Баянғали
Әлімжанов
ШЫҒАРМАЛАРЫVІІ том

Шығармалары: Көп томдық. Б. Әлімжанов. – Көк-
шетау: Келешек-2030, 2016.

Т. 7. Деген екен: Толғаулар, арнаулар. Айтыстардан ша-
шу. – 2016. – 284 б.

Баянғали Әлімжановтың шығармаларының жетінші томы-
на ақынның толғаулары мен арнау өлеңдері, қағазға түспеген, то-
лық нұсқасы қолда жоқ айтыстарда айтылған бірер өлеңдері, кей-
бір айтыстары және «Деген екендері» толықтырылып топтасты-

ІSBN 978-601-302-125-6 (жалпы)
© Әлімжанов Б., 2016.

Наурыз
Ерітіп қыс қырауын, жарып мұзын,
Қош келдің, қайран Наурыз, жарықтығым.
Ұмытпай жылдың басы – Наурыз тойын,

Шығыспен бірге сен де тоналып ең,
Ескілік сарқыншағы саналып ең.
Жүректің тереңінен орын алып,
Календарь беттерінен жоғалып ең.

Халқымыз жаңа өмірге аттанғанда,
Азаттық жыл құсындай оралып ең.

Көп көрдік тар кезең мен көк тайғақты,
Ел болдық әлем білген көк байрақты.
Көкке ұшып, көк мұхитты көктей өтіп,
Ұл-қызың көк байрақты көкте ойнатты!

Солқ-солқ еткен Ситиде жеңгеміз жоқ,
Жеңбедік деп бірақ та өлгеміз жоқ.
Кәңкиден кейін қалып қойсақ тағы,
Ән-күйден кейін қалып көргеміз жоқ.

Ән-күй мен бесік болсын тербететін,
Ұл-қыз болсын елім деп ержететін.
Жаңа жыл жарқын жүзді елге құт боп,
Көркейтсін қазағымның мемлекетін!

Кел, кел, Наурыз, кел Наурыз,
Пейілі елге кең Наурыз,
Нулы болып жеріміз,
Сулы болсын көл наурыз,

Еш қылмай елдің еңбегін,
Ырысын мол ғып бер, Наурыз!

Жаңа жылың құт болып,
Қадамы елдің нық болып,
Молынан болып ағымыз,
Баянды болып бағымыз,

Ұзағынан болсын де,
Тыныштық мына шағымыз!

Тіршілікті құртатын
Ракета мен бомбаның
Қанаттары қиылсын.
Зарлаған ата-ананың

Жоқтаулары тиылсын.
Ел басына тумасын
Ер сыналар қиын сын.
Жақсы істерің көп болып,

Дос қуанып, сүйінсін.
Адамзаттың жемісі
Ұрпағына бұйырсын.
Барлық ұлттың тілегі –

Наурызкөже секілді
Бір арнаға құйылсын!

Қазақ пен Қазанат
Арғы атаң түрік пен ғұн, батыр сақ та,
Хандықтың жартысын берген тұлпар атқа.
Адамзат алты қырдан бір-ақ асты,

Ең алғаш адам атқа қонған шақта.
Пырақты шырақ қылып түнек кезде,
Тәңірім берген шығар біздің баққа!

Күлтегін Алып шалшы арғымақпен,
Сан ғасыр сеңгірінен орғып өткен.
Қобыланды Тайбурылды тебініп қап,
Қазанның қамалынан қарғып өткен.

Зынданнан суырып ап Алпамысты,
Байшұбар жау заманын тар ғып өткен.
Шыдамай шабысына жер жарылып,
Шалқұйрық Ер Төстікпен ағып өткен.

Абылай Бөкең берген Нарқызылмен,
Шарыштың шойын басын қағып өткен.
Құйғытса Қубас атпен ер Қабанбай,
Аумаған қауға тиген қалың өрттен.

Көсілтіп Кенесары Көкбурылмен,
Қазақты бодан қылмай, бар ғып өткен.
Сүліктей қаракермен Иманжүсіп
Бір өзі бір селоны дірілдеткен.

Құлагер серке санды, сері мінез,
Сергітіп сар даланы дүрілдеткен.
Қанат қып қазанатты қазақ елі,
Жалғасқан бергі бетпен, арғы бетпен.

Жарықтық бабаларым өз тарихын
Тұлпардың тұяғымен жазып өткен!!!

Кең дала жеңген талай жауыздықты,
Жеңгенін жаулары да аңыз ғыпты.
Тарихта ұлы өзгеріс болған екен,
Атаң ойлап тапқанда ауыздықты.

Жалғанның талай-талай жұрты болған,
Кең дала көздерінің құрты болған.
Тұлпар ат түрік үшін танкі десек,
Ауыздық басқаратын кілті болған.

Тұрғанда тізгін қолда, ерде тақым,
Кетпеген кең даланың құлпы қолдан.
Қазіргі тілмен айтсақ, ат-ракета,
Ауыздық электрон пульті болған!

Табиғат жаратса да көп ғажапты,
Ежелден ынтықтырған ат қазақты.
Жылқының жұлдызға да атын беріп,
Көкке ұшырған ақбоз ат, көк боз атты!

Қазағым қазанатпен еркелескен,
Ежелгі шығар ма екен ертегі естен.
Жүрісі су жорғаның жанға жайлы,
Кем бе еді «Джип» пенен «Мерседестен!»

Қыз қуып, көкпар тартса дала тынбай,
Қазақтың қанына от толатындай.
Доп қуса ат үстінде, шөген ойнап,
Жұлдыздар жерге таяп ағатындай.

Тұлпарлар құйғытқанда дүрс-дүрс етіп,
Жүрегі кең даланың соғатындай.
Мұндайда қиқу салып, селт етпеген
Жігіттер қазақ болмай қалатындай.

Жым болып жауыздық та жол береді,
Жүйріктің тізігініне оратылмай.
Шау тартып, шал болғанша шабандоздың
Тәні де, жаны да сау болатындай.

Жел қаққан жан сарайын азаматтың,
Қуатты қазанаттан алатындай.
Кентаврдай тұтасып тұлпар, жігіт,
Келешек ғасырларға баратындай!!!

Жеңе алмаған жылқыны,
Жиырмасыншы ғасырдың
Гүрілдеген темірі.
Қазанат пен қазағым

Бір-бірінің айнымас
Мәңгі-бақи серігі.
Бөлініп сірә, көрмеген,
Бір-бірінен сенімі.

Иен жатқан даланың
Еркелей басқан елігі.
Шоқтығына қол тисе,
Жігіттің ұстар желігі.

Көлбете шауып өткенде,
Көкке кетер қазақтың
Көк дөненнен жүйрік көңілі.
Ат болмаса алаштың

Қыза шапқан ат қандай,
Жыр мұхиты-дастандай.
Жел көріктей кеудесі
Гулеп бара жатқандай.

Қос танауы делдиіп,
Даланың қанын қыздырып,
Үрлеп бара жатқандай!

Жылқы – малдың жүйрігі,
Түрік – елдің тұйғыны.
Әуелден бірге жаралып,
Бір болғандай бұйрығы.

Қыл аяғы қобыздың
Қылы болып бебеулеп,
Тұрған жоқ па құйрығы,
Жылқы деген жарықтық –

Жаратқанның қазаққа
Айрықша берген сыйлығы!

Атсыз қалдық дегенше,
Тақсыз қалдық десеңші.
Байтақ қазақ баласы,
Бақсыз қалдық десеңші.

Кең далада тұлпарға
Үкілеп моншақ тағатын
Мөлдіреген қыз болсын.
Дүбірлете шабатын

Желбіреген ұл болсын.
Ерікті еркін халқымның
Орындалып арманы,
Басында бейбіт күн болсын!!!

Тіл туралы толғаныс
Тілімнен артық бізде бар ма мұра,
Ойласам көңілге мұң толмады ма?
Сүюге, құрметтеуге өз тіліңді,

Сөнбесін енді жанған алдан үміт,
Жүруші ек көптен бері арман қылып,
Мәз болдық өткен жылы қазақ тілін,
Алғанға әупірімдеп заңдандырып!

Ана тіл өмірімнің мәні емес пе,
Қазақтың ары емес пе, бары емес пе?
Сөйлеуі әр халықтың өз тілінде,
Алланың өзі жазған заңы емес пе?!

Тең болса қазақ егер өңгелермен,
Дүние, сен басқаша дөңгелер ме ең?
Еркіндік, теңдікті біз сұрамайық,
Алланың заңын бұзған пенделерден!

Күтсек те ақыры бір қайырын да,
Батамыз ауық-ауық қайғы-мұңға.
Бір кезде өз тілінен үріккен қазақ
Оралсын деп тілеймін айдынына.

Әлі де талай қазақ мәңгіріп жүр,
Елігіп, әр нәрсені сән қылып жүр.
Кіре алмай өз үйіне қазақ тілі,
Далада жаутаң қағып қаңғырып жүр.

Аяққа ана тілі тапталған соң,
Болмақшы бізде қандай мәнді ғұмыр?!

Ұлдары біздің елдің арыстандай,
Бір өзі мыңмен жалғыз алысқандай.
«Қазақша оқып, жаза білмеймін», – деп,
Шіркіндер мәз болады-ау намыстанбай!

Олардан ертең қандай ат қалады,
Білмеймін және не деп ақталады?
Аяққа ана тілін таптап тұрып,
«Ананы сыйлаймыз» – деп мақтанады.

Қазбалап кетсем егер қата істі көп,
Ойлама мына бала шатасты деп.
Аталар ақсақалды тік тұрады,
Алдында келіндердің «аташкі» боп.

Аталар немереге «деда» болды,
Ағасы інісіне «дәдә» болды,
Әжелер, әулиедей, о, дариға,
Аузымен балалардың «баба» болды.

Шүлдірлеп, шұбар сөйлеп үлкен-кіші,
Қазағым өзгелерге таба болды!

Бауырлар, ойласаңдар, уайым қайда,
Әлдиді ауыстырдық «баю-байға».
Аяулы ана әлдиі ұмытылса,
Халқымның болашағы жойылмай ма?!

Ойласам, мұның бәрін күйеді ішім,
Бұл ұрпақ қайдан таппақ сүйенішін?
Орыстың «баю-байы» өзіне ыстық,
Әлдиім – қазағымның киелісі!

Әу бастан әлдилеңдер сәбиіңді,
Жалғайтын болашаққа ән күйіңді.
Қазақтың табиғатын танытатын,
Ұмытпа, айналайын, әлдиіңді!

Жастары жүргеннен соң жатқа елігіп,
Бір қазақ бір қазаққа жат көрініп,
Қорқамын ішімізден басқа ұлт шығып,
Қазағым кете ме деп қақ бөлініп?!

Тамырын қазағымның жұлған дағы,
Өз көрін өзі қазар ұл қамдады.
Озбырлық құрбандығы деп ойлаймын,
Бір ұрпақ тыңнан кейін туғандарды.

Тапталып ата-баба салты қалып,
Танымай өзі туған халқын да анық.
Алданып, арман-мұрат адыра қап,
Ескексіз қайықтай боп қалтылдады.

Ортақ боп бұл ұрпақтың күйігіне
Жіберме сора тартқан иірімге.
Саяқтай сыртқа теппей, сырын ұғып,
Аялап қосу керек үйіріне!

Жөн болар, сөз түйіндеп бітіргенім,
Әрдайым түзу ұшсын түтіндерің.
Қазақ тілі мәңгілік жасай берсін,
Қабырғаң сөгілмесін бүтін елім!

Көкшетау облыстық қазақ тілі қоғамы ашылғанда
айтылған өлең. «Оқжетпес» газеті, 1991 ж.

Көкшетау картасына көз салсақ...
Айтатын шындықты ашып шақ келгендей,
Жеріме хақы бар ма ат бергендей?
Заураловка деген де ат қойыпты,

Көтеріп Орал таудан ап келгендей.
Донской, Невскийге совхоз бердік,
Ел қорғап, олар біздің жақта өлгендей!

Байлайтын есіміне елді мекен,
Қазаққа Киров қорған болды ма екен?
Чапаев Көксеңгірдің кегін қуып,
Гагарин осында кеп қонды ма екен?

Даланың ыстығына күйіп Щорс,
Буденный суығына тоңды ма екен?

Антонов, Алексеев, Николаев
Қазаққа көңілін көп бөлді ме екен?
Чехов пен Максим Горький Көкшетауды
Мағжаннан артық жырлап берді ме екен?

Мағынасыз Еңбекшілдер орынына
Біржан сал заңға томпақ келді ме екен?!

Бергендей бір ауылды Ждановқа,
Ізгілік жолында одан із қалып па?
Ленинград, Ленин, Ильич, Коммунизм,
Комсомол атын әбден тұздадық па?

Разгульное, Раздольное, Привольное,
Озерное мекен бопты жүз халыққа.
Нагорное, Совхозноеға берген атты
Восходское, Западноедан қызғанып па?

Приречное, Заречное, Подлесное
Деп жердің сәнін әбден бұзбадық па?
Басқасы аз болғандай ауыл атын
Бердік қой Карась деген бір балыққа.

Қырымбет ауылына қырын кетіп,
Ұялмай Баррикада құрмадық па?
Мәні жоқ жер аттарын түзетуді
Ойлайық, салынбай құр қызбалыққа!

Жүрмейік бірақ ұзақ ырғалып та,
Келдік қой ырғалғаннан құр қалып та.
Жерімді орап әкеп түсірді ғой,
Целинное, Дружба деп бұғалыққа.

Көптігін, күштілігін міндет қылып,
Бір халық би болмасын бір халыққа.
Тек қана тең халықтар арасында,
Сыйластық болатынын ұғалық та.

Ақыл-ой, ар-ұятқа жүгініп біз,
Жолына азаттықтың шығалық та.
Әркімге білгенінше ат қойғызбай,
Кез келді түсіретін бірқалыпқа!

Ат қою жоғарыдан нұсқалыпты,
Нұсқауға қарсы шыққан «қысқарыпты».
Өшіріп ел тарихын санасынан,
Мәңгүрт қып билеу жолы ұсталыпты.

Сол оймен ұмыттырып бабаларды,
Көтерген Келлер менен Чкаловты.
Ардақты Смағұлдай есімдерге
Кісен ғып салып қойған үш қаріпті!

Жер алса Балкашин мен Ломоносов,
Ойыңды отты қамшы алады осып.
Куйбышев, Котовский, Рузаевтар
Аталып, ұмыт қалды ағам Досов.

Жиналып қырдан келген, ойдан келген,
Даланы ат ойнатар майдан көрген.
Теңіз, мұхит түгілі, көлшігі жоқ,
Далаға Краснофлот қайдан келген?

Красноармейск, Краснодольское, Красный Яр,
Краснокиевка, Краснокаменка, Поляны бар,
Көгілдір Көкшетауды жан-жағынан
Құрсаулап тастапты ғой «красныйлар»!

Чаглинка деп аталып Шағалалы,
Көкшетау Синюха боп саналады.
Синюха-минюхадан келер ұрпақ
Көкшені қалай іздеп таба алады?

Степняк, Станционныйдың мағынасы
Әйтеуір бірдеме ғой даладағы!

Шынымен, қазақ аты жоғалар ма,
Жоқ әлде жағдайымыз оңалар ма,
Атамнан Айыртау боп қалған жерім,
Айналды-ау бір-ақ күнде Володарға,

Торы атты тағы өлтіріп, Придорожный
Дегенің сыя ма жөн-жобаларға?

Щучье, Боровое, Чистополье,
Қазақтың жерінің аты бола ала ма?
Далаға азаттықтың ақ туы боп,
Ақиқат, әділеттік оралар ма?!

Ел үшін Абылайлар атқа қонған,
Кенесары, Наурызбай отқа барған.
Би Қанай, Аңғал батыр, Науан хазірет
Кем бе еді қос-қос жұлдыз таққандардан?

Орынбай, Шөже, Арыстан, Балуан Шолақ,
Жырлары жадта қалған, хатта қалған.
Жақан, Еркеш, Мұса, Шахмет, Мусин, Саин,
Басқа да тұлғалар көп соқталанған,

Атында сол ерлердің бір белгі жоқ,
Аршылмай шындық жатыр оппа қардан.
Далада аяқ алып жүре алмайсың,
«Ский» мен «ое», «евка», «овкалардан»!

«Овкасы» бітсе, тағы «овосы» бар,
Өзгертпек болсаң оны, «но-носы» бар.
Дауысқа салып дұрыс шешпек болсаң,
Үніңді өшіретін «го-госы» бар.

Теріске көп екен деп көнбеу керек,
Тізгінді бетсіздікке бермеу керек.
Бір кезде бір указбен бүлдіргенді,
Бүгінде бір жарлықпен жөндеу керек!

Қазақтың жүрегінде мұңы көп қой,
Әлемге әйгілейтін жыры көп қой.
Жерімнің атына да, затына да,
Басқаның таласатын жөні жоқ қой.

