІ бөлім
совет өкіметі кезіндегі
көсемсөз шығармашылығы
Жүсіпбек және «Қазақ тілі» газеті

Ресей тарихында азамат соғысы жылдары деп аталатын
тұста (1918-1919 жылдар) Батыс Сібірді және қазақ жерінің
әуелі күнбатысын, кейін терістігін билеген Колчак үкіметі
де алаш жұртына аз ауыртпалық әкелген жоқ.

1919 жылдың 14-ноябрінде большевик әскері Колчактың
қолын талқандап, Омбыны, 29-ноябрде Павлодарды алды.
1-декабрь күні Семей қаласындағы жергілікті гарнизон
көтерілісінен соң өкімет билігі қызыл армияның қолына

көшті /139/. Сүйтіп, «совет өкіметі екінші рет орнады» /140/.
Қылышынан қан тамған Колчак та шетқақпай еткен
Алаш Орда Мәскеудегі совет өкіметімен жасалған жаңа
келісім бойынша өзінің туын түсіріп, Орда болса, тарап

кетуі тиіс болатын. Тарихтың басқа арнаға түсіп бара
жатқанын, мұрат асыл болса да, мүмкіндіктің жоғын
көрген, қару мен күштің ғана дегені жүретінін байқаған
Алаш Орда қайраткерлері Мәскеудің (бұл жердегі Мәскеу

бына еріксіз көнеді. Көнуге тура келеді. Бүкілресейлік
құрылтай болмай қалды, оны болдырмай, өзге топтар мен
партиялардың қалың әскерін қирата жеңіп, жапырып келе
жатқан большевиктер армиясы Ресей империясына толық

үстемдік ететініне көздері жеткен соң совет өкіметімен
амалсыз ымыра жасалған. Империямен ендігі күрес со-
вет өкіметінің қол астында тек оқу-ағарту саласында ғана
жүргізілмек екенін жақсы түсінген.

Семей губревкомы мен советтік атқару комитетінің үні
болып 1919 жылдың 4-декабрінен Семей қаласында «Қазақ
тілі» газеті шыға бастады. Бұрынғы Сібір үкіметі сияқты
совет өкіметі де орнай салысымен ең әуелі баспасөзді уы-

сында ұстайды. Семей қаласында баспаханалар көбейіп,
оларға реттік сандар қойыла бастайды. Алаш Орданың
облыстық кеңесінің баспаханасы 1-нші, бұрынғы «Союз-
банк» баспаханасы 2-нші, бұрынғы «Труд» баспаханасы

3-нші реттік нөмірлерге ие болады. Енді бұлар тек совет
газеттерін шығара бастайды /141/.
жылы
мұғалімдер

семинариясын
бітірген
Жүсіпбектің облыстық комитеттің бекітуімен совет өкіметі
орнағанша қаладағы қысқа мерзімді педагогикалық кур-

старда сабақ беріп жүргенін жоғарыда айттық /142/.
Сол жылдың 18-декабрінде губревком құрамында Алаш
(Жаңа Семей) қаласының ревкомы құрылды /143/.
Жүсіпбек Аймауытұлы губаткомның 23-декабрьдегі

№4 бұйрығы бойынша қазақ нұсқаушылар бөлімшесінің
меңгерушісі
қызметіне
кіріседі

/144/,
25-декабрьден
губревкомға мүше болады /145/. Ал бұдан бір күн бұрын
жат жұрттықтар («бұратана») бөлімі бойынша жалпы

бөлімшенің меңгерушісі болып бірге оқыған замандас інісі
Мұхтар Әуезов тағайындалған еді /145/.
Бұл мәліметті «Колчак үкіметі Семейде құлағаннан
кейін

губерниялық
төңкеріс
комитетінің
қазақ

бөлімшесінің меңгерушісі болдым және «Кедей таңы»
газетінің редакторы болып тағайындалдым»/146/ деп өзі
де растайды Жүсіпбек Аймауытұлы ОГПУ тергеушісіне
берген жауабында. Өкінішке қарай, «Кедей таңы»

месе кітапханалардың сирек кітаптар мен қолжазбалар
бөлімінен ұшырастыра алмадық. Тегі, соған қарағанда,
бірнеше саны ғана шығып тоқтаса керек. Үйткені сол кез-
де губерния көлеміндегі бірден-бір газет «Қазақ тілі» еді.

Бұл белгілі басылым алғашында жетісіне бір, кейінірек
жетісіне 3 реттен 2500 тиражбен шығып тұрған/147/.
«Азамат соғысы аяқталғанымен қазақтарды соғыс ком-
мунизм саясатының қиыншылықтары күтіп тұр еді. 1920

жылдың көктемінде бүкіл өңірде астықты, малды, киім-
кешекті күштеп тәркілеу басталды. Жеңіске қолы жет-
кеннен соң большевиктер қазақтарға советтік үстемдіктің
«сабақтарын» үйрете бастады»/148/ деп жазады осы

кезең жөнінде тарихшы Марта Олкотт.
1920 жылдьщ 28-январында Ж.Аймауытұлы өз өтініші
бойынша А.Белослюдов басқарған губерниялық оқу
бөліміне іссапармен барыпты /149/. Бұл кезде ол коммунистік

партияға өткен болатын /150/.
Осы жерде тоқтала кету керек: Жүсіпбекке де, басқа
қазақ азаматтарына да «пролетариат диктатурасы» деп та-
лап қойған, не нәрсеге болсын, тап көзқарасымен қарайтын,

сыңарезу большевиктермен бірге жұмыс істеу қиын еді.
Үйткен себебі, орыс философы Н.Бердяев айтқандай,
«большевизм орыс отаршылығының үшінші көрінісі бо-
лып табылды» /151/. «Бұрын орыс шовинизмі жыртқыш

сипаттағы ұлтшылдық болатын. Қазір ол «төңкерісшіл шо-
винизм» түрінде көрінуде» /152/ деп кейінірек М.Шоқай да
тарихи тұрғыда әділ бағасын берген.
Солармен қызметтес болып, қоян-қолтық араласып

жүрген бұрынғы Алаш Орда мүшелері мүйіздеуді көп
көреді. Ақыры, архив құжаттары көрсетіп отырғандай,
1920 жылдың 13-мартында Сібір ревкомына қараған Се-
мей губерниясының қызметкері Жүсіпбек Аймауытұлы,

на (Кирревком), Сібір ревкомына және Қазақстан ревко-
мы Орталық атқару комитетінің (КирЦИК) мүшесі Ахмет
Байтұрсыновқа хат жолдайды /153/. Онда олар жергілікті
жерде (бұл жерде Семей қаласы) бұрынғы саяси қызметі

үшін қазақ оқығандарын қуғындауды қойдыруды талап ет-
кен.
Бұл факті Лениннің өзі қол қойған, «бұрынғы Алаш
Орда үкіметінің мүшелерін совет қызметіне жіберетін

уақыт жетті деп саналады және оларды бұрынғы саяси
істері үшін қудалауға мүлдем тыйым салынады» деген
ВЦИК-тің белгілі қаулысы /154/ шықса да, жергілікті орыс
совет басшылары оған мән бере қоймайтынын аңғартса ке-

рек.
Күн тәртібіндегі ушығып тұрған көптеген мәселелерге
байланысты 1920 жылдың сентябрь айында Қазақ
Автономиялық Республикасының астанасы Орынбор-

да жалпықазақ съезі өткізілмек болып шешіліп, қатысуға
Семей губревкомы да дайындалады. Губревком 26-июль-
де өткен мәжілісінде даярлық үшін әуелі уездік съездерді
өткізуді бекітіп, Жүсіпбек Аймауытұлына жатжұрттықтар

(инородцы) бөлімшесін бөлім етіп қайта құру ісі тапсыры-
лады /155/.
Сол жылы, яғни 1920 жылдың 26-авгусінде Ресей
Федерациясы құрамындағы Қазақ автономиялық ССР-і

