Махаббат және достық
Jane Austen
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
Джейн Остин жазған жастық шақ туындыларының жинағы.
МАХАББАТ ПЕН ДОСТЫҚ
ФЕЙЛИД ГРАФИНЯСЫ ХАНЫМҒА БҰЛ РОМАНДЫ ОНЫҢ РИЗАШЫЛЫҚ БІЛДІРУШІ КІШІПЕЙІЛ ҚЫЗМЕТШІСІ АВТОР АРНАЙДЫ.
«Достықта алданып, Махаббатта сатқындыққа ұшырады».
БІРІНШІ ХАТ
Изабельден Лаураға
Менің қызыма өз өміріңіздің сәтсіздіктері мен бастан кешкен оқиғаларын жүйелі түрде баяндап берсеңіз деген бірнеше мәрте өтінішіме жауап ретінде сіз: «Жоқ, досым, мұндай қорқынышты жағдайларды қайта бастан кешіру қаупі сейілмейінше, мен сіздің өтінішіңізді орындамаймын», — деуші едіңіз.
Шындығында, сол уақыт енді келген сияқты. Бүгін сіз 55-ке толдыңыз. Егер әйел адам жағымсыз ғашықтардың табандылығынан және қыңыр әкелердің қатыгез қудалауынан қауіпсіз деп айтылатын болса, бұл сөзсіз өмірдің дәл осы кезеңі болуы тиіс.
Изабель
2-ші ХАТ
Лаурадан Изабельге
Мен бұрын бастан кешкен лайықсыз сәтсіздіктеріме бұдан былай ешқашан ұшырамаймын дегеніңізбен келіспесем де, қыңырлық пен жаман мінез танытпау үшін қызыңыздың қызығушылығын қанағаттандырамын; менің өткен өмірімдегі көптеген азаптарға төтеп берген төзімділігім оның басына түсуі мүмкін қиындықтарда пайдалы сабақ болсын.
Лаура
3-ші ХАТ
Лаурадан Марианнаға
Менің ең жақын досымның қызы ретінде, анаңыз маған бірнеше мәрте өтініш білдірген менің бақытсыз тарихымды білуге құқылысыз деп есептеймін.
Әкем Ирландия тумасы және Уэльс тұрғыны болған; анам шотландық пэрдің (Ұлыбританиядағы жоғары ақсүйектік лауазым иесі) итальяндық опера бишісінен туған некесіз қызы еді. Мен Испанияда дүниеге келдім және Франциядағы конвентте (әйелдер монастыры жанындағы мектеп) білім алдым. Он сегіз жасқа толғанымда ата-анам мені Уэльстегі әкелік шаңырағыма қайтарып алды. Біздің үйіміз Аск алқабының ең көрікті жерлерінің бірінде орналасқан еді. Қазір менің көркім бастан кешкен сәтсіздіктерімнен едәуір солғын тартып, тозғанымен, кезінде мен өте сұлу болғанмын. Бірақ менің тұлғалық сымбатым менің жетістіктерімнің ең азы ғана еді. Өз жынысыма тән кез келген өнердің шебері болдым. Конвентте болғанымда, менің жетістіктерім әрқашан берілген тапсырмалардан асып түсетін, білімім өз жасым үшін таңқаларлық еді және аз уақыт ішінде ұстаздарымды басып оздым.
Менің жан дүниемде кез келген жақсы қасиет пен асыл сезім шоғырланған болатын. Достарымның, таныстарымның және әсіресе өзімнің кез келген қайғыма тым қатты сезімталдық танытуым — егер оны қателік деп атауға болса — менің жалғыз қателігім еді. Әттең! Қазір бәрі қалай өзгерген! Дегенмен, өз бақытсыздықтарым маған бұрынғыдан кем әсер етпейді, бірақ енді мен ешқашан басқалар үшін қайғырмаймын. Менің өнерлерім де өше бастады — мен бұрынғыдай жақсы ән айта алмаймын және сымбатты билей алмаймын; сондай-ақ Сарай менуэтін (Менуэт — салтанатты ескі француз биі) мүлдем ұмытып қалдым.
Қош бол. Лаура.
4-ші ХАТ
Лаурадан Марианнаға
Біздің айналамызда адам аз еді, өйткені көршіміз тек сіздің анаңыз ғана болатын. Ол сізге ата-анасының кедей жағдайда қалдыруына байланысты үнемдеу мақсатында Уэльске көшіп келгенін айтқан болар. Біздің достығымыз дәл осы жерде басталды. Ол кезде Изабель жиырма бірде еді. Түрі де, мінез-құлқы да ұнамды болғанымен (арамызда қалсын), ол ешқашан менің сұлулығым мен қабілеттерімнің жүзден бір бөлігіне де ие болған емес. Изабель дүниені көрген еді. Ол Лондондағы ең таңдаулы пансиондардың бірінде 2 жыл өткізген; Батта екі апта болған және Саутгемптонда бір түн қонақта болған.
«Сақ бол, менің Лаурам, — дейтін ол жиі, — Англия астанасының мәнсіз даңққұмарлығы мен бос әурешілігінен сақ бол; Баттың мағынасыз салтанатынан және Саутгемптонның сасық балығынан сақ бол».
«Әттең! — деп леп белгісін қойдым мен, — мен ешқашан ұшыраспайтын сол жамандықтардан қалай қашамын? Менің Лондонның әурешілігін, Баттың салтанатын немесе Саутгемптонның сасық балығын сезінуіме қандай мүмкіндік бар? Мен жастық шағым мен сұлулығымды Аск алқабындағы қарапайым үйшікте өткізуге мәжбүрмін».
Ах! Содан кейін көп ұзамай сол қарапайым үйшікті дүниенің алдамшы ләззаттары үшін тастап кетемін деп ол кезде мүлдем ойламаған едім.
Қош бол. Лаура.
5-ші ХАТ
Лаурадан Марианнаға
Желтоқсанның бір кешінде әкем, анам және мен камин қасында әңгімелесіп отырғанда, кенеттен үйіміздің сыртқы есігінің қатты қағылғанын естіп, қатты таң қалдық.
Әкем селк ете қалды — «Бұл не қылған шу?» (деді ол.) «Есікті біреу қатты қағып жатқан сияқты» — (деп жауап берді анам.) «Солай сияқты» (деп айқайладым мен.) «Мен де солай ойлаймын; (деді әкем) бұл біздің бейкүнә есігімізге жасалған ерекше зорлықтан туындаған сияқты». «Иә (деп леп белгісін қойдым мен) бұл біреудің кіруге рұқсат сұрап қағуы болуы керек деп ойлаймын».
«Бұл басқа мәселе (деп жауап берді ол;) біз ол адамның қандай мақсатпен қағып жатқанын шеше алмаймыз — дегенмен біреудің есікті қағып жатқанына менің көзім жетіп тұр».
Осы кезде екінші рет қатты қағу әкемнің сөзін бөліп жіберді, бұл анам екеумізді біршама мазасыздандырды.
«Барып, кім екенін көргеніміз дұрыс емес пе? (деді ол) қызметшілер сыртта». «Меніңше, барған жөн» (деп жауап бердім мен.) «Әрине (деп қосты әкем) міндетті түрде». «Қазір барамыз ба?» (деді анам,) «Неғұрлым ерте болса, соғұрлым жақсы» (деп жауап берді ол.) «Ой! Уақыт жоғалтпайық» (деп айқайладым мен.)
Үшінші рет бұрынғыдан да қатты қағу құлағымызға тиді. «Есікті біреу қағып жатқанына сенімдімін» (деді анам.) «Меніңше де солай» (деп жауап берді әкем) «Меніңше, қызметшілер оралған сияқты; (дедім мен) Мэри есікке қарай бара жатқан сияқты». «Бұған қуаныштымын (деп айқайлады әкем), өйткені кім екенін білуге асықпын».
Менің жорамалым дұрыс болып шықты; Мэри бөлмеге бірден кіріп, есікте жас джентльмен мен оның қызметшісі тұрғанын, олардың жолдан адасып, қатты тоңғанын және біздің каминге жылынуға рұқсат сұрайтынын хабарлады.
«Оларды кіргізбейсіз бе?» (дедім мен.) «Қарсылығың жоқ па, жаным?» (деді әкем.) «Ешқандай» (деп жауап берді анам.)
Мэри бұдан былайғы бұйрықты күтпестен бөлмеден шығып кетіп, тез арада оралып, мен көрген ең көрікті әрі сүйкімді жасты таныстырды. Қызметшіні ол өзіне қалдырды.
Менің табиғи сезімталдығым бақытсыз бейтаныс адамның азаптарынан қатты әсер алып үлгерген еді, оны алғаш көрген сәтте-ақ менің болашақ өмірімнің бақыты немесе қайғысы оған байланысты болатынын сезіндім.
Қош бол. Лаура.
6-ші ХАТ
Лаурадан Марианнаға
Асыл текті жас жігіт өзінің есімі Линдсей екенін айтты — дегенмен белгілі бір себептермен мен оны Талбот есімімен жасырамын. Ол маған ағылшын баронетінің (мұрагерлік дворяндық атақ иесі) ұлы екенін, анасының қайтыс болғанына көп жыл болғанын және орта бойлы қарындасы бар екенін айтты. «Әкем (деп жалғастырды ол) сараң әрі ақшақұмар адам — мен оның кемшіліктерін тек осындай жақын достарыма ғана айтамын. Сіздің ізгі қасиеттеріңіз, менің сүйікті Полидорым (әкеме қарап), сіздің, қымбатты Клаудия және сіздің, менің сүйкімді Лаурам, маған сенім артуды талап етеді». Біз иілдік. «Әкем байлықтың жалған жылтырағы мен атақ-даңқтың алдамшы салтанатына қызығып, мені леди Доротеямен некелесуге мәжбүрледі. Жоқ, ешқашан! — деп айқайладым мен. Леди Доротея сүйкімді әрі тартымды; мен одан артық әйелді көрген емеспін; бірақ біліп қойыңыз, сэр, мен сіздің қалауыңыз бойынша оған үйленуден бас тартамын. Жоқ! Менің әкемнің айтқанын істегенімді ешкім айтпайтын болады».
Біз бәріміз оның жауабындағы асыл ерлігіне таң қалдық. Ол жалғастырды.
«Сэр Эдвард таң қалды; ол өз еркіне мұндай рухты қарсылықты күтпеген болар. «Эдвард, сен мұндай мағынасыз сандырақты қайдан үйрендің? (деді ол) Меніңше, сен романдар оқып жүрсің». Мен жауап беруден бас тарттым: бұл менің абыройыма нұқсан келтірер еді. Мен атыма мініп, өзімнің адал Уильямымның соңынан еріп, тәтемнің үйіне жол тарттым».
«Әкемнің үйі Бедфордширде, тәтемдікі Мидлсексте орналасқан, мен өзімді географиядан (жер бедері мен карталарды зерттейтін ғылым) жақсы білемін деп санасам да, қалай болғанын білмеймін, тәтемнің үйіне жетемін деп ойлағанда, Оңтүстік Уэльстегі осы көркем алқапқа тап болдым».
«Аск жағалауында қайда барарымды білмей біраз жүрген соң, мен өзімнің қатыгез тағдырымды ең ащы әрі әсерлі түрде жоқтай бастадым. Қазір мүлдем қараңғы болды, жолымды көрсететін бірде-бір жұлдыз болмады, егер мені қоршаған терең қараңғылықтың арасынан алыстағы жарықты көрмегенімде, басыма не күн туарын білмейтін едім. Ол сіздің каминіңіздің жарқыраған оты екен. Мені қыспаққа алған бақытсыздықтардың, атап айтқанда Қорқыныш, Суық және Аштықтың әсерінен мен кіруге рұқсат сұраудан тартынбадым; және міне, ақыры кірдім; енді менің аяулы Лаурам (деп жалғастырды ол менің қолымды алып), сізге деген махаббатым кезіндегі барлық азапты қиындықтарымның өтеуін қашан аламын деп үміттенемін? О, сіз мені қашан өзіңізбен марапаттайсыз?»
«Дәл қазір, қымбатты әрі сүйкімді Эдвард» (деп жауап бердім мен.) Бізді әкем бірден некелестірді, ол шіркеу қызметкері болмағанымен, шіркеуге арнап тәрбиеленген болатын.
Қош бол. Лаура.
7-ші ХАТ
Лаурадан Марианнаға
Үйленген соң Аск алқабында санаулы күндер ғана болдық. Әкеммен, анаммен және Изабельмен әсерлі қоштасқаннан кейін мен Эдвардпен бірге оның Мидлсексдегі тәтесінің үйіне бардым. Филиппа екеумізді де ыстық ықыласпен қабылдады. Менің келуім ол үшін тосын сый болды, өйткені ол жиенінің үйленгенін біліп қана қоймай, дүние жүзінде мен сияқты адам бар екенінен мүлдем хабарсыз еді.
Біз келгенде Эдвардтың қарындасы Августа қонақта еді. Мен оны ағасы сипаттағандай — орта бойлы екенін көрдім. Ол мені Филиппа сияқты таңданыспен қарсы алғанымен, ондай жылылық танытпады. Оның мені қабылдауында жағымсыз салқындық пен жатсыну болды, бұл өте ауыр әрі күтпеген жағдай еді. Біз алғаш кездескенде оның мінез-құлқында бізді таныстырған кезде болуы керек сезімталдық немесе жылы жанашырлық болған жоқ. Оның сөзі жылы да, мейірімді де емес еді, ризашылық білдіруі де жанды немесе шынайы болмады; менің құшағым оны қысуға дайын болғанымен, оның құшағы мені қабылдауға ашылмады.
Августа мен оның ағасының арасындағы мен байқаусызда естіп қалған қысқа әңгіме оған деген жеккөрінішімді арттырды және оның жүрегі достық қарым-қатынас үшін де, махаббаттың нәзік байланыстары үшін де жаралмағанына көзімді жеткізді.
«Бірақ әкеміз осы ақылсыз байланыспен ешқашан келіседі деп ойлайсыз ба?» (деді Августа.)
«Августа (деп жауап берді асыл текті жас жігіт) менің істерімнің кез келгенінде әкемнің келісімін маңызды деп санап, өзімді соншалықты төмендетеді деп ойлайды деп сен туралы жақсырақ ойлап едім. Маған шынын айтшы, Августа; он бес жасымнан бері менің оның қалауымен санасқанымды немесе оның кеңесін кішкентай болса да орындағанымды көрдің бе?»
«Эдвард (деп жауап берді ол) сен өзіңді тым төмен бағалайсың. Тек он бес жастан ба! Менің қымбатты ағам, бес жасыңнан бері әкеңнің көңілінен шығуға тырысқаныңды көрген емеспін. Бірақ сонда да сенің әйеліңді асырау үшін сэр Эдвардтың жомарттығына жүгініп, өз алдыңда төмендеуге мәжбүр болатыныңнан қауіптенемін».
«Ешқашан, ешқашан, Августа, мен өзімді олай қорламаймын. (деді Эдвард). Қолдау! Лаура одан алатын қандай қолдауды қажет етеді?»
«Тек ас пен сусын сияқты маңызды емес нәрселерді ғана» (деп жауап берді ол.)
«Ас пен сусын! (деп жауап берді күйеуім асқан менсінбеушілікпен) сонда сен менің Лаурам сияқты биік жан дүние үшін тамақтану мен ішу сияқты төмен әрі дөрекі істен басқа ешқандай қолдау жоқ деп ойлайсың ба?»
«Менің білуімше, одан тиімдірек ештеңе жоқ» (деп қайтарды Августа).
«Сонда сен ешқашан махаббаттың тәтті азабын сезінбедің бе, Августа? (деп жауап берді менің Эдвардым). Сенің бұзылған талғамың үшін тек махаббатпен өмір сүру мүмкін емес болып көріне ме? Кедейшілік әкелетін кез келген қиындықта сүйікті адамыңмен бірге өмір сүрудің ләззатын елестете алмайсың ба?»
«Сен айтысуға тым күлкілісің (деді Августа); мүмкін, уақыт өте келе сенің көзің жететін болар...»
Осы кезде мен тыңдап тұрған есіктен өте сұлу жас әйелдің кіруі оның сөзінің соңын естуіме кедергі болды. Оның есімін «леди Доротея» деп жариялағанын естігенде, мен бірден орнымнан тұрып, оның соңынан қонақ бөлмесіне кірдім, өйткені оның қатыгез баронет Эдвардыма әйелдікке ұсынған ханым екені есімде еді.
Леди Доротеяның келуі атымен Филиппа мен Августаға болғанымен, Эдвардтың үйленгенінен және келгенінен хабардар болып, мені көруге келген болуы керек деп ойлауға негізім бар.
Көп ұзамай оның сыртқы келбеті көркем әрі талғампаз, мінез-құлқы қарапайым әрі сыпайы болғанымен, Августа сияқты нәзік сезімдер мен терең толғаныстардан ада төмен деңгейлі тіршілік иелерінің бірі екенін байқадым.
Ол жарты сағат қана болды және келу барысында маған өзінің құпия ойларын айтқан да жоқ, менің құпияларымды сұраған да жоқ. Сондықтан, менің қымбатты Марианнам, леди Доротеяға деген ыстық ықылас немесе шынайы берілгендік сезіне алмағанымды оңай түсінесіз.
Қош бол. Лаура.
8-ші ХАТ
Лаурадан Марианнаға, жалғасы
Леди Доротея кеткеннен көп ұзамай тағы бір күтпеген қонақ келді. Ол Августадан ағасының үйленгені туралы хабар алып, Эдвардты менімен оның рұқсатынсыз некелескені үшін сөгуге келген сэр Эдвард еді. Бірақ Эдвард оның ойын алдын ала сезіп, ол бөлмеге кірген бетте батырлық төзімділікпен алдына барып, былай деді:
«Сэр Эдвард, мен сіздің мұнда келу себебіңізді білемін — сіз мені сіздің келісіміңізсіз Лаураммен ажырамас некеге тұрғаным үшін төмендікпен сөгуге келдіңіз. Бірақ сэр, мен бұл ісімді мақтан тұтамын — әкемнің наразылығына ие болғаным мен үшін үлкен мәртебе!»
Осылай деп ол менің қолымнан ұстады, сэр Эдвард, Филиппа және Августа оның қайтпас ерлігіне таңданып тұрғанда, мені қонақ бөлмесінен алып шығып, есік алдында тұрған әкесінің күймесіне отырғызды, біз бірден сэр Эдвардтың соңынан қуып келуінен қашып кеттік.
Постильондар (күймені басқаратын ат айдаушылар) алдымен тек Лондон жолына түсу туралы бұйрық алды; дегенмен жеткілікті ойланғаннан кейін біз оларға Эдвардтың ең жақын досының мекені М——-ге баруды бұйырдық, ол небәрі бірнеше миль жерде еді.
М——-ге бірнеше сағатта жеттік; есімімізді айтқаннан кейін бізді бірден Эдвардтың досының әйелі София қабылдады. Үш апта бойы шынайы достан (анаңызды солай атаймын) айырылғаннан кейін, осы есімге лайықты жанды көргендегі менің қуанышымды елестетіп көріңізші. София орта бойдан сәл жоғары, өте талғампаз мүсінді еді. Оның көркем жүзінде нәзік бір мұң бар еді, бірақ бұл оның сұлулығын арттыра түскендей. Бұл оның жан дүниесінің сипаты еді — ол сезімталдық пен сезімге толы болатын. Біз бір-біріміздің құшағымызға атылдық және өміріміздің соңына дейін адал дос болуға серт беріскеннен кейін, бірден жүрегіміздің ең терең құпияларын аштық. Бұл тамаша ісімізді жалғыз серуеннен оралған Августустың (Эдвардтың досы) кіруі бөліп жіберді.
Эдвард пен Августустың кездесуі сияқты әсерлі көріністі ешқашан көрген емеспін.
«Менің өмірім! Менің жаным!» (деп айқайлады біріншісі) «Менің аяулы періштем!» (деп жауап берді екіншісі) олар бір-бірінің құшағына атылғанда. Бұл София екеуміздің сезімдеріміз үшін тым әсерлі болды — біз кезекпен диванға талып қалдық.
Қош бол. Лаура.
9-шы ХАТ
Сол адамнан сол адамға
Күн батар шақта біз Филиппадан мынадай хат алдық.
«Сэр Эдвард сіздің кенеттен кетіп қалғаныңызға қатты ашулы; ол Августаны Бедфордширге қайта алып кетті. Мен сіздің керемет серіктестігіңізді қайта көргім келсе де, сізді мұндай қымбатты әрі лайықты достарыңыздан ажыратқым келмейді — оларға жасаған сапарыңыз аяқталған соң, сіз өзіңіздің Филиппаңыздың құшағына ораласыз деп сенемін».
Біз бұл жылы хатқа тиісті жауап қайтардық және оған мейірімді шақыруы үшін алғыс айта отырып, баратын басқа жеріміз болмаған кезде оның шақыруын міндетті түрде пайдаланатынымызға сендірдік. Кез келген саналы адам үшін оның шақыруына мұндай ризашылықпен жауап беруден артық ештеңе болмаса да, қалай болғанын білмеймін, бірақ ол шынымен де қыңыр болды...
9-шы хаттың жалғасы
Ол біздің іс-әрекетімізге ренжуге жеткілікті дәрежеде құбылмалы еді. Бірнеше аптадан кейін бізден кек алу үшін бе, әлде өз жалғыздығын сейілту үшін бе, әйтеуір сауатсыз әрі жас дәулет іздеушіге (байлық үшін некеге тұратын адам) тұрмысқа шықты.
Бұл ақылсыз қадам (біз Филиппа бізге қалдырады деп күткен мүліктен айырылатынымызды түсінсек те) біздің асқақ рухымыздан бірде-бір өкініш сезімін тудыра алмады. Дегенмен, бұл жағдай алданған қалыңдық үшін шексіз қасіреттің көзі болар ма екен деп қорықтық; бұл оқиға туралы алғаш естігенде біздің дірілдеген нәзік сезімталдығымыз қатты әсерленді.
Август пен Софияның өз үйлерін біздің де үйіміз деп санау туралы шын жүректен шыққан өтініштері бізді олардың қасынан ешқашан кетпеуге оңай көндірді. Өзімнің Эдвардым мен осы сүйкімді жұптың ортасында өмірімнің ең бақытты сәттерін өткіздім. Уақытымыз достық туралы өзара куәліктер мен өзгермейтін махаббат туралы анттармен өте көңілді өтті. Бұл бақытымызды мазасыз әрі жағымсыз қонақтар бұза алмады, себебі Август пен София бұл маңайға алғаш келгенде-ақ көрші отбасыларға өз бақыттары тек өздерінде екенін, сондықтан басқа қоғамды қаламайтындарын ескертіп қойған еді.
Бірақ, өкінішке орай, менің қымбатты Марианнам, сол кездегі бақытым ұзаққа созылмайтындай тым мінсіз еді. Аяусыз әрі күтпеген соққы барлық қуаныш сезімін бірден жоқ қылды. Менің Август пен София туралы айтқандарымнан олардан асқан бақытты жұп болмағанына көзің жеткен болар, сондықтан олардың одағы өздерінің қатыгез де дүниеқоңыз ата-аналарының қалауына қарсы болғанын айтып жатудың қажеті де жоқ шығар. Ата-аналары оларды өздері жек көретін жандармен үйлендіруге табандылықпен күш салған еді; бірақ олар таңдануға лайық ерлікпен мұндай өктем билікке бағынудан үзілді-кесілді бас тартты.
Олар жасырын неке арқылы ата-аналық биліктің бұғауынан айбынды түрде құтылғаннан кейін, әкелері ұсынған кез келген татуласу шарттарын қабылдамай, әлем алдындағы өздерінің асқақ беделін сақтап қалуға бел буды — дегенмен, олардың асыл тәуелсіздігі мұндай кезекті сынаққа ұшыраған жоқ.
Біз оларға қонаққа келгенде, олардың үйленгеніне небәрі бірнеше ай ғана болған еді. Осы уақыт ішінде олар Август неке қиюдан бірнеше күн бұрын өзінің лайықсыз әкесінің жазу үстелінен (құжаттар мен құнды заттар сақталатын шағын жәшікті үстел) әдемілеп жымқырып алған қомақты қаражаттың арқасында ештеңеден тарықпай өмір сүрді.
Біздің келуімізбен олардың шығындары едәуір артты, ал бұл шығындарды өтейтін қорлары болса таусылуға жақын еді. Бірақ олар, нағыз асқақ жандар! Өздерінің ақшалай қиындықтары туралы бір сәт болса да ойлауды төмен санады және қарыздарын өтеу туралы ойдың өзінен ұялатын еді. Амал не! Осындай риясыз мінез-құлықтары үшін олар не сый алды десеңші! Көрікті Август қамауға алынды, ал біз бәріміз құрдымға кеттік. Осы істі жасаған тасжүрек жандардың мұндай опасыз қиянаты, менің қымбатты Марианнам, сенің биязы табиғатыңды да сол кездегі Эдвардтың, Софияның, сенің Лаураңның және Августың өзінің нәзік сезімталдығына әсер еткендей тебірентеді. Бұл теңдессіз тағылықты аяқтау үшін, бізге жақын арада үйдің мүлкі хатталып (қарыз үшін үй мүлкін сот шешімімен алып қою) тәркіленетіні туралы хабарланды. Ах! Біздің қолымыздан не келсін! Біз тек күрсініп, диванда талып қалдық.
Қош бол, Лаура.
10-шы хат
ЛАУРАНЫҢ ЖАЛҒАСЫ
Қайғыдан ес жиғаннан кейін, Эдвард бізге осы бақытсыз жағдайда қандай ісшіл қадам жасау керектігін ойластыруды тапсырды, ал өзі болса қамаудағы досының бақытсыздығына ортақтасу үшін аттанды. Біз уәде бердік, ол қалаға қарай жолға шықты. Ол жоқта біз оның тілегін адал орындап, жан-жақты толғаныстан кейін, әділет қызметкерлері иелік етуге кез келген сәтте келіп қалуы мүмкін үйден кетуді ең дұрыс шешім деп таптық.
Сондықтан біз толғанысымыздың нәтижесін хабарлау үшін Эдвардтың оралуын үлкен шыдамсыздықпен күттік. Бірақ Эдвард көрінбеді. Оның жоқтығының әрбір жалықтырған сәтін бекер санадық — бекер жыладық — тіпті бекер күрсіндік — Эдвард оралмады. Бұл біздің нәзік сезімталдығымыз үшін тым қатыгез, тым күтпеген соққы болды — біз бұған шыдай алмадық — біз тек талып қала бердік. Ақыры, өзімдегі бар қажыр-қайратымды жинап, орнымнан тұрдым да, София мен өзіме қажетті киім-кешекті жинастырып, оны өзім алдыртқан күймеге сүйреп әкелдім және біз дереу Лондонға аттандық.
Августың тұрағы қаладан он екі мильдей жерде болғандықтан, көп ұзамай жетіп келдік. Холборнға кіре берісімізбен, алдыңғы терезелердің бірін түсіріп, қасымыздан өткен әрбір жинақы көрінген адамнан: «Менің Эдвардымды көрмедіңіз бе?» — деп сұрай бердім.
Бірақ біз тым жылдам жүргендіктен, олар менің қайталанған сұрақтарыма жауап беріп үлгере алмады, сондықтан ол туралы ақпаратты аз алдым немесе мүлдем ала алмадым. — Қайда айдайын? — деп сұрады ат айдаушы (күймеге жегілген аттардың біріне мініп айдайтын адам). — Ньюгейтке, мейірімді жігіт, — деп жауап бердім мен, — Августты көруге. — О, жоқ, жоқ! — деп айқайлады София. — Мен Ньюгейтке бара алмаймын; Августымды мұндай қатыгез қамауда көруге шыдай алмаймын — оның бақытсыздығы туралы айтылғандардың өзі менің сезімдерімді қатты тебірентті, ал оны өз көзіммен көру сезімталдығымды мүлдем құртады.
Оның бұл пікірінің дұрыстығымен толық келіскендіктен, ат айдаушыға дереу ауылға қайтуды бұйырдық. Қымбатты Марианнам, сол кездегі қиындығымда, ешқандай қолдаусыз және баспанасыз қалғанда, әке-шешемді немесе Аск аңғарындағы әкемнің үйін бірде-бір рет есіме алмағаныма таңғалған боларсың. Бұл ұмытшақтықтың себебін түсіндіру үшін олар туралы осы уақытқа дейін айтпаған бір кішкене жағдайды хабарлауым керек. Мен кеткеннен кейін бірнеше аптадан соң ата-анамның қайтыс болуы — мен айтып отырған жағдай осы. Олар қайтыс болғаннан кейін мен олардың үйі мен мүлкінің заңды мұрагері болдым. Бірақ, амал не! Үй ешқашан олардың өз меншігі болмаған, ал олардың мүлкі тек өз өмірлеріне арналған жылдық рента (өмір бойына берілетін тұрақты төлемақы) ғана еді. Әлемнің былығы осындай!
Егер бір кедергі болмағанда, мен сенің анаңа үлкен қуанышпен оралар едім, оны өзімнің сүйкімді Софияммен таныстырып, өмірімнің қалған бөлігін олардың ыстық ортасында, Аск аңғарында көңілді өткізер едім. Ол кедергі — сенің анаңның тұрмысқа шығып, Ирландияның алыс бір түкпіріне көшіп кетуі еді.
Қош бол, Лаура.
11-ші хат
ЛАУРАНЫҢ ЖАЛҒАСЫ
— Шотландияда мені қабылдаудан бас тартпайтын бір туысым бар, — деді София Лондоннан шыға берісімізде. — Жігітке сол жаққа айдауды бұйырайын ба? — дедім мен, бірақ бірден есіме түсіп: — Ой, аттар үшін бұл тым ұзақ жол бола ма деп қорқамын, — дедім. Дегенмен, аттардың күші мен қабілеті туралы өз біліміме ғана сүйенгім келмей, ат айдаушымен кеңестім, ол бұл мәселеде менің пікіріммен толық келісті. Сондықтан келесі қалада аттарды ауыстырып, жолдың қалған бөлігін пошталық күймемен жүруді ұйғардық.