Өзінің білгенінше билеп-төстер
Арқалап алып келген жері жоқ қой.
Бабамның қаны сіңген даламызда
Ешкімнің әкесінің құны жоқ қой!

Ақ сөйле, ақыным
Ақ сөйле, ақын болсаң, биік сөйле,
Басыңды туған елге иіп сөйле,
Айтыстың жөні осы деп салғыласпай,

Әдеп пен әділетке сыйып сөйле.
Астамсып, алты Алашты алаламай,
Ақиқат ту астына сыйып сөйле.
Ұяты қалғып кеткен ұлықтардың

Азырақ нервісіне тиіп сөйле.
Әр шөптің басын шалып шұбатылмай,
Қамшының өріміндей түйіп сөйле.
Нұр шашып дүниеге өнеріңмен

Жүргендер сендер ғана ақын-ақ деп,
Ойлай ма басқа жұртты ақымақ деп?
Тамыры ұлы өнердің терең жатыр,
Желкілдей беріңдерші жапырақ боп!

Мақтанып анаумын деп, мынаумын деп,
Ақпа-төкпе ақынмын, жыраумын деп.
Бос бөшкедей даңғырлап келсең дағы,
Мен сені керемет деп тұрғаным жоқ!

Әркімді әр нәрсеге теңейсің кеп,
Өзіңше кекеп-мұқап, шенейсің кеп.
Үрген қарын секілді күмп-күмп етіп,
Күшеніп өзіңді-өзің егейсің кеп.

Мұқату мұрат па екен ақындыққа,
Ойланам қандай мақсат көздейсің деп?!

Біреуді өңкілдеген өгіз дейсің,
Біреуді көң итерген қоңыз дейсің,
Қылжақпен алдап-сулап аңқау елді
Ойыңды әлденеге негіздейсің.

Жырдың жаны емес пе имандылық,
Ал сен болсаң, өмірде нені іздейсің?!

Тоқтаусыз фәни дүние өтері шын,
Мұратқа жаман сөзбен жетемісің.
Ақындар ізгіліктің қарлығашы,
Сен кеп пе ең адамдарды кекеу үшін.

Әркімді мазақтаудан басқа өмірде
Мағыналы түк бітірмей өтемісің?

Сен осы көп ештеңе оқымайсың,
Оқысаң да жөн сөзді тоқымайсың.
Көрінгенге компромат жиып-теріп,
Көң-қоқысты ақтарып шоқылайсың.

Шалшыққа шала-пұла шомылдырып,
Аптапқа қақтап қойған тотыдайсың.
Абайсызда намазын бұзып алып,
Байбаламдап бақырған сопыдайсың!

Аталы сөзден қашып сырғақтайсың,
Күйелеп адамдарды құр даттайсың.
Шалшықтан шөп-шаламды қалқып сөйлеп,
Тұп-тұнық тұңғиыққа бір батпайсың.

Біреудің тағдырына төреші боп,
Құдайдың заңын бұзып қылжақтайсың.
Қайдағы-жайдағыны тауып алғыш,
Денеден кір жинаған тырнақтайсың!

Жақсы сөйле халыққа сыр аңдатып,
Жаман сөз жараспайды қыранға түк.
Кір жұққан андай-мындай жерді көрсең,
Тіліңді жүгіртесің сумаңдатып.

Тіліңді тыға берме әр тесікке,
Қарай сөйле мәдени контекстке.
Тіліңді әр тесікке тыға берсең,
Айналып кетесің ғой тампекске!

Қойсаңшы құр желігіп жұлқынуды,
Ұмытпа ізгілікке ұмтылуды.
Біреудің тесігіне тіл жүгіртпей,
Өзіңнің бүтіндеп ал жыртығыңды!

Аңсайды ақын адамзат сыйласқанды,
Ойлы сөз, нұрлы әзілмен сырласқанды.
Қай мұратқа жетпекші адам ұлы
Мақсат қып бет жыртысып, тырнасқанды?

Жаман сөз жамандықты қоздырғасын,
Былғанып бұл дүние ыластанды.
Ұрыс-жанжал көбейіп, ашу-ыза,
Торлады қара түтін нұрлы аспанды.

Қайткенде тазартамыз бұл әлемді,
Деп толғайды шын ақын жыр-дастанды!

Астана
Астана!
Небір тарих көрген қала,
Арқада

Ақмола боп өнген қала.
Тілгенде
Дала төсін темір түрен,
Жалаулап,

Жаңа
Қауым енген қала.
Атанып
Целиноград бір-ақ сәтте,

Үміті
Ұлтымыздың сөнген қала.
Ресейге
Басыбайлы қосамын деп,

Шеңгелі
Хрущевтің төнген қала.
Ажалға басын байлап,
Қарсы шығып,

Тәшенов бермей қалып,
Жеңген қала.
Ту ұстап Назарбаев,
Алты алаштың,

Аруағы
Қайта айналып келген қала!

Он жылда
Ой жеткісіз өскен қала,
Есілден
Еркін самал ескен қала.

Дос түгіл дұшпаның да
Таңдай қағып,
«Ойпырмай, қалай өскен?!»
Дескен қала.

Өткенсіз
Болашаққа жол болмайды.
Өз жерің
Өзгелерден кем болмайды.

Баспанасыз адамдар
Болса дағы,
Астанасыз
Жаһанда ел болмайды.

Өзінің
Астанасын сыйламаған,
Ешқашанда
Азамат, ер болмайды!

Жалғанда халық бар ма
Торға көнген,
Басқа елге басқыншылар
Сорға келген.

Алдымен астанаға
Оғын кезеп,
Сөз сыны,
Көз сұғымен торлай берген.

Алсаң да қай тарихты,
Ер ұландар
Атойлап,
Астанасын қорғап өлген!

Болған соң жүректе от,
Баста тәртіп,
Күпілдеп жүрген жоқпыз
Босқа шалқып.

Пекиннен,
Вашингтон,
Парижден де,
Біз үшін

Қазағым
Қиырларға аттанатын,
Болды ғой
Астанамен мақтанатын.

Сүрінсе де өкпелеп
Астанаға,
Сүйінсе
Астанамен шаттанатын!

Өрендер
Астана деп әнін айтқан,
Балқытып
Боз даланың күйін тартқан.

Жан сыры жетпесе де
Жабыққанда,
Астана жаққа қарап,
Мұңын шаққан!

Қарамай
Көбігіне, күрмегіне,
«Шүкір» деп,
Үзілмеген күдері де.

Ауылдың
Ақ тілегі Астанада,
Қысқа жіп
Келмесе де күрмеуіне.

Айнала Ақорданы
Атқа мінген,
Аман-сау
Азаматтар жүргеніне,

Жасай бер, Сарыарқада
Сәнді қала,
Айналған
Ел қазақтың жүрегіне!

Үңілмей үрдісіне,
Түр-түсіне,
Төр берген
Қытайға да, үндісіне.

Ауылдың аңғал
Атпал азаматы
Қайнаған
Құрылыстың жүрді ішінде.

Көзге ыстық,
Көңіл қылын шертетіндей
Іргесі ғимараттың,
Кірпіші де!

Болғанда ер тілегі
Елмен жалғас,
Керуеннің жүгі де аумас,
Жолдан таймас.

Шыққанда Бәйтерекке
Басы айналды,
Шалдардың
Ауыл жақтан келген алғаш!

Ақорда күміс кеуде,
Алтын басты,
Әлемге
Қазақ атын жарқылдатты.

Қуатты қол,
Ордалы ойдан туып,
Көп елге
Көк мұхиттан даңқың асты.

Басында
Бәйтеректің қариялар
Разы боп,
Көздеріне алды жасты.

Берлинді
Бұзып қайтқан қаһармандар
Баянды бақыт тілеп,
Қауқылдасты!

Барыңды бағалай біл,
Салмақтай біл,
Қызғыштай
Өз көліңді қорғаштай біл.

Алшаңдап
Азат ел боп жүрем десең,
Аяулы Астанаңды
Ардақтай біл!

Бүгінгі толғау
Ақсақалды данаңыз,
Атағы асқан ағаңыз,
Ақын, жыршы, жазушы,

Ақыл, қайрат, санаңыз.
Ар жағында бәрінің
Тұрған жоқ па таудай боп
Алаш пен Манас бабамыз.

Ізгілік ой мен сезімді
Қорғаныңа балаңыз.
Жалпақ жалған жабыла
Жаһанданып жатқанда,

Қазақ пенен қырғыздың
Рухани таза әлемін
Қалай қорғап қаламыз?!

Қазына қанша жиналған
Қазақ пен қырғыз тілінде,
Асыл ой, таза қуаты
Тұнып жатқан түбінде.

Адамзатта тіпті көп
Аңыз бен жырдың мұрасы.
Ұқсағанмен мазмұны,
Ерекшелеу түрі де,

Толып жатыр ішінде
Ұсағы да, ірі де.
Тазасы да, кірі де,
Кереметіне талас жоқ.

Біз үшін бірақ солардың,
Аталардың сөзінен
Артық емес бірі де!

Қағынды мен соғынды
Қаңғып келіп қай-қайдан,
Қазынаңа қол салып,
Азғындықтың түр-түрін

Насихаттап жатқанын
Көргенде жаның мұздай ма?
Небір сұмдық жасалар,
Арақ-шарап, наша бар.

Ақыл-есін жастардың
Аздырмай ма, бұзбай ма?
Адастырмай балдарды,
Тура жолға қайткенде

Салам деп қаның қызбай ма?
Жақсыдан қалған із қайда?
Еліксе жастар өзгеге,
Барамыз ертең біз қайда?

Атадан қалған асыл сөз
Жанды улайтын жаманнан
Қорған болып тұрмай ма?!

Жастарға айтар тілегім –
Имандылық жолынан
Басқа жаққа бұрылма.
Құмар болмай арзанға,

Қолыңды соз ғылымға.
Жігер-қайрат жұмсай біл,
Ұлтым деген ұғымға.
Араздықтан аулақ бол,

Татулық тіле ғұмырға.
Ана тілін құрметтеп,
Еліңнің өсір мерейін.
Ұшсаң да ұлдар Ұрымға,

Қонсаң да қыздар Қырымға.
Өзіңнің туған халқыңнан
Жалғанда жақын таппайсың.

Жылтыраққа алданып,
Жеріңнен шетке жырылма.
Тайталасқан заманда
Тыныштық іздеп жаныңа,

Түбіне пештің тығылма.
Жамандыққа қарсы шық,
Сенің де болсын үлесің.
Жақсылықтың туында,

Сабырмен ойлап жұмыс қыл.
Байбаламдап жұлынба,
Сынап-мінеп шетінен
Бәріне жұрттың ұрынба.

Кешірімді болып кеңдік қыл,
Келісімді болып теңдік қыл.
Өштесіп босқа қырылма,
Жақсылық қусаң жалғанда,

Жақсылық шығар алдыңнан.
Осыны мықтап ұғын да,
Алла деп алға баса бер,
Деп айтамыз біз бүгін,

Толғау
Азаттық алған біздің ел,
Әлеммен бірге өрісім.
Тағдырлас тату көршіміз,

Орысым мен немісім.
Тарихтың тізбей терісін,
Терейік өмір жемісін!
Түркімен, тәжік, өзбегім,

Сендердей ыстық көзге кім?
Он сегіз мың ғаламда
Қырғыздан жақын табам ба?!
Қаһарман халқы Кавказдың,

Баласы бір атаның,
Жалпақ бетті, жанкешті,

Көк мұхитта жапоным,
Соғыстың көрген атомын,
Қапаланып жүрсе де,
Көркейтті бүгін Отанын.

Түбі бірге түрігім,
Діні бірге арабым,
Алланың түсіп назары,
Ғаламға нұр боп тарадың.

Күн сүйген, қара маржаным,
Үнді, парсы, француз,
Толған халық жан-жағым,
Бәрінің де түбі бір.

Адам-Ата, Хауа-Ана,
Қаза берсең ар жағын,
Мен қазақтың баласы.
Ешкіммен жоқ жанжалым,

Өлең-жырмен осылай
Аспандата берейік
Ата-баба аруағын!

Әлемдегі бар елмен,
Сіз-біз десіп тұрамыз,
Америка, Канада,
Бразилия біраз ел,

Аргентина, Қытайым,
Олардың сырын ұғамыз.
Ирландия, ағылшын,
Болып та жатыр құдамыз.

Қиыр шетте көрейім
Секілді ғой керейім.
Тату болсаң бар елмен,
Биіктей берер мерейің!

Адамзаттың баласы,
Бір жағыңда цунами,
Толқытып жатыр теңізді,
Тулап жатыр тайфуның,

Бір жағыңда зілзала,
Бактерия, СПИД-пен
Тұмауы шықты тауықтың,
Бір-біріңе қастық қып,

Жебедей жүйрік уақыттың
Жүйемізді тескілеп,
Киемізді кескілеп,
Зырқырауын көрдің бе!

Былық-шылық батпағы
Уын жайып әлемге,
Бұрқырауын көрдің бе?
Ауылдың аңқау құлыны

Қоршауында қорқаудың
Шырқырауын көрдің бе?
Жарылыс пен апаттан
Жер-Ананың сүйегі

Ғарышты кезіп барады,
Домалақ Жер-Анамыз.
Барлық ұлт пен ұлыстар
Жер-Анаға баламыз.

Шет-шегі жоқ ғаламда
Жер-Ана біздің панамыз.
Бір Тәңірім жаратқан
Адамзаттың баласы-ау,

Жер-Ананы ойрандап,
Адасып қайда барамыз?!

Адамзаттың баласы
Не мұратқа жетпекші,
Бірін-бірі мұқатып,
Балағынан ілгенде,

Мазақ қылып күлгенде,
Бетін тырнап тілгенде?

Не жетеді жалғанда
Жер бетінде жарқырап,
Сыйластықпен сыйысып,
Сіз-біз десіп жүргенге!

Өлең шөптің өрнегі
Атам қазақ Алла деп атқа қонған,
Азаттықтың жолында отқа барған.
Аймауыты жарқырап айлы аспанда,

Айбалтасын сілтесе, тасты жарған.
Айдалада аяңдап алмауытпен,
Айбалдырған айлауық шөпке қонған.
Аймағыңды айналған андыз, алқа

Атқа да, атаңа да азық болған.
Адыраспан аластап албастыны,
Ашудастың дәмінде маңыз болған.
Ажырықтың ар жағы апан-топан,

Баялышқа бас қойған мал татымды,
Бұйырғынның бүршігі бал татиды.
Буыршынның бойына қуат бітіп,
Бұйра жонда бұйдасы тарқатылды.

Баяғының байлары байырқалап
Баябан шөлде айналып айтақырды.
Боз биені бозаңда айтып шалса,
Байталынан есесі қайтатын-ды.

Байыбына бармаса бай бола ма,
Боз қауданнан мал сере тартатын-ды.
Бұлдырықтай бұлдырап өткен күнге,
Бұрылғанда байрағы шайқатылды.

Байырғыдан жоба деп бізге қалған,
Бұйырғанға қанағат айтатын-ды!
Тыныш кезде алаштың тай-құланы,
Толқығанда аспанда айшық әні.

Тайталасып түнімен тұмша бұлтпен,
Таң алдында толықсып ай шығады.
Талықсыған тоқалды тағы да иіскеп,
Таудай болып боз үйден бай шығады.

Таңқурайдың тамсанып дәмін татып,
Тораңғыдай тарбайып қалтырады.
Тобылғының түбіне түрен салып,
Темір заман тамырды қайшылады.

Топырағын тозаң ғып ұшырса да,
Түйір тұқым құнарға шашырады.
Тарихыңның талшынын түгендесең,
Тасжарғандай талай сыр ашылады.

Жаужұмырды жеген жұрт күлге жауып,
Жыңғыл жесе, арымас жүйрік шауып.
Жерұйықты жер-көктен іздегендер
Жиделісін сағынар ауық-ауық.

Жарға біткен жантақты жаннан кешкен,
Жалғыз жампоз жалмайды ебін тауып.
Жанға дауа даланың жусан иісі,
Жұрт жазылар жалбыздан емін тауып.

Жићанкездер жабыла жазып кеткен,
Жапан түздің шөбінен жоғын тауып.

Өлең шөпте өмірдің өрнегі бар,
Өзегіңе дермене кермегі бал.
Өз еліңнің қурайы ән-сыбызғы,
Өрен жырау қаңбағын терме қылар.

Шөп те өлең, шие де өлең, шөңге де өлең,
Шынар-дастан шырғанақ, шеңгелменен.
Шөлқияқ пен шілігің, шырғайың жыр,
Шырмауық та өлең боп өрмеленген.

Шабдалы да, шытыр да жегізетін
Шіркін дүние, өлең боп дөңгеленген!!!

АРНАУЛАРЗаңғаразамат
Мақсұт Темірбаевтың 70 жылдығына

Көркем боп тудың,
Мерей боп елге жаралдың,
Ақ көйлек абзал,
Саналы заңғар саналдың.