қүрылады. «Бірақ Семей губерниясы, әлі де болса, Сібір
ревкомына қарап қалған еді. Ә.Бөкейханов, Ә.Ермеков
сияқты алаш зиялыларының бұл губернияны Қазақ ре-
спубликасына қосып алу мәселесі де оңай шешілмеген

болатын» /156/. Семей губерниясына ол кезде, қазіргі
территориялық
өлшеммен
алсақ,

Павлодар,
Шығыс
Қазақстан облыстарының жерлері кіретін.
Губревкомның 10-сентябрьдегі мәжілісінде М.Әуезовтің

сұраған өтініші қаралады. Оның орнына Қазақ бөлімін (ки-
ротдел) басқаруға губревком мүшесі Жүсіпбек уақытша
тағайындалады /157/. Осы айда өтетін жалпықазақ съезіне
сайлау өткізу үшін Семей губерниялық сайлау комиссиясы

құрылып, құрамына Б.Зорин, Л.Пиндрик дегендермен
бірге Ж.Аймауытұлы да кіреді /158/.
Сол кезде Семей қаласындағы Ленин көшесінің 4-інші
үйінде орналасқан 3-нші мемлекеттік (бұрынғы «Труд»)

баспаханадан басылып шығатын «Қазақ тілі» газетінің
тиражы 1920 жылы 3 мыңға жеткен /159/. Алғашқы санда-
рында «Шығарушы: Жазушылар ұйымы» деп көрсетілетін
осы басылымға 1920 жылдың жаз айларында Мәнен

Тұрғанбай редакторлық етеді. Қазан айында Жүсіпбек
Аймауытұлы редактор болады. Газет бір ғана парақ бо-
лып шыққан сол жылы. Азғана нөмірі сақталғандықтан
шығар, Аймауытұлының нақты өз атынан берілген

дүниелерін кездестіре алмадық.
Әйтсе де, Жүсіпбек редакторы болған нөмірлерден
оның жазу мәнеріне ұқсайтын, «Басқармадан» деп берілген
шағын мәтіндерді көруге болады. Мәселен, «Кедей сөзінің»

ілгешегіне жауап» деген дүниесінде «Басқарма» Омбы-
да шығатын «Кедей сөзі» газетінің әйел теңдігі мәселесін
көтерген «Қазақ тілінің» материалына тиіскен сөзіне, орын-
сыз сынына «Қазақ тілі» «қазақ әйелінің әлі жетілмегендігін

де, өз бетімен жол таба алмайтындығын да, кейде қыз бо-
лып ағасына не туысқаны жазатынын да біледі. Басы-
на бостандық алған қызды да, қорғалап қолтықта қалған
қызды да, өнеге алсын, не сақтансын деген мақсатпен баса-

ды»/160/ деп жауап қайтарады.
Редактор Аймауытұлы РОСТА-дан «Қызылдар май-
даны» айдарымен «Врангель бөліне бастады», «Күнбатыс
майданы» және т.с.с. тақырыпта хабарлар ұйымдастырған

ұйымдастырушы РОСТА мен газеттер біртұтас көрінеді
деуге болады» /162/.
1920 жылдың октябрь айында Жүсіпбек Қазақ Орталық
атқару комитетінің (КирЦИК) мүшесі және Халық ағарту

комиссарының
орынбасары
болып
сайланады

19-октябрь күні Қазақ өлкелік партбюросы мәжілісінде
Смағұл Сәдуақасовтың ұсынысымен қазақ тілінде газет
шығару мәселесі қаралып, оны шығару үшін редакцияның
алқа құрамына С.Сәдуақасов, С.Сейфуллинмен бірге

Жүсіпбек те сайланады /164/. Бұларға үш күннің ішінде
газетті шығару, пайдалану және тарату жоспарын жасап
әкелу тапсырылған екен. Смағұл Сәдуақасовтың ұсынысы
бойынша, расында да, біраз уақыттан соң «Еңбек туы»,

кейінірек «Өртең» газеттерінің алғашқы нөмірлері жарыққа
шыға бастайды.
Бұдан кейін он шақты күн өткен соң Жүсіпбек
Аймауытұлы Халық ағарту кеңесінің 1-ноябрьде болған

мәжілісіне қатысады. Онда Ахмет Байтұрсыновпен және
Акулов дегенмен бірге Халық ағарту комиссариатының
алқа мүшесі болып сайланады /165/. Бірақ бір ай толмай,
25-ноябрьде орнына Буянов деген тағайындалады да /166/,

Аймауытұлы Семейге қайта оралады. Жүсекеңнің Семей-
ге не үшін қайта қайтқанын қазір тап басып айту қиын.
Әйткенмен отбасының жағдайына орай қайтып оралуы
мүмкін-ау деп топшылауға болады. Үйткені бұл кез-

де кіші ұлы Жанақ дүниеге келген болатын, үлкен ұлы
Бектұр төрт жаста еді.
Жүсекеңнің үлкен ұлы Бектұр ақсақалды өзім көрдім,
әңгімесін тыңдадым. Біршама естеліктер айтып еді. Солар-

дан үзінді келтірейін:
«Семей қаласында әкеміздің бірінші әйелі Вера Вол-
ковадан 1916 жылы тудым. Шешем менің атымды Вик-
тор, ал 1920 жылы туған інімді Евгений деп атаған

екен, кейін ажырасып кетіпті, біз әкеміздің қолында
қалыппыз, – деп еске алады Бектұр ақсақал Аймауытов, –
1924 жылдың 21-январында әкемнің туған жиені Мәруа
Жаров мені Баян-Ауладан Орынборға әкеме алып келеді.

Әкем бұл кезде Евгения Сермұхамедовамен отасқан бола-
тын. ...Бірде Орынборда әкем екеуміз келе жатқанда мы-
надай жағдай болды. Көшеде бір ғимараттың жанында бір
топ қазақтың жап-жас қыздары жиналып қалған екен. Әкем

олардың жандарына барып, жағдайларын біліп қайтты.
Мәселенің одан әрі қалай болғанын білмеймін, әкем мені
ауланың ішіне қалдырып, өзі оқу орнының басшылары-
мен сөйлесуге кетіп қалды. Бір уақытта менің жаныма

бойшаң, етжеңді әйел келіп: «Сен Аймауытовсың ба?» деп
сұраудың астына алды. Бала көңілім не дейін, «иә, Айма-
уытовпын» дедім. Сол-ақ екен әлгі әйел жедел басып алға
кетіп қалды. Әкем келген соң болған жағдайды сол күйінде

айтып бердім. Әкем сәл ойланып тұрды да, «мен оның кім
екенін білемін» деп абдырап қалды. Сол күні түн орта-
сында әкем мені ұйқыдан оятты да, біз теміржол вокза-
лына жаяу тартып кеттік. Вокзалға екі жарым сағат жаяу

жүріппіз. Әкем екеумізге Ташкентке билет алды да, сол
күні жүріп кеттік. Осы күнге дейін оның себеп-салдарын
білмеймін, әсілі, әкем чекистерден (ГПУ-ден) қашса керек.
Ал әлгі әйел солардың жансызы болған сияқты.