Біз тоқтаған соңғы қонақүй Софияның туысының үйінен бірнеше миль жерде еді. Оның мазасын алдын ала ескертусіз алғымыз келмей, оған өзіміздің панасыз әрі мұңды жағдайымызды баяндаған және Шотландияда оның қасында бірнеше ай өткізу ниетімізді білдірген өте талғампаз әрі жақсы жазылған хат жібердік. Бұл хатты жөнелте салысымен, артынан өзіміз де баруға дайындалып, күймеге міне бергенімізде, қонақүй ауласына төрт ат жегілген, таңбалы (коронасы бар) күйменің кіруі бізді елең еткізді. Одан жасы едәуір ұлғайған бір мырза түсті. Ол көрінісімен-ақ менің сезімталдығыма ерекше әсер етті және оған екінші рет қарап үлгермей жатып-ақ, ішкі сезімім оның менің атам екенін жүрегіме сыбырлады.
Жорамалымның қате емес екеніне көзім жетіп, жаңа ғана мінген күймеден атып шықтым да, қарт бейтаныстың артынан ол кірген бөлмеге барып, оның алдында тізе бүгіп, мені өз немересі ретінде тануын өтіндім. Ол селк ете қалды, бет-әлпетімді мұқият зерттеп болған соң, мені жерден көтеріп алып, аталық құшағына басып: — Сені тану ма? Иә, менің Лауринамның және Лауринаның қызының сүйікті бейнесі, менің Клаудиямның және Клаудияның анасының тәтті елесі, мен сені соның бірінің қызы, екіншісінің немересі ретінде танимын! — деп айқайлады.
Ол мені осылай мейірлене құшақтап жатқанда, менің кенеттен кетіп қалғаныма таңғалған София мені іздеп бөлмеге кірді. Қарт пэрдің көзі оған түсе салысымен, ол шексіз таңғалыспен:
— Тағы бір немере! Иә, иә, сенің менің Лауринамның үлкен қызының баласы екеніңді көріп тұрмын; сұлу Матильдаға ұқсастығың мұны айқын дәлелдеп тұр, — деді. — О! — деп жауап берді София. — Мен сізді алғаш көргенде-ақ табиғи түйсігім біздің қандай да бір дәрежеде туыс екенімізді сыбырлаған еді — бірақ атамсыз ба, әлде әжемсіз бе, оны ажырата алмадым.
Ол Софияны да құшағына алды, олар бір-бірін мейірлене құшақтап жатқанда, бөлменің есігі ашылып, өте көрікті жас жігіт кіріп келді. Оны көрген лорд Сент-Клер селк етіп, бірнеше қадам шегініп, қолын көтеріп: — Тағы бір немере! Үш минуттың ішінде өз ұрпақтарымның осыншамасын табу қандай күтпеген бақыт! Бұл менің Лауринамның үшінші қызы, сүйкімді Бертаның ұлы Филандер екеніне сенімдімін; енді Лауринаның немерелерінің басын қосу үшін тек Густав қана жетіспейді, — деді.
— Міне ол, — деді сол сәтте бөлмеге кірген сымбатты жас жігіт, — сіз көргіңіз келген Густав осы. Мен сіздің Лауринаңыздың төртінші әрі кенже қызы Агатаның ұлымын. — Шынымен де солай екеніңді көріп тұрмын, — деп жауап берді лорд Сент-Клер. — Бірақ айтыңдаршы (ол есікке қарай үрейлене қарап), айтыңдаршы, бұл үйде менің басқа немерелерім бар ма? — Жоқ, милорд. — Онда мен сендердің бәріңді еш кідіріссіз қамтамасыз етемін — міне, әрқайсысы 50 фунттық 4 банкнот — алыңдар да, менің аталық міндетімді орындағанымды есте сақтаңдар. Ол дереу бөлмеден, сосын үйден шығып кетті.
Қош бол, Лаура.
12-ші хат
ЛАУРАНЫҢ ЖАЛҒАСЫ
Лорд Сент-Клердің кенеттен кетіп қалғанына қаншалықты таңғалғанымызды елестете бер. — Рухсыз ата! — деп айқайлады София. — Лайықсыз ата! — дедім мен, сосын біз бір-біріміздің құшағымызда талып қалдық. Бұл күйде қанша болғанымызды білмеймін; бірақ ес жиғанда Густав та, Филандер де, банкноттар да жоқ, жалғыз қалғанымызды көрдік.
Біз өз бақытсыз тағдырымызға налып отырғанда, бөлме есігі ашылып, «Макдональд» келгені хабарланды. Ол Софияның немере ағасы еді. Біздің хатымызды алғаннан кейін оның көмекке осыншама жылдам келуі оның пайдасына сөйлегені соншалық, мен оны бірінші көргеннен-ақ мейірімді де жанашыр дос деп атауға тартынбадым. Амал не! Ол бұл атқа мүлдем лайық емес еді — өйткені ол біздің бақытсыздығымызға қатты алаңдайтынын айтқанымен, оның өз сөзінен бұл жағдайды оқу оның бір де бір рет күрсінуіне немесе біздің кекті жұлдыздарымызды қарғауына себеп болмағаны көрініп тұрды.
Ол Софияға қызының оны Макдональд-Холлға күтіп отырғанын және ағасының досы ретінде мені де ол жерде көруге қуанышты болатынын айтты. Сонымен біз Макдональд-Холлға бардық, бізді Макдональдтың қызы әрі үйдің иесі Жанетта үлкен мейіріммен қарсы алды. Жанетта ол кезде небәрі он бесте еді; табиғатынан жақсы ниетті, сезімтал жүрек пен жанашыр мінезге ие бұл қыздың асыл қасиеттері тиісінше қолдау тапқанда, ол адамзаттың сәні болар еді. Бірақ, өкінішке орай, әкесінің мұндай үміт күттірер мінез-құлыққа таңғалатындай асқақ жаны болмады және ол бұл қасиеттердің жыл өткен сайын артуына барынша кедергі келтіруге тырысты. Ол қыздың жүрегіндегі табиғи асқақ сезімталдықты сөндіргені соншалық, оны өзі ұсынған жас жігіттің ұсынысын қабылдауға көндірді. Олар бірнеше айдан кейін үйленуі керек еді, біз келгенде Грэхем үйде болды.
Біз оның кім екенін бірден түсіндік. Ол Макдональдтың таңдауына дәл келетін адам еді. Олар оны парасатты, білімді және жағымды деп сипаттады; біз мұндай ұсақ-түйектерге баға бергіміз келмеді, бірақ оның жаны жоқ екеніне, «Вертердің қасіретін» (Гете-нің сезімтал кейіпкері) ешқашан оқымағанына және шашының түсі мүлдем жиренге (алтын түстес қоңыр түс) ұқсамайтынына көзіміз жеткендіктен, Жанеттаның оған ешқандай сезімі болмауы керек екеніне немесе, ең болмағанда, болмауы тиіс екеніне сенімді болдық. Оның үстіне, оның әкесінің таңдауы болуының өзі оған қарсы үлкен айғақ еді; тіпті ол барлық жағынан лайықты болса да, тек осы себептің өзі Жанеттаның одан бас тартуына жеткілікті негіз болуы тиіс.
Біз осы жайттарды оған дұрыс қырынан көрсетуге бел будық және табиғатынан жақсы ниетті қыздан нәтиже шығатынына күмәнданбадық; оның бұл істегі қателері тек өз пікіріне деген сенімнің жоқтығынан және әкесінің пікіріне тиісті жеккөрушіліктің болмауынан туындаған еді. Шынында да, ол біздің ең жылы тілектеріміз күткендей болып шықты; оның Грэхемді жақсы көруі мүмкін еместігіне немесе әкесіне бағынбау оның міндеті екеніне көзін жеткізу еш қиындық тудырмады. Оның сәл тартынған жалғыз нәрсесі — біздің «сен басқа біреуге ғашық болуың керек» деген тұжырымымыз болды.
Біраз уақыт бойы ол өзінің ешқандай сезімі бар басқа жас жігітті танымайтынын айтып тұрып алды; бірақ мұндай жағдайдың мүмкін еместігін түсіндіргенімізден кейін, ол капитан Маккенриді өзі танитын басқалардан гөрі көбірек ұнататынын айтты. Бұл мойындау бізді қанағаттандырды, Маккенридің жақсы қасиеттерін тізіп шығып, оған оңбай ғашық екеніне сендіргеннен кейін, оның сезімін қандай да бір жолмен білдірген-білдірмегенін сұрадық.
— Ол сезімін білдіру былай тұрсын, оның маған деген қандай да бір сезімі бар деп ойлауға негізім де жоқ, — деді Жанетта. — Оның сені жақсы көретініне еш күмән жоқ, — деп жауап берді София. — Махаббат өзара болуы тиіс. Ол саған ешқашан таңданыспен қарап, қолыңды нәзік қысып, еріксіз жас төгіп, бөлмеден кенеттен шығып кеткен жоқ па? — Менің білуімше, ешқашан, — деп жауап берді ол. — Ол келуі аяқталғанда әрқашан бөлмеден шығады, бірақ ешқашан ерекше кенеттен немесе иіліп сәлем бермей кеткен емес. — Шынымен де, жаным-ау, — дедім мен, — сен қателесіп тұрсың; өйткені оның сенен тек абдыраумен, үмітсіздікпен және асығыстықпен кетуі әсте мүмкін емес. Ойланып қарашы, Жанетта, оның иіліп сәлем беруі немесе басқа адамдар сияқты әрекет етуі мүмкін деп ойлаудың қаншалықты ақылға сыйымсыз екеніне көзің жетеді.
Бұл мәселені өз қалауымызша шешкеннен кейін, келесі кезекте Маккенриге Жанеттаның ол туралы жақсы ойда екенін қалай хабарлау керектігін ойластырдық... Ақыры, оған София мынадай мазмұнда жазған анонимді хат арқылы білдіруге келістік:
«О! Сұлу Жанеттаның бақытты ғашығы, о! Жүрегі басқаға бұйырған арудың жүрегінің иесі, неге сіз оған деген сезіміңізді білдіруді кешіктіріп жүрсіз? Ойлаңызшы, бірнеше аптадан кейін әкесінің қатыгездігінің құрбаны болған бейбақ жеккөрінішті де пасық Грэхеммен қосылғанда, сіздің барлық үмітіңіз біржола үзіледі».
«Ах! Сіз неге өзіңіздің қиялыңызда бұрыннан бар жоспарыңызды білдірмей, оның және өзіңіздің болашақ қасіретіңізге осылай қатыгездікпен жол беріп отырсыз? Жасырын одақ екеуіңіздің де бақытыңызды қамтамасыз етеді».
Кейінірек өзі сендіргендей, ұяңдығының кесірінен Жанеттаға деген құштарлығын ұзақ уақыт жасырып келген сүйкімді Маккенри, бұл хатты алған бойда махаббат қанатында Макдональд-Холлға ұшып келді. Ол өзін шабыттандырған аруға өз сезімін соншалықты әсерлі жеткізгені сонша, София екеуміз бірнеше жеке кездесулерден кейін олардың Гретна-Гринге (Шотландиядағы жастар жасырын неке қиятын мекен) аттанып бара жатқанын көріп, үлкен қанағат таптық. Олар неке қию үшін Макдональд-Холлдан едәуір алыс болса да, осы жерді таңдады.
Қош бол, Лаура.
13-ші хат
ЛАУРАНЫҢ ЖАЛҒАСЫ
Олар кеткеннен кейін екі сағаттай уақыт өткенше, Макдональд та, Грэхем де бұл істен еш секем алған жоқ. Тіпті мына бір кішкене оқиға болмағанда, олар бәлкім әлі де сезбес пе еді.
Бірде София Макдональдтың кітапханасындағы жеке жәшікті өз кілттерінің бірімен ашып қалып, оның маңызды қағаздары мен қомақты сомадағы банкноттарын сол жерде сақтайтынын біліп қояды. Бұл жаңалығын ол маған айтты; біз Макдональд сияқты жексұрын адамнан, бәлкім, арам жолмен табылған ақшасын тартып алу оған лайықты жаза болады деп келісіп, келесі жолы сол маңнан өткенімізде жәшіктен бір немесе бірнеше банкнот алуды ұйғардық.
Бұл игі ниетті жоспарымызды біз бірнеше рет сәтті жүзеге асырдық; бірақ, амал не! Дәл Жанетта қашқан күні, София жәшіктен бесінші банкнотты өз әмиянына сабырмен салып жатқанда, кенеттен Макдональдтың өзі бөлмеге асығыс кіріп келіп, оның ісін ең дөрекі түрде бөлді. София (табиғатынан өте биязы болса да, қажет кезде өз жынысының абыройын қорғай алатын) дереу қатал кейіп танытып, қаймықпаған айыптыға ашулы кейіспен қарап, тәкаппар дауыспен: — Неліктен менің оңашалығым осылайша дөрекі түрде бұзылды? — деп талап етті.
Ұятсыз Макдональд өзіне тағылған айыптан ақталуға тырыспастан, Софияны оның ақшасын ұрлады деп төмен дәрежеде айыптай бастады... Софияның намысы тапталды;
— Жексұрын! — деп айқайлады ол, банкнотты жәшікке дереу қайта салып жатып. — Ойыңның өзінен ұялатын мұндай іспен мені қалайша айыптауға батылың барады?
Пасық оңбаған бұған сенбеді және әділетті түрде ренжіген Софияны балағат сөздермен қорлай берді. Соңында ол Софияның нәзік табиғатын соншалықты ашуландырғаны сонша, София одан кек алу үшін Жанеттаның қашып кеткенін және екеуміздің бұл іске белсене қатысқанымызды хабарлады. Олардың жанжалының осы кезеңінде мен кітапханаға кірдім және қатыгез де жиіркенішті Макдональдтың негізсіз айыптауларына София сияқты қатты ренжідім.
— Оңбаған қаскөй! — деп айқайладым мен. — Сен мұндай жарқын тұлғаның кіршіксіз беделіне қалайша қорықпай күйе жағасың? Неге менің де пәктігіме күмәнданбайсың?
— Көңіліңіз толсын, ханым, — деп жауап берді ол, — мен оған да күмәнданамын, сондықтан екеуіңіздің де жарты сағат ішінде бұл үйден кетулеріңізді талап етемін. — Біз қуана кетеміз; — деп жауап берді София, — біздің жүрегіміз сені баяғыда-ақ жек көрген, тек қызыңа деген достығымыз ғана сенің шаңырағыңның астында осыншама уақыт қалуымызға себеп болды. — Менің қызыма деген достықтарың оны ешқандай қағидасы жоқ дәулет іздеушінің құшағына итере салу арқылы шынымен де керемет көрінді, — деп жауап берді ол. — Иә, — деп айқайладым мен, — кез келген бақытсыздықтың арасында бұл бізге біршама...
13-хаттың жалғасы
«Janetta-ға жасаған осы бір достық қадамымыз арқылы оның әкесінен алған барлық міндеттемелерімізді толығымен өтедік деп есептеу біз үшін жұбаныш болмақ».
— Мұндай асқақ ойлы жандар үшін бұл шынымен де ризашылыққа толы [рефлексия] толғаныс болар, — деді ол.
Киім-кешегіміз бен құнды заттарымызды жинап алған бойда Macdonald Hall-дан кетіп қалдық. Шамамен бір жарым миль жүрген соң, шаршаған аяқ-қолымызды тынықтыру үшін мөлдір бұлақтың жағасына отырдық. Бұл жер ой толғауға өте қолайлы еді. Шығыс жағымыздан есейген шегіршіндер тоғайы бізді желден қорғаса, батыстан қалың өскен қалақайлар қоршап тұрды. Алдымызда сылдыраған бұлақ, ал артымызда үлкен тас жол жатты. Біз айналаны тамашалап, осы бір сұлулықтан ләззат алатындай күйде едік. Арамызда орнаған ұзақ үнсіздікті менің: «Қандай тамаша көрініс! Әттең, бұл сұлулықты бізбен бірге бөлісу үшін Edward пен Augustus осында болмады-ау?» — деген дауысым бұзды.
— Аһ! Қымбатты Laura, — деп дауыстады Sophia, — жаным ашыса, түрмеде отырған бейшара күйеуімді есіме түсірмеші. Әттең, Augustus-тың тағдырын білу үшін не бермес едім! Оның әлі де Newgate-те [Newgate — Лондондағы атақты түрме] отырғанын немесе дарға асылғанын білсемші. Бірақ нәзік сезімімді жеңіп, ол туралы сұрастыруға батылым бармайды. Өтінемін, оның есімін ешқашан атамашы. Бұл маған тым ауыр тиеді, оның туралы есту сезімімді жаралайды.
— Кешірші, Sophia, байқаусызда көңіліңе тиіп кетсем... — деп жауап бердім де, әңгімені басқа арнаға бұрып, оған шығыс желінен қорғап тұрған зәулім шегіршіндердің айбынына таңғалуды ұсындым.
— Аһ, Laura! — деді ол, — өтінемін, мұндай мұңды тақырыптан аулақ болшы. Бұл шегіршіндер туралы айтып, сезімімді қайта жараламашы. Олар маған Augustus-ты еске түсіреді. Ол да осылар сияқты ұзын бойлы, айбынды еді; сен таңғалып тұрған сол текті асқақтық оның бойында да бар болатын.
Мен үнсіз қалдым, өйткені кез келген басқа тақырып оған Augustus-ты еске түсіріп, оны тағы да қинай ма деп қорықтым.
— Laura, неге үндемейсің? — деді ол сәлден соң. — Мен бұл үнсіздікке шыдай алмаймын, мені өз ойларыммен жалғыз қалдырма; олар бәрібір Augustus-қа орала береді.
— Аспан қандай керемет! — дедім мен. — Ақ түсті нәзік жолақтар көгілдір түспен қалай әдемі үйлескен!
— Ох, Laura! — деді ол аспанға бір сәт көз тастап, дереу жанарын тайдырып әкетіп, — назарымды Augustus-тың ақ жолақты көк атлас кеудешесін еске түсіретін нәрсеге аударып, мені неге сонша қинайсың? Бақытсыз досыңды аясаңшы, мұндай ауыр тақырыптан қашшы!
Не істей алатын едім? Sophia-ның сол сәттегі сезімдері соншалықты нәзік, ал Augustus-қа деген махаббаты соншалықты өткір еді, мен басқа тақырып бастауға батпадым. Кез келген сөз оның ойын еріксіз күйеуіне бұрып, барлық сезімталдығын қайта оятуы мүмкін еді. Бірақ үндемей отыру да қатыгездік болар еді; ол менен сөйлесуді өтінді емес пе.
Осы бір тығырықтан мені өте сәтті болған бір оқиға құтқарды; бұл артымыздағы жолда мырзаның пәйтүнінің [пәйтүн — жеңіл, ашық, биік төрт дөңгелекті арба] аударылып қалуы еді.
Бұл өте сәтті жағдай болды, өйткені ол Sophia-ның назарын мұңды ойлардан басқаға бұрды. Біз дереу орындарымыздан тұрып, бірнеше минут бұрын ғана сәнді пәйтүннің биігінде отырған, ал қазір жерде шаң қауып жатқандарға көмекке жүгірдік. «Осы бір пәйтүн мен кардинал Уолсидің өмірі бұл дүниенің өткінші рахаты туралы ойланатын жанға қаншама азық болар еді!» — дедім мен Sophia-ға оқиға орнына асығып бара жатып.
Оның жауап беруге уақыты болмады, өйткені барлық ойымыз алдымыздағы қорқынышты көрініске ауды. Көз алдымызға ең алдымен қан жоса болып жатқан, сәнді киінген екі мырза түсті — біз жақындадық — олар Edward пен Augustus еді. Иә, қымбатты Marianne, олар біздің күйеулеріміз болатын. Sophia шыңғырып, жерге талып түсті — мен айқайлап, сол сәтте есімнен адастым. Біз бірнеше минут бойы есімізді білмей жаттық, ал ес жия бергенде, қайтадан айырылып жаттық. Бір сағат он бес минут бойы осы бір бақытсыз күйде болдық — Sophia әр минут сайын талып қалып жатты, ал мен де сондай жиілікпен есімнен адастым.
Ақырында, тек біреуінде ғана жан белгісі қалған бейшара Edward-тың ыңырсыған дауысы бізді есімізді жиғызды. Егер олардың біреуі тірі деп ойласақ, қайғымызды тежеген болар едік — бірақ оларды алғаш көргенде-ақ жан тәсілім етті деп ойлағандықтан, біз істеп жатқан ісімізден басқа амал қалмағанын білдік. Edward-тың ыңырсығанын естіген бойда, жоқтауды кейінге қалдырып, дереу аяулы жас жігітке жүгіріп бардық. Оның екі жағына тізерлеп отырып, өліп кетпеуін жалындымыз.
— Laura, — деді ол солғын тартқан жанарын маған қадап, — меніңше, мен аударылып қалдым-ау деймін.
Оның әлі де есі кіресілі-шығасылы болғанына қуанып кеттім.
— Ох, Edward, айтшы маған, — дедім мен, — жаның шықпас бұрын айтшы, Augustus тұтқындалып, біз ажырап қалған сол бақытсыз күннен бері басыңнан не өтті?
— Айтайын, — деді де, ауыр күрсініп, жан тапсырды.
Sophia дереу қайтадан талып қалды. Менің қайғым одан да қаттырақ шықты. Дауысым дірілдеп, жанарым бір нүктеге қадалды, өңім өліктей қуарып, есімнен мүлдем айырыла бастадым.
— Маған пәйтүндер туралы айтпаңдар! — дедім мен сандырақтап, — маған скрипка беріңдер... Оған ойнап беріп, мұңды сәттерінде жұбатайын... Ей, нәзік перизаттар, Купидонның найзағайынан сақтаныңдар, Юпитердің өткір жебелерінен қашыңдар... Ана қарағай тоғайына қараңдаршы — мен қойдың сан етін көріп тұрмын — олар маған Edward өлген жоқ деді; бірақ олар мені алдады — оны қияр екен деп ойлап қалыпты...
Edward-тың қазасына байланысты осылайша жанұшыра айқайлап жаттым. Екі сағат бойы осылайша ессіз сандырақтадым. Егер талып қалудан жаңа ғана ес жиған Sophia түн батып, дымқыл түсе бастағанын айтып, өтініш білдірмегенде, еш шаршамағандықтан әлі де жалғастыра берер едім.
— Қайда барып паналаймыз? — деп сұрадым мен. — Анау ақ үйшікке, — деп жауап берді ол шегіршіндер тоғайының арасынан көрінген, мен бұған дейін байқамаған жинақы ғимаратты нұсқап.
Мен келістім, біз дереу сонда бардық. Есікті қақтық — оны бір кемпір ашты. Қонуға рұқсат сұрағанымызда, ол үйінің тар екенін, бар болғаны екі жатын бөлмесі бар екенін, бірақ біріне біздің орналасуымызға болатынын айтты. Біз разы болып, мейірімді әйелдің соңынан ішке кірдік, ондағы жылы жағылған отты көріп, көңіліміз көтеріліп қалды. Ол жесір әйел екен, он жеті жасқа толған бір ғана қызы бар екен. Он жеті жас — ең тамаша жас; бірақ әттең! Ол өте көріксіз еді және есімі Bridget болатын... Сондықтан одан ештеңе күтуге болмайтын — оның бойында асқақ идеялар, нәзік сезімдер немесе талғампаз сезімталдық болуы мүмкін емес еді. Ол тек жақсы мінезді, сыпайы және жәрдемшіл жас әйел ғана болатын; сондықтан оны жек көру мүмкін емес — ол тек менсінбеуге ғана лайықты жан еді.
Қош бол, Laura.
14-ХАТ
LAURA сөзін жалғастырады
Өзіңнің бар парасаттылығыңды [парасаттылық — рационалдылық] жинақта, қымбатты жас досым; бар қайсарлығыңды шақыр, өйткені келесі беттерді оқығанда сенің сезімталдығың ауыр сынға түспек.
Аһ, менің бұрынғы басымнан өткен және саған айтып берген бақытсыздықтарым қазір айтқалы отырған қасіретімнің қасында не тәйірі! Әкемнің, анамның және күйеуімнің қазасы менің нәзік табиғатым көтере алмайтындай ауыр болса да, олар қазір баяндағалы отырған мәселемен салыстырғанда түк емес. Үйшікке келгеніміздің келесі күні Sophia аяқ-қолының сырқырап ауырғанына және басының ауырғанына шағымданды. Ол мұны өткен ақшамда шық түсіп тұрғанда ашық аспан астында қайта-қайта талып қалғандықтан суық тиюден көрді. Мен мұны ақиқат деп қорықтым; өйткені менің осы дерттен аман қалуымды тек мынамен ғана түсіндіруге болады: менің есімнен танып, қатты әрекеттенуім қанымды қыздырып, денемді түннің суығынан сақтап қалса, ал Sophia жерде қозғалыссыз жатып, суықтың барлық зардабын тартқан. Оның ауруы мені қатты алаңдатты, саған бұл жеңіл көрінгенімен, менің ішкі сезімім бұл оның түбіне жететінін сыбырлап айтып тұрғандай еді.
Амал не, менің қаупім толықтай расталды; оның жағдайы күннен-күнге нашарлай берді — мен ол үшін күн сайын көбірек қорықтым. Ақырында, ол бізге берілген төсектен тұра алмай қалды. Оның дерті «ұшқыр өкпе ауруына» [ұшқыр өкпе ауруы — galloping consumption, туберкулездің өте тез асқынатын түрі] ұласып, бірнеше күннің ішінде оны алып тынды. Оны жоқтап жылаған сәттерімде (сен оның қаншалықты ауыр болғанын сезесің) оның науқас кезінде барлық жағдайын жасағанымды ойлап, сәл де болса жұбаныш таптым. Мен оған күн сайын жыладым — оның сүйкімді жүзін жасыммен жуып, нәзік қолдарын өз қолымнан шығармадым.
— Қымбатты Laura, — деді ол өлер алдында бірнеше сағат бұрын, — менің бақытсыз тағдырымнан сабақ ал және оған себеп болған абайсыз әрекеттен аулақ бол... Талып қалудан сақтан... Ол сәтте сергітетіндей және жағымды көрінгенімен, маған сен, егер тым жиі және қолайсыз уақытта қайталанса, ол сенің денсаулығыңды құртады... Менің тағдырым саған сабақ болсын... Мен Augustus-ты жоқтап, қайғыдан шейіт болып барамын... Бір ғана сәтсіз талып қалу менің өмірімді қиды... Талып қалудан сақтан, қымбатты Laura... Естен танып, сандырақтау төрт есе қауіпсізірек; ол тәнге жаттығу болады және егер тым өктем болмаса, денсаулыққа пайдалы деп айта аламын — қанша қаласаң, сонша есіңнен адас; бірақ талып қалма...
Бұл оның маған айтқан соңғы сөздері еді. Бұл оның қайғыдан қан жұтқан Laura-ға берген соңғы кеңесі болатын, мен оны әрқашан берік ұстанып келемін.
Аяулы досымды соңғы сапарына шығарып салған соң, мен дереу (түн ортасы болса да) ол қайтыс болған, күйеуім мен Augustus жан тәсілім еткен жеккөрінішті ауылдан кетіп қалдым. Бірнеше ярд жүрмей жатып, мені пошта күймесі [пошта күймесі — stage-coach] қуып жетті. Одан дереу орын алып, Эдинбургке баруды ұйғардым, онда маған пана болып, қайғымда жұбататын жанашыр дос табылар деп үміттендім.
Күймеге мінгенде түн соншалықты қараңғы еді, бірге келе жатқан жолаушылардың санын ажырата алмадым; тек олардың көп екенін ғана байқадым. Оларға назар аудармастан, өз мұңыма баттым. Жалпы үнсіздік орнады — бұл үнсіздікті тек топтың біреуінің қатты және қайталанған қорылы ғана бұзып тұрды.
«Бұл қандай надан оңбаған еді! — деп ойладым ішімнен. — Осындай дөрекі шумен сезімімізге нұқсан келтіретін адамның талғампаздығы қайда! Оның кез келген жаман іске бара алатынына сенімдімін! Мұндай адам үшін тым қара ниетті қылмыс жоқ шығар!» Осылайша іштей ой түйдім, менің серіктестерім де осылай ойлаған болар.
Ақырында, атқан таң маның сезімдерімді соншалықты қатты мазалаған арсыз оңбағанды көруге мүмкіндік берді. Бұл марқұм күйеуімнің әкесі — сэр Edward еді. Оның қасында Augusta отырды, ал менің қатарымда сенің анаң мен леди Dorothea болды. Ескі таныстарымның арасында отырғаныма қалай таңғалғанымды елестетіп көрші. Менің таңғалысым тіпті арта түсті: терезеден қарағанымда күймешінің орнында Philippa мен оның күйеуін көрдім, ал артқы жақтағы себет-орыннан [basket — күйменің сыртындағы жүк немесе жолаушыларға арналған ашық орын] Philander мен Gustavus-ты байқадым.
— О, Тәңірім! — деп айқайлап жібердім, — ең жақын туыстарым мен жақындарымның қоршауында осылайша кенеттен қалуым мүмкін бе?
Бұл сөздер басқаларды оятты, барлығы мен отырған бұрышқа қарады.
— Ох, менің Isabel-ім, — деп жалғастырдым мен леди Dorothea-ның үстінен оның құшағына қойылып кетіп, — бақытсыз Laura-ны тағы бір мәрте бауырыңа басшы. Амал не, Usk алқабында соңғы рет қоштасқанымызда, мен ең жақсы Edward-пен некелескен бақытты жан едім; ол кезде әкем де, анам да тірі болатын, бақытсыздық дегенді білмейтінмін — ал қазір сенен басқа ешбір досым қалмады...
— Не дейді! — деп сөзімді бөлді Augusta, — менің ағам қайтыс болды ма? Оған не болғанын айтшы, өтінемін.
— Иә, суық әрі сезімсіз перизат, — деп жауап бердім мен, — сенің бақытсыз ағаң енді жоқ, енді сен сэр Edward-тың байлығының жалғыз мұрагері болғаныңа мақтана аласың.