Әулиекөлдің
Әуесі биік өрлетті.
Шапағаты тиіп,
Киелі бабаң Маралдың!

Атыңды атаң
Дәл тауып қойған Мақсұт деп,
Азамат болып
Ақталсын емген ақ сүт деп.

Ғұмырлық адал
Еңбегін елге арнаған,
Мақсұттарымен
Нығайған қазақ жақсы ұлт боп!

Біліммен бойлап,
Ойладың өмір жемісін.
Әлемді шарлап,
Кеңейді ғылым өрісің.

Зерделеп бәрін,
Немісше кітап жазғанда,
Зер салып оқып,
«Зер гут!» деп тұрды немісің!

Түзеттің қанша
Қисайған жұрттың ауызын.

Арыстандардың
Ауыстырып бердің азуын,
Ауызын ашып,
Көмейін көріп тұрған соң,

Заңды ғой енді,
Тереңдеп тарих қазуың!

Жаныңмен таза
Жақсылық істі жақтырдың,
Сарабдал саңлақ,
Ерлермен саһиб сап құрдың.

Шіріген сөзді
Іріген ауыз көргенде,
Келеді бәрін
Әкеліп сізге тапсырғым!

Стоматологияда
Жаңалық тағы бастасаң,
Күміспен қаптап,
Алтынмен мықтап аптасаң,

Жемқор ауыздарға
Сиқырлы тастан тіс салып,
Хақысын елдің
Жемейтін қылып тастасаң!

Тұрсынбек ағаң
Көтерген тауды толағай,
Дәл танып сізді,
Қадірлей білген мол ағай.

Бой созып көкке,
Жұпарың шашып көктей бер,
Тамырын жайып,
Қазаққа біткен қарағай!

Асқарға жеттің,
Алдыңнан шығып арманың,
Өркенің өсіп,
Көркейді бағың, орманың.

Атаның жолын,
Алаштың туын нық ұстап,
Жақсы атты болып,
Мақсатқа жетсін балдарың!

Ақша бұлт ақын
Серік Тұрғынбекұлы 70-те

Жыр жазса түскен жаңылмай жорға бүлкілге,
Қауырсын сезім,
Қорғасын ойды,
Қондырған қолға бір түнде.

Серік ақынды Серікше мақтап көрмесек,
Басқаша жазып, жеткізу оны мүмкін бе?!

Ардагер ақын, балқытқан елді балтаңдай,
Астанада ақ бас бурадай басқан балпаңдай,
Кешегі Ғафаң,
Сырағаңдардың сары ботасы,

Жоқтау жырына жыласып жұрты қалатын,
Мақтау жырдан да бәйгені шаппай алатын,
Секең мақтаса
Шынымен сондай екем деп,

Талайлар тіпті есінен мүлде танатын.
Ақын сөзінің қызуы шарпып кеткенде,
Қу ағаш түгілі,
Су ағаштардың өзі лапылдап біраз жанатын!

Қазақы шапандай пішілген қызық мол кісі,
Өзіне ғана жарасып тұрған олпысы менен солпысы,
Жалт қарап, жортып кетуге тіпті шақ қалар,
Сыңғыр ете қалса алыстан қыздың шолпысы!

Өмірі жанмен егесіп, яки төбелесіп көрмеген,
Үндемей жүріп, намысын қолдан бермеген.

Жаласын жауып, жұлмалап жатса пенделік,
Жымиып қойып, одан да биік өрлеген!
Өлең-әлемде қырандай жайған құлашын,
Жалған сөйлемей, жүрекпен жазған ырасын.

Уақыт-ай шіркін,
Ақындар бір кез оқитын еді-ау өлеңді,
Алматыда,
Подвалдардың

Бұрқыратып қойып сырасын...
Жұрт мақтап жатқанда, жымияды жеңгей де,
Көрдік деп талай, классигіңнің класын!

Ақын деп танып, ардақтап атар жұрт атын,
Дыбысын қостап, намысын елдің жыртатын,
Шаттығын елдің шарықтай жырлап шалқитын,
Толғайтын және

Жазбақшы болып өлеңмен елдің сырқатын.
Ақ жауын жырмен
Ақ сезіміңді төге бер дархан халқыңа,
Көгінде жырдың

Қалқыған ақша бұлт ақын!
31.03.–2.04.2016 ж.

Сөзжұмбақ ағай
Жанат Елшібеков 70-те

Балалық шақта уайым жоқ,
Қуамыз талай тайм доп,
Кешкілік газет, журнал да,
Оқуға тұрар дайын боп.

Ақтарып іздеп, табамыз
Анаграмма, чайнворд!

Әр сөзі түйнек, бершімек,
Түйінін шешіп көрші деп,
Кроссворд, ребус күллісін

Алғандай өзі еншілеп,
Күлетіндей алыстан
Авторы Жанат Елшібек!
Әріптен әріп туындап,

Қуалап сөзді буындап,
Баламыз, бізге бір қызық,
Дауласып кейде, шуылдап,
Тапқанда мәз боп қаламыз,

Балалық шақтың күйі шын,
Білмекке сөздің қиысын,
Іздейміз газет, журналдан,
Кроссворд, ребус мүйісін.

Айтамыз алғыс ағайға,
Қызықтап сызған сыйы үшін!

Сызбаған оны ерігіп,
Көрмеген тіпті ерініп,
Өнеге берген балаға,
Тәлімге көңлі бөлініп,

Сөзжұмбақ ағай атанып,
Өзі де жұмбақ көрініп!

Жұмбақ сөз іздеп кеншідей,
Тапқанша көңлі көншімей,
Өзгеше қызық өлкеге
Іргелес қонған көршідей,

Кроссворд корольдігіне,
Жол салған алғаш елшідей!

Көркейтіп бала шағымды,
Кеңейте түскен танымды,
Сол кезден серік сөзжұмбақ,
Жаңғыртып тұрар жадыңды,

Балаға шаттық сыйлаған,
Қуантсын құдай жаныңды!
26.02.–7.03.2016 ж.

Әже, қандай аппақсыңай нұрындай!
Парида Рақымжанқызы Нәбиева 90 жасқа толғанда

Әже, қандай кеңпейіл,
Әдемісің,
Ежелгінің
Ескірмес сәлемісің.

Әлдилеген
Әуелден мейіріммен,
Әуелеген
Әлемнің әуенісің.

Ер атанып жүрсем де ел алдында,
Сәби болып кетемін әжем үшін!

Әр беріп
Атамыздың айбынына,
Алдырмай
Қапталдасқан қайғы-мұңға,

Қос аққудай жарасып,
Жүзіп өттің,
Мөп-мөлдір
Махаббаттың айдынында.

Байырғының
Ізімен бағалармын,
Әулиедей,
Бағын ойлар балалардың.

Босағасын бекітіп
Боз орданың,
Байрағына
Байланған бабалардың.

Ай әлемді,
Келсе де алты айналып,
Әжеден
Артық атты таба алар кім?

Ежелден
Кие қонған әжімді сөз,
Әже деген
Анасы аналардың!

Қыздар қуып, жетпеген
Құр қиялды,
Бақыт қой –
Сәби күлген үйдің алды.

Әйел болу аяулы –
Қыз арманы.
Әже болу –
Әйелдің идеалы!

Өзің ғой –
Үзілмес жыр, үлгілі аңыз,
Әжіміңнен
Сәулелі сыр ұғамыз.

Бұлағынан
Сусындап әңгімеңнің,
Шуағынан
Жаныңның жылынамыз,

Шүйкімдей боп,
Сен неткен сүйкімдісің,
Саяңа кеп
Сайғақтай тығыламыз!

Жеп-жеңілсің,
Мамықтай үлпілдеген,
Ізгіліктен жүрегің лүпілдеген.
Тұнық көкте

Қалқыған ұлпа бұлттай,
Елдің бағын
Әжедей кім тілеген?!
Әже, қандай аппақсың

Ай нұрындай,
Немере мен шөбере
Тай-құлындай,

Шұрқырап,
Үні қандай әжелеген,
Жүрегіңді
Жылытқан жайлы ұғымдай,

Қасиетке
Бөледің төрімізді,
Бір өзің
Бір әулеттің байлығындай,

Аялаған
Айнала дүниені,
Аппақ болып жасай бер
Ай нұрындай!

Алаштың ақиығы
Марат Нәбиев 60-та

Қайраттанса,
Қара дауыл, бұрқасын,
Балуан Шолақ
Елу бір пұт кір тасын

Бір-ақ ырғап көтергенде,
Базарда,
Қайран қалып,
Керген екен жұрт қасын...

Сол Балуанның айдалада бейіті
Ескерусіз,
Ұмыт қалса – ұлтқа сын,
Елу бір пұт тас көтерген Балуанға,

Қоя алмаған екі пұттық бір тасын.
Амал қанша, заман болған осындай,
Ұстағандар елде билік тұтқасын.
Басына да бара алмаған Балуанның

Ұлығынан ұлы жұрттың ыққасын.
Санасы бар,
Намысы бар,
Қаны бар,

Елден қалай
Бір азамат шықпасын?

Агрономы
Атқа мінді ауылдың,
Атасының
Ұлылығын ұққасын.

Елу бір пұт боп қалатын жобасы,
Шомбал таспен
Бейіт басын мықтасын.
Атасының

Ардақтаған аруағын,
Қыран Марат,
Даңқың көкке шырқасын!

Қан майданда өмір, өлім қас-қағым,
Отан үшін құрбан етіп жас шағын,
Әскен аға Сталинград түбінде
Төккен жаудың...

Өзінің де жас қанын,
Гранатты
Қағып тастап басымен.
Беріп қайтқан

Төбесінің қақпағын...
Он бір бала
Өсіп, өніп, өркендеп,
Жалғастырған

Толықтырып ел қазақтың санатын,
Жайсам деген дүниеге қанатын,
Өркен жайған Әсекеңнің орманы,
Ортасында өр тұлғалы Маратым!

Арғы атаңыз асып туған жан болған,
Нағашыңыз Нұрмағамбет Паң болған.
Қаршадайдан намыс үшін қарысып,
Көңіліңе Алаш деген ән қонған.

Өсірсем деп туған елдің мерейін,
Өміріңде үлкен арман, мән болған.
Ақселеулі даламызда толқытып,
Ақ самалмен өсіргенің дән болған!

Жастай оқып, мүмкіндігін адамның,
Ашамын деп алдында бар ғаламның,
Еркін самғап шексіз ғылым көгіне,
Қиял жетпес қызық іске бара алдың.

Менделеев айтып кеткен жобамен,
Келді, тіпті, көмірден де газ алғың!

Араладың ғаламшардың жер, көгін,
Есептесек, төбе-төбе еңбегің.
Кең даланы дүбірлеттің тұлпардай,
Хан қазына халқымызға бергенің.

Бәйтеректей тамыр жайдың тереңге,
Иә болмақ, ер болмаса, жерге кім?!

Серік еттің Баян сұлу – гүл қызды,
Баяндылық Баян саған білгізді.
От пен судан алып шығып, тайғақта,
Алақанын төсеніш қып жүргізді.

Жан-жарыңды сен де ерекше қадірлеп,
Аспандағы алып бердің жұлдызды!

Биігіңе сүйінсін тек ел қарап,
Ақиықтай кең әлемге кер, қанат.
Бақ жұлдызың жоғарыда жарқырап,
Әулетіңмен мың жасай бер, ер Марат!

14.04.–17.05.2016 ж.
Қызыма
Ақкенже тұрмысқа шыққанда
Сүйемін десең еліңді,

Киелі туған жеріңді,
Боламын десең аяулы,
Алдымен сыйла еріңді!

Ардақта ата-енеңді,
Айрықша бөліп көңілді.
Батамен, балам, көркейіп,
Бөлей бер әнге өмірді!

Құлпырар гүл де бөктерде,
Нәр алып жасыл көктемде.
Әйелсіз ер де бір ғаріп,
Еркексіз әйел көктер ме!?

Мақтауға мас боп, тасыма,
Жан-жарың барда қасыңда.
Аялап сүйсе, асқақтап,
Еріңнің шықпа басына!

Әжелер көкке өрлеген,
Бетіне ердің келмеген.
Алыстан көрсе, бөгеліп,
Жолынан өтіп көрмеген.

Бес жасар ұлдың алдында,
Дәмге де бата бермеген.
Аталық рухты сыйласа,
Кем болып содан өлмеген!

Дүние тәтті адамға,
Дәмінен алда дәме мол.
Көнеден қалған өнеге,
Болсын де ұзақ кәде жол.

Азаматыңды сыйлауға,
Аяулы қызым, уәде бер,
Әспеттеп әулет өсіріп,
Әулиедей әже бол!

Немере
Мұрат пен Гүлнұр Көпеновтерге

Қылығы тәтті,
Баурыңа кіріп алдайтын,
Иіскеген сайын
Мейірің мүлде қанбайтын,

Тілі де балдай,
Немере деген бар болғыр,
Балаңнан туып,
Бабаңның жолын жалғайтын!

Әр сөзі қызық,
Тамсанып, талмап сағыздай,
Айтасың жұртқа,
Атаңнан қалған аңыздай.

Бала мен келін
Бірдеме десе, шыр-пыр боп,
Түсесің ара,
Көзінен тамшы тамызбай!

Даусынан үркіп,
Дүрілдеп келген әкенің,
Үлкен үй жақтан
Табатын жайлы мекенін.

Қулардың іші
Ойпырмай қалай сезеді,
Шешеден гөрі
Әженің жұмсақ екенін!

Адамға ортақ
Жақсылық жолын тілейік,
Шүкірлік қылып,
Қадірін бақтың білейік.

Көркейіп өсіп,
Көбейе берсін немере,
Аталар ат боп,
Арқалап шауып жүрейік!

Иа, Алла, ауызыма сөз сала көр,
Мүдіртпей топ алдында тез сала көр.
Барлығы алтын болса артық болар,
Ішіне жылтыратып жез сала көр,

Жолының оң-терісін айыратын
Халқымның көңіліне көз сала көр!

Біздің ел Біржан елі аталады,
Біржанның атынан ел от алады,
Бізді ешкім жеңе алмайды, ұмытпасақ
Бір Алла, пайғамбар мен аталарды!

Ұлы жеңістің 40 жылдығына арналған Алматы облыстық
айтысында Қажытай Ілиясовпен айтысқанда. (Мамыр, 1985 ж.
/магнитофоннан)
Қалдырмай қас дұшпанның табасына,

Қамаған фашизмді моласына.
Туысқандай тұтасып ел қорғаған
Бас ием барлық ұлттың баласына!
Сонда, Ерік Асқаровпен айтысқанда:

Дей көрме, беу, ағайын, неге келдің,
Желкілдеп сахнаға келе бердің,
Ағайын, елі-жұртым, қолдамасаң,
Мен шіркін жанбай жатып сөнер ме едім?!

Басқалардың беделін
Басайын деп келгем жоқ.
Өзгелерден абыройым
Асайын деп келгем жоқ.

Өздеріңе жыр-шашу
Шашайын деп келгенмін.
Меніменен айтысып,
Нағыз ақын осында

Жүлде алсын деп келгенмін.
Мені көріп кейінгі
Жасөспірім жас бала
Үлгі алсын деп келгенмін!

Тоған болған ойларды
Бұздырғалы келгенмін.
Суып қалған қандарды
Қыздырғалы келгенмін!

Кеудемдегі жалыным
Сөнбесін деп келгенмін.
Қазағымның киелі
Айтыс дейтін өнері

Өлмесін деп келгенмін!
Қазақстанның 70 жылдығына арналған 3-республикалық ай-
тыста айтылған кейбір сөздер. (Алматы, тамыз, 1990 ж.)
Павлодарлық Сабыржан Ахметовпен айтысқанда:

Бөлек қой бұл айтыстың ырғақтары,
Ерекше ашылатын сыр қатпары.
Ассалаумағалейкум, амансыз ба,
Өртенген ну орманның жұрнақтары!

Ей, әлем, мен халықпын қазақ деген,
Дүниеде қазақ болу ғажап дер ем.
Тағдырдың жазуы ма, мазағы ма,
Ұйқасам өлеңде де азаппенен!

Қырғыз ақыны Болот Тоқтомәмбетовпен айтысқанда:
(магнитофоннан)
Ағайын, бәрің тыңдадың,
Болот деген бауырым

Келе сала мені мақтады,
Мен де бір қалдым қалпайып!

Ойласаңыз, бауырым,
Айкөл Манас жырларын
Шоқан атам кемеңгер
Жазып алып кезінде.

Орысшаға қотарып
Ай-әлемге жолдаған.
Ер Манастың жырларын
Жамбыл менен Кенен де

Өз кезінде жырлаған.
Одан кейін кемеңгер
Мұхтар атам Манасты
Жауларынан қорғаған.