Ташкент қаласында әкеме ауыл шаруашылығы техни-
кумы директорының келіп: «Жүсіпбек, Орынборда сен пси-
хологиядан сабақ бердің, маған психолог керек емес, сен
менің балаларыма ауыл тілшісінің қызметі жөнінде дәріс

оқысаң, дұрыс болар еді» дегені есімде қалыпты.
...1926-1928 жылдары Шымкент қаласында тұрдық.
1928 жылы Қызылорда қаласына көшіп келіп, Карл Маркс
көшесіндегі 45-үйде тұрдық. Әкем бірден газетке жұмысқа

Әуезовті, Иса Байзақовты көрдім. Ахмет атам өте балажан
болатын, мені тізесіне алып отыратын. Өте биік, көркем
кісі еді. Біздің үйдің іші Міржақып Дулатовтың үй-ішімен
жақсы араласатын. Әлі есімде, әкем 1925 жылы жазда мені

Міржақып ағайдың отбасымен бірге Торғай, Қостанай
өңірлеріне демалысқа жіберді. Торғайдың меңіреу, кең да-
ласында адасып кетіп, кешкісін өрістен қайтқан сиырларға
еріп ауылға келгенім де есімде. Міржақып ағайдың қызы

Гүлнәр Дулатова екеуміз Орынборда қазақ тәжірибе-үлгі
мектебінде қатар оқыдық. Мектепте орысша оқып, 70 жыл
сары орыстың арасында жүрсем де, қазақша жақсы білем.
...Қызылордадағы Карл Маркс көшесінің аяқ шенінде

Ахмет ағайдың үйі тұрды. Бір күні әкем екеуміз Ахмет
атамның үйіне қонаққа бардық. Үйде біршама кісілер бол-
ды. Бір кезде әбден қызып алған Ғаббас Тоғжанов менің
әкеме жазықсыздан-жазықсыз тиісіп, «контрреволюцио-

нер» деп отырғандардың шырқын бұзғаны есімде қалыпты.
Қорыққанымнан айқай салып, жылап жібергенім де есімде.
Ахмет атам қарулы, ірі кісі ғой, шыдамы таусылса керек,
бір кезде Ғаббас ағаны желкесінен алып, жұлқып түсіргені

көңілсіз қайттық. Жолай Міржақып ағайдың үйіне соғып,
қорада тігулі тұрған киіз үйдің ішінде түнеп шықтық.
...Әкем 1929 жылы Қызылордада тұтқындалды. Мен ол
кезде 13 жастамын. Бала болсам да, есімде қалыпты, мек-

тептен үйге келсем, үй-іші абыр-сабыр, қағаз-кітаптар ша-
шылып жатыр. Бірдеңе іздеген сияқты, тінту жүргізіліп,
артынша әкемді алып кетіпті. Әкемді алдымен Алматыға,
содан соң Мәскеуге әкетіпті.

...Әкем жайшылықта қолына домбырасын алғанда:
«балам, не ойнап берейін?» деуші еді. Мен болсам:
«Торайғырды» деп жауап беретінмін. Ол жымиып күледі
де, «Торайғырды» тартып беретін. Әкем «Қызыл бидайды»

да, «Балқадишаны» да, «Қараторғайды» да, «Дударайды»
да тамаша ойнайтын, мен мәз болатынмын. «Қызыл бидай»
мен «Қара торғайды» ол өзі шығарған».
«Еңбек туы» газетін шығарған кез

Хош, сонымен, 1920 жылға қайтып оралайық. Жүсіпбек
30-ноябрьде Семей губревкомы мүшелігінен шығып /167/,
9-декабрьде қызметін Ыдырыс Мұстамбаевқа тапсырып
/168/, сол күні губатком төрағасы Жигарев қол қойған, жол

жүргенде ерекше құқық беретін «468. В 7413362» нөмірлі
мандатпен жол ақшасын алып /169/, Орынборға қарай қайта
шұғыл жүріп кетеді. Мандаттың түпнұсқасын келтіре
кетсек, артық болмайды:

Предъявитель сего, тов. Аймаутов постановлением Се-
мисполкома откомандировывается в распоряжение КИР-
ЦИКа и направляется к месту нового служения в г.Оренбург.
При передвижении тов. Аймаутова все советские и об-

щественные учреждения и организации обязаны оказывать
ему всяческое содействие. Тов. Аймаутов имеет право про-
езда в штабных и международных вагонах. Изложенное
подписями приложением печати удостоверяется.

Тов. Аймаутов получил аванс в сумме десяти тысяч, ко-
торый по прибытии его на место, подлежит возвращению
губисполкома.
Предгубисполкома Жигарев,

Секретарь Матвеев»
Соңына Аймауытұлының қолы қойылған.
Жоғарыда айтып кеткеніміздей, Орынборда «Еңбек
туы» газетінің (бүгінгі «Егемен Қазақстан») алғашқы

нөмірі КирЦИК пен РКП(б) облыстық бюросының үні
ретінде 1920 жылдың 13-ноябрінде шығады. Алғашқы
сандарында
С.Сәдуақасовтың,

С.Сейфуллиннің, Ғ.Айсариннің мақалалары жариялан-
ған. Газет алғашында жетісіне үш рет шығуға талпын-
ғанымен, арасына жиырма шақты күн аралатып, 1920
жылы бар-жоғы үш-ақ саны жарық көреді. Басты себеп

қаржы тапшылығы болса керек.
Үшінші санында Жүсіпбек Аймауытұлының «Жастар
кім?» деген мақаласы басылады /170/. Совет өкіметі алғашқы
кезде өзінің билік орындарында оқығандарға, зиялыларға

зәру болса да, кейінгі жастарға сеніп, оларды өз мүддесінде
тәрбиелеуге баса назар аударған. Осы себептен болса керек,
оқығандар ішінде «ескішіл», «жаңашыл» деп бөлінген екі
түрлі пікірдегі жастардың бар екені сезіле бастаған. Міне,

осы құбылысқа Аймауытұлы өзінің мақаласында кеңінен
тоқталып, оларды өзара мәмілеге келтіруге тырысады,
жікшілдіктің неден туатынын, тамыры қайда жатқанын
аңғартады, жаңа өкіметке керек жастардың бойынан ұлтын

сүйген асыл қасиет көргісі келетінін айтады.
«Бұрынғы оқығандарға жастар сын тағатын. Не деп?
«Ескішілсіңдер,
байшылсыңдар,

баққұмарсыңдар...
қазақты бойларыңа аса үйір қыламын деп жаман мінездерін
де бойларыңа сіңіріп алдыңдар; ылғи әдіспен жүремін деп
көзге көрінерлік берекелі іс шығара алмадыңдар» деп.

Бұрынғы оқығандарды халық іс жүзінде көрді. Жастардың
жоғарыдағы ісі өтірік пе, шын ба, өздері байқар. Жалғыз-
ақ бұ жерде айтқым келеді. Бұрынғы оқығандардың бой-
ында, ісінде міндері болса, ол үшін мүлде айыптауға бол-

көбінесе ісіне кіріскені соңғы төңкерістен бері қарай.
Аз уақытта жастардың өндіріп істегені болмаса да, ке-
лешекте адал қызмет қылуына, көздеген мақсұтынан,
тұтынған жолынан таймай, халықты түзу бастауына үміт

ретінде Сұлтанмахмұт Торайғыровты атайды: «Кешегі
өткен Сұлтанмахмұт жас біткенге бас еді. Ақжүректік,
әділдік, турашылдық, ерлікте Махмұт сынды жігітті қай
дұшпаны кемітер?!». Жастарды ұлт ісіне, елді көркейту

қызметіне үндеген Жүсіпбектің бұл мақаласы – сол
тұстағы әлеуметтік өзекті мәселелердің бірін қозғаған,
мерзімінде жазылған дүние.
Қазақ автономиялы республикасы Орталық атқару

комитетінің 1920 жылдың 2-декабріндегі мәжілісінде Қазақ
мемлекеттік баспасы жанынан қазақ тілінде оқулықтар дай-
ындайтын, бес кісіден тұратын редакциялық алқа құрылып,
оған

Ә.Бөкейханов,
А.Байтұрсынов,
Х.Болғанбаев,
С.Сәдуақасовпен бірге Жүсіпбек те кіреді /171/.

Көп ұзамай, 1921 жылдың 31-январында Аймауытұлы
халық ағарту комиссариатының алқа мәжілісінде халық
ағарту комиссары Ахмет Байтұрсыновтың орынбаса-
ры болып екінші рет тағайындалады /172/. Партия-совет

қайраткері ретінде ол қазақ жастарын арнаулы курстар мен
мектептерге шақыру жұмыстарына араласады /173/.
Арада жиырма күн өткеннен кейін, 21-февральда Қазақ
коммунистік партиясы бюросының (Кирпартбюроның)

шешімімен ол Смағұл Сәдуақасовтың орнына «Еңбек
туы»
газетінің
редакторы

болып
бекітіледі
/174/.
Сүйтіп, әйгілі қаламгер, ұлт көсемсөзінің иесі Жүсіпбек

Аймауытұлы бүгінгі «Егемен Қазақстанның» ең алғашқы
редакторларының бірі болады. Бірақ орны толмас бір
өкініш: ол басқарған бес-алты айдағы «Еңбек туының»
тігінділері архивтерде, арнаулы қорларда сақталмапты.