Мен оны Edward-пен сөйлескенін естіген күннен бастап жек көрсем де, әдептілік сақтап, оның және сэр Edward-тың өтініші бойынша бүкіл мұңды оқиғаны айтып бердім. Олар қатты шошыды — тіпті сэр Edward-тың тас жүрегі мен Augusta-ның сезімсіз көңілі бақытсыз хикаядан елжіреп, қайғыға батты. Анаңның өтінішімен біз ажырасқаннан бері басымнан өткен барлық басқа қиындықтарды баяндап бердім: Augustus-тың тұтқындалуы мен Edward-тың жоқтығы туралы; Шотландияға келуіміз, атамыз бен немере ағаларымызбен кенеттен кездесуіміз туралы; Macdonald-Hall-ға барғанымыз және онда Janetta-ға көрсеткен ерекше қызметіміз туралы; оның әкесінің бұл үшін танытқан қадірсіздігі туралы; оның адамгершілікке жатпайтын қылығы, түсініксіз күдіктері мен бізді үйден қуып шыққан жауыздық әрекеті туралы; Edward пен Augustus-ты жоқтап жылағанымыз және ақырында аяулы серігімнің қайғылы қазасы туралы айттым.
Менің баяндауым кезінде анаңның жүзінен аяныш пен таңғалыс анық байқалды, бірақ оның сезімталдығына нұқсан келтіретін бір жайт — соңғысы басым болып кеткеніне өкінемін. Тіпті, соңғы бақытсыздықтар мен оқиғалар барысындағы менің іс-әрекетім мінсіз болса да, ол менің көптеген жағдайлардағы мінез-құлқымнан мін тапқысы келді. Менің іс-әрекетім әрқашан өз сезімдерім мен талғампаздығыма абырой әкелетінін сезінгендіктен, оның айтқандарына мән бермедім. Оның орнына менің пәк беделіме орынсыз кінә таққанша, оның мұнда қалай тап болғанын айтып, қызығушылығымды қанағаттандыруын сұрадым. Ол менің тілегімді орындап, біз ажырасқаннан бері басынан өткеннің бәрін бүге-шігесіне дейін айтып берген соң (егер сен оны білмесең, анаң саған айтып берер), мен Augusta-дан өзі, сэр Edward және леди Dorothea туралы мәлімет беруін өтіндім.
Ол маған табиғат сұлулығына деген құштарлығы соншалық, Гилпиннің Таулы өлкеге саяхаты туралы кітабын оқығаннан кейін Шотландияның ғажайып көріністерін көруге деген қызығушылығы оянғанын айтты. Содан әкесін Шотландияға саяхат жасауға көндіріп, леди Dorothea-ны бірге жүруге көндірген екен. Олар Эдинбургке бірнеше күн бұрын келіпті, содан бері күн сайын осы пошта күймесімен айналадағы елді мекендерге саяхаттап тұрады екен, қазір де сондай саяхаттан қайтып келе жатқан беттері екен.
Келесі сұрақтарым Philippa мен оның күйеуі туралы болды. Оның күйеуі бүкіл байлығын тауысып, күнкөріс үшін өзінің ең мықты өнеріне — күйме айдауға көшіпті. Өздеріне тиесілі күймеден басқаның бәрін сатып, оны пошта күймесіне айналдырыпты. Бұрынғы таныстарынан алыс болу үшін Эдинбургке келіп, күн аралатып Стерлингке қатынайды екен. Philippa болса, қадірсіз күйеуіне деген махаббатын сақтап, оның соңынан Шотландияға келіпті және оның Стерлингке сапарларында үнемі бірге жүреді екен.
— Әкем Шотландияға келгеннен бері айналаны тамашалау үшін олардың қалтасына аздап ақша түссін деп үнемі осы күймемен жүреді, — деп жалғастырды Augusta. — Өйткені Таулы өлкені тар әрі ыңғайсыз пошта күймесімен күн сайын Эдинбург пен Стерлинг арасында жүріп тамашалағаннан көрі, жалдамалы пәйтүнмен аралаған біз үшін әлдеқайда жағымды болар еді.
Мен оның бұл пікірімен толық келістім және іштей сэр Edward-ты кінәладым: ол жас жігітке тиген ақымақтығы үшін жазалануы тиіс мыжыма кемпір үшін өз қызының ләззатын құрбан етіп отыр. Бірақ оның бұл әрекеті жалпы болмысына сай еді; өйткені бойында бір түйір сезімталдығы жоқ, жанашырлықтың мәнін білмейтін және нағыз қорылдан басқа ештеңе білмейтін адамнан не күтуге болады...
Қош бол, Laura.
15-ХАТ
LAURA сөзін жалғастырады
Таңғы ас ішетін қалаға жеткенде, мен Philander және Gustavus-пен сөйлесуді ұйғардым. Сол мақсатпен күймеден түскен бойда себет-орынға барып, олардың жағдайын сұрап, нәзік ілтипат көрсеттім, олардың отырысы ыңғайсыз ба деп қауіптенетінімді айттым. Басында олар мені көріп абдырап қалды, атамыз маған қалдырған, ал олар тартып алған ақша үшін жауапқа тартады ма деп қорыққан болар. Бірақ мен ол туралы ештеңе айтпағанымды көріп, еркін сөйлесу үшін мені себет-орынға шақырды. Сонымен, мен ішке кірдім; қалғандары көк шәй мен май жағылған тосттарды жеп жатқанда, біз сырласу арқылы талғампаз әрі сезімдік [сезімдік — эмоционалды] рахатқа бөлендік. Мен оларға өмірімде болғанның бәрін айтып бердім, ал менің өтінішім бойынша олар өз бастарынан өткен оқиғаларды баяндады.
— Сен білетіндей, біз лорд Сент-Клэрдің итальяндық опера әншісі Лауринадан туған екі кіші қызының ұлдарымыз. Аналарымыздың екеуі де біздің әкеміз кім екенін нақты білмеген, бірақ Philander — Филип Джонс есімді тас қалаушының ұлы, ал менің әкем Эдинбургтің Грегори Стейвс есімді корсет тігушісі болған деген жорамал бар. Дегенмен, бұл маңызды емес, өйткені аналарымыз олардың ешқайсысымен некелеспеген, бұл біздің ежелгі әрі таза қанымызға нұқсан келтірмейді. Берта (Philander-дің анасы) мен Агата (менің анам) үнемі бірге тұрды. Олар бай емес еді; олардың біріккен байлығы басында тоғыз мың фунт болған, бірақ үнемі негізгі қаржыдан жұмсап отырғандықтан, біз он беске келгенде ол тоғыз жүз фунтқа дейін азайды. Бұл тоғыз жүз фунтты олар үнемі қол астында болсын деп қонақ бөлмедегі үстелдің суырмасында сақтайтын. Оны алу оңай болғандықтан ба, әлде дербес [дербес — автономды] болуды қаладық па, немесе біздің бойымыздағы ерекше сезімталдық әсер етті ме, қазір нақты айта алмаймын, бірақ он бес жасқа толғанда біз сол тоғыз жүз фунтты алдық та, қашып кеттік. Осы олжаға қол жеткізген соң, біз оны үнемдеп жұмсауды, ақымақтық пен ысырапшылдыққа жол бермеуді ұйғардық. Осы мақсатпен біз ақшаны тоғыз бөлікке бөлдік:
- Тамаққа;
- Сусынға;
- Үй шаруасына;
- Күймелерге;
- Аттарға;
- Қызметшілерге;
- Көңіл көтеруге;
- Киімге;
- Күміс тоғаларға.
Осылайша екі айға арналған шығындарымызды реттеп (өйткені тоғыз жүз фунт осынша уақытқа жетеді деп есептедік), Лондонға асықтық. Оны 7 апта мен бір күн ішінде жұмсап үлгердік, бұл біз жоспарлағаннан 6 күнге ерте еді. Осыншама ақшаның ауырлығынан бақытты түрде арылған соң, аналарымызға оралуды ойладық, бірақ кездейсоқ олардың екеуі де аштықтан өлгенін естіп, бұл ойымыздан бас тарттық. Сахнаға деген икеміміз болғандықтан, кезбе актерлер тобына қосылуды ұйғардық.
Соған сәйкес, біз бір топқа өз қызметімізді ұсындық және қабылдандық; біздің труппамыз өте шағын болды, өйткені ол тек басқарушы (іс-әрекетті үйлестіруші), оның әйелі және бізден ғана тұрды. Бірақ ақша төлейтін адамдар аз болды, тек кейіпкерлерді толтыратын адамдардың тапшылығынан қойылымдардың аздығы ғана қолайсыздық тудырды. Дегенмен, біз мұндай ұсақ-түйекке мән бермедік.
Біздің ең көп сүйсініс тудырған қойылымдарымыздың бірі «Макбет» болды, онда біз шынымен де керемет ойнадық. Басқарушы әрқашан Банконың рөлін өзі сомдады, оның әйелі — Леди Макбетті . Мен Үш мыстанды ойнадым, ал Филандер қалғандарының бәрін сомдады. Шындап келгенде, бұл трагедия (қайғылы аяқталатын драмалық шығарма) біздің ең жақсы әрі жалғыз қойылымымыз болды; оны бүкіл Англия мен Уэльсте көрсеткеннен кейін, Ұлыбританияның қалған бөлігіне паш ету үшін Шотландияға келдік. Біз дәл сіз келіп, атаңызды жолықтырған қалада орналасқан едік. Оның күймесі кірген кезде біз қонақүй ауласында болдық, елтаңбасынан оның кімге тиесілі екенін түсініп, Лорд Сент-Клэр біздің атамыз екенін білгендіктен, туыстығымызды ашу арқылы одан бірдеңе алуға тырысуға келістік. Мұның қаншалықты сәтті болғанын өзіңіз білесіз.
Екі жүз фунтты алған соң, біз бірден қаладан кетіп қалдық, басқарушы мен оның әйелін «Макбетті» екеуі ғана ойнауға қалдырып, Стерлингке баратын жолға түстік, онда біз кішігірім дәулетімізді үлкен эклатпен (айрықша жарқындықпен, табыспен) жұмсадық. Қазір біз актерлік салада бір лауазымға ие болу үшін Эдинбургке оралып жатырмыз; міне, қымбатты немере ағам, біздің тарихымыз осындай».
Мен сүйкімді жас жігітке оның қызықты әңгімесі үшін алғыс айттым және оларға игілік пен бақыт тілеп, кішкентай баспаналарында қалдырып, мені асыға күтіп отырған басқа достарыма оралдым.
Менің бастан кешкендерім аяқталуға жақын, қымбатты Марианна; кем дегенде қазіргі уақытқа.
Біз Эдинбургке келгенде, сэр Эдвард маған ұлының жесірі ретінде оның қолынан жылына төрт жүз фунт қабылдауымды қалайтынын айтты. Мен мұны істейтініме ілтипатпен уәде бердім, бірақ сезімсіз баронет мұны менің зиялы әрі сүйкімді Лаура болғанымнан гөрі, көбіне Эдвардтың жесірі болғаным үшін ұсынғанын байқамай қалмадым.
Мен Шотландияның таулы аймағындағы романтикалық ауылға қоныстандым, содан бері сонда тұрып жатырмын. Онда мағынасыз сапарлардан алшақ, әкемнің, анамның, күйеуімнің және досымның қазасына арналған шексіз жоқтауларымды мұңды жалғыздықта өткізе аламын.
Августа бірнеше жылдан бері Грэммен — өзіне ең лайықты адаммен некеде; ол онымен Шотландияда болған кезінде танысқан еді.
Сэр Эдвард өзінің атағы мен мүлкіне мұрагер алу үмітімен дәл сол уақытта Леди Доротеяға үйленді. Оның тілектері орындалды.
Филандер мен Густавус Эдинбургтегі театр саласындағы қойылымдарымен беделдерін көтергеннен кейін, Ковент-Гарденге көшті, онда олар әлі күнге дейін Льюис және Куик деген бүркеншік есімдермен өнер көрсетуде.
Филиппа баяғыда бақилық болды, бірақ оның күйеуі әлі де Эдинбургтен Стерлингке дейін почта күймесін жүргізуді жалғастыруда.
Қош бол, менің ең қымбатты Марианнам.
Лаура.
Тәмәм
13 маусым 1790 жыл.
ЛЕСЛИ ҚАМАЛЫ
АЯҚТАЛМАҒАН ХАТ-ХИКАЯ
ГЕНРИ ТОМАС ОСТИН мырзаға.
Мырза,
Мен қазір сіз маған жиі берген мүмкіндікті пайдалана отырып, романдарымыздың бірін сізге арнаймын. Оның аяқталмағанына өкінемін; бірақ менің тарапымнан ол әрқашан солай қала ма деп қорқамын; оның жеткен жеріне дейін соншалықты маңызды емес және сізге лайықсыз болуы — сізге қарыздар кішіпейіл қызметшіңіздің тағы бір уайымы.
Авторы
«Деманн және Ко» мырзалар — кішіпейіл қызметшіңіздің есебінен спинстер (тұрмысқа шықпаған әйел) Джейн Остинге жүз гвинея (алтын монета) сомасын төлеуіңізді өтінемін.
Г. Т. Остин
£105. 0. 0.
БІРІНШІ ХАТ
МАРГАРЕТ ЛЕСЛИ бикештен ШАРЛОТТА ЛАТТЕРЕЛЛ бикешке
Лесли қамалы, 3 қаңтар — 1792 жыл.
Ағам бізден жаңа ғана кетті. «Матильда (деді ол қоштасарда), сен және Маргарет менің қымбатты кішкентайымды мейірімді, сүйіспеншілікке толы және сүйкімді анасы көрсететін барлық қамқорлықпен қоршайтындарыңызға сенімдімін». Ол осы сөздерді айтқанда көзінен жас сорғалады — аналық беделді ойланбастан қорлаған және некелік міндеттерді ашық бұзған әйел туралы естелік оған артық ештеңе айтқызбады; ол өзінің сүйкімді баласын құшақтап, Матильда мен менімен асығыс қоштасып, күймесіне отырып, Абердинге бет алды. Бұдан артық жақсы жігіт болмас! Әттең! Ол некеде көрген бақытсыздықтарына қаншалықты лайық емес еді. Осындай жаман әйелге осындай жақсы күйеу! Өйткені сен білесің ғой, менің қымбатты Шарлоттам, құнсыз Луиза оны, баласын және беделін бірнеше апта бұрын Дэнверспен бірге және масқара болып тастап кеткенін. Луиза ие болған бет әлпеттен сүйкімдірек, тұлғадан әдемірек, бірақ жүректен қатыгездірек ештеңе болған емес! Оның баласы қазірдің өзінде бақытсыз анасының сыртқы тартымдылығына ие! Ол әкесінен оның барлық зияткерлік қасиеттерін мұра етсін! Қазір Лесли небәрі жиырма бесте, бірақ ол қазірдің өзінде өзін мұң мен түңілуге берді; ол мен әкесінің арасындағы айырмашылық қандай десеңізші! Сэр Джордж 57 жаста, бірақ ол әлі де сәнқой, жеңілтек бозбала, көңілді жігіт және ширақ жас болып қала береді; оның ұлы шамамен бес жыл бұрын сондай болған еді, ал әкесі менің есімде болғаннан бері солай көрінуге тырысады. Әкеміз Лондон көшелерінде 57 жасында көңілді, сауыққой және ойсыз жүргенде, Матильда екеуміз адамдардан алшақ, ескі және қирап жатқан қамалымызда қала береміз, ол Перттен екі миль жерде, алға шығып тұрған жартаста орналасқан және қала мен оның тамаша маңайына кең көрініс ашады. Бірақ бүкіл әлемнен оқшауланған болсақ та (өйткені біз тек Маклеодтарға, Маккензилерге, Макферсондарға, Маккартнилерге, Макдональдтарға, Маккиннондарға, Маклелландарға, Маккайларға, Макбеттерге және Макдаффтарға ғана барамыз), біз ішіміз пыспайды және бақытсыз емеспіз; керісінше, бізден асқан ширақ, сүйкімді немесе тапқыр қыздар болған емес; күніміздің бірде-бір сағаты бізге ауыр тимейді. Біз оқимыз, жұмыс істейміз, серуендейміз, ал бұл істерден шаршағанда көңілді әнмен, әсем бимен немесе қандай да бір өткір бон-мо (тапқыр сөз) және шешен жауаппен көңіл-күйімізді көтереміз. Біз әдеміміз, менің қымбатты Шарлоттам, өте әдеміміз және біздің ең үлкен кемелдігіміз — мұны өзіміз мүлдем сезбейтіндігіміз. Бірақ неге мен өзім туралы айта беремін! Одан да диванда демалып жатқан, тәтті ұйқыда жымиып жатқан біздің кішкентай жиеніміз, бекзат Луизаны мақтауды қайталайын. Бұл қымбатты жаратылыс жаңа ғана екі жасқа толды; 22-дегідей әдемі, 32-дегідей парасатты және 42-дегідей ұстамды. Сізді бұған сендіру үшін, оның бет әлпеті өте тамаша екенін, әліпбидің алғашқы екі әрпін білетінін және көйлектерін ешқашан жыртпайтынын хабарлауым керек. Егер мен сізді оның сұлулығына, ақылы мен ұстамдылығына сендіре алмасам, менің тұжырымымды растайтын басқа ештеңе жоқ, сондықтан бұл мәселені шешудің жалғыз жолы — Лесли қамалына келіп, Луизамен жеке танысу арқылы өзіңіз шешуіңіз керек. Аһ! Менің қымбатты досым, сізді осы қасиетті қабырғалардың ішінде көргенде қандай бақытты болар едім! Мектепті бітіргенім мені сізден ажыратқалы төрт жыл болды; симпатия мен достық байланыстарымен тығыз байланысқан екі нәзік жүректің бір-бірінен осыншалықты алшақ болуы өте аянышты. Мен Пертширде тұрамын, сіз Суссекстесіз. Егер әкем мені сонда апаруға ниет білдірсе және анаңыз сол уақытта сонда болса, біз Лондонда кездесе алатын едік. Біз Батта, Танбриджде немесе кез келген жерде кездесе алар едік, егер бір жерде бірге бола алсақ. Біз тек сондай кезең келеді деп үміттенеміз. Әкем күзден ерте оралмайды; ағам бірнеше күннен кейін Шотландиядан кетеді; ол саяхаттауға асық. Қателескен жас жігіт! Ол ауа алмастыру жаралы жүректің жараларын емдейді деп бекерге өзін жұбатады! Сіз менімен бірге бақытсыз Леслидің жан тыныштығының қалпына келуі үшін дұға ететініңізге сенімдімін, бұл сіздің адал досыңыз үшін әрқашан маңызды.
М. Лесли.
ЕКІНШІ ХАТ
С. ЛАТТЕРЕЛЛ бикештен М. ЛЕСЛИ бикешке жауап ретінде.
Гленфорд, 12 ақпан.
Қымбатты Пегги, сіздің сүйкімді хатыңызға алғыс айтуды соншалықты кешіктіргенім үшін мыңдаған кешірім сұраймын, соңғы бес апта ішінде әр сәтім әпкемнің үйлену тойына қажетті дайындықтармен соншалықты бос болмағанда, мен оны кейінге қалдырмас едім, бұл маған не сізге, не өзіме уақыт бөлуге мүмкіндік бермеді. Ал енді менің ашуымды келтіретіні — некенің бұзылуы және менің барлық еңбегімнің зая кеткені. Белгіленген уақытқа дейін үйлену тойының ас мәзірін дайындау үшін күндіз-түні еңбек етіп, жаңа үйленген жұпқа бал айы бойы жететіндей қуырылған сиыр етін, қайнатылған қой етін және бұқтырылған сорпаны дайындағаннан кейін, менің етті де, өзімді де бекерге қуырып, қайнатып, бұқтырғанымды білгендегі көңіл қалуымның қаншалықты үлкен болғанын елестетіп көріңізші. Шынында да, менің қымбатты досым, өткен дүйсенбіде әпкемнің қоймаға беті силлабаб (кілегейлі десерт) сияқты аппақ болып жүгіріп келіп, Хервидің аттан құлап, бассүйегін зақымдап, хирург оның өміріне қауіп төніп тұрғанын айтқанын естігендегідей азапты ешқашан бастан өткермеген едім. «Уа, Құдайым! (дедім мен) сен не деп тұрсың? Барлық азық-түлік не болмақ! Олар бұзылғанша біз оларды жеп үлгермейміз ғой. Дегенмен, бізге көмектесу үшін хирургті шақырамыз. Мен сиырдың белдемесін өзім жеп тауысамын, анам сорпаны ішеді, ал сен мен дәрігер қалғанын аяқтауларың керек». Осы жерде менің сорлы әпкемнің біз дастархан жаймаларын сақтайтын сандықтардың бірінің үстіне жансыз күйде құлап түскенін көріп, сөзім бөлініп қалды. Мен дереу анамды және қызметшілерді шақырдым, ақыры біз оны есін жиғыздық; ол есін жиған бойда Генриге дереу баратынын айтты және бұл ойына соншалықты берілгені сондай, оны тоқтату бізге әлемдегі ең қиын іс болды; ақыры, жалынудан гөрі күшпен оны бөлмесіне баруға көндірдік; біз оны төсекке жатқыздық және ол бірнеше сағат бойы қорқынышты құрысулар ішінде болды. Анам екеуміз оның бөлмесінде болдық, Элоизаның сәл де болса сабыр сақтаған аралықтарында біз бұл оқиғаның кесірінен азық-түліктің орасан зор ысырап болуына шын жүректен қайғырып, олардан құтылу жоспарын жасадық. Біз ең дұрысы оларды дереу жей бастау керек деп келістік, соған сәйкес суық ветчина мен тауық етін алдырттық және үлкен жігермен оларды жою жоспарын бастап кеттік. Біз Элоизаны тауықтың қанатын жеуге көндірмек болдық, бірақ ол көнбеді. Дегенмен, ол бұрынғыдан әлдеқайда тыныш болды; ол бұрын зардап шеккен құрысулар толық дерлік сезімсіздікке ауысты. Біз оны қолымыздан келген барлық амалдармен оятуға тырыстық, бірақ нәтиже болмады. Мен оған Генри туралы айттым. «Қымбатты Элоиза (дедім мен), мұндай ұсақ-түйек үшін соншалықты жылаудың қажеті жоқ. (өйткені мен оны жұбату үшін бұл жағдайды жеңілдетіп көрсеткім келді) өтінемін, бұған мән берме — көріп тұрсың ба, бұл мені тіпті де ренжітпейді; дегенмен, бәрібір бұдан ең көп зардап шегетін мен шығармын; өйткені мен қазірдің өзінде дайындалған барлық азық-түлікті жеп тауысуға мәжбүрмін, сонымен қатар егер Генри сауығып кетсе (бұл екіталай болса да), сіздер үшін тағы да соншама тамақ дайындауым керек; немесе егер ол өлсе (мен солай болады деп ойлаймын), сіз басқа біреуге тұрмысқа шыққанда мен тағы да кешкі ас дайындауым керек болады. Сонымен, көріп тұрсыз ба, қазіргі уақытта Генридің азаптары туралы ойлау сізді қынжылтса да, меніңше, ол жақында өледі, содан кейін оның ауыртпалығы аяқталып, сіз тынышталасыз, ал менің қиындығым әлдеқайда ұзаққа созылады, өйткені мен қаншалықты тырыссам да, қойма екі аптадан ерте босамайтынына сенімдімін». Осылайша мен оны жұбату үшін қолымнан келгеннің бәрін жасадым, бірақ ешқандай нәтиже болмады, ақыры оның мені тыңдамайтынын көріп, артық ештеңе айтпадым, бірақ оны анаммен қалдырып, ветчина мен тауықтың қалдықтарын төменге алып кеттім және Уильямды Генридің жағдайын білуге жібердім. Оның көп өмір сүретіні күтілмеген еді; ол сол күні қайтыс болды. Біз бұл мұңды оқиғаны Элоизаға ең нәзік түрде жеткізуге барлық шараларды жасадық; бірақ барлық сақтық шараларына қарамастан, оны естігендегі азаптары оның парасаты үшін тым ауыр болды және ол бірнеше сағат бойы сандырақта болды. Ол әлі де қатты ауырып жатыр және оның дәрігерлері оның денсаулығының нашарлауынан қатты қорқады. Сондықтан біз Бристольге дайындалып жатырмыз, онда келесі аптада болуды жоспарлап отырмыз. Ал енді, менің қымбатты Маргаретім, сіздің істеріңіз туралы сөйлесейік; біріншіден, сіздің әкеңіз үйленгелі жатыр деген хабардың тарап жатқанын хабарлауым керек; мен мұндай жағымсыз хабарға сенгім келмейді, бірақ сонымен бірге оған толықтай сенбеуге де болмайды. Мен досым Сьюзан Фицджеральдқа бұл туралы ақпарат алу үшін жаздым, ол қазір қалада болғандықтан, маған нақты ақпарат бере алады. Ол ханымның кім екенін білмеймін. Меніңше, ағаңыздың саяхаттау туралы шешімі өте дұрыс, өйткені бұл оның жадынан соңғы кездері оны қатты қинайтын жағымсыз оқиғаларды өшіруге көмектесуі мүмкін. Бүкіл әлемнен оқшаулансаңыздар да, сіз де, Матильда да іштеріңіз пыспайтынына және бақытсыз емес екендіктеріңізге қуаныштымын — сіздердің ешқашан ондай болмауларыңызды шын жүректен тілейтін адал досыңыз
С. Л.
П. С. Мен дәл қазір досым Сьюзаннан жауап алдым, оны сізге қоса жіберемін және оған қатысты өз толғаныстарыңызды жасаңыз.
Қоса берілген ХАТ
Менің қымбатты ШАРЛОТТАМ
Сэр Джордж Леслидің үйленуі туралы ақпарат алу үшін маған қарағанда жақсырақ білетін ешкімге жүгіне алмас едіңіз. Сэр Джордж шынымен де үйленді; мен рәсімге өзім қатыстым, мұған сіз таң қалмайсыз, өйткені мен өзімді сіздің
Адал
Сьюзан Лесли деп атаймын.
ҮШІНШІ ХАТ
МАРГАРЕТ ЛЕСЛИ бикештен С. ЛАТТЕРЕЛЛ бикешке
Лесли қамалы, 16 ақпан.
Мен сіз жіберген хат бойынша өз толғаныстарымды жасадым, менің қымбатты Шарлоттам, енді мен сізге сол толғаныстардың не екенін айтып берейін. Егер осы екінші некеден сэр Джордждың екінші отбасы болса, біздің мүлкіміз айтарлықтай азаюы мүмкін деп ойладым — егер оның әйелі ысырапшыл болса, ол оны денсаулығы мен байлығына зиян келтіріп үлгерген сол көңілді және сауыққой өмір салтын жалғастыруға итермелейді — ол енді кезінде анамызды сәндеген және сэр Джордж бізге әрқашан уәде еткен сол асыл тастардың иесі болады — егер олар Пертширге келмесе, мен өгей шешемді көруге деген қызығушылығымды баса алмаймын, ал егер олар келсе, Матильда енді әкесінің дастарханының төрінде отырмайды. Міне, менің қымбатты Шарлоттам, Сьюзанның хатын оқығаннан кейін менің қиялыма келген мұңды толғаныстар осылар болды және Матильда оны оқығанда оның да басына бірден осы ойлар келді. Оның санасын да дәл осы идеялар, дәл осы қорқыныштар жаулап алды, мен оны қай ой көбірек қинайтынын білмеймін: біздің мүлкіміздің азаюы ма, әлде оның өз маңыздылығы ма. Біз екеуміз де Леди Леслидің сұлу ма екенін және ол туралы сіздің пікіріңіз қандай екенін білгіміз келеді; сіз оны досым деп атағандықтан, біз ол сүйкімді болуы керек деп үміттенеміз. Ағам қазірдің өзінде Парижде. Ол бірнеше күннен кейін одан кетіп, Италияға жол тартуды жоспарлап отыр. Ол өте көңілді жазады, Францияның ауасы оның денсаулығы мен көңіл-күйін жақсартқанын айтады; ол енді Луиза туралы аяушылық немесе сүйіспеншілікпен ойлауды мүлдем тоқтатқанын, тіпті оның қашып кеткеніне риза екенін, өйткені қайтадан бойдақ болу өте қызық екенін айтады. Бұдан сіз оның кезінде өзіне тән болған сол көңілді жайдарылық пен ширақ тапқырлықты толығымен қалпына келтіргенін байқай аласыз. Ол Луизамен алғаш танысқанда (бұл үш жылдан сәл астам уақыт бұрын болған), ол сол дәуірдің ең ширақ, ең сүйкімді жас жігіттерінің бірі еді. Меніңше, сіз оның онымен алғашқы таныстығының егжей-тегжейін әлі естімеген боларсыз. Бұл біздің туысымыз полковник Драммондтың үйінде басталды; ол жиырма екі жасқа толған Рождествоны оның Камберлендтегі үйінде өткізген еді. Луиза Бертон — миссис Драммондтың алыс туысының қызы еді, ол бірнеше ай бұрын аса кедейлікте қайтыс болып, он сегіз жастағы жалғыз баласын өзін қамқорлыққа алатын кез келген туысына қалдырып кеткен. Миссис Драммонд мұндай ниет білдірген жалғыз адам болды — сондықтан Луиза Йоркширдегі аянышты лашықтан Камберлендтегі талғампаз зәулім үйге, және кедейлік әкелетін барлық қаржылық қиындықтардан ақша сатып ала алатын барлық талғампаз ләззаттарға көшті. Луиза табиғатынан ашушаң және қу еді; бірақ оған өзінің шынайы мінезін жағымпаз тәттілік кейпінде жасыруды әкесі үйреткен болатын, ол үйлену оның аштықтан өлмеуінің жалғыз мүмкіндігі екенін тым жақсы білетін және осындай ерекше сыртқы сұлулықпен, мінездің жұмсақтығымен және тартымды мәнерімен бірге оның бір тиынсыз қызға үйлене алатын қандай да бір жас жігітке ұнауға жақсы мүмкіндігі бар деп үміттенетін. Луиза әкесінің жоспарларын толық қабылдады және оларды барлық қамқорлығымен және зейінімен ілгерілетуге бел буды. Табандылық пен талпыныстың арқасында ол ақыры өзінің табиғи мінезін кінәсіздік пен нәзіктік маскасының астына соншалықты жасырғаны сондай, онымен ұзақ және тұрақты жақындық арқылы оның шынайы болмысын ашпаған кез келген адамды алдай алатын еді. Бақытсыз Лесли оны Драммондтар үйінде алғаш көргенде Луиза сондай болатын. Оның жүрегі (сіздің сүйікті салыстыруыңызбен айтқанда) көпіршітілген силлабаб сияқты нәзік, тәтті және жұмсақ еді, оның тартымдылығына қарсы тұра алмады. Бірнеше күннің ішінде ол ғашық бола бастады, көп ұзамай нағыз ғашық болды және оны танығанына бір ай толмай тұрып, оған үйленді. Әкем басында мұндай асығыс және ақылсыз байланысқа қатты наразы болды; бірақ олардың бұған мән бермейтінін білгенде, ол көп ұзамай бұл некемен толықтай келісті. Ағамның сэр Джорджға тәуелсіз, үлкен ағасының жомарттығымен ие болған Абердин маңындағы мүлкі оны және әпкемді талғампаздық пен жайлылықта асырауға толық жеткілікті еді. Алғашқы он екі айда Леслиден бақытты адам болған жоқ және Луизадан сүйкімдірек көрінетін ешкім болмады, және ол соншалықты сенімді әрекет етті...