Марғұландай бабамыз
Зерттеп оны талдаған.
Осылардың ұрпағы
Дәстүрлерін солардың

Аузыма алдым жаңа Жамбылымды,
Өлеңге дария шіркін даңғылымды.
Біреулер даттап атам Жамбылымды,
Бүгінде, Болат, мені зарлы қылды.

Біреулер Жәкең жайлы кеп айтады,
Қайталап, бірін-бірі көп айтады.
Қазақтың өлең қуған қара шалын
Мақтапты Сталинді деп айтады.

Ойласа халықтардың шын достығын,
Осындай бұзық сөзді неге айтады?!
Айтқанның өздері де аласарды,
Жамбылға қай бір есті таласады?

Саясат құйтырқысын қайдан білсін,
Қазақтың өлең қуған қара шалы?!

Оны да, Болат батыр, ойға аласын,
Бұл сөзге келіседі қазақтың қай баласы?

Бірдеңе айтса айтқан шығар Жәкең,
Ұлы деп жатқаннан соң айналасы.

Бұлдыр ғой өткен күннің деректері,
Деректі екшеп алу керек тегі.
Барғанда Кремльге ұлы Жамбыл,
Көрмегенді көргізген,

Демегенді дегізген,
Жемегенді жегізген,
Қызыңды ұрайын Сталин демеп пе еді!

Осы сөз түсінікті зерегіңе,
Үңіліп түсінерсіз тереңіне.
Жәкеңнің жан шындығы жатқан шығар,
Жаңағы қатты айтқан сөздің тереңінде!

Тазартып бүгін біздер санамызды,
Жазып та жатырмыз ғой жарамызды.
Бауырым, қазақ пенен қырғыз болып,
Қорлатпайық ешкімге бабамызды!

Орбұлақ шайқасының 350 жылдығына арналған айтыста Жа-
натбек Бегімбетов, Қаныша Райысовамен айтысқанда: (Талды-
қорған облысы, Панфилов ауданы. 2 шілде, 1993 жыл.)
Шіркін-ай, қандай жарқын елдің беті,

Бұрылсын соған қарай сөздің реті.
Көкшетау, Жетісуым ойлағанға,
Кең-байтақ даламыздың екі шеті,
Бірі – орыс, бірі – қытай түбінде тұр,

Көкшетау, Жетісуым – желдің өті.
Жазира, жайсаң Жаркент амансыз ба,
Суанның суверенный мемлекеті!

Шындықты айтсақ, жұртым қате көрме,
Той қуып, аңғал-саңғал жата берме.
Атаны еске алғанның жөні осы деп,
Малыңды оңды-солды шаша берме!

Ілияс Жансүгіровтың 100 жылдығына арналған республикалық
айтыста алматылық Оразалы Досбосыновпен айтысқанда: (Тал-
дықорған обл. Ақсу ауданы, Қоқты, 1994 ж.)
Біреулер қалың елді алжастырмақ,

Құрыққа сырықты әкеп жалғастырмақ.
Сәкен, Ілияс, Бейімбет бар адамды,
Болған ғой дос пен бауыр, жолдас қылмақ.

Қойдық та жолдастықты, болдық мырза,
Мырза десең, мықтының бәрі де ырза.
Халыққа мырзасынам деп жүргенде,
Тағы да боп жүрмейік мылжа-мылжа!

Болғанда мықтыларың хан мен сұлтан,
(Мен өзім осындайдан жаман қорқам).
Ауылда еңбек еткен қара қазақ
Соларға боп қала ма құл мен құтан?!

Бейімбет Майлиннің 100 жылдығына арналған республикалық
айтыста ақтөбелік Нұрлыбек Қалауовпен айтысқанда: (Қоста-
най обл. Таран ауданы. 6 тамыз, 1994 ж.)
Азамат алдыменен жұртын ойлар,

Өз басын күйттегендер мұртын майлар,
Заманда нарық қысқан не болады,
Елдегі қаратабан Мырқымбайлар,
Жағдайын Мырқымбайдың неғылады

Туған ел түгі қалмай тоналыпты,
Ар-ұят, әділеттік жоғалыпты.
Кешегі комсомол мен коммунистер,
Тымпиып капиталист боп алыпты!

Ұлытауға барғанда: (3 наурыз, 1994 ж.)
Ұлытау – таулардың ең ұлы қарты,
Бөлек қой қазақ үшін оның нарқы.

Ассалаумағалейкум, амансыз ба,
Киелі Ұлытаудың ұлы халқы!

Өткен ғой талай-талай кер замандар,
Ел үшін арпалысқан ер бабалар,
Ұлытау – ұлылардың өткен жері,
Тұруға тиіс мұнда ұлы адамдар!

Ордабасыда: (1992 ж.)
Ойландыр, Ордабасы, естілерді,
Үш баба – қазағымның үш тірегі.
Түспей ме шаңырағың ортасына,

Сырым батырдың 250 жылдығына арналған республикаара-
лық айтыста өзбекстандық Темірхан Әлихановпен айтысқанда:
(Ташкент, 1992 ж.)
Армысыз, бауырларым, Тәшкендегі,

Тәшкенім, сірә бізге басқа ел ме еді?!
Төле би, Шайхантауыр жатқан жері,
Кеудеңді талай қанды жас кернеді.
Еске алып Сырым батыр атамызды,

Бір-бірін қазақ-өзбек дос көргені.
Ойлаймыз күңіреніп өткен күнді,
Бөлініп қала берген бас-кеудені!

Тәшкенім талай ұлтқа мекен бүгін,
Барлық ұлт, жоқ қой маған бөтендігің,
Кигені ала тақия, ала көйлек,
Ал, қане, мықты болсаң айырып көр,

Ерсілік көрсек тағы кей ісінен,
Туыстық үзілмесін ел ішінен.
Қай жерде, қандай күйде жүрсе дағы,
Танимын қазағымды иісінен!

Шұбыртпалы Ағыбай батырдың 190 жылдығында қараған-
дылық Рамазан Сәттібаевпен айтысқанда: (Ағадыр, Айыртау,
шілде, 1992 ж., магнитофоннан)
Замандар алай-дүлей өтпеп пе еді,

Түбіне арыстардың жетпеп пе еді,
Ақжолтай Ағыбайын ұмытқан соң,
Қазақтың жолы болмай кетпеп пе еді?!...

... Көкшеден тойға шашу шаша келдім,
Еншалла, ағын судай таса келдім,
Жол тартып Көкшетаудан жалғыз өзім,
Жолшыбай Ақмоланы баса келдім.

Аяулы Ақмоланы көрген кезде,
Сандығын талай ойдың аша келдім!

Ар жақтан дүлей теңіз шайқалғандай,
Нышаны жақсылықтың байқалғандай.
Еншалла, Кенесары, Ағыбайлар,
Мінеки, Ақмоласын қайта алғандай!

Кенесары ханның 190 жылдығында: (Шортан, Абылайхан сов-
хозы, Көкшетау қаласы, маусым, 1991 ж.)
Еліме бір жақсылық келді ақыры,
Сүйінші сұрауға оған мен хақылы.

Ауылын қайтарып ап Кенесары,
Александр патшаны жеңді ақыры!
----------------------------------------
Александровка селосына Кенесарының аты берілгенде.

Ілияс Омаровтың 80 жылдығында талдықорғандық Қаныша
Райысовамен айтысқанда: (Қостанай обл. Урицкий ауд. Сарыкөл,
қараша, 1992 ж.)
Ақынның тілін енді алыңыздар,

Барыңды елдік іске салыңыздар.
Қарынның тасасында қалып қоймай,
Халықтың жүрегіне қоныңыздар.
Беу, менің қайран бастық ағаларым,

Иса Байзақовтың 90 жылдығында семейлік Сембай Жаңса-
қовпен айтысқанда: (1990 жылдың жазы, Павлодар облысы.)
Өр Иса, асқақ Иса, байтақ Иса,
Жырлаған дәйім басын шайқап Иса.

Бір Иса шығар ма екен, кім біледі,
Бүгінгі айтыскердің бәрін жинап,
Ерітіп, бір адам ғып қайта құйса?!

Махамбет жүлдесі үшін айтыста оралдық Қатимолла Берді-
ғалиевпен айтысқанда: (Гурьев, қазан, 1990 ж.)
Кім біледі, ұлы болса ұлы шығар,
Ұлы ғып тұрған күш пен тілі шығар,

Біреудің жерін бөлу ұлылықтың
Бір жаңа, біз білмейтін түрі шығар?!
(Солженицын туралы)

Қазаққа бәле боп тұр Александр,
Қатыны күнде үйінде әлек салғыр,
Орыстың парасатты, әділ жұрты,
Іргесін о бәледен бөлек салғыр!

Үкілі Ыбырайдың 130 жылдығында айыртаулық Есенбек Ер-
деновпен айтысқанда (Көкшетау обл. Айыртау, маусым, 1990 ж.,
магнитофоннан)
Ағайын, байқасаңдар, осы тойың

Кімдердің кім екенін мәлім етті.
Елім деп еңіреген ұл-қыздардың
Жиналып осы тойға бәрі кепті!

Қияда қалықтаған қыран кепті,
Елім деп еңіреген ұлан кепті.
Қасында алты-жеті серігі бар,
Істейтін КГБ-да құдам кепті!

Сүйемін лықып, тасып сөз келгенін,
Бөгелмей қуып бірін тез келгенін.
Атамды НКВД ұстағанын
Біледі осы елдің кез келгені.

Тойына келіп жатса КГБ-лар,
Заманның бұл дағы ғой өзгергені.

Демеңдер сөзің қисық кетіп жатыр,
Шығып ап мына бала нетіп жатыр.
Қазаққа КГБ-ның керегі не,
Айтуға өздері де жетіп жатыр!

Думанның көп болғанын көп тілейік,
Жақсылық бола берсін деп тілейік.
Дұғаға КГБ-ның келгендігін
Кешірім сұрағаны деп білейік!

Сөзімді, бауырларым, саралағын,
Тереңде жатқан сырын бағалағын.
Ыбырай, Молдахмет, Мұсалардың,
Атында ешбір ауыл таба алмадым.

Ағалар, еңбектерің өсер ме екен,
Есімін ұмытсақ біз бабалардың!?
----------------------------------------
Якуда Есжанов – подполковник.

Көкшетау облыстық айтысында Құдайберлі Мырзабековпен
айтысқанда (1987 жылдың жазы):
А десе көмейінен жыр атылған,
Көкендей сабақ алған сұрапылдан.

Айтыстың үзілмеген үмітіндей,
Қаршадай қара бала мына отырған.

Ал, сайра, айналайын, балақаным,
Ізімді басып шыққан балапаным,
Тастүйін жұдырыққа айналдырма,
Ағаңның аялаған алақанын!

Металлургтер күнінде Қабдыжәлел Сахариямен айтысқанда
(Теміртау, шілде, 1992 ж.):
Күндіз-түні от ішінде бірқалыпты,
Төгілген терден талай із қалыпты.

Өзі өзін өртеп жатқан Теміртаудың
Тойына Көкшетау да қозғалыпты,
Светлана, Нұргүл, Мәрзия – бір топ сұлу,
Алға салды Айсары директоры –

Дойман қара Тоқтабай Қозғановты.
Құрметтеп, құттықтаймын металлургті
Ақ адал еңбек еткен әз халықты!

Металлургтер күнінде қарағандылық Қойлыбай Асановпен
айтысқанда: (Жезқазған обл. Жезді ауданы, шілде, 1994 ж.)
Бүгінгі ашқан музейің,
Он сан ұлттың баласы

Төсін тесіп даланың,
Кен алудың тарихы,
Ұлан-байтақ даланың
Асты-үстінен түк қалмай

Тоналудың тарихы,
Қан мен тері төгіліп,
Адал еңбек еткендер
Қаналудың тарихы,

Елдігіңе ес жиып
Оралудың тарихы!

Жездідегі бауырлар,
Шақырған соң әдейі,
Көкшетаудан тойыңа
Көп-көп сәлем ап келдік,

Көп қызыққа тап болдық.
Қаныш атам қызына
Құрметпенен ат бердік,
Бәріміз оған шат болдық,

Өзге жұрттар алсын деп,
Өкпелемей біздерге,
Разы болып қалсын деп,
Дөкей бастық Урумов

Темірланға ат бердік,
Бәріміз оған шат болдық,
Өзімізді қойшы деп,
Кәкімбек пен Хамзаға

Халық батырлары құрметіне өткізілген айтыста шымкент-
тік Жәкен Омаровпен айтысқанда: (Павлодар, желтоқсан,
1991 ж.)
... Ақындар жатыр міне жанталасып,

Машина тігілгесін бас бәйгеге
Емтихан тапсырғандай шопырлыққа!

Жюрилер мына отырған ГАИ сияқты,
Көңілі кей шопырдың жай сияқты,
Машина тіккеніне қарағанда,
Кереку қазақтары бай сияқты,

Отырған ағайынның осындағы
Қос-қостан машинасы бар сияқты!

Беу, халқым, айтылмаған жырымыз бар,
Ашылмай жатқан сыр мен мұңымыз бар.
Бұл бетпен кете берсек бір күндері
Бәйгеге кісі тігер түріміз бар!

Дүниеге таласуды ойламайық,
Ізгілік жыры болып жалғанайық,
Тігілген осы айтысқа машинаны,
Халықтық бір ескерткіш қою үшін

«Зілзалаға бір жыл» айтысында шығысқазақстандық Медел-
хан Хасеновамен айтысқанда: (Шығыс Қазақстан обл. Зайсан,
шілде, 1991 ж.)
Беу, Меделхан, бері қара,

Бізден бұрынғы ақындар
Үлестіріп алды балықты,
Он ұпайдың барлығын
Түгел солар алыпты.

Екеумізге байқаймын,
Алты-жеті қалыпты,
Бәйгелері бар болсын,
Әзілдесіп екеуміз,

Бейнет көріп жүдеген
Күлдірейік халықты!

Сенен артық бәйгені
Бұл айтыста таппаймын,
Басқаларды қайтемін
Меделханды мақтаймын.

Меделханды мақтасам,
Залда отырған құрдасым
Секретары райкомның
Айгүлсімге жақпаймын.

Айгүлсімді мақтасам
Меделханға жақпаймын,
Ортасында қыздардың
Қайтіп жаным сақтаймын?!

Замандасым Айгүлсім,
Заманына сай Гүлсім,
Зардап шеккен Зайсанға

Үкімет көмек берсін деп,
Көбірек көңіл бөлсін деп,
Ақындардың атынан
Дайындаған үндеуді

Айгүлсімнің есімін
Әлем білсін, ай білсін!...

Мағжан Жұмабаевтың 100 жылдығына арналған республика-
лық айтыста талдықорғандық Айтақын Бұлғақовпен айтысқанда
(Солтүстік Қазақстан обл. Булаев ауданы, Сарытомар):
Екі метр бойы бар

Әкіміңіз Гартманға
Дұғай сәлем айтыңыз.
Құрметтеген Мағжанды
Жұмысың елге ұнайд де,

Елге жаққан ісіңді
Ақындар мақтап жырлайд де,
Батыр Баян мен Мағжанның
Ардақтамасаң аттарын,

Баянғали келед те
Түгіңді қоймай сынайд де!

Ұқпаймыз деп Булайды,
Бауырларым шулайды,
Менің де қаным тулайды,
Сары менен Баянның

Атын беріп ауданға
Неге құрмет қылмайды?
Ауданға атын қойсаңдар
Көптік қылмас, ағайын,

Мағжандай ұлы ақындар
Екінші рет тумайды!

... Рахмет Сұлушаш пен Розаларға
Бұл тойда қан мен терін төгіп жүрген,
Орыстың қыздарына алғыс айтам,
Мағжанға құрметпенен қызмет қылып,

Ақындарға шай құйып беріп жүрген.
Сыйласа берсін ұлттар қиындық пен
Қызықты бірге бөліп көріп жүрген!

Сара Тастанбекқызының 115 жылдығында талдықорғандық
Қаныша Райысовамен айтысқанда: (Талдықорған обл. Ақсу ауда-
ны, Қосағаш. 1993 жыл.)
Көкшетау – Жетісуға талай дастан,

Айтылып келе жатыр әуел бастан.
Жетісу топырағында Шоқан жатыр,
Жұлдыздай аспанында Біржан аққан.
Жетісу – Көкшетаудың достығына

Бір қызын алып мен де үлес қосқам.
Тереңнен жалғастырып тамырларын,
Жетісу – Көкшетауды құдай қосқан!

Біржан салдың 160 жылдығында айтылған арнау өлеңнен:
(Көкшетау обл. Степняк, шілде, 1994 ж., магнитофоннан)
Сиынып бір жаратқан Алламызға,
Жырлайын Біржан жайлы алдарыңда.

Алдымен туған елге сәлем бердім,
Ас берген Біржан атам аруағына.
Және де сәлем бердік Көкшетаудан
Кеп қалған орыс-қазақ шалдарына!