Күндердің күнінде табылып қалар деген үміт жоқ емес.
Совет дәуіріндегі Қазақ республикасының алғашқы
газеттерін ғана емес, тұңғыш журналдарын шығаруға
да Жүсекеңнің атсалысқанын архив құжаттары дәлелдеп

И.Тоқтыбаев) Оқу комиссариатына 1921 жылдың 1-мар-
тында жіберген №74 хабарламасында «Шолпан» деп атала-
тын саяси-экономикалық және ғылыми-әдеби журналдың
алғашқы саны 15-мартта шығатыны, оны шығармақ болған

қызметкерлердің
ішінде
А.Байтұрсынов,
Б.Сәрсенов,

Х.Болғанбаев,
А.Бірімжанов,
М.Саматов,
Е.Омаров,

С.Сәдуақасов, Б.Күлеев, С.Сейфуллинмен қатар Жүсіпбек
Аймауытұлының бар екені айтылады /175/. Бірақ бұл жур-
нал белгісіз себептермен шықпай қалыпты.
Сол жылы жазғытұрым, 24-мартта қаламгер «Еңбек

туының»
редакторы
міндетінен
босатуды

сұрап
Кирпартбюроға өтініш жазған /176/. Бірақ өтініштің
өзінің мәтіні сақталмаған, сондықтан оның не себепті
босатуды сұрағанын анықтау мүмкін болмады. Алайда

өтінішке қол қойылмайды: күнде шығуға тиіс «Еңбек
туын» техникалық мүмкіндіктері болмағандықтан
апталық етіп, «Беднота» газетіне ұқсатып шығаруға
және үгіт бөліміне газет техникасын тәртіпке келтіруді

тапсырып Кирпартбюро қаулы қабылдайды. «Еңбек
туының» жауапты редакторы болып жолдас Аймауы-
тов бекітілсін» деп ұйғарым жасайды /176/. Бұл жер-
де белгілі көсемсөзшіге компартия мүшесі ретінде

тәртіпке бағыну талап етілгенін де аңғаруға болады.
Дегенмен
Алаш
Орда

үкіметінің
бұрынғы
қызметкерлеріне ол жылдары жаңа өкімет тарапынан
ешқандай сенім артылмайтын. Оны Мәскеуге жөнелтілген

жеделхаттарында
«Алаш
Орда
үкіметі

мүшелерін
Қазревкомға жібермейтіндерін» растап, 1921 жылдың
8-июнінде Қазоблбюро төрағасы Пестковскийдің қолы
қойылып, қабылданған қаулы да /177/ дәлелдейді.

Большевиктер өкіметі әу бастан бәрін тек өз қалауынша
жасауға ұмтылған, үйткені «совет жаулаушылығының
алғашқы қадамдарынан бастап қазақ даласындағы саяси

өкіметтің барлық органдары Мәскеудің қарамағында бол-
ды» /178/.
1921 жылдың 8-июлінде халық ағарту комиссарының
орынбасары Жүсіпбек Аймауытұлы /179/ Қазобком төралқа

мәжілісі қаулысымен бір жарым ай еңбек демалысын алып
/180/ елге кетеді.
Сол кезде Семейде жүріп ол «Қазақ тілі» газетіне «Бияш»
деген мақаласын /181/ жариялайды (Мәнен Тұрғанбаймен

бірге). Бияш – Алаш Орданың көрнекті қайраткері Биахмет
Сәрсенов еді.
«Өткен
июльдің

17-інде
Орынбор
қаласында
Қазақстан Оқу комиссариатының басқарма мүшесі Би-

Ахмет Шегедекұлы Сәрсенов оба ауруынан қаза бол-
ды» деп басталған көлемді қазанама-мақалада ав-
тор Б.Сәрсеновтің өмірбаянына шолу жасап, оның
қазаққа сіңірген еңбегіне тоқталған. Төңкеріске дейінгі

әлеуметтік және оқытушылық қызметін айтып, «әлеумет
ісіне қатысқандықтан айыпталып, Калшак тұсында,
соңғы совет үкіметі тұсында абақтыға да жатып шықты»
деп жазады. «Бияш қиын-қыстау, қияға салатын, дәнекер

болатын, өзгеше жаралған жан еді. Ондай кісі қазақтан
кем шығады. Бияштың орны үңірейіп қалды» деп
айрықша баға береді Жүсіпбек. Сегіз қырлы, бір сыр-
лы Бияштың өжеттігіне, алғырлығына, ұлтшылдығына,

адалдығына, мейірімділігіне жеке-жеке аялдап, «оқу
комиссариатының қандай ісі болсын бір өзі басқарып
бара жатыр еді. Хәкімшілік жұмыста арқасы босағандай
болып, Ахаң (Ахмет) Бияшқа сеніп отырушы еді» дейді.

Архивтік деректер де растап отырғандай, халық ағарту
комиссариатында
/182/
басшылық

қызметте
жүрген
Биахметті өзі де сонда қызмет істейтін Жүсіпбек өте жақсы
білген. 1909 жылы мұғалімдер семинариясын бітірген, 1920

секторын /183/ және қазақ мектептері бөлімін басқарған
/184/ Б.Сәрсенов шын мәнінде А.Байтұрсыновтың оң қолы
болған. Оның замандастары арасында қадірлі болғанының,
еліне еңбегі сіңген шын қайраткер екенінің мысалы ретінде

өлген соң көп ұзамай Орынбор қаласындағы балалар үйіне
Б.Сәрсеновтің есімі берілгенін /185/ де айтуға болады.
Жалпы, халық ағарту комиссариаты 20-жылдардың
басында

қазақ
зиялыларын
шоғырландырған,
Ахаң

(Байтұрсынов) басқарған үлкен орта еді. Мұнда А.Кенжеев,
Х.Болғанбаев, Е.Омаров, Б.Күлеев және тағы басқа ел
таныған азаматтар қызмет еткен.
Комиссар

А.Байтұрсыновтың
Б.Сәрсенов
сияқты
орынбасары болған Жүсіпбек алқа мүшесіне еніп /186/,

көркемөнер секторының төрағасы қызметін атқарған /187/.
Бұл сектордың құрамында кәсіпқой театр, фото-кино,
академиялық, музыкалық және т.с.с. тоғыз бөлім болған.
А.Затаевич академиялық бөлімшенің меңгерушісі бо-

лып қызмет етіпті. Халқымыздың ән-күйін тұңғыш рет
жинаған бұл кісі «Жиырма бес», «Угай-ай», «Әупілдек»
сияқты 28 ән мен «Азаматқожа» күйін тамаша әнші –
Жүсіпбектің аузынан сол кезде жазып алса керек. Негізі

«Қызыл бидай», «Қазағым, қақтықпа», «Арғы атам – ер
түрік» сықылды әндерді дүниеге әкелген Аймауытұлының
/188/ әншілік өнері – жеке зерттеуді талап ететін дүние.
Сол, халық ағарту комиссариатында қызметте жүріп

Жүсіпбектің ҚазЦИК-тің шаруашылық басқармасында іс
жүргізуші болып жұмыс істейтін /189/ болашақ, екінші
әйелі Евгения Сермұхамедовамен осы кезде танысқан бол-
са керек.

1921 жылдың 8-июлінде бір жарым айға еңбек демалы-
сын алған Жүсекең, бір қызығы, арада бір ай өткен соң, 10-ав-
густа Семей губерниялық оқу бөліміне меңгеруші болып
Әбікей Сәтбаевпен бірге бір күнде қызметке тұрған /190/.