...ол өзін сондай сақ ұстап, биязы әрекет еткені соншалық, Матильда екеуміз олармен бірге бірнеше апта өткізсек те, оның шынайы болмысы (адамның ішкі табиғаты мен мінез-құлқы) туралы еш күдіктенбедік. Алайда Луиза туылғаннан кейін — бұл оқиға оның Леслиге деген сезімін нығайта түсуі керек еді ғой — ол ұзақ уақыт киіп келген пердесін біртіндеп ысырып тастады. Шамасы, ол сол кезде күйеуінің махаббатына (бала туылғаннан кейін оның сезімі тіпті күшейе түскендей көрінген) толық сенімді болғандықтан, сол сүйіспеншілікті сақтап қалуға еш күш салғысы келмеген сияқты. Сондықтан біздің Данбиттегі қонақтауымыз сиреп, бұрынғыдай жағымды болмай қалды. Дегенмен Луиза біздің жоқтығымызды ешқашан тілге тиек еткен де, өкінген де емес. Ол Абердинде танысқан (ондағы университеттердің бірінде оқитын) жас Дэнверстің ортасында өзін Матильда мен сенің досыңның қасында болғаннан әлдеқайда бақытты сезінетін, ал бізден асқан көңілді қыздар жоқ екені анық қой. Леслидің некелік бақыты қандай қайғылы аяқталғанын өзің білесің; оны қайталап жатпаймын—. Қош бол, менің қымбатты Шарлоттам; бұл туралы әлі ештеңе айтпасам да, менің сенің әпкеңнің қайғысына ортақтасып, көп нәрсені ойлап әрі сезініп жүргеніме сенетініңе үміттенемін. Бристоль қырларының шипалы ауасы Генри туралы естеліктерді оның жадынан өшіріп, оны бұл мұңнан толық айықтыратынына күмәнім жоқ.
Менің қымбатты Шарлоттам, әрдайым сенің М. Л.
ТӨРТІНШІ ХАТ
Мисс К. Латтереллден мисс М. Леслиге
Бристоль, 27 ақпан
Қымбатты Пегги,
Сенің хатыңды жаңа ғана алдым. Мен Бристольде жүргенде ол Суссекске жіберілгендіктен, маған осында қайта жолдауға тура келіпті және түсініксіз кешігулер салдарынан хат қолыма қазір ғана тиді—. Леслидің Луизамен таныстығы, махаббаты және некесі туралы жазғандарың үшін көп рақмет, бұл оқиғаны бұған дейін де талай рет естісем де, маған өте қызықты болды.
Біздің ас үй қоймамыз осы уақытқа дейін толық босап қалды деп айтуға толық негіз бар екенін қуанышпен хабарлаймын. Өйткені біз қызметшілерге қолдарынан келгенше көбірек жеуді және оларға көмекке бірнеше аспаз әйелді (үй шаруасына көмекке жалданатын әйелдер) шақыруды қатаң тапсырғанбыз. Өзімізбен бірге суық көгершін бәлішін, суық күркетауықты, суық тілді және жарты дюжина желе әкелген едік. Бақытымызға орай, үй иесі әйел, оның күйеуі және олардың үш баласының көмегімен келгенімізге екі күн толмай жатып, соның бәрін тауыстық. Байғұс Элоизаның денсаулығы мен көңіл-күйі әлі де нашар, сондықтан Бристоль қырларының ауасы қаншалықты шипалы болса да, бейшара Генриді оның жадынан өшіре алар емес деп қорқамын.
Сен менен жаңа өгей шешеңнің сымбатты әрі сүйкімді екенін сұрапсың — енді мен саған оның тән және жан сұлулығы туралы нақты сипаттама берейін.
Ол аласа бойлы, бірақ дене бітімі өте келіскен; табиғатынан өңі солғын, бірақ румянаны (бетке қызыл рең беру үшін қолданылатын бояу) көп жағады; көздері мен тістері әдемі, мұны сен оны көрген бойда саған байқатуға тырысады және жалпы алғанда өте сүйкімді. Өз дегені болғанда мінезі керемет, ал көңіл-күйі бұзылмаса — өте көңілді. Ол табиғатынан ысырапшыл және аса жасанды емес; менен келген хаттардан басқа ештеңе оқымайды және оларға жауап беруден басқа ештеңе жазбайды. Ол музыкалық аспапта ойнайды, ән айтады және билейді, бірақ бұлардың ешқайсысына талғамы жоқ және ешбірінде үздік емес, солай болса да бәрін жан-тәнімен жақсы көретінін айтады. Бәлкім, мен соншалықты аз сүйіспеншілікпен айтып отырған адамның менің ең жақын досым болғанына таң қаларсың; бірақ шындығын айтсам, біздің достығымыз менің құрметімнен емес, көбіне оның қыңырлығынан (тұрақсыз еркелік) басталған. Біз Беркширде екеуміз де таныс бір ханымның үйінде екі-үш күн бірге болдық—. Сол сапар кезінде ауа райы өте нашар, ал ортамыз тым іш пыстырарлық болғандықтан, ол маған деген қатты ілтипат танытуды жөн көрді, бұл тез арада нағыз достыққа ұласып, тұрақты хат алмасумен аяқталды. Ол қазір мен одан жалыққандай, менен жалыққан шығар; бірақ ол тым сыпайы, ал мен тым әдепті болғандықтан, бұл туралы тіс жармаймыз, сондықтан хаттарымыз әлі де жиі әрі жылы, ал байланысымыз басталған кездегідей берік әрі шынайы. Ол Лондонның және Брайтхельмстонның сауық-сайранына өте құмар болғандықтан, өзі сүйетін көңіл көтеру орындарын тастап, сен тұратын қамалдың мұңды әрі киелі көлеңкесіне аттануға, тіпті сені көруге деген қызығушылығын басу үшін де, өзін көндіру оңай болмайды деп ойлаймын. Дегенмен, егер ол шамадан тыс сауықтан денсаулығының сыр бергенін сезсе, Шотландияға саяхат жасауға бел бууы мүмкін, бұл сапар оған бақыт әкелмесе де, денсаулығына пайдалы болар деп үміттенеді. Әкеңнің ысырапшылдығына, өздеріңнің болашақтарыңа, анаңның әшекейлеріне және әпкеңнің беделіне қатысты қауіптерің, өкінішке орай, негізсіз емес сияқты. Менің досымның өзінде төрт мың фунт бар және ол жыл сайын киім-кешек пен қоғамдық орындарға, егер қолынан келсе, сонша ақша жұмсайтын болады — ол сэр Джорджды бұрыннан қалыптасқан өмір салтынан тыюға тырыспайтыны анық, сондықтан егер сендерге қандай да бір мүлік тисе, соның өзіне шүкіршілік етуге тура келетін сияқты. Меніңше, әшекейлер де сөзсіз соныкі болады және күйеуінің үйінде қызынан гөрі соның билік жүргізетініне сенуге негіз көп. Бірақ мұндай мұңды тақырып сені қатты ренжітетін болғандықтан, бұған тоқталмай-ақ қояйын—. Элоизаның сырқаты бізді Бристольге жылдың ең қолайсыз мезгілінде әкелді, сондықтан біз келгелі бері бір ғана зиялы отбасыны көрдік. Мистер және миссис Марлоу — өте жағымды адамдар; олардың кішкентай ұлының денсаулығының нашарлығы оларды осында келуге мәжбүрлепті. Сөйлесе алатын жалғыз отбасы болғандықтан, біз олармен жақын араласып кеттік; оларды күн сайын дерлік көреміз, кеше тіпті бірге түстендік. Біз өте жақсы күн өткіздік, түскі ас та керемет болды, бірақ, шынын айтқанда, бұзау еті тым шикілеу, ал карридің дәмдеуіштері жеткіліксіз болды. Ас ішіп отырғанда оны өзім дайындасам ғой деп армандадым—. Қазір миссис Марлоудың інісі мистер Кливленд де солармен бірге; ол сымбатты жас жігіт және сөзге шешен сияқты. Элоизаға оны өзіне қарату керек екенін айтамын, бірақ ол бұл ұсынысты мүлдем құптамайтын сияқты. Маған қыздың тұрмысқа шыққаны ұнайтын еді, ал Кливлендтің мүлкі (жер иелігі немесе байлығы) өте қомақты. Бәлкім, некелік жоспарларымда әпкемді ғана емес, өзімді неге ойламайтыныма таң қаларсың; бірақ шынымды айтсам, мен үйлену тойында түскі асты бақылау мен басқарудан маңыздырақ рөл атқаруды ешқашан қалаған емеспін, сондықтан таныстарымның бірін өзім үшін тұрмысқа шығара алсам, өзім туралы ешқашан ойламаймын. Өйткені өз үйлену тойымның асын дайындауға қарағанда, достарымның тойының асын дайындауға уақытым көбірек болатынына күмәнім жоқ.
Шын ниетпен, сенің К. Л.
БЕСІНШІ ХАТ
Мисс Маргарет Леслиден мисс Шарлотта Латтереллге
Лесли қамалы, 18 наурыз
Сенің соңғы мейірімді хатыңды алған күні Матильда Эдинбургтен жолданған сэр Джордждың хатын алды. Онда ол келесі күні кешке Леди Леслиді бізге таныстыру құрметіне ие болатынын хабарлапты. Бұл бізді қатты таң қалдырды, әсіресе сенің Леди ханым туралы сипаттамаң Лондон осындай қызу өмір сүріп жатқанда оның Шотландияға келуі екіталай екеніне сендірген еді. Дегенмен, сэр Джордж бен Леди Леслидің келуі сияқты ілтипатқа (төменшіктей танытылған мейірімділік) қуану біздің міндетіміз болғандықтан, біз осындай бақытты асыға күтетінімізді білдіретін жауап дайындадық. Бірақ олардың қамалға келесі күні кешке жететінін, әкемнің ол хатты Эдинбургтен кетпей тұрып алуы мүмкін емес екенін дер кезінде еске түсіріп, олар бізді өздеріңдей бақытты деп ойласын деп жайына қалдырдық. Келесі күні кешкі тоғызда олар Леди Леслидің ағаларының бірімен бірге келді. Леди ханым сенің сипаттамаңа толық сай келеді, тек мен оны сен ойлағандай әдемі деп санамаймын. Оның жүзі жаман емес, бірақ оның кішкентай, аласа тұлғасының айбынсыздығы Матильда мен менің сымбатты бойымызбен салыстырғанда оны көзге қораш ергежейлідей етіп көрсетеді. Бізді көруге деген қызығушылығы (төрт жүз мильден астам жол жүруіне қарағанда ол өте үлкен болса керек) енді толық басылды, ол қазірдің өзінде қалаға қайту туралы айта бастады және біздің бірге баруымызды өтінді. Біз оның өтінішінен бас тарта алмаймыз, өйткені бұған әкеміздің бұйрығы мен мистер Фитцджеральдтің жалынышты өтініштері қосылды. Ол, сөзсіз, мен көрген ең тартымды жас жігіттердің бірі. Біздің қашан кететініміз әлі белгісіз, бірақ қашан кетсек те, кішкентай Луизаны міндетті түрде өзімізбен бірге аламыз. Қош бол, менің қымбатты Шарлоттам; Матильда екеуміз саған және Элоизаға ең ізгі тілектерімізді жолдаймыз.
Әрдайым сенің, М. Л.
АЛТЫНШЫ ХАТ
ЛЕДИ ЛЕСЛИДЕН мисс ШАРЛОТТА ЛАТТЕРЕЛЛГЕ
Лесли қамалы, 20 наурыз
Біз осында, менің сүйікті досым, шамамен екі апта бұрын келдік. Портман-сквердегі тамаша үйімізді осындай мұңды, ескі, жел соққан қамалға айырбастағаныма қазірдің өзінде қатты өкінемін. Сен бұл зындан іспеттес құрылымның қаншалықты қорқынышты екенін елестете де алмайсың. Ол қол жетпейтін жартастың басында орналасқан, мені жоғарыға арқанмен тартатын шығар деп ойладым; қыздарымды көруге деген қызығушылығымды осындай қауіпті әрі күлкілі жолмен олардың түрмесіне кіру арқылы өтегеніме шын жүректен өкіндім. Бірақ осы зәулім ғимараттың ішіне аман-есен кірген бойда, Эдинбургте маған айтылғандай, мисс Леслилер сияқты екі сұлу қызды көріп, көңілім көтерілер деп үміттендім. Бірақ мұнда да мені тек көңіл қалу мен таңданыс күтіп тұрды. Матильда мен Маргарет Лесли — өздерімен салыстырғанда едәуір үлкен қамалда тұруға лайықты, тым ірі, ұзын бойлы, шектен тыс өсіп кеткен қыздар. Шіркін, Шарлотта, сен осы Шотландия алыптарын көрсең ғой; олар сенің зәреңді алатынына сенімдімін. Олар менің қасымда менің сұлулығымды аша түсетін фон (кері әсер арқылы негізгі затты ерекшелейтін нәрсе) ретінде жақсы жарайды, сондықтан мен оларды екі аптадан кейін баратын Лондоныма бірге жүруге шақырдым. Бұл екі арудан бөлек, мен мұнда ерке өскен бір баланы таптым, ол солардың туысы болса керек. Маған оның кім екенін айтып, оның әкесі мен әлдебір мисс Пәленше туралы ұзақ та былыққа толы хикая айтты, бірақ мен оны мүлдем ұмытып қалдым. Мен өсекті жек көремін және балаларды ұнатпаймын. Мен келгелі бері есімдері айтуға қиын бір топ Шотландиялық бейшаралардың жалықтырарлық қонақтауынан шаршадым; олар соншалықты сыпайы болып, көптеген шақыртулар беріп, жақын арада тағы келетіндерін айтқандықтан, мен олардың көңіліне тиюге мәжбүр болдым. Енді оларды көрмейтін шығармын, сонда да отбасылық ортамыз сондай іш пыстырарлық, не істерімді білмеймін. Бұл қыздарда шотланд әуендерінен басқа музыка, шотланд тауларынан басқа сурет, шотланд поэмаларынан басқа кітап жоқ — мен шотландтық атаулының бәрін жек көремін. Жалпы алғанда, мен күннің жартысын трюмо (айналы үстел) алдында үлкен рақатпен өткізе алатын едім, бірақ мұнда мен кімге ұнау үшін сәнденуім керек? Жаңа ғана ағаммен сөйлестім, ол мені қатты ренжітті. Саған жазатын басқа қызықты ештеңе болмағандықтан, сол әңгіменің егжей-тегжейін баяндап берейін. Білесің бе, соңғы 4-5 күнде мен Уильямның менің үлкен қызыма деген ілтипаты бар деп қатты күдіктендім. Шынымды айтсам, мен қандай да бір әйелге ғашық болғым келсе, Матильда Леслиді таңдамас едім; өйткені мен ұзын бойлы әйелдерді жек көремін: бірақ кейбір еркектердің талғамына түсінік жоқ. Уильямның бойы алты футқа жуық болғандықтан, оның сондай бойға құмар болуы таңғаларлық емес. Мен ағамды қатты жақсы көретіндіктен және оның бақытсыз болғанын қаламайтындықтан (егер Матильдаға үйлене алмаса, солай боламын деп ойлайтын шығар), оның үстіне оның жағдайы жасаусыз (мұрасыз) ешкімге үйленуге мүмкіндік бермейтінін білемін. Ал Матильданың байлығы толығымен әкесіне байланысты, ал әкесінің қазір оған ештеңе беруге өз ниеті де, менің рұқсатым да жоқ. Сондықтан ағама бұл жағдайды білдіріп, оның өз сезімін жеңуі немесе ғашық болып, үмітсіз күй кешуі туралы таңдау жасауына мүмкіндік беру — мейірімділік болады деп шештім. Осылайша, бүгін таңертең осы қамалдың қорқынышты ескі бөлмелерінің бірінде онымен оңаша қалып, әңгімені былай бастадым.
— Ал, қымбатты Уильям, бұл қыздар туралы не ойлайсың? Өз басым, оларды мен күткендей ұсқынсыз деп таппадым: бірақ мүмкін сен мені күйеуімнің қыздарына бүйрегім бұрады деп ойлайтын шығарсың және мүмкін сенікі дұрыс та болар — олар шынымен де сэр Джорджға сондай ұқсайды, сондықтан табиғи нәрсе...
— Менің қымбатты Сузаным (деп айқайлады ол таңданыспен), сен олардың әкесіне титтей де ұқсайтынына шынымен сенесің бе?! Ол сондай қарапайым (көріксіз)! — кешір мені — кіммен сөйлесіп тұрғанымды мүлдем ұмытып кетіппін...
— О, оған мән берме; (деп жауап бердім мен) сэр Джордждың қорқынышты ұсқынсыз екенін бәрі біледі және мен оны әрдайым үрейлі деп санайтынмын.
— Сен мені сэр Джорджға да, оның қыздарына да қатысты айтқандарыңмен қатты таң қалдырдың (деп жауап берді Уильям). Күйеуіңнің сыртқы келбеті сен айтқандай соншалықты нашар деп ойлай алмайсың, сондай-ақ оны менің ойымша мүлдем ұқсамайтын және өте сұлу мисс Леслилермен қалай салыстыратыныңа қайранмын.
— Егер бұл қыздар туралы сенің пікірің осындай болса, онда бұл олардың әкесінің сұлулығының дәлелі емес, өйткені олар оған мүлдем ұқсамайтын әрі өте сұлу болса, демек оның өзі өте көріксіз деген сөз.
— Мүлдем олай емес (деді ол), өйткені әйелге жарасатын сұлулық, еркекке мүлдем жараспауы мүмкін.
— Бірақ сенің өзің (деп жауап бердім мен) бірнеше минут бұрын ғана оның өте көріксіз екенін мойындадың ғой.
— Еркектер өз жынысының сұлулығына төреші бола алмайды (деді ол).
— Сэр Джорджды еркек те, әйел де ұнамды деп санай алмайды.
— Жақсы, жақсы (деді ол), біз оның сұлулығы туралы таласпай-ақ қояйық, бірақ сенің қыздарың туралы пікірің шынымен де оғаш, өйткені сен оларды мен күткендей ұсқынсыз емес екен дедің!
— Неге, сен оларды одан да ұсқынсыз деп таптың ба? (дедім мен).
— Сенің олардың келбеті туралы осылай айтқаныңа сене алар емеспін (деп жауап берді ол). Сеніңше мисс Леслилер екі өте сұлу жас әйел емес пе?
— Құдай-ау! Жоқ! (деп айқайладым мен) Мен оларды қорқынышты ұсқынсыз деп санаймын!
— Ұсқынсыз! (деп жауап берді ол) Менің қымбатты Сузаным, сен бұған шынымен сене алмайсың! Олардың бет-әлпетіндегі қай белгісін сен міней аласың?
— О, оған сенімді бол; (деп жауап бердім мен). Қане, үлкенінен — Матильдадан бастайын. Мақұл ма, Уильям? (Мен оны ұялту үшін мүмкіндігінше қулықпен қарадым).
— Олар бір-біріне сондай ұқсайды (деді ол), бірінің кемшілігі екіншісінің де кемшілігі болар еді.
— Жақсы, онда біріншіден; екеуі де қорқынышты ұзын!
— Олар сенен ұзынырақ екені рас (деді ол келемеж күлкімен).
— Жоқ (дедім мен), мен ол туралы ештеңе білмеймін.
— Жақсы (деп жалғастырды ол), олар орташа бойдан жоғары болса да, мүсіндері өте сымбатты; ал жүздеріне келсек, көздері керемет.
— Мен мұндай зәулім, адамды басып қалатындай тұлғаларды ешқашан сымбатты деп санай алмаймын, ал олардың көздеріне келсек, олардың бойы соншалықты ұзын, оларға қарау үшін мойнымды созуға шамам жетпейді.
— Солай-ақ болсын (деп жауап берді ол), бәлкім сенің оған талпынбағаның дұрыс та шығар, өйткені олардың жанары сенің көзіңді суырып алуы мүмкін.
— О, әрине (дедім мен, барынша биязылықпен, өйткені сені сендіремін, қымбатты Шарлотта, мен титтей де ренжіген жоқпын, бірақ Уильям мені ренжіткенін сезгендей, қасыма келіп, қолымнан ұстады да, былай деді):
— Соншалықты салмақты болмашы, Сузан; сен мені ренжітіп алдым ба деп қорқытасың!
— Мені ренжіттің! Қымбатты ағатай, мұндай ой сенің басыңа қайдан келді! (деп жауап бердім мен) Жоқ, шынымен! Сенің бұл қыздардың сұлулығын соншалықты қызу қорғап жатқаныңа титтей де таң қалмаймын.
— Жақсы, бірақ (деп сөзімді бөлді Уильям) есіңде болсын, біз олар туралы дауымызды әлі аяқтаған жоқпыз. Олардың терісінің түсінен қандай мін табасың?
— Олар қорқынышты қуқыл.
— Олардың жүзінде әрқашан аздап қызыл рең болады, ал кез келген қимылдан кейін ол тіпті күшейе түседі.
— Иә, бірақ бұл жақта жаңбыр жауа қалса, олар өздерінің әдеттегі қуқыл түстерін ештеңемен өзгерте алмайды — тек егер осы қорқынышты ескі галереялар мен дәліздерде ары-бері жүгіріп көңіл көтермесе.
— Жақсы (деп жауап берді ағам ашулы үнмен және маған менсінбей қарап), егер олардың жүзінде аз ғана түс болса, кем дегенде, ол — өздерінікі.
Бұл тым артық еді, қымбатты Шарлотта, өйткені ол сол көзқарасымен менің бетімдегі бояудың шынайылығына күмән келтіргендей болды. Бірақ сен менің мінезімді мұндай қатал жала жабылғанда әрқашан қорғайтыныңа сенімдімін, өйткені менің румяна қолдануға қаншалықты қарсы екенімді және оны ұнатпайтынымды талай рет айтқаныма куәсің. Менің пікірім әлі де сондай.—. Сонымен, ағамның мұндай күмәніне шыдай алмай, мен бөлмеден бірден шығып кеттім және содан бері өз бөлмемде саған хат жазып отырмын. Қандай ұзақ хат болды! Бірақ мен қалаға барғанда мұндай хаттарды күтпе; өйткені тек Лесли қамалында ғана тіпті Шарлотта Латтереллге де хат жазуға уақыт табылады.—. Уильямның көзқарасына сондай ашуландым, оған Матильдаға деген сезіміне қатысты ақыл айтуға төзімім жетпеді, ал мен бұл әңгімені бастапқыда тек оған деген мейірімділіктен бастаған едім. Қазір оның қызға деген қатты құмарлығына көзім жеткені соншалық, ол бұл мәселеде ешқашан ақылға құлақ аспайтынына сенімдімін, сондықтан бұдан былай ол үшін де, оның сүйіктісі үшін де бас қатырмаймын. Қош бол, менің қымбатты қызым —
Сені жақсы көретін Сузан Л.
ЖЕТІНШІ ХАТ
Мисс К. Латтереллден мисс М. Леслиге
Бристоль, 27 наурыз
Осы аптада сенен және өгей шешеңнен хат алдым, олар мені қатты көңілдендірді, өйткені екеуіңнің де бір-біріңнің сұлулықтарыңды қатты қызғанатындарыңды түсіндім. Екі сұлу әйел, тіпті олар іс жүзінде анасы мен қызы болса да, бір үйде бет-әлпеттері үшін ерегіспей тұра алмайтыны өте қызық екен. Екеуіңнің де керемет сұлу екендеріңе сеніңдер де, бұл мәселені жайына қалдырыңдар. Бұл хат Портман-скверге жолдануы керек шығар, (Лесли қамалына деген сүйіспеншілігің қаншалықты үлкен болса да) сен ол жерде өзіңді жаман сезінбейтін боларсың. Адамдардың жасыл желек пен ауыл туралы айтқандарына қарамастан, мен әрқашан Лондон мен оның сауық-сайраны біраз уақытқа өте жағымды болуы керек деген пікірдемін. Егер анамның табысы бізді қыс мезгілінде сол қоғамдық орындарға апаруға мүмкіндік берсе, мен өте бақытты болар едім. Мен әрқашан Воксхоллға (Лондондағы әйгілі сауық бағы) барып, ондағы суық сиыр етінің шынымен де айтылғандай тым жұқа кесілетінін өз көзіммен көргім келетін, өйткені менде бір...
...салқын сиыр етінің тілімін кесу өнерін мен сияқты жақсы меңгергендер аз деген іштей күдігім бар: тіпті бұл мәселеден бірдеңе білмесем, маған ұят болар еді, өйткені бұл менің тәрбие-білімімнің ең көп күш салған бөлігі болды. Анам мені әрқашан өзінің ең жақсы шәкірті санайтын, ал әкем тірі кезінде Элоиза оның сүйіктісі болды. Дүниеде бұдан асқан екі түрлі мінез болмас. Екеуміз де кітап оқуды жақсы көрдік. Ол жылнамаларды (тарихи шежірелер), ал мен ас мәзірлерін ұнаттым. Ол сурет салуды ұнатса, мен балапан мүшелегенді (ішін тазартуды) ұнаттым. Одан артық ешкім ән айта алмайтын, ал менен артық ешкім бәліш пісіре алмайтын. — Содан бері балалық шағымыз артта қалса да, бәрі солай жалғасып келеді. Жалғыз айырмашылығы — бұрын біздің істеріміздің қайсысы артық деген жиі болатын дау-дамайлар сол кезде қаншалықты жиі болса, қазір солай тоқтаған. Көптеген жылдар бойы біз бір-біріміздің еңбегімізді әрқашан мақтауға келістік; мен оның музыкасын тыңдаудан жалықпаймын, ал ол менің бәліштерімді жеуден танбайды.
Генри Херви Сассекске келгенге дейін жағдай осылай болатын. Оның апайы біздің маңайға қоныстанып, осында орныққанға дейін (өзің білетіндей, шамамен бір жыл бұрын), оның келулері белгілі бір уақытта болып, бірдей мерзімге созылатын; бірақ ол біздің үйден жаяу жететін Холлға көшіп келген соң, оның келуі жиілеп, ұзаққа созыла бастады. Бұл, өздеріңіз де сезгендей, әдеп пен ресмиліктен басқа ешнәрсені немесе еркіндік пен жақсы тәрбиенің сәл де болса белгісін ұнатпайтын Диана ханымға ұнамаса керек. Тіпті оның өз жиенінің мінез-құлқына деген жеккөрініші соншалықты, мен оның Генридің көзінше берген ишараларын жиі еститінмін, егер Генри сол кезде Элоизамен әңгімеге беріліп кетпегенде, бұл оның назарын аударып, қатты ыңғайсыз жағдайға қалдырар еді.
Менің әпкемнің мінез-құлқындағы жоғарыда айтқан өзгеріс енді байқала бастады. Бір-біріміздің еңбегімізді мақтау туралы жасаған келісімімізге ол енді назар аудармайтын сияқты болды, мен оның ойнаған әрбір би әуеніне үнемі қол соқсам да, мен жасаған көгершін етінен пісірілген бәліш одан бір де бір мақтау сөзін ала алмады. Бұл кез келген адамды ашуландыруға жетерлік еді; дегенмен, мен кілегейлі ірімшіктей байсалды болдым және кек алудың нұсқасын жасап алып, оған өз еркін беруге және ешқандай сөгіс айтпауға бел будым. Менің жоспарым оған ол маған қалай қараса, солай қарау болды, ол тіпті менің суретімді салса да немесе «Malbrook» (мен шынымен ұнататын жалғыз әуен) ойнаса да, «рахмет, Элоиза» деп айтпауды ұйғардым; дегенмен мен көптеген жылдар бойы ол ойнаған сайын _Bravo_, _Bravissimo_, _her_, _Da capo_, _allegretto con expressione_ және _Poco presto_ сияқты көптеген жат сөздерді айғайлап айтатынмын, Элоизаның айтуынша, бұлардың бәрі менің таңданысымды білдіреді; шынында да солай шығар, өйткені мен бұл сөздерді әрбір музыкалық кітаптың әр бетінен көремін, бұл композитордың сезімдері болса керек.