Туған ел, қуат берер маған саяң,
Алдыңда еркін құстай қанат жаям.
Мінеки, сахнада жолығыстық,
Бірі сексен, бірі қырық екі Баян,

Ардақтап сәлем берем ақсақалға,
Еңбегі Көкше менен алашқа аян!

Біржандай ас берген соң бабасына,
Қуаныш келді қазақ даласына.
Бір сәлем біз берейік ел атынан
Қасымдай ел басқарған ағасына.

Ардақты Біржан салдың немересі
Мұхаметқали Теміртас баласына!

Аузына Алла десе, толатын ән,
Біржан сал – сиынатын дара тұлғам.
Атама бір ескерткіш қойып берген
Рахмет, саған Қызыр, ел атынан!

Есіңе ала жүргін Алланы да,
Тәуап қып Біржан баба аруағына.
Ауданға Біржан атын беріңіз деп...
Өтініп Президенттен алмадың ба?!

Беу, Біржан, өтіп едің зар заманда,
Тойың да тура кеп тұр тар заманға.
Халайық нарық қысып бүйірінен
Бүгінде түскендей ғой шырғалаңға.

Ағайын, осы тойға шүкір дейік,
Әйтпесе Біржан баба жөні бар ед,
Той жасар сауын айтып бар ғаламға!

Беу, Біржан!
Қан тамған қылышынан хан емессің,
Байлық пен мансап қуған жан емессің,
Аққу боп қалықтадың көк аспанда,

Соңынан ілестің де ән елестің.
Әндерің жұлдыздармен сырласады,
Көнбейді ыңғайына әр өңештің,
Сенің орның мәңгілік аспанда тұр,

Ешкімнің қаулысына зар емессің!
Е-ей, ағайын, туыс, құлақ сал,
Менің атам Біржан сал,
Сегіз сері, Нияз бен,

Ұстаз тұтып өзіне,
Қазағымның еліне,
Көкшетаудың жеріне
Серіліктің негізін

Салып өткен Біржан сал.
Ақан сері, Ыбырай,
Балуан Шолақ, Мәдиге,

Ұстаз болып бір кезде
Танық еткен Біржан сал.
Ұлылығын Біржанның
Абай, Шоқан мойындап,

Анық еткен Біржан сал!
Сараменен айтысып,
Айдынында қазақтың
Қос аққудай жарасып,

Ағып өткен Біржан сал.
Бүркіттінің басынан
Кешке таман ән салса,
Таң алдында дауысы

Қиыр менен қиянға
Анық жеткен Біржан сал,
Қазағымның ән-жырын
Мәңгі-бақи аспанда

Біржанның әні жеткен атырапқа,
Тойын біз тойлап тұрмыз осы шақта.
Біржан сал – бар қазақтың мақтанышы,
Жаралған, шүкіршілік, біздің баққа.

Біздерге күле қарап отыр, бәлкім,
Өнердің төріндегі алтын тақта.
Рахмет, келгендерге басын иіп,
Біржан сал туып-өскен топыраққа!

----------------------------------------
Баян Жанғалов, Қасым Тәукенов, Қызыр Жұмабаев.

Исатай Тайманұлына – 200, Әбубәкір Кердерге – 130, Әкімәлі
Қаржауовқа 100 жыл толуына арналған айтыста маңғыстаулық
Сабыр Адаевпен айтысқанда (Ақтөбе, шілде, 1991 ж.):
Кей ақын биік сөйлеп ағылады,

Кей ақын төмен сөйлеп қағынады.
Біреуге айтқан сөзі мен теңеуінен,
Адамның өз өресі танылады!

Тама Есет батырдың 325 жылдығында торғайлық Әлфия
Орманшинамен айтысқанда: (Ақтөбе обл. қыркүйек, 1992 ж.,
магнитофоннан)
Бас иіп бабамыздың есіміне,

Еске алды Ақтөбеде елі, міне.
Бабамыз қайта оралып ортамызға,
Патша мен партияны жеңді міне!

Бабасын қазақ еске алған жоқ па,
Өмірде енді міне, арман жоқтай,
Ливенцов, Соломенцев құлап қалып
Есеттер мәңгі-бақи қалған жоқ па!

Халық ақыны Қалия Жұбандықовтың 120 жылдығында көк-
шетаулық Бақытбек Нұралинмен айтысқанда: (Шортан ауданы,
Абылайхан совхозы. 12 маусым, 1993 ж.)
Ел болып дұға оқыдық Қалияға,

Жыр-мұхитқа құйған бір дарияға,
Көкшенің жоғын жоқтап, барын мақтап,
Рахмет жүрген Естай қарияға!

Сәкен Жүнісовтың 60 жылдығында айтылған арнау өлеңнен:
(Көкшетау обл. Қызылту ауданы, 1994 ж.)
Ұлылар Көкшетауда аз тумады,
Дұрыс қой соған лайық сөз туғаны.

Тойында Сәкен ағаң сөйле деді.
Жазушы, ақын Төлеген Қажыбаев
Көкшенің қарға бойлы Қазтуғаны!

Аман ба Қызылтудың заңғар елі,
Сәкеннің кіндік қаны тамған жері.
Ақ шаңын аспанға атып жалаңаяқ,
Тасында балаң ізі қалған жері!

Беу, Сәкен, суреттеген кер заманды,
Сері Ақан түскен талай шырғалаңды,
Ұшынан қаламының от ұшқындап,
Тірілткен бер заман мен ар заманды.

Бұлқынып арыстандай шынжыр үзген,
Қайткенде кеңітем деп тар заманды,
Қайда да туған елдің сөзін сөйлеп,
Аузыңа қарата бер бар ғаламды!

Беу, Сәке, сен де тентек, мен де тентек,
Атамыз тентек десе, көкке телпек.
Әкімі Көкшетаудың Қызыр ағам
Кім сенер, момын десем, ол да тентек.

Шәй деспей, шүкіршілік, сіз-біз десіп,
Сиысып келеміз ғой өңкей тентек.
Тымпиған қорқақтардан не шығады,
Тентектеу болу керек нағыз еркек!

Осы тойы Сәкеннің
Жинады қанша халықты,
Келем деген жазушы
Пойызға сыймай қалыпты.

Басшылардың атынан,
Хатшылардың атынан
Ғаббас тура келіпті,
Жақсылардың атанан

Рамазан мен Серіктей
Екі бура келіпті.
Басқалардың атынан,
Қасқалардың атынан

Болат ағам келіпті.
Осылайша Сәкеннің
Алпыс жасқа толғаны
Қызылту мен Көкшеде

Бір тамаша болыпты!
----------------------------------------
Ғаббас Қабышев, Рамазан Тоқтаров, Серік Тұрғынбекұлы, Бо-
лат Жанәділов.

Сарбас Ақтаевтың алпыс жылдығында айтылған арнау өлең-
нен: (Көкшетау, желтоқсан, 1994 ж.)
Тарылып кетсе дағы замандарың,
Сеземін қайрат барын, амал барын.

Тойларың құтты болсын, журналистер,
Түспесін қолдарыңнан қаламдарың!

Қазақтың оймен шолып кең даласын,
Тағдырын туған елдің толғағасын.
Құттықтап отыр бүгін барлық қазақ
Сарбастай Қарауылдың сар баласын!

Белгілі қайыспайтын нарлығың да,
Ақылмен байыптадың барлығын да.
Халқыңның алтыны боп жарқырадың,
Жеңгейдің қалып қоймай сандығында!

Е-ей, ағайын-туыс, құлақ сал,
Алпысқа келген Сәкеңнің
Жан-жағында қарашы,
Жақсылар өңшең топталған.

Ақын аға Есләм,
Жырлары қанша хатталған,
Жүректерде жатталған,
Қос ғұлама жазушы

Қойшығара, Ақселеу,
Тамырын ұстап тарихтың
Көмбесі мен күмбезін
Тереңінен ақтарған,

Ер парызын атқарған,
Еңбегі талай мақталған,
Мемлекеттік сыйлыққа
Қол ұстасып аттанған,

«СҚ»-да зам. боп Сарбасың
Сықиып тұрған кезінде,
Осындай данышпандардың
Мың шақтысын басқарған!

Айналайын Сарбасым,
Аман болсын мал-басың,
Мұқалмасын алмасың,
Ғұмырыңыз ұзақ боп,

Күресінде өмірдің
Тимесін жерге жамбасың!

Кәкімбек Салықовтың алпыс жылдығында айтылған өлеңнен:
(Айыртау, 1992 ж.)
Ел-жұртың тілеуіңді тілеуде, аға,
Әніңмен ажарлансын жүдеу дала.

Оқжетпес жер бетінде біреу болса,
Кәкімбек Салықов та біреу ғана!

Көкен Шәкеевтің жетпіс жылдығында ақсақалдың иығына
қызыл шапан жауып тұрып айтқан өлеңі: (Көкшетау обл. Крас-
ный Яр, 1994 ж.)
Бейнеттің бәрін жеңіп, аттай заулап,

Жетпіске келдің бойдан өлең саулап.
Жығылып Дәржан апам ыңғайына,
Жасай бер, қып-қызыл боп, оттай лаулап!

Нұрмияш Көбеновтың алпыс жылдығында айтылған өлеңнен:
(Щучье ауд. Абылайхан совхозы, 1993 ж.)
Көпшілік ақынды онша ұғынбаған,
Дұрысы – оған жасып, бұғынбаған.

Алпысың құтты болсын, беу, Нұреке,
Даланың бозторғайы шырылдаған!

Нұрмияштай ағамыз
Үйде, түзде тұқымын
Мезгілімен сап тұрған.
Тонналап астық бастырған,

Томдап кітап аштырған,
Арасында жеңгейге
Алты бала таптырған!

Е-ей, осы ауданның әкімі –
Досанов Мұрат ағамыз,
Асқар таудай бойың бар,
Одан да биік ойың бар,

Нұрекеңнің жаңа үйін
Бітіріп бер тезірек,
Замглава Болаттай
Дөкей-дөкей ағаның

Жүз шақтысы сыйғандай,
Жетпіске Нүкең келгенде,
Ғафу ағамды бас қылып,
Алматы мен Көкшенің

Көкшетау облысының елу жылдығы мен тың игерудің қырық
жылдығына арналған салтанатта айтылған арнау өлеңнен:
(Көкшетау, 1994 ж.)
Беу, менің Көкшетауым, ән ауылым,

Қазақтың маңдайында сән ауылым.
Тезірек коммунизм құрамыз деп,
Әлемнің жинап алған бар ауылын.
Бір сәлем орыс, неміс, белорус пен

Украин, татар, поляк, басқаларға
Көтерген Көкшетаудың жаңа ауылын,
Аман ба ел иесі, жер иесі,
Керей, Уақ, Атығай мен Қарауылым!

Ел мұңы Абылайды күңіренткен,
Кенесары, Наурызбайды еңіреткен,
Көкшеден көкке атылып Шоқан шығып,
Тағлымы сан ұрпақты тебіренткен.

Біржан сал, Ақан сері, Ыбырайдың
Аққуға аспандағы үні жеткен.
Хандарды жөнге салып Шөже, Орынбай,
Оязды Балуан Шолақ дірілдеткен.

Беу, шіркін, неткен заңғар, байтақ еді
Ұлдары Көкшетаудың бұрынғы өткен.

Солардың сынықтары, амансыз ба,
Той жасап тар заманда дүрілдеткен!

Құрметтеп сыйлаймыз біз аталарды,
Елінің өрендері аталған-ды.
Тойына Көкшетаудың қош келдің деп,
Қарсы алайық Бәйекең мен Мақаңдарды!

Ел-жұрты Ерекең деп еркелеткен,
Еңбекпен жүрген жерін көркем еткен.
Қош келдің, Еркін аға Әуелбеков,
Көкшені өрге сүйреп өркендеткен!

----------------------------------------
Бәйкен Әшімов, Мақтай Сағдиев, Еркін Әуелбеков.

мен айтысқанда: (Солтүстік Қазақстан обл. Қызылжар,
1999 ж.)
Жағдайы әбден төмендеп, қиындаған,
Тіреліп тығырыққа, шиырлаған.

Қазақтың ауылынан сорлы бар ма,
Өзіне өз байлығы бұйырмаған!?

Атадан қалған кең жайлау,
Өріс толы мал қайда?
Қара шаңырақ, қара орман,
Ауыл толы жан қайда?

Жем болып дала кетпек пе,
Қытай менен Қаңғайға,
Андай менен мұндайға?
Ел басқарған жігіттер,

Намыс қайда, ар қайда?!
Өртеніп ел мұңына жаны күйсе,
Арманын алты алаштың ойға түйсе,
Ауылды сүйеу керек азаматтар,

Бұл айтысты ұйымдастырушылардың бірі ақын Жарасқан Әб-
дірашев Мәжіліс депутаттығына кандидат, ал әнші Нұрғали Нү-
сіпжанов, жазушы Қуандық Түменбаев аграрлық партияға тілеулес
болып келген екен. Сөздің бір орайы келгенде Баянғали былай

депті:
Нүсіпжанов Нұрғали,
Өмірдің бәрін ән қылған,
Жүрген жерін сән қылған,

Бозторғайы даланың
Шырқағанда дауысы
Шыңыраудан атылып,
Шыңдарға барып жаңғырған,

Өнермен жеткен биік арманына,
Ел риза саңлақ әнші, заңғарыңа,
Миллион доллар береміз, бізде қалсаң,
Депті оған бір шетелге барғанында.

Жат жұртта қала ала ма асқақ әнші,
Байланған атам қазақ аруағына,
Басқалар үлгі алсын де Нұрғалидан
Шетелдің сатылмаған долларына.

Разымыз және бүгін ауыл менен
Жарасқандай ақынды қолдауына!

Жетес бидің жалғасы,
Үмбет бидің ұрпағы,
Жарасқандай ақыннан
Ел күтетін үміт көп.

Досы түгіл, дұшпаны
Мойындайды Жәкеңді
Шегедей мықты жігіт деп.

Шудасындай бураның
Жалбырап шашы жүргенге,
Ойламаңдар, ағайын,
Бұл қайдан шыққан жүлік деп!

Ойлаймын ақын сырын ұғындың деп,
Ұғынсаң, солай қарай бұрылғын деп,
Жарасқан компартия заманында
Мағжаншыл, ұлтшыл ақын деп атанып,

Жырлаған «Дала, сенің ұлыңмын» деп,
Ел мұңын, дала мұңын парламентте
Айтам деп алып отыр бүгін міндет!

Жанайдар Мусиннің алпыс жылдығында айтылған өлеңнен:
(Көкшетау, ақпан, 1996 ж.)
Замана ерді еркіне жібермеген,
Тізгіндеп, тұсау салған, шідерлеген.

Сонда да ретін тауып Жанайдарлар,
Бар-жоғын Көкшетаудың түгендеген!

Жанайдар әдебиеттен ырыс тапты,
Жері жоқ дейтін оны бұрыс тартты.
Қаншама жердің атын, судың атын,
Қаймықпай қаламымен дұрыстатты.

Жәкеңді сағынышпен еске алады
Сексен көл, Бурабай мен Жұмбақтасым,
Зеренді, Қыземшек пен Қылышақты!

Абай атындағы орта мектептің алпыс жылдығында айтыл-
ған өлеңнен: (Степняк, 1 қыркүйек, 1996 ж.)
Абайым, алтын ұям, ақ мектебім,
Кетпесін басыңдағы бақ, мектебім,

Қараша үй, қарашаңырақ, сен тұрғанда,
Басқаның не қыламын көк мектебін.
Қазақтың елдігі үшін, теңдігі үшін,
Өшірмей білім отын жақ, мектебім!

Сен бізге көп дүние бастауысың,
Білім мен кісіліктің асқарысың.
Рахмет, саған мектеп, түлеп ұшып,
Адам болған қазақтың жастары үшін!

Өмірге ел баласын жолдағанда,
Ризамыз, қолтықтасып, қолдағанға,
Ортайып, үңірейдік, сүмірейдік,
Класқа қара бала толмағанда.

Қазақ боп қалар ма едік, қалмас па едік,
Мектебі ұлы Абайдың болмағанда!

Басыңнан қилы-қилы өтті дәурен,
Қызығың, қуанышың, көп түрлі әурең.
Жарқырап, жалғассын де болашаққа
Шәкірттің жүрегіне жаққан сәулең!

Аяулы ардагерлер ортамызда,
Біздер өстік сіздердің арқаңызда.
Бүгінде ұстаз боп жүр шәкірттерің,
Күні кеше отырған партаңызда.

Не деген дархан едің, мұғалімдер,
Көк тиын болмағанмен қалтаңызда!

Е-ей, бал дәурен, шіркін, балалық,
Айналды бұлдыр сағымға.
Қыздарға тұңғыш хат жаздық,
Мәуелі сенің бағыңда.

Тақырбас қара балдар мен
Кекілді қыздар күлімкөз
Айналды ата-анаға,
Айналды ақ бас ғалымға.

Заманың бүгін тарылып,
Болмай жүр, мектеп, бабың да.
Жігерленіп, серпілші,
Жүдеген мына шағыңда!