Жүсіпбектің Орынбордағы жақсы қызметін тастап, Се-
мейде жаңа қызметке орналасуы – оның жеке өмірінің,
өз шаңырағының мәселелеріне орай шұғыл шешім
тапқан жағдай болуы мүмкін. Не болса да, бұл қаламгер

өмірбаянындағы әзірге белгісіз қалып отырған, қалтарыс
беттердің бірі.
Аштарға көмек және «Қазақ тілі»
Бұл кезде Ресей федерациясының құрамындағы Қазақ

республикасында үлкен саяси өзгерістер болып жатқан.
Алаш Орданың жүректі сыздатқан ұлы арманы
болған, енді советтік дәуірдің алғашқы жылдарын-
да, Ленин-Сталин диктатурасы толық орнықпай тұрған

алас-күлес кезеңде Романовтар заманындағы империя
теліміне түскен қазақ жерлерін қайтару, советтік Ресей
федерациясының құрамындағы Қазақ республикасының
шекарасын белгілеу секілді ұлы мәселелер күн тәртібінде

тұрды. Осындай ұлы істі атқаруды біраз уақыт Қазақ
Орталық атқару комитетінің (КирЦИК-тің) мүшесі
болған Ахаң - Ахмет Байтұрсынов өзі бастап, Алаш
Орда қайраткерлерінің тәрбиесін көрген С.Сәдуақасов,

Ж.Мыңбаев, С.Қожанов, Ғ.Бірімжанов, Ы.Мұстамбаев,
Д.Ысқақов секілді жастарға сеніп тапсырып отырды.
Бұл тарапта әсіресе, жас болса да, мемлекет ісіне ерте
араласқан, білімді әрі ұлтшыл, өжет әрі алғыр Смағұл

Сәдуақасовқа зор сенім артылған еді.
1920 жылдың 4–12 ноябрінде өткен 1-жалпықазақ
съезінің шешіміне орай Сібірревком Қазақ республикасына
Ақмола мен Семей губернияларын 1921 жылдың 1-январы-

на шейін қайтаруға тиіс еді, бірақ Сібірревкомның отаршы
пиғылдарын жасыра алмайтын, шовинизммен уланып мей-
манасы тасыған басшылары болса, бұл іске салғырттық та-
нытып, ыңғайға көне қоймайды.

1921 жылғы 2-февральде Қазақстан Орталық атқару
комитеті «Семей, Ақмола, Торғай (бұрынғы Орал)
губернелерінде келімсектер үшін алынған бос жерді
еңбекші қазақ халқына қайтарып беру тақырыпта Де-

крет» шығарады. Сол жылы көктемде КирЦИК төрағасы
Сейітқали Меңдешов бастаған ресми топ Омбыдағы
Сібірревкомына
барады.

Оның
орынбасары
Смағұл
Сәдуақасов «Семей губернесін баурап алып, Қазақстанға

қосу үшін бірнеше кісісімен 20-сыншы майда Семейге
келді» /195/.
Смағұл Сәдуақасов төтенше өкілеттігін орынды
қолданып, бара салып Семей губисполкомын таратып,

шұғыл түрде губревком (төңкеріс комитетін) құрады.
Қазақстан коммунистік партиясы Орталық комитеті мен
Орталық атқару комитетінің 27-майда өткен біріккен
төралқа мәжілісі өзінің №26 хаттамасында осынау саяси іс-

қимылды заңды деп табады /196/.
Сүйтіп, Семей губерниясы 1921 жылдың май айын-
да Қазақ республикасына түбегейлі өтеді. «1907 жылғы
майдың 31-інде патша бекіткен жарлық бойынша Сібірдің

қазақ-орысына беріліп еді, енді осы жер түгелімен еңбекші
қазақ халқына қайтарылады» деп жазылды КирЦИК-
тің төралқа мүшесі Ғабдалкәкім Бөкейхановтың қолы
қойылған Заңда/197/.

Мұнымен бірге «1-февраль төңкерісіне шейін еңбекшіл
қазақ халқының пайдасында болған егіндік, шабындық,
суат, көш жолы төңкеріс һәм ішкі ел соғысы кезінде кімде-
кімнің қолына законсыз түсіп кеткені болса, бұл жерлердің

бәрі де еңбекшіл қазақтың өзіне қайтарылады, деген Заң
жобасы да шыға бастайды/198/.
Міне, автономиялық болса да, жас республиканың
осындай

іргелі
іс-қимылдар
жүргізген
мемлекеттік

тұрғанда оба, ашаршылық деген екі үлкен жау келді» деп
жазады «Қазақ тілі» газеті сол кезде /202/.
«Советтік партия қызметкерлерінің Мәскеуден жасырған
қылмысын әшкерелеп, барлық қазақ қайраткерлерін

аштарға көмек комитетін құруға шақырды. Мұндай хабар-
ды алысымен Ташкентте С.Қожанов, Ғ.Бірімжанов, Семей-
де М.Дулатов пен Ж.Аймауытов бастаған зиялылар «Ақ
жол», «Қазақ тілі» газеттері арқылы бүкіл қазаққа сауын

Ақтөбе, Орал, Орынбор губернияларымен қатар Семей
губкомында 1921 жылдың 13-авгусында Аштарға көмек ко-
миссиясы құрылады /203/. Ашаршылық жайлаған аймаққа
қолұшын созып, үлкен жәрдем көрсеткендердің бірі Се-

мей губерниясы болады. «Осы октәбірдің ішінде Сібірге,
Қазақстанның Ақмола, Семей гүбірналарына ашаршылық
тартып жатқан гүбірналардан аш балалар ағылып келе ба-
стады. ... Әзірге Семейге келіп түскен мың бала, олардың

көбі (тіпті бәрі) – мұсылман балалары. Бұл балаларға үй,
тамақ, киім, төсек-орын һәм асыраушылар керек. Олардың
бәрін тауып ала қою оңай жұмыс емес. Семейдегі үкімет
кеңселердің ең үлкен жұмысы осы кішкентай, құрметті

қонақтарды күтіп алып, орналастыру болып тұр» деп жаза-
ды сол уақытта «Қазақ тілі» газеті/204/.
Бұл ретте губкомиссия жақсы көрсеткішке қол
жеткізіп, 2-3 ай өткен соң тағы 1000 адам қабылдай ала-

тынын мәлімдейді /205/. Оның 1921 жылдың 13-авгусы мен
1922 жылдың 1-январы аралығындағы жұмысы туралы
төрағасының баяндамасында жылқыны сегіз қойға, түйені
он екі қойға есептегенде, жүз қой ұстайтын әр үйден бір

қой аштарға деп алынатыны жазылған /206/.
Қазақстанның күнбатысы мен күнбатыс-терістігіндегі
бес губерниядағы он бес уезді қамтыған осынау алапат

жұт аз шығын әкелмеген. Архив деректерінің көрсетуінше,
мәселен, 1922 жылдьщ 1-мартына шейінгі мәлімет бойынша
Бөкей гүберниясында 100 мың, Қостанай гүберниясында
354 мың 350 адам аштыққа ұшыраған. Осы аймақтардағы

жалпы халықтың 75%-ы ашыққан /207/.
Бұл жылдары Жүсіпбек Аймауытұлы «Қазақ тілі»
газетінің шығарушысы еді. Осы мәліметті Қазақстан
Орталық атқару комитетінің сұрауына орай Оқу комис-

сариаты әкімшілік басқармасының 1922 жылы 24-январь-
да жазған жауабы айғақтай алады. Онда «жолдас Аймау-
ытов Семейде «Қазақ тілі» газетінің жауапты редакторы
қызметін атқарып жүр» /194.4 п. / деп жазылған.