Мен өз жоспарымды үлкен ұқыптылықпен орындадым. Жетістікке жеттім деп айта алмаймын, өйткені, өкінішке орай! ол ойнап жатқандағы менің үнсіздігім оған ешқандай қолайсыздық тудырмаған сияқты; керісінше, ол маған бір күні: «Жарайсың, Шарлотта, сенің ақыры менің басымды ауыртып, өзіңнің дауысыңды қарлықтырғанша клавесинде ойнауыма қол шапалақтау сияқты күлкілі әдетіңді тастағаныңа өте қуаныштымын. Таңданысыңды өзіңде сақтағаның үшін саған өте ризамын» деді. Оның бұл сөзіне қайтарған тапқыр жауабым ешқашан есімнен кетпейді. «Элоиза (дедім мен), болашақта мұндай қорқыныштарға қатысты еркін болсаң болады, өйткені мен өз таңданысымды тек өзіме және өз істеріме сақтайтыныма және оны ешқашан сенің істеріңе таратпайтыныма сенімді бол». Бұл менің өмірімде айтқан жалғыз қатал сөзім еді; мен өзімді жиі мысқылшыл сезінетінмін, бірақ бұл сезімдерімді жария еткен жалғыз кезім болды.
Генри мен Элоизадан артық бір-біріне деген сүйіспеншілігі зор екі жастың болғаны некен-саяқ шығар; жоқ, ағаңның Бертон бикешке деген махаббаты бұлай күшті болмас, бәлкім, ол қаттырақ көрінген болар. Сондықтан менің әпкемнің оның осындай айла жасағанына қаншалықты ренжігенін елестете беріңіз. Байғұс қыз! Оның өлгеніне алты аптадан астам уақыт өтсе де, ол әлі күнге дейін оның қазасына қайғырып жүр; бірақ кейбір адамдар мұндай нәрселерге басқаларға қарағанда көбірек мән береді. Оның қазасынан кейінгі денсаулығының нашарлығы оны сондай әлсіз етіп жіберді, тіпті кішкене күш жұмсаудың өзіне шамасы келмейді, бүгін таңертең ол Марлоу ханыммен қоштасқаны үшін ғана көз жасына ерік берді, ол күйеуімен, ағасымен және баласымен бірге бүгін таңертең Бристольден кетуі керек. Олардың кеткеніне өкінемін, өйткені олар біз мұнда танитын жалғыз отбасы, бірақ мен жылау туралы ойлаған да емеспін; әрине, Элоиза мен Марлоу ханым менімен қарағанда көбірек бірге болды, сондықтан бір-біріне деген сүйіспеншілік пайда болды, бұл олар үшін көз жасын төгуді мен үшін орынсыз болатын нәрсе ретінде кешірімді етеді. Марлоулар қалаға бара жатыр; Клиленд олармен бірге барады; Элоиза да, мен де оны қолға түсіре алмағандықтан, сенің немесе Матильданың жолы болар деп үміттенемін. Бристольден қашан кететінімізді білмеймін, Элоизаның көңіл-күйі сондай төмен, ол қозғалуға өте қарсы, бірақ мұнда қалудан да ешқандай жақсару байқалмайды. Бір-екі апта біздің шараларымызды анықтайды деп үміттенемін — оған дейін маған сеніңіз және т.б.— және т.б.— Шарлотта Латтерелл.
ЛАТТЕРЕЛЛ бикештен МАРЛОУ ханымға
Бристоль, 4 сәуір
Қымбатты Эмма, біздің хат жазысып тұруымыз туралы ұсынысыңдағы маған деген сүйіспеншілігіңнің белгісі үшін өзімді саған өте қарыздар сезінемін; Саған жазу мен үшін үлкен жеңілдік болатынына сендіремін және денсаулығым мен көңіл-күйім мүмкіндік бергенше, мені өте тұрақты хат алмасушы ретінде танитын боласың; қызықты хаттар жазамын деп айта алмаймын, өйткені сен менің жағдайымды жақсы білесің, мен үшін қуаныш орынсыз болар еді, ал өз жүрегімді жақсы білетіндіктен, бұл табиғи болмас еді. Менен жаңалықтар күтпе, өйткені біз танитын немесе істеріне қызығушылық танытатын ешкімді көрмейміз. Өсек-аяң да күтпе, өйткені дәл сол себепті біз оны естуден немесе ойлап табудан айырылғанбыз.
Менен тек өткен бақытты шақтарын аңсаған және қазіргі бақытсыздығына әрең шыдап жүрген жаралы жүректің мұңды лебіздерін ғана күтуіңе болады. Жоғалтқан Генрим туралы саған жазу, сөйлесу мүмкіндігі мен үшін үлкен бақыт болады және сенің ізгілігің менің жүрегімді жеңілдететін нәрселерді оқудан бас тартпайтыныңа сенімдімін. Мен бір кездері өз әпкемнен бөлек, жалпы мағынада дос деп аталатын (яғни басқа адамдарға қарағанда еркін сөйлесе алатын өз жынысымнан бір адам) адам болуы менің қалауым болмайды деп ойлаушы едім, бірақ мен қалайша қатты қателескенмін! Шарлотта мұндай екі сырлас досымен тым бос емес, сондықтан маған орын жоқ, менің қайғымды жұбатпай-ақ тыңдай алатын мейірімді де жанашыр дос болса екен деген арманымды айтқанымда, сен мені тым романтик деп ойламассың деп үміттенемін. Сенімен таныстығымыз, одан кейінгі жақындығымыз және сенің маған басынан-ақ көрсеткен ерекше ықыласың, бұл ықыластар жақын танысқанда достыққа ұласады деген үмітті туғызды, егер сен менің қалауымдағыдай адам болсаң, бұл мен үшін ең үлкен бақыт болар еді. Мұндай үміттердің орындалуы шынымен де үлкен қанағаттанушылық, бұл қазіргі уақытта мен сезіне алатын жалғыз қуаныш. — Өзімді сондай әлсіз сезінемін, егер сен қасымда болсаң, маған хат жазуды тоқтатуды бұйырар едің, мен саған деген сүйіспеншілігімнің ең үлкен дәлелі ретінде, сен қасымда болсаң да, болмасаң да қалай істеуімді қаласаң, солай істеймін.
Мен сенің адал досыңмын, қымбатты Эмма. Э. Л.
МАРЛОУ ханымнан ЛАТТЕРЕЛЛ бикешке
Гровнор стрит, 10 сәуір
Қымбатты Элоиза, хатыңның маған қаншалықты қуаныш сыйлағанын айтудың қажеті бар ма, мен одан алған ләззатымның немесе біздің хат алмасуымыздың тұрақты әрі жиі болғанын қалайтынымның ең үлкен дәлелі ретінде, апта соңына дейін жауап жазып, саған жақсы үлгі көрсетіп отырмын —. Бірақ менің осыншалықты ұқыптылығымды еңбегім деп санама; керісінше, кешті концертте немесе балда өткізгеннен қарағанда, саған хат жазу мен үшін әлдеқайда үлкен қанағаттанушылық екеніне сендіремін.
Марлоу мырза менің әр кеш сайын қоғамдық орындарда болғанымды қалайды, мен оның көңілін қалдырғым келмейді, бірақ сонымен бірге үйде қалғым келеді, сондықтан менің қымбатты Элоизама уақытымды бөлуден алатын ләззатымнан бөлек, хат жазу сылтауымен үйде кішкентай ұлыммен бірге кеш өткізу еркіндігіне ие болуымның өзі (егер қажет болса) сенімен хат жазысуды жалғастыруға жеткілікті түрткі болады. Хаттарыңның тақырыбына келетін болсақ, мейлі ол мұңды немесе көңілді болсын, егер ол саған қатысты болса, ол мен үшін бірдей қызықты; бірақ сенің өз қайғыңды қайталап, маған айтып беруің оны одан әрі өршітеді деп ойлаймын, сондықтан мұндай мұңды тақырыптан аулақ болғаның парасаттылық болар еді; дегенмен бұл саған қаншалықты жұбаныш пен мұңды ләззат беретінін біле тұра, мен саған мұндай еркіндіктен бас тарта алмаймын және тек өз хаттарымда сені бұған итермелемейтінімді айтамын; керісінше, мен оларды менің Элоизамның сүйкімді, бірақ мұңды жүзіне күлкі ұялататын жалынды тапқырлық пен көңілді ұранды сөздермен (әзіл-оспақпен) толтыруды жоспарлап отырмын.
Біріншіден, мен мұнда келгеннен бері сенің әпкеңнің үш досы Леди Лесли мен оның қыздарын екі рет қоғамдық жерде кездестірдім. Сен өзің көп естіген бұл үш ханымның сұлулығы туралы менің пікірімді білуге асық екеніңді білемін. Енді, сен тым ауру әрі бақытсыз болғандықтан, мен саған олардың ешқайсысының жүзі маған сенің жүзіңдей ұнамайтынын ашық айта аламын. Дегенмен, олардың бәрі де әдемі — Леди Леслиді мен бұрын да көргенмін; оның қыздарының жүздері оның мәртебелі ханымына қарағанда келістірек сияқты, бірақ құлпырған өңінің тартымдылығы, сәл жасандылық пен көптеген жеңіл әңгімелері (бұл қасиеттер бойынша ол жас ханымдардан жоғары) оған Матильда мен Маргареттің дұрыс кескіндеріне қарағанда көбірек табынушылар жинайтынына сенімдімін. Олардың ешқайсысы нағыз сұлулық үшін тиісті бойға ие емес екеніне менімен келісесің деп ойлаймын, өйткені олардың екеуі бізден ұзын, ал үшіншісі қысқа. Бұл кемшілікке қарамастан (немесе дәл осы себепті) бикеш Леслилердің тұлғаларында өте асыл және айбынды бірдеңе бар, ал олардың сүйкімді кішкентай өгей шешесінің сыртқы келбеті тартымды әрі көңілді. Бірақ бірі айбынды, екіншісі көңілді болғанымен, ешқашан жүзінде менің Элоизамның қазіргі әлсіздігі де азайта алмаған таңғажайып нәзіктігі жоқ.
Егер менің күйеуім мен ағам менің осы хатта саған айтқан мақтауларымды білсе, не айтар еді? Бір сұлу әйелге оның жыныстасы оның сұлу екенін айтса, ол адам не оның бітіспес жауы, не жағымпазы ретінде күдікке ілінетіні өте өкінішті. Бұл мәселеде әйелдер қаншалықты сүйкімді! Бір еркек екіншісіне оның ақысы төленбейтінін ойламастан қырық түрлі ілтипат айта алады, егер ол біздің жынысымыздың алдындағы міндетін орындаса, біз оның өз жынысына қаншалықты сыпайы болғанына мән бермейміз.
Латтерелл ханым менің сәлемімді қабыл алсын, Шарлоттаны жақсы көремін, ал Элоизаға денсаулығы мен көңіл-күйінің тезірек қалпына келуіне оның адал досының ең ізгі тілектерін жолдаймын. Э. Марлоу.
Бұл хат менің тапқырлық қабілетімнің нашар үлгісі болады ма деп қорқамын; мен қолымнан келгенше қызықты болуға тырысқаныма сендірсем, сенің ол туралы пікірің одан әрі жақсара қоймас.
МАРГАРЕТ ЛЕСЛИ бикештен ШАРЛОТТА ЛАТТЕРЕЛЛ бикешке
Портман Сквер, 13 сәуір
МЕНІҢ ҚЫМБАТТЫ ШАРЛОТТАМ
Біз Лесли-Каслден өткен айдың 28-інде кетіп, жеті күндік саяхаттан кейін Лондонға аман-есен жеттік; менің келуімді күтіп тұрған хатыңды алғаныма өте қуаныштымын, ол үшін саған үлкен рахмет. Ах! менің қымбатты досым, мен күн сайын өзіміз қалдырған қамалдың тыныш та сабырлы ләззаттарын осы мақталған қаланың белгісіз әрі тұрақсыз ойын-сауықтарына айырбастағаныма өкінемін.
Бұл тұрақсыз ойын-сауықтар маған мүлдем ұнамайды деп айтпаймын; керісінше, мен олардан үлкен ләззат аламын және егер менің әрбір қоғамдық ортаға шығуым сол бейбақтардың шынжырларын нығайта түсетініне сенімді болмасам, одан да көбірек ләззат алар едім, олардың махаббатына жауап беру менің қолымнан келмесе де, оларға жанашырлық танытпау мүмкін емес. Қысқасы, менің қымбатты Шарлоттам, менің көптеген сүйкімді жас жігіттердің азаптарына деген сезімталдығым, маған деген шектен тыс таңданысты ұнатпауым және қоғамда, жеке өмірде, газеттерде және баспа дүкендерінде осыншалықты танымал болудан бас тартуым — менің Лондонның әртүрлі әрі қызықты ойын-сауықтарынан толық ләззат ала алмауымның себебі осы. Мен сен сияқты сыртқы сұлулықтан ада болсам екен деп қаншалықты жиі армандадым; тұлғам сенікідей көріксіз, жүзім тартымсыз және сыртқы келбетім ұнамсыз болса екен! Бірақ, ах! мұндай жағымды жағдайдың болуы мүмкін бе; мен шешекпен ауырғанмын, сондықтан өз бақытсыз тағдырыма көнуім керек.
Қазір мен саған, қымбатты Шарлотта, ұзақ уақыт бойы менің күндерімнің тыныштығын бұзған және сенен барынша құпиялылықты (secrecy) талап ететін бір құпияны сеніп тапсырмақпын. Өткен дүйсенбіде Матильда екеуміз Леди Леслимен бірге құрметті Кикабаут ханымның кешкі жиынына (Rout) бардық; бізді Фитцджералд мырза ертіп жүрді, ол негізінен өте сүйкімді жас жігіт, бірақ талғамы сәл оғаш болуы мүмкін — ол Матильдаға ғашық —. Біз үй иесіне сәлем беріп, оншақты адамға иіліп сәлем бергеніміз сол еді, менің назарымды сол сәтте басқа бір мырзамен және ханыммен бірге бөлмеге кірген ең сүйкімді жас жігіт аударды. Оны көрген алғашқы сәттен-ақ менің болашақ бақытым соған байланысты екеніне сенімді болдым. Imagine my surprise (таңданысымды елестетіп көрші), ол маған Клиленд есімімен таныстырылды — мен оны бірден Марлоу ханымның ағасы және менің Шарлоттамның Бристольдегі танысы ретінде таныдым. Марлоу мырза мен ханым онымен бірге келген мырза мен ханым еді. (Сен Марлоу ханымды әдемі деп ойламайсың ба?) Клиленд мырзаның талғампаз сөйлеу мәнері, сыпайы мінез-құлқы және тамаша иілуі менің оған деген бауыр басуымды бірден нығайтты. Ол сөйлеген жоқ; бірақ ол аузын ашса не айтатынын мен елестете аламын. Мен Клиленд мырзаның әңгімесінде айқын көрінетін терең білімді, асқақ сезімдер мен талғампаз тілді елестете аламын.
Сэр Джеймс Гауэрдің (менің тым көп табынушыларымның бірі) жақындауы біз бастамаған әңгімені тоқтатып, назарымды өзіне аударту арқылы мұндай қабілеттердің ашылуына кедергі болды. Бірақ, о! Сэр Джеймстің жетістіктері оның осыншалықты қызғаныш тудыратын бәсекелесінен қаншалықты төмен! Сэр Джеймс — біздің үйге ең жиі келетіндердің бірі және әрқашан біздің отырыстарымызда болады. Содан бері біз Марлоу мырза мен ханымды жиі кездестірдік, бірақ Клилендті көрмедік — ол әрқашан басқа жерде болады. Марлоу ханым мені көрген сайын сен және Элоиза туралы жалықтыратын әңгімелерімен әбден шаршатады. Ол сондай ақымақ! Мен бүгін кешке Леди Фламбоның үйіне барғанда оның қайталанбас ағасын көремін деп үміттенемін, өйткені оның Марлоулармен жақын екенін білемін. Біздің топта Леди Лесли, Матильда, Фитцджералд, Сэр Джеймс Гауэр және мен боламын.
Біз Сэр Джорджды сирек көреміз, ол әрқашан құмар ойын үстелінде болады. Ах! менің байғұс дәулетім, сен қазір қайдасың? Біз Леди Л.-ны көбірек көреміз, ол әрқашан түскі ас кезінде (қатты боянып) көрінеді. Әттең! бүгін кешке Леди Фламбоның үйінде ол қандай тамаша әшекейлермен сәнденеді десеңші! Дегенмен, оның өзі оларды тағудан қалай ләззат алатынына таң қаламын; ол өзінің кішкентай тұлғасына мұндай артық әшекейлерді ілудің күлкілі әрі орынсыз екенін сезінуі керек қой; талғампаз қарапайымдылықтың ең мұқият таңдалған киімнен қаншалықты жоғары екенін оның білмеуі мүмкін бе? Егер ол оларды Матильда екеумізге сыйласа, біз оған қаншалықты риза болар едік, біздің асыл да айбынды тұлғаларымызға гауһар тастар қаншалықты жарасар еді! Және мұндай ойдың оның қаперіне кірмегені қандай таңқаларлық. Мен бұлай бір емес, елу рет ойлағаныма сенімдімін. Леди Леслиді сол әшекейлермен көрген сайын осындай ойлар мазалайды. Оның үстіне бұл менің өз анамның әшекейлері ғой!
Бірақ мұндай мұңды тақырып туралы бұдан артық айтпайын — саған жағымдырақ бірдеңе айтайын — Матильда бүгін таңертең Леслиден хат алды, одан біз оның Неапольде екенін, католик дінін қабылдағанын, Рим Папасының бірінші некесін бұзу туралы жарлығын алғанын және содан бері үлкен дәрежелі әрі дәулетті неаполитандық ханымға үйленгенін білдік. Ол сондай-ақ оның бірінші әйелі, түкке тұрғысыз Луизаның да басына осындай жағдай түскенін айтады, ол да Неапольде, католик дінін қабылдапты және жақын арада үлкен әрі ерекше еңбегі бар неаполитандық дворянға тұрмысқа шықпақшы екен. Оның айтуынша, олар қазір өте жақсы достар, өткендегі қателіктердің бәрін кешірген және болашақта өте жақсы көрші болуды жоспарлап отыр.
Ол Матильда екеумізді Италияға қонаққа шақырады және оған кішкентай Луизаны ала келуімізді сұрайды, оны анасы да, өгей шешесі де, өзі де көргісі келеді. Біздің оның шақыруын қабылдауымызға келетін болсақ, қазірше ол белгісіз; Леди Лесли бізге уақыт жоғалтпай баруға кеңес береді; Фитцджералд бізді ертіп баруды ұсынады, бірақ Матильда мұндай жоспардың орындылығына күмән келтіреді — ол мұның өте жағымды болатынын мойындайды. Оған сол жігіт ұнайтынына сенімдімін. Әкем бізге асықпауды өтінеді, өйткені егер бірнеше ай күтсек, бәлкім, ол да, Леди Лесли де бізбен бірге барудан ләззат алар. Леди Лесли жоқ дейді, оны Брайтхельмстонның ойын-сауықтарынан Италияға саяхат жасау үшін тек біздің ағамызды көруге ешнәрсе көндіре алмайды. «Жоқ (дейді ол ұнамсыз әйел), мен өмірімде бір рет бұл отбасының екеуін көру үшін жүздеген миль жол жүруге жететіндей ақымақ болдым, бірақ бұл өзін ақтамады, сондықтан мені лағынет атсын, егер мен тағы да сондай ақымақтық жасасам». Мәртебелі ханым осылай дейді, бірақ Сэр Джордж әлі де бір-екі айдан кейін олар бізбен бірге баруы мүмкін екенін айтады.
Қош бол, менің қымбатты Шарлоттам Сенің адал Маргарет Леслиің.
ГЕНРИ IV-ШІНІҢ БИЛІГІНЕН ЧАРЛЬЗ I-ШІНІҢ ӨЛІМІНЕ ДЕЙІН
БІРЖАҚТЫ, АЛДЫН АЛА ТЕРІС ПІКІРДЕГІ ЖӘНЕ САУАТСЫЗ ТАРИХШЫНЫҢ ЖАЗБАЛАРЫ.
Құрметті Джордж Остин мырзаның үлкен қызы Остин бикешке бұл еңбекті автор өзінің барлық құрметімен арнайды.
Ескерту: Бұл жылнамада күндер өте аз болады.
ГЕНРИ IV
Генри IV 1399 жылы өзінің туысы әрі алдындағы билеуші Ричард II-ні тақтан бас тартуға және кетуге көндіргеннен кейін, Англия тағына өзінің үлкен қанағаттануымен отырды.
ГЕНРИХ IV
Генрих IV 1399 жылы өзінің үлкен қанағаттануымен Англия тағына отырды. Бұған дейін ол өзінің немере ағасы әрі ізашары Ричард II-ні тақтан бас тартып, өмірінің соңына дейін Помфрет қамалына (Pomfret Castle) кетуге көндірген болатын, ол жерде Ричард кездейсоқ өлтірілді.
Генрихтің үйленгенін топшылауға болады, өйткені оның төрт ұлы болғаны анық, бірақ Оқырманға оның әйелі кім болғанын хабарлау менің қолымнан келмейді. Қалай болғанда да, ол мәңгі өмір сүрген жоқ; ол ауырып қалғанда, ұлы Уэльс ханзадасы келіп, тәжді алып кетті. Осыған байланысты Король ұзақ сөйледі (бұл үшін Оқырманды Шекспирдің пьесаларына бағыттаймын), ал ханзада одан да ұзақ сөз сөйледі. Олардың арасындағы істер осылай реттелген соң, Король қайтыс болды, оның орнына бұған дейін сэр Уильям Гаскойнды ұрған ұлы Генрих отырды.
ГЕНРИХ V
Бұл ханзада таққа отырғаннан кейін мүлдем түзеліп, сүйкімді болып кетті; ол барлық азғын серіктестерінен бас тартты және сэр Уильямды ешқашан қайта ұрған жоқ. Оның билігі кезінде лорд Кобэм тірідей өртелді, бірақ не үшін екені есімде жоқ.
Содан кейін Оның Мәртебелісі Францияға назар аударып, ол жаққа барып, әйгілі Азенкур шайқасына қатысты. Кейінірек ол Шекспирдің айтуы бойынша өте жағымды әйел болған Корольдің қызы Екатеринаға үйленді. Осының бәріне қарамастан, ол қайтыс болды және оның орнына ұлы Генрих отырды.
ГЕНРИХ VI
Мен бұл монархтың парасаттылығы туралы көп нәрсе айта алмаймын. Айта алсам да, айтпас едім, өйткені ол — Ланкастерлік (Ағылшын тағына таласқан әулет жақтасы) болды.
Сіз оның және оң жақта болған Йорк герцогы арасындағы соғыстар туралы бәрін білесіз деп ойлаймын; егер білмесеңіз, басқа тарихты оқығаныңыз жөн, өйткені мен бұл еңбекте өзімнің өшпенділігімді шығаруды және менің көзқарастарыма сай келмейтін тараптар мен қағидаларды ұстанатын адамдарға деген жеккөрінішімді көрсетуді ғана мақсат тұтқандықтан, егжей-тегжейлі жазбаймын.
Бұл Король Анжулық Маргаритаға үйленді. Ол әйелдің көрген қасіреті мен бақытсыздығы соншалық, тіпті оны жек көретін менің де жаным ашып кете жаздады. Дәл осы билік кезінде Жанна д'Арк өмір сүрді және ағылшындар арасында үлкен шу шығарды. Олар оны өртемеуі керек еді — бірақ өртеді.
Йоркшілдер мен Ланкастерліктер арасында бірнеше шайқастар болды, онда біріншілер (солай болуы тиіс болғандықтан) әдетте жеңіске жетіп отырды. Ақырында олар толығымен жеңілді; Король өлтірілді — Королева үйіне жіберілді — және Эдуард IV таққа отырды.
ЭДУАРД IV
Бұл монарх тек өзінің сұлулығымен және батылдығымен ғана танымал болды; бұған оның осында берілген суреті және бір әйелмен некелесіп тұрып, басқасына үйленген қайсар мінезі жеткілікті дәлел бола алады.
Оның әйелі Элизабет Вудвилл еді, ол — бейшара әйел! — кейінірек залымдық пен сараңдықтың нышаны Генрих VII тарапынан монастырьға қамалды. Эдуардтың көңілдестерінің бірі Джейн Шор болды, ол туралы пьеса жазылған, бірақ ол трагедия болғандықтан, оқуға тұрарлық емес. Осы ізгі істердің бәрін орындаған соң, Оның Мәртебелісі қайтыс болды және оның орнына ұлы келді.
ЭДУАРД V
Бұл бақытсыз ханзаданың өмірі соншалықты қысқа болғаны сонша, оның суретін салып үлгерген ешкім болмады. Ол Ричард III есімді ағасының айла-шарғысымен өлтірілді.
РИЧАРД III
Тарихшылар бұл ханзаданың мінез-құлқына әдетте өте қатал қарады, бірақ ол Йорк (Таққа үміткер әулет) болғандықтан, мен оны өте құрметті адам болған деп есептеуге бейіммін.
Оның өзінің екі жиенін және әйелін өлтіргені туралы сеніммен айтылып жүргені рас, бірақ оның екі жиенін өлтірмегені де мәлімделді, мен бұның шындық екеніне сенуге бейіммін; егер бұл рас болса, онда оның әйелін де өлтірмегені туралы тұжырым жасауға болады, өйткені егер Перкин Уорбек шын мәнінде Йорк герцогы болса, онда неге Ламберт Симнел Ричардтың жесірі болмасқа?
Кінәлі немесе кінәсіз болсын, ол ұзақ уақыт тыныштықта билік жүргізген жоқ, өйткені өмірінде болған ең үлкен зұлымдардың бірі Ричмонд графы Генрих Тюдор тәжді иелену үшін үлкен айқай-шу шығарып, Босворт шайқасында Корольді өлтіріп, тақты иеленді.
ГЕНРИХ VII
Бұл монарх таққа отырғаннан кейін көп ұзамай Йорктік ханшайым Елизаветаға үйленді, бұл одақ арқылы ол өзінің құқығы оның құқығынан төмен екенін ашық дәлелдеді, бірақ керісінше кейіп танытты.
Осы некеден оның екі ұлы мен екі қызы болды, олардың үлкені Шотландия короліне тұрмысқа шығып, әлемдегі ең ұлы тұлғалардың бірінің әжесі болу бақытына ие болды. Бірақ мен ол туралы болашақта кеңірек айтатын боламын. Кішісі, Мария, алдымен Франция короліне, екінші рет Саффолк герцогына тұрмысқа шықты, одан бір қызы болды, ол кейіннен леди Джейн Грейдің анасы атанды. Джейн Грей өзінің сүйкімді бөлесі Шотландия королевасынан төмен болса да, өте инабатты жас әйел еді және басқалар аң аулап жүргенде грек тілін оқуымен танымал болды.
Генрих VII билігі кезінде жоғарыда аталған Перкин Уорбек пен Ламберт Симнел пайда болды; олардың біріншісі бұғауға салынып, Болье аббаттығынан пана тапты және Уорик графымен бірге басы шабылды, ал екіншісі Корольдің асханасына жұмысқа алынды. Оның Мәртебелісі қайтыс болды және оның орнына ұлы Генрих отырды, оның жалғыз артықшылығы — қызы Елизавета сияқты соншалықты жаман болмағаны еді.
ГЕНРИХ VIII
Менің Оқырмандарым бұл Корольдің билігінің егжей-тегжейлерімен мен сияқты жақсы таныс емес деп ойлау оларға тіл тигізу болар еді. Сондықтан, оларға бұрын оқығандарын қайта оқытпау және өзіме жақсы есімде жоқ нәрсені жазу ауыртпалығын түсірмеу үшін, оның билігін белгілеген басты оқиғалардың қысқаша нобайын ғана беремін.
Олардың қатарына мыналарды жатқызуға болады:
- Кардинал Уолсидің Лестер аббаттығының аббатына «сүйегін олардың арасына қоюға келгенін» айтуы; 2. Діндегі Реформация (Діни жүйені өзгерту барысы); 3. Корольдің Анна Болейнмен бірге Лондон көшелерімен жүріп өтуі.
Дегенмен, бұл сүйкімді әйел өзіне тағылған қылмыстар бойынша мүлдем кінәсіз болғанын және оның сұлулығы, талғампаздығы мен жарқын мінезі бұған жеткілікті дәлел екенін мәлімдеу — менің парызым. Сондай-ақ оның кінәсіздігі туралы салтанатты мәлімдемелерін, оған тағылған айыптардың негізсіздігін және Корольдің мінез-құлқын атап өтпеуге болмайды.
Мен көп даталарды бермесем де, кейбірін беруді жөн көрдім. Оның Корольге жазған хаты 6 мамырда жазылған. Бұл ханзаданың қылмыстары мен қатыгездіктері тым көп болғандықтан, оларды атап өту мүмкін емес; оны ақтау үшін ештеңе айтуға болмайды, тек оның діни орындарды жоюы және оларды уақыттың тозуына қалдыруы жалпы Англияның пейзажына зор пайдасын тигізгенін айтуға болады. Мүмкін, бұл оның басты ниеті болған шығар, әйтпесе өзі ешқандай дінді ұстанбайтын адам неліктен патшалықта ғасырлар бойы қалыптасқан дінді жою үшін соншалықты әуре болды?
Корольдің бесінші әйелі Норфолк герцогының жиені болды. Ол басы шабылған қылмыстарынан толық ақталғанымен, көптеген адамдар оны үйленгенге дейін азғын өмір сүрді деп есептеді. Бірақ бұған менің күмәнім көп, өйткені ол Шотландия королевасының ісіне қатты берілген және соның құрбаны болған сол асыл Норфолк герцогының туысы еді. Корольдің соңғы әйелі одан аман қалудың жолын тапты, бірақ бұған үлкен қиындықпен қол жеткізді. Оның орнына жалғыз ұлы Эдуард отырды.
ЭДУАРД VI
Бұл ханзада әкесі қайтыс болған кезде небәрі тоғыз жаста болғандықтан, көптеген адамдар оны басқару үшін тым жас деп есептеді. Марқұм Король де осы пікірде болғандықтан, оның нағашы ағасы Сомерсет герцогы ол кәмелетке толғанға дейін мемлекеттің Қорғаушысы (Protector) болып сайланды.