Құрметтеп ұстаз қауымын,
Келіп тұрған бұл тойға
Мағауия әкім ағамыз,
Мұғалімдердің айлығын

Жалындырып жылатпай,
Ақшаға да қарамай,
Басқаға да қарамай,
Мектебім, жаса мәңгілік

Қазақтың туын құлатпай!
Қадіріңді ел білсін,
Ай мен жұлдыз, жер білсін,
Тәуір ой, терең біліммен

Ізгілік рухы алаулап,
Өсе берсін бүлдіршін!
----------------------------------------
Мағауия Рахымбергенов – Еңбекшілдер ауданының әкімі.

Жамбылдың туған күніне арналған айтыста Әселхан Қалыбе-
ковамен айтысқанда: (Алматы, ақпан, 1996 ж.)
Ауылдағы қазақтың
Мойны болды ырғайдай,

Биті болды торғайдай,
Ел басқарған ағалар
Құрметтеймін бәріңді,
Істеріңе кей-кейде

Бір түрлі көңілім толмайды-ай.
Нарық дейтін қасқырдан
Ауылдың аңқау қазағын
Айтшы, кімдер қорғайды-ай!?

Кейбір, кейбір бастықтар
Бетіменен кетіп тұр,
Өз қолдары өзінің
Аузына ғана жетіп тұр.

Ызасы елге өтіп тұр,
Ел ағасы Нұрсұлтан,
Тон жағасы Нұрсұлтан,
Тайраңдатпай соларды

Реті келіп қалғанда,
Ептеп, ептеп нетіп тұр!

Жамбылдың 150 жылдығына арналған республикалық айтыс-
та Қаныша Райысовамен айтысқанда: (Жамбыл, шілде, 1996 ж.)
Ауылдар қалды бүгін қалың сорға,
Түскендей тырп еткізбес темір торға,

Жағдайды біле ме екен азаматтар,
Әйтеуір сөйлегенде бәрі жорға.
Ауыл құрып барады, ауыл құрып,
Ағайын, алмасаңыз дереу қолға,

Ең аяғы электр жарығын да
Жағады кісі өлгенде зорға-зорға!

Қайтеміз, бұрынғыдай бұғайық па,
Ұрандап ереуілге шығайық па?!
Ауылдар дауылды өмір мұхитында
Ұқсайды қалт-құлт еткен желқайыққа.

Маңдай тер, табанақы берілмесе,
Обал ғой, осыны біз ұғайық та.
Жарығын жағу үшін уағыменен
Күн сайын біреуіміз өліп тұрайық па?!...

... Кетіріп өмірдегі сәнімізді,
Бүлдіріп әсем, асқақ әнімізді,
Өсек, ғайбат, бәлеқор, жалақорлық,
Құрт аурудай жайлап алған бәрімізді.

Жаман ой, жаман сөз бен жаман сезім
Улайды, бұздырады қанымызды.
Беу, жұртым, жүз жасайық жігіттей боп,
Тазартып тәніміз бен жанымызды!

Осы айтыста жамбылдық Айнұр Тұрсынбаевамен айтысқанда:
Қызымдай ғана Айнұрмен
Айтысып, жұртым, нетермін?!
Әкесіндей боп өңкеңдеп,

Баланың жолын ұялмай,
Қалай қиып өтермін,
Не мұратқа жетермін?!

Жолын кесіп қызымның,
Күпір болып кетермін,
Айналайын Айнұрға
Таласпай-ақ мен бүгін

Жолың болсын, қалқам, деп,
Батамды беріп кетермін!

Жамбылдың 150 жылдығына арналған халықаралық айтыста
монғолиялық
Сүйініш
Жеңісбаймен

айтысқанда:
(Алматы,
тамыз, 1996 ж.)
Бойын созып биікке,

Тамырын тартқан тереңге,
Жамбылдай ұлы жыраулар
Туа да бермес әр елде.
Құдай берген Жамбылды

Мақтаныш етіп қазағым
Көрсетсін деп бар елге,
Қабыл ап, халқым, қолың соқ,
Жер шоқтығы Көкшетау,

Оқжетпес пен Жұмбақтас,
Бурабай мен сексен көл
Жолдаған ыстық сәлемге,
Құтты болсын, қазағым,

Ұлы тойың бүгінгі,
Жамбыл, Жамбыл, Жамбыл деп,
Ұран салған әлемге!

Алғысын алып халықтың,
Жүрген жерін дулатып,
Қызықты еткен Жамбылым,
Шонжарлардың шынжырын

Үзіп кеткен Жамбылым,
Ел тағдыры сөз болса,
Қызып кеткен Жамбылым,
Ақырып тұрған саясат

Әулиеата басында
Үш күн жатып, кешірім
Сұрап та кеткен Жамбылым,
Алғадайдан айрылып,

Жылап та кеткен Жамбылым,
Қастек пенен Қаскелең,
Майтөбеден жырласа,
Кавказ, Памир, Гималай,

Альпіден асып дауысы,
Жыраққа кеткен Жамбылым,
Ақ сақалы жайқалып,
Қулана күлген көзінен

Даналығы байқалып,
Ғасырында космостың
Көк дауыл жырын соқтырып,
Жақсылыққа от қылып,

Көк есекпен тепеңдеп,
Машина мен самолет,
Ракета мен корабль,
Бәрінен озып, киелі,

Пыраққа жеткен Жамбылым,
Әлемдегі бар елдің
Теңдігі жайлы көп жырлап,
Бір халық пен бір халық,

Ішінде біздің орыс бар,
Ішінде сіздің монғол бар,
Басынбасын деп жырлап,
Жүрегінен халықтың

Орын алып мәңгілік
Мұратқа жеткен Жамбылым!...

Қиындыққа шыдамай,
Қоластына басқаның,
Қайта көшіп барасың,
Кіріптар болып біреуге,

Не береке табасың?
Аш-жалаңаш болсақ та,
Азат туған жеріңде
Не жетеді алшаңдап,

Емін-еркін жүргенге.
Асқақ әнмен жаңғыртып,
Байтақ қазақ даласын,
Жазайық та бірлесіп,

Даламыздың жарасын.
Келгенің қайта кетті деп,
Ел болмайсың сендер деп,
Бәле қуған біреулер

Жауып та жатыр жаласын,
Дұшпанның ойла табасын,
«Көппен көрген ұлы той!»
Төзімді болсақ түбінде,

Түзелерміз біздер де.
Сендер де бай боларсың,
Ойыңа алшы даланың
Сайы менен саласын.

Өзен де өзен, өзен су,
Бастауы мен сағасын,
Асқар-асқар таулардың
Жасыл бұйра жағасын,

Қиып тастап еліңді
Керейім, қайда барасың?!

Бауырым, сен де Керей, мен де Керей,
Қазаққа қазақ қалай болмақ өгей?
Тұрсаңшы табан тіреп туған жерде,
Шашылып әр жерде бір жүре бермей!

Осы айтыста қырғыз ақыны Туғанбай Әбдиевпен айтысқанда:
Жамбыл той ел жігерін жани түссін,
Жамбылды бүкіл әлем тани түссін.
Қазақ-қырғыз қос қанаты Жамбылдайын,

Әлемдегі феномен-феникстің!
Е-ей, қырғыз ағам Туғанбай,
Іші де оның ақ екен,
Сырты да оның ақ екен,

Мына да жалған дүниеге
Аппақ болып туғандай,
Ағара түссін дегендей,
Аттанарда қазаққа

Туғанбай байке, бері қара,
Бұл айтысты екеуміз,
Айкөл Манас, Алмамбет,
Алпамыс пен Қобыланды

Ортақ тудың түбінде
Табысқандай қылайық.
Құлагер мен Мәникер
Жарысқандай қылайық.

Қажымұқан мен Қожамқұл
Алысқандай қылайық.
Жамбыл менен Тоқтағұл
Түсінісіп тар жерде,

Е-ей, жазушының заңғары,
Қазақ пенен қырғыздың

Асқар тауы, қорғаны,
Адамзаттың алыбы
Айтматов Шыңғыс ағамыз.
Әкесі оның Төреқұл,

Ол да жиен қазаққа.
Тұрамыз қалай мақтанбай,
Тұрамыз қалай шаттанбай!
Күндіз шықса далаға,

Күн сәулесі ойнаған,
Түнде шықса басында
Ай сәулесі ойнаған.
Жатса-тұрса қырғызды

Күшейтуді ойлаған,
Президент-ғұлама
Ақаев Асқар ағамыз
Ол да жиен қазаққа.

Тұрамыз қалай мақтанбай,
Тұрамыз қалай шаттанбай!
СССР Халық артисі,
Қырғыздың Халық артисі,

Қазақтың Халық ақыны
Ағыл да тегіл Естемес
Ол да жиен қазаққа.
Тұрамыз қалай мақтанбай,

Тұрамыз қалай шаттанбай!
Барлық жақсы қырғыздар
Қазақша айтсақ, нағашы,
Қырғызша айтсақ, білесіз,

Туғанбай байке, бері қара,
Қазақ пенен қырғыздың
Дос, дұшпаны аз емес,
Ши жүгіртіп араға,

Бір болатқа бір болат,
Қайрап салып жүрмесін,

Бір бауырға бір бауыр
Айдап салып жүрмесін,
Соларға еріп сорымыз
Қайнап қалып жүрмесін!

Өсиет қылған аталар,
Қазақ пенен қырғызға,
Бір-біріңмен жарас деп,
Даналығына бұл сөздің,

Білесіз, байке, талас жоқ,
Қазақ-қырғыз баласы
Айбынданып тұрайық,
Ай-әлемге ұрандап

Осы айтыста жамбылдық Алтынкүл Қасымбековамен ай-
тысқанда:
Кекесінді сөзіңді
Көңіліме алмаспын,

Сен жаман деді екен деп,
Мен жаман болып қалмаспын!...
Демеңдер жұртым мынаны
Қандай қара басты екен,

Айтыстан қорқып қашты екен.
Тұңғышымыз Құралай,
Мына отырған Алтынкүл
Құралайыммен жасты екен!

Айналайын Алтынкүл,
Туған күнің құтты боп,
Өрден-өрге шаба бер,
Бәйгелерді ала бер,

Домаланған қыз едің,
Қасиет қонып басыңа
Домалақтай ана бол!

Елжас Бекеновтың 100 жылдығында Мереке Сейітқалиев,
Айтжан Оразбаевамен айтысқанда: (Қарағаш)
Құрметтеп жазушы Елжас Бекеновты,
Туған ел төбесіне көтеріпті.

Аяулы азаматты зерттеп жазған
Тұрсынбек ғалым ағам өте мықты.
Көкшетау ас берген соң әкесіне,
Парызы Болаттың да өтеліпті!

----------------------------------------
Тұрсынбек Кәкішев, Болат Бекенов

Жұмағали Саинның 80 жылдығында: (Көкшетау обл. Арықба-
лық ауд. Златогор совхозы, Мәдениет ауылы. 1992 жылдың
қысы.)
Златогор дегеннен соң алтын ба деп,

Кеп қалсақ, алтын түгілі, бақыр да жоқ,
Орнына Златогордың ақын, батыр
Саинның атын қойшы, ақылға кеп! – дей келіп, Алма-
тыдан келген Қасым Қайсеновке қарата:

Жолдасы Жұмекеңнің қандыкөйлек,
Тірі аңыз Қасымды да көргендейміз.
Қар басқан Мәдениетке келгенде біз,
Партизан лагеріне келгендейміз!

Қасекең туған елін сүйіп деймін,
Сол үшін қайтқан отқа күйіп деймін,
Москва бермей қалған жұлдыздан да
Бауыржан мен Рақымжан, Қасымдарың

Мәлік Ғабдуллиннің 80 жылдығына арналған салтанатты
жиналыста айтылған арнау өлеңнен: (Степняк қаласы, 28 қара-
ша, 1995 ж.)
Батыр Мәлік ағамыз

Қобыланды батыр секілді
Дұшпанына оқ атқан,
Тырқыратып фашисті,

Қабырғасын санатқан,
Алқалы топта сөйлесе,
Елді аузына қаратқан,
Арғы атасын сұрасаң,

Қарауылдың қамқоры
Қанай биден таратқан,
Жазушы, ұстаз, ғұлама,
Біртуар батыр Мәлікті

Маңдайына қазақтың
Жарқыратып жұлдыз ғып
Құдайым өзі жаратқан!

Ойласаңыз бұл тойың,
Мәліктің тойы емес пе,
Алыптың тойы емес пе,
Халықтың тойы емес пе?!

Батыр, берен Мәліктің
Майдандас, замандастары
Қас дұшпанды іреген,
Бүгінгі бейбіт заманда

Пенсиясын ала алмай,
Әкімдердің есігін
Күнде-күнде жағалап,
Амалсыз қайыр тілеген!

Қайран кемпір-шалдар-ай,
Отан үшін қан берген,
Денсаулық пен жан берген,
Сендердің жүдеу халіңді

Көрген сайын ұялам,
Түк бере алмай қиналам,
Бастықтардың сендерге
Беріп жатқан малы жоқ,

Балалардың қолдағы
Жалақысы тағы жоқ,
Теңгесі жоқ болған соң,
Көбік сөздің нәрі жоқ!

Көкшетау облыстық қазақ музыкалық-драма театрының
ашылу салтанатында айтылған арнау өлеңнен: (наурыз, 1996 ж.
магнитофоннан)

Салтанатты жиында басшылар сөз сөйлеп, облыстық әкімдік-
тің тапсыруымен өнер ордасын қамқорлыққа алған Көкшетау ас-
тық қабылдау пунктінің директоры Александр Третьяков театрға
бес жүз мың теңге ақша сыйлапты. Содан кейін сөз алған Баянғали

іліп әкетіп, былай деген екен:
Домбыра қолға алғасын,
Ақын сөйлеп толғасын,
Құтты болсын, театр,

Құрып жатқан ордасын,
Көп рахмет айтамыз,
Шашу шашқан жаңағы
Александр болғасын,

Мұратбек те мінеки,
Байып қалды бұл жерде
Бес жүз мың теңге ақшаны,
Қалтасына салғасын,

Айналайын Александр,
Театрға қамқорлығың
Осымен бітіп қалмасын!

Жаман күндер жетпесін,
Той-думаның бітпесін,
Артистерің күні ертең
Элеватордың ауласында

Тауық құсап әрқайсы
Бидай теріп кетпесін!

Болса да бұл әлемде көп театр,
Ағайын, дәл осындай жоқ театр,
Қадамың ұлы жолда құтты болсын,
Аты жоқ көкшетаулық Көк театр!

Үлгі алып жатырмыз ғой он сан ұлттан,
Қиындық аулақ болсын елді құртқан,

Театр ашып отырған жоқшылықта
Шынында Көкшетауым жүрек жұтқан!

Көкшетаудың ойласаң,
Елдері де театр,
Мөлдір бұлақ армандай
Жерлері де театр,

Көкшетаудың білесіз,
Даласы да театр,
Қарағай мен қайыңның
Арасы да театр,

Көкшетаудың білесіз,
Аспаны да театр,
Тастары да театр,
Жастары да театр,

Қисаңдаған көшеде
Мастары да театр!
Ойлай білсең, ағайын,
Ойнай білсең, ағайын,

Айналайын, ағайын,
Еңбек қылған осыған
Көп рахмет айтайық,
Жұмабаев Қызырға,

Жанәділов Болатқа,
Балмұқанов балуанмен,
Түсіп қалған орнынан
Ыдырысов Мұратқа!

Көп жауапты береміз
Заман қойған сұраққа,
Айналайын Қызаға,
Сегіз артист үй алды,

Тоғызы жүр қаңғырып,
Соларды ертең әркімнің
Алдына бір апарып,
Үйдің жайын сұратпа,

Өңкілдетіп өгіздей
Оспановты жылатпа!

Ақ тілек өнерпаздың шабысына,
Жарасын қазақ елдің намысына,
Ұл-қызы Көкшетаудың ой-қырдағы
Театр туы астына тоғысуда,

Театр ашылғанда шыдай алмай
Келіпті Сәкен аға арысың да,
Сыр бойынан мінеки, туған жерге,
Келіпті Жібек апам Бағысова,

Жезқазғаннан жезтаңдай Мара келіп,
Туған ел ұл-қызымен табысуда!

Мұратбек, келдің міне туған елге,
Шығарды туған елің сені төрге,
Еңбегің жемісті боп, айналайын,
Өрлей бер әрдайымда өрден-өрге,

Қызметің жаға берсін Оқжетпес пен
Жұмбақтас, Бурабай мен сексен көлге!

Бір думаның, мінеки,
Болып жатыр, ол анық,
Айналайын ағайын,
Жақсы-жақсы пьеса

Болған күні осылай
Төрт көзіміз түгелдей
Жиналып бір тұралық.
Көкшетаудың елінде,

Туып-өскен жерінде
Бір театр ашам деп
Талай еңбек сіңірген
Жасасын деп айтайық

Жақып аға Омаров!
Жасасын Жақып Омаров,
Театрға осылай
Көмек қылғын оралып,

Тұра қашып күні ертең
Кете көрме жоғалып!