Көп ұзамай Қазақстанның күнбатыс-терістігінен және
көбіне ішкі Ресейден келген 14 506 адамды Семей губкомис-
сиясы тағы қабылдайды /208/. Аймауытұлы редакторлық
еткен «Қазақ тілі» газеті осы кезде: «Жалғыз үкімет тара-

пынан көрсетілген жәрдемге ғана сүйеніп отырсақ, елдің
көбін қырып аламыз. Үкімет жәрдемін көрсете берсін, ол өз
алдына, біз өзіміз жұрттың қамын ойлауымыз керек... Елді
ел қылу үшін, қырғыннан құтқару үшін азамат тегіс атқа

мінуі керек»/209/ деп алашқа сауын айтты.
«Марттың тоғызы күні, – деп жазды төрт жыл өткен соң
«Еңбекшіл қазақ» газеті осы уақиға жөнінде, – Семейдегі
қазақ азаматтары жиылыс жасап, (мәжіліс бастығы

Аймауытұлы Жүсіпбек) ашыққан елдерге Семей губерни-
ясынан жылу жинау мәселесін тексеріп, бір қаулыға кел-
геннен кейін марттың 15-і күні Қазақстан кіндік атқару
комитетіне телеграмма берді» /210/. Мұны архив деректері

де растайды /211/.
1922 жылдың 1-июнінде Орынбордағы халық ағарту
комиссариаты жазушылар съезін шақырмақ болады.
Мұны ел ашығып жатқанда «құрбақа ойнайдының» керін

ген мақала жазады /212/. «Жолдастар-ау! Ойласаңдаршы!
Қазақстанның басына қандай ауыртпалық түсіп отыр.
Осы күнде съез жасайтын, сейіл құратын, әңгіме соғатын
заман ба?.. – деп жазады қаламгер, – Қазақстанның

үштен екі есебі жоғалғалы тұрғанда не бетімізбен жа-
саймыз, әдебиетті гүлдендіреміз деп аузымыз барып
қалай сөйлейміз».
Ұлт қайраткері Аймауытұлы өзінің ашынғанын ғана

білдірмей, «өзгені тастап, мезгілсіз ажалмен алысуға атқа
міну керек» деп ұсыныс айтады. «Съез құрамыз деу – елдің
бір жағына топалаң келе жатқанда бір жағы той қылып
жатқанымен бір есеп» дейді.

Сүйтіп, 1922 жылы әуелгі кезекте жиналған 4–5 мың
малды айдап жаз ішінде шыққан, бетегелі Сары-Арқаның
күншығысынан күнбатысына, Торғай төңірегіне қара күзде
әрең жеткен мал жеткізуші топтың басшысы да қалам

қайраткері Жүсіпбек Аймауытұлы болған.
«Басшы түгіл жай бақташының да табылуы оңай болған
жоқ... Қиын жұмысқа жансебілдік қылып, әлеумет алдын-
да азаматтық борышын өтеуге белсеніп шыққан Жүсіпбек

еді» деп замандастары да жоғары бағалаған /210/.
Бірақ қайраткер-қаламгердің бұл еңбегін күндеушілер
де табылмай қалған жоқ. Көре алмайтын замандастары
ұйымдастырып, «Еңбекшіл қазақ» газетінің №69 санында

Файзолла Ишанұлы деген біреу Жүсіпбекті мал жинаған
кезде арасынан айып алды деп айыптап, жала жабады.
Оған жауап ретінде қаламгер «Қазақ тілі» газетінің 1923
жылғы №42 санында «Жауап» деп тақырып қойып ар-

найы мақала жазған. Міне, осы мақаласында Жүсекең
көп дүниенің басын ашады:
«...Қазақстанның бес губернасы аштыққа ұшырағаны,
көп жанның мезгілсіз қырғын табуы, сан алуан, бар

«жоғалды...», «жәрдем» деген сөздерді топ біткен, газет
біткен қақсады. Жәрдем берудің бір шарасы аман елден
мал жинап, төтесімен аш елге жеткізу керек делінді. Аза-
мат атқа мінді. Газет бетінде зарлаушы, мал жинаушының

бірі мен екенімді ел де, үкімет те біледі. Семей губернасы-
нан мал жиналды. Ол малды аш елге жеткізу оңай жұмыс
болмады, себебі: итөлген жер (мың шақырымнан артық),
жолдағы Ақмола губернасы қирай оба, арғы жерде банды,

оның үстіне ашыққан ел «барған кісіні жеп қояды» деген
лақап жайылды. Бұған көзі ашық кісі сенбесе де, қарапайым
кісі жүрегі тұрды. Мал айдауға кісі шығуы қиын болды.
Жалданып қойып, айнығандар да көбейді. Бұл міндетті

мойынға алып, малға басшы болып баратын азамат аз та-
былды. Қауіп-қатерді, бейнетті, ауыр міндетті білсек те,
бас тартуды лайық көрмедік. Алдымен баруға разылық
білдіргеннің бірі мен едім. Көп қиындықпен ай жарым

жүріп, малды аш елге жеткіздік. Таратып бердік.
Семейдің губерналық аштар комиссиясының айтуы
бойынша біздің малымызды Ақмола азаматтары алып
жеткізсе керек еді. Торғай, Қостанайдан алдымыздан кісі

шығып, малды қабыл алса керек еді. Мұның бірі болмады.
Аш ел хабарланбапты. Хабарланса да, қам кеш істеліпті.
Сондықтан Атбасар уйезіне кірген соң маған Торғай
қаласына бару, малдың алдынан кісі шығару қажет

болды. 3-4 жолдаспен 500 шақырымдай салт жүріп
Торғай (Таңқайма) қаласына келдім. Торғай халқы мал
келеді деп күтпеген екен. Біздің тұтқиылдан мал айдап
келуіміз аспаннан құймақ жауғандай қуандырды. Елдің

есі шықты.
«Ашыққан бауырға мал айдап әкеліп беру – тарихта
болмаған іс» деп шын жүрегімен елжіреп Семей халқына
алғысты берді. Жалдама өзенінде малды үлестірдік.

Малды көрген соң, алған соң тіпті разы болды. Ту бие
сойып құрмалдык берді. Бізге де құрмет керсетті. Мал-
жанын ортаға салып, жерден мал әкеліп беріп отырған
кісіге қандай қазақ разылық білдірмесін?!

Бақташылардың мұқтажына көмек-сый ретінде киім,
азық жинап берді. Басшы деп бізге сондай құрмет істеді:
ішік, ат берді. Жалғыз біз емес, бізден кейін барған екінші
партия мал басшылары Ғайса Тоқтарбековке де ат, ішік

беріпті. Павлодар жігіттеріне де осындай көмек, құрмет кер-
сеткен. Бұл жігіттер өздері де жазады. Риза болғандығын
Торғай азаматтары газетке де жазып білдірді. Міне, ол
уақыттағы Торғай халқының рухы осындай еді».

Ал Файзолла Ишанов дегеннің жаптым жала, жақтым
күйе деп дәлелсіз айыптауына былай деп жауап береді:
«Мен Файзолланың газетке басқанымен қараланып,
әлеумет көзінде азаматтығым жойылады деп ойламаймын.

Кімнің кім екенін, бар болсақ, уақыт көрсетер. Жалғыз
қынжылататын нәрсе: ауыр қызмет, ақ ниет зая кеткен
сықылды, «еңбегің еш, тұзың сор» деген мақалдың тап бо-
луы. Не жақсылыққа жамандық қайту – табиғат заңы, бол-

маса өмір көрсетер. Тыныш жатып біреуді мінеуден, сөгуден
оңай қызмет жоқ. Іске келгенде байқалар «білгіштер!»
Торғай төңірегіне мал айдап апарған Баян-Аула
жылқышыларының Жүсіпбектің мал айдап апара жатқанда

қандай қайрат көрсетіп, қандай талапшыл басшы болғанын,
ашыққан елге малды шашау шығармай қалай аман-есен
жеткізгендерін айтып, әңгімелегенін еске алады 1990 жыл-
дары, сол кездегі жасөспірім, кейінгі белгілі ақын Д.Әбілев

«Есімдегілер» деген кітабында (Алматы, «Жазушы» баспа-
сы, 1993 жыл).
Кейін, төрт жыл өткен соң дарынды қаламгерді
күндейтін замандастарының тарапынан әлгі жала қайта

болып барыпты /216/. Бұл кезде танымал қаламгердің қырға
шығып кетуі, қиырдағы шағын мектепке директор болып
баруы себебін денсаулығы мен отбасы жағдайына байла-
нысты болса керек деп жорамалдаймын.

Осы қызметте жүріп ол губерния орталығы – Семейдегі
«Қазақ тілі» газеті редакциясының алқа мүшесі де болған
/216/. Оған хабар, корреспонденция, мақала, фельетонда-
рын жолдап, үзбей байланыс жасап тұрған.

«Қазақ тілі» газеті Семей губерниясының (сол кездегі
әкімшілік территориялық бөліністер бойынша оған Пав-
лодар, Семей, Өскемен, Зайсан, Бұқтырма және Қарқаралы
уездері кірген, бүгінгі бөлініс бойынша үш облыстың

аумағы) атқару комитетінің органы ретінде 1919–1926 жыл-
дар аралығында шығып түрған.
1923 жылдан Шаймерден Тоқжігітов басшылық жасаған,
ара-тұра Әбілқайыр Досов та редакторлық еткен бұл ба-

сылымда Мәнен Тұрғанбаев, Сәбит Дөнентаев қызмет
атқарған. Шәкерімнің, Қошке Кемеңгерұлының, Жұмат
Шаниннің, Қаныш Сәтбаевтың, Әлкей Марғұланның
мақалалары жарық көрген. 1923 жылы газеттің таралым

данасы 1200 – 1500 аралығында болды.
Басылымның осал болмағанын сол жылы газеттің төрт
жылға толғаны құрметіне «Бесінші жылда бес мыңнан ас-
сын» деген тақырыппен жарияланған бас мақала да рас-

тайды (соңына автор «Қазақ тілінің» кәрі жолдасы» деп
қол қойған екен, өкінішке қарай, кім екенін анықтау
мүмкін болмады). «Дүниеге бұрын шыққанына қарап
алса, – деп жазады бас мақаланың авторы, – бұл газеттің

осы күндегі Қазақстан, Түркстан өлкелеріндегі шығып
тұрған қазақ баспасөзінің бәріне де аға есебінде санала-
ды. Аласапыранмен қазақ сақарасы қан астында жатқан
уақытта шықты» /217/. Бұл көрсетілген жолдар – газет

сын көзбен қарай отыра, баспасөздің абырой, беделінің
ел ішінде қандай екенін жазады. «Газеттің бетінде
«Ел хабарлары» деген бөлім бар. Ел хабары не болып
қалды? Көремін: үнемі біреуді жамандау, қаралау, жау-

ап беру, тайталас. Бұл қалай? Ел деп жазатын өзге ха-
бар жоқ па? Қазақтың қай елін алсаң, партия, ерегес яки
күндестіктен сау емес, өтірікті, өсекті, шағымды сабау...
Ел ішінде жүріп, елдің сырын алғандай болдым. Ел-

ден жіберген хабарлардың оннан бірі шын болса, қуанар
едік. Оның өзі шын болмайды. ЬІлғи өтірікті, өсекті ба-
сты деп, газетке бос сөз басатын өсекші көріп, халықтың
газет оқудан коңілі де қалады» дейді.

рып көрсем, бірі жаза тартып, яки дұрыс тергелгені жоқ.
Газетті қолына алып, тергеушіні, сотты жағалап, ажар са-
лып өзін ақтауға тырысатын көрінеді... Егер хәкімшілік сот
мекемелері жауыздық тыюға бет алған болса, газетке ба-

сылмаса да, өз бетімен тыяр еді. Газеттегі хабар тұрсын,
көзі көріп, көзі жетіп отырган қылмыстарды да тексеруі
екіталай /220/».
Бұл тұрғыда қаламгер, біріншіден, баспасөзде басыл-

ған қылмыс жайындағы өткір хабарларды әкімшілік сот
шыбын шаққан құрлы көрмейтінін, олардың тіпті өзі
айтқандай, «газеттегі хабар тұрсын, көзі көріп, көзі жетіп
отырған қылмыстарды да тексеруі екіталай» екенін жа-

зып, алаңдаушылық білдіреді. Екіншіден, газетке ха-
бар жазатын ел ішіндегі кейбір адамдардың бірін-бірі
сөгіп, қаралап жататынын айта келіп, олардан от басын-
да өсек қуғанды қойып, жөні түзу, елге пайда, жасқа өнеге

болатұғын нәрселерді жазуын сұрайды. Тілшілерге не ту-
ралы жазу керегін де (мысалы, елдің шаруасы, малдың күйі,
салық жұмысы, әкімшілік хәлі, кәсіпсіздік, жұмыссыздық

тұрмайтын пьесаларды жауып қойып», «...ойналып, жарам-
ды болып жүрген» «Алтын сақина» драмасының жетістігі
мен кемшілігіне тоқталады. Төрт перделі «Алтын сақина»
пьесасының авторы қазақ әдебиетіне өзіндік үлес қосқан

тағы бір дарынды әдебиетші, алаштың қалам қайраткері
Қошке Кемеңгерұлы екені мәлім /140/. Бірақ Жүсекең өзінің
мақаласында оның есімін атамайды. Бұған қоса айтары-
мыз, «Алтын сақина» пьесасы – 1923 жылы Орынборда бас-

па бетін көрген, 1926 жылдың 13-январында Қызылордада
Қазақ мемлекеттік театрының сахнасының шымылдығын
тұңғыш ашқан шығарма /253/.
Десе де, 1923 жылға дейін жеке кітап болып шыққанша

аталған пьеса, Аймауытұлының сын мақаласынан байқап
отырғанымыздай, сахнаға жарамды болып, қойылып
жүрген. Бұл рецензия 1922 жылдың 22-январында жарық
көрсе, онда «Алтын сақинаның» одан ілгеріректе-ақ сахна-

ларда қойылғанына көз жеткізуге болады. Ал пьесаның сол
уақытта баспасөз жүзін көргені (немесе көрмегені) туралы
қаламгер мәлімет бермейді. Аймауытұлы драматургияның
басты шарттарына жеке аялдап, шығарманың ішкі сы-

рын ашады: «Драма екі нәрсенің тартыс күресі: тағдыр
мен адамның, ар мен міндеттің, табиғат пен мәдениеттің,
жақсылық пен жамандықтың, тағы сол сықылды. Драма-
да бір уақиғадан екінші уақиға, бір себептен екінші бір

себеп туып отыратын, бірін-бірі күшейтетін белгілі бай-
ланыс болмақ, сондықтан байланыс, күшейіс, айырылыс
деген жікке бөлінбек». Бұл тұрғыда мақаланың ғылыми-
теориялық, зерттеу сыпатын да аңдауға болады.

«Театр кітабы туралы» рецензиясы XX ғасыр басындағы
драматургиялық шығармаларға арналып жазылған қазақ
әдебиеті мен театртануындағы алғашқы сындардың бірі
болғандығымен және толымды, ойлы көсемсөз шығармасы

Аймауытұлының театртануға арналған мұнымен қатар
«Зұлхбире», «Тәшкентте сауық кеші», «Театр кітаптарын
қалай көбейтеміз», «Бардың жоғы болмайық» сияқты
әлденеше мақалалары болған. Оларға кейінірек аялдаймыз.

Орынборда өткен бір жыл
Қарқаралыда жылға жуық тұрған Жүсіпбек 1923 жылдың
жазында Орынборға келеді. Мұны оның кейінірек Сырда-
рия педтехникумында жүргенде өз қолымен толтырған

«Жалпы еңбек тізімі» деген іс парағынан көруге болады.
Онда қаламгердің 1923 жылдың август айынан бастап оқу
комиссариатының акционерінде ғылыми қызметкер болып
қабылданғаны, сондай-ақ комиссариаттың 13-августа бер-

ген куәлігінің нөмірі жазылған/216/.
ХХ ғасырдың жиырмасыншы жылдарының басында
Қазақ республикасының астанасы Орынборда 7 жоғары
оқу орны болыпты /211/. Соның бірі Қазақ халық ағарту

институты (КИНО) еді. Мұнда сол тұстағы қазақтың көп
зиялысы қызмет істеген. Мәселен, Ахмет Байтұрсынов
қазақ тілі мен қазақ әдебиеті тарихынан, Міржақып Ду-
латов қазақ халқының тарихынан, Елдес Омаров физи-

ка мен математикадан, Телжан Шонанов экономикалық
ғылымдардан дәріс оқыған, бұлармен бірге Сейдазым
Қадырбаев пен Молдағали Жолдыбаев та сабақ беріпт
і/222/. 1923 жылдың октябрь айынан бастап Жүсіпбек те

осы оқу орнына орналасады /223/.
Қазақ халық ағарту институтының (КИНО) директо-
ры алғашқыда Нұрсұлтан Бекетов болса /224/, кейін яки
1923 жылдың 20-сентябрінен азық-түлік комиссариаты-

нан шақыртылған Мұхтар Мурзин (Мырзаұлы) басшылық
етеді /225/.
Ол кезде еліміздегі оқу орындар оқу комиссариатындағы

Қазақтың білім беру бас профессурасына қараған екен
/226/. Сондықтан болса керек, осы профессурасының
төрағасы Шейнессон деген біреу М.Мырзаұлы КИНО-ға
директор боп тағайындалған соң, 6-ноябрь күні Бас сая-

си басқарманың (ОГПУ) Орынбор губерниялық бөліміне
оның Октябрь төңкерісіне дейінгі қызметі қандай болғаны,
не істегені жөнінде анықтама беруін өтініп, құпия қатынас
қағаз жіберіпті /227/. ОГПУ-дің губерниядағы басшысы

К.Полянский болса, М.Мырзаұлының үстінен ешқандай
материал табылмағанын жазып құпия жауап жолдаған /228/.
Мұны мысалға келтіріп отырған себебім, Алаш партиясы-
на мүше болған қазақ азаматтарына әу бастан күмәнмен

қарау большевиктердің үйреншікті әдеті еді, М.Мурзинді
осылай тексеріп жатса, Алаш Орда баспасөзінің белді
қаламгері болған Жүсіпбек Аймауытұлына лауазымды
қызмет берілуі тіпті де мүмкін емес екені түсінікті жайт

болса керек.
Шейнессон басқарған Қазақтың білім беру бас про-
фессурасы (Кирглавпрофобр) Қазақ халық ағарту инсти-
тутына басшылық ете алатын мекеме болғанымен, оған

қамқорлық жасағаны шамалы сияқты. Мәселен, оның
КИНО директоры М.Мурзинге (Мырзаұлына) жолдаған
мына бір хатын келтірелік: «Кирглавпрофобр предлагает
заняться директору КИНО подысканием помещения для

занятии студентов и не надеяться на Кирглавпрофобр как
на няньку» (әдейі түпнұсқада беріліп отыр) /229/.
Басшылықта отырған өзге ұлт қызметкерлерінің
қазақ жастары білім алып жүрген оқу орындарына мей-

манамен қарауының, тіпті көзге ілмеуінің мысалдары
аз емес. Шәкірттерге міндетті түрде 10 сомнан стипен-
дия берілуі керек болса, оқу комиссариаты 3 сомнан ғана
бөліп отырғанын, студенттердің тұрмыс жағдайы өте ауыр

екенін айтып жазған Мұхтар Мырзаұлының қызметтік
хаттары да осы айтқанға дәлел бола алады /230/.
Жалпы, осы Мұхтардың директор ретінде Қазақ
халық ағарту институтының аяғынан тік тұрып кетуіне

барынша күш салғанын архивтегі іс парақтарынан
байқауға болады. Оқу комиссариатына жазған баянда-
масында ол институттың сыпаты анықталмағанын, оқу
ғимаратының өте тарлығын, оқу жоспары жасалмағанын,

жатақхананың, техникалық жұмыскерлердің жоқтығын
айтып, осыларды ретке келтіруде өзінің уақытын жеткізе
алмауы
себепті

орынбасарлар
тағайындап
беруін
өтініпті /231/. Кейін біраз нәрсеге қол жеткізсе де керек,

мысалға Мырзаұлының Шейнессон декан болған раб-
фактан КИНО үшін оқу ғимаратын жалға алып, келісім-
шарт жасағанын айтуға болады /232/.
Институт басшысы игі бастамалар көтеріп отырган,

мәселен, оның төрағалық етуімен институт әкімшілігі іс
қағазын қазақ тілінде жүргізуге, ол үшін тәжірибелі хат-
шы мен есепшіні қызметке алуға қаулы қабылдайды /233/.
Орынборға жаздың соңын ала келген Жүсіпбектің /234/

ноябрь айында КИНО-ға оқытушы болып орналасуын
Мырзаұлының директор болып келуімен байланысты деп
жорамалдаймын. Мұхтардың Алаш Орда қозғалысында
бірге қызмет еткен замандасына қолұшын созуы әбден

мүмкін ғой.
Соның бір мысалы ретінде 1923 жылдың 11-декабріндегі
оның шығарған бір бұйрығын оқиық: «Педкеңестің
қаулысы бойынша Аймауытовтың «Мансапқорлар» пьеса-

сын даярлауға кірісіңіздер. Режиссері пьеса авторы ретінде
Аймауытов болады. Ректор М.Мурзин» /235/. Басшы ретінде
Мұхтар КИНО оқытушылары мен қызметкерлеріның
әлеуметтік жағдайын түзеу үшін аймақтық бюджеттен

қаржы алуға қол жеткізген көрінеді. Оқытушы Жүсіпбек
Аймауытұлына 1923 жылдың 28-октябріндегі 178-тізім
бойынша алтынмен 4 сом 25 тиын беріліпті /236/.
Жүсіпбек Орынборда жүріп, іссапармен Түркстан Ре-

спубликасына да, оның астанасы Ташкентке де барып келсе
керек, үйткені «Лениншіл жас» журналының 1923 жылғы
5-санында Жүсіпбектің «Мағжанның ақындығы туралы»
(Ташкенттегі қазақ студенттеріне етілген баяндама) атты

әйгілі әдеби-сын мақаласы шығады /237/. Бұл жөнінде
бірсыпыра ғылыми талдау жасалып, дәйекті пікірлер
жазылғандықтан /238/, оған арнайы тоқталып жатпайын.
Анығы, «Мағжанның ақындығы туралы» көлемді зерт-

теу еңбек – совет өкіметінің алғашқы жылдарында жарық
көрген Смағұл Сәдуақасовтың «Қазақ әдебиеті»/239/,
Мұхтар Әуезовтің «Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі»/240/
секілді тарихи-әдеби сын мақалаларының қатарынан орын

алатын, қазақ әдебиеті сынының тарихындағы сүбелі
шығарма екені.
1923 жылы сонымен бірге Аймауытұлының «Еңбекші
қазақ» газетінің 30-июньдегі санында «Орынборда халық

ағарту істері», «Қазақстандағы Күншығыстың оқытушылар
әзірлейтін орда», «Ақ жол» газетінің 22-ноябрь күнгі са-
нында «Әдет заңы» деген мақала, корреспонденцияла-
ры және «Қызыл Қазақстан» журналының 22-санында

«Нағима» әңгімесі жарық көреді. «Әдет заңы» мақаласы
сол жылы Ташкентте шыққан «Сана» журналының 1-са-
нында да басылған еді.
Тақырыбынан

байқалатындай,
«Әдет
заңы»
мақаласында адам бойындағы әдет, оның пайда болу

себебі туралы сөз қозғалады. Автордың көтерген
тақырыбын өте жақсы білетіндігіне көз жеткізуге болады.
Дарвин, Джеймс, Милл сияқты білімділердің де пікірін
келтірген. Өзінің бұл жайындағы ойлары да тұщымды:

«Адамгершілік жүзінде әдеттерде біріне-бірі қарсы екі
күш болады. Бірі жақсылық жаққа, бірі жамандыққа тар-
тады. Бір жаманы сол жаман әдет бір рет жеңсе де, жақсы
әдеттің талай жеңгеніне төтеп береді. Жақсы әдет ден-

деп, жаман әдетті бас көтерместей аяқтағанша бір жағы
демеп, екінші жағын әлсіретуден тоқталмай, тізгіннің
бір жағын қысып ұстай білу керек».
Жүсіпбек ұлы Абай нұсқаған жолдың бірі – еңбекке