Бұл адам жалпы алғанда өте сүйкімді тұлға болды және менің сүйікті кейіпкерлерімнің бірі, дегенмен оны Роберт Эссекс графы, Деламер немесе Гилпин сияқты ұлы адамдармен теңестіруге болмайды. Оның басы шабылды, егер ол Шотландия королевасы Марияның да солай өлгенін білгенде, бұған орынды түрде мақтанған болар еді; бірақ әлі болмаған нәрсені білу мүмкін болмағандықтан, оның бұндай өлім түріне ерекше қуанғаны байқалмайды.
Ол қайтыс болғаннан кейін Нортумберленд герцогы Король мен патшалықты күтуді өз мойнына алды және бұл міндетті соншалықты жақсы атқарғаны сонша, Король қайтыс болып, патшалық оның келіні, жоғарыда грек тілін оқығаны айтылған леди Джейн Грейге қалды.
Оның сол тілді шынымен түсінген-түсінбегені немесе мұндай оқу тек оған тән артық менмендіктен туындағаны белгісіз. Қандай себеп болмасын, ол бүкіл өмірі бойы білімді көрінуін және жалпыға ортақ қызықтарды жек көруін жалғастырды; ол Королева болып тағайындалғанына наразылығын білдірді және жазалау орнына бара жатқанда, күйеуінің өлі денесінің кездейсоқ өтіп бара жатқанын көріп, латын және грек тілдерінде бір-бір сөйлем жазды.
МАРИЯ
Бұл әйелдің жолы болып, өзінің бөлелері Шотландия королевасы Мария мен Джейн Грейдің жоғары талаптарына, еңбектеріне және сұлулығына қарамастан, Англия тағына отырды. Мен оның билігі кезіндегі патшалықтың бақытсыздықтарына аяушылық білдіре алмаймын, өйткені олар оған ағасының орнын басуға рұқсат бергені үшін бұған толық лайықты болды. Бұл екі есе ақымақтық еді, өйткені оның баласыз өлетінін және оның орнына адамзаттың масқарасы, қоғамның індеті — Елизавета келетінін алдын ала болжауға болады еді.
Оның билігі кезінде протестанттық дін үшін көптеген адамдар шейіт болды; меніңше, олардың саны он екіден кем емес. Ол Испания королі Филиппке тұрмысқа шықты, ол әпкесінің билігі кезінде Армадаларды (Armadas) құруымен танымал болды. Ол ұрпақсыз қайтыс болды, содан кейін барлық жайлылықты құртушы, сенімге қиянат жасаушы және өз бөлесінің өлтірушісі таққа отырған қорқынышты сәт келді.
ЕЛИЗАВЕТА
Бұл әйелдің басты бақытсыздығы — жаман министрлерінің болуы еді. Ол өзі қаншалықты зұлым болса да, егер осы арамза және азғын адамдар оның қылмыстарына көз жұмып, оны қолдамаса, мұндай ауқымды зиян келтіре алмас еді.
Көптеген адамдар лорд Берли, сэр Фрэнсис Уолсингем және басқа да мемлекеттік қызметтегілерді лайықты, тәжірибелі және қабілетті министрлер деп санағанын білемін. Бірақ, о! егер олар осы мақталған адамдардың өз елдері мен жынысына масқара болғанын, өздерінің Королевасына туыстық және адамгершілік құқықтары ескерілмесе де, Королева ретінде және оған сенім артқан жан ретінде көмек пен қорғаныс күтуге толық құқығы бар бір ӘЙЕЛДІ он тоғыз жыл бойы қамауда ұстауға көмектескенін ойласа, нағыз ізгілікке келгенде олардың көздері қаншалықты соқыр болған десеңші!
Ақырында олар Елизаветаға осы инабатты әйелді мезгілсіз, лайықсыз және масқара өлімге қиюға мүмкіндік берді. Егер лорд Берли немесе сэр Фрэнсис Уолсингемнің мінез-құлқы мен парасатына түскен осы мәңгілік таңба туралы сәл де болса ойлансақ, оларды мақтауға бола ма?
Ол кездегі жалғыз досы Норфолк герцогы, ал қазіргі достары тек мистер Уитакер, миссис Лефрой, миссис Найт және мен ғана болған бұл сиқырлы Ханшайым, өз ұлы тарапынан тасталған, бөлесі тарапынан қамалған, бәрі тарапынан қорланған және жала жабылған жан — Елизавета оның өліміне бұйрық бергенін естігенде, оның асыл жаны не нәрсені бастан өткермеді десеңші!
Дегенмен ол мұны мызғымас батылдықпен, берік рухпен және өз дініне адалдықпен көтерді; өзін өлімге дайындады. Ал кейбір қатыгез протестанттардың оның католик дініне беріктігі үшін оны балағаттағанына сене аласыз ба? Бірақ бұл — оны айыптаушылардың жан дүниесінің тарлығы мен соқыр сенімдерінің айқын дәлелі.
Ол 1586 жылы 8 ақпанда сәрсенбі күні Фотерингей қамалының (Fotheringay Castle) Үлкен залында жазаланды — бұл Елизаветаға, оның министрлеріне және жалпы Англияға мәңгілік масқара болды.
Бұл бақытсыз Королева туралы әңгімемді аяқтамас бұрын, оның Шотландияда билік еткен кезінде бірнеше қылмыстар бойынша айыпталғанын атап өткен жөн, мен Оқырманды оның бұл істерде мүлдем кінәсіз болғанына сендіремін; ол өзінің ақкөңілдігінен, жастығынан және алған тәрбиесінен туындаған абайсыздықтан басқа ештеңеге кінәлі болған жоқ.
Осы уақытта әлемді айналып өткен бірінші ағылшын теңізшісі сэр Фрэнсис Дрейк өмір сүрді. Ол қаншалықты ұлы және танымал теңізші болса да, мен онымен осы немесе келесі ғасырда қазір жас болса да, туыстары мен достарының үлкен үміттерін ақтайтын тағы бір адам теңесетінін болжаймын. Ол достардың қатарына осы еңбек арналған инабатты ханымды және өзімді жатқызамын.
Роберт Деверо, Лорд Эссекс, Дрейк теңізші ретінде қаншалықты көрнекті болса, граф ретінде соншалықты танымал болды. Бұл бақытсыз жас жігіт өзінің мінезімен бақытсыз Фредерик Деламерге ұқсайтын еді. Бұл асыл әрі батыл графтың бақытсыздықтарын санап тауысу мүмкін емес. Оның Ирландияның лорд-лейтенанты болғанын және басқа да көптеген қызметтер атқарған соң, 25 ақпанда басы шабылғанын айту жеткілікті. Елизавета оның қазасынан кейін ұзақ өмір сүрген жоқ және соншалықты аянышты халде қайтыс болды.
ЯКОВ I
Бұл Корольдің кейбір кемшіліктері болса да, соның ішінде ең бастысы — анасының өліміне жол беруі болса да, жалпы алғанда ол маған ұнайды. Ол Даниялық Аннаға үйленді және бірнеше баласы болды; оның бақытына орай, үлкен ұлы Генрих әкесінен бұрын қайтыс болды, әйтпесе ол да бауырының басына түскен зұлымдықты көруі мүмкін еді.
Мен өзім католик дініне бүйрегім бұратындықтан, оның кез келген мүшесінің мінез-құлқын кінәлауға мәжбүр болғаныма қатты өкінемін; бірақ тарихшы үшін шындық кешірімді деп санайтындықтан, бұл билік кезінде Англияның католиктері протестанттарға қатысты джентльмендерше әрекет етпегенін айтуға мәжбүрмін. Олардың Корольдік отбасы мен Парламенттің екі палатасына деген қарым-қатынасы өте дөрекі деп саналуы мүмкін.
Сэр Уолтер Рэли осы және оған дейінгі билік кезінде дәуірледі және көптеген адамдар оны үлкен құрметпен қабылдайды. Бірақ ол асыл Эссекстің жауы болғандықтан, менің оны мақтап айтар ештеңем жоқ.
Оның Мәртебелісі достыққа бейім, өте инабатты адам болған. Мен бірде кілем (Carpet) туралы тамаша шарада естідім, соны Оқырмандарыма шешуге ұсынамын.
**ШАРАДА:** «Менің біріншім — екіншімнің Яков I үшін болған нәрсесі, ал сен менің бүтінімді басып жүресің.» (Жауабы: Кар (Car) — Корольдің сүйіктісінің есімі).
Оның Мәртебелісінің басты сүйіктілері кейіннен Сомерсет графы болған Кар және Бекингем герцогы Джордж Вильерс болды. Король қайтыс болған соң, оның орнына ұлы Карл отырды.
КАРЛ I
Бұл сүйкімді монарх өзінің әдемі әжесі сияқты бақытсыздықтарға ұшырау үшін туылғандай; ол бұған лайық емес еді, өйткені ол оның ұрпағы болды. Англия тарихының бұл кезеңіндегідей жексұрын кейіпкерлер ешқашан болған емес; инабатты адамдар өте сирек болды.
Бүкіл патшалық бойынша олардың саны тек бесеу ғана еді (әрқашан Корольге адал болған Оксфорд тұрғындарын есептемегенде):
- Корольдің өзі; 2. Архиепископ Лод; 3. Страффорд графы; 4. Виконт Фолкленд; 5. Ормонд герцогы.
Ал сол кездегі зұлымдардың тізімі оқуға тым ұзақ болар еді; сондықтан мен тек қылмыстық топтың басшыларын атап өтумен шектелемін: Кромвель, Фэрфакс, Хэмпден және Пим. Оларды Англияны көптеген жылдар бойы шырмаған барлық дүрбелеңдер мен азаматтық соғыстардың негізгі себепкерлері деп санауға болады.
Бұл билік кезінде, Елизавета заманындағыдай, мен шотландықтарға жақындығыма қарамастан, оларды да ағылшындар сияқты кінәлі деп санауға мәжбүрмін. Өйткені олар өз монархынан басқаша ойлауға батылы барды, СТЮАРТТАРҒА көрсетілуі тиіс құрметті ұмытты, бақытсыз Марияға қарсы шығып, оны тақтан тайдырып, түрмеге жапты; сондай-ақ бақытсыз Карлға қарсы шығып, оны алдап, сатып жіберді.
Менің Англия тарихын жазудағы негізгі себебім — Шотландия королевасының кінәсіздігін дәлелдеу және Елизаветаны балағаттау болды. Бұл Корольдің Парламенттің қатыгездігінен көрген қиындықтары туралы егжей-тегжейлі жазу ниетімде жоқ болғандықтан, мен оны «озбыр және тиран» деген айыптаулардан ақтаумен шектелемін. Мұны істеу қиын емес деп есептеймін, өйткені менің бір ғана уәжім кез келген парасатты адамды қанағаттандырады: Ол СТЮАРТ болған.
Купер бикешке
Қымбатты бөлем, сіздің тамаша мінезіңіз туралы барлық елдер мен христиан әлемінің түкпір-түкпірінде айтылатынын біле отырып, мен үлкен сақтықпен және ұқыптылықпен осы қызықты хаттар жинағын сіздің қайырымды сыныңызға ұсынамын. Оны сіздің әзілкеш бөлеңіз — Автор — мұқият іріктеп, жинақтап, жүйеледі.
БІРІНШІ ХАТ
Анасынан досына.
Менің балаларым енді менің бүкіл зейінімді басқаша талап ете бастады...
БІРІНШІ ХАТ
Анасынан құрбысына.
Балаларым бұрынғы үйренген тәртіптен бөлек, енді менің бар назарымды басқаша аудара бастады, өйткені олар белгілі бір деңгейде дүниемен таныса бастауы (қоғамдық ортаға шығуы) қажет жасқа жетті. Менің Августам 17-де, ал сіңлісі одан бір жасқа да кіші емес. Олардың алған тәрбиесі қоғам ортасында ұятқа қалдырмайтындай дәрежеде болды деп өзімді жұбатамын, сондай-ақ _олардың_ да алған тәрбиесіне кір келтірмейтініне сенуге толық негізім бар. Шынында да, олар өте тәтті қыздар—. Парасатты, бірақ жасандылығы жоқ — Білімді, бірақ қарапайым —. Жанды, бірақ биязы —. Олардың әрбір үйренген нәрсесіндегі ілгерілеуі әрқашан бірдей болғандықтан, мен жас айырмашылығын ұмытып, оларды көпшілікке бірге таныстыруды жөн көрдім. Дәл осы кеш олардың өмірге алғашқы _entrée_ (қоғамға алғаш қадам басуы) ретінде белгіленді, өйткені біз миссис Коуп пен оның қызымен бірге шай ішуіміз керек. Қыздарым үшін ешкіммен кездеспейтінімізге қуаныштымын, өйткені ең алғашқы күні тым кең ортаға кіру олар үшін ыңғайсыз болар еді. Бірақ біз біртіндеп алға жылжимыз.— Ертең мистер Стэнлидің отбасы бізбен бірге шай ішеді, бәлкім, мисс Филлипстер де олармен кездеседі. Сейсенбіде біз таңертеңгілік қонаққа барамыз — Сәрсенбіде Уэстбрукте түскі ас ішеміз. Бейсенбіде үйімізде қонақтар болады. Жұма күні біз сэр Джон Уиннаның үйіндегі жеке концертте боламыз — ал сенбіде мисс Доусонның таңертең келуін күтеміз — бұл менің қыздарымның өмірге енуін аяқтайды. Олар мұндай сауық-сайранға (көңіл көтеруге толы бос уақыт) қалай шыдайтынын елестете алмаймын; олардың көңіл-күйінен қорықпаймын, тек денсаулықтары үшін алаңдаймын.
Бұл маңызды іс енді сәтті аяқталды және менің қыздарым _ортаға шықты_. Біз аттанатын сәт жақындағанда, тәтті мақұлықтардың қорқыныш пен үміттен қалай дірілдегенін елестете де алмайсыз. Күйме есік алдына келгенше, мен оларды киіну бөлмесіне шақырып, олар отырған бойда былай дедім. «Қымбатты қыздарым, сіздерді тәрбиелеу барысындағы барлық уайымдарым мен еңбегімнің жемісін көретін сәт келді. Осы кеште сіздер көптеген таңғажайып нәрселермен кездесетін әлемге қадам басасыздар; десе де, өздеріңізді өзгенің ақымақтығы мен жаман әдеттеріне төмен дәрежеде алдырып қоюдан сақтандырғым келеді, өйткені маған сеніңіздер, сүйікті балаларым, егер солай істесеңіздер — мен бұған өте өкінетін боламын». Екеуі де менің кеңесімді әрқашан ризашылықпен есте сақтап, оны мұқият орындайтындарына сендірді; олар өздерін таңғалдыратын және шошытатын нәрселерге толы әлемге дайын екендіктерін айтты: бірақ олардың мінез-құлқы менің олардың сәби кезінен бастап бақылап, ой-өрістерін қалыптастырған қамқорлығыма ешқашан өкініш тудырмайтынына сенетіндерін білдірді —. «Мұндай үміт пен ниетпен (деп айқайладым мен) сіздер үшін ешқандай қауіп жоқ — және мен сіздерді миссис Коуптың үйіне оның үлгісінен азғырылады немесе оның ақымақтығынан бүлінеді деп қорықпай, көтеріңкі көңілмен апара аламын. Келіңдер онда, балаларым (деп қостым мен), күйме есік алдына келіп тоқтады, мен сендер асыға күткен бақытты бір сәтке де кешіктірмеймін». Уорлиге келгенімізде, бейшара Августа әрең тыныс алса, Маргареттің бойын қуаныш пен шаттық кернеді. «Көптен күткен сәт туды (деді ол) және біз жақында ортада боламыз».— Бірнеше сәттен кейін біз миссис Коуптың қонақ бөлмесінде болдық, онда ол қызымен бірге бізді қабылдауға дайын отыр екен. Мен балаларымның оларға қалдырған әсерін үлкен қуанышпен бақыладым—. Олар шынымен де екі тәтті, талғампаз көрінетін қыздар еді, және олар өздерінің ерекше жағдайларынан біршама қысылса да, олардың жүріс-тұрысы мен сөйлеу мәнерінде ұнамай қоймайтын еркіндік бар еді—. Қымбатты ханым, олардың көрген әрбір затын қаншалықты мұқият бақылағанын, кейбір нәрселерден қалай жиіркеніп, басқаларына қалай таңғалғанын, бәріне қалай қайран қалғанын көріп, менің қаншалықты қуанғанымды елестетіп көріңізші! Тұтастай алғанда, олар бұл әлемге, оның тұрғындарына және әдет-ғұрыптарына тәнті болып қайтты.
Әрдайым сіздің— А. Ф.
ЕКІНШІ ХАТ
Ғашықтықтан жолы болмаған ЖАС БИГЕЙІМНЕН құрбысына
Неліктен бұл соңғы көңіл қалу менің еңсемді соншалықты басып тастады? Неліктен мен оны бұрынғы бастан өткергендерімнен гөрі қаттырақ сезінемін, неліктен ол мені тереңірек жаралайды? Бұл менің Уиллоубиге деген сүйіспеншілігім оның алдындағы сүйкімділерден гөрі күшті болғаны ма? Әлде біздің сезімдеріміз жиі жараланғандықтан өткірлене түсе ме? Қымбатты Белль, меніңше мәселе осында сияқты, өйткені мен Уиллоубиге Невиллге, Фицоуэнге немесе Кроуфордтардың екеуіне де қарағанда шын жүректен берілгенімді сезбеймін, олардың барлығына бір кездері әйел жүрегін жылытатын ең тұрақты сезімді сезінген едім. Онда маған айтшы, қымбатты Белль, мен неге әлі күнге дейін опасыз Эдвардты ойлағанда күрсінемін немесе оның қалыңдығын көргенде неге жылаймын, өйткені бұл анық қой—. Достарымның бәрі мен үшін алаңдаулы; олар менің нашарлаған денсаулығымнан қорқады; көңіл-күйімнің жоқтығына өкінеді; екеуінің де зардабынан сескенеді. Менің қасіретімді жеңілдету үмітімен, ойымды басқа нәрселерге бұру үшін олар бірнеше достарын бізбен бірге Рождествоны өткізуге шақырды. Леди Бриджит Дарквуд пен оның қайын сіңлісі мисс Джейн жұма күні келеді деп күтілуде; ал полковник Ситонның отбасы келесі аптада бізбен бірге болады. Бұның бәрі ағам мен немере ағаларымның игі ниетімен жасалуда; бірақ он шақты бейжай адамның қатысуы маған не істей алады, тек мені шаршатып, қинайды—. Қонақтарымыздың кейбірі келгенше хатымды аяқтамаймын.
Жұма кеші. Леди Бриджит бүгін таңертең келді, онымен бірге оның тәтті сіңлісі мисс Джейн де бар—. Мен бұл сүйкімді әйелді он бес жылдан астам уақыт бойы білсем де, оның қаншалықты сүйкімді екенін бұрын байқамаппын. Ол қазір 35 жаста, ауруға, қайғыға және уақытқа қарамастан, ол мен көрген 17 жасар кез келген қыздан гөрі құлпырып тұр. Ол үйге кірген сәтте мен оған тәнті болдым, ол да маған дәл солай риза болып, күннің қалған бөлігінде маған жақын жүрді. Оның жүзінде соншалықты тәтті, соншалықты жұмсақ бірдеңе бар, ол қарапайым пендеден жоғары сияқты көрінеді. Оның әңгімесі сырт келбеті сияқты баурап алады; мен оған өзінің маған қаншалықты ұнайтынын айтпай тұра алмадым—. «О! мисс Джейн (дедім мен)— және сол сәтте өз ойымды қалағанымдай жеткізе алмағандықтан тоқтап қалдым — О! мисс Джейн — (деп қайталадым) — сезіміме сай келетін сөз таба алмадым — Ол менің сөзімді күтіп тұрғандай көрінді —. Мен абдырап қалдым — қиналдым — ойларым шатасып кетті — және тек «Қалыңыз қалай?» деп қана қоса алдым». Ол менің ыңғайсыз жағдайымды көріп, түсінді де, таңғажайып сабырлылықпен «Қымбатты София, өзіңді ыңғайсыз сезінбе — мен оны байқамағандай болып әңгімені басқа жаққа бұрамын» деп мені құтқарды. «О! Мен оны мейірімділігі үшін қаншалықты жақсы көрдім!» «Сен бұрынғыдай көп атқа мінесің бе?» деді ол—. «Дәрігерім маған атқа мінуге кеңес берді. Айналамызда керемет атпен жүретін жерлер бар, менің тамаша атым бар, бұл ермекті ерекше жақсы көремін, деп жауап бердім мен абдырағанымнан толық айығып, қысқасы мен өте көп атқа мінемін». [DIALOGUE] «Дұрыс істейсің, жаным», деді ол. Содан кейін атқа мінуді де, ақкөңілділікті де ұсынуға бірдей бейімделген келесі экспромт (табан астында шығарылған) жолды қайталап:
«Қайда жүрсең де атпен жүр, қолыңнан келсе ақкөңіл бол», ол қосып қойды: «_Мен_ де бір кездері атқа мінгенмін, бірақ бұл көп жылдар бұрын болған — Ол мұны соншалықты бәсең және дірілдеген дауыспен айтқаны сонша, мен үндемедім—. Оның сөйлеу мәнеріне таңғалғанымнан ешқандай жауап қайтара алмадым. «Мен тұрмысқа шыққаннан бері, деп жалғастырды ол көзін менің жүзіме қадап, атқа мінген емеспін». Мен ешқашан мұндай таңғалмаған едім — «Тұрмысқа шыққансыз ба, ханым!» деп қайталадым мен. «Сенің мұндай таңданысың орынды, деді ол, өйткені менің айтқандарым саған шындыққа жанаспайтын сияқты көрінуі мүмкін — бірақ менің бір кездері тұрмысқа шыққанымнан артық шындық жоқ».
«Онда неге сізді мисс Джейн деп атайды?»
«Мен, менің Софиям, әкем марқұм адмирал Эннслидің келісімінсіз немесе білуінсіз тұрмысқа шықтым. Сондықтан бұл құпияны одан және бәрінен де жасыру қажет болды, бұл құпияны ашатын сәтті мүмкіндік туғанша—. Мұндай мүмкіндік, өкінішке орай! менің қымбатты капт. Дашвудымның өлімімен тым тез келді — Бұл көз жасым үшін кешіріңіз, деп жалғастырды мисс Джейн көзін сүртіп, мен оған күйеуімнің рухы алдында қарыздармын. Ол, менің Софиям, жеті жылдық бақытты одақтан кейін Америкада өз елі үшін соғысып жүріп қаза тапты—. Менің балаларым, екі тәтті ұл мен бір қыз, олар үнемі әкеммен және менімен бірге тұрды, онымен және барлық адамдармен ағайындының балалары ретінде танылды (бірақ мен әрқашан жалғыз бала болғанмын), олар менің өмірімнің жұбанышы болды. Бірақ мен Генриімнен айырылған бойда, бұл тәтті мақұлықтар ауырып, қайтыс болды—. Қымбатты София, менің тәтем ретінде өз балаларымды ерте көрге дейін шығарып салғандағы сезімімді елестетіп көрші—. Әкем олардан кейін көп апта өмір сүрген жоқ — Ол қайтыс болды, бейшара жақсы қарт, соңғы сағатына дейін менің некелескенімді білмей бақытты кетті».
«Бірақ сіз оны мойындап, күйеуіңіз қайтыс болғанда оның тегін алған жоқсыз ба?»
«Жоқ; мен оған өзімді көндіре алмадым; әсіресе балаларымнан айырылған кезде бұл іске деген барлық қызығушылығымды жоғалттым. Леди Бриджит пен сен — менің әйел немесе ана болғанымды білетін жалғыз адамдарсыңдар. Мен Дашвуд тегін (Генриім қайтыс болғаннан кейін бұл есімді толқымай тыңдай алмайтынмын) алуға өзімді көндіре алмағандықтан және Эннсли тегіне құқығым жоқ екенін түсінгендіктен, екеуінен де бас тартып, әкем қайтыс болғаннан бері тек өз атымды ғана иеленуді мақсат еттім». Ол кідірді — [DIALOGUE] «О! Менің қымбатты мисс Джейнім (дедім мен) мұндай қызықты оқиға үшін сізге қаншалықты алғыс айтсам да аз! Бұл менің көңілімді қаншалықты көтергенін білмейсіз! Бірақ сіз бәрін айтып болдыңыз ба?»
«Мен тек соны қоса аламын, менің қымбатты Софиям, Генридің үлкен ағасы шамамен сол уақытта қайтыс болып, леди Бриджит мен сияқты жесір қалды, және біз бір-бірімізді ешқашан көрмесек те, біз туралы айтылған жоғары бағалар арқылы бір-бірімізді сырттай жақсы көретінбіз, сондықтан бірге тұруды ұйғардық. Біз бір-бірімізге бір пошта арқылы бір тақырыпта хат жаздық, біздің сезімдеріміз бен іс-әрекеттеріміз соншалықты дәл сәйкес келді! Екеуіміз де бір отбасы болу туралы берілген және алынған ұсыныстарды құлшыныспен қабылдадық және сол уақыттан бері үлкен сүйіспеншілікпен бірге тұрып жатырмыз».
«Және бәрі осы ма? дедім мен, аяқтаған жоқсыз деп үміттенемін».
«Шынында да аяқтадым; сен бұдан да аянышты хикая естіп пе едің?»
«Жоқ — сондықтан да бұл маған қатты ұнайды, өйткені адам бақытсыз болғанда, өзіңдікіндей қасірет туралы естуден артық рахат жоқ».
«Ах! бірақ менің Софиям, сен неге бақытсызсың?»
«Ханым, сіз Уиллоубидің үйленгені туралы естіген жоқсыз ба?»
«Бірақ, жаным, бұған дейін де көптеген жас жігіттердің опасыздығына төзген болсаң, неге _оның_ опасыздығына қайғырасың?»
«Ах! Ханым, мен ол кезде оған үйреніп кеткен едім, бірақ Уиллоуби өзінің уәделерін бұзғанда, мен жарты жыл бойы көңілім қалмай жүрген едім».
«Байғус қыз!» деді мисс Джейн.
ҮШІНШІ ХАТ
Жағдайы төмен ЖАС БИГЕЙІМНЕН құрбысына
Бірнеше күн бұрын мен мистер Эшбернхем берген жеке балда болдым. Анам ешқашан далаға шықпайтындықтан, ол мені жол-жөнекей келіп алып кеткен және алдыңғы орындыққа отыруға рұқсат беріп, маған құрмет көрсеткен леди Гревиллдің қамқорлығына тапсырды, бұл мен үшін онша маңызды емес, әсіресе бұл маған көрсетілген үлкен жақсылық деп саналатынын білемін. [DIALOGUE] «Сонымен, мисс Мария (деді оның мәртебелі ханымы менің күйме есігіне жақындағанымды көріп), сен бүгін кешкісін өте сәнді көрінесің — _Менің_ бейшара қыздарым _сенің_ қасыңда мүлдем қолайсыз көрінетін болады — мен тек анаң сені _осылай_ киіндіру үшін өзін қиындыққа қалдырмады деп үміттенемін. Жаңа көйлек кидің бе?»
«Иә, ханым»,— деп жауап бердім мен барынша бейжайлылық танытып.
«Иә, әрі жақсы көйлек сияқты — (оны сипап көріп, оның рұқсатымен қасына отырғанымда) бәрі өте сәнді деп айта аламын — бірақ мен мойындауым керек, өйткені сен менің әрқашан өз ойымды айтатынымды білесің, меніңше бұл мүлдем қажетсіз шығын болды — неге ескі жолақ көйлегіңді кимедің? Адамдарды кедей болғаны үшін айыптау менің әдетім емес, өйткені мен оларды кінәлағаннан гөрі, оларға мүсіркеумен және аянышпен қарау керек деп ойлаймын, әсіресе егер олар оған көмектесе алмаса, бірақ сонымен бірге менің ойымша, сенің ескі жолақ көйлегің оны киюші үшін жеткілікті жақсы болар еді — шынын айтсам (мен әрқашан өз ойымды айтамын), бөлмедегі адамдардың жартысы сенің көйлегің бар-жоғын білмейді-ау деп қорқамын — бірақ сен бүгін кешкісін бағыңды сынап, байлыққа кенелуді көздеп отырған шығарсың—. Жақсы, неғұрлым ерте болса, соғұрлым жақсы; саған сәттілік тілеймін».
«Шынында да, ханым, менде ондай ниет жоқ —»
«Жас бикештің байлық аулаушы екенін мойындағанын кім естіпті?» Мисс Гревилл күлді, бірақ Эллен маған жаны ашығанына сенімдімін.
«Сен кетпей тұрып анаң ұйықтауға жатты ма?» деді оның мәртебелі ханымы.
«Қымбатты ханым, деді Эллен, әлі сағат тоғыз ғана болды ғой».
«Дұрыс, Эллен, бірақ шамдар ақша тұрады, ал миссис Уильямс ысырапшылдыққа жол бермейтіндей өте ақылды».
«Ол жаңа ғана кешкі асқа отырған еді, ханым».
«Ал кешкі асқа не жеп жатыр екен?» «Байқамаппын». «Нан мен ірімшік шығар». «Мен бұдан артық кешкі асты ешқашан тілемес едім», деді Эллен. «Сенің ешқашан ондай себебің болған емес, деп жауап берді анасы, өйткені сен үшін әрқашан жақсырақ ас дайындалады». Мисс Гревилл анасының тапқырлығына әдеттегідей қатты күлді.