Айналайын ағайын,
Артистердің еңбегі
Қызығыңа жарасын,
Туған елдің көгінде

Таланттарың самғасын,
Алдымызға шығады,
Толқып тұрған мына жақта
Ақан сері – Ақтоқты

Жанар менен Жарасым,
Жарас тентек, айналдым,
Сахнада Ақтоқтыны
Ақан болып қалай сүйсе,

Өмірде де Жанарға
Тура солай қарасын!

Жастарым, айдындағы аққу, қаздар,
Алдыңда бола берсін көктем, жаздар,
Ақ шашты ата-ананың батасымен
Ілгері жүзе берсін өнерпаздар!

Естай Мырзахметовтың 70 жылдығында айтылған арнау
өлеңнен: (Көкшетау, сәуір, 1997 ж.)
Жетпіс жыл – ғұмыр-дария, ғұмыр-дастан,
Есаға, қилы дәурен өтті-ау бастан,

Тағдыр мен тарих артқан ауыр жүкті,
Көтеріп келе жатсыз мұқалмастан.
Көкшенің күзетшісі секілденіп,
Отырсыз орныңызда тапжылмастан.

Жетпіске келдің үлкен абыроймен
Алғыс алып еліңнен, кәрі-жастан!

Қарт қыран тұғырдағы қарайды алға,
Ой жіберіп жаңа жыл, жаңа айларға,

Есағаң қаламына риза шығар
Абылай, Кенесары, Қанайлар да.
Шарболаттай шыныққан шымыр аға,
«Медетің» медет болды талайларға.

Ойыңның оты менен жан шуағың
Үзілмей келешекте тарайды алға!

Туса егер тарих жайлы тосын сұрақ,
Есағаң жазар бәрін ашыңқырап.
Өткендердің жанында жүргендей боп,
Қиялдан да жібереді қосыңқырап!

Естілер аз болған ғой қай кезде де,
Қадірі білінбейді жай көздерге.
Қағидамен жүретін тікбақайлар,
Оларды ұқсатады айкезбеге.

Біреулер жүрсе дүние-қоңыз теріп,
Сен жүрдің шежіре мен аңыз теріп.
Еңбегің еліңе әбден жаққаннан соң,
Отырмыз мемлекеттік маңыз беріп!

Құттықтап Көкшедегі данышпанды,
Алматы сәлем айтты алыстағы.
Жазушы аға Қабышев Ғаббас кепті,
Есағаңмен жанымен табысқан-ды.

Әбілмәжін Жұмабаев аға кепті,
Танитын тереңдегі ағыстарды.

Жетіпті Көкшетауға Сәкен аға,
Даланы дүбірлеткен шабыстары.
Ғабиден Құлахметов дана кепті,
Екі бүктей салатын алысқанды!

Сырыңды ақсақалды атай ұққан,
Жырыңды ақ жаулықты апай ұққан.
Назарбаев құрметті атақ берді,
Есаға, хабар жоқ па Ақаевтан!?

Есаға, мақтағанға бөсіп кетпе,
Дұшпаның күндегенге өшіп кетпе.
Тойымда бір машина бермедің деп,
Өкпелеп Алатауға көшіп кетпе!

Жырладың жаныңменен ізгілікті,
Отыңмен жеңе білдің ызғырықты.
Өзіңе Гүлжәмиланы жолықтырып,
Махаббат айдынында жүздіріпті.

Өмірлік серік болған ақ жеңешем
Жетпісте де жаныңда қыз қылықты.
Биыл қыс Көкшетауда қиын болып,
Тоңдырып, Есағаңды мұз қылыпты,

Қызуы домна пештей ақ жеңешем
Есағаңды ақылымен бәрін қосып,
Бауырына басып алып қыздырыпты!

Қажымай, ел-жұртыңның қамын ойлап,
Немере, шөбереңіз гүлдей жайнап,
Жасай бер жүзге дейін, Естай аға,
Жарасып, жеңгемізбен күліп, ойнап,

Мерейің өсе берсін туған елім,
Дарынды ұл-қызыңның тойын тойлап!

Есмағамбет Ысмайыловтың 80 жылдығында айтылған өлең-
нен: (Щучье ауд. Мәдениет ауылы. 1990 ж.)
Тарихын әдебиеттің терең қазған,
Тағдырын ақындардың зерттеп жазған,

Із-түзсіз жоғалатын қазынаны
Інжу, маржан секілді аршып алған,
Қазақтың ғұламасы Есмағамбет
Мұра боп ұрпақтарға хаты қалған!

Ахмет Байтұрсыновтың 125 жылдығына арналған республи-
калық айтыста: (Қостанай, қыркүйек, 1998 ж.)
Құтыла алмай құрсаудан,
Заманда қазақ қысылған,

Ақылмен Ахаң жол нұсқап,
Білім мен ғылым ұсынған.
Ұйқыдағы даланы
Оятуды ойланып,

Мысалдап «Маса» ұшырған,
Ұлылығын Ахаңның
Танып отыр бүгінде
Орыс, түрік, басқа да

«Мыңжылдық – Астана-Думан» бағдарламасы аясында өткі-
зілген «Айтыстың сағындырған саңлағы» атты айтыста шы-
ғысқазақстандық Егеухан Мұхамедиқызымен айтысқанда: (Ас-
тана, 25 желтоқсан, 1999 ж.)

Осы айтыстың алдында жыршылар фестивалі өткізіліпті. Дәл
осы кезде Көкшетауда Қазақстанның Халық ақыны Көкен Шәкеев
өмірден озған екен.
Алты Алаш қанық Көкен есіміне,

Бөлек еді бітімі кесімі де,
Домбыра мен мылтықты қатар ұстап,
Фашисті қуып тыққан тесігіне.
Асайынов Мұсамен қол ұстасып,

Аттанған жыр мерейін өсіруге,
Мыңжылдыққа бір аттам жетпей кетсе,
Тағдырдың амал бар ма шешіміне?!
Алаштың ақсақалы сәби болып,

Бөленді Жер-Ананың бесігіне,
Бақиға кетті аттанып оразада,
Ол жақтың жюрилері жәбір қылмас,
Жіберер тура жұмақ есігіне!

Ат бола ма дүбірсіз,
Ел бола ма түбірсіз,
Дүбірлі дүлдүл Көкенім,
Түбірлі жерден жаралған,

Ақан сері, Біржан сал
Арасынан таралған!

Асқар таудай тұлғасы,
Асыл сөздің тұнбасы,
Ақ сақалы желбіреп,
Ет жүрегі елжіреп,

«Айналайын балам» деп,
Арқаңнан қағып жүретін
Қадірлі Көкен ағаң жоқ!
Өткінші фәни жалғанда,

Атамыз қазақ айтқан ғой
Болаттай бол деп болғанға,
Жаратқан жаббар құдайым
Иман берсін Көкенге,

Көнеден үн келеді уілдеген,
Қазақтың жүрегі оған дірілдеген,
Ескі жыр, көне сарын үзілген жоқ,
Ғасырда темір-терсек гүрілдеген.

Атадан қалған асыл сөз бен әуен
Көкеннің кеудесінде күмбірлеген,
Көкендей қарияларға мың рахмет
Ұшқыны ұлы өнердің сөндірмеген!. .

... Қалихан, Манап, Көпбай, Көкендерден,
Үлгі алып, ұлы өнерді бекемдеген,
Саңлақтар сағындырған әлі сапта
Кім оларды «списайт» етем деген?!. .

... Атасын іздеп балдар күрсінеді,
Бәйтерек құлағанмен, бүршік өнді,
Өмірден Көкен ата озған күні
Өнерге Дидар бала жыршы келді.

«Алпамысты» жатқа айтқан он бір жасар
Балаға ағалары сүйсінеді!

Жыршылар жұрт алдында ағындады,
Батырдың қағылғандай дабылдары,
Мың жылдың жырын тыңдап, құрметтейтін
Жүз қазақ Астанадан табылмады!

Сөйлейді ақын шындықты шарайна ғып,
Ағайын, іс қылайық мың ойланып,
Миллениум-миллениум деп билеп жүріп,
Кетіпті бастықтардың миы айналып!

Сөзімді менің дұрыс ұғар ма екен,
Ұқса егер бір нәтиже шығар ма екен,
Астана батырлардың жырына емес,
Басқалардың жынына құмар ма екен!?...

Қазақтың бір-біріне бәрі бауыр,
Сүйеніш, пана болған соқса дауыл,
Бұл күнде алты алашым ала-құла,
Бірі тәуір болғанда, бірі жауыр,

Астана жалт-жұлт етіп жарқырап тұр,
Жартылай қирап бітті біздің ауыл!

Керей Қожаберген жырауға арналған республикалық ғылыми
конференция күндерінде айтылған жырлардан. (20-21 желтоқсан,
2000 жыл. Қызылжар қ. Солтүстік Қазақстан облысы.)
Болғанмен ызғары мол, қары қалың,

Ежелден қаны қызу, жаны жалын,
Қожаберген бабаны есіне алып,
Келтірген елдің сәнін, сөздің дәмін,
Толыбай сыншы бабам туын тіккен,

Даналар шыққан талай қазақ елден,
Солардың бірегейі Қожаберген,
Найзағайдай жарқылдап күркіреген,
Жырлары заманынан оза берген.

Найза ұстап, қол бастаған батыр жырау
Жаралған Солтүстіктей таза жерден.
Жолында азаттықтың арпалысып,
Қанатын бар қазаққа жаза берген!

Ат аунаған жерлерде түк қалады,
От орнында өшпейтін шоқ қалады,
Аруағынан айрылған ел азады,
Аруағы бар елдерге құт қонады,

Өз елінің өткенін ұмытпаған
Азаматтың қадамы нық болады,
Азат күнің, Алашым, құтты болсын,
Ақылмен айыратын ақ-қараны,

Елім-ай деп егілген қайран бабам,
Елмен бірге ертеңге аттанады!

Тарихтың шындығы мол, аңызы көп,
Біз үшін, ұрпақ үшін маңызы көп,
Түпнұсқадан қоспасы артып жатса,
Қожаберген бабамның жазығы жоқ,

«Елім-ай, елім!» деген жалғыз-ақ сөз
Қалады жыраулықтың қазығы боп!

Е-ей, осындай ерлер жаралған,
Солтүстік менің өз елім,
Ежелден кие дарыған
Құт-береке қонған жер,

Тұрсынбай, Сары, Баянның,
Сегіз сері, Нияз бен,
Шал ақын мен Мағжанның,
Сәбең менен Ғабеңнің

Кіндік қаны тамған жер.
Ортасында орыстың
Аманатқа қалса да,
Жаманатқа қалмаған

Аруағы биік болған жер.
Тыңына түрен тисе де,
Түп-түбірін қаздырмай,
Тұқым, тегін тоздырмай,

Қаны мен жанын аздырмай
Қазақ болып қалған жер.

Қажымұрат ағамыз
Әкім болып келген соң,
Жұлдызы жарық жанған жер.
Қожаберген тойында

Қармен бірге аспаннан
Академик жауған жер!

Президенті ғылымның
Айтқожина Нағима
Ол да арманшыл жас болған,
Ағасы Мұрат ғұлама

Еңбегі елге ақ болған.
Лениндік сыйлық алғанда,
Мерейін елдің көтеріп,
Бар әлемге даңқ болған,

Әулетінен бес-алты
Шықса ғылым докторы,
Бастарына бақ қонған,
Қыз да болса Нағима,

Ығай-сығай марғасқа
Ғалымдарға бас болған!

Сүттей ұйып студент
Тыңдады бүгін қазақтың
Қозыбаев Манашын,
Зерделей зерттеп танытқан

Қожаберген бабасын,
Тұңғиығына тарихтың
Жүрегінің отымен
Сәуле беріп тазартқан

Бүгінгінің санасын.
Тарихтың туса таласы
Айырған ақ пен қарасын,
Асқар тау деп өзіңе

Қарап отыр Алашың,
Алашқа аға болсаң да
Солтүстікке баласың!

Бұл тойға Ерекең мен Зекең келді,
Әбекең, Ғазекең мен Рекең келді,
Тұрағы басқа жерде болғанменен,
Берендер Солтүстікке бөтен бе еді?

Сан алуан еңбек етіп әр салада,
Беделін мемлекеттің көтерген-ді,
Мұтанов мұрындық боп, бар қазақтың
Ғылыми ойы СКУ-ді мекендеді!

Темірхан, Бүркіт пенен Блок келді,
Тілеуін ел қазақтың тілеп келді,
Генерал, профессор Абай сөйлеп,
Баяғы сардарлардай үдеп келді,

Қызылжар атын қайтар қалаға деп,
Азуын Марат айға білеп келді.
Көп жұмыс оңға басар, ағалардың,
Қосылса бір арнаға тілектері!

Мұратын әдебиеттен тапқан ағам,
Жастардың жүрегіне от жаққан адам,
Дөкейі ғалымдардың Нұрғалиев –
Тереңнен ой мен сырды тартқан ағам,

Мағжандар он бес жылда ақталар деп,
Жиырма бес жыл бұрын бізге айтқан ағам!

Орайы үлкен істің табылыпты,
Ақыл-ой Қызылжарға ағылыпты,
Осындай үлкен іске ұйтқы болған
Мұтанов елге жақсы танылыпты.

Әрі ұстаз, әрі ғалым, һәм қайраткер,
Ректорлардың ішінде Ғалым мықты.
Мың жерден мықты болсын, бірақ бүгін
Ғалым да бір шаруадан жаңылыпты!

Нәбиден Есентемір елден келді,
Сегіз сері сап кеткен жолмен келді,
Солтүстік сұңқарларын зерттеп жазған
Еленсе екен дейміз зор еңбегі.

Құрметті профессор атын берсең,
Дүйім жұрт бұл ісіңді жөн көреді!

Адамдар тек еңбекпен теңессе екен,
Өлеңмен көп нәрсені елестетем,
Нәбиден керейлерді жақсы көрсе,
Сегіз сері Кіші жүзге көп барып еді,

Атақ берсең, бір ізгі шараң болар,
Жететін оған, Ғалым, шамаң болар,
Және де берер болсаң тезірек бер,
Әне-міне деп созып жүргеніңде

Әкімі Солтүстіктің Қажымұрат,
Жатыр екен жақсының басын құрап,
Қызметіңіз халыққа қайырлы боп,
Көк мұзды жарып өссін жасыл құрақ,

Ел тілегін құйған соң арнасына,
Өзенге айналады мөлдір бұлақ!

Қырандай дауысы бар саңқылдаған,
Қожаберген бабадай жарқылдаған,
Өмірлі боп, өркендей бер, жайсаң аға,
Аталы сөзге тоқтап, ән тыңдаған,

Бар әлемге көрініп, биік тұрсын
Жұлдызы Солтүстіктің жарқыраған!

Іргесі еліміздің бекем болсын,
Ырысты, ынтымақты мекен болсын,
Көтермелеп сөйлейік жігіттерді,
Атамыздың аруағын көтергесін,

Желбіреп көк байрағы зеңгір көкте,
Қазақстан мұратына жете берсін!
----------------------------------------
Конференцияға қатысқан ғалымдар: Нағима Айтхожина, ҚР ҰҒА

Манаш Қозыбаев, Еренғайып Шайхутдинов, Зейнолла... ., Аманжол
Қошанов, Ғазиз Тәшенов, Рахым Оразалиев, Рымғали Нұрғалиев – ҚР
ҰҒА академиктері.
Темірхан, Блок, Бүркіт Аяғанов – ғалымдар.

Абай Тасболатов – профессор, генерал-лейтенант.
Марат Кенжеғозин – профессор.
Ғалым Мұтанов – СҚУ-дың ректоры, академик.
Қажымұрат Нағыманов – СҚО әкімі.

Нәбиден Әбутәлиев – жазушы, Сегіз сері, Қожаберген жырау тура-
лы кітаптардың авторы.

2008 жылы 1 Мамыр – халықтар достығы күні Көкшетауда
Президент Нұрсұлтан Назарбаевты қарсы алғанда айтылған
толғау.
Ассалаумағалейкум деп,

Ардақтап сәлем беремін,
Қош келдің деп, Нұреке,
Ақмола, Көкше жеріне,
Ынтымақ айы мамыр деп,

Барлық ұлттың баласы
Жарасып жүр бауыр боп,
Сары орыспен әкеміз
Қалжыңдайтын тамыр деп,

Барлық ұлттың баласы
Киелі қазақ жерінде
Өркендеп отыр дәуірлеп!

Арғы жағын ойға алсақ,
Осы жұрттар бір кезде,
Қол-аяғы бұғауда,
Көздері болып жылауда,

Екі қолы байланып,
Жер түбінен айдалып,
Жерімізге келгенде,
Мейірбан қазақ баласы

Құшақ жайып қарсы алған
Қарамай аяз-қырауға,

Жақсылығын қазақтың
Жастайынан көргенін
Айтады әкім Рау да,
Жалпақ елге жар салып

Президенті қазақтың,
Достықтың жырын жырлатып,
Бейбітшілік, ынтымақ,
Жұлдызы болып жандыңыз,

Көк байрақты көтеріп,
Көктей өтіп мұхитты,
Көп қабатты жерлерге,
Көктен түсіп бардыңыз,

Кемеңгерлі көп елде
Келелі кеңес келтіріп,
Ай-әлемнің барлығын
Алты Алаштың аузына

Бір қаратып алдыңыз,
Астана жұртын айналып,
Астарын әбден ойланып,
Жайнатып қала салдыңыз!

Алатаудан Арқаға
Ақордасы қазақтың
Көшкен қала Астана,
Еркін самал Есілден

Ескен қала Астана,
Ой жеткісіз он жылда
Өскен қала Астана,
Досың түгіл, дұшпаның

Таңдай қағып, таңғалып,
Қалай өскен, ойпырмай,
Дескен қала Астана,
Ақындардың аузында

Дастан қала Астана,
Он сан ұлттың бастарын
Қосқан қала Астана!

Жан-жағыңда орысың,
Украин, белорус,
Татар, поляк, немісің,
Балкар, ингуш, кәрісің,

Жаһандағы жұрттармен
Жарасымды келісім,
Соның бәрі түбінде,
Атамекен жер үшін,

Қасиетті ел үшін,
Атадан қалған дін үшін,
Анадан қалған тіл үшін,
Аман бол, аға, сол, үшін!

Ақмола облысының Омбы облысындағы күндерінде «Мөлдір»
мәдениет орталығында өткен кездесуде айтылған өлеңдерден. (А.
С. Пушкин атындағы кітапхана. Омбы қ. 2003 ж.)
Шырқаған шарықтатып мөлдір әнді,

Қазақтар осал емес Омбыдағы,
Ақмола, Көкшетаудан аттанғанда,
Еріксіз елеңдеген ел құлағы.
Араздық аздырады адамзатты,

Ынтымақ бар халықты ел қылады,
Орыспен Омбыдағы бауырларым
Дос болып жүрер жолын кең қылады.
Қайыспай қилы-қилы кезеңде де,

Жоғалтпай игі дәстүр, мол мұраны.
Омбылық бауырларға ризамыз
Құран мен сақтап қалған домбыраны!

Іргесін еліміздің бүтіндеген,
Аулақ ұстап бықсыған түтіндерден,
Қол қойды орыс-қазақ достығына
Елбасы Назарбаев Путинменен!

Басыңа күн тумасын алмағайып,
Кетпейік жазатайым жолдан тайып,

Дос болып әлемдегі бар халықпен
Өсе бер, туған елім, қанат жайып,
Путин мен Назарбаев бастаған соң,
Қостап тұр Кулагин мен Полежаев!

Е-ей, Омбыдағы бауырлар,
Кездестік бүгін сізбенен,
Қарсы алды бізді қуанып,
Құрметтеп нанмен, тұзбенен.

Желбіреген ұлменен,
Мөлдіреген қызбенен,
Аласапыран кезде де
Жүре білген адаспай,

Атадан қалған ізбенен,
Көгінде күні тұтылып,
Айын бұлт басса да,
Тегінен тамыр үзбеген,

Өркендей бер аман-сау,
Омбыдағы бауырлар
Еңбектің теріп жемісін,
Көңілдің әнін келтіріп,

Тәушен Әбуова апаның тойына сәлем-хат:
Сынығындай асылдың,
Әуеніндей көненің,
Жиырма бірінші ғасырға

Алшыдан түсті асықтай,
Толағай төкпе өлеңің,
Аталардың тобында
Анадан шыққан сен едің,

Торқалы болсын тойың деп,
Орайлы болсын ойың деп,
Ардақты Тәушен апама
Көкшетаудың атынан

Агросервис «Клаастың» жиынында Германиядан және рес-
публикамыздың облыстарынан келген меймандардың алдында ай-
тылған арнау өлеңнен: (Көкшетау, 27 маусым, 2002 ж.)
Қазаққа мейман келсе, күту міндет,

Болмайды біздің елде бөтен әдет.
Атынан Көкшетаудың сәлем бердік,
Здрәсти, амансыз ба, гутен абенд!

Алыстан келген мейманға,
Жырдан шашу шашатын
Үлгі еді қалған үлкеннен,
Біздің қазақ аумайды

Аспандағы Үркерден.
Аңқылдаған ақкөңіл
Қулығы жоқ бүркенген,
Даласына қонақжай

Елдестірмек – елшіден,
Жауластырмақ – жаушыдан,
Ой өспегі – ойшылдан,
Қой өспегі – қойшыдан,

Тойдың сәні кіреді
Қыздыратын тойшылдан,
Табыстарың мол болсын
Ынтымақпен жарасқан

Аспандағы ай ма еді,
Ой, сезімге бай ма еді?!
Мәйекті сөзі майлы еді,
Өз халқына сайлы еді.

Өлең-жырдың маржаны
Адамзатқа жайлы еді,
Қадіріне жеткен соң,
Аударған Абай атамыз

Әуені қиыс кетпеген,
Әуейілік етпеген,
Бар әлемде оларға
Композитор жетпеген,

Жетсе де асып кетпеген,
Табысқан асыл текпенен,
Құрманғазы, Тәттімбет,
Моцарт пен Бах, Бетховен!

Олардан бері немістің
Атақ-даңқы ұласты,
Комбайн ойлап шығарған
Айтайық Август Клаасты,

Комбайны Клаастың
Көрсетіп тұр класты.
Бар әлемге таралып
Клаасыңыз қыр асты,

Мықты екені ырас-ты,
Үйреніңдер немістен
Жазуды кеңге құлашты!

Бөтендігі болмайды,
Озған елдің үлгісін
Оймен өлшеп біле бер,
Комбайн қымбат болса да

Ебін тауып әйтеуір,
Бір-бірлеп мін де жүре бер,
Ар жағын жөнге келтірер,
Назарбаев пен Шредер!

Замана мынау өзгерген,
Түсінер бізді бұрынғы ер,
Бір-бірімен табысып
Жатқан жоқ па бүгінгі ел.

Пайдалы қызмет қылам деп
Көкшеге келді көшімен
Хер Тишер мен Дюрингер!

Айтайын кеше танысқан
Құрдасым Уве Нойманды,
Көргендей болдым Найманды,
Құрылысшы-инженер,

Қираған үйді қолға алып,
Жарқыратып қойған-ды.
Мұрат пен Милованова
Құрметтеп ақын шақырып,

Жырлатуды ойға алды,
Орыс, неміс, қазағым,
Ынтымақпен бас қосып
Тойлай бер бірге тойларды!

Мейманға ел қадірін білгізейін,
Жаныңа шуақ-ойды кіргізейін.
Танкілер таптамасын даламызды,
Бәріңді комбайнмен жүргізейін.

Аман-сау болыңыздар көріскенше,
Осымен, ал енді ауф видерзейн!

Абай атындағы орта мектептің 70 жылдығында айтылған
өлең:
Біздің ел өте мықты ел болатын,
Сал Біржан көкке жайған ән қанатын.

Рамазан «Жас қазақ» боп жанып кеткен,
Досов ағаң – қайтпаған шарболатың.
Осы елдің бас мектебі – Абай мектеп,
Беделі ел ішінде зор болатын.

Ағайлардың барлығы ақылгөй боп,
Апайлардың тұлғасы өр болатын.
Абайдың мектебінде сабақ беру –
Райкомды басқарумен бір болатын,

Осындай ұлы мектеп шәкірттері
Жөні жоқ ешкімнен де кем болатын!

Республика күніне арналған салтанатты жиында айтылған
арнау өлең: (Көкшетау, 24 қазан, 1995 ж.)
Тарихта не көрмедің, қайран далам?!
Ел болмас өткен күнін ойға алмаған.

Жабылып орыс, қытай, қалмақ, монғол,
Даланың ой мен қырын ойрандаған.
Құтылдың тәуелділік тырнағынан,
Төбеңнен төрт-бес ғасыр тарбаңдаған.

Азаттық тойың құтты болсын, халқым,
Қан кешіп ата-бабаң армандаған!

Шүкірлік қылам Аллаға,
Атыстырмай ешкіммен,
Шабыстырмай ешкіммен,
Азаттық бізге берді деп!

Азаматтар ұрандап,
Ел дегенде елжіреп,
Аспан таудың ар жағы,
Дастан таудың бер жағы,

Көк аспанның астында,
Көк мұхиттың төрінде,
Америка жерінде,
Көк байрағың желбіреп,

Әйгілеп тұр ғой әлемге
Қазақтың елі келді деп!

Біріккен Ұлттар Ұйымы
Мінбесінен бүгінде,
Адамзатқа тілегін
Арнайтұғын ел болдық.

Ядролық бомбаны
Жармайтұғын ел болдық.
Ұлы Абайға той жасап,
Адамзат пен даланы

Жалғайтұғын ел болдық.
Құшақтасып далада
Бірге жүрген орыспен

Ғарышқа да бірлесіп
Самғайтұғын ел болдық.
Айлап, жылдап бірақ та,
Пенсия мен айлығын

Алмайтұғын ел болдық.
Газеті мен журналы
Сорлап жатқан ауылға
Бармайтұғын ел болдық.

Жүз долларға сатылып,
Бірімізді біріміз
Алдайтұғын ел болдық.
Көсемдердің сөзіне

Нанбайтұғын ел болдық.
Бәрін айт та бірін айт,
Жұма сайын депутат
Сайлайтұғын ел болдық!

Депутат сайланарда дей бастайды,
Сайланып алғаннан соң жей бастайды.
Депутат па, жоқ әлде жепутат па,
Білмеймін, қайсы қалай ел бастайды?

Депутат өзгеріпті сенатор боп,
Сенейік көп жақсылық келе жатыр деп,
Күні ертең естімейік депутаттан
Қалған елді сенатор жеп жатыр деп!

Айналайын ағайын,
Бұл сайлауға барайық,
Көп кандидат ішінен
Біреуін таңдап аларсың.

Көңілің соғып жаратып,
Бюллетенін салайық,
Ағаларға санатып,
Жаман болып бара жатса,

Әзер болса Нұрекең
Жіберер қайта таратып!

Көп алдында сөйлесек,
Ағындайтын ел болдық,
Баласына басқа ұлттың
Тарылмайтын ел болдық.

Капиталын шетелдің
Қабылдайтын ел болдық.
Халық жүдеп жатқанда
Жұма сайын той жасап,

Мыңдап малды сойдырып,
Даланың бетін ет қылып,
Вагондап арақ төктіріп,
Дарылдайтын ел болдық.

Шүкіршілік, әйтеуір,
Мәймөңкелеп Мәскеуге
Жағынбайтын ел болдық.
Бір Алладан басқаға

Айналайын, туған ел,
Ағын судай тасарсың,
Талай белден асарсың,
Адамзатқа ақ тілек

Әлі талай қосарсың.
Бәрін айт та, бірін айт,
Жалаңаяқ жүрсек те,
Әлемнің бар алтынына,

Сатылмайтын, сатпайтын,
Қазақтығым жасасын,
Азаттығым жасасын!!!

Түйе шешкен келіншек
Шоқан Уәлиханов жазып алған «Манас» эпосының бір эпизо-
дын Баянғалидың жаңғыртып жырлаған нұсқасы.
Хан Көкетай асына

Жер-жаһаннан жиылған
Халайықтың бәрісі,
Жасы менен кәрісі.
Жалпы жұртқа жар салған

Жаршыға қарай бұрылды,
Ыраманның ыршы ұлы
Ылашындай жарқылдап
Ақ сұңқардай саңқылдап,

Қыздыра түсті дүбірді:
«Хан Көкетай асында
Қайнатып ой мен қырыңды,
Қай-қайдағы жыныңды,

Байырғының салтымен,
Бабадан қалған бұрынғы,
Жалаңаш қатын түйені
Көпшіліктің алдында

Қолын қойып төбеге,
Тісіменен шешеді,
Шығармай қара дымыңды!»
Жалаулаған жаршының

Алаулаған сөзінің
Тоқетерін тобықтай
Толқыған тобыр ұғынды.

«Қуырдақтың көкесін
Көресің түйе сойғанда»
Дегеннің кері келді деп,
Майданға қарай шұбырды.

Санатты елден сескенбей,
Сыпырып тастап киімін,
Сымпиып шығар сылқымдар
Шыныменен бар ма деп,

Ауыздары аңқиып,
Таңдайлары тақылдап,
Демдерін алып ішінен,
Тоқтатты қыбыр-жыбырды.

Күл сабаған көкайыл,
Қамшыдан қайтпас көкдолы,
Ымды баққан ырыңды,
Жымды баққан жырынды,

Небір қасқыр қатындар
Қанша бетпақ болса да,
Тыр жалаңаш тоңқайып,
Топ алдында түйенің

Бұйдасын тіспен шешуге
Дәттері бармай тығылды.
Қаймықпайтын кім бар деп,
Қоздатып тұрды күбірді!

Айкөл Манас бас болып,
Батырлар тұрды топтанып,
Бітер деп қалай бұл істі?
Түзге отырған жерінде

Байы түгіл, үстіне
Бөтен келіп қалса да,
Бетінің қаны қашпаған,
Етегін жиып саспаған,

Сазбет қатын бұл елде
Қалмапты-ау деп күлісті.
Осы кезде ортаға
Орғып шықты оқтаудай

Қатын балуан Ораңқы,
Ерлерге салып жұмысты.

Анасынан туғандай
Айдай ашық әйелге
Қарауға тіктеп қалың жұрт
Бір-бірінен қымсынып,

Бетін басып тұрысты.
Біраздан соң емініп,
Көздерімен ішіп-жеп,
Қадалса да қыңған жоқ,

Қатын балуан Ораңқы
Құшақтап өскен қылышты,
Қаптап келген ерлермен
Қайқайтып салған ұрысты!

Сансыраған сан қолмен
Сайысқалы шыққандай,
Айбарланып алыпты,
Марғасқаны майдалап,

Майысқалы шыққандай
Жайраң қағып алыпты.
Қалмақ, манжу, қытайды,
Қырғыз, қазақ, ауғанды

Бөксесіне қаратып,
Майданды сызып келеді.
Өкшесіне қаратып,
Мойын қандай, төс қандай,

Жота қандай, жон қандай,
Жоннан арғы жол қандай,
Жан рахаты жалғанның
Осы жолға қонғандай.

Оны көрген ерлердің
Естері ауып қалғандай,
Ессіздік оты жанғандай.
Сөйткен елді Ораңқы

Нар екенсің деген жоқ,
Шал екенсің деген жоқ,
Өзінен басқа адамды
Бар екенсің деген жоқ,

Ақша бұлттай көктегі
Желп-желп еткен шудасы,
Алтын, күміс бұйдасы,
Қалы кілем жабуы,

Жампоздың жанға қимасы
Түйеге жетіп барғаны,
Екі қолы төбеде
Шиелеп төмен байлаған

Түйініне бұйданың
Еңкейіп тісті салғаны,
Абайлап тұрған қалың жұрт
Ойран-асыр қалғаны!

Ескіден қалған бұл бір жол
Көрмеген әзір ел тиып,
Түйені шешіп алам деп,
Тартса қатын тоңқиып,

Сақалдары шошаңдап,
Шалдар отыр шоңқиып.
Атаңның көрі дүние
Қалай өтіп кетті деп,

Ойға батып омпиып.
Батырлар тұр тықыршып,
Қандары қызып қомпиып.
Оның бәрін Ораңқы

Ойына да алған жоқ,
Көз қиығын салған жоқ,
Қас-қағымда қайқайып,
Жетелеп алып түйені,

Қалың топты қақ жарып,
Бұраң белі былқылдап,
Бура саны бұлтылдап,
Тоқпақтай қара бұрымы

Тоқ балтырға сартылдап,
Қарыс түкті құндызы
Күн сәулесі шағылып,
Құбылып ойнап жалтылдап,

Келе жатқан кезінде
Қарылар қалды қалтылдап.
Қаһармандар қасқайды,
Қайрат қысып қалшылдап,

Назар салмай біріне,
Өте шықты Ораңқы
Қара көзі жарқылдап,
Қатын-қалаш, қыз-қырқын

Қиқулады қуанып
Аққу-қаздай қаңқылдап!

Анда Манас қабылан
Қатқырып күліп алғаны,
Қайырып кетпен салғаны:
«Ой, атаңның көрі, Ораңқы,

Жалаңаш топқа барғандай,
Түйені шешіп алғандай,
Не күн туды басыңа?
Адыр тола жылқың бар,

Аңғар тола түйең бар,
Қора толы қойың бар,
Жетпеді ме асыңа?
Үңірейтіп бәтеңді,