Леди ханымның күймесінде келе жатқанда мені осындай кемсітушілік жағдайға мәжбүрлейді — мен әдепсіздік танытуға батпаймын, өйткені анам маған әрқашан «егер өмірде өз жолыңды тапқың келсе, кішіпейіл әрі шыдамды бол» деп ескертеді. Ол мені леди Гревиллдің әрбір шақыруын қабылдауға мәжбүрлейді, әйтпесе мен оның үйіне де, күймесіне де кедейлігім үшін қорланатынымды біле тұра ешқашан кірмес едім.— Біз Эшбернхемге келгенде сағат онға жуықтап қалды, бұл бізге айтылған уақыттан бір жарым сағатқа кеш еді; бірақ леди Гревилл тым сәнді (немесе өзін солай сезінеді) болғандықтан, уақытқа дәлдік танытпайды. Дегенмен, мисс Гревиллді күткендіктен би әлі басталмаған екен. Мен бөлмеге кірген соң көп ұзамай мистер Бернард мені биге шақырды, бірақ біз орнымыздан тұра бергенде, ол қызметшісінің оның ақ қолғаптарын алып қалғанын есіне түсіріп, бірден соны әкелуге жүгіріп кетті. Осы арада би басталып кетті және леди Гревилл басқа бөлмеге бара жатып, тура менің алдымнан өтті — ол мені көріп, бірден тоқтап, қасымызда бірнеше адам болса да маған былай деді:
«Ойбу, мисс Мария! Не болды, серіктес таба алмадың ба? Бейшара жас бикеш! Сенің жаңа көйлегің босқа киілген сияқты болып қорқамын. Бірақ түңілме; бәлкім, кеш аяқталғанша бір биге ілігерсің». Осыны айтып, ол менің биге шақырылғаным туралы бірнеше рет айтқан сөзімді тыңдамай, мені баршаның алдында осындай ыңғайсыз жағдайда қалдырып өтіп кетті — Дегенмен, мистер Бернард көп ұзамай оралды және бөлмеге кірген сәтте маған келіп, мені бишілерге қарай жетеледі, осылайша менің беделім леди Гревиллдің оның сөзін естіген барлық ескі ханымдардың көзіндегі жапқан жаласынан тазарды деп үміттенемін. Биден және бөлмедегі ең жағымды серіктеспен бірге болғандықтан, мен барлық реніштерімді ұмытып кеттім. Оның үстіне ол өте үлкен мүліктің мұрагері болғандықтан, леди Гревилл оның таңдауы кім болғанын білгенде онша риза болмағанын байқадым — ол менің көңілімді түсіруге бел буды, сондықтан би арасында отырғанымызда, ол маған мисс Мейсонмен бірге әдеттегідей қорлаушы маңыздылықпен келіп, бөлмедегі адамдардың жартысына естілетіндей дауыспен былай деді: «Айтшы, мисс Мария, атаң қандай кәсіппен айналысып еді? Өйткені мисс Мейсон екеуміз оның бақалшы болғанын ба, әлде түптеуші болғанын ба шеше алмай жатырмыз». Мен оның мені қорлағысы келетінін түсіндім және мүмкіндігінше оның жоспары іске асқанын көрсетпеуге тырыстым. «Екеуі де емес, ханым; ол шарап саудагері болған». «Иә, мен оның осындай төмен деңгейде болғанын білгем — ол банкрот болды, солай емес пе?» «Олай емес деп ойлаймын, ханым». «Ол жасырынып қашпап па еді?» «Олай істегенін ешқашан естімеппін». «Кем дегенде, ол төлем қабілетсіздігінен (қарызын өтей алмау) қайтыс болды емес пе?» «Маған бұрын бұлай айтылмаған еді». «Неге, сенің _әкең_ тышқандай кедей емес пе еді?» «Олай емес шығар». «Ол бір кездері Король сотының түрмесінде (борышкерлерге арналған түрме) отырмап па еді?» «Мен оны ол жерден көрген емеспін». Ол маған _сондай_ бір қарап, ашумен бұрылып кетті; ал мен өз әдепсіздігіме бір жағынан риза болсам, екінші жағынан тым ерсі көріндім бе деп қорықтым. Леди Гревилл маған қатты ашуланғандықтан, кеш бойы маған назар аударған жоқ, шынында да, егер мен оған ұнаған болсам да, ол мені елеусіз қалдырар еді, өйткені ол үлкен адамдардың тобына қосылып кетті және ол басқа біреумен сөйлесе алатын болса, менімен ешқашан сөйлеспейді. Мисс Гревилл кешкі аста анасының тобында болды, бірақ Эллен Бернардтармен және менімен қалуды жөн көрді. Біз өте жағымды биледік және Леди Г— үйге қайтар жолда ұйықтап келгендіктен, мен өте жайлы қайттым.
Келесі күні біз түскі аста отырғанда, леди Гревиллдің күймесі есік алдына келіп тоқтады, өйткені ол әдетте осы уақытта келуді жоспарлайды. Ол қызметші арқылы «өзінің түспейтінін, бірақ мисс Марияның күйме есігіне келуі керектігін, өйткені онымен сөйлескісі келетінін және оның тез арада келуі керектігін» айтып хабар жіберді — «Қандай әдепсіз хабар, мама!» дедім мен — «Бар, Мария —» деп жауап берді ол — Сонымен мен бардым және желдің өте қатты әрі суық болғанына қарамастан, оның мәртебелі ханымының қалауы бойынша сол жерде тұруға мәжбүр болдым. «Меніңше, мисс Мария, сен кешегідей сәнді емес сияқтысың — бірақ мен сенің киіміңді тексеруге келген жоқпын, бүгіннен кейінгі күні бізбен бірге түскі ас іше алатыныңды айтуға келдім — ертең емес, есіңде болсын, ертең келме, өйткені біз лорд пен леди Клермонтты және сэр Томас Стэнлидің отбасын күтеміз — өте сәнді болудың қажеті болмайды, өйткені мен күймені жібермеймін — егер жаңбыр жауса, қолшатыр ала сал —» Оның маған өзімді құрғақ ұстауға рұқсат бергенін естіп, күлкімді әрең тыйдым — «Және уақытында келуді ұмытпа, өйткені мен күтпеймін — тамақтың тым пісіп кеткенін жек көремін — бірақ уақытынан бұрын келудің қажеті жоқ — анаңның жағдайы қалай? Ол түскі аста отыр, солай емес пе?» «Иә, ханым, сіздің мәртебелі ханымыңыз келгенде біз түскі астың ортасында отырғанбыз». «Мария, сен тоңып қалған шығарсың деп қорқамын», деді Эллен. [DIALOGUE] «Иә, бұл сұмдық шығыс желі — деді анасы — сендіремін, мен терезені ашуға әрең шыдаймын — бірақ сен, мисс Мария, желге ұрынып үйренгенсің және содан сенің өңің соншалықты дөрекі әрі тұрпайы болып кеткен. Күймемен жиі жүре алмайтын сендер сияқты жас бикештер қандай ауа райында жаяу жүрсеңдер де, жел аяқтарыңды қалай көрсетсе де бәрібір. Мен қыздарымның сен сияқты осындай күнде далада тұрғанын қаламас едім. Бірақ кейбір адамдарда не суықты сезу, не нәзіктік деген жоқ — Жақсы, есіңде болсын, біз сені бейсенбіде сағат 5-те күтеміз — қызметшіңе түнде сені алып кетуге келуін айт — ай болмайды — және үйге қайтатын жолың сұмдық болады — анаңа сәлем айт — түскі астарың суып қалған шығар — жүре бер —» Ол әдеттегідей мені қатты ашуландырып, кетіп қалды.
Мария Уильямс.
ТӨРТІНШІ ХАТ
Біраз әдепсіз ЖАС БИГЕЙІМНЕН құрбысына
Кеше біз мистер Эвелинмен бірге түскі ас іштік, онда бізді оның немере қарындасы, өте жағымды көрінетін қызбен таныстырды. Мен оның сырт келбетіне өте риза болдым, өйткені тартымды жүзіне қоса, оның жүріс-тұрысы мен дауысында ерекше қызықты бір нәрсе бар еді. Сонымен қатар, олар менің бойымда оның өмір тарихын, ата-анасының кім екенін, қайдан келгенін және басына не күн туғанын білуге деген үлкен қызығушылық оятты, өйткені ол кезде оның мистер Эвелиннің туысы екені және аты Гренвилл екені ғана белгілі болатын. Кешкісін мен білгім келген нәрсені білуге тырысудың сәтті мүмкіндігі туды, өйткені миссис Эвелиннен, анамнан, доктор Дрейтоннан, мисс Гренвиллден және менен басқасының бәрі карта ойнап жатты, ал алғашқы екеуі өзара сыбырласып сөйлесумен болды, доктор ұйықтап қалды, сондықтан біз амалсыз бір-бірімізді көңілдендіруге мәжбүр болдық. Менің қалағаным да осы еді және сұрамағандықтан надан болып қалмауға бел буып, мен бастадым.
— Эссексте болғаныңызға көп болды ма, ханым? — Мен сейсенбіде келдім. — Сіз Дербиширден келдіңіз бе? — Жоқ, ханым! — ол менің сұрағыма таңырқағандай кейіп танытты, — Саффолктан келдім.
Қымбатты Мэри, бұл менің тарапымнан үлкен батылдық болды деп ойлайтын шығарсың, бірақ белгілі бір мақсатым болғанда импуденция (ұятсыздық немесе шектен шыққан батылдық) танытудан қашпайтынымды білесің ғой.
— Гренвилл бойжеткен, бұл өлке сізге ұнай ма? Өзіңіз кеткен жермен тең келе ме екен? — Сұлулық жағынан анағұрлым жоғары, ханым, — ол күрсініп қойды. Мен мұның себебін білуге құмартып кеттім. — Кез келген өлкенің келбеті қаншалықты көркем болса да, — дедім мен, — ең жақын достарды жоғалтудың қасында жұбаныш бола алмас.
Ол менің айтқандарымның шындығын сезінгендей басын изеді. Қызығушылығым оянғаны сонша, не де болса білуге бел байладым.
— Олай болса, Саффолктан кеткеніңізге өкінесіз бе, Гренвилл бойжеткен?
— Иә, шынымен өкінемін.
— Сол жерде туған боларсыз?
— Иә, ханым, сол жерде туып, көптеген бақытты жылдарымды өткіздім...
— Бұл үлкен жұбаныш, — дедім мен, — ханым, ол жақта бақытсыз күндеріңіз болмады деп үміттенемін.
— Кемел бақыт — пенделердің маңдайына жазылмаған, ешкім де үздіксіз қуанышты күтуге құқылы емес. Кейбір сәтсіздіктерге, әрине, тап болдым.
— Қандай сәтсіздіктер, қымбатты ханым? — бәрін білуге асығып, шыдамсыздана сұрадым.
— Менің қасақана жасаған қателігімнен туындаған ештеңе жоқ деп үміттенемін, ханым.
— Әрине, солай деп ойлаймын, ханым. Сіз тартқан азаптар тек туыстарыңыздың қатыгездігінен немесе достарыңыздың қателігінен туындағанына еш күмәнім жоқ.
Ол күрсінді.
— Сіз бақытсыз көрінесіз, менің қымбатты Гренвилл бойжеткенім. Сіздің тауқыметіңізді жеңілдету менің қолымнан келе ме?
— Сіздің қолыңыздан ба? — ол қатты таңырқап жауап берді, — Мені бақытты ету ешкімнің де қолынан келмейді.
Ол бұл сөздерді соншалықты мұңды әрі салтанатты үнмен айтқаны сонша, біраз уақыт бойы жауап беруге батылым бармады. Расында да, үндемей қалдым. Дегенмен, бірнеше сәттен соң өзімді жинап алып, оған барынша мейіріммен қарап, былай дедім:
— Менің қымбатты Гренвилл бойжеткенім, сіз өте жас көрінесіз. Сізге өзіңізді құрметтейтін, жасы үлкен, бәлкім, парасаттылығы жоғары, ақыл бере алатын біреу қажет шығар. Мен сол адаммын және қазір сізді менің сенімім мен достығымды қабылдауға шақырамын, бұған жауап ретінде мен тек сіздің достығыңызды сұраймын. — Сіз өте қайырымдысыз, ханым, — деді ол, — маған көрсеткен зейініңізге дән ризамын. Бірақ мен ақыл-кеңес қажет болатындай ешқандай қиындықта, күдікте немесе белгісіздікте емеспін. Дегенмен, — ол сыпайы жымиып сөзін жалғастырды, — көмек қажет болған жағдайда, кімге жүгіну керектігін білетін боламын.
Мен басымды идім, бірақ мұндай тойтарысқа көңілім біраз түсті. Соған қарамастан, алған бетімнен қайтпадым. Сезімталдық пен достық арқылы ештеңеге қол жеткізе алмайтынымды түсініп, сұрақтар мен жорамалдар арқылы шабуылымды жалғастыруға бел байладым.
— Англияның бұл бөлігінде ұзақ қалуды жоспарлап отырсыз ба, Гренвилл бойжеткен? — Иә, ханым, біраз уақыт болармын деп ойлаймын. — Бірақ Гренвилл мырза мен ханым сіздің жоқтығыңызға қалай шыдайды? — Олардың екеуі де тірі емес, ханым.
Бұл мен күтпеген жауап еді. Мен мүлдем үндемей қалдым және өмірімде өзімді мұншалықты ыңғайсыз сезінген емеспін.
Ғашық БОЙЖЕТКЕННЕН құрбысына
Күн өткен сайын ағам сараңданып, тәтем ұсақшыл болып, ал мен ғашық бола түсудемін. Осы бетімізбен жыл соңына дейін не боларымызды кім білсін! Бүгін таңертең сүйікті Масгроуымнан мынадай хат алып, бақытқа кенелдім.
Сэквилл-стрит: 7 қаңтар
Lovely Henrietta-ны (сүйікті Генриетта) алғаш көргеніме бүгін тура бір ай болды және бұл қасиетті жылдықты сол күнге лайықты түрде — оған хат жазумен атап өту керек және атап өтіледі де. Оның сұлулығы менің көзіме алғаш түскен сәтті ешқашан ұмытпаймын. Өзіңіз жақсы білетіндей, ешқандай уақыт оны менің жадымнан өшіре алмайды. Бұл леди Скадамордың үйінде болған еді. Тәңіри Генриеттадан бір миль жерде тұратын леди Скадамор қандай бақытты! Сүйкімді жаратылыс бөлмеге алғаш кіргенде, о, мен қандай күйде болдым? Сізді көру керемет бір әсем дүниені көргенмен бірдей еді. Мен селк ете қалдым — оған таңданыспен қарадым. Ол әр сәт сайын сұлулана түсті, ал бақытсыз Масгроу айналасына қарап үлгергенше сіздің көркіңізге тұтқын болды. Иә, ханым, мен сізге табыну бақытына ие болдым, ол үшін қанша алғыс айтсам да аз. «Масгроуға Генриетта үшін өлуге рұқсат па?» — деді ол өз-өзіне. Қызғаныш тудыратын пенде! Және ол бүкіл әлем таңданатын, полковник табынатын және баронет (баронет — Ұлыбританиядағы мұрагерлік дворяндық атақ) оның құрметіне тост (тост айту — біреудің құрметіне салтанатты түрде тілек білдіру) айтатын жан үшін сарғаюы мүмкін бе! Ғажайып Генриетта, сіз қандай сұлусыз! Мен сізді тәңіри жан деп жариялаймын! Сіз қарапайым пендеден биіксіз. Сіз періштесіз. Сіз Венераның өзісіз. Қысқасы, ханым, сіз менің өмірімде көрген ең сүйкімді қызсыз — және сіздің сұлулығыңыз Масгроудың көзінде оны сүюге рұқсат беріп, үміт сыйлағаныңыз үшін одан сайын арта түседі. Және, о, періштедей Генриетта бойжеткен, Тәңір куә, мен сіздің зұлым ағаңыз бен азғын әйелінің өлімін қаншалықты асыға күтемін, өйткені менің аруым олардың өлімі оны менің дәулетім жете алмайтын байлыққа кенелтпейінше менікі болуға келіспейді. Дегенмен, бұл жақсартуға болатын мүлік қой. Мұндай шешімде қасарысып тұрып алған қатыгез Генриетта! Қазір мен әпкемнің үйіндемін, онда өзімнің үйім дайын болғанша қала беремін, ол үй өте жақсы болғанымен, қазіргі уақытта жөндеуді қажет етеді. Жүрегімнің сүйкімді ханшайымы, қош бол — Өз қолын қойғанда дірілдейтін сол жүрек, сіздің ең жалынды табынушыңыз және берілген кішіпейіл қызметшіңіз болып қалады.
Т. Масгроу.
Матильда, бұл махаббат хатының үлгісі емес пе! Осындай жауһар дүниені бұрын-соңды оқып па едің? Бір параққа осыншама мағына, сезім, ой тазалығы, тіл байлығы мен шынайы махаббат қалай сыйып кеткен? Жоқ, ешқашан, мен бұған кепілдік бере аламын, өйткені Масгроу секілді жан кез келген қыздың жолында кездесе бермейді. О, мен онымен бірге болуды қаншалықты аңсаймын! Ертең оның хатына жауап ретінде мынаны жіберуді жоспарлап отырмын.
Менің ең қымбатты Масгроуым. Сіздің хатыңыз мені қаншалықты бақытты еткенін сөзбен айтып жеткізе алмаймын; қуаныштан жылап жібере жаздадым, өйткені мен сізді дүниедегі кез келген адамнан артық көремін. Меніңше, сіз Англиядағы ең сүйкімді әрі ең келбетті еркексіз, әрине, солай екеніне шүбәм жоқ. Өмірімде мұндай тәтті хат оқыған емеспін. Маған дәл осындай тағы бір хат жазыңызшы және әрбір екінші жолда маған ғашық екеніңізді айтыңыз. Сізді көру үшін жаным құрбан. Бір-бірімізді көрудің амалын қалай табамыз? Өйткені біз бірімізсіз біріміз өмір сүре алмайтындай ғашықпыз. О, менің қымбатты Масгроуым, менің ағам мен тәтемнің өлімін қаншалықты асыға күтетінімді білсеңіз ғой — Егер олар жақында өлмесе, мен жынды болып кететін шығармын, өйткені мен күн өткен сайын сізге көбірек ғашық болып барамын.
Әпкеңіз сізбен бір үйде тұрып, дидарыңызды көре алатыны қандай бақыт, сондай-ақ Лондондағы әрбір адам сіздің ол жақта болғаныңыз үшін бақытты болуы тиіс. Маған жақында тағы да хат жазасыз деп үміттенемін, өйткені мен сіздікіндей тәтті хаттарды ешқашан оқыған емеспін. Мен, менің ең қымбатты Масгроуым, мәңгілікке сіздікімін.
Генриетта Халтон.
Оған менің жауабым ұнайды деп үміттенемін; ол менің қолымнан келетін ең жақсы жауап, бірақ оныкіне жетпейді. Расында да, оның махаббат хаттарын жазуда нағыз шебер екенін бұрыннан естігенмін. Оны алғаш рет леди Скадамордың үйінде көргенімді білесің — Кейінірек ледимен кездескенімде, ол менен бөлесі Масгроудың қалай ұнағанын сұрады.
— Шынымды айтсам, — дедім мен, — меніңше, ол өте келбетті жас жігіт. — Олай деп ойлағаныңа қуаныштымын, — деп жауап берді ол, — өйткені ол саған ессіз ғашық. — Ой, леди Скадамор! — дедім мен, — қалайша олай күлкілі сөйлей аласыз? — Жоқ, бұл өте шындық, — деп сендірді ол, — өйткені ол сені көрген сәттен-ақ ғашық болды. — Бұл шындық болса екен, — дедім мен, — өйткені мен бір тиынға да бағаламайтын махаббаттың жалғыз түрі — алғаш көргеннен ғашық болуда бір мән бар. — Жақсы, жеңісіңмен құттықтаймын, — деді леди Скадамор, — және бұл толық жеңіс болды деп ойлаймын; ол менсінбеуге болмайтын адам, өйткені бөлем — тартымды жас жігіт, дүниені көп көрген және мен оқыған ең жақсы махаббат хаттарын жазады.
Бұл мені қатты бақытты етті және жеңісіме дән риза болдым. Дегенмен, өзімді сәл тәкаппар ұстауды жөн көрдім де, былай дедім:
— Мұның бәрі өте тамаша, леди Скадамор, бірақ біз сияқты мұрагер бойжеткендер ешқандай дәулеті жоқ еркектерге оңайлықпен беріле салмауымыз керек екенін білесіз ғой.
— Менің қымбатты Халтон бойжеткенім, — деді ол, — мен бұған сен сияқты толық сенімдімін және сенімен бірге дәулет күтетіндей ешқандай негізі жоқ адамға тұрмысқа шығуыңды қолдайтын соңғы адам мен болатыныма сендіремін. Масгроу мырза кедей емес, оның жыл сайын бірнеше жүз фунт әкелетін, жақсартуға үлкен мүмкіндігі бар иелігі және өте жақсы үйі бар, бірақ қазіргі уақытта ол толық жөндеуден өтпеген.
— Егер солай болса, — деп жауап бердім мен, — оған қарсы айтар ештеңем жоқ. Егер сіз айтқандай, ол білімді жас жігіт болса және жақсы махаббат хатын жаза алса, ол мені сүйгені үшін одан мін іздеуге еш себеп жоқ, бірақ бәрібір оған тұрмысқа шықпауым мүмкін, леди Скадамор.
— Әрине, саған махаббаттың өзі бұйырмаса, оған тұрмысқа шығуға еш міндетті емессің, — деп жауап берді оның мәртебесі, — өйткені мен қатты қателеспесем, сен дәл қазір өзің де білмей, оған деген ең нәзік сезімді ұялатып жүрсің.
— Ой, леди Скадамор! — дедім мен қызарып, — қалайша олай ойлайсыз?
— Өйткені әрбір көзқарасың, әрбір сөзің оны әшкерелеп тұр. Кәне, менің қымбатты Генриеттам, мені досыңдай көр де, шыныңды айт — Масгроу мырзаны таныстарыңның ішіндегі кез келген ер адамнан артық көрмейсің бе?
— Өтінемін, маған мұндай сұрақтар қоймаңызшы, леди Скадамор, — дедім мен басымды бұрып әкетіп, — өйткені маған оларға жауап беру лайықты емес.
— Жоқ, жаным, — деп жауап берді ол, — енді сен менің күдігімді растадың. Бірақ, Генриетта, неге орынды махаббатыңды мойындаудан ұялуың керек немесе неге маған сенім артудан бас тартасың?
— Мен оны мойындаудан ұялмаймын! — дедім мен батылданып, — Сізге сенім артудан бас тартпаймын және сіздің бөлеңіз Масгроу мырзаны жақсы көретінімді, оған шын жүректен байланғанымды айтудан қысылмаймын, өйткені келбетті еркекті сүю — айып емес. Егер ол көріксіз болса, әрине, лайықсыз нысанға бағытталған төмен сезімім үшін ұялуыма негіз болар еді. Бірақ мұндай мүсін мен дидар, және сіздің бөлеңіздегідей әдемі шаш тұрғанда, мұндай жоғары қасиеттер маған әсер еткенін мойындаудан неге қызаруым керек?
— Менің тәтті қызым! — деді леди Скадамор мені мейіріммен құшақтап, — мұндай мәселелерде сенің ойлау мәнерің қандай нәзік және өз жасың үшін түйсігің қандай ұшқыр! О, мен сенің мұндай асыл сезімдеріңді қалай құрметтеймін!
— Солай ма, ханым? — дедім мен, — Сіз өте қайырымдысыз. Бірақ айтыңызшы, леди Скадамор, бөлеңіз сізге маған деген сезімін өзі айтты ма? Егер солай болса, ол маған көбірек ұнайтын болады, өйткені сырласы жоқ ғашық — ғашық па?
— О, жаным, — деп жауап берді ол, — сендер бір-бірің үшін жаралғансыңдар. Әрбір сөзің сендердің жан дүниелеріңіз көрінбейтін симпатия (үндестік) күшімен қозғалатынына мені көбірек сендіреді, өйткені пікірлеріңіз бен сезімдеріңіз бір жерден шығады. Тіпті шаштарыңның түсі де қатты ерекшеленбейді. Иә, менің қымбатты қызым, бейшара үмітсіз Масгроу маған өзінің махаббат хикаясын ашты. Мен бұған таңғалмадым — қалай екенін білмеймін, бірақ оның саған ғашық болатынын алдын ала сезгендей болдым.
— Жақсы, ол мұны сізге қалай жеткізді?
— Бұл тек кешкі астан кейін болды. Біз камин жанында отырып, әртүрлі тақырыптарда сөйлестік, шынын айтсам, әңгімені негізінен мен айттым, өйткені ол ойлы әрі үнсіз отырды. Сосын кенеттен менің сөзімді бөліп жіберіп, ең театрландырылған үнмен былай деп айғайлады:
«Иә, мен ғашықпын, сеземін оны қазір, Генриетта Халтон мені құртты ақыр».
— О, өз сезімін білдірудің қандай тәтті жолы! — деп жауап бердім мен, — Мен туралы осындай екі керемет жол арнау! Олардың ұйқаспағаны өкінішті-ақ!
— Саған ұнағанына өте қуаныштымын, — деп жауап берді ол, — Әрине, бұған үлкен талғам салынған. «Сен оған шынымен ғашықсың ба, бөле?» — дедім мен. «Оған өте өкініштімін, өйткені сен барлық жағынан мінсіз болсаң да, жақсы иелігің мен жақсы үйің болса да, полковник сөз салған және баронет оның құрметіне тост айтқан ғажайып Генриеттаның жүрегін жаулауға кімнің үміті болуы мүмкін». — «Солай болған!» — деп айғайлап жібердім мен. Леди Скадамор сөзін жалғастырды. — «Ах, қымбатты бөле, — деп жауап берді ол, — мыңдаған адам табынатын жанды жеңіп алу мүмкіндігімнің аздығына соншалықты сенімдімін, сенің бұл сөздерің мені оған бұдан да артық сендіре алмайды. Бірақ сен де, сұлу Генриеттаның өзі де маған ол үшін өлудің, оның көркінің құрбаны болудың зор ләззатынан бас тартпайтын шығарсыңдар. Ал мен өлгенде...» — деп жалғастырды ол.
— О, леди Скадамор, — дедім мен көзімді сүртіп, — осындай тәтті жаратылыстың өлім туралы айтқаны-ай!
— Бұл шынымен де тебірентерлік жағдай, — деп жауап берді леди Скадамор. — «Мен өлгенде, — деді ол, — мені апарып, оның аяғының астына қойыңдар, бәлкім, ол менің бейшара сүйегіме аяушылық көз жасын төгуден бас тартпас».
— Қымбатты леди Скадамор, — деп сөзін бөлдім мен, — бұл тебірентерлік тақырыпта енді ештеңе айтпаңызшы. Мен бұған шыдай алмаймын.
— О, мен сенің жаныңның нәзік сезімталдығына қалай таңғаламын! Оны қатты жаралағым келмегендіктен, мен үндемейін.
— Өтінемін, жалғастырыңыз, — дедім мен. Ол жалғастырды.
— «Содан кейін, — деп қосты ол, — Ах! Бөле, менің бетіме сол қымбат тамшылардың тамып жатқанын сезгендегі менің күйімді елестетші! Осындай рахатты сезіну үшін кім өлмес еді! Ал мен жерленгенде, Тәңіри Генриетта әлдеқайда бақыттырақ жас жігітке өз махаббатын сыйласын, ол оған бақытсыз Масгроу сияқты нәзік байлансын және ол күлге айналып жатқанда, олар некелік өмірдегі бақыттың үлгісі болып өмір сүрсін!»
Осындай аянышты нәрсені бұрын-соңды естіп пе едің? Өлгенде менің аяғымның астына жату — қандай тамаша тілек! Мұндай тілек айту үшін оның жан дүниесі қаншалықты асқақ болуы керек! Леди Скадамор жалғастырды.
— «Ах! Менің қымбатты бөлеме, — деп жауап бердім мен оған, — мұндай асыл мінез кез келген әйелдің жүрегін жібітеді; егер Тәңіри Генриетта сенің оның бақыты үшін айтқан жомарт тілектеріңді ести алса, оның жаны қаншалықты нәзік болса, ол сенің сезіміңді аяп, оған жауап беруге тырысатынына күмәнім жоқ». «О, бөле, — деп жауап берді ол, — мұндай жағымды сөздермен менің үмітімді оятуға тырыспа. Жоқ, мен бұл періште-әйелге ұнаймын деп үміттене алмаймын, маған қалған жалғыз нәрсе — өлу». «Шын махаббат әрқашан үмітсіз болады, — деп жауап бердім мен, — бірақ мен, менің қымбатты Томым, осы арудың жүрегін жаулап алуға бұрынғыдан да үлкен үміт беремін, өйткені мен оны күні бойы мұқият бақылап отырып, оның өзі де білмей, іштей саған деген ең нәзік сезімді ұялатып жүргенін анық байқадым». — Қымбатты леди Скадамор! — деп айғайлап жібердім мен, — Бұл менің өзім білгеннен де артық! — Мен мұны сенің өзіңе белгісіз екенін айтқан жоқпын ба? «Мен, — деп жалғастырдым оған, — бұл қуаныш күтпеген жерден келіп, әсері бұдан да зор болсын деп басында айтып, сені жігерлендірмедім». «Жоқ, бөле, — деп жауап берді ол әлсіз дауыспен, — Генриетта Халтонның жүрегін қозғағаныма мені ештеңе сендіре алмайды, егер сен өзің алдансаң, мені алдауға тырыспа». Қысқасы, жаным, бейшара үмітсіз жігітті сенің оған шынымен басымдық беретініңе сендіру үшін маған бірнеше сағат қажет болды; бірақ ақырында ол менің уәждерімнің күшін жоққа шығара алмай, айтқандарыма сенгенде, оның шаттығын, қуанышын, ессіз күйін сипаттауға менің қауқарым жетпейді.
О, сүйкімді жан, ол мені қаншалықты құштарлықпен жақсы көреді! Бірақ, қымбатты леди Скадамор, сіз оған менің ағам мен тәтеме толықтай тәуелді екенімді айттыңыз ба?
— Иә, мен оған бәрін айттым. — Ол не деді? — Ол ағалар мен тәтелерге қарсы өшпенділікпен айғайлады; Англия заңдарын олардың жиендеріне мұқтаж болған кезде иеліктерін иеленуге рұқсат бергені үшін айыптады және заңнаманы реформалап, оның барлық теріс пайдалануларын түзету үшін Қауымдар палатасында болғысы келетінін айтты. — О, сүйкімді адам! Оның рухы қандай! — дедім мен. — Ол, — деп қосты ол, — ғажайып Генриетта оның жолында өзі үйренген сән-салтанат пен байлықтан бас тартып, оның шектеулі табысы бере алатын жайлылық пен сыпайылықты ғана қабылдайды деп өзін алдай алмайтынын, тіпті оның үйі оны қабылдауға дайын болса да солай екенін айтты. Мен оған одан мұндайды күтуге болмайтынын айттым; оның қазіргі билігінен және кедей бауырларына осыншама кең көлемде жақсылық жасау мүмкіндігінен тек сенің және өзінің рахаты үшін бас тарта алады деп ойлау оған қиянат жасау болар еді. — Әрине, — дедім мен, — мен анда-санда қайырымдылықпен айналысамын. Ал Масгроу мырза бұған не деді? — Ол менің айтқандарымның шындығын мойындауға мәжбүр екенін және егер ол сұлу Генриеттаның күйеуі болу бақытына ие болса, оның сорлы туыстарының билігінен босап, өзін оған арнай алатын бақытты күнді қаншалықты шыдамсыздықпен болса да күтуге тиіс екенін айтты.
Ол қандай асыл жан! О, Матильда, мен оның әйелі болатын болғандықтан қандай бақыттымын! Тәтем мені бәліш пісіруге шақырып жатыр, қош бол, менің қымбатты досым, сенің адал досың болып қала беремін.
Г. Халтон.
Соңы.
ФАННИ КЭТРИН ОСТИН бойжеткенге
МЕНІҢ ҚЫМБАТТЫ ЖИЕНІМ
Роулинг пен Стивентон арасындағы қашықтық үлкен болғандықтан, сенің тәрбиеңді өз бақылауыма алуға мүмкіндігім жоқ, сол себепті бұл міндет әкең мен анаңа жүктелетін болады. Сондықтан менің жеке нұсқауларымның жетіспеушілігін барынша азайту үшін, жас әйелдердің өзін-өзі ұстауы туралы өз пікірлерім мен өсиеттерімді қағаз бетіне түсіріп, саған жолдауды өз борышым деп санаймын. Келесі беттерден осыларды табасың.
Мен сенің сүйікті тәтеңмін Автор.
ХАТ
МЕНІҢ ҚЫМБАТТЫ ЛУИЗАМ
Сенің досың Миллар мырза кеше денсаулығын түзеу үшін Батқа бара жатқан жолында бізге соғып кетті; қасында екі қызы болды, ал үлкені мен үш ұлы аналарымен бірге Суссексте. Сен маған Миллар бойжеткеннің өте сұлу екенін жиі айтсаң да, оның сіңлілерінің көркі туралы ештеңе айтпапсың; дегенмен олар да өте сүйкімді екен. Мен саған олардың сипаттамасын берейін. Джулия он сегізде; оның жүзінен ұяттылық, ақыл мен абырой үйлесім тапқан, оның мүсіні бірден ибалылықты, талғампаздық пен үйлесімділікті аңғартады. Ал енді ғана он алтыға толған Шарлотта әпкесінен қысқалау, оның мүсіні Джулиянікідей асқақ болмаса да, оның бойында өзінше бағалауға тұрарлық тартымды толықша келгендік бар. Ол аққұба және оның жүзі кейде сиқырлы нәзіктікті, кейде таңғажайып сергектікті білдіреді. Оның зеректігі шексіз және мінезі өзгермейтіндей жайдары көрінеді; олар бізбен бірге отырған жарты сағат ішінде оның әңгімесі өткір сөздер мен тапқыр жауаптарға толы болды; ал ақылды, сүйкімді Джулия өзінің таза жүрегіне лайықты адамгершілік туралы ойларын айтты. Миллар мырза мен естіген мінездемеге сай көрінді. Әкем оны мейірім толы жанармен, достық қол алысумен және әртүрлі жағдайларға байланысты жиырма жылдай көріспеген ескі әрі қадірлі досын көргендегі қуанышын білдіретін ыстық сүйіспеншілікпен қарсы алды. Миллар мырза сол уақыт аралығында екеуінің де өмірінде көптеген оқиғалар болғанын (және өте орынды) атап өтті, бұл сұлу Джулияға осындай ұзақ кезең ішіндегі жағдайларының көптеген өзгерістері туралы парасатты толғаныс жасауға мүмкіндік берді.
Ол бұл өзгерістердің кейбірінің артықшылықтарына, ал кейбірінің кемшіліктеріне тоқталды.
Осы тақырыптан кейін ол адамзат ләззаттарының тұрақсыздығы мен олардың ұзақтығының белгісіздігіне қарай қысқаша ауытқып, жер бетіндегі барлық қуаныштардың кемелсіз болуы тиіс екенін атап өтті.
Күйме есік алдына келіп, сүйкімді Моралист — адамгершілік пен мораль мәселелерін талқылайтын адам әкесімен және сіңлісімен бірге кетуге мәжбүр болғанда, ол бұл ілімді ұлы адамдардың өмірінен алынған мысалдармен суреттеуге көшкен еді; бірақ олар қайтар жолда бізбен бірге бес-алты ай өткізуге уәде беріп кетті. Біз, әрине, сені атап өттік және сенің лайықты қасиеттеріңе бәрі жоғары баға бергеніне сендіремін.
«Луиза Кларк (дедім мен), жалпы алғанда өте жағымды қыз, бірақ кейде оның жақсы көңіл-күйі ашуланшақтықпен, көреалмаушылықпен және қастықпен бұлыңғырланады. Оның бойында парасаттылық парасаттылық — ақыл-оймен шешім қабылдау қабілеті немесе сұлулыққа деген талпыныс жоқ емес, бірақ бұлардың шамалылығы соншалық — оның өзінің жеке тартымдылығына беретін маңызы мен олардан күтетін табынушылығы оның менмендігінің, мақтаншақтығының және ақымақтығының айқын үлгісі болып табылады». Мен осылай дедім, ал менің пікіріме қалғандары да өз келісімдерін білдіріп, салмақ қосты.
Сенің сүйіктің, Арабелла Смайт.
Кейіпкерлер
Попган, Мария
Чарльз, Пистолетта
Постильон Постильон — күйме немесе ат жегетін көліктің айдаушысы, Үй иесі әйел
Ауыл балаларының хоры, Аспаз
және Стрефон, Хлоя
САХНА — ҚОНАҚ ҮЙ Үй иесі әйел, Чарльз, Мария және Аспаз кіреді.
Үй иесі әйел Марияға: — Егер «Арыстан» бөлмесіндегі мырзаларға төсек керек болса, оларға 9-нөмірді көрсет. Мария: — Құп болады, ханым. (Мария шығып кетеді) Үй иесі әйел Аспазға: — Егер «Ай» бөлмесіндегі мәртебелілер ас мәзірін сұраса, оларға бер. Аспаз: — Жақсы, беремін. (Аспаз шығып кетеді) Үй иесі әйел Чарльзға: — Егер «Күн» бөлмесіндегі ханымдар қоңырау соқса — жауап бер. Чарльз: — Құп болады, ханым. (Әрқайсысы өз бетімен шығып кетеді)
САХНА «АЙ» БӨЛМЕСІНЕ АУЫСАДЫ, Попган мен Пистолеттаны көрсетеді.
Пистолетта: — Әкетай, Лондонға дейін әлі қанша жол бар? Попган: — Қызым, сүйіктім, барлық балаларымның ішіндегі ең таңдаулысы, екі ай бұрын қайтыс болған бейшара анаңның аумай қалған бейнесі, мен сені Лондонға Стрефонға тұрмысқа беру үшін апара жатырмын және саған бүкіл мүлкімді мұраға қалдырмақпын, әлі жеті миль қалды.
САХНА «КҮН» БӨЛМЕСІНЕ АУЫСАДЫ — Хлоя мен ауыл балаларының хоры кіреді.
Хлоя: — Мен қайдамын? Хаунслоудамын. Қайда бара жатырмын? Лондонға. Не істеуге? Тұрмысқа шығуға. Кімге? Стрефонға. Ол кім? Бозбала. Ендеше мен ән айтамын.
ӘН Мен қалаға барамын Ал төменге түскенде, Стрефонға тұрмысқа шығамын. Бұл мен үшін үлкен қызық болады.
Хор: Қызық болады, қызық болады, қызық болады, Бұл ол үшін үлкен қызық болады.
Аспаз кіреді —
Аспаз: — Міне, ас мәзірі. Хлоя оқиды: — 2 үйрек, сиырдың саны, сасыған кекілік және торт. — Мен сиырдың саны мен кекілікті аламын. (Аспаз шығып кетеді) — Ал енді мен басқа ән айтамын.
ӘН Мен түскі ас ішуге барамын, Одан кейін арықтамаймын, Шіркін, Стрефон осында болса ғой, Кекілік қатты болса, ол оны кесіп берер еді.
Хор: Қатты болса, қатты болса, қатты болса, Кекілік қатты болса, ол оны Кесіп берер еді. (Хлоя мен Хор шығып кетеді)
САХНА «АРЫСТАН» БӨЛМЕСІНІҢ ІШІНЕ АУЫСАДЫ. Стрефон мен Постильон кіреді.
Стрефон:
— Сен мені Стейнстен осы жерге дейін әкелдің, осы жерден мен Хлояға үйлену үшін қалаға бармақпын. Қызметіңнің ақысы қанша?
Постильон:
— Он сегіз пенс.
Стрефон:
— Әттең, достым, менің қалада өзімді асырауға арналған бір ғана нашар гвинея Гвинея — британдық алтын монета монетам бар. Бірақ мен саған Хлоядан алған, мекенжайы жазылмаған хатты кепілге беремін.
Постильон:
— Мырза, мен сіздің ұсынысыңызды қабылдаймын.
БІРІНШІ АКТІНІҢ СОҢЫ.
Өткен өмірімдегі уайымдар мен ауыртпалықтар өте көп болды, менің сүйікті Эллинорым, және олардың ащылығы үшін сезінетін жалғыз жұбанышым — өз мінез-құлқымды мұқият тексергенде, мен оларға лайықты болғаныма көзім жетті. Мен өмірімнің өте ерте кезеңінде әкемді өлтірдім, содан бері анамды өлтірдім, енді әпкемді өлтіруге бара жатырмын. Мен дінімді жиі ауыстырғаным сонша, қазір бойымда ешқандай діни түсінік қалмады. Мен соңғы он екі жыл бойы әрбір қоғамдық сотта жалған куәгер болдым және өз өсиетханамды қолдан жасадым. Қысқасы, мен жасамаған қылмыс кемде-кем — бірақ мен енді түзелуге бет алдым. Атты гвардияның полковнигі Мартин маған сөз салды және біз бірнеше күннен кейін үйленеміз. Біздің таныстығымыздың оғаш тұстары болғандықтан, мен саған бұл туралы айтып берейін.
Полковник Мартин — орасан зор байлықпен қайтыс болған марқұм сэр Джон Мартиннің екінші ұлы, бірақ ол өзінің үш кіші баласына жүз мың фунттан ғана қалдырып, негізгі мүлкін, шамамен сегіз миллионды қазіргі сэр Томасқа қалдырды. Осы шағын тиын-тебенімен полковник төрт ай бойы қанағаттанып өмір сүрді, содан кейін ол ағасының бүкіл иелігін тартып алуды ұйғарды. Жаңа өсиетхана қолдан жасалып, полковник оны сотқа ұсынды — бірақ оның өзінен басқа ешкім оның дұрыс өсиетхана екеніне ант бермеді, ал ол бұрын соңды көп ант бергені соншалық, оған ешкім сенбеді. Осы сәтте мен сот есігінің қасынан өтіп бара жатқан едім, мені судья ишарамен шақырып алып, полковникке менің әділдік жолында кез келген нәрсеге куәлік беруге дайын ханым екенімді айтып, маған жүгінуге кеңес берді. Қысқасы, бұл мәселе тез шешілді. Полковник екеуміз оның дұрыс өсиетхана екеніне ант бердік, ал сэр Томас барлық арам жолмен тапқан байлығынан бас тартуға мәжбүр болды. Полковник ризашылық ретінде келесі күні маған келіп, қолымды сұрады. Мен қазір әпкемді өлтіруге бара жатырмын.
Әрқашан сенің, Анна Паркер.
МЕНІҢ ҚЫМБАТТЫ КЛАРАМ
Менің саяхаттап жүргеніме көп болды, сондықтан осы уақытқа дейін саған хатың үшін алғыс айтуға мүмкіндігім болмады. Біз өткен айдың дүйсенбісінде сүйікті үйімізден шығып, Англиямен шектесетін және Уэльс ханзадасына лауазым беретін Уэльс князьдігі бойынша саяхатымызды жалғастырдық. Біз атпен жүруді жөн көрдік. Анам біздің кішкентай пониімізге мінді, ал Фанни екеуміз оның қасында жүрдік, тіпті жүгірдік десе де болады, өйткені анам атпен жылдам жүруді жақсы көретіндігі соншалық, бүкіл жол бойы шауып отырды. Демалатын жерімізге жеткенде терлеп-тепшіп кеткенімізді өзің де түсінерсің. Фанни елдің көптеген суреттерін салды, олар өте әдемі, бірақ ол жүгіріп бара жатып салғандықтан, олардың түпнұсқаға қатты ұқсамайтыны өкінішті. Саяхатымызда қанша аяқ киім тоздырғанымызды көрсең, таңғалар едің. Біз өзімізбен бірге жақсы қор қор — ресурс, пайдалануға қажетті заттар жиынтығы алуды ұйғардық, сондықтан киіп шыққан аяқ киімімізден бөлек, әрқайсымыз бір-бір жұптан алдық. Дегенмен, Кармартенде олардың екеуінің де тұмсығы мен өкшесін жаматтыруға мәжбүр болдық, ал соңында олар мүлдем жарамсыз болып қалғанда, мамамыз бізге мейірімділік танытып, бір жұп көк атлас туфлиін берді, біз оның әрқайсысымыз бір-бір сыңарын киіп, Херефордтан үйге дейін көңілді секіріп жеттік.
Мен сенің мәңгілік сүйіктің, Элизабет Джонсон.
Тегін құпия сақтайтын бір мырза осыдан екі жыл бұрын Пембрукширден шағын коттедж сатып алды. Бұл батыл қадамды оған үлкен ағасы ұсынды, егер ол үлкен орманның шетіне жақын және теңізден шамамен үш миль жердегі шағын үйді алатын болса, ол оған екі бөлме мен қойманы жиһазбен жабдықтап беруге уәде берді. Вильгельминус бұл ұсынысты қуана қабылдап, біраз уақыт бойы осындай баспана іздеп жүргенде, бір күні таңертең газеттен мына хабарландыруды оқып, күдіктен арылды.
ЖАЛҒА БЕРІЛЕДІ Үлкен орманның шетінде және теңізден шамамен үш миль жерде орналасқан жинақы коттедж. Екі бөлме мен қоймадан басқасы жиһазбен жабдықталған.
Қуанған Вильгельминус дереу ағасына барып, хабарландыруды көрсетті. Робертус оны құттықтап, коттеджді иелену үшін оны өз күймесімен жіберді. Үш күн және алты түн бойы тоқтаусыз жүргеннен кейін, олар орманға жетті және оның шетімен он кішкентай өзен ирелеңдеп ағатын тік төбеден төмен түсетін жолмен жүріп, жарты сағатта коттеджге жетті. Вильгельминус күймеден түсіп, біраз уақыт есік қаққаннан кейін ешқандай жауап алмай немесе іштен ешқандай дыбыс естімей, тек ағаш ысырмамен бекітілген есікті ашып, шағын бөлмеге кірді. Ол оның бірден жиһазсыз екі бөлменің бірі екенін түсінді. Одан ол дәл сондай бос қоймаға өтті. Одан шығатын баспалдақ оны үстіңгі қабаттағы дәл сондай бос бөлмеге апарды және бұл бөлмелер бүкіл үйді құрайтынын білді. Ол бұл жаңалыққа еш ренжіген жоқ, өйткені жиһазға өзі ештеңе жұмсауға мәжбүр болмайтынын ойлап жұбанды. Ол дереу ағасына оралды, ол келесі күні оны қаладағы барлық дүкендерге апарып, екі бөлме мен қойманы жабдықтауға қажетті нәрсенің бәрін сатып алды. Бірнеше күннен кейін бәрі дайын болды және Вильгельминус өз коттеджін иеленуге қайтып келді. Робертус онымен бірге келді, сонымен қатар оның зайыбы, сүйікті Сесилия және оның екі әдемі сіңлісі Арабелла мен Марина (Вильгельминус оларға қатты бауыр басқан болатын) және көптеген қызметшілер еріп келді. Қарапайым адам мұндай үлкен топты орналастыруға тырысқанда қиындыққа тап болуы мүмкін еді, бірақ Вильгельминус таңқаларлық парасаттылықпен парасаттылық — қиын сәтте ақылмен шешім қабылдау үйге іргелес орманның ашық жеріне дереу екі зәулім шатыр тігуге бұйрық берді. Олардың құрылымы архитектура — құрылым, құрылыс жүйесі қарапайым әрі талғампаз болды — әрқайсысы төрт таяқпен ұсталып тұрған екі ескі көрпе Вильгельминустың бойындағы құрылымға деген талғамы мен қиындықтарды жеңудегі жеңілдігінің айқын дәлелі болды.
1.F.1.
Project Gutenberg еріктілері мен қызметкерлері Project Gutenberg™ жинағын жасау барысында АҚШ-тың авторлық құқық туралы заңымен қорғалмаған шығармаларды анықтау, авторлық құқықты зерттеу, мәтінді көшіру және тексеру үшін айтарлықтай күш жұмсайды. Осы талпыныстарға қарамастан, Project Gutenberg™ электрондық туындыларында және олар сақталатын тасымалдағыштарда «Кемшіліктер» (Defects) болуы мүмкін. Оларға толық емес, қате немесе бүлінген деректер, көшіру кезіндегі қателер, авторлық құқықты немесе басқа да зияткерлік меншік (Intellectual property — заңмен қорғалатын ой-өріс нәтижелері) құқықтарын бұзу, ақаулы немесе зақымдалған диск немесе өзге де тасымалдағыш, компьютерлік вирус немесе сіздің жабдығыңыз зақымдайтын немесе оқи алмайтын компьютерлік кодтар жатады, бірақ олармен шектелмейді.
1.F.2. ШЕКТЕУЛІ КЕПІЛДІК, ЗАЛАЛДАРДАН БАС ТАРТУ.
1.F.3 тармағында сипатталған «Ауыстыру немесе қайтару құқығын» қоспағанда, Project Gutenberg™ сауда белгісінің иесі болып табылатын Project Gutenberg Literary Archive Foundation қоры және осы келісім бойынша Project Gutenberg™ электрондық туындысын таратушы кез келген басқа тарап сіздің алдыңыздағы барлық залалдар, шығындар мен шығыстар, соның ішінде заңгерлік төлемдер үшін жауапкершіліктен бас тартады. СІЗ 1.F.3 ТАРМАҒЫНДА ҚАРАСТЫРЫЛҒАНДАРДАН БАСҚА, САЛҒЫРТТЫҚ, ҚАТАҢ ЖАУАПКЕРШІЛІК, КЕПІЛДІКТІ БҰЗУ НЕМЕСЕ ШАРТТЫ БҰЗУ ҮШІН ЕШҚАНДАЙ ҚҰҚЫҚТЫҚ ҚОРҒАУ ҚҰРАЛДАРЫНЫҢ ЖОҚТЫҒЫМЕН КЕЛІСЕСІЗ. СІЗ ОСЫ КЕЛІСІМ БОЙЫНША ҚОРДЫҢ, САУДА БЕЛГІСІ ИЕСІНІҢ ЖӘНЕ КЕЗ КЕЛГЕН ТАРАТУШЫНЫҢ, ТІПТІ ОСЫНДАЙ ЗАЛАЛДЫҢ МҮМКІНДІГІ ТУРАЛЫ ЕСКЕРТІЛГЕН БОЛСА ДА, НАҚТЫ, ТІКЕЛЕЙ, ЖАНАМА, САЛДАРЛЫҚ, АЙЫППҰЛДЫҚ НЕМЕСЕ КЕЗДЕЙСОҚ ЗАЛАЛДАР ҮШІН СІЗДІҢ АЛДЫҢЫЗДА ЖАУАПТЫ БОЛМАЙТЫНЫНА КЕЛІСЕСІЗ.
1.F.3. АУЫСТЫРУ НЕМЕСЕ ҚАЙТАРУДЫҢ ШЕКТЕУЛІ ҚҰҚЫҒЫ.
Егер сіз осы электрондық туындыны алғаннан кейін 90 күн ішінде одан ақау тапсаңыз, туындыны алған адамға жазбаша түсініктеме жіберу арқылы ол үшін төлеген ақшаңызды (егер болса) қайтарып ала аласыз. Егер сіз туындыны физикалық тасымалдағышта алған болсаңыз, тасымалдағышты жазбаша түсініктемеңізбен бірге қайтаруыңыз керек. Сізге ақаулы туындыны ұсынған тұлға немесе мекеме ақшаны қайтарудың орнына ауыстыру көшірмесін беруді таңдай алады. Егер сіз туындыны электронды түрде алған болсаңыз, оны ұсынған тұлға немесе мекеме ақшаны қайтарудың орнына туындыны электронды түрде қайта алуға екінші мүмкіндік беруді таңдауы мүмкін. Егер екінші көшірме де ақаулы болса, сіз мәселені түзетудің келесі мүмкіндіктерінсіз ақшаны қайтаруды жазбаша түрде талап ете аласыз.
1.F.4.
1.F.3 тармағында көрсетілген ауыстыру немесе қайтарудың шектеулі құқығын қоспағанда, бұл жұмыс сізге «ОСЫ КҮЙІНДЕ» (AS-IS), ЕШҚАНДАЙ ТІКЕЛЕЙ НЕМЕСЕ ЖАНАМА КЕПІЛДІКТЕРСІЗ, СОНЫҢ ІШІНДЕ САУДАҒА ЖАРАМДЫЛЫҒЫ НЕМЕСЕ КЕЗ КЕЛГЕН МАҚСАТҚА СӘЙКЕСТІГІНЕ КЕПІЛДІКТЕРМЕН ШЕКТЕЛМЕЙ ҰСЫНЫЛАДЫ.
1.F.5.
Кейбір штаттар белгілі бір жанама кепілдіктерден бас тартуға немесе залалдардың белгілі бір түрлерін алып тастауға немесе шектеуге рұқсат бермейді. Егер осы келісімде көрсетілген қандай да бір бас тарту немесе шектеу осы келісімге қолданылатын штаттың заңына қайшы келсе, келісім қолданыстағы штат заңымен рұқсат етілген ең жоғары бас тарту немесе шектеуді қамтамасыз ететіндей түсіндіріледі. Осы келісімнің қандай да бір ережесінің жарамсыздығы немесе орындалмауы қалған ережелерді күшін жоймайды.
1.F.6. ӨТЕМ ПУНКТІ (INDEMNITY).
Сіз Қорды, сауда белгісінің иесін, Қордың кез келген агентін немесе қызметкерін, осы келісімге сәйкес Project Gutenberg™ электрондық туындыларының көшірмелерін ұсынатын кез келген адамды және Project Gutenberg™ электрондық туындыларын өндіруге, жылжытуға және таратуға қатысатын барлық еріктілерді төмендегілердің кез келгенінен тікелей немесе жанама түрде туындайтын барлық жауапкершіліктен, шығындар мен шығыстардан, соның ішінде заңгерлік төлемдерден қорғауға және оларға зиян келтірмеуге келісесіз: (а) осы немесе кез келген Project Gutenberg туындысын тарату, (б) кез келген Project Gutenberg туындысын өзгерту, түрлендіру немесе оған толықтырулар немесе өшірулер енгізу, және (в) сіз тудырған кез келген Кемшілік.
2-бөлім. Project Gutenberg мұраты туралы ақпарат
Project Gutenberg — электрондық туындыларды ескірген, ескі, орташа және жаңа компьютерлерді қоса алғанда, компьютерлердің ең көп түрлері оқи алатын форматтарда тегін таратудың синонимі болып табылады. Ол жүздеген еріктілердің қажырлы еңбегі мен қоғамның барлық саласындағы адамдардың қайырымдылықтарының арқасында өмір сүріп келеді.
Еріктілер және оларға қажетті көмек көрсету үшін қаржылық қолдау Project Gutenberg мақсаттарына жету және Project Gutenberg жинағының болашақ ұрпақтар үшін еркін қолжетімді болып қалуын қамтамасыз ету үшін өте маңызды. 2001 жылы Project Gutenberg және болашақ ұрпақтар үшін сенімді әрі тұрақты болашақты қамтамасыз ету мақсатында Project Gutenberg Literary Archive Foundation қоры құрылды. Project Gutenberg Literary Archive Foundation туралы көбірек білу және сіздің талпыныстарыңыз бен қайырымдылықтарыңыздың қалай көмектесетінін білу үшін 3 және 4-бөлімдерді және www.gutenberg.org мекенжайындағы Қордың ақпараттық бетін қараңыз.
3-бөлім. Project Gutenberg Literary Archive Foundation туралы ақпарат
Project Gutenberg Literary Archive Foundation — Миссисипи штатының заңдарына сәйкес ұйымдастырылған және Ішкі кірістер қызметі (IRS) тарапынан салықтан босатылған мәртебесі берілген коммерциялық емес 501(c)(3) білім беру корпорациясы. Қордың EIN немесе федералдық салық сәйкестендіру нөмірі — 64-6221541. Project Gutenberg Literary Archive Foundation қорына жасалған жарналар АҚШ федералдық заңдарымен және сіздің штатыңыздың заңдарымен рұқсат етілген толық көлемде салықтан шегеріледі.
Қордың кеңсесі мына мекенжайда орналасқан: 41 Watchung Plaza #516, Montclair NJ 07042, USA, +1 (862) 621-9288. Электрондық пошта арқылы байланыс сілтемелері мен жаңартылған байланыс ақпаратын Қордың веб-сайтынан және www.gutenberg.org/contact ресми бетінен табуға болады.
4-бөлім. Project Gutenberg Literary Archive Foundation қорына жасалатын қайырымдылықтар туралы ақпарат
Project Gutenberg™ мұратын (Миссия — ұйымның негізгі қызметі мен мақсаты) жүзеге асыру үшін кең ауқымды қоғамдық қолдау мен қайырымдылықтарға тәуелді және оларсыз өмір сүре алмайды. Бұл мұрат — ескірген жабдықтарды қоса алғанда, жабдықтардың ең кең спектріне қолжетімді, машинамен оқылатын түрде еркін таратылатын қоғамдық игілікке айналған және лицензияланған туындылардың санын көбейту. Көптеген шағын қайырымдылықтар (1 доллардан 5 000 долларға дейін) IRS-тегі салықтан босатылған мәртебені сақтау үшін ерекше маңызды.
Қор Америка Құрама Штаттарының барлық 50 штатындағы қайырымдылық пен қайырымдылық жарналарын реттейтін заңдарды сақтауға міндеттенеді. Сәйкестік талаптары біркелкі емес және бұл талаптарды орындау және оларды сақтау айтарлықтай күш-жігерді, көптеген құжаттар мен алымдарды талап етеді. Біз сәйкестік туралы жазбаша растауды алмаған жерлерде қайырымдылық сұрамаймыз. ҚАЙЫРЫМДЫЛЫҚ ЖІБЕРУ НЕМЕСЕ кез келген нақты штат үшін сәйкестік мәртебесін анықтау үшін www.gutenberg.org/donate сайтына кіріңіз.
Біз сұрату талаптарын орындамаған штаттардан жарна сұрай алмайтындығымызға және сұрамайтындығымызға қарамастан, мұндай штаттардағы қайырымдылық жасау туралы ұсыныстарымен бізге өздері хабарласқан қаржы салушылардан (Инвестор — табыс алу немесе қолдау үшін қаржы жұмсайтын тұлға) сұратылмаған қайырымдылықтарды қабылдауға ешқандай тыйым салынбағанын білеміз.
Халықаралық қайырымдылықтар ризашылықпен қабылданады, бірақ біз Америка Құрама Штаттарынан тыс жерлерден алынған қайырымдылықтардың салықтық өңделуіне қатысты ешқандай мәлімдеме жасай алмаймыз. Тек АҚШ заңдарының өзі біздің шағын штатымыздың (қызметкерлеріміздің) жұмысын ауырлатады.
Қайырымдылық жасаудың ағымдағы әдістері мен мекенжайларын Project Gutenberg веб-беттерінен тексеріңіз. Қайырымдылықтар басқа да бірқатар тәсілдермен, соның ішінде чектермен, желідегі төлемдермен және несие карталары арқылы қабылданады. Қайырымдылық жасау үшін www.gutenberg.org/donate сайтына кіріңіз.
5-бөлім. Project Gutenberg электрондық туындылары туралы жалпы ақпарат
Профессор Майкл С. Харт кез келген адаммен еркін бөлісуге болатын электрондық туындылар кітапханасы туралы Project Gutenberg тұжырымының (Концепция — белгілі бір мәселеге деген негізгі көзқарас жүйесі) негізін қалаушы болды. Қырық жыл бойы ол еріктілердің еркін қолдау желісімен ғана Project Gutenberg электрондық кітаптарын шығарды және таратты.
Project Gutenberg электрондық кітаптары жиі бірнеше баспа басылымдарынан жасалады, олардың барлығында авторлық құқық туралы ескерту болмаса, АҚШ-та авторлық құқықпен қорғалмағаны расталады. Осылайша, біз электрондық кітаптардың кез келген нақты қағаз басылымына сәйкестігін міндетті түрде сақтамаймыз.
Көптеген адамдар PG негізгі іздеу мүмкіндігі бар біздің веб-сайтымыздан бастайды: www.gutenberg.org.
Бұл веб-сайтта Project Gutenberg туралы ақпарат, соның ішінде Project Gutenberg Literary Archive Foundation қорына қайырымдылық жасау жолдары, біздің жаңа электрондық кітаптарымызды жасауға қалай көмектесуге болатыны және жаңа электрондық кітаптар туралы білу үшін біздің электрондық ақпараттық бюллетенімізге қалай жазылуға болатыны туралы ақпарат бар.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру