А.А. БУБНОВ, В.Н.ПРЖЕГОРЛИНСКИЙ, О.А. САВИНКИН

«Телекоммуникациялық жүйелердің ақпараттық қауіпсіздігі», «Автоматтандырылған жүйелердің ақпараттық қауіпсіздігі», «Ақпаратты қорғауды ұйымдастыру және технологиясы» мамандықтары бойынша орта кәсіптік білім беру мекемелерінде оқитын студенттерге арналған оқу құралы ретінде ақпараттық қауіпсіздік саласындағы білім беру жөніндегі жоғары оқу орындарының ОӘБ

рұқсат етті

2-басылым, стереотипті

КБЖ 32.81я723

Рецензенттер: «МГУПИ» ЖКБ ФМББМ ғылыми жұмыс жөніндегі проректоры, әскери ғылым докторы, профессор

В.П. Лось; СКФУ Ақпараттық технологиялар және телекоммуникациялар институтының директоры, техн. ғылым канд., профессор

Бубнов А. А.

Б901 Ақпараттық қауіпсіздік негіздері: орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқу құралы / А.А. Бубнов, В. Н. Пржегорлинский, О. А. Савинкин. — 2-басылым, стер. — М.: «Академия» баспа орталығы, 2016. — 256 бет.

Оқу құралы «Автоматтандырылған жүйелердің ақпараттық қауіпсіздігі»; ОП.01 «Ақпараттық қауіпсіздік негіздері» мамандығы боынша орта кәсіптік білім берудің Федералды мемлекеттік білім беру стандарттарына сәйкес жасалды. Ресей Федерациясының маңызды құраушы ұлттық қауіпсіздігінің бірі ретінде ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі қызметтің негізгі бағыттарына және міндеттерінің қағидаттарына қазіргі заманғы көзқарастар мазмұндалды. Ақпараттық қауіпсіздіктің мемлекеттік саясатын іске асыру жөніндегі басым бағыттары мен бірінші орындағы іс-шаралар қарастырылды.

Құрметті оқырман! !

Берілген оқу құралы «Автоматтандырылған жүйелердің ақпараттық қауіпсіздігі» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік кешенінің бөлігі болып табылады. Оқу құралы «Ақпараттық қауіпсіздік негіздерінің» жалпы кәсіптік тәртібін зерделеу үшін  арналады. Жаңа ұрпақтың оқу-әдістемелік кешендері жалпы білім беру және жалпы кәсіптік тәртіптер мен кәсіптік модульдерді зерттеуді қамтамасыз етуге мүмкін беретін дәстіүрлі және инновациялық оқу материалдарын қамтиды. Әрбір жиынтық оқулықтар мен оқу құралдарын, жалпы және кәсіптік құзеттерді меңгеру үшін қажетті, соның ішінде жұмыс берушінің талаптарының есебімен, оқыту және бақылау құралдарын қамтиды. Оқу басылымдары электронды білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электронды ресурстар интерактивті жаттығулары мен тренажерлары бар теориялық және практикалық модульдерді, мультимедиялық объектілерді, қосымша материалдарға сілтемелерді және Интернетте рерурстарды қамтиды. Оларға теминологиялық сөздік пен оқу процесінің негізгі параметрлері: жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмаларды орындаудың нәтижелері бекітілетінэлектронды журнал кіреді. Электронды ресурстар оқыту процесіне жеңіл кіріктіріледі және әр түрлі оқыту бағдарламаларына бейімделуі мүмкін.

Алғы сөз 2015 ж. 9 қыркүйекте ақпараттық салада Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздігін – Ресей Федерациясы Президенті 2000 жылғы 9 қыркүейтегі бекіткен

Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігі доктринасын (бұдан әрі - Доктрина) қамтамасыз етудің мақсаттарына, міндеттеріне, қағидаттарына және негізгі бағыттарына ресми көзқарастардың жиынтығын білдіретін негізгі құжаттардың бірін іске асырудың 15 жылдық кезеңі аяқталады. Бұл құжат қазіргі заманғы қоғамның тыныс-тіршілігінің негізгі салаларының біріне – ақпараттық салаға қарай Ресей Федерациясының Ұлттық қауіпсіздігі тұжырымдамасын дамыту болып табылып, Ресейдің ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің мемлекеттік саясатының негіздерін айқындады, елдің ақпараттық қауіпсіздігін құқықтық, әдістемелік, ғылыми-техникалық, ұйымдастырушылық және кадрлық қамтамасыз етуді дамыту үшін берік іргетасты қалады. Докринаны іске асыру жолының өткен кезеңінде Ресей өзінің ақпараттық саласын дамытуға және оның қауіпсіздігін қамтамасыз етуге маңызды нәтижелерге қол жеткізді, ол елдегі ақпараттық қоғамды қалыптастыруға белсенді кірісуге және осы саладағы қатарлар бойынша әлемдік қоғамдастықтың ақпараттық дамыған елдерінің қатарына тұруға мүмкіндік берді. Құқықтық қамтамасыз етуді дамыту ақпараттық салада қоғамдық қатынастарды реттеудің қазіргі заманғы заңнамалық базасын құруға алып келді және оны әрі қарай дамыту үшін алғышарттар жасады. Ресейде ақпараттық қоғамды қалыптастырудың міндеттерін шешу және оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін әдістемелік база құрылды. Мемлекеттің деңгейінен бастап, шаруашылық жүргізуші субъектінің және жеке тұлғаның деңгейінен аяқтап, әр түрлі деңгейлерде ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің  құралдары мен технологияларының отандық индустриясы қалыптастырылды және сәтті дамып жатыр. Федералдық да және өңірлік те деңгейлерде, сондай-ақ федералдық округтар деңгейінде ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің ұйымдастыру жүйесін оңтайландыру жүргізілді.

Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігі доктринасын іске асыру «Ақпараттық қауіпсіздік» бағыты бойынша кадрларды даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыру жүйесін белсенді дамытуды қамтамасыз етеді. Қазіргі уақытта «Ақпараттық қауіпсіздік» бағыты бойынша мамандарды, бакалаврларды және магистрлерді даярлауды Ресейдің көптеген жоғары оқу орындары жүзеге асырады. Көрсетілген бағыт бойынша орта арнайы кәсіптік білім де белсенді дамуда. Федералды мемлекеттік білім беру стандарттарында зерделеуге «Ақпараттық қауіпсіздік» бағыты бойынша мамандар мен бакалаврларды даярлау «Ақпараттық қауіпсіздіктің негіздері» тәртібі ұсынылады. Осы тәртіп бойынша және оларда жеке қаралатын мәселелер бойынша жоғары кәсіптік білім алатын оқушылар мен аспиранттар үшін оқыту-әдістемелік материалдары – оқу құралдары мен оқулықтар бар, олардың ішінде Е. Б. Беловтың, В. П. Лосяның, Р. В. Мещеряковтың, А. А. Шелупановтың «Ақпараттық қауіпсіздік негіздері», С. П. Расторгуевтың «Ақпараттық қауіпсіздік негіздері», А. А. Малюктің, В. С. Горбатовтың, В. И. Королевтің, В. М. Фомичевтің, А. П. Дураковскийдің, Т. А. Кондратьеваның «Ақпараттық қауіпсіздікке кіріспе» іргелі оқу құралдарын атап кеткен жөн. Оқу құралында жүйелі түрде Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздігінің маңызды құраушысының бірі ретінде ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі қызметтің қағидаттарына, міндеттеріне және негізгі бағыттарына қазіргі заманғы ресми көзқарастар баяндалған. Ақпараттық сала объектілерінің ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің әдістері мен құралдары, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі қызметтің негізгі түрлерінің бірі ретінде ақпаратты қорғау қарастырылды. Оқу құралында мазмұндалған және орта кәсіптік білім беру үшін бейімделген материал 10 жылдан астам «Компьютерлік қауіпсіздік» мамандағы бойынша мамандарды даярлау кезінде, сондай-ақ қызметі ақпараттық қауіпсіздікті және ақпаратты қорғауды қамтамасыз етуге байланысты кәсіпорындар, мекемелер мен ұйымдар мемлекеттік азаматтық қызметшілер мен жұмыскерлердің біліктігін арттыру кезінде білім беру қызметінде қолданылды. Оқу құралының І бөлімінде Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің концептуалды және заңнамалық негіздері қарастырылды.

Осы бөлімнің 1-тарауы ұлттық қауіпсіздік және оны дамыту, ұлттық мүдделер мен стратегиялық ұлттық басымдықтар саласында Ресей Федерациясының заңнамасын қарастыруға арналады. 2-тарауда Ресей Федерациясының ұллттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету, қоғамның және мемлекеттің тыныс-тіршілігі салалары, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің стратегиялық мақсаттары мен осы салалардағы ұлттық мүдделер мәселелері қарастырылды, Ресей Федерациясының ұқлттық қауіпсіздігі кешенді түсінік және оның құрамдассы, Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі ақпараттық қауіпсіздіктің рөлі ретінде қарастырылды. Оқу құралының ІІ бөлімінде Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің мемлекетттік саясатының негіздері мазмұндалды. Осы бөлімнің 3-тарауында ақпараттық саладағы Ресей Федерациясының ұлттық мүдделері мен оларды қамтамасыз ету қарастырылды. 4-тарауда Ресей Федерациясы ақпараттық қауіпсіздігінің қатерлері мазмұндалды. 5-тарауда Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің мемлекеттік саясатының қағидаттары мазмұндалды, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің негізгі субъектісі ретінде мемлекеттің қызметі қарастырылды, Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің мемлекеттік саясатын іске асырудың басым бағыттары мен бірінші орында орындалатын іс-шаралар мазмұндалды. 6-тарауда мемлекеттік ақпараттық саясаттың негіздері келтірілді. Осы саясаттың құқықтық негіздері, елде ақпараттық қоғамды дамытудың мақсаттары, міндеттері, қағидаттары мен негізгі бағыттары қарастырылды. Оқу құралының ІІІ бөлімінде Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің мәселелері қарастырылды. Осы бөлімнің 7-тарауында ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің жалпы әдістері мазмұндалды, қоғамныың және мемлекеттің тыныс-тіршілігінің әр түрлі салаларында Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің ерекшеліктері  және ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы халықаралық  ынтымақтастық қаратырылады. 8-тарауда РФ субъектілерінің, оның мемлекеттік билік органдарының және шаруашылық жүргізуші субъектілердің ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері қарастырылды, РФ ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесінің ұйымдастыру құрылымы қарастырылды.

Осы оқу құралының ІV бөлімі Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ту жөніндегі қызметтің түрлерінің бірі ретінде ақпаратты қорғауды қарастыруға арналады. Осы бөлімнің 9-тарауында қызмет ретінде ақпаратты қорғау мәселелері, ақпараттық қорғау түрлері қарастырылды және ақпараттық қорғау объектілері келтірілді.

Осы бөлімнің 11-тарауы қорғау объектісі ретінде ақпаратты қарастыруға арналады. «Ақпарат» түсінігінің мәні айқындалды және анықтама берілді, құқықтық қатынастардың объектісі ретінде ақпарат қарастырылды. 12-тарауда «ақпарат тасымалдаушысы», «құжатталған ақпарат» және «ақпараттық ресурстар» түсініктерінің мәні ашылды және анықтама берілед», ақпарат тасымалдаушыларының жіктелімі келтіріледі. 13-тарауда қорғау объектісі ретінде ақпараттық процесс қарастырылады. Ақпараттық процестің мәні, ақпараттық процестің және ақпараттық технологияның өзара байланысы ашылады, ақпараттық жүйе ақпараттық процесті іске асырудың құралы ретінде қарастырылады. 14-тарау ақпаратты қорғаудың кешенді объектісі ретінде автоматтандырылған жүйені қарастыруға арналады. Онда «автоматтандырылған жүйе» түсінігі айқындалады, автоматтандырылған жүйенің компонеттері сипатталады, автоматтандырылған жүйелер жіктелімі келтіріледі. 15-тарауда «ақпараттандыру объектісі» түсінігі айқындалады, ақпараттандыру объектісінің компоненттері сипатталады және ақпараттандыру объектілерінің жіктелімі беріледі. 16-тарауда ақпаратты қорғау жағдайларын айқындайтын құбылыстар, іс-әрекеттер, процестер мен субъектілер, ақпарат қауіпсіздігінің зиян келтіретін әсерлері мен қауіп-қатерлері қарастырылады. Оқу құралының әрбір тарауы бақылау сұрақтарымен аяқталады , олардың мақсаттары оқушылардың шығармашылық белсенділігін ынталандыру және алынған білімін өзін-өзі бақылау болып табылады. Авторлар Ақпараттық қауіпсіздік саласында білім беру жөніндегі Ресей Федерациясы жоғары оқу орындары оқу-әдістемелік бірлестігі Кеңесінің төрағасының орынбасары Евгений Борисович Беловқа

«Рязань мемлекеттік радио-техникалық университеті» жоғары білімнің Федералды мемлекеттік бюджеттік білім беру мекемесінде «Ақпараттық қауіпсіздік негіздері» пәнінен сабақ берудің он жылдан астам кезеңде жинақталған және мақұлданған оқу-әдістемелік материалдарын басып шығаруға ділгер ұсынымдары үшін, сондай-ақ оларды осы оқу құралы түрінде бейімдеуге және ресімдеуге кеңестері мен практикалық көмегі үшін алғыс білдіреді.

Кіріспе Индустриалды қоғамнан постиндустриалды (ақпараттық) қоғамға өту экономикалық, саяси, әлеуметтік, ақпараттық және әлемдік қоғамдастықтың тыныс-тіршілігінің басқа да салаларының маңызды сапалы өзгеулеріне алып келді. Ақпараттық қоғамның айырамшылық ерекшеліктері мыналар болып табылады: Халықаралық тәжірибе жоғары технологиялар, бірінші кезекте ақпараттық және телекоммуникациялық технологиялар, әлемнің көптеген жетекші елдерін дамытудың негізгі қолданыстағы күш болатынын көрсетеді, ал ақпаратқа азматтардың кепіл берілген еркін қол жетімділігі — мемлекеттердің маңызды міндеттерінің бірі. Ресей әлемнің басқа да жетекші мемлекеттері сияқты ақпараттық қоғамды қалыптастыру мен дамыту жолы бойынша сәтті жылжып келе жатыр. Елде құжаттамалық, концептуалды, бағдарлмалық және мемлекеттік билік органдарының қызметінің мақсаттарын, міндеттері мен бағыттарын, сондай-ақ Ресей Федерациясында ақпараттық қоғамды дамыту және оны жаһандық ақпараттық қоғамға қосу саласында бұл органдардың қоғаммен – азаматтармен, шаруашылық жүргізуші субъектілермен, қоғамдық бірлестіктермен өзара іс-қимылының қағидаттары мен тетігін айқындайтын өзг де құжаттарды дайындауды және нақтылауды белсенді жүзеге асырады. Ресей Федерациясындағы ақпаратты қоғамды қалыптастыру мен дамыту және оны жаһандық ақпараттық қоғамға қосу,

жеке тұлғаның, қоғамның және мемлекеттің үдемелі дамуын қамтамасыз етіп, елдің ұлттық қауіпсіздігінің жаңа қауіп-қатерлері  - факторлары ақпараттық және телекоммуникациялық технологиялардың әлеуетін құқыққа қайшы зиянды пайдалану болып табылатын қауіп-қатерлер алғышарттар тудырады. Бұл қауіп-қатерлер ақпараттық-телекоммуникациялық инфрақұрылымның, Ресей Федерациясы инфрақұрылымының негізгі объектілерінің ақпараттық және телекоммникациялық жүйелерінің, соның ішінде критикалық объектілердің және қауіптілігі жоғары объектілердің қызмет етуінің бұзылуына, мемлекеттік басқарудың, ел қорғанысының ақпараттық-телекоммуникациялық қамтамасыз ету қызметінің, кредиттік-банктік қызметтің құқықтық тәртібінің бұзылуына, жеке өмірдің қол сұқпаушылығының,  жеке және отбасылық құпияның бұзылуына, шектеулі кіру ақпаратына рұқсат етілмеген кіруге, террозим мен экстремизим идеологиясының таралуына, зорлық-зомбылықты насихаттауға алып келуі мүмкін. Ақпараттық қоғам субъектілері арасындағ күрес жүргізудің жаңа нысандарына – ақпараттық күреске қарсы және оның анағұрлым агрессивті көрінісіне – ақпараттық соғысқа осал болып шықты. Бұл қауіп-қатерлер ақпараттық салаға тікелей зиянды әсерді келтіріп, қоғам мен мемлекеттің тыныс-тіршілігінің басқа да салаларына зиянды әсерлерді жанама көрсетеді және ақырғы аяғында Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздігінің бұзылуына әкеп соғады. Нәтижесінде әлемдік қоғамдастықты дамытудың ақпараттық кезеңінде Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің мәселесі оның ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізгі мәселелерінің бірі болады. Бұл мәселені сәтті шешу тиісті кадрлық қамтамасыз етусіз мүмкін емес. Қазіргі уақытта елде ақпараттық қауіпсіздік және ақпаратты қорғау саласында кадрларды даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыру жүйесі қалыптастырылған және сәтті қызмет етеді. Жүйенің негізін ақпараттық қауіпсіздік саласындағы білім беру жөніндегі жоғары оқу орындарының оқу-әдістемелік бірлестігі және жоғары мектептің өңірлік оқу-ғылыми орталықтарының желісі құрайды. Білікті мамандарды даярлау тиімді қазіргі заманғы оқу-әдістемелік қамтамасыз етуді талап етеді, оның негізгі құраушысының бірі оқулықтар мен оқу құралдары болып табылады. Бұл құраушы элементтерінің бірі осы оқу құралы болуы мүмкін.

1-тарау

Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы маңызды түсініктердің бірі «ұлттық қауіпсіздік» түсінігі болып табылады. Бұл түсініктің анықтамасын тұжырымдау Ресей Федерациясы заңнамасының дамуына сәйкес өзгерді, алайда түсініктің мәні өзгеріссіз қалады — әр түрлі қауіп-қатерлерден ұлттық қауіпсіздік объектілерінің (бұдан әрі – қауіпсіздік объектілері) қорғалуының жай-күйі.

. «Қауіпсіздік объектісі» және «қауіпсіздікті қамтамасыз ету субъектісі» түсініктері аталған салада маңызды түсініктердің бірі болып табылады, оларды келесі түрде айқындауға болады.

Қауіпсіздік объектісі

Қауіпсіздікті қамтамасыз ету субъектісі (қауіпсіздік субъектісі ) — бұл қауіпсіздік объектілерінің қауіпсіздігін не немесе кім қамтамасыз етуге тиіс. Ресей Федерациясының заңнамасына сәйкес қауіпсіздік объектілері жеке тұлға, қоғам, мемлекет болып табылады, ал қауіпсіздіктің негізгі субъектісі мемлекет болып табылады. Қауіпсіздік субъектілері сондай-ақ қоғам мен жеке тұлға болып табылады. «Ұлттық қауіпсіздік» түсінігінің анықтамасы Ресей Федерациясы Президентінің 2009 ж. 12 мамырдағы № 537 Жарғысымен бекітілген

Ресей Федерациясының 2020 ж. дейін ұлттық қауіпсіздігі стратегиясының (бұдан әрі - Стратегия) І бөлімінің 6-тармағында мына түрде беріледі:

ұлттық қауіпсіздік

Бұл анықтамада қауіп-қатер деп ұлттық қауіпсіздік қауіп-қатерлері түсініледі. «Ұлттық қауіпсіздік қауіп-қатері» түсінігінің анықтамасы сол 6-тармақта беріледі:

ұлттық қауіпсіздік қауіп-қатері

Өзінің мәні бойынша кез келген қауіп-қатер, соның ішінде ұлттық қауіпсіздік қауіп-қатері, қауіпсіздік объектілеріне залал келтіру қауіптілігін жасайтын жағдайлар мен факторлардың жиынтығын білдіреді. Қауіпсіздік объектілеріне залал келтіру қауіптілігін жасайтын факторлар нәтижесі жеке тұлғаның, қоғамның, мемлекеттің өмірлік маңызды мүдделеріне залал келтіруі мүмкін құбылыс, іс-әрекет немесе процесс болуы мүмкін. Қауіпсіздік объектілеріне— қоғамға және мемлекетке — қатынас бойынша ұлттық қауіпсіздік қауіп-қатерлері (бұдан әрі – қауіпсіздік қауіп-қатерлері) ішкі және сыртқы болып бөлінеді.

Ішкі қауіпсіздік қауіп-қатерлері

Сыртқы қауіпсіздік қауіп-қатерлері

Қауіпсіздік объектілерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуді мемлекет негізгі субъект ретінде ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жүйесі арқыды жүзеге асырады, ол Стратегияның І бөлімінің 6-тармағында «ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету күштер мен құралдар» ретінде айқындалады.

6-тарауда мына анықтамалар келтірілді:

ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету күштер

ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету құралдары

Кез келген мемлекеттің қауіпсіздігі оның болмысы мен үдемелі дамуының міндетті шарты болып табылады. Бұл ретте қауіпсіздік кейбір белгілі талапты қанағаттандыратын және қол жеткізілетін және белгілі мақсаттармен қолдаулы мемлекеттің жай-күйі ретінде қарастырылуға тиіс. Ресей Федерациясында қауіпсіздікті қамтамасыз етудің заңнмалық негіздері мына белгілейді: Қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселелеріне тікелей арналған Ресей Федерациясының бірінші заңнамалық актісі қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласында елдің мемлекеттік саясатының негіздерін салған

ҚАУІПСІЗДІК САЛАСЫНДАҒЫ РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ ЗАҢНАМАСЫ ЖӘНЕ ОНЫ ДАМЫТУ

«Қауіпсіздік туралы» Ресей Федерациясының 1992 ж. 5 наурыздағы № 2446-1 Заңы болды. Осы заңның 1-бабында мемлекет қауіпсіздігінің түсінігіне мынадай анықтама берілді.

Қауіпсіздік

өмірлік маңызы бар мүдделеріне «қанағаттандырылуы жеке тұлғаның, қоғамның және мемлекеттің тіршілігі мен үдемелі даму мүмкіндіктерінің жиынтығы» деген анықтама берілді, ал

қауіпсіздікке төнетін қауіп-қатерлерге «жеке тұлғаның, қоғамның және мемлекеттің өмірлік маңызы бар мүдделеріне қауіп-қатер төндіретін шарттар мен факторлардың жиынтығы» деген анықтама берілді. «Қауіпсіздік» түсінігіне берілген анықтамаға сәйкес, аталған заңның 1-бабы бойынша қауіпсіздіктің негізгі нысандарына мыналар жатады:

жеке тұлға

қоғам

мемлекет

Аталған заңның 5-бабында қауіпсіздікті қамтамасыз еудің негізгі қағидалары келтірілді, олар: Қауіпсіздік нысандарының қауіпсіздігін қауіпсіздікті қатамасыз ету субъектілері қамтамасыз етуі тиіс. Аталған заңның 2-бабы бойынша Ресей Федерациясындағы қауіпсіздікті қамтамасыз етудің негізгі субъектілері болып табылады: Ресей Федерациясының аталған заңына сәйкес, мемлекет қауіпсіздікті қамтамасыз етудің негізгі субъекті болып табылады, ол өз атқарымдарын өзінің заңнамалық, атқарушылық және сот билігі органдары арқылы жүзеге асырады. Мемлекет әр азаматтың қауіпсіздігін Ресей Федерациясының аумағында да, одан тыс жерлерде де қамтамасыз етуге, азаматтарды, қоғамдық және өзге ұйымдар мен бірлестіктерді әлеуметтік және құқықтық қорғауды қамтамасыз етуге міндетті. Азаматтар, қоғамдық және өзге ұйымдар мен бірлестіктер Ресей Федерациясының қолданыстағы заңнамасына сәйкес қауіпсіздікті қамтамасыз етуге қатысу құқықтары мен міндеттерін иеленеді.

Аталған заңның 4-бабына сәйкес, қауіпсіздік «қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласында бірыңғай мемлекеттік саясатты жүргізу арқылы, жеке тұлғаның, қоғамның және мемлекеттің өмірлік маңызы бар мүдделеріне дәлме-дәл экономикалық, саяси, ұйымдастырушылық және өзге сипаттағы шаралардың жүйесімен» қамтамасыз етілуі тиіс. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы мемлекеттік саясаттың алдағы уақыттағы дамуы Ресей Федерациясы Президентінің 1997 жылғы 17 желтоқсандағы № 1300 Жарлығымен бекітілген (Ресей Федерациясы Президентінің 10.01.2000 ж. № 24 Жарлығының басылымында)

Тұжырымдама Ресей Федерациясында жеке тұлғаның, қоғамның және мемлекеттік қауіпсіздігін өмірлік іс-әрекеттердің барлық салаларындағы ішкі және сыртқы қауіп-қатерлерден 1990-шы жылдардың соңынан бастап 2000-шы жылдардың бірінші жартысына дейінгі мерзім ішінде қамтамасыз етуге қатысты пікірлердің айтарлықтай үйлесімді жүйесін білдіреді. Осы Тұжырымдамада Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздігі дегеніміз Ресей Федерациясының егемендігінің иесі және биліктің жалғыз көзі болып табылатын көп ұлтты халқының қауіпсіздігін білдіреді. Аталған Тұжырымдамаға саәйкес, Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жеке тұлғаның, қоғамның және мемлекеттің теңгерімделген мүдделерін өмірлік іс-әрекеттерінің барлық салаларындағы ішкі және сыртқы қауіп-қатерлерден қорғауға негізделеді. Аталған Тұжырымдаманың 2-тарауында жеке тұлғаның, қоғамның және мемлекеттің мүдделеріне мынадай анықтамалар берілді: «

Жеке тұлғаның мүдделері адамның – азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асырудан, жеке қауіпсіздігін қамтамасыз етуден, өмірінің сапасы мен деңгейін арттырудан, дене тәрбиесінен, рухани және зияткерлік дамуынан тұрады.

Қоғамның мүдделері Ресейдегі демократияны нығайтудан, құқықтық әлеуметтік мемлекетті құрудан, қоғамдық келісімге жетуден және қолдаудан, рухани жаңаруынан тұрады.

Мемлекеттің мүдделері Ресейдің конституциялық құрылымының беріктігінен, егемендігінен және аумақтық бүтіндігінен, саяси, экономикалық және әлеуметтік тұрақтылығынан, заңдылықты сөзсіз қамтамасыздандырудан және құқықтық тәртіпті қолдаудан, тең құқықты және өзара тиімді халықаралық ынтымақтастықтан тұрады».

Аталған Тұжырымдаманың 2-тарауында Ресейдің ұлттық мүдделеріне ұзақ мерзімді сипат тән екені көрсетілді, және мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі мақсаттары, стратегиялық және ағымды тапсырмалары анықталды, және олар өз атқарымдарын жүзеге асыратын мемлекеттік билік институттарымен қамтамасыз етіледі, соның ішінде Ресей Федерациясының Конституциясы мен заңнамасының негізінде әрекет ететін қоғамық ұйымдармен өзара әрекеттесу кезінде қамтамасыз етіледі. Біздің еліміздің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы мемлекеттік саясаттың одан әрі дамуы Ресей Федерациясы Президентінің 2009 жылғы 12 мамырдағы № 537 Жарлығымен бекітілген Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясында баяндалды. Жарлықта Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінге Ұлттық қауіпсіздік стратегиясы Ресей Федерациясының федералдық атқарушылық билік органдарының, мемлекеттік билік субъектілерінің, Ресей Федерациясының ұйымдары мен азаматтарының ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы күш-жігерін шоғырландыру мақсатында бекітілгені көрсетілді. Аталған Стратегияның І бөлімінің 1 т. жеке тұлғаның, қоғамның және мемлекеттің дамуы үшін жаңа қауіп-қатерлер мен тәуекелдерді қалыптастыратын әлемдік даму үдерістері, халықаралық саяси және экономикалық қарым-қатынастары жағдайында Ресей ұлттық дамудың кепілдігі ретінде ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы жаңа мемлекеттік саясатқа ауысады делінген. Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінге Ұлттық қауіпсіздік стратегиясы ұлттық қауіпсіздік күйін және мемлекеттің ұзақ мерзім бойы тұрақты дамуын анықтайтын ішкі және сыртқы саясат саласындағы стратегиялық басымдықтарының, мақсаттары мен шараларының ресми түрде мойындалған жүйесі болып табылады. Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізгі бағыттары болып стратегиялық ұлттық басымдықтар табылады, олар  Ресей Федерациясы азаматтарының конституциялық құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асырудың қауіпсіз жағдайларын жасау үшін, елдің тұрақты дамуын жүзеге асыру үшін, мемлекеттің аумақтық бүтіндігі мен егемендігін сақтау үшін аса маңызды әлеуметтік, саяси және экономикалық түрленімдердің тапсырмалары анықталады. Аталған стратегияның І бөлімінің 6 т. мынадай анықтама беріледі:

«Стратегиялық ұлттық басымдықтар

экономикалық дамуы мен егемендігін қорғау, тәуелсіздігі мен аумақтық бүтіндігін қорғау жүзеге асырылады». Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясы ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жүйесін дамытуды жоспарлау жөніндегі негізгі құжат болып табылады, онда ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету әрекеттерінің реті мен шаралары баяндалады. Аталған Стратегия Ресей Федерациясының ұлттық мүдделерін қорғау үшін және жеке тұлғаның, қоғам мен мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік билік органдарының,иұйымдар мен қоғамдық бірлестіктердің өзара құрылымды әрекеттесуінің негізі болып табылады. Аталған Стратегияның негізгі тапсырмасы стратегиялық ұлттық басымдықтарды жүзеге асыру үшін қолайлы ішкі және сыртқы жағдайлармен ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету күштерін жасауға және қолдауға негізделеді. Аталған Стратегияның 1-бөлімінің 6 т. Ресей Федерациясының ұлттық мүдделеріне мынадай анықтама беріледі:

Ресей Федерациясының ұлттық мүдделері

Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясында белгіленген ұлттық қауіпсіздік саласындағы жаңа мемлекеттік саясатқа ауысу салдарынан Ресей Федерациясының қауіпсіздік саласындағы заңнамасына толықтырулар мен өзгертулерді енгізу қажеттігі туындады. Осындай өзгертудің негізі болып 2010 жылғы  28 желтоқсандағы № 390-ФЗ «Қауіпсіздік туралы» Федералдық заңының қабылдануы табылады. Аталмыш Федералдық заңда мемлекеттің қауіпсіздігін, қоғамдық қауіпсіздікті, экологиялық қауіпсіздікті, жеке тұлғаның қауіпсіздігін, Ресей Федерациясының заңнамасында қарастырылған қауіпсіздіктің өзге түрлерін (бұдан әрі – қауіпсіздік, ұлттық қауіпсіздік), Ресей Федерациясының федералдық мемлекеттік билік органдарының және мемлекеттік билік субъектілері органдарының, қауіпсіздік саласындағы жергілікті өзін-өзі басқару органдарының өкілеттіктері мен атқарымдарын, сондай-ақ Ресей Федерациясының Қауіпсіздік Кеңесінің (бұдан әрі – Қауіпсіздік Кеңесі) мәртебесін қамтамасыз ету жөніндегі қызметтің негізгі қағидалары мен мазмұны анықталды. Аталған заңның 4-бабында қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы мемлекеттік саясатқа анықтама берілді.

Қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы мемлекеттік саясат Ресей Федерациясының ішкі және сыртқы саясатының бір бөлігі болып табылады, және біртұтас ниетпен үйлестірілген және

біріктірілген саяси, ұйымдастырушылық, әлеуметтік-экономикалық, әскери, құқықтық, ақпараттық, арнайы және өзге шаралардың жиынтығы болып келеді.

Дәл осы баптың 2...4 бөлімдерінде мыналар белгіленді:

Аталған Федералдық заңның 5-бабында қауіпсіздікті қамтамасыз етудің құқықтық негізі анықталды, оған «Ресей Федерациясының Конституциясы, халықаралық құқықтың жалпы мойындалған қағидалары мен нормалары, Ресей Федерациясының халықаралық шарттары, федералдық конституциялық заңдар, осы Федералдық заң, Ресей Федерациясының өзге федералдық заңдары мен өзге нормативтік құқықтық актілері, Ресей Федерациясы субъектілерінің, жергілікі өзін-өзі басқару органдарының олардың қауіпсіздік саласындағы өкілеттіктерінің аумағындағы заңдары мен өзге нормативтік құқықтық актілері» кіреді. Аталған Федералдық заңның 2 т. қауіпсіздікті қамтамасыз етудің мынадай негізгі қағидалары тағайындалған:

Бұл қағидалар Ресей Федерациясының 1992 жылғы 5 наурыздағы №2446-1 «Қауіпсіздік туралы» Федералдық Заңының 5-бабында осыған дейін белгіленген қауіпсіздікті қамтамасыз ету қағидаларының дамуы болып табылады. 2010 жылғы 28 желтоқсандағы № 390-ФЗ «Қауіпсіздік туралы» Федералдық заңның 3-бабында қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі қызметтің негізгі құрамдастары анықталды, олар: Аталған Федералдық заңның 6-бабында көрсетілгендей, қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі қызметті Ресей Федерациясының Президенті мен ол құрған және басқаратын Қауіпсіздік Кеңесі үйлестіреді, сондай-ақ өз құзыреті ауқымында Ресей Федерациясының мемлекеттік федералдық билік органдары, мемлекеттік билік субъектілері органдары, жергілікті өзін-өзі басқару органдары жүзеге асырады.

Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының ІІІ бөлімінде жеке тұлғаны, қоғам мен мемлекеттік қорғау мен тұрақты дамытуды қамтамасыз етуде мемлекеттің негізгі ішкі және сыртқы қажеттіліктері, яғни Ресей Федерациясының ұлттық мүдделері анықталды. Аталған құжаттың 21 т. сәйкес олар: Мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі ішкі және сыртқы қажеттіліктері стратегиялық ұлттық басымдықтар арқылы жүзеге асырылады. Аталған Стратегияда негізгі стратегиялық ұлттық басымдықтар болып ұлттық қорғаныс және мемлекеттік және қоғамдық қауіпсіздік белгіленді. Осы негізгі стратегиялық ұлттық басымдықтарға жетумен қатар ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін Ресей Федерациясы аталған Стратегияның 24 б. сәйкес өзінің күш-жігері мен ресурстарын жеке тұлғаның, қоғамның және мемлекеттің тұрақты дамуының мынадай басымдықтарына шоғырландыруы тиіс:

РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ МҮДДЕЛЕРІ ЖӘНЕ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ҰЛТТЫҚ БАСЫМДЫҚТАРЫ

«Қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы мемлекеттік саясат» түсінігіне анықтама беріңіз.

Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының 4-тарауында ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің негізгі мазмұны құқықтық және институционалдық механизмдерді қолдауынан, сондай-ақ Ресей Федерациясының ұлттық мүдделері үшін жауап беретін деңгейде мемлекет пен қоғамның ресурстық мүмкіндіктерінен тұрады делінген. Бұл ретте Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздігінің күйі елдің экономикалық әлеуетіне және ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету күштері мен құралдарынан тұратын ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жүйесінің атқарымдылығының тиімділігіне тікелей тәуелденеді. Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету күштерін құрайды: Мемлекеттің, Ресей Федерациясының мемлекеттік федералдық билік органдарының, мемлекеттік билік субъектілері органдарының жергілікті өзін-өзі басқару органдарының жоғары лауазымдық тұлғасының өкілеттіктері 2010 ж. № 390-ФЗ «Қауіпсіздік туралы» Федералдық заңның 2-тарауында белгіленді.

Аталған тараудың 8-бабында Ресей Федерациясы Президентінің қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы өкілеттіктері келтірілген. Осы бапқа сәйкес Ресей Федерациясы Президенті: а)        қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында арнайы экономикалық шараларды қолдану туралы шешім қабылдайды; б)        азаматтарды қылмыстық жіне өзге заңға қайшы әрекеттерді қорғау шараларын, лаңкестік пен экстремизмге қарсы әрекет ету жөніндегі шараларды қабылдайды;

а)        ақпартты және мемлекеттік құпияны қорғауды; б)        тұрғындар мен аумақты төтенше жағдайлардан қорғауды қамтамасыз етумен байланысты мәселелерді шешеді; Ресей Федерациясының Федералдық жиналысы палаталарының қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы өкілеттіктері аталған заңның 9-бабында белгіленген. Осы бапқа сәйкес Ресей Федерациясының Федералдық жиналысы Федерациясының кеңесі:

Осы бапқа сәйкес, Ресей Федерациясының Федералдық жиналысы Мемлекеттік Думасы қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы федералдық  заңдарды қабылдайды.

Ресей Федерациясы Үкіметінің қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы өкілеттіктері аталған Федералдық заңның 10-бабында белгіленген. Осы бапқа сәйкес Ресей Федерациясының Үкіметі: Федералдық атқарушылық билік органдары «Қауіпсіздік туралы» Федералдық заңның 11-бабына сәйкес, Ресей Федерациясының Конституциясында, федералдық конституциялық заңдарда, федералдық заңдарда, Ресей Федерациясы Президентінің нормативтік құқықтық актілерінде және Ресей Федерациясы Үкіметінің нормативтік құқықтық актілерінде белгіленген тапсырмаларды орындайды. Ресей Федерациясының мемлекеттік билік субъектілері органдары мен жергілікті өзін-өзі басқару органдары аталған Федералдық заңның 12-белгіленген өздерінің өкілеттігі негізінде Ресей Федерациясының қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы заңнамасының орындалуын қамтамасыз етеді. Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жүйесінің маңызды элементі болып Ресей Федерациясының Қауіпсіздік Кеңесі табылады. Ресей Федерациясының Қауіпсіздік Кеңесінің (бұдан әрі – Қауіпсіздік Кеңесі) мәртебесі «Қауіпсіздік туралы» Федералдық заңның 3-тарауында белгіленген. Осы тараудың 13-бабында «Қауіпсіздік Кеңесіне» Реей Федерациясы Президентінің қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі шешімдерін дайындауды, қорғанысты қамтамасыздандыру, әскери құрылысты, қорғаныс өндірісін, Ресей Федерациясының шетелдік мемлекеттермен қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы әскери-техникалық ынтмақтастығын қамамасыздандыру, сондай-ақ Ресей

Федерациясының конституциялық құрылымымен, егемендігімен, тәуелсіздігімен, аумақтық бүтіндігімен байланысты өзге мәселелерді жүзеге асыратын конституциялық кеңесші орган деген анықтама берілді. Қауіпсіздік Кеңесін Ресей Федерациясының Президенті құрады және басқарады. Қауіпсіздік Кеңесі туралы қағиданы Ресей Федерациясының Президенті бекітеді. Қауіпсіздік Кеңесінің тапсырмалары мен атқарымдарын жүзеге асыру мақсатында Ресей Федерациясының Президенті Қауіпсіздік Кеңесінің жұмысшы органдарын және Қауіпсіздік Кеңесінің аппаратын құра алады. Қауіпсіздік Кеңесінің негізгі тапсырмалары мен атқарымдары аталған Федералдық заңның 14-бабында келтірілген. Осы бапқа сәйкес Қауіпсіздік Кеңесінің негізгі ережелері болып табылады: а)        төтенше жағдайлардың алдын алу және жою жөніндегі және олардың салдарын болдырмау жөніндегі шаралар туралы; б)        қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсаттарында арнайы экономикалық шараларды қолдану туралы;

1) қорғанысты қамтамасыздандыру, әскери құрылысты, қорғаныс өндірісін, Ресей Федерациясының шетелдік мемлекеттермен қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы әскери-техникалық ынтмақтастығын, сондай-ақ Ресей Федерациясының конституциялық құрылымымен, егемендігімен, тәуелсіздігімен, аумақтық бүтіндігімен байланысты өзге мәселелерді, сондай-ақ қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы халықаралық ынтымақтастық мәселелерін шешуді жүзеге асыру;

Осы баптың 3-бөлімінде белгіленгендей, «Ресей Федерациясының Президенті Қауіпсіздік Кеңесіне Ресей Федерациясының заңнамасына сәйкес өзге тапсырмалар мен атқарымдарды жүктей алады». «Қауіпсіздік туралы» Федералдық заңның 15 т. белгіленген. Осы баптың 1-тармағына сәйкес Қауіпсіздік Кеңесінің құрамына кіреді: Осы баптың 2-тармағына сәйкес Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері лауазымы бойынша Қауіпсіздің кеңесінің құрамына Ресей Федерациясының Президенті белгілеген тәртіпте кіреді. Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшесі болып табылады. Қауіпсіздік Кеңесінің мүшелерін Ресей Федерациясының Президенті өзі белгілеген тәртіпте тағайындайды және олар Қауіпсіздік Кеңесінің отырыстарына кеңесші дауыс беру құқығымен қатысады. 15-баптың 5-тармағында Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысына, Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақы мүшелері мен мүшелеріне мынадай талаптар қойылады:

«Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы, Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері және Қауіпсіздік Кеңесінің мүшелері ретінде шетелдік мемлекетте азаматтығы немесе ықтияр хаты немесе Ресей Федерациясы азаматының шетелдік мемлекеттің аумағында үнемі тұратынын растайтын өзге құжаты жоқ Ресей Федерациясының азаматы бола алады». Аталған Федералдық заңның 16-бабында келтірілген анықтамаға сәйкес, Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы болып Қауіпсіздік Кеңесіне жүктелген тапсырмалар мен атқарымдардың орындалуын қамтамасыз ететін тұлға табылады. Оны Ресей Федерациясының Президенті лауазымға тағайындайды және лауазымынан босатады, ол оған тікелей бағынышты және оның өкілеттіктерін Ресей Федерациясының Президенті анықтайды. Қауіпсіздік Кеңесінің қызметі отырыстар мен жиналыстар түрінде жүзеге асырылады және оларды ұйымдастыру және өткізу тәртібін Ресей Федерациясының Президенті белгілейді. «Қауіпсіздік туралы» Федералдық заңның 18-бабына сәйкес Қауіпсіздік Кеңесінің шешімдерін оның отырыстары мен жиналыстарында Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері Ресей Федерациясының Президенті белгілеген тәртіпте қабылданады. Бұл ретте Қауіпсіздік Кеңесінің барлық тұрақты мүшелерінің шешімдер қабылдаған кезде тең құқығы бар. Қауіпсіздік Кеңесінің шешімдері оларды Ресей Федерациясының Президенті бекіткеннен кейін ғана күшіне енеді. Қауіпсіздік Кеңесінің күшіне енген шешімдерін мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалар міндетті түрде орындауы тиіс. Қауіпсіздік Кеңесінің шешімдері жүзеге асыру мақсатында Ресей Федерациясының Президенті жарлықтар мен өкімдер шығаруы мүмкін. Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету құралдарына ұлттық қауіпсіздіктің күйі мен оны нығайту жөніндегі шаралар туралы ақпаратты жинау, қалыптастыру, өңдеу, тарату немесе қабылдау үшін ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жүйесінде пайдаланылатын технологиялар, сондай-ақ техникалық, бағдарламалық, лингвистикалық, құқықтық, ұйымдастырушылық құралдар, соның ішінде телекоммуникациялық арналар кіреді. Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету құралдарын пайдалана отырып, ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету күштері өздерінің күш-жігері мен ресурстаоыг ішкі саяси, экономикалық, әлеуметтік салаларда, ғылым мен білім саласында, халықаралық, рухани, ақпаратық, әскери, өнеркәсіптік қорғаныс және экологиялық салаларда, сондай-ақ қоғамдық қауіпсіздік саласында ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін шоғырландырады.

Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздік саласындағы мемлекеттік саясаты ұйымдастырушылық, нормативтік құқықтық және ақпараттық сипаттағы шаралар кешенін жүзеге асыру есебінен Қауіпсіздік Кеңесінің үйлестіруші рөлі кезінде ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жүйесінің барлық элементтерінің келісілген әрекеттерімен қамтамасыз етілуі тиіс. Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясын жүзеге асыру саяси, ұйымдастырушылық, әлеуметтік-экономикалық, құқықтық, арнайы шаралар мен Ресей Федерациясында стратегиялық жоспарлау ауқымында әзірленген өзге шаралар арқылы Ресей Федерациясының ұлттық мүдделерін жақтауға бағытталған мемлекеттік билік органдарының, азаматтық қоғам институттарының күш-жігері мен ресурстарын шоғарландыру есебінен қамтамасыз етілуі тиіс. Бұл ретте аталған Стратегияны жүзеге асыруға және Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздігі күйіне үнемі мониторинг жүргізіледі. Бұл мониторинг аталған Стратегияның 112-бабында белгіленген ұлттық қауіпсіздік күйінің мынадай негізгі сипаттамалары бойынша жүзеге асырылады:

■ жұмыссыздық деңгейі (экономикалық белсенді тұрғындардың үлесі); ■ децильдік коэффициент (ауқатты жақсы тұрғындардың 10 % мен ауқаты нашар тұрғындардың 10 % табыстарының арақатынасы;

ҰЛТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІКТІ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ САЛАСЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІҢ САЯСАТТЫҢ НЕГІЗДЕРІ

Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздігі күйінің негізгі сипаттамаларының осы тізбесі ұлттық қауіпсіздік күйіне жүргізілетін мониторинг нәтижелері бойынша нақтылануы мүмкін. Аталған Стратегияны жүзеге асыруға ұйымдастырушылық қолдау көрсету осы Стратегияның 100-бабына сәйкес: Осындай қолдау осы Стратегияның 100-бабында көрсетілген стратегиялық жоспарлау құжаттарының жүйесінің негізінде жүзеге асырылуы тиіс, олар: Осы құжаттарды аталған Стратегияның 101-бабына сәйкес Ресей Федерациясының Үкіметі және мүдделі федералдық атқарушылық билік органдары Ресей Федерациясының мемлекеттік билік субъектілері органдарының қатысуымен, Ресей Федерациясының Конституциясының, федералдық заңдарының және өзге нормативтік құқықтық актілерінің негізінде орындайды. Осы Стратегияның 102-бабында мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының мәселелері жөніндегі құжаттар Ресей Федерациясы Президентінің шешімімен Ресей Федерациясының Қауіпсіздік Кеңесінің қарастыруына шығарыла алады делінген. Стратегиялық жоспарлау құжаттары Ресей Федерациясы Үкәметінің регламентіне және Ресей Федерациясы Президентінің Әкімшілігінде құжаттарды дайындау тәртібіне сәйкес әзірленеді.

Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің кешенді мәселелері Ресей Федерациясының Қауіпсіздік Кеңесінің, Ресей Федерациясының Мемлекеттік Кеңесінің, Ресей Федерациясының Қоғамдық палатасының бірлескен отырыстарында Ресей Федерациясы Президентінің конституциялық өкілеттіктерін қамтамасыз ету үшін құрылған өзге кеңесші және консультациялық органдардың қатысуымен қарастырылуы мүмкін.  Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясын жүзеге асыруға нормативтік-құқықтық қолдау көрсету шаралары мына құжаттардың негізінде анықталуы тиіс: Аталған Статегияның 107 б. қағидаларына сәйкес, өзара әрекеттесудің бірыңғай регламентін пайдалану арқылы мүдделі мемлекеттік билік органдары мен мемлекеттік ғылыми мекемелердің ақпараттық ресурстарын тарту есебінен, Қауіпсіздік Кеңесінің үйлестіруші рөлі арқылы аталған Стратегияны жүзеге асыруға ақпараттық және ақпараттық-аналитикалық қолдау көрсетілуі тиіс. Бөлінген ситуациялық орталықтарда осындай жүйені дамыту үшін аталған Стратегияның 108 т. келтірілгендей, мыналар талап етіледі:

Аталған Стратегияны жүзеге асыру барысында 109 т. сәйкес ақпараттық қауіпсіздікке төнетін қауіп-қатерлер сыналардың есебінен жоылуы тиіс: Федералдық округтерде ұлттық қауіпсіздікке төнетін қауіп-қатерлерді болдырмау бойынша жедел және ұзақ мерзімді шаларарды Ресей Федерациясы Үкіметінің үйлестіруші рөлі арқылы, федералдық атқарушылық билік органдары Ресей Федерациясының мемлекеттік билік субъектілерінің органдарымен өзара әрекеттесе отырып, әзірлеу және жүзеге асыруы тиіс. Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясын жүзеге асыру барысын бақылау Қауіпсіздік Кеңесі хатшысының Ресей Федерациясы Президентіне ұлттық қауіпсіздіктің күйі мен оны нығайту жөніндегі шаралар туралы жыл сайынғы баяндамасының ауқымында жүзеге асырылуы тиіс.

2.3.

МЕМЛЕКЕТ ПЕН ҚОҒАМНЫҢ ТРІШІЛІК ҚЫЗМЕТІНІҢ САЛАЛАРЫ, РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ МҮДДЕЛЕРІ ЖӘНЕ ҰЛТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІКТІҢ ҚҰРАМДАС БӨЛІМДЕРІ Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының І б. 7 тармағында өз күші және күш ресурстары және ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету құралдары шоғырландырылатын

ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге арналған қоғам мен мемлекеттің келесі тіршілік қызмет салалары анықталды: Бірақ бұл тармақта осы тізбедегі тіршілік қызметі салаларының бірде-бірінің анықтамасы жоқ. Бұл белгілі бір шамада қоғам мен мемлекеттің аталған тіршілік қызметі салаларындағы Ресей Федерациясының ұлтық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының ІV бөлімінің тоғызыншы тарауын түсінуді қиындата түседі. Тарауларда осы мақсаттарға қол жеткізуге арналған қызмет бағыттары көрсетіледі, сондай-ақ оларды қамтамасыз ету үшін аталған бағыттар бойынша  іске асырылатын ұлттық мүдделер анықталады, бірақ ІV бөлімнің осы тараулары аталған Стратегияның басқа бөлімдері сияқты тіршілік қызметінің анықтамасынан құралмаған. Ресей Федерациясының 09.06.2000 жылғы № Пр-1895 бұйрығымен бекітілген Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздік доктринасының 1 тарауы 1 тармағында келтірілген ақпараттық саланың анықтамасын қоспағанда, басқа тұжырымдамалық және доктриналық құжаттарда, Ресей Федерациясының заңнамасында қоғам мен мемлекеттік тіршілік қызметі салаларының анықтамасы жоқ. Аталған Доктринада ақпараттық сала «ақпараттың, ақпараттық инфрақұрылымның, ақпарат жинауды, қалыптастыруды, тарату мен пайдалануды іске асыратын субъектілердің жиынтығы» ретінде анықталады. Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының І бөлімі 7 тармағында атап көрсетілген қоғам мен мемлекеттің тіршілік қызметінің барлық қалған салаларының  анықтамасын қалыптастырамыз. Бұл үшін алдымен әлдебір нақты қызметке қатысынсыз, жалпы алғанда, «қызмет саласы» ұғымы анықтамасының мазмұндық бөлігі неден құралғанын анықтап алайық.

Мазмұндық бөлім осы ұғымның барлық құрамдас бөлімдерінің анықтамасынан құралуы тиіс, бұл өз кезегінде «қызмет саласы» ұғымындағы «сала» және қызмет»  терминдерінің (сөздерінің) маңызымен (интерпретациясымен) анықталады. Орыс тілінің түсіндірме сөздіктерінде, мысалы, С. И. Ожеговтың «Орыс тілі сөздігінде» [7], «сала» сөзі әлдебір нәрсенің таралу аумағы, шегі ретінде түсіндіріледі: мысалы, қызмет саласы, әсер ету саласы. С. И. Ожеговтың осы «Орыс тілі сөздігінде» «қызмет» термині әлдебір мақсатта іске асырылатын шұғылдану, еңбек ретінде түсіндіріледі (мысалы, ғылыми қызмет, педагогикалық қызмет). Егер «қызмет саласы» ұғымын әлдебір нақты қызметке қатыссыз қарастыратын болсақ, осы ұғымның маңызы «сала» сөзінің интерпретациясына сәйкес қызметтің таралу аумағы, шегі, яғни қызметке әлдебір қатысы бар нәсенің бәрінің жиынтығы немесе қызметтің барлық құрамдас бөлімдерінің жиынтығы болып табылады. Қызмет рпоцесінің өзінен басқа, кез келген қызметтің құрамдас бөлімдері келесілер болып табылады [1]: Қоғам мен мемлекеттің тіршілік қызметі салаларының анықтамасын қалыптастырудың айтылған әдістеріне сәйкес, келесі анықтаманы тұжырымдаймыз.

Халықаралық (сыртқы саяси) сала

Ішкі саяси сала

шаруашылық жүргізуші субъектілер, қоғамдық, діни ұйымдар мен бірлестіктер, мемлекеттік билік органдары, жергілікті өзін-өзі басқару органдары) жиынтығы.

Экономикалық сала

Әлеуметтік сала

Ғылым, технологиялар және білім саласы

Рухани сала

ғұрыптар), өз рухани қажеттіліктерін қанағаттандыру, жеке және қоғамдық сананы қалыптастыру мақсатында, осы объектілерді қалыптастырумен, ұсынумен, пайдаланумен шұғалданатын адамдардың, сондай-ақ осы жағдайда туындайтын қоғамдық қатынастарды реттеу жүйесінің жиынтығы.

Әскери (қорғаныс) саласы

Қорғаныстық-өнеркәсіптік сала

Экологиялық сала

Мемлекеттік және қоғамдық қауіпсіздік саласы

Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының ІІ бөліміндей айтылғандарға сәйкес

халықаралық салада

ұлттық қамтамасыз етудің стратегиялық мақсаттары:

Халықаралық салада өз ұлттық мүдделерін қорғау үшін, Ресей халықаралық құқық шеңберінде қала отырып, шығын конфронтациясын, оның ішінде жаңадан жаппай қарулануды болдырмайтын ұтымды және прагматикалық сыртқы саясатты жүргізеді. Осы стратегиялық мақсаттарға қол жеткізу үшін, Ресей Федерациясы аталған Стратегияның ІІ бөлімінде және ІV бөлімнің 9 тарауында анықталған өзінің

Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының ІІ бөлімінде көрсетілген

Осы стратегиялық мақсаттарға сәйкес, аталған Стратегияның ІІ бөлімі 20 тармағында анықталған ішкі саяси саласында Ресей Федерациясының  негізгі ұлттық мүдделерінің стратегиялық мақсаттары:

Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының ІV бөлімі 4 тарауында көрсетілген

Осы стратегиялық мақсаттарға сәйкес, Ресей Федерациясының экономикалық саладағы ұлттық мүдделері аталған Стратегияның ІV бөлімі 4 тарауының 54, 60, 62, 63 және 64 тармақтарында анықталған және:

Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының ІV бөлімі 3 тарауында көрсетілген

Осы стратегиялық мақсаттарға қол жеткізу үшін, аталған Стратегияның ІV бөлімі 3 тарауында Ресей Федерациясының әлеуметтік саладағы ұлттық мүдделері анықталған және олар:

қон саясатын өткізу жүйесін жетілдіруден; Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының ІV бөлімі 5 тарауында көрсетілген

Осы стратегиялық мақсаттар Ресей Федерациясының ғылым, технологиялар және білім саласындағы келесі ұлтық мүделерін анықтайды:

(мәдениет саласында), Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының ІV бөлімі 7 тарауында айтылғандарға сәйкес, стратегиялық мақсаттар: Осы стратегиялық мақсаттарға сәйкес, рухани саладағы Ресей Федерациясының ұлттық мүдделері:

кинематографиялық және баспа өнімдерін, телерадиобағдарламалар мен интернет-реурстарды жасауға мемлекеттік тапсырысты қалыптастыру, сондай-ақ көпжақты халықаралық ынтымақтастық мүддесінде Ресейдің мәдени әлеуетін пайдалану; Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының ІV бөлімі 5 тарауы 97 тармағында айтылғандарға сәйкес,

ұлттық қауіпсіздік саласындағы Ресей Федерациясының мемлекеттік саясаты ұйымдық, нормативтік-құқықтық және ақпараттық сипаттағы шаралар кешенін іске асыру есебінен Ресей Федерациясы Қауіпсіздік Кеңесінің үйлестіруші рөлі жағдайында ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жүйесінің барлық элементтерінің келісімді әрекеттерімен қамтамасыз етілуі тиіс. Аталған стратегияның ІV бөлімі 5 тарауы 108 және 109 тармақтарына сәйкес, ақпараттық сипаттағы шаралар:

ендіруден; Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының ІV бөлімі 1 тарауы 26 тармағында айтылғандарға сәйкес, ұлттық қорғанысты жетілдірудің стратгеиялық мақсаттары жаһандық және өңірлік соғыстар мен қақтығыстардың алдын алудан, сондай-ақ елдің әскери қауіпсіздігін қамтамасыз ету мүддесінде стратегиялық ұстамдылықты жүзеге асырудан көрінеді. Бұл ретте аталған Стратегияның 27 тармағына сәйкес, Ресей ұтымды жеткіліктілік пен тиімділік принциптеріне орай, сондай-ақ әскери емес сипаттағы жауап қатудың әдістері мен құралдары,  көпшілік дипломатия және бітімгерлік, халықаралық ынтымаққастық механизмдері есебінен ұлттық қорғанысты қамтамасыз етеді. Ресейдің әскери қауіпсіздігі мемлекеттің әскери ұйымын және оның қорғаныс әлеуетін дамыту мен жетілдіру, сондай-ақ осы мақсаттарға қаржы, материалдық және басқа ресурстардың жеткілікті көлемін бөлу арқылы қаммтамасыз етілуі тиіс. Осыған және аталған Стратегияның 28, 29, 31...34 тармағында айтылғандарға сәйкес,

Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының ІV бөлімі 8 тарауына сәйкес,

Осы стратегиялық мақсаттарға сәйкес, Ресей Федерациясының экология саласындағы ұлттық мүдделерінің стратегиялық мақсаттары: Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының ІV бөлімі 2 тарау 35 тармағына сәйкес,

Осы стратегиялық мақсаттарға сәйкес, Ресей Федерациясының мемлекеттік және қоғамдық қауіпсіздік саласындағы ұлттық мүдделері:

Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясының ІV бөлімі 2 тарау 43 тармағына сәйкес, төтенше жағдайларда қауіпсіздікті қамтамасыз ету бойынша Ресей Федерациясының негізгі ұлттық мүдделері  табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың алдын алу мен жоюдың біртұтас мемлекеттік жүйесін жетілдіру мен дамыту және осы жүйенің осыған ұқсас шетелдік жүйелермен интеграциялануы болып табылады. Осы ұлттық мүдделерді қамтамасыз ету үшін:

Ресей Федерациясының 2020 жылға дейінгі Ұлттық қауіпсіздік стратегиясында анықталған қоғам мен мемлекеттің тіршілік қызметінің салалары мен ұлттық мүдделеріне сәйкес осы салаларда ұлттық қауіпсіздікті қауіпсіздіктің келесі құрамдас бөлімдерінен құралған кешенді ұғым ретінде қарастыруға болады: Жоғарыда атап көрсетілген қауіпсіздіктің кез келген құрамдас бөлімін тұлғаның, қоғам мен мемлекеттің - Ресей Федерациясының теңдестірілген мүдделерінің жиынтығы қамтамасыз етілетін тиісті салада сыртқы және ішкі қауіп-қатерлерден олардың қорғалу жағдайы ретінде анықтауға болады. Мысалы,

халықаралық қауіпсіздікті тұлғаның, қоғам мен мемлекеттің теңдестірілген мүдделерінің жиынтығы қамтамасыз етілетін халықаралық салада сыртқы және ішкі қауіп-қатерлерден олардың қорғалу жағдайы ретінде анықтауға болады.

РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДЕ АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІКТІҢ РӨЛІ Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету тіршілік қызметінің барлық саласында тұлғаның қоғам мен мемлекеттің теңдестірілген мүдделері ішкі және срытқы қатерлерден қорғаудан көрінеді, ал Ресей Федерациясының «ұлттық қауіпсіздік»

Терминін тұлғаның, қоғам мен мемлекеттің тіршілік қызметінің барлық салаларында қауіпсіздіктің құрамдас бөлімдерін өд бойына жинақтаған кешенді ұғым ретінде қарастырған жөн. Ақпараттық сала қазіргі таңда тұлғаның, қоғам мен мемлекеттің тіршілік қызметінің маңызды салаларының бірі, ал ақпараттық қауіпсіздік Ресей Федерациясы ұлтық қауіпсіздігінің негізгі құрамдас бөлімдерінің бірі болып табылады. Мұны, біріншіден, Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздік доктринасы ретінде осындай маңызды құжатты Ресей Федерациясы Президентінің 2000 жылғы 9 қыркүйекте бекітуі растайды. Осы құжаттың пайда болуы Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етуде ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің маңыздылығын растайды, өйткені осыған ұқсас доктриналар осы уақытқа дейін тек әскери дәне халықаралық салалар үшін ғана әзірленген болатын. Екіншіден, Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздік доктринасының 1 тарау 1 тармағында: «Ақпараттық сала қоғам өмірінің жүйе құраушы факторы бола отырып, Ресей Федерациясының саяси, экономикалық, қорғаныстық және басқақ ұрамдас бөлімдерінің ахуалына белсенді әсер етеді. Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздігі маңызды шамада ақпараттық қауіпсіздіктің қамтамасыз етілуіне байланысты болады, техникалық ілгерілеу барысында осы тәуелділік ұлғая түседі»,- деп көрсетіледі.

Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздігі ахуалының негізгі сипаттамаларын атаңыз.

РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ

б ө

лімі б 3 бөлім. Ақпараттық қауіпсіздік ақпараттық саладағы ұлттық мүдделердің қорғалу жағдайы ретінде. 4 бөлім. Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігіне төнетін қауіп-қатерлер. 5 бөлім. Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің мемлекеттің саясатының принциптері мен басым бағыттары.

6 бөлім. Ресей Федерациясының мемлекеттік ақпараттық саясаты

3 бөлім АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІК АҚПАРАТТЫҚ САЛАДАҒЫ ҰЛТТЫҚ МҮДДЕЛЕРДІҢ ҚОРҒАЛУ ЖАҒДАЙЫ РЕТІНДЕ

3.1. 3.1. АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІК САЛАСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ ҰҒЫМДАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫ Ақпараттық қауіпсіздік саласындағы негізгі ұғымдардың ең маңыздысы «ақпараттық қауіпсіздік» ұғымы болып табылады. Ресей Федерациясы Президентінің 09.09.2000 жылғы № Пр-1895 жарлығымен бекітілген Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздік доктринасының 1 бөлімі 1 тарауында былай делінген: Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігі деп, тұлғаның, қоғам мен мемлекеттің теңдестірілген мүдделерінің жиынтығымен анықталатын оның ақпараттық саладағы ұлттық мүдделерінің қорғалу жағдайы ұғынылады. Осы анықтаманың негізінде едәуір төмен деңгейлі ақпараттық қауіпсіздік объектілеріне қолданылатын «ақпараттық қауіпсіздік» ұғымының анықтамасын тұжырымдауға болады: тұлға, қоғам (шаруашылық жүргізугі субъектілер, қоғамдық, діни ұйымдар мен бірлестіктер, білім беру ұйымдары және т.б.). Мысалы,

шаруашылық жүргізуші субъектінің ақпараттық қауіпсіздігі

Ақпараттық қауіпсіздік саласында маңыздылығы жағынан екінші негізгі ұғым «ақпараттық сала» ұғымы болып табылады. Осы ұғымның анықтамасы сонымен қатар аталған Доктринаның І бөлімі 1 тармағында берілген және осы оқу құралының 2.3. тармақшасында келтірілген.

Осындай анықтамаға сәйкес ақпараттық саланы 3.1-суретте берілген келесі компоннеттерден тұратын сала ретінде қарастыруға болады: Ақпараттық объектілер және ұйымдастыру-техникалық құралдар мен техникалық объектілерден құралған ақпараттық инфрақұрылымның объектілері (ақпарат өңдеу құралдары мен жүйелері) ақпараттық саланың объектілері болып табылады.

Ақпараттық объект

Ұйымдастыру-техникалық объект

Техникалық объект

Ақпараттық жүйе мен ақпараттық-телекоммуникациялық желінің анықтамалары ретінде 2006 жылғы 27 шілдедегі «Ақпарат, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау туралы» № 149-ФЗ Федералдық заңның келесі анықтамаларын пайдалануға болады:

Ақпараттың саланың субъекті

Азаматтар (жеке тұлғалар), муниципиалды құрылымдар, Ресей Федерациясының субъектілері, Ресей Федерациясы, Ресей Федерациясының аумағында және одан тыс орналасқан түрлі ұйымдық-құқықтық нысандағы және ведомстволық тиесілі ұйымдар, кәсіпорындар мен мекемелер (заңды тұлғалар) ақпараттық саланың субъектілері бола алады. Ресей Федерациясының, Ресей Федерациясы субъектінің, ақпараттық сала субъектінің құқықтық өкілетті

3.1-сурет. Ақпараттық саланың компоненттері

муниципиалды құрылымының, атынан сәйкес ретте мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдары тиісті нормативтік құқықтық акілермен белгіленген өз өкілеттіктері шегінде іске асырады. Осы тармақта келтірілген «ақпараттық саланың субъекті» ұғымының анықтамасына сәйкес, ақпараттық саланың субъектілері қатыса алатын қызметтің екі бағыты бар: Ақпараттың саланың субъектілері ақпараттық қызметте келесі ретте қатыса алады: Ақпараттың саланың субъектілері тезникалық қызметте келесі ретте қатыса алады:

ақпараттық жүйенің операторы

Осы тарауда келтірілген барлық ұғымдар «ақпараттық объект» ұғымынан бастап, «ақпараттық жүйенің операторы» ұғымымен аяқтай отырып, ақпараттық қауіпсіздік саласындағы негізгі ұғымдар болып табылады. 3.1 тармақшада айтып өтілгендей, Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігі деп, тұлғаның, қоғам мен мемлекеттің теңдестірілген мүдделерінің жиынтығымен анықталатын оның ақпараттық саладағы ұлттық мүдделерінің қорғалу жағдайы ұғынылады. Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздік доктринасында қазіргі қоғамда ақпараттық қауіпсіздік Ресей Федерациясы ұлттық қауіпсіздігінің негізгі құрамдас бөлімдерінің бірі болып табылады, ал осы салада тұлғаның, қоғам мен мемлекеттің тіршілік қызметінің негізгі салаларының бірі Ресейдің ұлттық мүдделерінің құрамдас бөлімдері болып табылады. Аталған Доктринаның бекітілу кезеңінде Ресей Федерациясының  1992 жылғы 5 наурыздағы  № 2446-1 «Қауіпсіздік туралы» Заңының негізгі қағидаларын ескере отырып, Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздік доктринасының І бөлімі 1 тарауында ақпараттық саладағы қауіпсіздік объектілерінің мүдделері анықталды:

■ тұлғаның мүдделерін қамтамасыз ету бірінші орында тұруы тиіс; Аталған Доктринаның І бөлімі 1 тармағында тұлғаның, қоғам мен мемлекеттің ақпараттық саладағы мүдделері келесі түрде анықталады:

РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ АҚПАРАТТЫҚ САЛАДАҒЫ ҰЛТТЫҚ МҮДДЕЛЕРІ

«Тұлғаның ақпараттық саладағы мүдделері адам мен азаматтың ақпаратқа қол жеткізуге, ақпаратты заңмен тыйым салынбаған қызметті, дене, рухани және зияткерлік дамуды іске асыру мүддесінде ақпаратты пайдалануға, сондай-ақ жеке қауіпсіздікті қамтамасыз ететін ақпаратты қорғаудан көрінеді. Қоғамның ақпараттық саладағы мүдделері тұлғаның осы саладағы мүдделерінен, дамократияны нығайтудан, құқықтық әлеуметтік мемлекетті құрудан, қоғамдық келісімге қол жеткізу мен қолдаудан, Ресейдің рухани жаңғыруынан көрінеді. Мемлекеттің ақпараттық саладағы мүдделері Ресейдің конституцялық құрылысының, егемендігі мен аумақтық тұтастығының мызғымастығы, саяси, экономикалық және әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсатында ақпаратты алу және оны пайдалану саласында адам мен азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыру үшін, ресей ақпараттық инфрақұрылымын үйлесімді дамытуға жағдай жасаудан, заңдылық пен құқықтық тәртіпті сөзсіз қамтамасыз етуден, тең құқылы және өзар тиімді халықаралық ынтымақтастықты дамытудан көрінеді. Ақпараттық салада тұлғаның, қоғам мен мемлекеттің тұжырымдалған мүдделері негізінде Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздік доктринасының І бөлімі 1 тармағында Ресей Федерациясының ақпараттық саладағы ұлттық мүдделерінің төрт құрамдас бөлімі анықталған:

құралдарының индустриясын дамыту, ішкі нарықты оның өнімдерімен қамтамасыз ету және осы өнімнің әлемдік нарыққа шығуы, сондай-ақ отандық ақпараттық ресурстардың жинақталуын, сақталуы мен тиімді пайдаланылуын қамтамасыз ету; Ресей Федерациясы Президентінің 2008 жылғы 7 ақпандағы № Пр-212 Жарлығымен бекітілген Ресей Федерациясының ақпараттық қоғамын дамыту стратегиясы ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы маңызды доктриналық құжат болып табылады. Бұл Ресей Федерациясының халықаралық міндеттемелерін, Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздік доктринасын, федералдық заңдарды және басқа да нормативтік құқықтық актілерді ескере отырып дайындалған стратегия ақпараттық салада ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету кезінде қол жеткізілуі тиіс стратегиялық мақсат ретінде Ресей Федерациясында ақпараттық қоғамдының қалыптасуы мен дамуын анықтайды. Осы стратегиялық мақсатқа қол жеткізу үшін, аталған Доктринада анықталған Ресей Федерациясының ақпараттық саладағы ұлттық мүдделерінің құрамдас бөлімдері келесілермен толықтырылады:

ғылымның, технологиялардың және техниканың дамуы, ақпараттық және телекоммуникациялық технологиялар саласында білікті кадрлар дайындау; ■

төртінші құрамдас бөлім

РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫ АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІГІНЕ ТӨНЕТІН ҚАУІП-ҚАТЕРЛЕРДІҢ ТҮРЛЕРІ Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету қызметін жүзеге асыру кезінде, қауіпсіздікті қамтамасыз ету субъектілері келесілерді ескеруі тиіс: Осы оқу құралының 1.1 тармақшасында айтылғандарға ұқсас ретте, нәтижесінде ақпараттық салада Ресей Федерациясының әлдебір ұлттық мүдделеріне зиян келтіретін құбылыстарды, іс-қимылдарды немесе үдерістерді ақпараттық салаға әсер ететін факторлар деп атауға болады. Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін және қамтамасыз ету қызметі іске асырылатын шарттар мен ақпараттық салаға әсер ететін факторлардың жиынтығын

Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігіне төнетін кез келген қауіп-қатерді жүзеге асыру ақпараттық салада Ресей Федерациясының бір немесе бірнеше ұлттық мүдделеріне белгілі бір зиян келтіруге қабілетті. Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігіне төнетін нақты қауіп-қатерлер жүзеге асыру нәтижесінде әлдебір зиян келтірілуі мүмкін Ресей Федерациясының ақпараттық саладағы ұлттық

Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігіне төнетін қауіп-қатерлерді жүзеге асыру деп, белгілі бір уақыт кезеңі ішінде және белгілі бір жерде тікелей ақпарттық салада Ресей Федерациясының ұлттық мүдделерінің белгілі бір жиынтығына зиян келтіретін құбылыстардың, іс-қимылдардың немесе үдерістердің іске асырылуы мүмкін, сонымен қатар тікелей немесе аралық ретте тіршілік қызметінің басқа салаларында Ресей Федерациясының ұлттық мүдделерінің белгілі бір жиынтығына зиян келтіруі мүмкін барлық қажетті жағдайлардың болуы ұғынылады. «Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігіне төнетін қауіп-қатер» және «Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігіне төнетін қауіп-қатерлерді жүзеге асыру» ұғымдарына келтірілген анықтамалардың негізінде келесі тұжырымды жасауға болады: Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігіне төнетін қауіп-қатер объективті құбылыс ретінде екі құрамдас бөлімнен құралады: белсенді және енжар.

Белсенді құрамдас бөлім

Енжар құрамдас бөлім

Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігіне төнетін кез келген қауіп-қатердің белсенді құрамдас бөлімі Ресей Федерациясының бегілі бір ұлттық мүддесіне зиян келтіруге қабілетті, яғни Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігіне төнетін қауіп-қатерлерді саралау мақсатында пайдаланылуы мүмкін бағыттылық қасиетіне ие. Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігіне төнетін қауіп-қатерлерді олардың бағыттылығына қарай төрт негізгі түрге бөлуге болады. Ресей Федерациясы Ақпараттық қауіпсіздік доктринасының І бөлімі 2 тармағында бұл туралы мынадай деп айтылады: «Өзінің жалпы бағыттылығына қарай Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігіне төнетін қауіп-қатерлер келесі түрлерге бөлінеді: ■ рухани өмір және ақпараттық қызмет саласында адам мен азаматтың конституциялық құқытары мен бостандықтарына, жеке, топтық және қоғамдық санасына, Ресейдің рухани өрлеуіне төнетін қауіп-қатерлер;

Рухани өмір және ақпараттық қызмет саласында адам мен азаматтың конституциялық құқытары мен бостандықтарына, жеке, топтық және қоғамдық санасына, Ресейдің рухани өрлеуіне төнетін қауіп-қатерлер қауіп-қатерлердің

бірінші түрі болып табылады және Ресей Федерациясының ақпараттық саладағы ұлттық мүдделерінің бірінші құрамдас бөліміне енгізілген ұлттық мүдделерге зиян келтіруге бағытталған. Ресей Федерациясының мемлекеттік ақпараттық саясатын ақпараттық қамтамасыз етуге төнетін қауіп-қатерлер қауіп-қатерлердің

екінші түріне жатады және Ресей Федерациясының ақпараттық саладағы ұлттық мүдделерінің екінші құрамдас бөліміне енгізілген ұлттық мүдделерге зиян келтіруге ағытталған. Ақпараттандыру, телекоммуникация және байланыс құралдарын қоса алғанда, отандық ақпарат индустриясына, ішкі нарықты оның өнімдеріне деген қажеттілікпен қамтамасыз етуге және осы өнімнің әлемдік нарыққа шығуына, сондай-ақ отандық ақпараттық ресурстардың жинақталуын, сақталуы мен тиімді пайдаланылуын қамтамасыз етуге төнетін қауіп-қатерлер қауіп-қатерлердің

үшінші түріне жатады және Ресей Федерациясының ақпараттық саладағы ұлттық мүдделерінің үшінші құрамдас бөліміне енгізілген ұлттық мүдделерге зиян келтіруге ағытталған. Ресей Федерациясының аумағында орын алған және құрылатын ақпараттық және телекоммуникациялық құралдардың қауіпсіздігіне төнетін қауіп-қатерлер қауіп-қатерлердің

төртінші түрі болып табылады және Ресей Федерациясының ақпараттық саладағы ұлттық мүдделерінің төртінші құрамдас бөліміне енгізілген ұлттық мүдделерге зиян келтіруге ағытталған.

РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫ АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІГІНЕ ТӨНЕТІН ҚАУІП-ҚАТЕРДІҢ БІРІНШІ ТҮРІ Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздік доктринасының І бөлімі 2 тармағында қауіп-қатердің бірінші түріне Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігінің келесі қауіп-қатерлері жатқызылды:

шетелдік ақпарттыққ құрылымдарға тәуелділігінің күшеюі; 4.3 РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫ АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІГІНЕ ТӨНЕТІН ҚАУІП-ҚАТЕРДІҢ ЕКІНШІ ТҮРІ Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздік доктринасының 1 бөлімі 2 тармағындағы қауіп-қатердің екінші түріне Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігінің келесі қауіп-қатерлері жатқызылды: РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫ АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІГІНЕ ТӨНЕТІН ҚАУІП-ҚАТЕРДІҢ ҮШІНШІ ТҮРІ

Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздік доктринасының І бөлімі 2 тарауында көрсетілгендей, қауіп-қатердің үшінші түрі: ■ Ресей Федерациясының ең жаңа ақпараттық технологияларға қол жеткізуіне, ақпараттық қызметтер, ақпараттандыру, телекоммуникация және байланыс индустриясындағы

әлемдік еңбек бөлінісінде ресей өндірушілерінің өзара тиімді және тең құқылы қатысуына, сондай-ақ қазіргі заманғы ақпараттық технологиялар саласында Ресейдің технологялық тәуелділігінн күшейту үшін жағдайлар жасауға қарсылық көрсету; 4.5 РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫ АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІГІНЕ ТӨНЕТІН ҚАУІП-ҚАТЕРДІҢ ТӨРТІНШІ ТҮРІ Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздік доктринасының І бөлімі 2 тарауы келесі қауіп-қатерлерді анықтайды: .5.

техникалық құралдарына, сондай-ақ мемлекеттік билік органдарының, меншік нысанына қарамай, кәсіпорындардың, мекемелер мен ұйымдардың қызметтік бөлмелеріне  ендіру;

РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІГІНЕ ҚАУІП-ҚАТЕР ТӨНДІРЕТІН КӨЗДЕР Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігіне қауіп-қатер төндіретін көздер Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздік доктринасының І бөлімі 3 тармағында анықталады. Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігіне қауіп-қатер төндіретін барлық көздер аталған тармақта екі түрге бөлінеді: сыртқы қауіп-қатер көздері және ішкі қауіп-қатер көздері. Ресей Федерациясы ақпараттық қауіпсіздігінің сыртқы қауіп-қатер көздеріне Ресей Федерациясы Ақпараттық доктринасының аталған тармағы келесілерді жатқызады:

Ресей Федерациясы ақпараттық қауіпсіздігінің ішкі қауіп-қатер көздеріне Ресей Федерациясы Ақпараттық доктринасының 3 тармағы келесілерді жатқызады:

Мемлекеттік ақпараттық саясат Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуінің мемлекеттік саясатының құрамдастарының бірі болып мемлекеттік ақпараттық саясат табылады. Ресей Федерациясының мемлекеттік ақпараттық саясаты Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздік доктринасының 1-бөлігінің 1 т. белгіленген және осы оқу құралының 3.2 т. келтірілген ақпараттық саладағы Ресей Федерациясының ұлттық мүдделерінің үшінші құрамдасын қамтамасыз етуге бағытталған. Доктрина біздің еліміздің мемлекеттік ақпараттық саясатының құқықтық негізін құрайтын алғашқы құжат болып табылады. 2006 жылы «Ақпарат, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау туралы» 2006 жылғы 27 шілдедегі № 149-ФЗ Федералдық заң күшіне енді, оның әрекет ету саласы болып ақпараттық технологияларды қолданған кезде ақпаратты іздеу, алу, тарату, шығару және тарату құқықтарын жүзеге асыру кезінде туындайтын қатынастарды реттеу және ақпаратты қорғауды қамтамасыз ету табылады. Қазіргі таңда осы Федералдық заң Ресей Федерациясының мемлекеттік ақпараттық саясатының құқықтық негізін құрайтын құжатқа жатады. Аталған саясаттың құқықтық негізін құрайтын келесі құжат болып Ресей Федерациясының Президенті 2008 жылғы 7 ақпандағы № 212 бұйрығымен бекіткен Ресей Федерациясында ақпараттық қоғамды дамыту стратегиясы табылады.

6 тарау

Бұл Стратегияда елді ақпараттық қоғамды қалыптастыру және дамыту жолымен ілгерілету үшін ақпараттық және телекоммуникациялық технологияларды, ғылымды, білім мен мәдениетті пайдалану және дамыту саласындағы мемлекеттік саясаттың мақсаты, тапсырмалары, қағидалары мен негізгі бағыттары бекітілді. Ақпараттық технологияларды дамытуға қатысты мемлекеттік ақпараттық саясаттың құқықтық негізін құрайтын тағы бір құжат болып Ресей Федерациясы Үкіметінің 2013 жылғы 1 қаңтардағы № 2036-р өкімімен бекітілген 2014 — 2020 жылдары және келешекте 2025 жылға дейін Ресей Федерациясында ақпараттық технологиялар саласын дамыту стратегиясы табылады. Бұл Стратегия мемлекеттің ақпараттық технологияларды дамыту саласына деген бірыңғай жүйелік әдістемені қалыптастыруға арналған Ресей Федерациясында ақпараттық қоғамды дамыту стратегиясын ескере отырып әзірленді, осы саладағы дамудың мақсаттары мен негізгі бағыттарын, сондай-ақ алға қойылған мақсаттарға жету механизмдері мен әдістерін анықтайды. Ақпараттық

технологиялар саласы бағдарламалық қамтамасыздандыруды жүзеге асыратын, ақпараттық жүйелерді, ақпаратты өңдеудің аппараттық-бағдарламалық кешендерін, ақпаратты қашықтан (дистанциялық) өңдеу және ұсыну әдістері мен құралдарын әзірлеу бойынша қызметтер көрсететін ресейлік компаниялардың жиынтығын білдіреді.

6.2. 6.2.  РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНДА АҚПАРАТТЫҚ ҚОҒАМДЫ ДАМЫТУ МАҚСАТЫ, ТАПСЫРМАЛАРЫ МЕН ҚАҒИДАЛАРЫ Ресей Федерациясында ақпараттық қоғамды дамыту стратегиясының ІІІ бөлімінде елдегі ақпараттық қоғамды келесі жолмен қалыптастыру және дамыту мақсаты анықталады: «Ресей Федерациясында ақпараттық қоғамды қалыптастыру және дамыту мақсаты болып азаматтардың өмірінің сапасын арттыру, Ресейдің бәсекелесу қабілеттігін қамтамасыз ету, қоғам өмірінің экономикалық, әлеуметтік-саяси, мәдени және рухани салаларын дамыту, ақпараттық және телекоммуникациялық технологияларды пайдалану негізінде мемлекеттік жүйені жетілдіру табылады». Осы мақсатқа жету үшін шешімді талап ететін негізгі тапсырмалар болып аталған Стратегияның ІІІ тарауында мыналар анықталды:

Аталған Стратегияның ІІІ бөлімінде Ресейдің ақпараттық қоғамын дамыту қағидалары анықталады, оларға сәйкес келесі тапсырмаларды шешу қамтамасыз етілуі тиіс: Ақпараттық қоғамды дамыту тапсырмаларын шешу үшін және олардың нәтижелерін біздің елімізде елімізде пайдалану үшін негізгі рөл Ресей Федерациясында ақпараттық қоғамды дамыту стартегиясында

ақпараттық қауіпсіздікті қаматамасыз етудің негізгі субъекті — мемлекетке жүктелді, ол: Ресей Федерациясында ақпараттық қоғамды дамыту стратегиясының ІV тарауында аталған Стратегиясын ІІ тарауында және 6.2 бөлімінде келтірілген тапсырмалардың әрқайсысы сәйкестеліп шешілетін елдегі ақпараттық қоғамды дамытудің негізгі бағыттары анықталды.

соның негізінде ақпараттық және телекоммуникациялық технологиялар саласындағы сапалы қызметтерді көрсету және тұрғындар үшін ақпарат пен технологияның қолжетімдігінің жоғары деңгейі келесі бағыттар бойынша жүзеге асырылуы тиіс: ■ соның ішінде жекеше-мемлекеттік серіктестік механизмін пайдалана отырып, Ресей Федерациясының аумағында кең жолақты қолжетімдік инфрақұрылымын жасау;

РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНДА АҚПАРАТТЫҚ ҚОҒАМДЫ ДАМЫТУДЫҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ

Ақпараттық және телекоммуникациялық технологияларды дамыту және пайдалану негізінде

Ақпараттық салада адамның және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарына мемлекеттік кепілдік беру жүйесін жетілдіру тапсырмасын шешудің негізгі бағыты болып заңнамалық механизмдерді дамыту болуы тиіс.

тапсырмасы ақпараттық және телекоммуникациялық технологияларды пайдалану негізінде келесі бағыттар бойынша жүзеге асырылуы тиіс:

Мем

азамттық қоғам мен бизнестің мемлекеттік билік органдарымен өзара әрекеттесуі, мемлекеттік қызметтерді көрсету сапасы мен жеделдігі тапсырмаларын шешу мына бағыттар бойынша жүзеге асырылуы тиіс:

Ресей Федерациясының көп ұлтты халқын сақтау , қоғамдық сана-сезімдегі адамгершілік және отаншылдық қағидаларын нығайту, мәдени және гуманитарлық ағарту жүйесін дамыту тапсырмаларын шешу келесі бағыттар бойынша жүзеге асырылуы тиіс: Ақпараттық және телекоммуникациялық технологиялардың әлеуетін Ресейдің ақпараттық саладағы ұлттық мүдделеріне қауіп төндіру мақсатында пайдалануға қарсы әрекет ету тапсырмалары келесі бағыттар бойынша жүзеге асырылуы тиіс:

Қосымша 2015 жылға дейінгі кезеңде Ресей Федерациясында ақпараттық қоғамды дамыту көрсеткіштерінің бақылау мәндері Ресей Федерациясында ақпараттық қоғамды дамыту стратегиясының (бұдан әрі - Стратегия) 2015 жылға арналған негізгі бағыттары мен іс-шараларын жүзеге асыру нәтижесінде көрсеткіштердің келесі бақылау мәндеріне қол жеткізілуі тиіс:

технологиялар саласындағы зерттеулер мен зерттемелердің үлесі: 2010 жылға қарай - 15%-дан кем емес және 2015 жылға қарай - 30 %.

а)        заманауи ақпараттық және телекоммуникациялық инфрақұрылымды қалыптастыру, оның негізінде сапалы қызметтерді ұсыну және тұрғындар үшін ақпараттар мен технологиялардың қолжетімдігінің жоғарғы деңгейін қаматамасыздандыру;

б)        ақпараттық және телекоммуникациялық технологияларды дамыту және пайдалану негізінде тұрғындардың білім алуы, медициналық қызмет көрсету және әлеуметтік қорғау сапасын арттыру; в)        адам мен азаматтың ақпараттық ортадағы конституциялық құқықтарына мемлекеттік кепілдік беру жүйесін жетілдіру; г)        ақпараттық және телекоммуникациялық технологияларды пайдалану негізінде Ресей Федерациясының экономикасын дамыту; д)        мемлекеттік басқару мен жергілікті өзін-өзі басқару тиімділігін, азаматтық қоғам мен бизнестің мемлекеттік билік органдарымен өзара әрекеттесуін, көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің сапасы мен жеделдігін арттыру; е)        ақпараттық және телекоммуникациялық технологиялар саласында ғылымды, технологиялар мен техниканы дамыту, білікті кадрларды дамыту; ж)        Ресей Федерациясыгы көп ұлтты халқының мәдениетін сақтау, қоғамдық сана-сезімдегі адамгершілік және отаншылдық қағидаларын нығайту, мәдени және гуманитарлық ағарту жүйесін дамыту; з)        ақпараттық және телекоммуникациялық технологиялардың әлеуетін Ресейдің ұлттық мүдделеріне қауіп төндіру мақсатында пайдаланылуына қарсы әрекет ету.

7-тарау Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету әдістері

8-тарау Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесі

бөлім

бөлімі

7.1. РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ОРТАҚ ӘДІСТЕРІ Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелеріне Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздік доктринасының 2-ші тарауы арналған. Осы тараудың 5-бөлімінде Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің ортақ әдістері белгіленген, оларды мемлекет пен қоғамның тіршілік әрекетінің барлық салаларында елдің ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету кезінде пайдалану қажет. Бұл әдістер аталған Доктринада құқықтық, ұйымдастырушылық-техникалық және экономикалық әдістерге бөлінген.

Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасының 5-бөлімінде Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері бойынша ақпараттық ортадағы қатынастарды реттейтін нормативтік құқықтық актілерді және нормативтік әдістемелік құжаттарды әзірлеу жатқызылған. Осы қызметтің анағұрлым маңызды бағыттары болып Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасында мыналар аталған: ■ Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жасау және жетілдіру мақсатында ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы қатынастарды реттейтін Ресей Федерациясының заңнамасына өзгертулер мен толықтырулар енгізу,

федерадық заңнамадағы ішкі қайшылықтарды, Ресей Федерациясы қосылған халықаралық келісімдермен байланысты қайшылықтарды, федералдық заңнамалық актілер мен Ресей Федерациясы субъектілерінің заңнамалық актілері арасындағы қайшылықтарды жою, сондай-ақ Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы құқық бұзушылық үшін жауапкершілікті белгілейтін құқықтық нормаларды нақтыландыру;

Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасында 5-бөлімінде мыналар жатқызылды:

■ ақпаратты қорғаудың құқықтық және ұйымдастырушылық-техникалық әдістерін жүзеге асырумен байланысты жұмыстарды қаржыландыру жүйесін жетілдіру. 7.2. ҚОҒАМ МЕН МЕМЛЕКЕТТІҢ ТІРШІЛІК ӘРЕКЕТІНІҢ ӘРТҮРЛІ САЛАЛАРЫНДА АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІКТІ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасының ІІ тарауының 6-бөлімінде Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігі Ресей Федерациясының ұлттық қауіпсіздігінің құрамдас бөлігі болып табылады және қоғам мен мемлекеттің тіршілік әрекетінің барлық салаларында Ресейдің ұлттық мүдделерін қорғауға маңызды және уақыт өте келе арта түсетін әсер етеді делінген. Қоғам мен мемлекеттің тіршілік әрекетінің салаларының әрқайсысында қауіпсіздік нысандарының қыр-сырымен, осы нысандардың Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігіне төнетін қауіпке қатысты осалдық дәрежесімен шартталған өз ерекшеліктері бар. Сондықтан қоғам мен мемлекеттік тіршілік әрекетінің салаларының әрқайсысында, осы оқу құралының 7.1-тарауында қарастырылған Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің ортақ әдістерімен бірге, Ресейдің ақпараттық қауіпсіздігінің күйіне әсер ететін факторлардың қыр-сырымен шартталған жекеше әдістер мен нысандар да пайдаланылады. Қоғам мен мемлекеттің тіршілік әрекетінің әртүрлі салаларында Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету ерекшеліктері аталған Доктринаның ІІ тарауының 6-бөлімі арналған. Қоғам мен мемлекеттің тіршілік әрекетінің аса маңызды салаларының бірі болып

Осы салада Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету Ресейдің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етуде өзекті рөл атқарады. Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасының ІІ тарауының 6-бөлімі Ресей Федерациясының экономика саласындағы ақпараттық қауіпсіздігіне төнетін қауіпке төменде аталғандар ұшырайтыны көрсетілген:

.2.

Осы оқу құралының 7.1-тарауы аталған ортақ әдістерден басқа, Ресейдің ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі негізгі шаралар болып Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасының 6-тарауында мыналар анықталды:

Ішкі саясат саласында Ресей Федерауиясында ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету нысандарының анағұрлым маңызды нысандары болып Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасының ІІ тарауының 6-бөлімінің ережелеріне сәйкес мыналар табылады: Ресей Федерациясының ішкі саясат саласындағы ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі негізгі іс-шаралар болып аталған Доктринаның ІІ тарауының 6-бөлімінде мыналар анықталды:

Сыртқы саясат саласында Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің анағұрлым маңызды қосымша нысандарына аталған Доктринаның ІІ тарауының 6-бөлімінде мыналар жатқызылды:

Ресей Федерациясының сыртқы саясат саласындағы ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі негізгі іс-шаралар болып аталған Доктринаның 6-тарауында мынадай іс-шаралар анықталды: Заманауи қоғамның тіршілік әрекетінің барлық салаларын дамытуда ғылым мен техниканың маңыздылығын ескере отырып, Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасында

ғылым мен техника саласындағы ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жеке қарастырылады. Аталған Доктринаның ІІ тарауының 6-бөлімінде аталған салаларда Ресей Федерациясының ақпаратты қауіпсіздігін қамтамасыз етудің анағұрлым маңызды нысандары анықталды. Оларға мыналар жатады:

Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасының 6-тарауы ғылым мен техника саласындағы ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндгі негізгі шаралар болып осы саладағы қатынастарды реттейтін Ресей Федерациясының заңнамасы, сондай-ақ осы заңнаманы жүзеге асыру механизмдері табылады. Мемлекет Ресей Федерациясының ғылым және техника саласындағы ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің аталған нысандарына төнетін қауіпті жүзеге асырудан туындайтын ықтимал бағалау жүйесін жасауға, соның ішінде федералдық мемлекеттік билік органдарына ұсыныстар беретін қоғамдық ғылыми кеңестердің және тәуелсіз сараптама ұйымдарын және Ресейдің зияткерлік әлеуетін құқыққа қайшы немесе тиімсіз пайдалануына жол бермейтін Ресей Федерациясының мемлекеттік билік субъектілері органдарын құруға ықпал етуі тиіс. Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің қосымша нысандарының

Ресей Федерациясының ақпараттық рухани өмір саласындағы қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізгі бағыттары аталған Доктринаның ІІ тарауының 6-бөлімінде мыналармен анықталған:

Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасында жалпы мемлекеттік ақпараттық және телекоммуникациялық жүйелерде ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етідің ерекшеліктерімен байланысты мәселелер жекелеп қарастырылады.

Аталған Доктринаның ІІ тарауының 6-бөлімінде мынадай жүйелерде Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің қосымша нысандары белгіленген: Ресей Федерациясының жалпы мемлекеттік ақпараттық және телекоммуникациялық ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізгі бағыттары Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасының ІІ тарауының 6-бөлімінде мыналарды белгілейді:

Ақпаратты қорғайтын техникалық құралдарды және ақпаратты қорғау тиімділігін бақылау құралдарын пайдаланумен байланысты жалпы мемлекеттік ақпаратты және телекоммуникациялық жүйелерде Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің аталған негізгі бағыттарымен қатар, Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасының ІІ тарауының 6-бөлімінде аталған нысандардағы ақпаратты қорғау жөніндегі негізгі ұйымдастырушылық-техникалық іс-шаралар анықталды. Осындай іс-шараларға жатқызылады:

Әскери (қорғау) саласында Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің қосымша нысандарына аталған Доктринаның ІІ тарауының 6-бөлімінде мыналар жатқызылды:

Ресей Федерациясының әскери (қорғау) саласындағы ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізгі ерекше бағыттары болып аталған Доктринаның 6-тарауында мыналар анықталды:

Құқық қорғау және сот салаларында ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің анағұрлым маңызды қосымша нысандарына аталған Доктринаның ІІ тарауының 6-бөлімінде мыналар жатқызылды:

Төтенше жағдайлар кезінде ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің анағұрлым осал нысандары болып аталған Доктринаның ІІ бөлімінің 6 т. мыналар есептеледі: осындай жағдайлардың дамуымен және олардың салдарын жою барысымен байланысты жедел әрекеттер (реакциялар) бойынша шешімдер қабылдау жүйесі, сондай-ақ төтенше жағдайлардың туындау ықтималдығы туралы ақпаратты жинау және өңдеу жүйесі. Аталған Доктринаның ІІ тарауының 6-бөлімінде төтенше жағдайлар кезінде ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыздандырудың өзгеше бағыттарына мыналар жатады:

РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІКТІ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ САЛАСЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЫНТЫМАҚТАСТЫҒЫ Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы халықаралық ынтымақтастығы әлемдік қоғамдастыққа кіретін елдердің өзара әрекеттесуінің ең әртүрлі түрлерінің ажырамас құрамдас бөлігі болып табылады. Ол елдердің өзара әрекеттесуінің саяси, әскери, экономикалық, мәдени және өзге түрлері кезінде маңызды рөл атқарады. Елдердің ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы ынтымақтастығы әрбір жекелеген елдің, соның ішінде Ресей Федерациясының, сондай-ақ әлемдік қоғамдастықтың ақпараттық қауіпсіздігін арттыруға ықпал етуі тиіс. Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздіті қамтамасыз ету саласындағы халықаралық ынтымақтастығының ерекшелігі Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасының ІІ тарауының 7-бөлімінде көрсетілгендей, «технологиялық және ақпараттық ресурсарды иелену үшін, өткізу нарығында басым болу үшін халықаралық бәсекелестік шиеленіскен жағдайларда, әлемдік саясаттың өзекті мәселелерін бір жақты шешуге негізделген халықаралық қатынастардың құрылымын жасау талпыныстары жалғасқан жағдайда, көпөрісті әлемді қалыптастыратын ықпалды орталықтардың бірі ретінде Ресейдің рөлін нығайтуға қарсы әрекет еткенк кезде, әлемнің жетекші ірі мемлекеттерінің технологиялық ілгерілеуін күшейту және «ақпараттық қару-жарақты» жасау үшін олардың мүмкіндіктерін арттыру жағдайында жүзеге асырылатынына» негізделеді. Аталған жағдайлар ақпараттық салада қаруландыруды дамытудың жаңа кезеңі үшін, шетелдік барлаулардың жаһандық ақпараттық инфрақұрылымдарды пайдалану арқылы Ресейге агентуралық және жедел техникалық ену қаупінің ұлғаюы үшін оңтайлы негіз жасайды. Сипатталған жағдайларды және ақпараттық саладағы ықтимал теріс үдерістерді ескере отырып, аталған Доктринаның ІІ тарауының 7-бөлімінде Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы халықаралық ынтмақтастықтың негізгі бағыттары анықталды:

■ «ақпараттық қару-жарақты» әзірлеуге, таратуға және қолдануға тыйым салу;

Аталған бағыттар бойынша ақпараттық қауіпсіздік саласындағы халықаралық ынтымақтастықты сәтті жүзеге асыру үшін Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасының ІІ тарауының 7-бөлімінде айтылғандай, мыналар қажет:

8.1. РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ЖҮЙЕСІНІҢ НЕГІЗГІ АТҚАРЫМДАРЫ Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы мемлекеттік саясатын елдің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесінің құрамдас бөлігі болып табылатын Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесі жүзеге асырады. Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесі ақпараттық саладағы заңнамалық, атқарушылық және сот билігі органдарының өкілеттіктерін шектеу негізінде, сондай-ақ федералдық мемлекеттік билік органдары мен Ресей Федерациясының мемлекеттік билік субъектілері органдарының қызметінің мәндерін шектеу негізінде құрылады және дамиды. Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесінің негізгі атқарымдары Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасының ІV тарауының 10-бөлімінде белгіленді:

8 тарау

8.2. 8.2. РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ЖҮЙЕСІНІҢ ҰЙЫМДАСТЫРУШЫЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫ Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесінің ұйымдастырушылық құрылымының негізгі жлементтері болып Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасының ІV тарауының 11-бөлімінде белгіленді: Ресей Федерациясының Президенті, Ресей Федерациясының Федералдық жиналысы Федерациясының кеңесі, Ресей Федерациясының Федералдық жиналысының Мемлекеттік Думасы, Ресей Федерациясының Қауіпсіздік кеңесі, атқарушылық биліктің федералдық органдары, Ресей Федерациясының Президенті және Ресей Федерациясының Үкіметі құрған ведомствоаралық және мемлекеттік комиссиялар, Ресей Федерациясының субъектілерінің атқарушылық билік органдары, Ресей Федерациясының заңнамасына сәйкес Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету тапсырмаларын шешуге қатысатын жергілікті өзін-өзі басқару органдары, сот билігі органдары, қоғамдық бірлестіктер, азаматтар. Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасының ІV тарауының 11-бөлімінде ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласында жүзеге асырылатын Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесінің ұйымдастырушылық құрылымының аталған негізгі элементтерінің негізгі атқарымдары да анықталған. «Ресей Федерациясының Президент өзінің конституциялық өкілеттіктерінің ауқымында Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі органдар мен күштерге жетекшілік етеді; Ресей Федерациясының заңнамасына сәйкес Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі оған тиесілі органдар мен күштерді қалыптастырады, қайта құрады және қысқартады; өзінің жыл сайынғы Жолдауында Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы мемлекеттік саясаттың басым бағыттарын, сондай-ақ осы Доктринаны жүзеге асыру шараларын

Федералдық жиналысқа хабарлайды.

Ресей Федерациясының Федералдық жиналыс палаталары Ресей Федерациясының Конституциясының негізінде, Ресей Федерациясының Президенті мен Ресей Федерациясының Үкіметінің ұсынуы бойынша Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы ақпараттық базасын қалыптастырады. Ресей Федерациясының Үкіметі өз өкілеттіктері ауқымында және Ресей Федерациясы Президентінің Федералдық жиналысқа жолдаған жыл сайынғы Жолдауларында қалыптасқан Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласында федералдық атқарушылық билік органдарының және  Ресей Федерациясының атқарушылық билік субъектілері органдарының басым бағыттардың қызметін үйлестіреді, сондай-ақ федералдық бюджет жобаларын тиісті жылдарға белгіленген тәртіпте қалыптастырған кезде осы саладағы федералдық бағдарламаларды жүзеге асыру үшін қажет қаражаттардың бөлінуін қарастырады. Ресей Федерациясының Қауіпсіздік Кеңесі Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігіне төнетін қауіп-қатерді айқындау және бағалау бойынша жұмыстар жүргізеді, Ресей Федерациясы Президентінің осындай қауіп-қатердің алдын аду жөніндегі шешімдерінің жобаларын жедел дайындайды, Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласында ұсыныстарды, сондай-ақ осы Доктринаның жекелеген ережелерін нақтылау бойынша ұсыныстарды әзірлейді, Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі органдар мен күштердіғ қызметін үйлестіреді, Ресей Федерациясының федералдық атқарушылық билік органдары мен атқарушылық билік субъектілері органдарының Ресей Федерациясы Президентінің лсы саладағы шешімдерін жүзеге асыруын бақылайды. Федералдық атқарушылық билік органдары Ресей Федерациясы заңнамасының, Ресей Федерациясы Президентінің және Ресей Федерациясы Үкіметінің Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы шешімдерінің орындалуын қамтамасыз етеді; және оларды Ресей Федерациясының Президентіне және Ресей Федерациясының Үкіметіне белгіленген тәртіпте ұсынады. Ресей Федерациясының Президенті мен Ресей Федерациясының Үкіметі құрған ведомствоаралық және мемлекеттік комиссиялар оларға ұсынылған өкілеттіктерге сәйкес Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету тапсырмаларын шешеді.

Ресей Федерациясының атқарушылық билік субъектілері органдарының федералдық атқарушылық органдармен Ресей Федерациясының заңнамасын, Ресей Федерациясы Президентінің және Ресей Федерациясы Үкіметінің Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы шешімдерін орындау мәселелері бойынша, сондай-ақ осы саладағы федералдық бағдарламаларды жүзеге асыру мәселелері бойынша өзара әрекеттеседі; жергілікті өзін-өзі басқару органдарымен бірлесіп азаматтарды, ұйымдарды және қоғамдық бірлестіктерді Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелерін шешуге көмек көрсету жөніндегі іс-шараларды жүзеге асырады; федералдық атқарушылық билік органдарына Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесін жетілдіру бойынша ұсыныстар енгізеді. Жергілікті өзін-өзі басқару органдары Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы Ресей Федерациясы заңнамасының орындалуын қамтамасыз етеді. Сот билігі органдары жеке тұлғаның, қоғамның және мемлекеттің ақпараттық саладағы заңды мүдделеріне қол сұғушылықпен байланысты қылмыстары туралы істері бойынша әділ сот жүргізеді және Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі қызметпен байланысты құқықтары бұзылған азаматтар мен қоғамдық бірлестіктерді сот қорғауын қамтамасыз етеді.

8.3. 8.3. РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ СУБЪЕКТІЛЕРІНІҢ АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ Ресей Федерациясының Ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету доктринасының ІV тарауының 11-бөлімінде Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесінің ұйымдастырушылық құрылымының негізгі элементтері белгіленді, оларға Ресей Федерациясының атқарушылық билік субъектілерінің органдары және жергілікті өзін-өзі басқару органдары жатады.

Осы тармақта Ресей Федерациясының субъектілерінің атқарушы билік органдарына Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі мынадай негізгі тапсырмаларды шешу жүктеледі: Аталған Доктринаның ІV тарауының 11-бөліміндегі қорытындысында «Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесінің құрамына осы саладағы жергілікті тапсырмаларды шешуге бағдарланған қосалқы жүйелер (жүйелер) кіруі мүмкін» делінген. Жергілікті тапсырмалардың қатарына Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету тапсырмалары (өңірлік ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету тапсырмалары) жатады. Өңірлік ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету тапсырмаларын шешу үшін 2002-2004 жж. Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің бірыңғай жүйесінің құрамдастары ретінде Ресей Федерациясының федералдық округтері мен субъектілерінің ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесі қалыптасты. Осы жүйелердің құрылымдық элементтерінің бірі болып Ресей Федерациясы Президентінің осы федералдық округтердегі өкілетті өкілдері басқаратын федералдық округтердегі ақпараттық қауіпсіздік жөніндегі комиссиялар және өңірдегі ақпараттық қауіпсіздік мәселелерін жүргізетін Ресей Федерациясы субъектірінің жоғары лауазымды тұлғалары мен олардың орынбасарлары басқаратын Ресей Федерациясы субъектелірінің (өңірлердегі) ақпараттық қауіпсіздік жөніндегі комиссиялары табылады. Ресей Федерациясы субъектісінің ақпараттық қауіпсіздік жөніндегі комиссиясының құрамына осы субъекттің аумағында орналасқан федералдық атқарушылық биліктің аумақтық органдарының өкілдері, Российской Федерациясының осы субъектісінің мемлекеттік билік органдарының өкілдері, ақпараттандыру және ақпараттық қауіпсіздік саласында мамандар болып табылатын кәсіпорындардың, ұйымдар мен мекемелердің өкілдері, сондай-ақ жоғары білім беру мекемелерінің өкілдері – аталған саладағы мамандар кіре алады.

Ақпараттық қауіпсіздік жөніндегі комиссиялармен қатар, Ресей Федерациясының субъектелерінде өңірдің ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз еу жүйесінің ұйымдастырушылық құрылымының басқа ээлементтері құрылады және қызмет етеді. Осындай элементтер болуы мүмкін: Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің өңірлік жүйелеріне Техникалық және сараптамалық бақылау жөніндегі федералдық қызметтің (Ресей ТСБФҚ) аумақтық басқармалары үлкен әдістемелік көмек көрсетеді. Алайда, жалпы федералдық және өңірлік деңгейде, өңірлердің ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері қазіргі таңда жеткілікті регламенттелмеген және ең алдымен, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін өңірлік жүйелердің ұйымдастырушылық құрылымы мен қызметін регламенттейтін және осы жүйелердің Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің бірыңғай мемлекетік жүйесімен қатынастарын белгілейтңн федералдық нормативтік құқықтық актілері талап етіледі.

бөлім

мақсаттары мен бағыттары

9 тарау

МЕМСТ Р 50922-2006 «Ақпаратты қорғау. Негізгі терминдер мен анықтамалар» 2.2.1 т.

«ақпаратты қорғау» түсінігіне анықтама беріледі; Ақпараттық қорғау - қорғалатын ақпараттық жылыстауына жол бермеуге, қорғалатын ақпаратқа рұқсат етілмеген және әдейі әсер етуге бағытталған қызмет.

Орыс тілінің түсіндіре сөздігінде «қорғау» терминінің екі мағынасы бар: «Қорғау» терминінің осы екі түсініктемесіндегі ортақ белгі болып қорғау қандай да бір қауіпті, дұшпандық жайтты болдырмау, алдын алу табылады. Ақпаратты қорғау мәніне қатысты – осы дұшпандық, қауіпті дайын ақпараттың өзіне ғана қатысты емес, сонымен қатар оны өңдеу құралдары мен жүйелеріне қатысты, сондай-ақ оны ақпаратты пайдаланушылар мен иеленушілер ретінде, бір-бірімен белгілі қарым-қатынастағы ақпараттық жүйелердің операторлары мен меншік иелері ретінде әрекет ететін ақпараттық сала субъектілеріне қатысты қарастырылуы тиіс, себебі «Ақпарат, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау туралы» 2006 жылғы 27 шілдедегі № 149-ФЗ Федералдық заңының 5-бабының 1-тармағына сәйкес, ақпарат ақпараттық саладағы субъектілер үшін жария, азаматтық және өзге құқықтық қатынастардың нысаны бола алады деп белгіленген.

Ақпарат үшін не қауіпті болып табылады және оған, оны өңдейтін құралға және жүйеге әсер ету арқылы ақпараттық саланың субъектілеріне залал келтіріп, осылайша, осы субъектілер үшін қауіпті әрі дұшпандық болуы мүмкін? Осы субъектілер мен ақпараттың өзі үшін қауіпті болып ақпараттың белгіленген мәртебесін, яғни бірінші кезекте, оның құқықтық күйін бұзу табылады. Ақпараттың мәртебесін бұзу оның жалпы немесе нақты иеленушіде, нақты ақпараттық жүйеде физикалық сақталуын үнемі немесе уақытша бұзуға, құрылымдық бүтіндігін, қолжетімдігін үнемі немесе уақытша бұзылуына, ақпараттың рұқсат етілмеген (оны алуға заңды құқығы жоқ) субъектілердің алуына негізделеді. Ақпараттың белгіленген мәртебесін сақтауды ақпарат қауіпсіздігін қамтамасыз ету деп атайды. МЕМСТ Р 50922-2006 «Ақпаратты қорғау. Негізгі терминдер мен анықтамалар» стандартының 2.4.5-тармағына сәйкес ақпараттың қауіпсіздігіне мынадай анықтама беруге болады:

ақпараттың қауіпсіздігі

Ақпараттың құпиялылығын, бүтіндігін және қолжетімдігін қауіпсіздіктің интегралды сипаттамалары деп атаймыз және мынадай анықтама береміз:

«Ақпарат, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау туралы» 2006 жылғы 27 шілдедегі 149-ФЗ Федералдық заңның 7-бабының 6-тармағына сәйкес, ақпаратқа қолжетімдік – ақпаратты субъекттің алуы және пайдалануы. Субъекттің ақпаратты пайдалануы осы ақпаратпен танысуыдан және оны өңдеуден тұруы мүмкін. «Ақпаратты өңдеу» түсінігіне мынадай анықтама беруге болады:

Ақпаратты өңдеу

«Ақпаратты ұсыну» және «ақпаратты тарату» түсініктерінің анықтамасы жоғарыда аталған Федералдық заңның 2-бабында белгіленді: Осы тараудың басында келтірілген «ақпаратты қорғау» түсінігінің анықтамасын МЕМСТ Р 50922 – 2006 «Ақпаратты қорғау. Негізгі терминдер мен анықтамалар» стандартына сәйкес мынадай анықтама беруге болады:

Ақпаратты рұқсат етілмеген алуға мүдделі субъектілер ретінде мемлекет, заңды тұлға, жеке тұлғалардың тобы, жеке тұлға болуы мүмкін.  Келтірілген анықтамаларда: «Ақпаратты қорғау» түсінігінің анықтамасынан бастап барлық келтірілген анықтамаларда «қорғалатын ақпарат» түсінігі пайдаланылады. «Ақпарат, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау туралы» 2006 жылғы 27 шілдедегі № 149-ФЗ Федералдық заңға және МЕМСТ Р 50922-2006 «Ақпаратты қорғау. Негізгі терминдер мен анықтамалар» стандартына сәйкес бұл түсінікке мынадай анықтама беруге болады:

Қорғалатын ақпарат

Осы тараудың басында айтылып кеткендей, ақпаратты қорғау белгілі мақсатқа немесе белгілі мақсаттарға жетуге бағытталған қызмет болып табылады. Анықтама бойынша қызметке қызметтің үдерісі ғана емес, сондай-ақ қызметтің мақсаты (мақсаттары), қызметтің нысандары, қызмет барысында пайдаланылатын әдістер, тәсілдер және құралдар, қызмет жүзеге асырылатын шарттар, қызметтің қатысушылары кіреді [11].

Қызметтен тұратын барлық атап шыққандар қызметтің құрамдастары деп аталады. Қызмет ретінде ақпаратты қорғаудың құрамдастары айтылғандарға сәйкес мыналар болып табылады:

9.1-сур. Ақпаратты қорғау құрамдастарының құрамы мен өзара байланысы

Ақпаратты қорғау құрамдастарының құрамы мен өзара байланысы 9.1-суретте көрсетілген.

9.2.

Ақпаратты қорғау үшін қандай әдістер мен құралдардың пайдаланылатынына байланысты ақпаратты қорғаудың мынадай төрт түрін ажыратады: МЕМСТ Р 50922 — 2006 «Ақпаратты қорғау. Негізгі терминдер мен анықтамалар» стандартының 2.2-тармағында ақпараты қорғаудың аталған түрлеріне мынадай анықтамалар берілген: Ақпаратты құқықтық қорғау анықтамасында көрсетілген ақпаратты қорғау субъектілері ақпараттық саланың субъектілеріне жатады.

«Ақпаратты құқықтық қорғау» түсінігінің ұсынылған анықтамасына сәйкес, ақпараты қорғаудың осы түрі ақпаратты қорғау аумағындағы ақпараттық сала субъектілерінің қатынастарын реттейтін заңнамалық және нормативтік құқықтық құжаттарды (актілерді) әзірлеумен, осы құжаттарды (актілерді) қолданумен, сондай-ақ олардың орындалуын қадағалауға және бақылауға бағытталған шаралар жүйесімен қамтамасыз етіледі. Ақпаратты қорғау аумағындағы ақпараттық сала субъектілерінің қатынастарын реттейтін заңнамалық құжаттарға мыналар жатады: Ақпаратты қорғау аумағындағы ақпараттық сала субъектілерінің қатынастарын реттейтін нормативтік құқықтық актілер мынадай нормативтік құқықтық актілерге бөлінеді:

Федералдық деңгейдегі нормативтік құқықтық актілерге Ресей Федерациясы Президентінің жарлықтары мен өкімдері, Ресей Федерациясы Үкіметінің қаулылары мен өкімдері жатады. Ақпаратты қорғау аумағындағы ақпаратты сала субъектілерінің қатынастарын реттейтін Ресей Федерациясы субъектісінің деңгейіндегі нормативтік құқықтық актілерге Ресей Федерациясы субъектілерінің жетекшілерінің жарлықтары, Ресей Федерациясы субъектелірінің үкіметтерінің қаулылары жатады. Ақпараттық саладағы субъектілердің қатынастары нормативтік құқықтық актілермен қатар, құқықтық актілермен реттеледі: федералдық деңгейде — Ресей Федерациясының Президенті бекіткен құжаттармен; Ресей Федерациясының субъектісінің деңгейінде — Ресей Федерациясы субъектілерінің жетекшілері мен үкіметтерінің өкімдерімен реттеледі. Ақпаратты қорғау аумағындағы ақпараттық сала субъектілерінің қатынастарын реттейтін муниципалдық құрылым

деңгейінің құқықтық актілерін муниципалдық құрылымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарының жетекшілерінің құжаттары жатады. Ақпаратты қорғау аумағындағы ақпараттық сала субъектілерінің қатынастарын реттейтін ведомстволық деңгейдегі құқықтық актілерге федералдық атқарушылық билік органдарының – министрліктердің, федералдық қызметтердің, федералдық агенттіктердің жетекшілерінің бұйрықтары жатады. Ұйымның деңгейінде ақпаратты қорғау аумағындағы ақпараттық сала субъектілерінің қатынастарын реттейтін құқықтық актілер болып олардың жетекшілерінің бұйрықтары мен өкімдері табылады.

Ақпаратты техникалық қорғау, ақпаратты криптографиялық қорғау және ақпаратты физикалық қорғау ақпаратты қорғау құралдарын қолдану арқылы қамтамасыз етіледі. МЕМСТ Р 50922 — 2006 «Ақпаратты қорғау. Негізгі терминдер мен анықтамалар» стандартының 2.7-бөлімінде «ақпаратты қорғау құралы» түсінігіне мынадай анықтама беріледі: «ақпаратты қорғау құралы – ақпаратты қорғау үшін арналған немесе пайдаланылатын техникалық, бағдарламалық, бағдарламалық-техникалық құрал, зат және (немесе) материал». «Ақпаратты техникалық қорғау» түсінігінің анықтамасына сәйкес ақпаратты қорғаудың бұл түрі ақпаратты криптографиялық түрлендіруді пайдаланбайтын техникалық (аппараттық), бағдарламалық және бағдарламалық-техникалық (бағдарламалық-аппараттық) ақпаратты қорғау құралдарын қолдану арқылы қаматамасыз етіледі. Ақпаратты криптографиялық қорғау ақпаратты криптографиялық қорғау құралдарымен (АКҚҚ) жүзеге асырылатын криптографиялық түрлендіруді пайдалану арқылы қамтамасыз етіледі. Техникалық әдебиетте, нормативтік құқықтық актілерде, ақпаратты қорғау жөніндегі жетекші және әдістемелік құжаттарды АКҚҚ шифрлау құралдары деп жиі атайды.

Ақпаратты криптографиялық қорғау құралы (шифрлау құралы) — ақпаратты криптографиялық түрлендіру алгоритмін (алгоритмдерін) жүзеге асыратын ақпаратты қорғау құралы.

АКҚҚ-ға жатады:

МЕМСТ 28147 — 89 «Ақпаратты өңдеу жүйелері. Криптографиялық қорғау. Криптографиядық түрлендіру алгоритмдері» стандартының 1-қосымшасында келтірілген терминдерге және анықтамаларға сәйкес ақпаратты криптографиялық түрлендіруге мынадай анықтама беруге болады:

ақпаратты криптографиялық түрлендіру

Аталған 1-қосымшада келтірілген терминдерге және олардың анықтамаларына сәйкес, осы анықтамаға кіретін терминдерге мынадай анықтама беруге болады:

«Шифр» және «шифрлау кілті» терминдеріне мынадай анықтама беруге болады:

«Ақпаратты физикалық қорғау» түсінігінің келтірілген анықтамасына сәйкес ақпаратты қорғаудың бұл түрі өкілеттелмеген субъектілердің (жеке тұлғалардың) қорғау нысанына кіруі үшін немесе рұқсат етілмеген қолжетімдігі үшін кедергі тудыратын ақпаратты физикалық қорғау құралдарының жиынтығын және (немесе) ұйымдастырушылық іс-шараларды қолдану арқылы қамтамасыз етіледі. Ақпаратты физикалық қорғауды қамтамасыз ету жөніндегі ұйымдастырушылық іс-шараларда пайдалану шарттарымен тәртіптік, уақыттық, аумақтық, кеңістіктік шектеулерді және қорғау нысандарының жұмыс тәртібін белгілеу қарастырылады. Қорғау нысандары болып табылады:

Ұйымдастырушылық іс-шаралар

МЕМСТ Р 51241-2008 стандартының 3-тарауында ақпаратты физикалық қорғау саласында мынадай негізгі терминдер мен олардың анықтамалары келтірілген:

10-тарау

10.1.

Ақпаратты қорғау мақсаты (осы оқу құралының 9.1-тарауына сәйкес) осы қызметтің барлық құрамдастарымен байланысты ақпаратты қорғаудың құрамдасы болып табылады. Ақпаратты қорғау мақсаты ақпаратты қорғау нысандарының қасиеттеріне және ақпаратты қорғау үдерісі жүзеге асырылатын шарттарға байланысты анықталады. Өз кезегінде ақпаратты қорғау мақсаты ақпаратты қорғау үдерісіне қатысушыларды және ақпаратты қорғаудың пайдаланылатын әдістерін, тәсілдерін, құралдары мен жүйелерін анықтайды. МЕМСТ Р 50922 — 2006 «Ақпаратты қорғау. Негізгі терминдер мен анықтамалар» стандартының 2.4.2 т. мынадай анықтама беріледі: «Ақпаратты қорғау мақсаты — ақпаратты қорғаудың алдын ала белгіленген нәтижесі». Ақпаратты қорғаудың алдын ала (қызметті жүзеге асыруды бастағанға дейін) белгіленген ортақ нәтижесі болып ақпараттық сала субъектілеріне (бірінші кезекте, ақпараттың меншік иелері мен иеленушілері, ақпараттық инфрақұрылым нысандарын иеленушілер мен операторлар) және ақпараттық сала нысандарына әдейі және (немесе) абайсызда зарарлы әрекеттер жасаудың нәтижесінде келтірілетін залалды болдырмау немесе шамасын айтарлықтай азайту табылады. МЕМСТ Р 50922 — 2006 стандартында келтірілген «ақпаратты қорғаудың алдын ала белгіленген нәтижесі» сөздерінің орнына олардың мағыналық мазмұнын енгізсек, мынадай анықтама аламыз:

ақпаратты қорғаудың ортақ мақсаты

Бұл оқу құралында ақпараттық сала субъектілеріне зарарлы әрекеттердің тікелей әсерімен байланысты мәселелер қарастырылмайды. Онда ақпаратты қорғау ақпаратты қорғаудың ортақ мақсатына жету тұрғысынан қарастырылады, ол ақпараттық сала субъектілеріне және (немесе) ақпараттық сала нысандарына әдейі және (немесе) абайсызда зарарлы әрекеттер жасаудың нәтижесінде ғана келтірілетін залалды болдырмау немесе шамасын айтарлықтай азайтуға негізделеді. Ақпаратты сала нысандарына зарарлы әрекет ету есебінен ақпараттық сала субъектілеріне залал келтіру кесімді түрде, ақпараттың осалдығының ақпаратты жоғалту және ақпараттың жылыстауы сияқты екі түрімен байланысты [1].

Бұл ретте «ақпаратты жоғалту» және «ақпараттың жылыстауы» түсініктерінің анықтамалары былай тұжырымдалады: Ақпаратты жалпы қолжетімді ақпарат және қолжетімдігі шектелу ақпарат деп бөлу 2006 жылғы 27 шілдедегі № 149-ФЗ «Ақпарат, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау туралы» Федералдық заңының 5 т. белгіленді.

Жалпы қолжетімді ақпарат

Қолжетімдігі шектеулі ақпарат

Ақпаратты оған деген қолжетімдік санаттары бойынша бөлуді осы оқу құралының 11-тарауында толығырақ қарастыратын боламыз .

Ақпаратты қорғаудың ортақ мақсаты әдетте екі жекеше құрамдасқа – ақпаратты қорғаудың жекелеген мақсаттарына бөлінеді. Ақпаратты қорғаудың ортақ мақсатына жетуге болатын ақпаратты қорғаудың жекеше мақсаттарының жалпы түрі жоғарыда аталған Федералдық заңның 16-бабының 1-бөлімінде белгіленген: Ақпаратты қорғаудың ортақ мақсаттарын ақпаратты қорғаудың жекеше мақсаттарға анағұрлым егжей-тегжейлі бөлу ақпаратты қорғау саласындағы қызметті регламенттейтін құжаттарда (Ресей Федерациясының мемлекеттік стандарттарында, Ресей ФҚҚ, Ресей ФТЭБҚ, (Мемтехкомиссияның) жетекші және әдістемелік құжаттарында) белгіленген. Аталған Федералдық заңда белгіленгендермен қатар, ақпаратты қорғаудың жекеше мақсаттары болуы мүмкін: Ақпаратты қорғаудың жекеше мақсаттарын 10.1-суретте көрсетілгендей үш классқа бөлген жөн:

10.1-сур. Ақпаратты қорғаудың жекеше мақсаттары Барлық үш класстың ақпаратты қорғаудың жекеше мақсаттарын ақпараттық инфрақұрылым нысандарын жасаған кезде анықтайды және оларды осы нысандарға қатысты техникалық тапсырмаларда (осы нысандарды жасау жұмыстарын жоюға қатысты техникалық тапсырмаларда) белгілейді. Ақпаратты қорғаудың жекеше мақсаттарын анықтау 10.1-суретте көрсетілгендей, төмендегілердің қасиеттерін талдау негізінде жүзеге асырылады: Техникалық тапсырмада белгіленген ақпаратты қорғаудың жекеше мақсатының сипаттамасында мынадай элементтер болуы тиіс:

■ ақпаратты қорғаудың әрбір жекеше мақсатының белсенділік кезеңі (осы мақсатқа жету қажет ақпараттық инфрақұрылым нысандарының өмірлік циклінің кезеңдері).

10.2.

Осы оқу құралының 1.1-тарауында келтірілген анықтамаға сәйкес, ақпаратты қорғау – бұл төменде көрсетілгендерді болдырмауға бағытталған қызмет: Сонымен, ақпаратты қорғау деп аталатын қызметке 10.2-суретте көрсетілгендей үш бағыт кіреді. Ақпаратты қорғау бағыттары келтірілген анықтамалар МЕМСТ Р 50922 — 2006 «Ақпаратты қорғау. Негізгі терминдер мен анықтамалар» стандартының 2.3-тарауында белгіленген:

10.2-сур. Ақпаратты қорғау бағыттары

Ақпаратты заңсыз алуға мүдделі субъектілер болып мемлекет, заңды тұлға, жеке тұлғалар тобы, соның қоғамдық бірлестік, жеке тұлға болуы мүмкін. Анықтамаға сәйкес, ақпаратты жылыстаудан қорғау төмендегілерден тқратын қызмет ретінде қарастыруға болады: Ақпаратты жылыстаудан қорғаудың аталған құрамдастарын ақпаратты қорғаудың аталған бағытының аумағында жүзеге асыылатын ақпаратты қорғаудың қосалқы бағыты ретінде қарастыруға болады. МЕМСТ Р 50922 — 2006 «Ақпаратты қорғау. Негізгі терминдер мен анықтамалар» стандартының 2.3-тарауында ақпаратты қорғау бағытының ақпаратты қорғаудың қосалқы бағытына – ақпаратты жылыстаудан қорғауға мынадай анықтама беріледі:

Ақпаратты барлаудан қорғауға ақпаратты агентуралық және техникалық барлаудан қорғау кіреді. Қорғалатын ақпаратты мүдделі субъектілерге – шетелдік мемлекеттерге, заңды тұлғаларға, жеке тұлғалардың топтарына, соның ішінде қоғамдық ұйымдар мен бірлестіктерге, жеке тұлғаларға рұқсат етілмеген ұсынылуы мынадай әдістермен жүзеге асырылуы мүмкін: қорғалатын ақпаратты дауыспен ұсынылуы, қорғалатын ақпарат келтірілген тасығыштың ұсынылуы немее жоғалуы және т.б. Қорғалатын ақпаратты белгіленген нормативтік құқықтық актілерді бұзу арқылы мүдделі субъектілердің алуы немесе қорғалаын ақпаратқа қатысты қолжетімдікті шектеу құқықтарын және (немесе) ережелерін бұзу арқылы қорғалатын ақпаратты иеленушілердің бұзуы әртүрлі әдістермен жүзеге асырылуы мүмкін, соның ішінде: Қорғалатын ақпаратты техникалық барлаулармен алу арнайы техникалық құралдарды қолдану арқылы жүзеге асырылады және қорғалатын ақпаратқа қолжетідікті шектеудің белгіленген құқықтары және (немесе) ережелерін бұзу арқылы алынатын әдістермен жүзеге асырылуы мүмкін және діл сондай қасиеттері болады. Қорғалатын ақпаратты агентуралық барлаулардың алуы, әдетте, арнайы техникалық құралдарды қолданбай-ақ, мынадай әдістермен жүзеге асырылады:

Анықтамаға сәйкес, рұқсат етілмеген әсерден қорғауды мыналардан тұратын қызмет ретінде қарастыруға болады: Ақпаратты рұқсат етілмеген әсерден қорғаудың аталған құрамдастарын ақпараты қорғаудың аталған бағытының аумағында жүзеге асырылатын ақпаратты қорғаудың қосалқы бағыттары ретінде қарастырған жөн. Осы қосалқы бағыттарға мынадай анықтама беруге болады:

■ ақпаратты әдейі күш әсері арқылы қорғау — лаңкестік, қылмыстық немесе өзге мақсаттарда қорғалатын ақпарат тасығышқа (соның ішінде өңдеу құралы мен жүйесіне) олардың жойылуына, шалыс жұмыс істеуіне немесе істен шығуына әкеп соғатын электрмагниттік және (немесе) басқа физикалық тегі бар зарарлы күш әсерін болдырмауға бағытталған ақпаратты қорғау. Ақпаратты инфрақұрылым нысанының штаттық құралдары болып бағдарламалық, техникалық, математикалық, ақпараттық және оның құрамына кіретін нысанның өзге құралдары жатады, оларды пайдалану осы нысанға қатысты жобалау, құрылымдастыру немесе пайдалану құжаттамасында қарастырылған. Ақпаратты өзгертуге қатысты белгіленген құқықтарды және (немесе) еределерді бұзу арқылы ақпараттық инфрақұрылым нысандарының штаттық құралдарын пайдалану арқылы қорғалатын ақпаратқа рұқсат етілмеген қолжетімдік және әсер осы нысандардың ақпаратын қорғау құралдары мен жүйелерінің осалдығын, жасау және пайдалану сатыларында олардың бағдарламалық қамтамасыздандыруына енгізілген бағдарламалық бетбелгілері мен қателеріне негізделген әртүрлі әдістермен жүзеге асырылады. Қорғалатын ақапарат тасығышты жасау және (немесе) пайдалану туралы белгіленген құқықтарды және (немесе) ережелерді бұзу арқылы қорғалатын ақпаратты тасығышқа (соның ішінде өңдеу құралы мен жүйесіне) рұқсат етілмеген қолжетімдік және әсер ақпараттық инфрақұрылым нысандарын технкиалық және (немесе) бағдарламалық қамтамасыздандыру құрамына енгізуге,  сондай-ақ осы нысандарды пайдаланған кезде оларды техникалық, бағдарламалық, ақпараттық қамтамасыздандыру құралдарының құрылымы мен құрамын рұқсат етілмеген өзгертуге негізделген әртүрлі әдістер арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Ақпараттық инфрақұрылым нысандарын техникалық және (немесе) бағдарламалық қамтамасыздандырудың құрамына әсер етудің арнайы құралдарын енгізу оларды жасау сатысында да, пайдалану сатысында да жүзеге асырылуы мүмкін. Қорғалатын ақпаратты тасығышты жасаудың және (немесе) пайдаланудың белгіленген құқықтарын және (немесе) ережелерін бұзу арқылы қорғалатын ақпаратты тасығышқа (соның ішінде өңдеу құралы мен жүйесіне) рұқсат етілмеген қолжетімдік пен әсер олардың жоғалуы, жойылуы, шалысжқмыс істеуі және істен шығуы арқылы жүзеге асырылатын қорғалатын ақпаратқа зарарлы әсер ету болып табылады.

Лаңкестік, қылмыстық немесе өзге мақсаттарда қорғалатын ақпаратты тасығышқа (соның ішінде өңдеу құралы мен жүйесіне) қатысты жүзеге асырылатын әдейі зарарлы әсерлер, соның ішінде физикалық текті электрмагниттік және (немесе) зарарлы әсерлер, әдетте, ақпараттық инфрақұрылым нысандарын әртүрлі әдістермен пайдаланған кезде жүзеге асырылады. Бұл әдістер қорғалатын ақпаратты тасығышқа (соның ішінде өңдеу құралы мен жүйесіне) күшпен әсер етуге немесе физикалық әсердің басқа түрі кезіндегі әсеріне негізделеді және оның (олардың) жойылуына, шалыс жұмыс істеуіне, істен шығуына немесе қандай да бір себептер бойынша өз атқарымдарын орындай алмауына әкеп соғады. Қорғалатын ақпаратты тасығышқа (соның ішінде өңдеу құралы мен жүйесіне) әдейі әсер ету қорғалатын ақпаратты тасығыштың (соның ішінде өңдеу құралы мен жүйесінің) жойылуы, жалыс жұмыс істеуі, істен шығуы, атқарымының бұзылуы немесе қандай да бір себеп бойынша өз атқарымдарын орындау мүмкіндігінің болмауы арқылы жүзеге асырылатын қорғалатын ақпаратқа жанама зарарлы әсер ету болып табылады. Анықтамаға сәйкес, ақпаратты абайсызда әсер етуден қорғауды мыналардан тұратын қызмет ретінде қарастыруға болады: Ақпараттық инфрақұрылым нысанының қызметкерлер құрамының қатесінің қорғалатын ақпаратқа әсеоі осы нысанның штаттық құралдарын пайдалану арқылы жүзеге асырылады.

Бұл әсер, әдетте, қызметкерлер құрамының жеткіліксіз кәсіби даярлығыен немесе оның қызметінің дұрыс ұйымдастырылмаған жағдайымен шартталады, және қорғалатын ақпараттың рұқсат етілмеген бұрмалануына, жойылуына, көшірілуіне, қорғалатын ақпаратқа қолжетімдікті оқшаулауға, сондай-ақ қорғалатын ақпаратты тасығыштың (соның ішінде өңдеу құралыының және жүйесінің) жоғалуына, жойылуына, шалыс жұмыс істеуіне, істен шығуына, атқарымының бұзылуына, сондай-ақ қандай да бір себептер бойынша оның (олардың) өз атқарымдарын орындай алмауына әкеп соғады. Қорғалатын ақпаратты тасығыштардың, техникалық және бағдарламалық өңдеу құралдарының, қамтамасыз ету құралдарының шалыс жұмыс істеуі мен істен шығуының қорғалатын ақпаратқа әсері аталған құралдарының сенімсіздігінің жеткіліксіздігімен шартталады.

10.3.

Ақпаратты қорғау нысандары қызмет ретінде ақпаратты қорғаудың құрамдастырының бір болып тбылады. Оларға зарарлы әсер ету қорғалатын ақпараттың қауіпсіздік сипаттамаларының мәнінің бұзылуына (өзгеруіне) тікелей немесе жанама әсер етуі мүмкін. Сондықтан ақпаратты қорғау нысандары болып ақпаратты қорғау бағытталған нысандар, яғни ақпаратты қорғаудың белгіленген мақсатына (мақсаттарына) сәйкес қорғау қажет нысандар табылады. «Ақпаратты қорғау» түсінігінің анықтамасынан көрініп тұрғандай, осындау қорғау насыны болып ақпараттық инфрақұрылым нысандарында өңделетін және ақпараттық сала субъектілерінің пайдалануы үшін арналған ақпарат табылады. Осы анықтамаға сәйкес, ақпаратқа зарарлы әсер етуді болдырмауға ақпаратты қорғау деп аталатын қызмет бағытталған. Сондықтан ақпаратты «ақпаратты қорғаудың орталық нысаны» деп атайтын боламыз. Сонымен қатар, осы оқу құралының 10.2-тарауында ақпаратты қорғау бағыттарын қарастыру ақпаратты қорғау нысандарына ақпарат тасығыштарды, соның ішінде ақпаратты өңдеу құралдары мен жүйелерін жатқызуға болатынын көрсетілген. Мұны оларға келтірілетін зарарлы әсерлер ақпарат тасығыштардың жоғалуына, ұрлануына, шалыс жұмыс істеуіне, істен шығуына, атқарымының жойылуына, рұқсат етілмеген жойылуына әкеп соғуы мүмкін болуының себебіне, сондай-ақ ақпарат үшн теріс салдарға – оның қауіпсіздік сипаттамаларының бұзылуына (өзгеруіне) тікелей әкеп соғуының себебіне байланысты жасау қажет.

Ақпаратты өңдеуді қызмет ретінде қарастыра отырып, ақпаратты өңдеген кезде оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету ақпарат тасығыштарды (соның ішінде өңдеу құралдары мен жүйелерін) ғана емес, сондай-ақ  өңдеу үдерістерінің – ақпараттық үдерістерінің өзін зарарлы әсерден қорғаумен қамтамасыз етілуі тиіс деп пайымдауға болады. Ақпараттық үдерістерді ақпаратты қорғаудың динамикалық нысандарына жатқызатын боламыз. Ақпаратты, ақпарат тасығыштарды (соның ішінде өңдеу құралдары мен жүйелерін) және ақпаратты үдерістерді

Әрекет, қызмет ретінде ақпараттық үдерісті оның құрамдастарын қорғау арқылы қорғауға болады; оның құрамдастарына ақпараттан, ақпарат тасығыштан, ақпаратты өңдеу құралдары мен жүйелерінен, қамтамасыз ету құралдарынан басқа ақпараттық жүйе де жатады; ақпараттық жүйеде ақпаратты қорғаудың аталған нысандардың көмегімен ақпаратты өңдеу үдерісі – ақпараттық үдеріс жүзеге асырылады. Сондықтан ақпаратты жүйе бірінші классты ақпаратты қорғаудың кешенді нысаны ретінде қарастырылуы тиіс. Ақпараттық жүйе осы тараауда ертеректе келтірілген ақпаратты қорғау нысандарынан тұратынын ескере отырып, ақпараттық жүйені

Ақпаратты қорғаудың аталған нысандарынан басқа, ақпараттық жүйе ақпаратты қорғау нысандарына жатқызу қажет ақпараттық жүйенің компоненттері ретіндегі ақпаратты қорғау жөніндегі атқарымдарды (ақпараттың қауіпсіздігін қамтамасыз ету атқарымдарын) жүзеге асыруға арнайы арналған құралдардан тұрады. Бұл нысандарды

Ақпараттық жүйенің атқарымы үшін оның барлық компоненттерін оның атқарымы үшін қажет барлық шарттар қамтамасыз етілетін және ақпаратты қорғаудың тиісті физикалық құралдары болатын орынжайларда, ғимараттарда немесе нысандарда орналастыру қажет.

МЕМСТ Р 51275 — 2006 «Ақпаратты қорғау. Ақпаратқа әсер ететін факторлар. Жалпы ережелер» стандартында ақпараттық технологияға сәйкес пайдаланылатын ақпарат тасығыштарындағы (ақпараттық ресурстардағы), ақпаратты өңдеу құралдары мен жүйелеріндегі, сондай-ақ  оларды қамтамасыз ету құралдарындағы, осы құралдар мен жүйелер орнатылатын орынжайлардағы, ғимарат пен нысандардағы ақпараттың үйлесімі

ақпараттандыру нысаны деп аталады. Осы анықтамаға сәйкес, ақпараттандыру нысанын екінші классты ақпаратты қорғаудың кешенді нысаны ретінде қарачтыруға болады. 10.3-суретте ақпаратты қорғау нысандарының барлық түрлерінің өзара байланысы көрсетілді.

Жоғарыда аталғандардың негізінде және МЕМСТ Р 50922 — 2006 «Ақпаратты қорғау. Негізгі терминдер мен анықтамалар» стандартының 2.5.1 т. келтірілген «ақпаратты қорғау нысаны» түсінігінің анықтамасына сәйкес, ақпаратты қорғау нысандарына қарапайым айтап шығудың мазмұнды бөлігінің мәні ретінде пайдалана отырып, осы түсініктің мынадай анықтамасын тұжырымдаймыз.

Ақпаратты қорғау нысаны

Частные цели, достижение которых должно обеспечивать достижение общей цели защиты информации при создании объектов информационной инфрастурктуры Жету ақпараттық инфрақұрылым нысандарын жасаған кезде ақпаратты қорғаудың ортақ мақсаттарына жетуді қамтамасыз ететін жекеше мақсаттар Частные цели, достижение которых должно обеспечивать достижение общей цели защиты информации, обрабатываемой в объектов информационной инфрастурктуры Жету ақпараттық инфрақұрылым нысандарында өңделетін ақпаратты қорғаудың ортақ мақсаттарына жетуді қамтамасыз ететін жекеше мақсаттар Частные цели, достижение которых должно обеспечивать достижение общей цели защиты информации применительно к информации об объектах информационной инфраструктуры в процессе их эксплуатации Жету ақпараттық инфрақұрылым нысандарына қолдану барысында олар туралы ақпаратты қорғаудың ортақ мақсаттарына жетуді қамтамасыз ететін жекеше мақсаттар

Средства физической защиты информации (обеспечивают защиту помещения (здания, объекта) контролируемой зоны) Ақпаратты физикалық қорғау құралдары (бақыланатын аймақтағы орынжайды (ғимаратты, нысанды) қорғауды қамтамасыз етеді)

11-тарау

ҚОРҒАУ НЫСАНЫ РЕІНДЕГІ «АҚПАРАТ» ТҮСІНІГІНІҢ МӘНІ МЕН АНЫҚТАМАСЫ Қазіргі таңда ақпараттың мәнін, түсінігі мен қасиеттерін анықтаудың үш негізгі тәсілдемесі бар [3]: математикалық (синтаксистік), логикалық-семантикалық (мағыналық) және прагматикалық.

Математикалық тәсілдеме ақпаратты материя мен энергияны бөлудің әртектілік шамасы, материалдық жүйелердің қасиеті ретінде анықтайды. Бұл тәсілдеме ақпаратты математикалық тұрғыдан қарастырады және оның сандық сипаттамасын табуға мүмкіндік береді. Ақпараттың синтаксистік мөлшерін өлшеудің үш негізгі тұжырымдамасы бар, олар: Р. Хартлидің комбинаторлық, К. Шеннонның статистикалық, А.Н. Колмагоровтың алгоритмдік тұжырымдамалары.

Логикалық-семантикалық тәсілдеме ақпараттың мағыналық мазмұнын және осы мазмұнның шынайы әлемнің зерделенетін нысандарына, құбылыстарына, үдерістеріне қатыты қарастыруға негізделеді. Бұл тәсілдеме ақпаратты адамдардың тілдесу саласы және жалпы ғылыми рефлексия құралы ретінде анықтайды. Логикалық-семантикалық тәсілдемеде «ақпарат» түсінігі «мәліметтер», «білімдер» терминдерінің мағыналық мазмұынына сәйкес келеді.

Прагматикалық тәсілдеме ақпаратты алушы үшін ақпараттың құндылығын (маңыздылығын) қарастырады. Ақпараттың прагматикалық қасиеттері (құндылығы, маңыздылығы) үш құрамдастардың: ақпараттың (нысанның), пайдаланушының (субъекттің) және басқару мақсатының бірыңғайлығы болған кезде білінеді. Бұл тәсілдеме өзара қатынастарды бірыңғайлаумен байланысты өздігіне ұйымдастырылатын жүйелердің қасиет ретінде ақпаратты анықтайды.

Ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселелерінің тұрғысынан және бірінші кезекте, негізгі құрамдастарының бірі – ақпаратты қорғау мәселесінің тұрғысынан, қорғау нысаны ретіндегі «ақпарат» түсінігінің анықтамасының мәні мен тұжырымдамасын қарастырған кезде мыналарды ескеру қажет: Ақпаратты жылжымалы материяның қасиеті ретінде қарастыруға негізделетін математикалық тәсілдеме «ақпарат» түсінігіне адамдар иеленетін және өзара алмасатын мәліметтерді, сондай-ақ адамдарға тәуелденбейтін және оларға беймәлім мәліметтерді де енгізді. Осындай тәсілдеме ақпаратты қоғамның тіршілік әрекетін қамтамасыз ететін аса маңызды ресурстардың бірі ретінде де, зарарлы әсердің күшті құралы ретінде қарастыруға мүмкіндік бермейді, себебі адамзатқа беймілім мәліметтерді ешкім пайда үшін де, зиян үшін де пайдалана алмайды. Ақпараттың мәнінің осындай түсінігі құқықтық тұрғыдан да қолданылмайды, себебі мәнін осылай түсінген кезде ақпаратты материалдық әлемнің кез-келген нысаны таратады, бірақ қандай да бір материалық немесе өзге айқындамасын оған қатысты туындайтын қатынастарды құқықтық әдістемен реттеу мүмкін емес [5]. Логикалық-семантикалық тәсілдеме адам өзінің сезім мүшелері арқылы қоршаған орта туралы алатын мәліметтерді ақпарат ретінде қарастырады. Осындай тәсілдеме кезінде «ақпарат» түсінігі «мәліметтер» түсініген сәйкес келеді, бұл ретте ол адамның санасында нысандардың, шынайы әлемнің құбылыстарының, үдерістері мен оқиғаларының бейнесі ретінде қарастырылады. Объективті құбылыс ретінде ақпараттың мәнін осылайша түсіну аталған барлық үш факторды ескеруге, және сәйкесінше, оны ақпаратты қорғау мәселелерін шешкен кезде пайдалануға болады. Ақпаратты басқарумен байланысты объективті құбылыс ретінде қарастыратын және өздігінен ұйымдастырылатын жүйелерге ғана тән қасиет болып табылатын прагматикалық тәсілдеме ақпараттың мәнін өздігінен ұйымдастырылатын жүйелер алатын және пайдаланатын шынайы әлемнің нысандары, үдерістері, құбылыстары мен оқиғалары туралы мәліметтер ретінде түсінеді.

Осындай жүйелерге жеке адамды (биоәлеуметтік жүйені), сондай-ақ адам жасап шығаратын ақпараттық жүйелерді (әлеуметтік-техникалық жүйелерді), сондай-ақ жалпы қоғамды (әлеуметтік жүйені) жатқызуға болады [3]. Сондықтан ақпараттың мәнін түсіну және прагматикалық тәсілдемеде пайдаланылатын оның анықтамасы «ақпарат» түсінігін оны қорғау тұрғысынан түсіну және анықтама беру үшін пайдаланылуы мүмкін.

деп жеке адам және жалпы қоғам жинайтын және пайдаланатын, сондай-ақ адам жасап шығарған ақпараттық жүйелерде жиналатын және пайдаланылатын заттар, құбылыстар, үдерістер, оқиғалар, басқа адамдардың әрекеттері сияқты ішкі және қоршаған әлемнің әралуындығын адамзат санасында бейнелеу мен өңдеу нәтижелерін түсінетін боламыз. Осы оқу құралында қабылданған мәнді бейнелейтін «ақпарат» түсінігінің анықтамасы ретінде 2006 жылғы 27 шілдедегі № 149-Ф3 «Ақпарат, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау туралы» Федералдық заңның 2-бабында берілетін анықтаманы қабылдаймыз:

«ақпарат

«Ақпарат» түсінігінің мәні мен анықтамасын осылай түсіну «ақпарат» терминінің өзіне толықтай сәйкес келеді.

Заманауи әлемдік қауымдастықта ақпарат мемлекеттік және мемлекетаралық деңгейдегі құқықтық қатынастар нысаны болып табылады. Құқықтық қатынастар нысаны ретінде ақпаратқа 2006 жылғы 27 шілдедегі № 149-ФЗ «Ақпарат, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау туралы» Федералдық заңының 5-бабының 1-тармағында мынадай анықтама беріледі: «Ақпарат жария, азаматтық және өзге құқықтық қатынастардың нысаны бола алады». Адамның заманауи қоғамдағы ақпаратқа қолжетімдік құқығы жеке тұлғаның ғана емес, сондай-ақ жалпы қоғамның әрекет етуі мн үдемелі дамуы үшін аса маңызды шарттардың бірі болып табылады. Сондықтан адамның ақпарат алу құқығы негізінен Ресей Федерациясының заңында -Ресей Федерациясының Конституциясында келтірілген.

Ресей Федерациясы Конституциясының «Адам мен адамзаттың құқықтары мен бостандықтары» деп аталатын 2-тарауында әр адамның өзіне қажетті ақпаратты еркін іздеу, алу және тарату құқықтарын ғана емес, сондай-ақ өзіне тиесілі ақпаратты (өзінің жеке өмірі туралы ақпарат, хат жазысулары, телефонмен сөйлесулер және т.б.) қорғау құқығын анықтайтын нормалар келтірілді. Сонымен аталған тараудың 23-бабында жеке өмірге, жеке және отбасылық құпияға, хат жазысулар мен телефонмен сөйлесулердің құпиясына қол сұқпаушылыққа деген құқық тағайындалады. Осы тараудың 24-бабында адамның ақпаратқа қолжетімдік құқығы белгіленеді: «мемлекеттік билік органдары және жергілікті өзін-өзі басқару органдары, олардың лауазымды тұлғалары әр адамға олардың құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысы бар құжаттармен және материалдармен танысу мүмкіндігін қамтамасыз етуге міндетті, егер заңда басқасы қарастырылмаса». Аталған тараудың 29-бабының 4-тармағы ақпаратқа деген құқықпен байланысты мәселелерге тікелей қатысты: «Әр адам кез-келген заңды әдіспен ақпаратты іздеуге, алуға, табыстауға, жаңғыртуға және таратуға құқылы. Мемлекеттік құпияны құрайтын мәліметтердің тізбесі федералдық заңмен анықталады». Адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарына кепілдік берумен қатар Ресей Федерациясының Конституциясында қатаң белгіленген жағдайларда осы құқықтар мен бостандықтарды шектеу мүмкіндігі тағайындалады. Оларға мыналар жатады: Азаматтардың, қоғамның және мемлекеттік мүдделеріне залал келтірумен байланысты адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын шектеу Ресей Федерациясы Конституциясының дәл сол тарауында былайша келтірілген. 17-баптың 3-тармағында: «адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыру басқа тұлғалардың құқықтары мен бостандықтарын бұзбауы тиіс». 24-баптың 1-тармағында: «тұлғаның келісімінсіз оның жеке өмірі туралы ақпаратты жинауға, пайдалануға таратуға рұқсат етілмейді».

29-баптың 2-тармағында: «Әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық немесе діни өшпенділікті және дұшпандықты қоздыратын үгіттеуге немесе насихаттауға жол берілмейді. Әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни немесе тіл артықшылдығын насихаттауға тыйым салынады». Ресей Федерациясында адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын шектеу мақсаттары мен әдістері Ресей Федерациясы Конституциясының 55-бабының 3-тармағында белгіленді: «Федералдық заңда адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары конституциялық құрылымды, адамгершілікті, басқа тұлғалардың денсаулығын, құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау мақсатында, елді қорғауды және мемлекеттік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында қажет шамада шектелуі мүмкін». 55-баптың 3-тармағы қауіпсіздік нысандарына – жеке тұлғаға, қоғамға, мемлекетке залал келтіру ықтималдығымен байланысты адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын шектеудің барлық ықтимал мақсаттарын жалпыландырады және жүйелендіреді. Төтенше жағдайлар кезінде адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын шектеу мүмкіндігі Ресей Федерациясы Конституциясының 56-бабында белгіленді. Осы тарауда келтірілген Ресей Федерациясы Конституциясының 55-бабының 3-тармағына сәйкес, 2006 жылғы 27 шілдедегі № 149-ФЗ «Ақпарат, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау туралы» Федералдық заңның 5-бабының 1-тармағында азаматтардың (жеке тұлғалардың), заңды тұлғалардың, ақпараттық саланың басқа субъектілерінің ақпаратқа қатысты құқықтарын шектеудің мүмкіндіктері, негіздемелері және нысандары келтірілді: «Егер федералдық заңдарда ақпараттың қолжетімдігіне шектеулер қойылмаса, не болмаса ақпаратты ұсыну немесе тарату тәртібіне қатысты басқа талаптар қойылмаса, онда ақпаратты кез-келген тұлға пайдалана алады және басқа тұлғаға табыстай алады». Осылайша, аталған Федералдық заңда келтірілгендей, ақпараттық саладағы субъектілердің құқықтары мен бостандықтарын федералдық заңдардың негізінде және төменде көрсетілген нысандарда шектеуге болады: Ақпаратты еркін іздеу, алу, табыстау, өндіру және тарату құқықтарын ақпаратқа деген қолжетімдікті шектеу нысанында кез-келген заңды әдіспен шектеу аалған Федералдық заңның 5 және 9 баптарында тағайындалды.

Сонымен, 5-баптың 2-тармағында белгіленді:

«Қолжетімдік санатына байланысты ақпарат жалпы қолжетімді ақпаратқа, сондай-ақ қолжетімдігі федералдық заңдармен шектелген ақпаратқа (қолжетімдігі шектеулі ақпарат) бөлінеді». 2-тармақтың негізінде ақпаратты құқықтық қатынастардың нысаны ретінде және қорғау насына ретінде оған деген қолжетімдіктің белгісі бойынша екі классқа бөлуге болады. Бірінші классқа жалпы қолжетімді ақпаратты, ал екінші классқа қолжетімдігі шектеулі ақпаратты жатқызған жөн.

Аталған Федералдық заңның 7-бабының 1-тармағында белгіленді: «Жалпы қолжетімді ақпаратқа жалпы белгілі мәліметтер мен қолжетімдігі шектелмеген ақпарат жатқызылады». Осы баптың 2-тармағында жалпыға қолжетімді ақпаратты пайдалану тәртібі белгіленген: «Жалпы қолжетімді ақпараты кез-келген осындай ақпаратты таратуға қатысты федералдық заңдарда белгіленген шектеулерді ұстана отырып, өз пайымдауы бойынша пайдалана алады». Жалпы қолжетімді ақпаратқа айналған ақпаратты иеленушінің құқықтары осы баптың 3-тармағында белгіленді: «Өз шешімі бойынша жалпы қолжетімді ақпаратқа айналған ақпаратты иеленуші осындай ақпаратты тарататын тұлғалардан өзін осы ақпараттың дереккөзі ретінде көрсетуді талап етуге құқылы». Ақпаратқа қолжетімдікті шектеу мүмкіндігін белгілейтін құқықтық нормалар аталған Федералдық заңның 9-бабына келтірілді. Осы баптың 1- тармағында жету үшін ақпаратқа деген қолжетімдік шектелуі мүмкін әдістер мен мақсаттар тағайындалды: «Ақпаратқа қолжетімдікті шектеу адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары конституциялық құрылымды, адамгершілікті, басқа тұлғалардың денсаулығын, құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау мақсатында, елді қорғауды және мемлекеттік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында федералдық заңдарда тағайындалады». Дәл осы баптың 2-тармағында қолжетімдігі шектеулі ақпаратқа қолжетімдік алатын тұлғаларға қатысты міндетті талаптар қойылады: «Қолжетімдігі федералдық заңдармен шектелген ақпараттың құпиялығы міндетті түрде сақталуы тиіс». Бұл ретте «ақпараттың құпиялығына» аталған Федералдық заңның 2-бабында мынадай анықтама берілді: «Ақпараттың құпиялығы – белгілі ақпаратқа қолжетімдік алған тұлғаның осындай ақпаратты оның иеленушісінің келісімінсіз үшінші тұлғаларға таратпауына қатысты міндетті түрде орындауы тиіс талап».

Қолжетімдігі шектеулі ақпаратқа аталған Федералдық заңда ақпараттың мынадай түрлері жатқызылды: Қазіргі тағда Ресей Федерациясының заңнамасында «жеке құпия» және «отбасылық құпия» деген түсініктердің анықтамалары жоқ. «Коммерциялық құпияны құрайтын ақпарат» деген түсініктің анықтамасы 2004 жылғы 27 шілдедегі № 98-ФЗ «Коммерциялық құпия туралы» Федералдық заңның 3-бабында келтірілген: «

Коммерциялық құпияны құрайтын ақпарат

үшінші тұлғаларға беймәлім болуына байланысты шынайы немесе әлеуетті коммерциялық құндылығы бар, заңды негізде еркін қолжетімдігі жоқ және осындай ақпаратқа қатысты оны иеленуші коммерциялық құпия тәртібін ұстануы тиіс ғылыми-техникалық, технологиялық, өндірістік, қаржылық-экономикалық немесе өзге ақпарат (соның ішінде өндіріс құпияларын құрайтын ақпарат (ноу-хау)).

«Мемлекеттік құпия» түсінігінің анықтамасы 1993 жылғы 21 шілдедегі № 5485-1 «Мемлекеттік құпия туралы» Ресей Федерациясы Заңының 2-бабында келтірілді:

«Мемлекеттік құпия

«Қызметтік құпияны құайтын ақпарат» түсінігінің анықтамасы Ресей Федерациясы Президентінің «Ресей Федерациясының Азаматтық Кодексіне және федералдық заңдарына сәйкес қолжетімдігі шектелген қызметтік мәліметтер» туралы 1997 жылғы 6 наурыздағы № 188 Жарлығымен бекітілген Құпиялылық сипатындағы мәліметтердің тізбесінде берілді. Ресей Федерациясы Үкіметінің 1994 жылғы 3 қарашадағы № 1233 Қаулысымен бекітілген «Таратылуы шектелген қызметтік ақпаратты федералдық атқарушылық билік органдарында пайдалану тәртібі туралы қағида» құжатында таратылуы шектелген қызметтік ақпаратқа (қызметтік құпияны құрайтын ақпаратқа) таратылуы қызметтік қажеттілікке байланысты шектелетін, ұйымның қызметіне қатысты құпия емес (мемлекеттік құпияны құрайтын мәліметтер кірмейтін) ақпарат жатқызылады.

2006 жылғы 27 шілдедегі № 149-ФЗ «Ақпарат, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау туралы» Федералдық заңның 9-тарауына сәйкес кәсіби құпияны құрайтын ақпаратқа азаматтар (жеке тұлғалар) өздерінің кәсіби міндеттерін орындау кезінде алған немесе ұйымдар белгілі қызмет түрлерін жүзеге асырған кезде алған ақпарат деген анықтама беруге болады. Кәсіби құпияны құрайтын ақпарат кәсіби қызмет субъектіне (жеке тұлғаға немесе ұйымға) жеке немесе отбасылық құпия ретінде не болмаса коммерциялық құпияны құрайтын ақпарат ретінде ұсынылады және кәсіби қызмет субъектіне федералдық заңмен осындай ақпараттың құпиялығын сақтау бойынша міндеттемелер жүктелген жағдайларда қорғалуы тиіс. Кәсіби құпияны құрайтын ақпараттың құпиялығын сақтау жөніндегі міндеттердің орындалу мерзімі аталған Федералдық заңның 9-бабының 7-тармағына сәйкес өзі туралы осындай ақпаратты беретін азаматтың (жеке тұлғаның) келісімімен ғана шектелуі мүмкін. Ресей Федерациясының заңнамасында кәсіби құпияны құрайтын ақпараттың 40-тан астам түрі келтірілген. Оларға банктік құпия, сақтандыру құпиясы, өсиетхат құпиясы, салықтық құпия, бала асырап алу құпиясы, дәрігерлік құпия, соттар мәжілісінің құпиясы, адвокаттық құпия, сот жүргізу құпиясы, нотариалдық құпия, тәубе ету құпиясы, дауыс беру құпиясы және т.б. жатады. 2006 жылғы 27 шілдедегі № 152-ФЗ «Дербес деректер туралы» Федералдық заңның 3-бабында «дербес деректер» түсінігіне мынадай анықтама беріледі:

«дербес деректер

2006 жылғы 27 шілдедегі № 149-ФЗ «Ақпарат, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау туралы» Федералдық заңға сәйкес дербес деректер қолжетімдігі шектеулі ақпараттың айқын нысанына жатқызылмайды. Бұл барлық дербес деректердің қолжетімдігі шектеулі ақпаратқа жатпайтындығына байланысты жасалды, бұл туралы 2006 жылғы 27 шілдедегі № 152-ФЗ «Дербес деректер туралы» Федералдық заңында айтылған.

Бұл ақпарат түрі ретінде дербес деректердің алғашқы ерекшелігі болып табылады. Қолжетімдігі шектелген ақпарат түрі ретінде дебес деректердің екінші ерекшелігі болып одардың қазіргі таңда қолжетімдігі шектелген әртүрлі тәртіптермен қорғалу мүмкіндігі және қорғалатыны табылады. Мысалы, мемлекеттік құпия тәртібінде мемлекеттік құпияға қолжетімдігі бар бірқатар тұлғалардың дербес деректері қорғалады. Коммерциялық құпия тәртібінде өнідірісте пайдаланылатын ноу-хау авторларының дербес деректері қорғалуы мүмкін. Коммерциялық немесе кәсіби құпия тәртібінде ұсынылатын қызметтерді пайдаланушылардың дербес деректері қорғалуы тиіс. Сонымен,

дербес деректер

Қолжетімдігі шектеулі ақпаратты екі түрге: мемлекеттік құпияға және көбінесе құпия ақпрат деп аталатын құпиялардың барлық қалған түріне бөлген жөн. Ресей Федерациясының қолданыстағы заңнамасында «құпия ақпарат» деген түсініктің анықтамасы жоқ. Алайда, бұл түсінік әртүрлі жеекші құжаттарда және ақпаратты қорғау жөніндегі әдебиетте кеңінен пайдаланылады. «Құпия ақпарат» түсінігіне мынадай анықтама беруге болады:

Құпия ақпарат

■ кітапханалардың, мұражайлардың және мұрағаттардың ашық қорларында, азаматтарды (жеке тұлғаларды) және ұйымдарды тиісті ақпаратпен қамтамасыз ету үшін құрылған немесе арналған мемлекеттік, муниципалдық және өзге ақпараттық жүйелерде жиналған ақпарат.

12-тарау

«АҚПАРАТ ТАСЫҒЫШ» ТҮСІНІГІНІҢ МӘНІ МЕН АНЫҚТАМАСЫ Ақпараттың қауісіздігі тұрғысынан «ақпарат тасығыш» түсінігінің маңыздылығы «ақпарат» түсінігінің маңыздылығынан еш кем емес, себебі ақпарат тасығыш ақпаратты материалдандырады, яғни ақпарат құжаттандырылған ақпаратқа айналады. Құжатталған ақпарат меншік құқығының нысаны және қорғау нысаны ретінде болады, сондай-ақ адамға және ол жасап шығарған ақпараттық жүйелерге зарарлы әсер ету құралы болып табылады. «Ақпарат тасығыш» түсінігінің мәнін қарастырайық және анықтамасын құрастырайық. Бұл түсініктің мәні ақпаратқа қарағанда ақпарат тасығыш ақпарат бейнеленетін немесе бекітілетін материалдық нысан болып табылады. Бұл мәнге «тасығыш» термині толықтай сәйкес келеді, орыс тілінде ол «белгілі жайты бар, белгілі жайт ішінде бар, белгілі жайтты немесе адамды сипаттайды» деп түсіндіріледі [7]. МЕМСТ Р 50922 — 2006 «Ақпаратты қорғау. Негізгі терминдер мен анықтамалар» стандартының 2-тарауында «ақпарат тасығыш» түсінігіне мынадай анықтама берілді: «ақпарат тасығыш: ақпарат таңбалар, бейнелер, дабылдар, техникалық шешімдер немесе үдерістер, физикалық шамалардың сандық сипаттамалары ретінде бейнеленетін жеке тұлға немее материалдық нысан, соның ішінде физикалық өріс».

Осы анықтамаға сәйкес, ақпарат тасығыш болып адам да, кез-келген материалдық нысан да бола алады, соның ішінде электрлік, магниттік, электрмагниттік және өзге өрістер бола алады.

Ақпарат тасығыштарды негізгі үш белгі бойынша жіктеген жөн:

Көптеген материалдық ақпарат тасығыштарды құрылымдық тұрғыдан қарапайым (бастапқы) тасығыштар және құрылымдық аяқталған (кесімді) тасығыштар деп бөлген жөн.

Қарапайым ақпарат тасығыштар деп ақпарат қандай да бір түрде тікелей бейнеленетін кез-келген материалдық нысанды, соның ішінде физикалық өрісті атаймыз. Қарапайым ақпарат тасығыш ақпаратты бейнелейтініне немесе бекітетініне қарамастан, ол тәжірибелік пайдаланы (сақтау, кеңістікте орын ауыстыру және т.б.) үшін ыңғайсыз немесе мүлдем жарамсыз болуы мүмкін. Сондықтан ыңғайлы болуы үшін немесе тәжірибелік пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін кейбір қарапайым ақпарат тасығыштарды басқа материалдық нысандарға құрылымдық түрде кіріктіреді.

Құрылымдық аяқталған ақпарат тасығышы деп ыңғайлылықты немесе пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз ету мақсатында осы материалдық нысанға құрылымдық түрде кіріктірілген қарапайым ақпарат тасығыштан тұратын материалдық нысанды атаймыз. Құрылымдық түрде аяқталған ақпарат тасығыш минимум ақпаратты жазу, сақтау және оқу үшін арнайы жасалған құрылымдық аяқталған нысан болып келеді. Аталған үдерістер ақпаратты өңдеуге жатады, оған құрылымдық аяқталған ақпарат тасығышы арнап жасалған аталған операциялармен қатар, ақпаратты жинау, жинақтау, енгізу, шығару, қабылдау, табыстау, тіркеу, жою, трлендіру, бейнелеу, көшіру, ұсыну, тарату операциялары жатады.

Аталған ақпаратты өңдеу операцияларының бір де бірін, соның ішінде түлендіру және тарату операцияларын ақпарат тасығыштарды, бірінші кезекте, құрылымдық аяқталған тасығыштарды пайдаланбай орындау мүмкін емес. Сондықтан ақпарат тасығыштар болып барлық техникалық құралдар мен оны өңдеу жүйелері табылады: құрылымдық аяқталған ақпарат тасығыштар болып келетін ЭЕМ, ЭЕМ желілері, байланыс желілері, ақпараттық жүйелер. Ақпараттық жүйелерде және ақпараттық инфрақұрылымның өзге нысандарында пайдаланылатын қарапайым және құрылымдық аяқталған ақпарат тасығыштар осы ақпараттық инфрақұрылым нысандары пайдаланылатын деректерді өңдеудің ақпараттық технологиялардың атқарымдық мағыналығының белгісі бойынша штаттық ақпарат тасығыштар және штаттан тыс ақпарат тасығыштар деп бөлінеді. 2006 жылғы 27 шілдедегі № 149-ФЗ «Ақпарат, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау туралы» Федералдық заңның 2-бабында келтірілген осы түсініктің анықтамасына сәйкес, ақпараттық технология дегеніміз ақпаратты өңдеу атқарымдарын орындаған кезде есептеу техникасы құралдары мен байланыс құралдарын қолдану үдерістерін, тәсілдерін, әдістерін білдіреді. Атқарымдық мағыналығының белгісі бойынша барлық ақпарат тасығыштар штаттық және штаттан тыс деп бөлінеді [3].

Штаттық ақпарат тасығыш деп пайдаланылуы осы ақпараттық технологияны жүзеге асыратын және осы ақпарат тасығышынан тұратын ақпараттық инфрақұрылым нысанына қатысты нормативтік-техникалық, құрылымдық (жобалық) және пайдаланушылық құжаттамада қарастырылған ақпараттық технологияларды жүзеге асырған кезде атқарымдық тұрғыдан маңызды ақпарат тасығышты деп атаймыз. Өңдеу үшін оны өңдеудің ақпараттық технологиясын жүзеге асыратын ақпараттық инфрақұрылым нысандары жасалатын штаттық ақпарат тасығыштарында келтірілген ақпарат тасығыштарды ақпараттық инфрақұрылымның осы нысанының (осы нысандағы) өңделетін (айналмалы) ақпарат деп атайтын боламыз. Пайдаланылуы осы ақпараттық технологияны жүзеге асыратын ақпараттық инфрақұрылым нысанына қатысты нормативтік-техникалық, құрылымдық (жобалық) және пайдаланушылық құжаттамада қарастырылмаған ақпараттық технологияларды жүзеге асырған кезде атқарымдық тұрғыдан маңызды емес ақпарат тасығышты

Ақпарат тасығышта бейнеленетін ақпараттың белгісі бойынша штаттық тура ақпарат тасығыштар және штаттық жанама ақпарат тасығыштар деп бөлген жөн.

Штаттық тура ақпарат тасығыш

Штаттық жанама ақпарат тасығыш

Ақпарат тасығыштарын аталған үш белгі бойынша жіктеу 12.1-суретте қарастырылған. Ақпараттық инфрақұрылым нысандарында пайдаланылатын штаттық ақпарат тасығыштардың өзінің физикалық тегіне қарамастан, оларды қолдану арқылы өңделетін ақпараттың қауіпсіздігін қамтамасыз ету тұрғысынан үш маңызды қасиеті бар.

Элементарлық ақпарат тасығыштары

Штаттық ақпарат тасығыштар

Штаттан тыс ақпарат тасығыштар

Бейнеленетін ақпараттың белгісі бойынша

Штаттық тура ақпарат тасығыштар (әрдайым «өзінің» ақпаратын ғана бейнелейді)

Штаттық жанама ақпарат тасығыштар (кейбір уақыт аралықтарында «бөгде ақпаратты» бейнелей алады)

12.1-сур. Ақпарат тасығыштарды үш белгісі бойынша жіктеу

Штаттық ақпарат тасығыштардың осындай қасиеттерінің бірі болып өңделетін ақпарат белгіленген немесе ақпараттық дабылдан тұруы мүмкін қарапайым ақпарат тасығыштардың (штаттан тыс қарапайым ақпарат тасығыштар) ақпараттық технологиясының ақпараттық инфрақұрылымының нысанында жүзеге асырылуы үшін ақпаратты тудыруы мүмкіндігі табылады. Өңделетін ақпаратты қорғау кезіндегі айтарлықтай маңызды екінші қасиет оларды пайдалану арқылы өңделетін ақпаратты ақпараттық инфрақұрылымның дәл осы немесе өзге нысанына ауыстыра алатындығына негізделеді, ал олар ауыстырылатын ақпаратқа қатысты штаттық жанама ақпарат тасығыштары болып табылады. Ақпаратты қорғауды ұйымдастырған кезде штаттық ақпарат тасығыштардың үшінші маңызды қасиеті болып олардың өңделетін ақпаратты ақпараттық инфрақұрылымнан атқарымдық маңызды емес ақпарат тасығыштарына (штаттан тыс ақпарат тасығыштарына) аса жақын қашықтықта ауыстыра немесе дәлдей алатындығына негізделеді

12.2-сур. Ақпарат тасығыштарының толық жіктелуі

Ақпараттық инфрақұрылым нысанында өңделетін ақпаратты қорғауды ұйымдастырған кезде штаттық ақпарат тасығыштары тудыратын ақпаратты штаттан тыс тасығыщтардың қасиеттерін, сондай-ақ штаттық ақпарат тасығыштарына қарамастан, қолданыстағы ақпарат тасығыштардың қасиеттерін ескеру қажет. Ақпаратты тудыратын штаттық ақпарат тасығыштарының және қолданыстағы штаттық ақпарат тасығыштарының осындай қасиеттерінің біріншісі оларға белгілі жағдайлар кезінде өңделетін ақпарат түскен кездегі қабілеттеріне немесе штаттық жанама ақпарат тасығыштарына дәлденген ақпараттық дабылға негізделеді. Ақпаратты тудыратын штаттық ақпарат тасығыштарының және қолданыстағы штаттық ақпарат тасығыштарының осындай қасиеттерінің екіншісі олардың басқа штаттан тыс ақпарат тасығыштарын жасау қабілетін және оларға немесе қолданыстағы штаттан тыс ақпарат тасығыштарына өңделетін ақпаратты ауыстыруға немесе ақпаратты дабылды дәлдеуге негізделеді. Штаттық және штаттан тыс ақпарат тасығыштардың аталған қасиеттері өңделетін (соның ішінде қорғалатын) ақпаратты ақпараттық инфрақұрылым нысанының ішінде және одан тыс бақыланбайтын таралуға ықпал ете алады. Ақпараттық инфрақұрылым нысанында ақпаратты қорғауды ұйымдастырған кезде өңделетін (соның ішінде қорғалатын) ақпараттың осылай бақыланбайтын таралуын болдырмау үшін осы нысанның құрамына кіретін және оған өте жақын орналасқан штаттық және штаттан тыс ақпарат тасығыштарының аталған қасиеттерін мұқият талдау қажет. Ақпарат тасығыштарының толық жіктеулі олардың қасиеттерін ескере отырып, 12.2-суретте келтірілген.

Ақпараттың негізгі қасиеті болып оның мінсіздігі табылады. Мінсіздік қасиеті ақпараттың басқа маңызды қасиетін – ықпалдылық қасиетін білдіреді. Ақпарат қандай да бір материалдық нысанда – ақпарат тасығышта белгіленген, бейнеленген кезде ғана, яғни «материалданған» кезде ғана бар деп есептеледі. Бұл ретте «материалданған» ақпарат нысандардың жекелеген класы ретінде қарастырылады, оның құрамдас бөліктері болып материалдық – ақпарат тасығыш – онда белгіленген ақпарат табылады.

Өзара үздіксіз байланысты бола отырып, бірыңғай нысанның осы бөліктері, өз кезегінде, өздерінің дербестігін сақтайды (ақпарат тасығыш – өзінің материалдық нысан ретіндегі қасиеттерін, ал ақпарат – өзінің объективтік құбылыс ретіндегі қасиеттерін сақтайды). Ресей Федерациясының заңнамасында осындай нысан (ақпарат тасығышта белгіленген ақпарат) «құжат» немесе «құжаттандырылған ақпарат» деген атауға ие болды. «Құжаттандырылған ақпарат» түсінігіне 2006 жылғы 27 шілдедегі № 149-ФЗ «Ақпарат, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау туралы» Федералдық заңының 2-бабының 11-тармағында мынадай анықтама берілді:

«құжаттандырылған ақпарат

Осы оқу құралында «құжаттандырылған ақпарат» түсінігі және оның аналогы – «құжат» - осы анықтамаға сәйкес пайдаланылатын болады. Құжаттандырылған ақпарат ақпаратты қорғау нысаны болып табылады, алайда, 10.3 т. келтірілген ақпараттық саладағы Ресей Федерациясының ұлттық мүдделерінің үшінші құрамдасын қамтамасыз етуге бағытталған осы түсініктің анықтамасында тура көрсетілмеген. Осы анықтамада келтірілген және ақпаратты қорғаудың бастапқы нысандары деп атауға болатын ақпаратты қорғау нысандарының анықтамасында «құжаттандырылған ақпаратты» ақпарат және осы ақпаратты тасығыш сияқты бастапқы ақпаратты қорғау нысандарының үйлесімін білдіретін ақпаратты қорғаудың туынды нысаны деп атауға болады. «Құжаттандырылған ақпарат» түсінігінің қабылданған анықтамасына сәйкес, ақпаратты құжаттандырылған ақпаратқа айналдырудың негізгі шарттары болып мыналар табылады деп пайымдауға болады: Қазіргі таңда ақпарат тасығыштарда ақпаратты белгілеудің барлық белгілі нысандарын екі топқа бөлуге болады:

■ ақпарат оны тасығышқа бекітілген ақпаратты бекіту нысаны адамның сезім мүшелері арқылы тікелей қабылдауы және түсінуі үшін арналмаған, және оны қабылдау үшін техникалық құралдардың, әдістердің немесе арнайы дағдылардың көмегімен қосымша өңдеу талап етіледі.

бұрыннан ебрі айқындалады. Осы құжаттарды айқындау Ресей Федерациясының заңнамасында «компьютерлік ақпарат» түсінігінің пайдал болуымен байланысты. Ресей Федерациясының Қылмыстық кодексінің 272-бабының 1-тармағыда компьютерлік ақпарат дегеніміз «машиналық тасығыштағы, электрондық-есептегіш машинадағы (ЭЕМ), ЭЕМ жүйесіндегі немесе олардың желісіндегі ақпаратты» білдіреді. «Электрондық құжат» түсінігіне 2002 жылғы 10 қаңтардағы № 1-ФЗ «Электрондық сандық қолтаңба туралы» Федералдық заңның 3-бабында мынадай анықтама берілді:

«электрондық құжат

«Электрондық құжат» түсінігінің анықтамасы МЕМСТ 2.051-2006 «Құрылымдаушылық құжаттаманың бірыңғай жүйесі. Электрондық құжаттар. Жалпы ережелер» стандартының 3.1-бабының 3.1.14-тармақшасында келтірілді: «электрондық құжат – бағдарламалық-техникалық құралдарды жасайтын деректердің құрылымдастырылған жиынтығы ретінде орындалған құжат». Аталған стандарттың 3.1.15-тармақшасында «электрондық тасығыш» түсінігіне мынадай анықтама берілді: «электрондық тасығыш – есептеу техникасының көмегімен өңделетін ақпаратты жазу, сақтау және жаңғырту үшін пайдаланылатын материалдық тасығыш». Осы тараудың басында келтірілген «құжаттандырылған ақпарат» түсінігінің анықтамасына сәйкес, ақпаратты және оны тасығышты анықтау үшін ақпарат тасығышта және жекелеген ақпарат тасығышта келтірілген ақпаратпен бірге белгіленген деректемелерді пайдаланады.

Құжаттың деректемесі

Ресей Федерациясында құжаттандырудың бірнеше әртүрлі жүйелері болады, олардың әрқайсысы құжаттандырудың талаптары мен нормаларының үйлесімдігін, соның ішінде деректемелерді пайдалану үшін қажет деректемелердің үйлесімін белгілейді. Сонымен, мысалы, МЕМСТ Р 6.30-2003 «Құжаттаманың біркелкілендірілген жүйелері. Ұйымдастырушылық-өкімгерлік құжаттаманың біркелкілендірілген жүйесі. Құжаттарды рәсімдеуге қоылатын талаптар» стандартында белгіленген ұйымдастырушылық-өкімгерлік құжаттардың біркелкіленген жүйесінде тасығыштағы ақпаратты құжатқа айналдыратын әртүрлі 30 деректеме қарастырылады.

Алайда, құжаттандыру жүйелерінде белгіленген дерктемелердің барлығын әрбір құжатта немесе оның ілеспе құжатында келтірілмеуге болады. Кез-келген құжаттың, соның ішінде қағаз тасығышындағы құжаттың басты деректемесі болып оның мазмұнды бөлімі, яғни тасығышта бекіту үшін құжат жасалатын ақпарат табылады. Бұл деректеме әдетте

құжаттың мәтіні деп аталады. Құжаттың негізгі деректемелеріне сондай-ақ құжатқа деген қолжетімдікті шектеу деректемесі (гриф) және құжатқа заңды күш беретін деректемелер жатады.

Құжатқа қолжетімдікті шектеу грифі

Құжатқа заңды күш беретін деректемелерге, бірінші кезекте, құжаттың жасалған күні мен қойылған қолтаңба табылады.

Қолтаңба

Құжаттың заңды күші деп құжаттың түпнұсқалылығын растауды және ақпараттық саланың қандай да бір субъектілері үшін құжат заңды күшті иеленген сәтті түсінген жөн. Лауазымды тұлғалар өз қолымен қолтаңбасын қоя алады. Құжатқа тұлғаның өз қолымен қойған қолтаңбасы техникалық құралдардың және байланыс құралдарының көмегімен жаңғыртылған және таратылған жағдайда, сондай-ақ электрондық қолтаңба немесе өз қолымен қойылған қолтаңбаның өзге аналогтары қойылған жағдайда құжат заңды күшті иеленді деп есептеледі. «Электрондық қолтаңба» түсінігінің анықтамасы 2011 жылғы 6 сәуірдегі № 63-ФЗ «Электрондық қолтаңба туралы» Федералдық заңның 2-бабында келтірілді:

«Электрондық қолтаңба

Осы Федералдық заңда электрондық қолтаңбаны пайдаланумен байланысты құқықтық мәселелер анықталған.

Ақпараттық қауіпсіздік саласындағы, әсіресе, ақпаратты қорғау саласындағы маңызды түсінік болып «ақпараттық ресурстар» түсінігі табылады». 2006 жылғы 27 шілдедегі № 149-ФЗ Федералдық заңының 14-бабының 9-тармағында осы түсінікке мынадай жекеше анықтама берілді: «Мемлекеттік ақпараттық жүйелерде келтірілген ақпарат, сондай-ақ мемлекеттік органдардың өкіміндегі мәліметтер мен құжаттар мемлекеттік ақпараттық ресурстар болып табылады». Бұл ретте «мемлекеттік ақпараттық жүйелер» түсінігінің анықтамасы аталған Федералдық заңның 13-бабының 1-тармағының 1-тармақшасында келтірілді:

мемлекеттік ақпараттық жүйелер

Осы анықтамаға сәйкес, ақпараттық ресурстар – бұл қандай да бір ақпараттық жүйедегі құжаттандырылған ақпарат. Ақпараттың қосарлану қасиетін ескере отырып, «ақпараттық ресурстар» түсінігіне анағұрлым қысқа анықтама беруге болады: ақпараттық ресурстар – ақпараттық жүйеде келтірілген ақпарат.

13-тарау

Ақпараттық үдеріс

Осы анықтамаға сәйкес, ақпараттық үдеріс өз мәні бойынша ақпараттық (соның ішінде ақпараттандырылған) жүйеде ақпаратпен жүзеге асырылатын әрекет (әрекеттердің үйлесімі) болып табылады. «Ақпаратық үдеріс» түсінігіне осындай анықтама беру 2006 жылғы 27 шілдедегі № 149-ФЗ «Ақпарат, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау туралы» Федералдық заңның Федералдық заңның 2-бабында белгіленген «ақпараттық технология» түсінігінің екі құрамдасының (құрамдас бөліктерінің) юір болып табылады:

ақпараттық технологиялар

Осы анықтамаға сәйкес, «ақпараттық технология» түсінігінің мәні белгілі әдісті, тәсілді (әдістерді, тәсілдерді) қолдана отырып, тікелей адам жүзеге асыратын, сондай-ақ «ақпараттық технология» түсінігінің алғашқы қарапайым мәнін құрайтын үдерістерді жүзеге асырудың қандай да бір әдістерін, тәсілдерін қолдана отырып жүзеге асырылатын ақпаратпен жасалатын әрекетті немесе әрекеттердің үйлесімін (соның ішінде ақпаратты алу) біріктіретін кешенді түсінік болып табылады.

Қазіргі таңда ақпараттық жүйелердің негізгі түрлерінің бірі болып табылатын автоматтандырылған жүйелерде ақпаратпен (ақпараттық технологиямен) жасалатын әрекет (әрекеттердің үйлесімі) автоматтандырылған жүйеге кіретін есептеу техникасы құралдарын пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Сондықтан автоматтандырылған жүйелер үшін МЕМСТ 34.003-90 «Ақпараттық технология. Автоматтандырылған жүйе стандарттарының кешені. Автоматтандырылған жүйелер. Терминдер мен анықтамалар» стандартының 1-қосымшасында келтірілген «ақпараттық технология» түсінігінің анықтамасын пайдаланған жөн: «ақпараттық технология – деректерді жинау, сақтау, өңдеу, тарату және пайдалану атқарымдарын орындаған кезде есептеу техникасы құралдарын қолдану әдістері мен тәсілдері». Бұл анықтама аталған Федералдық заңның 2-бабында белгіленген және осы оқу құралында келтірілген «ақпараттық жүйе» түсінігі қолданылатын кез-келген ақпараттық жүйе үшін де қолданылады. Осы анықтамадан айқын болғандай, ол қолданылатын ақпараттық жүйе (атап айтсақ, осындай ақпараттық жүйелерді алдағы уақытта қарастыратын боламыз) осы тарауда осыған дейін айтылған осы технологияның алғашқы қарапайым мәнін түсінудегі белгілі ақпараттық технологияны жүзеге асыру құралы болып табылады. Мәнін осылай түсінген кезде ақпараттық технология «ақпараттық үдеріс» түсінігіне сәйкес келеді, себебі осы түсініктің мәні ақпараттық жүйеде ақпаратпен жасалатын әрекет, әрекеттердің үйлесімі болып табылады. Сонымен, ақпараттық технологияны жүзеге асыру құралы болып табылатын ақпараттық жүйе сондай-ақ ақпараттық үдерісті (ақпараттық үдерістердің үйлесімін) жүзеге асыру құралы болып табылады. «Ақпараттық технология» түсінігінің мәнін оны жүзеге асыратын әдістердің, тәсілдердің үйлесімі ретінде түсіну үшін ақпараттық технология ақпараттық жүйенің құрамдас бөлігі болып табылады. Барлық айтылғандардың негізінде «ақпараттық үдеріс», «ақпараттық технология» және «ақпараттық жүйе» сияқты үш түсініктің мәні мен өзара байланысын дұрыс түсінуге мүмкіндік беретін мынадай қорытынды шығаруға болады:

Ақпараттық технологияның екінші құрамдасы – ақпаратпен әрекет немесе әрекеттердің үйлесімі жасалатын, яғни ақпараттық технологияның бірінші құрамдасы жүзеге асырылатын әдіс, тәсіл, әдістер мен тәсілдердің үйлесімі. «Ақпараттық үдеріс», «ақпараттық технология» және «ақпараттық жүйе» түсініктерінің мәні мен өзара байланысы ақпараттық жүйеде өңделетін ақпараттың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін ақпараттық жүйенің, ақпараттық технологияның және ақпараттық жүйенің қорғанысын қамтамасыз ету қажет дегенді білдіреді.

Осыған дейін айтылғандарға сәйкес, ақпараттық жүйелер ақпаратты үдерісті жүзеге асыру құралы болып табылады. Ресей Федерациясының нормативтік құқықтық актілеріне және Ресей ФТЭБҚ нормативтік әдістемелік құжаттарына сәйкес,  ақпараттық

жүйелер мынадай белгілер бойынша жіктеледі: 27 июля 2006 № 149-ФЗ «Ақпарат, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау туралы» Федералдық заңның 13-бабының 1-тармағына сәйкес ақпараттық жүйелер өздерінің жасалу негіздемесіне байланысты былай бөлінеді (13.1-сур.): Мемлекеттік ақпараттық жүйелер, өз кезегінде, 13-баптың аталған тармағына сәйкес, федералдық ақпараттық жүйелер және өңірлік ақпараттық жүйелер болып бөлінеді: Аталған Федералдық заңның 14-бабының 1-тармағында «Мемлекеттік ақпараттық жүйелер мемлекеттік органдардың өкілеттіктерін жүзеге асыру және осы органдар арасында ақпаратты алмасуды қамтамасыз ету мақсатында, сондай-ақ федералдық заңда белгіленген өзге мақсаттарда құрылады» делінген. 2011 жылғы 6 сәуірдегі № 63-ФЗ «Электрондық қолтаңба туралы» Федералдық заңның 2-бабының 11-тармағына сәйкес, ақпараттық жүйенің көмегімен электрондық нысанда ақпаратты алмасатын мемлекеттік органдар, жергілікті өзін-өзі басқару органдары, ұйымдар (заңды тұлғалар) және азаматтар (жеке тұлғалар)

13.1-сур. Ақпараттық жүйелерді негіздемесі мен жасалу белгісі бойынша жіктеу Жіктеудің екінші белгісі бойынша — өзара электрондық әрекеттесуге қатысушылар болып табылатын тұлғалардың шеңберіне байланысты, ақпараттық жүйелер корпоративтік ақпараттық жүйелер және жалпы пайдаланылатын ақпараттық жүйелер деп аталады. № 63-ФЗ Федералдық заңының 2-бабында ақпараттық жүйелерге мынадай анықтама беріледі: Жіктеудің үшінші белгісі бойынша федералдық атқарушылық билік органдарын жүзеге асыру мақсатында құрылған немесе пайдаланылатын федералдық ақпараттық жүйелер болып табылатын және Ресей Федерациясы Үкіметінің және федералдық атқарушылық билік органдарының қызметі туралы мәліметтерден тұратын, Ресей Федерациясының Үкіметі белгілейтін ақпараттық-телекоммуникациялық ,

желіде міндетті түрде орналастырылуы тиіс жалпы пайдаланылатын ақпаратты жүйелерге бөлінеді. Оларда келтірілген ақпараттың маңыздылығын байланысты, бұл ақпараттық жүйелер екі класқа бөлінеді. Бұлай бөліну Ресей ФҚҚ және Ресей ФТЭБҚ 2010 жылғы 31 тамыздағы № 416/489 бұйрығымен бекітілген «Жалпы пайдаланылатын ақпараттық жүйелерде келтірілген ақпаратты қорғау туралы талаптар» құжатында белгіленді. Осы құжаттың 5.1-тармақшасына сәйкес «І классқа Ресей Федерациясы Үкіметінің жалпы пайдаланылатын ақпараттық жүйелері және баяндалған ақпараттың бүтіндігі мен қолжетімдігі бұзылған жағдайда Ресей Федерациясының қауіпсіздігіне қауіп-қатер төнуі мүмкін, жалпы пайдаланылатын ақпараттық жүйелер жатады». Ақпараттық жүйені І классқа жатқызуды тиісті федералдық атқарушылық билік органы жетекшісінің шешімі бойынша жүргізіледі. Аталған құжаттың 5.2-тармағына сәйкес: «ІІ классқа осы тармақтың 5.1-тармақшасында көрсетілген жалпы пайдаланылатын ақпараттық жүйелер жатады». Төртінші белгі бойынша – Ресей Федерациясының заңнамасына сәйкес ақпараттық технологиямен жүзеге асырылатын ақпараттық технологияға сәйкес ақпараттық жүйедерді өңдейтін ақпараттың түріне байланысты, дербес деректердің ақпараттық жүйелері (ДДАЖ) деп аталатын ақпараттық жүйелердің класы айқындалады. «Дербес деректердің ақпараттық жүйесі» түсінігі 2006 жылғы 27 шілдедегі № 152-ФЗ «Дербес деректер туралы» Федералдық заңымен енгізілді және осы заңның 2-бабында анықтама берілді:

дербес деректердің ақпараттық жүйесі

Аталған Федералдық заңның қағидаларына сәйкес дербес деректердің мынадай санаттары болады (13.2-сур.):

нәсіліне, ұлтына, саяси көзқарастарына, діни және философиялық пайымдамаларына, денсаулығының күйіне, жеке сырластық өміріне қатысты дербес деректердің санатына жатады.

адамның физиологиялық және биологиялық ерекшеліктерін сипаттайтын және солардың негізінде оның жеке тұлғасын анықтауға болатын дербес деректер жатады.

Иесізденген дербес деректер

Дербес деректерді иесіздендіру операциясына аталған Федералдық заңның 3-бабында мынадай анықтама берілді:

дербес деректерді иесіздендіру

әрекеттер. «Кәдімгі» басқа дербес деректердің санаттарын дербес деректердің арнайы санаттары болып табылмайтын, биометриялық, иесіздендірілген, сондай-ақ жалпы қолжетімлі дереккөздерден алынған дербес деректердің санаттары құрайды. Дербес деректердің ақпараттық жүйелерін жіктеу, оларды осындай ақпараттық жүйелерде өңдеген кезде дербес деректерді қорғауға қойылатын талаптар және осындай деректердің қорғалу деңгейлері Ресей Федерациясы Үкіметінің 2012 жылғы 1 қарашадағы № 1119 Қаулысымен бекітілген

«Дербес деректердің ақпараттық жүйесінде өңдеген кезде дербес деректерді қорғауға қойылатын талаптар» құжатында (бұдан әрі – Құжат) белгіленді. Құжаттың 2-тармағында мынадай анықтама беріледі: «Дербес деректердің ақпараттық жүйесінде өңдеген кезде дербес деректердің қауіпсіздігі «Дербес дереутер туралы» Федералдық заңның 19-бабының 5-тармағына сәйкес анықталған өзекті қауіп-қатерлерді бейтараптандыратын дербес деректерді қорғау жүйесінің көмегімен қамтамасыз етіледі». Құжатта аталған «Дербес деректер туралы» Федералдық заңның 19-бабының 5-тармағында былай белгіленген: «Белгілі қызмет саласында мемлекеттік саясатты және нормативтік-құқықтық реттеу атқарымдарын жүзеге асыратын федералдық атқарушылық билік органдары, Ресей Федерациясы субъектілерінің мемлекеттік билік органдары, Ресей Банкі, мемлекеттік бюджеттік емес қорлардың органдары, өзге мемлекеттік органдар өздерінің өкілеттіктері аумағында, дербес деректердің ақпараттық жүйелерінде дербес деректерді өңдеген кезде өзекті болатын, оларды өңдеу сипаты мен әдістері ескерілетін, дербес деректердің қауіпсіздігіне төнетін қауіп-қатерлер келтірілген нормативтік құқықтық актілерді қабылдайды. Құжаттың 5-тармағында өңделетін дербес деректердің санаттарына байланысты дербес деректердің ақпараттық жүйелерінің төрт түрі және дербес деректері ақпараттық жүйеде өңделетін субъектілердің санаттарына байланысты ДДАЖ-ң екі түрі белгіленеді (13.3-сур.). Осылайша, Құжатта төрт белгі бойынша – дербес деректер ретінде қарастырылатын өңделетін ақпараттың түрі бойынша ДДАЖ жіктеледі.

Өңделетін дербес деректердің (ДД) санаттары бойынша төменде көрсетілгендерді өңдейтін дербес деректердің ақпараттық жүйесін ажыратады:

санаттары бойынша төменде көрсетілгендерді өңдейтін дердбес деректердің ақпараттық жүйелерін ажыратады: «Дербес деректер туралы» Федералдық заңның 8-бабында: «Ақпараттық қамтамасыздандыру мақсатында дербес деректердің жалпы қолжетімді дереккөздері (соның ішінде анықтамалықтар, мекен-жай кітаптары) жасалуы мүмкін. Дербес деректер субъектісінің жазбаша келісімімен дербес деректердіңжалпы қолжетімді дереккөздеріне оның тегі, есімі, әкесінің аты, туған күні мен орны, мекен-жайы, абоненттік нөмірі, кәсібі туралы мәліметтер және дербес деректер субъекті хабарлаған басқа дербес деректер енгізілуі мүмкін» делінген. ДДАЖ-ң аталған түрлеріне Құжаттың аталған тармағында мынадай анықтама беріледі: «Егер ақпараттық жүйеде дербес деректер субъектілерінің нәсіліне, ұлтына, саяси көзқарастарына, діни немесе философиялық ұғымдарына, денсаулығының күйіне, жеке сырластық өміріне қатысты дербес деректер өңделсе, онда ақпараттық жүйе дербес деректердің арнайы санаттары өңделетін ақпараттық жүйе болып табылады. Егер ақпараттық жүйеде адамның физиологиялық және биологиялық ерекшеліктерін сипаттайтын, және оператор дербес деректер субъектісінің жеке тұлғасын тағайындау үшін пайдаланатын мәліметтер өңделсе және

дербес деректердің арнайы санаттарына жататын мәліметтер өңделмесе, онда ақпараттық жүйе биометрлік дербес деректерді өңдейтін ақпараттық жүйе болып табылады. Егер ақпараттық жүйеде «Дербес деректер туралы» Федералдық заңның 8-бабына сәйкес жасалған дербес деректердің жалпы қолжетімді дереккөздерінен ғана алынған дербес деректер субъектілерінің дербес деректері өңделсе, онда ақпараттық жүйе жалпы қолжетімді дербес деректерді өңдейтін ақпаратты жүйе болып табылады. Егер ақпараттық жүйеде осы тармақтың бірінші-үшінші азат жолдарында көрсетілген дербес деректер өңделмесе, онда ақпараттық жүйе дербес деректердің өзге санаттарын өңдейтін ақпараттық жүйе болып табылады». Басқаша айтсақ, «Дербес деректер туралы» Федералдық заңның 8-бабында көрсетілген дербес деректердің жалпы қолжетімді дереккөздерінен алынған дербес деректердің арнайы санаттары, биометрлік және дербес деректер өңделмейді. «Егер ақпараттық жүйеде аталған қызметкерлердің дербес деректері ғана өңделсе, онда ақпараттық жүйе оператор қызметкерлерінің дербес деректерін өңдейтін ақпараттық жүйе болып табылады. Қалған жағдайларда дербес деректердің ақпараттық жүйесі оператордың қызметкерлері болып табылмайтын субъектілердің дербес деректерін өңдейтін ақпараттық жүйе болып табылады». Дербес деректердің қауіпсіздігіне төнетін өзекті қауіп-қатерлер деп Құжаттың 6-тарауында ДДАЖ-де өңделетін дербес деректерге деген рұқсат етілмеген, соның ішінде кездейсоқ қолжетімдікті атайды, олардың нәтижесі ретінде дербес деректердің дойылуы, өзгертілуі, оқшаулануы, көшірілуі, ұсынылуы, таратылуы, сондай-ақ жалпы осы ДДАЖ немесе оның компоненттеріне қатысты өзге заңсыз әрекеттер болуы мүмкін. ДД қауіпсіздігіне төнетін өзекті қауіп-қатерлер Құжаттың 6-тарауында олардың ДДАЖ бағдарламалық қамтамасыздандыруының қандай түрлерімен байланысты декларацияланбаған мүмкіндіктеріне байланысты үш типке бөледі және бұл типтерді мынадай анықтама береді: «1-ші типті қауіп-қатерлер ақпараттық жүйе үшін үшін ақпараттық жүйеде пайдаланылатын жүйелік бағдарламалық қамтамасыздандыруда құжатталмаған (декларацияланбаған) мүмкіндіктерінің болуымен байланысты қауіп-қатерлер болған кезде ақпараттық жүйе үшін өзекті болады.

2-ші тиіпті қауіп-қатерлер ақпараттық жүйе үшін үшін ақпараттық жүйеде пайдаланылатын қолданбалы бағдарламалық қамтамасыздандыруда құжатталмаған (декларацияланбаған) мүмкіндіктерінің болуымен байланысты қауіп-қатерлер болған кезде ақпараттық жүйе үшін өзекті болады. 3-ші тиіпті қауіп-қатерлер ақпараттық жүйе үшін үшін ақпараттық жүйеде пайдаланылатын жүйелік және қолданбалы бағдарламалық қамтамасыздандыруда құжатталмаған (декларацияланбаған) мүмкіндіктерінің болуымен байланысты емес қауіп-қатер өзекті болған кезде ақпараттық жүйе үшін өзекті болады». Құжаттың 8-тарауында дербес деректердің қорғалуының төрт деңгейі анықталады. Құжаттың 9...12 тарауларында дербес деректердің қорғалуының белгіленген төрт деңгейінің әрқайсысын қамтамасыз ету қажет шарттар анықталады.

қамтамасыз ету қажеттілігі мынадай екі шарттың кем дегенде біреуі болған кезде тағайындалады: а)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі үшін 1-ші типті қауіп-қатерлер өзекті және бұл ақпараттық жүйе дербес деректердің арнайы санаттарын, не болмаса биометрлік дербес санаттарды, не болмаса дербес деректердің өзге санаттарын өңдейді; б)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі үшін 2-ші типті қауіп-қатерлер өзекті және бұл ақпараттық жүйе осы ДДАЖ операторының қызметкерлері болып табылмайтын 100 000-нан астам дербес деректер субъектілерінің дербес деректерінің арнайы санаттарын өңдейді.

қамтамасыз ету қажеттілігі мынадай алты шарттың кем дегенде біреуі болған кезде тағайындалады: а)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі үшін 1-ші типті қауіп-қатерлер өзекті және ақпараттық жүйе жалпы қолжетімді дербес деректерді өңдейді; б)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі үшін 2-ші типті қауіп-қатерлер өзекті және ақпараттық жүйе оператордың қызметкерлері болып табылмайтын 100 000-нан астам дербес деректер субъектілерінің дербес деректерінің арнайы санаттарын өңдейді;

в)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі үшін 2-ші типті қауіп-қатерлер өзекті және ақпараттық жүйе биометрлік дербес деректерді өңдейді; г)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі үшін 2-ші типті қауіп-қатерлер өзекті және ақпараттық жүйе оператордың қызметкерлері болып табылмайтын 100 000-нан астам дербес деректер субъектілерінің жалпы қолжетімді дербес деректерін өңдейді; д)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі үшін 2-ші типті қауіп-қатерлер өзекті және ақпараттық жүйе оператордың қызметкерлері болып табылмайтын 100 000-нан астам дербес деректер субъектілерінің дербес деректерінің басқа санаттарын өңдейді; е)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі үшін 3-ші типті қауіп-қатерлер өзекті және ақпараттық жүйе оператордың қызметкерлері болып табылмайтын 100 000-нан астам дербес деректер субъектілерінің дербес деректерінің арнайы санаттарын өңдейді.

Дербес деректерді ақпаратты жүйеде өңдеген кезде олардың қорғалуының 3-ші деңгейін қамтамасыз ету қажеттілігі мынадай бес шарттың кем дегенде біреуі болған кезде тағайындалады: а)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі үшін 2-ші типті қауіп-қатерлер өзекті және ақпараттық жүйе оператор қызметкерлерінің жалпы қолжетімді дербес деректерін және оператордың қызметкерлері болып табылмайтын 100 000-нан кем дербес деректер субъектілерінің дербес деректерінің басқа санаттарын өңдейді; б)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі үшін 2-ші типті қауіп-қатерлер өзекті және ақпараттық жүйе оператор қызметкерлерінің дербес деректерінің өзге санаттарын және оператордың қызметкерлері болып табылмайтын 100 000-нан кем дербес деректер субъектілерінің дербес деректерінің басқа санаттарын өңдейді; в)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі үшін 3-ші типті қауіп-қатерлер өзекті және ақпараттық жүйе оператор қызметкерлерінің дербес деректерінің арнайы санаттарын және оператордың қызметкерлері болып табылмайтын 100 000-нан кем дербес деректер субъектілерінің дербес деректерінің арнайы санаттарын өңдейді;

г)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі үшін 3-ші типті қауіп-қатерлер өзекті және ақпараттық жүйе биометрлік дербес деректерді өңдейді; д)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі үшін 3-ші типті қауіп-қатерлер өзекті және ақпараттық жүйе оператордың қызметкерлері болып табылмайтын 100 000-нан артық дербес деректер субъектілерінің дербес деректерінің басқа санаттарын өңдейді.

қамтамасыз ету қажеттілігі мынадай екі шарттың кем дегенде біреуі болған кезде тағайындалады: а)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі үшін 3-ші типті қауіп-қатерлер өзекті және ақпараттық жүйе жалпы қолжетімді дербес деректерді өңдейді; б)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі үшін 3-ші типті қауіп-қатерлер өзекті және ақпараттық жүйе оператор қызметкерлерінің дербес деректерінің басқа санаттарын және оператордың қызметкерлері болып табылмайтын 100 000-нан кем дербес деректер субъектілерінің дербес деректерінің басқа санаттарын өңдейді. ДДАЖ-де өңдеген кезде дербес деректердің қорғалуының 1-ші деңгейін қамтамасыз ету үшін

а)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі орналастырылған орынжайларда осы орынжайларға қолжетімдік құқығы жоқ тұлғалардың бақыланбаған кіруіне немесе ішінде болуына кедергі келтіретін қауісіздігін қамтамасыз ету жүйесін ұйымдастыру;

б)        дербес деректерді тасығыштардың сақталуын қамтамасыз ету; в)        ДДАЖ операторы жетекшісінің осы ақпараттық жүйеде өңделетін дербес деректерге деген қолжетімдік өздерінің қызметтік (еңбек) міндеттерін орындау үшін қажет тұлғалардың тізбесін белгілейтін құжатты бекітуі; г)        дербес деректердің қауіпсіздігіне төнген өзекті қауіп-қатерлерді бейтараптандыру үшін қажет құралдарды қолданған кезде Ресей Федерациясының ақпарат қауіпсіздігін қамтамасыз еу саласындағы заңнамасының талаптарына сәйкес бағалау рәсімінен өткен ақпаратты қорғау құралдарын пайдалану; д)        оператор немесе өкілетті тұлға дербес деректердің ақпараттық жүйесіндегі дербес деректердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жауапты лауазымды тұлғаны (қызметкерді) тағайындау;

е)        ДДАЖ хабарламаларының электрондық журналына деген қолжетімдік аталған журналдағы мәліметтер өздерінің қызметтік (еңбек) міндеттерін орындау үшін қажет оператордың лауазымды тұлғалары (қызметкерлері) немесе уәкілетті тұлғасы үшін мүмкін болуы қажет; ж)        осы ақпараттық жүйеде келтірілген дербес деректерге қолжетімдік бойынша осы  ДДАЖ операторының қызметкерлерінің өкілеттігін өзгерту  ДДАЖ қауіпсіздігінің электрондық журналында автоматты түрде тіркеу; з)        оператордың немесе дербес деректердің ақпаратты жүйесінде дербес деректердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жауапты құрылымдық бөлімшенің өкілетті тұлғасының дербес деректердің қауіпсіздік жүйесін жасау, не болмаса немесе өкілетті тұлғаның өздерінің құрылымдық бөлімшелерінің біріне осындай қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі атқарымдарды жүктеу. ДДАЖ-де өңдеген кезде дербес деректердің қорғалуының 2-ші деңгейін қамтамасыз ету үшін

а)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі орналастырылған орынжайларда осы орынжайларға қолжетімдік құқығы жоқ тұлғалардың бақыланбаған кіруіне немесе ішінде болуына кедергі келтіретін қауісіздігін қамтамасыз ету жүйесін ұйымдастыру;

б)        дербес деректерді тасығыштардың сақталуын қамтамасыз ету; в)        ДДАЖ операторы жетекшісінің осы ақпараттық жүйеде өңделетін дербес деректерге деген қолжетімдік өздерінің қызметтік (еңбек) міндеттерін орындау үшін қажет тұлғалардың тізбесін белгілейтін құжатты бекітуі; г)        дербес деректердің қауіпсіздігіне төнген өзекті қауіп-қатерлерді бейтараптандыру үшін қажет құралдарды қолданған кезде Ресей Федерациясының ақпарат қауіпсіздігін қамтамасыз еу саласындағы заңнамасының талаптарына сәйкес бағалау рәсімінен өткен ақпаратты қорғау құралдарын пайдалану; д)        оператор немесе өкілетті тұлға дербес деректердің ақпараттық жүйесіндегі дербес деректердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жауапты лауазымды тұлғаны (қызметкерді) тағайындау;

е)        ДДАЖ хабарламаларының электрондық журналына деген қолжетімдік аталған журналдағы мәліметтер өздерінің қызметтік (еңбек) міндеттерін орындау үшін қажет оператордың лауазымды тұлғалары (қызметкерлері) немесе уәкілетті тұлғасы үшін мүмкін болуы қажет. ДДАЖ-де өңдеген кезде дербес деректердің қорғалуының 3-ші деңгейін қамтамасыз ету үшін

мынадай бес талаптың орындалуы қажет: а)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі орналастырылған орынжайларда осы орынжайларға қолжетімдік құқығы жоқ тұлғалардың бақыланбаған кіруіне немесе ішінде болуына кедергі келтіретін қауісіздігін қамтамасыз ету жүйесін ұйымдастыру;

б)        дербес деректерді тасығыштардың сақталуын қамтамасыз ету; в)        оператор жетекшісінің осы ақпараттық жүйеде өңделетін дербес деректерге деген қолжетімдік өздерінің қызметтік (еңбек) міндеттерін орындау үшін қажет тұлғалардың тізбесін белгілейтін құжатты бекітуі; г)        ақпаратты қорғау құралдарын қолдану дербес деректердің қауіпсіздігіне төнген қауіп-қатерді бейтараптандыру үшін қажет болған кезде  Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы заңнамасының талаптарына сәйкес бағалау рәсімінен өткен ақпаратты қорғау құралдарын пайдалану; д)        дербес деректердің ақпаратты жүйесінде дербес деректерді өңдеген кезде олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жауапты лауазымды тұлға (қызметкер) тағайындалуы қажет.

: а)        дербес деректердің ақпараттық жүйесі орналастырылған орынжайларда осы орынжайларға қолжетімдік құқығы жоқ тұлғалардың бақыланбаған кіруіне немесе ішінде болуына кедергі келтіретін қауісіздігін қамтамасыз ету жүйесін ұйымдастыру;

б)        дербес деректерді тасығыштардың сақталуын қамтамасыз ету; в)        оператор жетекшісінің осы ақпараттық жүйеде өңделетін дербес деректерге деген қолжетімдік өздерінің қызметтік (еңбек) міндеттерін орындау үшін қажет тұлғалардың тізбесін белгілейтін құжатты бекітуі;

г)        дербес деректердің қауіпсіздігіне төнген өзекті қауіп-қатерлерді бейтараптандыру үшін қажет құралдарды қолданған кезде Ресей Федерациясының ақпарат қауіпсіздігін қамтамасыз еу саласындағы заңнамасының талаптарына сәйкес бағалау рәсімінен өткен ақпаратты қорғау құралдарын пайдалану. 13.1-кестеде дербес деректердің ақпараттық жүйесінде дербес деректерді өңдеген кезде олардың төрт қорғалу деңгейінің әрқайсысының орындалуы қамтамасыз етілетін шарттар келтірілген. 13.1-кесте. ДДАЖ-де өңдеген кезде ДД қорғалуының әр деңгейін қамтамасыз ету үшін орындалуы қажет шарттар

Дербес деректердің ақпараттық жүйесі орналастырылған орынжайларда осы орынжайларға қолжетімдік құқығы жоқ тұлғалардың бақыланбайтын кіру немесе ішінде болу мүмкіндігіне кедергі келтіретін қауіпсіздікті қамтамасыз ету жүйесін ұйымдастыру

Дербес деректерді тасығыштардың сақталуын қамтамасыз ету + + + + ДДАЖ операторы жетекшісінің осы ақпараттық жүйеде өңделетін дербес деректерге деген қолжетімдік өздерінің қызметтік (еңбек) міндеттерін орындау үшін қажет тұлғалардың тізбесін белгілейтін құжатты бекітуі + + + + Ақпаратты қорғау құралдарын қолдану дербес деректердің қауіпсіздігіне төнген қауіп-қатерді бейтараптандыру үшін қажет болған кезде Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы заңнамасының талаптарына сәйкес бағалау рәсімінен өткен ақпаратты қорғау құралдарын пайдалану + + + +

Дербес деректердің ақпаратты жүйесінде дербес деректерді өңдеген кезде олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жауапты лауазымды тұлға (қызметкер) тағайындалуы қажет + + +

ДДАЖ хабарламаларының электрондық журналына деген қолжетімдік осы ДДАЖ операторларының лауазымды тұлғалары (қызметкерлері) үшін ғана немесе осы журналдарда көрсетілген мәліметтер қызметтік (еңбек) міндеттерін орындау үшін қажет болған уәкілетті тұлға үшін мүмкін болуы қажет

Осы ақпараттық жүйеде келтірілген дербес деректерге қолжетімдік бойынша осы ДДАЖ операторының қызметкерлерінің өкілеттігін өзгерту ДДАЖ қауіпсіздігінің электрондық журналында автоматты түрде тіркелуі тиіс +

Дербес деректердің ақпараттық жүйесіндегі дербес деректердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жауапты оператордың немесе құрылымдық бөлімшенің өкілетті тұлғасы ның тиісті атқарымдарды орындауы, не болмаса оператордың немесе өкілетті тұлғаның өздерінің құрылымдық бөлімшелерінің біріне осындай қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі атқарымдарды жүктеуі тиіс +

« + » белгісі ДДАЖ-де өңделген кезде ДД қорғаудың тиісті деңгейін қамтамасыз ету үшін қажет шарттардың орындалғанын куәландырады. Бесінші белгі бойынша – ақпараттың маңыздылық деңгейі мен ақпараттық жүйенің ауқымы бойынша – мемлекеттік ақпараттық жүйелер төрт қорғалу класына бөлінеді:

Ресей ФТЭБҚ-ң 2013 жылғы 11 ақпандағы № 17 бұйрығымен бекітілген «Мемлекеттік ақпараттық жүйелерде келтірілетін, мемлекеттік құпияны құрамайтын ақпаратты қорғау туралы талаптардың» 1-қосымшасына сәйкес бірінші класс (К1), екінші класс (К2), үшінші класс (К3) және төртінші класс (К4). Ақпараттың маңыздылық деңгейі ақпараттың құпиялығы (заңсыз қолжетімдік, көшіру, ұсыну немесе тарату), бүтіндігі (жою немесе түрлендіру) немесе қолжетімдігі (оқшаулау) бұзылу салдарынан ақпаратты иеленушіге (тапсырыс берушіге) және (немесе) операторға келтірілген ықтимал залалдың дәрежесімен анықталады. Ықтимал залал дәрежесін ақпаратты иеленуші, тапсырыс беруші және (немесе) оператор өз бетінше сараптамалық және өзге әдістермен анықтайды және мынадай болуы мүмкін: Егер ақпараттың қауіпсіздік сипаттамаларының (құпиялылық, бүтіндік, қолжетімдік) кем дегенде бірі үшін залалдың жоғары дәрежесі белгіленсе, онда ақпараттың жоғары деңгейдегі маңыздылығы (УЗ1) болады. Егер ақпараттың қауіпсіздік сипаттамаларының (құпиялылық, бүтіндік, қолжетімдік) кем дегенде бірі үшін залалдың орташа деңгейі белгіленсе және залалдың жоғары дәрежесі белгіленген бір де бір сипаттама болмаса, онда ақпараттың орташа деңгейдегі маңыздылығы (УЗ21) болады.

Егер қауіпсіздіктің барлық сипаттамалары (құпиялылық, бүтіндік, қолжетімдік) үшін залалдың төмен дәрежелері анықталса, онда ақпараттың төмен маңыздылық деңгейі (УЗ3) болады. Егер ақпаратты иеленуші және (немесе) оператор ақпараттың қауіпсіздік сипаттамаларының (құпиялылық, бүтіндік, қолжетімдік) бұзылуы салдарынан келтірілген залалдың дәрежесін анықтай алмаса, бірақ бұл рете ақпарат Ресей Федерациясының заңнамасына сәйкес қорғалуы тиіс болса, онда ақпараттың минималды маңыздылық деңгейі (УЗ4) болады. Ақпараттық жүйеде ақпараттың екі және одан артық түрлерін (қызметтік құпия, салықтық құпия және Ресей Федерациясының заңнамасында белгіленген қолжетімдігі шектеулі ақпараттың өзге түрлері) өңдеген кезде ақпараттың маңыздылық деңгейі ақпараттың әр түрі үшін жекелеп анықталады. Ақпараттық жүйеде өңделетін ақпараттың маңыздылығының қорытынды деңгейі ақпараттың әр түрінің құпиялылығы, бүтіндігі, қолжетімдігі үшін анықталатын ықтимал залал дәрежесінің анағұрлым жоғары мәндері бойынша тағайындалады. Егер ақпараттық жүйе Ресей Федерациясының (федералдық округтың) аумағында әрекет етсе және Ресей Федерациясының субъектілерінде, муниципалдық құрылымдарда және (немесе) ұйымдарда сегменттері болса, онда ақпараттық жүйенің федералдық ауқымы болады. Егер ақпараттық жүйе Ресей Федерациясының аумағында әрекет етсе және бір немесе бірнеше муниципалдық құрылымдарда және (немесе) ведомстволық және өзге ұйымдарда сегменттері болса, онда ақпараттық жүйенің өңірлік ауқымы болады. Егер ақпараттық жүйе бір федералдық мемлекеттік билік органының, Ресей Федерациясының мемлекеттік билік субъекті органының, муниципалдық құрылымның және (немесе) ұйымның ауқымында әрекет етсе және аумақтық органдарда, өкілдіктерді, ведомстволық және өзге ұйымдарда сегменттері болмаса, онда ақпараттық жүйенің нысандық ауқымы болады. Ақпараттық жүйенің қорғалу класы ДДАЖ қорғалу класының онда өңделетін ақпараттың маңыздылық деңгейіне ДДАЖ ауқымына тәуелділігін көрсететін 13.2-кестеге сәйкес анықталады. Мемлекеттік ақпараттық жүйеле дербес деректер келтірілген ақпаратты өңдеген кезде, Ресей Федерациясы Үкіметінің 2012 жылғы 1 қарашадағы № 1119 Қаулысымен бекітілген «Дербес деректердің ақпараттық жүйесінде дербес деректерді өңдеген кезде оларды қорғауға қойылатын талаптарға» сәйкес белгіленген дербес деректерді қорғаудың бірінші деңгейін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік ақпараттық жүйеге К1-ден төмен қорғалу класы беріле алмайды.

13.2-кесте. ДДАЖ қорғалу деңгейінің ондағы өңделетін ақпараттың маңыздылық деңгейіне және ДДАЖ ауқымына тәуелділігі

Нысандық

К1. Дербес деректерді қорғаудың екінші деңгейін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік ақпараттық жүйеге К2-ден төмен қорғалу класы беріле алмайды. Дербес деректерді қорғаудың үшінші деңгейін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік ақпараттық жүйесіне К3-тен төмен қорғалу класы беріле алмайды. Дербес деректерді қорғаудың төртінші деңгейін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік ақпараттық жүйесіне К4 және одан жоғары қорғалу класы беріледі. Мемлекеттік ақпараттық жүйеде ақпаратты қорғауды ұйымдастыруға қойылатын талаптар, ақпараттық қорғау жүйесіне қойылатын талаптар Ресей ФТЭБҚ-ң 2013 жылғы 11 ақпандағы № 17 бұйрығымен бекітілген «Мемлекеттік ақпараттық жүйелерде келтірілетін, мемлекеттік құпияны құрамайтын ақпаратты қорғау туралы талаптарда» белгіленген. Мемлекеттік ақпараттық жүйелердің төрт қорғалу класстарының әрқайсысы үшін ақпаратты қорғау талаптарының (талап етілетін шаралардың) базалық жиынтықтары аталған Талаптардың 2-қосымшасында белгіленген. Кез-келген ақпараттық жүйеге өңделетін ақпараттан басқа, септеу техникасы құралдары, ақпаратты тарату және қабылдау құралдары мен жүйелері, ақпаратты өңдеудің басқа техникалық құралдары, бағдарламалық құралдар, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау құралдары кіреді.

Жоғарыда айтылғандарға сәйкес, есептеу техникасы құралдары, ақпаратты тарату құралдары мен жүйелері, ақпаратты өңдейтңн басқа техникалық құралдар құрылымдық аяқталған ақпарат тасығыштар болып табылады, және сәйкесінше, анықтамасы бойынша, ақпаратты қорғау нысандары болып табылады. Ақпараттық жүйеде ақпаратты қорғау нысандары болып өңделетін ақпарат, сондай-ақ қарапайым және құрылымдық аяқталған ақпарат тасығыштарында келтірілген өңделетін ақпарат (құжаттандырылған ақпарат) табылады. Сонымен қатар, ақпараттық жүйе өзінде келтірілген ақпаратпен әрекеттерді орындайды, яғни ақпараттық үдерістерді жүзеге асырады. Осылайша, ақпараттық жүйеде ақпаратты қорғау нысандарының бірнеше әртүрлі түрлері болады, және оның әрекет ету үдерісі ақпаратты қорғау нысаны болып табылады. Сондықтан кез-келген ақпараттық жүйені ақпаратты қорғаудың кешенді нысаны ретінде қарастырған жөн.

ау

Осы оқу құралының 13.1 тармақшасында айтылғандай, ақпараттық процесс өз мәнінде ақпараттық жүйедегі ақпаратпен жүргізілетін әрекет болып табылады. Сондықтан, әрекет ретінде ақпараттық жүйені қорғау ақпараттық жүйенің құрамдастары жататын оның барлық құрамдарын қорғау арқылы ғана мүмкін болады. Дәл осы ақпараттық жүйені әртүрлі зиянды әсерлерден қорғаудың өзі ақпараттық жүйеде жүзеге асырылатын процесстерді қорғауға қабілетті. Сондықтан  ақпараттық жүйелер ақпаратты қорғаудың кешенді нысаны ретінде қарастырылады. Осы оқу құралының 13.1 тармақшасында айтылғандай, ақпараттық жүйелердің негізгі түрі автоматтандырылған жүйелер, яғни қызмет атқаруы міндетті түрде адамның қатысуымен жүзеге асырылатын ақпараттық жүйелер болып табылады. 34.003-90 МЕМСТ «Ақпараттық технология. Автоматтандырылған жүйелердің стандарттар кешені. Автоматтандырылған жүйелер. Терминдер мен анықтамалар» 1.1. бабында «автоматтандырылған жүйе» түсінігінің келесі анықтамасы бекітіледі: автоматтандырылған жүйе; АЖ: қызметкер және бекітілген қызметтерді орындаудың ақпараттық технологиясын жүзеге асыратын, оның қызметін автоматтандыру құралдарының кешенінен тұратын жүйе.

Осы анықтамаға сәйкес автоматтандырылған жүйе өзімен қызметтің әртүрлі салаларында (басқару, жобалау, өндіріс және т.б.) немесе оның әртүрлі үйлесімдерінде ақпараттық процесстерді автоматтандыру негізінде шешімдер шығаруды қамтамасыз ететін ұйымдастырушылық-техникалық (әлеуметтік техникалық) жүйені білдіреді. Автоматтандырылған жүйелер автоматтандырылған немесе автоматты режимдерде орындалатын, ақпаратты байланыстырылған қызметтер, міндеттер немесе процедуралардың белгілі кезектілігі түріндегі ақпараттық технологияны жүзеге асырады. 34.003-90 МЕМСТ «автоматтандырылған жүйе  қызметтері» және «автоматтандырылған жүйе міндеттері» түсініктерінің келесі анықтамаларын бекітеді: Соңғы кезде ақпаратты қорғауға арналған әдебиеттерде, нормативтік жән әдістемелік құжаттарда «қорғанысты орындалудағы автоматтандырылған жүйе» термині кең қолданыла бастады, оған келесі түрдегі анықтама беруге болады.

Қорғанысты  орындалудағы автоматтандырылған жүйе

Қорғанысты орындалудағы автоматтандырылған жүйенің пайда болуы Ресей Федерациясының заңдылығы, ақпаратты қорғау саласындағы басқарушылық, нормативтік және әдістемелік құжаттардың талаптарын орындау қажеттілігімен шартталған болатын. Қазіргі уақытта кез келген автоматтандырылған жүйе қорғанысты орындалудағы автоматтандырылған жүйе ретінде құрылуы қажет. Бұл Ресей Федерациясының заңдылығымен, жеке алғанда 2006 ж. 27 шілдесіндегі «Ақпарат, ақпараттық технологиялар және ақпаратты қорғау туралы» №149-ФЗ Федеральдық Заңының жалпыға қол жетімді ақпаратты, сонымен бірге қол жеткізу шектелген ақпаратты қорғауды қамтамасыз етуі талап етумен шартталды.

14.2.

Қызмет ету процесінде автоматтандырылған жүйе өзімен автоматандыру құралдарының кешені, ұйымдастырушылық-әдістемелік және техникалық құжаттар мен оларды өз кәсіби қызметінде қолданатын мамандардың жиынтығын білдіреді. Автоматтандырылған жүйені (оның бөліктерін) жобалау процесінде жалпы жағдайда қамтамасыз етулердің келесі түрлері жасақталады: техникалық, бағдарламалық, ақпараттық, ұйымдастырушылық, әдістемелік, құқықтық, математикалық, лингвистикалық, эргономикалық. Бағдарламалық, техникалық және ақпараттық қамтамасыз етулер бойынша жобалық шешімдер қажетті құжаттамасы бар автоматтандырылған жүйелердің (оның бөліктері) құрамына кіретін құрамдар мен кешендердің өзарабайланысқан жиынтығы түріндегі бұйым ретінде жүзеге асырылады. Қалған түрлері бойынша жобалық шешімдер автоматтандырылған жүйелер (оның бөліктері) құрамына ұйымдастырушылық-әдістемелік және пайдалану бойынша құжаттар ретінде кіреді немесе бағдарламалық, техникалық немесе ақпараттық қамтамасыздандыру құрамдарында жүзеге асырылады. 34.003-90 МЕМСТ-да белгіленген анықтамаға сәйкес кез келген автоматтандырылған жүйені 14.1 суретінде көрсетілген екі бөліктен құралған құрам ретінде көрсетуге болады: автоматтандырылған жүйенің автоматтандыру құралдары кешені ретіндегі ұсынылған техникалық бөлігі және осы автоматтандырылған жүйенің қызметкер ретінде ұсынылған «адами» бөлігі. ОСТ 34.003 — 90 МЕМСТ 2.12 бабында «автоматтандырылған жүйені автоматтандыру құралдарының кешені» түсінігінің келесі анықтамасы бекітіледі: «автоматтандырылған жүйені автоматтандыру құралдарының кешені; АЖ АҚК: адамдарды қоспағанда, автоматтандырылған жүйенің барлық құрамдарының жиынтығы». Автоматтандырылған жүйені автоматтандыру құралдарының кешені 14.1 суретте көрсетілгендей, қамтамасыздандырудың келесі түрлерінен тұрады: ұйымдастырушылық қамтамасыздандыру, әдістемелік қамтамасыздандыру, техникалық қамтамасыздандыру, математикалық қамтамасыздандыру, бағдарламалық қамтамасыздандыру, ақпараттық қамтамасыздандыру, лингвистикалық қамтамасыздандыру, құқықтық қамтамасыздандыру, эргономикалық қамтамасыздандыру. 34.003-90 МЕМСТ 2.3...2.11 баптары аталған қамтамасыздандыру түрлерінің келесі анықтамаларын бекітеді:

14.1. сурет. Автоматтандырылған жүйенің негізгі құрамдары ұйымдастырушылық құрылымды, автоматтандырылған жүйенің қызмет етуі, жұмысқабілеттілігін тексеру және қамтамасыз ету жағдайларындағы автоматтандырылған жүйенің қолданушылары мен пайдаланатын қызметкерлерінің құқықтары мен міндеттерін бекітетін құжаттар жиынтығы.

Созданы на основании федеральных законов или правовых актов федеральных государственных органов Федералдық заңдардың немесе федералдық мемлекеттік органдардың құқықтық актілерінің негізінде құрылғандар

Созданы на основании законов субъектов РФ или правовых актов государственных органов субъектов РФ РФ субъектілерінің заңдарының немесе РФ субъектілерінің мемлекеттік органдарының құқықтық актілерінің негізінде құрылғандар

Өзге құқықтық актілердің немесе жеке тұлғалардың шешімдерінің негізінде құрылғандар

Информационные системы, обрабатывающие специальные категории персональных данных

Информационные системы, обрабатывающие персональные данные сотрудников оператора

Жалпы қолжетімді дербес деректерді өңдейтін ақпараттық жүйелер Информационные системы, обрабатывающие персональные данные субъектов персональных данных, не являющихся сотрудниками оператора Оператордың қызметкерлері болып табылмайтын дербес деректер субъектілерінің дербес деректерін өңдейтін ақпараттық жүйелер

Автоматтандырылған жүйенің бағдарламалық қамтамасыздандыру жалпы бағдарламалық қамтамасыздандыру және арнайы бағдарламалық қамтамасыздандыру деп бөлінеді. 34.003-90 МЕМСТ   тарауында автоматтандырылған жүйенің бағдарламалық қамтамасыздандырудың аталған бөліктеріне келесі анықтамалар беріледі:

өзімен осы АЖ құрумен байланысты емес жасақталған бағдарламалық құралдардың жиынтығын білдіретін, АЖ бағдарламалық қамтамасыздандырудың бір бөлігі; ■ автоматтандырылған жүйені арнайы бағдарламалық қамтамасыздандыру; АЖ АБҚ: өзімен осы АЖ құруда арнайы жасақталған бағдарламалардың жиынтығын білдіретін АЖ-ні бағдарламалық қамтамасыздандыру бөлігі. Әдетте автоматтандырылған жүйенің жалпы бағдарламалық қамтамасыздандыруы өзімен есептеу процесін ұйымдастыру және ақпаратты өңдеуде жиі кездесетін міндеттерді шешу үшін арналған, жалпы мақсаттағы бағдарламалардың жиынтығын білдіреді. Осы бағдарламаның мысалы болып операциялық жүйелер, мәліметтер базасын басқару жүйелері, 1С:Кәсіпорын жүйесі, Mіcrosoft Offіce бағдарламалар кешені болып табылады. Автоматтандырылған жүйені жобалаудағы маңызды түсінік «автоматтандырылған жүйе құрамы» түсінігі болып табылады. Осы  түсініктің анықтамасы аталған 34.003-90 МЕМСТ-ның 2.13 бабында бекітілген: «автоматтандырылған жүйе құрамы; АЖ құрамы: Белгілі бір сипаты немесе сипаттар жиынтығы бойынша бөлінген және бір бүтін нәрсе ретінде қарастырылатын автоматтандырылған жүйенің бөлігі». Автоматтандырылған жүйенің «адами» бөлігі автоматтандырылған жүйенің қызметкерінен тұрады. Аталған 34.003-90 МЕМСТ сәйкес автоматтандырылған жүйенің қызметкері екі топқа бөлінеді. Қызметкерлердің бірінші тобына автоматтандырылған жүйенің қолданушылары жатады. 34.003-90 МЕМСТ «автоматтандырылған жүйе қолданушысы» түсінігіне келесі анықтаманы бекітеді: «автоматтандырылған жүйенің қолданушысы», АЖ қолданушысы: автоматтандырылған жүйенің қызмет етуіне қатысатын және оның қызмет ету нәтижелерін қолданатын тұлға». Қызметкерлердің екінші тобын автоматтандырылған жүйені пайдаланушы қызметкерлері құрайды.

Автоматтандырылған жүйенің пайдаланушы қызметкерлері

Қорғанысты орындалудағы автоматтандырылған жүйенің құрамында жүйенің құрылымдық құрамы немесе қызмет ету құрамы ретінде (жүйеше, құралдар кешені) ақпаратты қорғауды айырықша бөледі, оның мақсаты осы ҚОАЖ-нде өңделетін ақпараттың қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады.

Қорғанысты орындалудағы автоматтандырылған жүйенің ақпаратты қорғау жүйесі – ақпаратты қорғаудың аппараттық, бағдарламалық және бағдарламалық аппараттық құралдары мен және ақпаратты қорғаудың тиімділігін бақылау құралдарының белгілі бір түрде ұйымдастырылған жиынтығы. «Ақпаратты қорғау құралы» түсінігінің анықтамасы осыдан бұрын келтірілген болатын. «Ақпаратты қорғау тиімділігін бақылау құралы» түсінігінің анықтамасы «Ақпаратты қорғау. Негізгі терминдер мен анықтамалар» Р 50922—2006 МЕМСТ-ның 2.7 бабының 2.7.3. бөлігінде белгіленген: «ақпаратты қорғау тиімділігін бақылау құралы: ақпаратты қорғау тиімділігін бақылау үшін арналған немесе қолданылатын ақпаратты қорғау құралы». Ақпаратты өңдеу бойынша функциялардан басқа қорғанысты орындалудағы автоматтандырылған жүйе мақсаты осы автоматтандырылған жүйеде өңделетін ақпараттың қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылатын қызметтердің жиынтығын орындайды. Мақсаты осы ҚОАЖ-де өңделетін ақпараттың қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылатын, қорғанысты орындалудағы автоматтандырылған жүйенің қызметтерін ақпараттың қауіпсіздігін қамтамасыз ету қызметтері немесе қысқаша қауіпсіздік қызметтері деп атайды. Ақпарат қауіпсіздігін қамтамасыз ету қызметтері қорғанысты орындалудағы автоматтандырылған жүйедегі ақпаратты қорғау құралдарымен және осы ҚОАЖ-дегі ақпаратты қорғау жүйесінде (жүйешеде, құралдар кешенінде) құрылымды немесе функциональды біріктірілген ақпаратты қорғау тиімділігін бақылау құралдарымен, сонымен бірге осы ҚОАЖ қызметкерлерімен жүзеге асырылатын ұйымдастырушылық шаралармен, ал кейбір жағдайларда осы ҚОАЖ ұйым-операторының басқа қызметтік тұлғалары немесе уәкілетті тұлғасымен жүзеге асырылады. Сондықтан қорғанысты орындалудағы автоматтандырылған жүйені пайдаланушы қызметкерлер құрамына, әдетте, міндетіне осы ҚОАЖ-де өңделетін ақпараттың тікелей қауіпсіздігін қамтамасыз ету кіретін қызметтік тұлғалардың жеке тобы немесе жеке қызметтік тұлға кіреді.

14.3.

Автоматтандырылған жүйелер, оның ішінде қорғанысты орындалудағы автоматтандырылған жүйелер ақпараттық жүйелердің бірі болып табылады, сондықтан олар

ақпараттық жүйелердің белгілері бойынша жіктеле алады. Автоматтандырылған жүйелерді жіктеу ақпарат қорғау бойынша талаптар тізімін дұрыс анықтау үшін қажет, ол автоматтандырылған жүйені қанағаттандыруы қажет. МЕМСТ 50922-2006 «Ақпаратты қорғау. Негізгі талаптар мен анықтамалар» 2.9. бабының 2.9.2. бөлімінде «ақпаратты қорғау бойынша талап» түсінігіне келесі анықтама берілген: «ақпаратты қорғау бойынша талап»: ақпаратты қорғауды ұйымдастыру және жүзеге асыруда орындалуы қажет, бекітілген ереже немесе норма, немесе ақпаратты қорғау тиімділігі көрсеткішінің рұқсат етілген мәні». Ақпараттық жүйелерді жіктеу үшін қолданылатын, белгілері бойынша жіктеуден басқа автоматтандырылған жүйелер келесі белгілері бойынша да жіктелуі мүмкін:

Автоматтандырылған жүйеде өңделетін ақпарат түрі; Автоматтандырылған жүйе қолданушыларының осы жүйедегі өңделетін ақпаратқа қол жеткізу құзыры (құқығы);

Автоматтандырылатын қызмет саласына тәуелді (автоматтандырылған жүйелерді жіктеудің көрсетілген белгілерінің біріншісі) автоматтандырылған жүйелер бөлінеді: Кешендік белгісі бойынша автоматтандырылған жүйелер Ресей Мемтехкомиссиясының «Автоматтандырылған жүйелер. Ақпаратқа рұқсат етілмеген қол жеткізуден қорғау. Автоматтандырылған жүйелерді жіктеу және ақпаратты қорғау бойынша талаптар»  жетекші құжатымен бекітілген тоғыз әртүрлі класстарға бөлінеді.

Класстар үш топқа біріктіріледі. Класстардың бірінші тобы өзіне ақпаратты өңдеудің көпқолданушылық режимін жүзеге асыратын автоматтандырылған жүйелерді қамтиды, онда әртүрлі қолданушылар АЖ-де өңделетін ақпаратқа қол жеткізудің әртүрлі құзырларына (құқық) ие. Топ аталған құжатқа сәйкес 1Д, 1Г, 1В, 1Б және 1А деп белгіленген бес класстарды құрайды. 1Д және 1Г класстары өзіне әдетте, құпия ақпаратты өңдейтін автоматтандырылған жүйелерді қамтиды, ал 1В, 1Б және 1А – мемлекеттік құпияны (АЖ тағы қандай ақпарат түрлері өңделетініне тәуелсіз) құрайтын мәліметтерді қамтитын ақпараттарды өңдейді. Класстардың екінші тобы өзіне ақпаратты өңдеудің көпқолданушылық режимін жүзеге асыратын және онда барлық қолданушылар АЖ-де өңделетін ақпаратқа қол жеткізудің тең құзырларына ие болатын автоматтандырылған жүйелерді қамтиды. Топ аталған жетекші құралына сәйкес 2Б және 2А деп белгіленген екі классты құрайды. Класстардың үшінші тобы өзіне ақпаратты өңдеудің бірқолданушылық режимін жүзеге асыратын автоматтандырылған жүйелерді қамтиды, онда қолданушы барлық өңделетін ақпаратқа қол жеткізе алады. 2Б және 3Б класстарына құпия ақпаратты өңдейтін АЖ жатады, ал 2А және 3А класстарына – осы жүйелерде басқа қандай ақпарат түрлері өңделетініне тәуелсіз, құпиялылықтың кез келген дәрежесіндегі мемлекеттік құпияны құрайтын мәліметтерде құралған ақпаратты өңдейтін автоматтандырылған жүйелер жатады. Автоматтандырылған жүйелерді кешенді белгісі бойынша жіктеу 14.2. суретінде көрсетілген. Жеке дербес мәліметтерді өңдейтін автоматтандырылған жүйелерде (жеке дербес ақпараттық жүйелерде) ақпаратты қорғау бойынша талаптар келесі құжаттарда бекітілген:

14.2. сурет. АЖ-ні кешендік белгісі бойынша жіктеу

Егер автоматтандырылған жүйе жеке дербес мәліметтер мен шектелген қол жеткізудегі ақпараттың басқа да түрлерін өңдейтін болса, онда осындай жүйедегі ақпаратты қорғау бойынша талаптар жеке дербес мәліметтерді өңдейтін жүйе ретінде АЖ қойылатын талаптар мен кешендік критерийлері бойынша оның классына сәйкес АЖ-ға қойылатын талаптарды біріктіру арқылы анықталады.

Қорғанысты орындалудағы автоматтандырылған жүйені кез келген автоматтандырылған жүйе және кез келген ақпараттық жүйе ретінде нысанлардың бірінші класына жатқызуға болады, онда ақпаратты қорғау саласындағы Ресей Федерациясы заңдылығы, нормативтік, басқарушылық және әдістемелік құжаттардың талаптарына сәйкес ақпаратты қорғауды жүзеге асыру қажет. Аталған құжаттардың талаптарына сәйкес ақпаратты қорғауды жүзеге асыру қажет болатын нысандардың екінші класы информатизациялау нысаны болып табылады. МЕМСТ 51275-2006 «Ақпаратты қорғау. Ақпаратқа әсер ететін факторлар. Жалпы ережесінің» 3.1. бабында «информатизациялау нысаны» түсінігіне келесі анықтама бекітіледі – берілген ақпараттық технологияларға, сонымен бірге оларды қамтамасыз ету құралдарына сәйкес қолданылатын ақпараттық ресурстар, ақпаратты өңдеу құралдары мен жүйелерінің, сонымен бірге құпия келіссөздерді жүргізуге арналған бөлмелер мен нысандар немесе осы құралдар мен жүйелер бекітілген бөлмелер мен нысандар (ғимараттар, құрылымдар, техникалық құралдар жиынтығы. Осы анықтамаға сәйкес «информатизациялау нысаны» термині өте кең түсінік болып табылады, ол өзіне қорғанысты орындалудағы автоматтандырылған жүйені қосуы мүмкін.

Информатизациялау нысандарын қарастырудағы маңызды түсінік «информатизациялау нысанының бақыланатын аймағы» түсінігі болып табылады.

Информатизациялау нысанының бақыланатын аймағы – бұл ұйым қызметкерлері мен қонақтардың, сонымен бірге көліктік, техникалық және басқа да материалдық құралдардың бақылаусыз болуына жол берілмейтін кеңістік (аймақ, ғимарат, ғимарат бөлігі). Информатизациялау нысанының бақыланатын аймағының шекарасы келесілер болып табылады: Жеке жағдайларда (ақпаратты өңдеу немесе шектелген қол жеткізудегі ақпаратты талдау кезеңінде) информатизациялау нысанының бақыланатын аймағының шекаралары кеңейтілуі мүмкін. Бұнда ұйымдастырушылық және техникалық шаралар, оның ішінде осы бақыланатын аймақтағы қорғалатын ақпараттың жайылып кету мүмкіндігін қосымша, болдырмайтын немесе біршама қиындататын шаралар қолданылуы қажет .

Информатизалау нысанының бөлігі ажыратылатын белгі ретінде оның бөлінетін бөлігінің қызметтік мақсатын қолданатын құрамдас ретінде қарастырылады. Осыған сәйкес информатизациялау нысанының құрамындағы белгі ретінде келесі құрамдастарды бөлуге болады:

Акустикалық тілдік ақпаратты жазу, дыбыстау құралдары Қорғанысты орындалудағы автоматтандырылған жүйелер және олардың құрамдастары;

«Информатизациялау нысаны» терминінің анықтамасына сәйкес өте кең таралған түсінік болып табылады, ол өзіне қорғанысты орындалудағы автоматтандырылған жүйені қамтуы мүмкін. МЕМСТ 51275-2006 бекітілген «информатизациялау нысаны» түсінігін анықтамасы осы кластағы оларда өңделетін ақпаратты қорғауды талап ететін нысандарды 15.1 суретте көрсетілгендей информатизациялау нысандарының үш түріне бөлуге мүмкіндік береді:

Қорғалатын бөлме

Рис. 15.1. сурет. Информатизациялау нысандарының түрлері

Бөлінетін бөлме

Құпия шаралар

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ        _______________________

16.1. ИНФОРМАТИЗАЦИЯЛАУ НЫСАНДАҒЫ АҚПАРАТТЫ ҚОРҒАУ ШАРТТАРЫН АНЫҚТАЙТЫН ФАКТОРЛАР, НЫСАНДАР МЕН СУБЪЕКТІЛЕР Информатизациялаудың кез келген нысаны осы нысанның құрамдастарымен бірге оны құрау және пайдалану шарттарын анықтайтын қандай да бір қоршаған ортада құрылады (жаңартылады, дамытылады) және пайдаланылады (16.1. сурет). Кез келген информатизациялау нысанын (ақпараттық инфрақұрылымның кез келген нысаны ретінде) құру (жаңарту, дамыту), пайдалану өз мәнісінде белгілі бір мақсаттармен жүзеге асырылатын әрекеттер (әрекеттер жиынтығы) болып табылады. Осы оқу құралының ІV бөлімінде айтылғандарға сәйкес әрекет өзіне өзінің бір құрамы ретінде оны жүзеге асыру шарттарын қамтиды. Сондықтан, ақпараттық инфрақұрылым нысанын құру (жаңарту, дамыту) және пайдалану шарттары осы қызмет түрлерін құрамдастырушы болып табылады және демек, олардың қасиеттері міндетті түрде осы қызмет түрлерін жүзеге асыруда қарастырылуы (талдануы) және ескерілуі қажет. Ақпараттық инфрақұрылым нысанын құруды  (жаңарту, дамыту) жүзеге асыру шарттары осы нысанның өзінің қасиеттерімен (оның құрамдарымен), сонымен бірге осы нысанға қатысты сыртқы қоршаған ортамен және оны құруға (жаңарту, дамыту) қатысушыларымен анықталады. Ақпараттық инфрақұрылымды құруда да, және пайдалануда да ақпаратты (ең алдымен ақпараттық инфрақұрылым нысаны туралы ақпаратты (оны құру, жаңарту, дамытуда)),

16.1. сурет. Ақпараттық инфрақұрылым нысаны, оны құру және пайдаланудың қоршаған ортасы, нысанды құру және пайдалану шарттарының сызбасы

өңделетін ақпаратты (оны пайдалануда) қорғау қамтамасыз етілуі қажет болғандықтан, құруды (жаңарту, дамыту) жүзеге асыру шарттары мен пайдалануды жүзеге асыру шарттары ақпаратты қорғауды жүзеге асыру шарттары, яғни қызмет ретінде ақпаратты қорғау құрамдастарының бірі болып табылады. Осылай, ақпаратты қорғау ақпараттық инфрақұрылым нысандарының барлық өмірлік айналымы бойынша және ең алдымен негізгі түрі автоматтандырылған жүйелер болып табылатын ақпараттық жүйелерде жүзеге асырылуы қажет. МЕМСТ 34.003-90 «Ақпараттық технология. Автоматтандырылған жүйелердегі стандарттар кешені. Автоматтандырылған жүйелер. Терминдер мен анықтамалар» 4.1. бабында «автоматтандырылған жүйенің өмірлік айналымы» түсінігіне келесі анықтама бекітілген:

«автоматтандырылған жүйенің өмірлік айналымы; АЖ өмірлік айналымы: оған қойылатын бастапқы талаптарды қалыптастырудан бастап АЖ автоматтандыру құралдар кешенін пайдалану және жоюдың аяқталуына дейін АЖ күйін құру және кезекті өзгертудің өзарабайланысқан процестерінің жиынтығы». Автоматтандырылған жүйенің (оның ішінде қорғанысты орындалудағы автоматтандырылған жүйе (ҚОАЖ)) өмірлік айналымы кезеңдер мен сатыларға бөлінеді. Автоматтандырылған жүйенің өмірлік айналымының сатылары екі топқа біріктіріледі: АЖ құру сатыларының тобы мен АЖ пайданалу сатыларының тобы. МЕМСТ 34.003-90 4 тарауда келесі анықтамаларды бекітеді: «Автоматтандырылған жүйені құру кезеңі» түсінігінің анықтамасында аталған нормативтік құжаттарды бірі МЕМСТ 34.601-90 «Ақпараттық технология. Автоматтандырылған жүйелердің стандарттар кешені. Автоматтандырылған жүйелер. Құру сатылары». МЕМСТ 34.601-90 2.1. бабында жалпы жағдайдағы АЖ құру кезеңдері мен сатыларын бекітеді, ол 16.1. кестесінде келтірілген. 16.1. кестесінде аталған АЖ құру кезеңдері мен сатылары әдетте, 16.1. кестесінде нөмірленген тәртіптегі кезектілікпен жүзеге асырылады. Бірақ, құрылатын автоматтандырылған жүйелердің ерекшелігіне және оларды құру шарттарының ерекшелігіне тәуелді автоматтандырылған жүйелерді құрудың жеке кезеңдері мен сатыларын алып тастау немесе біріктіруге, жұмыстардың жеке сатыларын алдыңғы сатыларды аяқтауға дейін, жұмыс сатыларын бір уакытта паралельді орындауға, жұмыстардың жаңа сатыларын енгізуге рұқсат етіледі. Автоматтандырылған жүйені құрудың әртүрлі кезеңдері мен сатыларында орындалатын жұмыстардың мазмұны МЕМСТ 34.601-90 МЕМСТ және Р 50-34.126-92 «Кеңестер. Ақпараттық технология. Автоматтандырылған жүйелерді құрудағы жұмыстарды жүргізу ережесінде» бекітілген,

1. АЖ қойылатын талаптарды қалыптастыру

1.3. Орындалған жұмыстар туралы есеп пен АЖ жасақтауға тапсырыс (тастикалық техникалық тапсырма) жасақтау 2. АЖ тұжырымдамасын жасақтау

2.3. АЖ қолданушысының талаптарын қанағаттандыратын АЖ тұжырымдама варианттарын жасақтау және АЖ тұжырымдама вариантын таңдау

2.4. Орындалған жұмыс туралы есепті рәсімдеу 3. Техникалық тапсырма

3.1. АЖ құруға техникалық тапсырманы жасақтау және бекіту 4. Эскиздік жоба 4.1. Автоматтандырылған жүйе мен оның бөліктері бойынша алдын ала жобалық шешімдерді жасақтау

4.2. АЖ және оның бөліктеріне құжаттама жасақтау 5. Техникалық жоба

5.3. АЖ кешендеу үшін бұйымдарды жабдықтау құжаттамаларын және (немесе) оларды жасақтауға техникалық талаптар (техникалық тапсырмалар) жасақтау және рәсімдеу

5.4.

Автоматтандыру нысаны жобасының аралас бөліктеріндегі жобалауға тапсырмалар жасақтау

6. Жұмысшы құжаттама 6.1. Автоматтандырылған жүйелер мен оның бөліктеріне жұмысшы құжаттамаларды жасақтау

6.2. Бағдарлама жасақтау және бейімдеу

7. Қызметке енгізу

7.3 АЖ-ны жабдықталатын бұйымдармен кешендеу (бағдарламалық және техникалық құралдар, бағдарламалық-техникалық кешендер, ақпараттық бұйымдар)

7.8. Қабылдау сынақтарын жүргізу 8. АЖ сүйемелдеу

8.2. АЖ-ге кепілдеуден кейін қызмет көрсету Ал құрылатын құжаттардың түрлері мен кешендігі МЕМСТ 34.201-89 «Ақпараттық технология. Автоматтандырылған жүйелердің стандарттар кешені. Автоматтандырылған жүйелерді құрудағы құжаттардың түрлері, кешендігі мен белгіленуі» құжатында бекітілген. Жасақталатын құжаттардың мазмұны РД 5034.698-90 «Әдістемелік нұсқаулар. Ақпараттық технология. Автоматтандырылған жүйелердің стандарттар кешені мен жетекші құжаттары. Автоматтандырылған жүйелер. Құжаттардың мазмұнына қойылатын талаптар» құжатымен бекітіледі. Автоматтандырылған жүйелердің өмірлік айналымын пайдалану сатыларына келесілер жатқызылады: АЖ пайдалану сатысында автоматтандырылған жүйені дамыту (жаңарту) жүзеге асырылуы мүмкін, ол МЕМСТ 34.003-90 4.6. бабында келесі түрде анықталады: «автоматтандырылған жүйені дамыту, АЖ дамыту: АЖ сипаттамаларын мақсатты бағытталған жақсарту мен қызметтерін кеңейту».

пайдалану және қорғау шарттары

% ш

н и

о о Я х

л я н

қоршаған орта субъектілері, сонымен бірге ақпараттық сала (қоршаған орта субъектілері)

16.2. сурет. Ақпаратты құру (жаңарту, дамыту), пайдалану және қорғау шарттарын анықтайтын объектілер, субъектілер, құбылыстар, әрекеттер мен процесстер Ақпараттық инфрақұрылым нысандарын құру (жаңарту, дамыту) шарттары мен пайдалану шарттары, және демек, оларды құру (жаңарту, дамыту) және пайдалану процестерін жүзеге асырудағы ақпаратты қорғау шарттары келесі объектілер, субъектілер, құбылыстар мен процесстердің (16.2. сурет) қасиеттері және жағдайымен анықталады:

Қоршаған орта объектісі

Қоршаған орта объектісі

Ақпараттық инфрақұрылымды құру (жаңарту, дамыту) шарттары және пайдалану шарттары бір уақытта оны құруда (жаңарту, дамыту) ақпараттық инфрақұрылым нысаны туралы ақпаратты қорғау шарттары мен осы нысанды пайдалануда ақпараттық инфрақұрылым объектісінде өңделетін ақпаратты қорғау шарттары да болып табылады. Осы шарттарды білу ақпаратты ақпараттық инфрақұрылым нысаны ретінде тиімді қорғауды ұйымдастыру үшін де, сонымен бірге осы нысанда оны өңдеуде ақпаратты қорғау үшін де қажетті. Ал, ақпараттық инфрақұрылым нысанын құру (жаңарту, дамыту) шарттары, оны пайдалану шарттары, және демек, осы аталған әрекеттерді жүзеге асыру ақпаратты қорғау шарттары

құрылатын (жаңартылатын, дамытылатын), пайдаланылатын нысанның, қоршаған орта объектілері мен субъектілерінің, ақпараттыұ сала субъектілерінің қасиеттері және жағдайымен, сонымен бірге аталған объектілермен туындайтын құбылыстар, әрекеттер және процесстермен анықталады. Сондықтан ақпаратты тиімді қорғауды ұйымдастыру үшін ақпараттық инфрақұрылым нысанын (АИН) құру (жаңарту, дамыту) және (немесе) пайдалануға қандай да бір түрде әсер етуге қабілетті барлық объектілер және субъектілерді анықтау, сонымен бірге осы объектілер және субъектілермен туындайтын, АИН-ның құрамдарына, осы АИН қамтамасыз ету құралдары мен жүйелеріне тікелей немесе жанама әсер ету арқылы қорғалатын ақпаратқа әсер етуге (ең алдымен зиянды) қабілетті барлық құбылыстар, әрекеттер мен процестерді анықтау қажет. Информатизациялау нысандарына құрамына кіретін, АИН пайдалануда қорғалатын ақпаратқа қандай да бір түрде әсер етуге қабілетті құбылыстар, әрекеттер, процесстерді МЕМСТ Р 50922-2006 «Ақпаратты қорғау. Негізгі терминдер мен анықтамалар» құжатқа сәйкес қорғалатын ақпаратқа әсер ететін факторлар деп атайды. МЕМСТ Р 50922-2006 2.6.2. бабынла келесі анықтама бекітілген: «қорғалатын ақпаратқа әсер ететін фактор: Нәтижесі қорғалатын ақпараттың жайылып кетуі, бұрмалануы, жойылуы, оған қол жеткізудің болмауы мүмкін құбылыс, әрекет немесе процесс». Қорғалатын ақпаратқа әсер ететін фактор ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласында және бірінші кезекте оның төртінші құрамын – ақпаратты қорғаудағы басты түсініктердің бірі болып табылады. Осы терминді қолданумен аталған салалардағы «ақпарат қауіпсіздігінің қаупі» және «ақпараттық инфрақұрылым нысанына (ақпаратты қорғау нысандарының жиынтығы) зиянды әсер ету» сияқты маңызды түсініктер анықталады. Белгілі бір шарттарда қорғалатын ақпаратқа (әрі қарай – факторлар) әсер етуге (ықпал етуге қабілетті) ықпал тигізетін немесе қабілетті факторларды анықтау және есепке алу информатизациялау нысанында ақпаратты қорғауға бағытталған тиімді шараларды жоспарлау және жүргізу үшін негіздердің бірін құрайды.

Факторларды екі белгісі бойынша жіктеу тиімді: ■ туындау табиғатына қатынасты белгісі бойынша (туындауы адамға қатыстылығы көзқарасынан);

■ фактордың информатизациялау нысанына қатысын анықтайтын белгісі бойынша. Бірінші белгісі бойынша барлық факторлар екі классқа бөлінеді: туындауы адамның қатысуымен байланысты емес объективті факторлар және адам қатысуымен жүзеге асырылатын субъективті. Екінші белгісі бойынша барлық факторлар сонымен бірге екі классқа бөлінеді: ішкі және сыртқы.

Ішкі деп информатизациялау нысанының құрамына кіретін ақпараттық инфрақұрылым нысанының құрамдары және (немесе) ақпараттық сала субъектілерімен – меншік иесі қызметкерлері, АИН операторы, осы нысанда өңделетін ақпарат иесі немесе қолданушы тудыратын фактор аталады.

Сыртқы деп қоршаған орта объектісі және (немесе) субъектісімен туындайтын фактор аталады. Қорғалатын ақпаратқа тікелей, сонымен бірге жанама зиянды әсер ететін немесе белгілі бір шарттарда зиянд әсер етуі мүмкін (зиянды әсерлерге ықпал ететін) анықталған факторлардың толықтығы мен шынайылылығын АИН пайдалануда оның өңдеудің барлық сатыларында қорғалатын ақпаратқа әсер етуге қабілетті факторлардың толық жиынтығын қарастыру арқылы қамтамасыз етуге болады, олар МЕМСТ Р 51275-2006 «Ақпаратты қорғау. Информатизация нысаны. Ақпаратқа ісер ететін факторлар. Жалпы жағдай» құжатында келтірілген. МЕМСТ Р 5125-2006 АИН пайдалануда қарастыру қажет болатын факторлардың толық жиынтығы тізімін бекітеді. Осы факторлардың тізімі 16.2. кестесінде келтірілген. МЕМСТ Р 5125-2006 бекітілген және 16.2. кестесінде келтірілген факторлардың толық жиынтығы тізімін оны құруда (жаңарту, дамыту) ақпараттық инфрақұрылым нысаны туралы қорғалатын ақпаратқа зияны әсер ететін немесе белгілі бір шарттарда зиянды әсер етуге (зиянды әсерлерге ықпал етуге) қабілетті факторлары анықтауда да қолдануға болады. Бұл қазіргі кезде ақпараттық инфрақұрылымның кез келген нысанын құру (жаңарту, дамыту) құрылатын (жаңартылатын, дамытылатын) нысан туралы қорғалатын ақпарат өңделетін жалпы АИН және оның бөліктері бойынша жобалық шешімдерді орындау және сынау жүргізілетін есептеу техникалық құралдары мен аппараттық-бағдарламалық стендер негізінде автоматизация құралдарын қолданусыз жүзеге асырылмайтынымен шартталады.

Сигналдардың өткізу желілері бойынша берілуі

Сигналдардың байланыстың оптика-талшықты желілері бойынша берілуі

Сигналдардың радиотолқындар диапазонында және толқындар ұзындығының оптикалық диапазонда берілуі

Ақпаратты өңдеу және тасымалдаудың аппараттық құралдары (АӨТ АПҚ) жұмысына ілесетін, информатизациялау нысанының аппараттық құралдарына (ИН АПҚ) функциональды тән акустикалық сигналдардың сәулеленуі

Аппараттық құралдармен (АПҚ) дауысталатын немесе шығарылатын тілге ілесетін, ИН АПҚ функциональды тән акустикалық белгілерді сәулелендіру

ИН АПҚ радиодиапозанында сәулеленетін және оларға функциональды тән электр магниттік сәулеленулер мен өрістер

ИН АПҚ оптикалық диапозанында сәулеленетін және оларға функциональды тән электр магниттік сәулеленулер мен өрістер

АӨТ АПҚ элементтерінің (құрылғылары) жанама электр магниттік сәуделенуі (ЖЭМС)

АӨТ АПҚ жұмысына ілесетін ақпараттық сигналмен модулденетін, АӨТ АПҚ құрамына кіретін құрылғыларының жоғары жиілікті генераторлары жұмысының жиілігінде сәулеленетін ЖЭМС элементтері (құрылғылар)

АӨТ АПҚ жұмысына ілесетін акустикалық сигналмен модулденетін, АӨТ АПҚ құрамына кіретін құрылғыларының жоғары жиілікті генераторлары жұмысының жиілігінде сәулеленетін ЖЭМС элементтері (құрылғылар)

АӨТ АПҚ құрамына кіретін күшейткіштерді өздігінен қозу жиіліктеріндегі ЖЭМС

Ақпараттық сигналдармен модулденетін, паразитті электр магниттік сәулеленуі (ПАЭМС)

Акустикалық сигналдармен модулденетін ПАЭМС

Информатизация нысандары шегінен шығысы бар АПҚ-ның электр тізбектеріндегі нысана

Ақпарат тасымалдайтын ЖЭМС және (немесе) ПАЭМС туындаған байланысты желілеріндегі нысана

Ішкі сыйымдылықпен және (немесе) индуктивті байланыстармен туындаған, байланыс желілеріндегі нысана

Ақпаратты тасымалдайтын, ЖЭМС және (немесе) ПАЭМС туындаған, электрмен қоректендіру тізбектеріндегі нысана

Ішкі сыйымдылықпен және (немесе) индуктивті байланыстармен туындаған, электр қоректендіру тізбектеріндегі нысана

ИН АПҚ қоректендіру блогы арқылы электрмен қоректендіру тізбектеріндегі нысана

Ақпарат тасымалдайтын ЖЭМС және (немесе) ПАЭМС туындаған, жерге жалғау тізбектеріндегі нысана

Ішкі сыйымдылықпен және (немесе) индуктивті байланыстармен туындаған, жерге жалғау тізбектеріндегі нысана

ИН АПҚ тораптары мен блоктарының «жерлік» (жұмысша) сызбасымен гальваникалық байланысымен шартталған, жерге жалғау тізбектерінің нысана

Ақпарат тасымалдайтын ЖЭМС және (немесе) ПАЭМС туындаған, ИН АПҚ-мен гальваникалық байланысты емес аппараттық құралдардағы, өткізгіштердегі, кабелдер мен басқа да тоқ өткізетін коммуникациялар мен құрылымдардағы нысана

ИН АПҚ элементтеріндегі акустикалық электрлік түрлендіргіштің бар болуы

ИН АПҚ, ИН жүйелерінің ақаулары, бұзылыстары, апаттары

Техногендік сипаттағы құбылыстар: ИН-ның арнайы емес электр магниттік сәулеленуі

Техногендік сипаттағы құбылыстар: ИН-ның радиациялық сәулеленуі

Техногендік сипаттағы құбылыстар: ИН қамтамасыз ету жүйелеріндегі  ақаулар, бұзылыстар, апаттар

Табиғи құбылыстар, апаттық жағдайлар: термиялық факторлар (өрттер және т.б.)

Табиғи құбылыстар, апаттық жағдайлар: климаттық факторлар (су тасқыны және т.б.)

Табиғи құбылыстар, апаттық жағдайлар: механикалық факторлар (жер сілкіну және т.б.)

Табиғи құбылыстар, апаттық жағдайлар: электр магниттік факторлар (найзағай жарқырау және т.б.)

Табиғи құбылыстар, апаттық жағдайлар: биологиялық факторлар (микробтар, кеміргіштер және т.б.)

Табиғи құбылыстар, апаттық жағдайлар: химиялық факторлар (химиялық агрессивті орта және т.б.)

Субъективті ішкі факторлар

Ақпаратқа қол жеткізу құқығы бар тұлғалармен осы ақпаратқа қол жеткізу құқығы жоқ тұлғалар арқылы қорғалатын ақпараттың жариялануы

Ақпаратқа қол жеткізу құқығы бар тұлғалармен байланыстың ашық каналдары бойынша ақпаратты беру арқылы қорғалатын ақпараттың жариялануы

Ақпаратқа қол жеткізу құқығы бар тұлғалармен ақпаратты өңдеудің қорғалмаған АПҚ-да ақпарат өңдеу арқылы қорғалатын ақпараттың жариялануы

Ақпаратқа қол жеткізу құқығы бар тұлғалармен ашық баспада және басқа да жаппай ақпарат құралдарында жариялау арқылы қорғалатын ақпараттың жариялануы

Ақпаратқа қол жеткізу құқығы бар тұлғалармен тіркелмеген ақпарат тасымалдаушысына ақпарат көшіру арқылы қорғалатын ақпараттың жариялануы

Ақпаратқа қол жеткізу құқығы бар тұлғалармен оған қол жеткізу құқығы жоқ тұлғаларға ақпаратты тасымалдаугыны тапсыру арқылы қорғалатын ақпараттың жариялануы

Ақпаратқа қол жеткізу құқығы бар тұлғалармен ақпаратты тасымалдаушыны жоғалту арқылы қорғалатын ақпараттың жариялануы

Ақпаратты санкциясыз өзгерту арқылы қорғалатын ақпаратқа қол жеткізу құқығы бар тұлғалардың құқыққа қарсы әрекеттері

Қорғалатын ақпаратты рұқсатсыз көшіру арқылы қорғалатын ақпаратқа қол жеткізу құқығы бар тұлғалардың құқыққа қарсы әрекеттері

Аппараттық құралдар мен ИН жүйелеріне жалғау арқылы қорғалатын ақпаратқа рұқсатсыз қол жеткізу

Жанама құралдар (құрылғылар) қолдану арқылы қорғалатын ақпаратқа рұқсатсыз қол жеткізу

Тіркелген қолданушы ретінде жасырыну арқылы ИН АПҚ-ның бағдарламалық қамтамасыздандыруын қолдану арқылы

қорғалатын ақпаратқа рұқсатсыз қол жеткізу

ИН бағдарламалық қамтамасыздандыруының ақаулары мен әлсіздігі пайдалана отырып, ИН АПҚ-ның бағдарламалық қамтамасыздандыруын қолдану арқылы қорғалатын ақпаратқа рұқсатсыз қол жеткізу

Жанама бағдарламалар енгізе отырып, ИН АПҚ-ның бағдарламалық қамтамасыздандыруын қолдану арқылы қорғалатын ақпаратқа рұқсатсыз қол жеткізу

Вирустар немесе басқа да зиянды бағдарламалық кодты (трояндық бағдарламалар, клавиатуралық шпиондар, құжаттың белсенді мазмұны) қолдана отырып, ИН АПҚ-ның бағдарламалық қамтамасыздандыруын қолдану арқылы қорғалатын ақпаратқа рұқсатсыз қол жеткізу

Қорғалатын ақпараты бар тасымалдаушыны ұрлау арқылы қорғалатын ақпаратқа рұқсатсыз қол жеткізу

Ақпаратты өңдейтін АПҚ-ның қызметін бұзу арқылы қорғалатын ақпаратқа рұқсатсыз қол жеткізу

Ақпаратты қорғау бойынша талаптарды (талаптар қарама-қайшы, ақпараттың тиімді қорғалуын қамтамасыз етпейді және т.б.) беруде ақпаратты қорғаудың ұйымдастырушылық қамтамасыздануының кемшіліктері

Ақпаратты қорғау бойынша талаптардың сақталмауы жағдайында ақпаратты қорғаудың ұйымдастырушылық қамтамасыздануының кемшіліктері

Ақпаратты қорғаудың тиімділігін бақылауда ақпаратты қорғаудың ұйымдастырушылық қамтамасыздануының кемшіліктері

Аппараттық құралдарды пайдалануда ИН қызмет ететін қызметкерлердің қателіктері

Бағдарламалық құралдарды пайдаланудағы ИН қызмет ететін қызметкерлердің қателіктері

Ақпаратты қорғау құралдары мен жүйелерін пайдалануда  ИН қызмет ететін қызметкерлердің қателіктері

Субъективті сырт қы

факторлар

Радио электронды барлаудың аппараттық, бағдарламалық-аппараттық құралдарын қолданумен қорғалатын ақпаратқа қол жеткізу

Оптикалық электронды барлаудың аппараттық, бағдарламалық-аппараттық құралдарын қолданумен қорғалатын ақпаратқа қол жеткізу

Фотографиялық барлаудың аппараттық, бағдарламалық-аппараттық құралдарын қолданумен қорғалатын ақпаратқа қол жеткізу

Визуальды оптикалық барлаудың аппараттық, бағдарламалық-аппараттық құралдарын қолданумен қорғалатын ақпаратқа қол жеткізу

Акустикалық барлаудың аппараттық, бағдарламалық-аппараттық құралдарын қолданумен қорғалатын ақпаратқа қол жеткізу

Гидро акустикалық барлаудың аппараттық, бағдарламалық-аппараттық құралдарын қолданумен қорғалатын ақпаратқа қол жеткізу

Техникалық компьютерлік барлаудың аппараттық, бағдарламалық-аппараттық құралдарын қолданумен қорғалатын ақпаратқа қол жеткізу

Ақпаратты түсірудің аппараттық, бағдарламалық-аппараттық құралдарын қолданумен қорғалатын ақпаратқа қол жеткізу

ИН-ның аппаратық құралдары мен жүйелеріне қосылу арқылы қорғалатын ақпаратқа рұқсат етілмеген қол жеткізу

Жанама құралдар (құрылғылар) қолдану арқылы қорғалатын ақпаратқа рұқсат етілмеген қол жеткізу

Тіркелген қолданушы ретінде жасырыну арқылы ИН АПҚ-ның бағдарламалық қамтамасыздандыруын қолдану арқылы

қорғалатын ақпаратқа рұқсатсыз қол жеткізу

ИН бағдарламалық қамтамасыздандыруының ақаулары мен әлсіздігі пайдалана отырып, ИН АПҚ-ның бағдарламалық қамтамасыздандыруын қолдану арқылы қорғалатын ақпаратқа рұқсатсыз қол жеткізу

Жанама бағдарламалар енгізе отырып, ИН АПҚ-ның бағдарламалық қамтамасыздандыруын қолдану арқылы қорғалатын ақпаратқа рұқсатсыз қол жеткізу

Вирустар немесе басқа да зиянды бағдарламалық кодты (трояндық бағдарламалар, клавиатуралық шпиондар, құжаттың белсенді мазмұны) қолдана отырып, ИН АПҚ-ның бағдарламалық қамтамасыздандыруын қолдану арқылы қорғалатын ақпаратқа рұқсатсыз қол жеткізу

Қорғалатын ақпараты бар тасымалдаушыны ұрлау арқылы қорғалатын ақпаратқа рұқсатсыз қол жеткізу

Өңдеуге жалған тапсырыстармен ақпаратты өңдеудің аппараттық құралдарын қайта жүктеу арқылы қорғалатын ақпаратқа қол жеткізуді блоктау

ИН-ға қатысты қаскүнемдік жасайтын қылмыстық топтар мен жеке қылмыс субъектілерінің әрекеттері

ИН элементтеріне қатысты қаскүнемдік жасайтын қылмыстық топтар мен жеке қылмыс субъектілерінің әрекеттері

Электрмен қоректендіру желілері бойынша тұрақты және айнымалы тоқтың электрмен қоректендіру портына әдейі күштік электр магниттік әсер ету арқылы аппараттық құралдарды қолдана отырып, қорғалатын ақпаратты бұрмалау, жою немесе блоктау

Өткізгішті байланыс желілері бойынша сигналдарды енгізу-шығару порттарына және байланыс порттарына әдейі күштік электр магниттік әсер ету арқылы аппараттық құралдарды қолдана отырып, қорғалатын ақпаратты бұрмалау, жою немесе блоктау

Жерге жалғау порттарына және корпус порттарына металл құрылымдары бойынша әдейі күштік электр магниттік әсер ету арқылы аппараттық құралдарды қолдана отырып, қорғалатын ақпаратты бұрмалау, жою немесе блоктау

Корпус порттарына, сигналдарды енгізу-шығару порттарына және байланыс порттарына электр магинттік жылдам өзгеретін өрістерді қолдану арқылы әдейі күштік электр магниттік әсер ету арқылы аппараттық құралдарды қолдана отырып, қорғалатын ақпаратты бұрмалау, жою немесе блоктау

Әртүрлі табиғи күштердің әдейі күштік әсер етуі арқылы аппараттық құралдарды қолдана отырып, қорғалатын ақпаратты бұрмалау, жою немесе блоктау

Компьютерлік шабуылдарды жүзеге асыруда бағдарламалық немесе бағдарламалық-аппараттық құралдарды қолдану арқылы аппараттық құралдарды қолдана отырып, қорғалатын ақпаратты бұрмалау, жою немесе блоктау

Желілік шабуылдарды жүзеге асыруда бағдарламалық немесе бағдарламалық-аппараттық құралдарды қолдану арқылы техникалық құралдарды қолдана отырып, қорғалатын ақпаратты бұрмалау, жою немесе блоктау

Әдейі күштік электр магниттік әсер етумен кешенді түрде бағдарламалық құралдармен әсер ету арқылы аппараттық құралдарды қолдана отырып, қорғалатын ақпаратты бұрмалау, жою немесе блоктау

Жанама құралдарды (құрылғыларды) қондыру орны информатизациялау нысанындағы бақыланатын аймақта немесе бақыланатын аймақтың қоршау құрылымдарында тұрған кез келген нысан болуы мүмкін. Жанама құралдар енгізілуі мүмкін болатын информатизациялау нысанының бақыланатын аймағындағы нысандардың мысалдары осы информатизациялау нысанының құрамына кіретін ақпараттық инфрақұрылым нысанының аппараттық құралдары, қамтамасыздандырудың аппараттық құралдары, кез келген жабдық, интерьер заттары, көлік құралдары және т.б. болып табылады. Бағдарламалық жанама зиянды бағдарлама немесе зиянды бағдарламалық код түрінде жүзеге асырылуы мүмкін.

Зиянды бағдарламалық код

ЭЕМ-ның машиналық командаларының бір жиынтығынан құралған және ақпараттық (автоматтандырылған) жүйенің жалпы немесе арнайы бағдарламалық қамтамасыздандыруының бағдарламасына енгізілген  зиянды бағдарламалық кодты

ЭЕМ-ның машиналық командаларының бірнеше жиынтығынан құралған және ақпараттық (автоматтандырылған) жүйенің жалпы немесе арнайы бағдарламалық қамтамасыздандыруының  қандай да бір бағдарламасының әртүрлі жерлеріне немесе әртүрлі бағдарламасына енгізілген  зиянды бағдарламалық кодты

Осы тармақшада қарастырылған ақпаратқа әсер ететін факторлар «ақпарат қауіпсіздігінің қатері» түсінігінің құрамды бөлігі болып табылады, оның жалпы анықтамасы МЕМСТ Р 50922-2006 «Ақпаратты қорғау. Негізгі терминдер мен анықтамалар» құжатының 2.6.1. бөлімінде келесі түрде бекітілген: «қатер (ақпарат қауіпсіздігі): ақпарат қауіпсіздігінің бұзылуына қуатты немесе нақты қатер ететін шарттар мен факторлардың жиынтығы». Қазіргі уақытта «ақпарат қауіпсіздігінің қатері» түсінігінің осындай анықтамасы әдебиеттер мен нормативтік құқықтық құжаттарда өте кең қолданылады. Бірақ, бұл анықтама өте дәл болып табылмайды, себебі кейбір факторлар өз мәнісінде ақпараттық инфрақұрылым нысандарын құру және пайдалану жүзеге асырылатын шарттардың құрамдастары болып табылады. Осы факторлардың мысалы ретінде өзімен ақпараттық инфрақұрылым нысанының аппараттық құралдарының қызмет етуіне ілесетін және осы нысандар мен оларда өңделетін ақпаратқа зиянды әсер етулер болып табылмайтын құбылыстар мен процесстерді білдіреді. Олар зиянды әсерлер ету үшін ғана қолданылуы мүмкін, олар ретінде 16.2. кестесінде келтірілген субъективті ішкі және сыртқы факторлар атқаруы мүмкін. Сондықтан, МЕМСТ Р 51275-2006 аталған барлық факторларды информатизация нысанына зиянды әсер ету мүмкіндігі белгісі бойынша екі топқа бөлу тиімді: зиянды емес факторлар тобы және зиянды факторлар тобы.

Зиянды емес факторлар

Зиянды факторлар

Факторларды зиянды емес және зиянды деп бөлуді ескере отырып, «ақпарат қауіпсіздігінің қатері» түсінігіне барынша дәл анықтама қалыптастыруға болады.

Ақпарат қауіпсіздігі қатері

Анықтамасына сәйкес зиянды факторлар ақпаратты қорғау нысандарына зиянды әсер етуге қабілетті. Бірақ, бұл қабілет ақпаратты қорғау нысандарына зиянды факторлардың әсер етуі жүріп жатқан барлық жағдайларында жүзеге асырыла бермейді. Зиянды фактор тек белгілі бір шарттарда ғана зиянды әсер етуі (зиянды әсер болуы мүмкін, себебі өз мәнінде «фактор» және «зиянды әсер» түсініктері бірдей – осы түсініктің екеуі де өз мәнісінде әрекет, қызмет, процесс, құбылыс болып табылады) мүмкін, олар осы нысанмен қандай да бір түрде өзара әрекеттесуге қабілетті, құрылатын (жаңартылатын, дамытылатын) немесе пайдаланылатын ақпараттық инфрақұрылым нысанының қасиеттері мен жағдайларымен, сонымен бірге сыртқы  объектілер және субъектілермен анықталады. АИН құру (жаңарту, дамыту) немесе пайдалану жүзеге асырылатын шараларды анықтай отырып, зиянды факторлардың барлық жиынтығын екі түрге бөлуге болады: Екінші түрдегі факторларды бірінші түрдегі факторлардың қысқалығы және ерекшелігі үшін зиянды әсерлер деп атаймыз. МЕМСТ Р 51275-2006 «Ақпаратты қорғау. Ақпаратқа әсер ететін факторлар. Жалпы ереже» құжатында келтірілген факторлардың бүкіл жиынтығынан қарсы әрекет етуі үшін ақпаратты қорғау бағытталуы қажет зиянды әсерлерді бөлу тек қана ақпаратты қорғау нысандарының нақты жиынтығын құру (жаңарту, дамыту) немесе пайдалануды жүзеге асырылатын нақты шарттарда ғана мүмкін болады.

ИНФОРМАТИЗАЦИЯЛАУ НЫСАНДАРЫНДАҒЫ  АҚПАРАТҚА ЗИЯНДЫ ӘСЕРЛЕР МЕН ҚАУІПСІЗДІК ҚАТЕРЛЕРІ

Сонымен, қарсы әсер етуі нақты шарттарда ақпаратты қорғау ақпаратты қорғаудың нақты кешенді нысанына бағытталуы қажет болатын зиянды әсерлерді анықтау осы нысанда өңделетін ақпаратты тиімді қорғауды қамтамасыз етудегі маңызды қадам болып табылады. Зиянды әсерлердің барлық жиынтығын анықтаусыз ақпаратты қорғау шарттарын анықтау мүмкін емес, және демек, ақпараттық инфрақұрылымның кез келген нысанында ақпаратты тиімді қорғауды қамтамасыз ету мүмкін емес. Ақпараттық инфрақұрылымның кез келген нысаны өзінің өмірлік айналымы процесінде басқа нысандар тарапынан, сонымен бірге субъектілер (ақпараттық сала объектілері мен субъектілері, қоршаған орта объектілері мен субъектілері және т.б.) тарапынан көпреттік әсерлерге ұшырайды. Бұған қоса, ақпараттық инфрақұрылым нысанының өзінің құрамдары бір-бірімен өзара әрекеттеседі. Оны құру кезеңінде, сонымен бірге пайдалану кезеңінде де ақпараттық инфрақұрылым нысанына ықтимал әсерлердің бүкіл жиынтығын ақпараттық инфрақұрылым нысанымен ақпаратты өңдеу бойынша өз функцияларын жүзеге асыру қажеттілігіне тәуелді штаттық әсерлер мен штаттық емес әсерлер деп екі класқа бөлуге болады.

Штаттық деп оның жобалық құжаттамасына сәйкес оның мақсатты қолданылуын қамтамасыз ететін, осы нысанмен өз функцияларын орындау үшін қажетті болатын ақпараттық инфрақұрылым нысанына әсер етулерді атайтын боламыз.

Жалпы жағдайда оны мақсатты қолдану процесінде жүзеге асырылатын, оны пайдалануда ақпараттық инфрақұрылым нысанына кез келген әсер ету нысанға белгілі бір залал (нысан ресурстарын қолдану, элементтердің физикалық тозуы, олардың бұзылуы және т.б.) тигізеді. Ерекше жағдай ақпараттық инфрақұрылым нысанының материалдық емес құрамдарына – ақпаратқа (оқу, көшіру, орындауға жіберу, танысу және т.б.) тек қана жеке штаттық әсерлер болып табылады. Сол уақытта ақпаратқа кез келген штаттық емес әсер етулері әрдайым оның бекітілген мәртебесінің ақпараттық инфрақұрылым нысанының құрамы ретінде бұзылуына әкеледі. Осындай түрде, ақпараттық инфрақұрылым нысанына кез келген әсер ету нәтижесі осы нысанға қандай да бір зиян тигізу болып табылады.

Ақпараттық инфрақұрылым нысанына келтірілген зиян мөлшерін осы нысанда қорғаныс жүйесінің болмау шартымен

Ақпараттық инфрақұрылым нысандары тек қандай да бір штаттық ақпарат тасымалдаушысында жазылған ақпаратты ғана өңдеуді жүзеге асыра алады. Өз құрамында ақпарат өңдеудің аппараттық құралдарын құрайтын ақпараттық инфрақұрылым нысандары өзінің қызмет ету процесінде оларда өңделетін ақпарат бейнеленетін, штаттық емес тасымалдаушыларды туындатуы, сонымен бірге өңделетін ақпаратты қолда бар штаттық емес ақпарат тасымалдаушына тасымалдауы мүмкін. Штаттық емес ақпарат тасымалдаушыға (оған әсер ету) қол жеткізе алу ақпараттық инфрақұрылым нысанының өзіне зиян келтіруге немесе оның қызмет етуін бұзуға қабілетсіз, бірақ өңделетін ақпаратты рұқсат етілмеген субъектінің (өңделетін ақпараттың жайылуы) алуына әкелуі мүмкін.

16.3. сурет.  «Ақпараттық инфрақұрылымға зиянды әсер ету» түсінігі анықтамасының графиктік интерпретациясы

Оған жазылған өңделетін ақпаратты алу мақсатында штаттық емес тасымалдаушыға әсер ету әрдайым штаттық емес болып табылады. Барлық баяндалғандарды ескере отырып, оның мазмұнды бөлігін жүзеше асыру тәсілі ретінде зиянды әсерлердің  бекітілген айырықша ерекшеліктерін атауды таңдай отырып, «ақпараттық инфрақұырым нысанына зиянды әсер ету» түсінігінің келесі анықтамасын қалыптастырамыз.

Ақпараттық инфрақұрылым нысанына зиянды әсер ету нәтижесі нысанның өзіне және (немесе) оның меншік иесіне, операторға, сонымен бірге осы нысандағы, қоршаған ортадағы өңделетін ақпарат қолданушысына, иесіне рұқсат етілмеген бастапқы зиян келуі болып табылатын (болып табылуы мүмкін), ақпарат өңдеу процесіндегі осы нысанмен туындайтын ақпараттық инфрақұрылым нысанына немесе штаттық емес тасымалдаушыға штаттық емес әсер ету. «Ақпараттық инфрақұрылым нысанына зиянды әсер ету» түсінігі анықтамасының графиктік интерпретациясы 16.3. суретінде келтірілген.

16.3. ЗИЯН КЕЛТІРЕТІН ӘСЕРЛЕР ЖӘНЕ АҚПАРАТ ҚАУІПСІЗДІГІНЕ ҚАУІП-ҚАТЕРЛЕР ЖІКТЕМЕСІ

16.3.

Зиян келтіретін әсерлер жіктемесі үшін маңызды түсінік «зиян келтіретін әсер қатысушысы» болып табылады.

Зиян келтіретін әсер қатысушысы

Қатысушыға байланысты зиян келтіретін әсерлер қорғалатын ақпаратқа әсер ететін факторлар сияқты, субъективті және объективті болып бөлінеді.

Субъективті зиян келтіретін әсер

Барлық қалған зиян келтіретін әсерлер – бұл объективті әсерлер. Мақсат (мақсаттар) көзқарасынан субъективті зиян келтіретін әсерлер әдейі және әдейі емес болып бөлінеді

Әдейі субъективті зиян келтіретін әсер (әдейі зиян келтіретін әсер) — қатысушысы зиян келтіретін әсер процесін іске асыру кезінде қандай да болсын мақсатқа қол жеткізуге ұмтылатын (зиян келтіретін әсер процесінде белгілі бір ниетпен (ниеттермен) қатысады) субъективті зиян келтіретін әсер

Зиян келтіретін әсер қатысушысының мақсаты (мақсаттары), ниеттері күні бұрын көзделген және зиян келтіретін әсер процесінде өзгерілмейтін, сондай-ақ өзгерілетін болуы мүмкін.

(әдейі емес зиян келтіретін әсер) — қатысушысы бұл әсер ету процесінде қандай да бір мақсатсыз, әдейі емес (қате, білмеу немесе басқа себептер бойынша) қатысатын субъективті зиян келтіретін әсер.

оларға тікелей немесе жанама зиян келтіретін әсер етілетін ақпаратты қорғау объектілерінің жиынтығы. Тікелей немесе жанама зиян келтіретін әсер етуге ұшырайтын ақпаратты қорғау объектілерінің жиынтығын

зиян келтіретін әсер ету аймағы деп атаймыз. Бұл аймақтың және оған кіретін ақпаратты қорғау объектілерінің көлеміне байланысты, зиян келтіретін әсерлер бөлінеді : Іске асыру тәсілдері мен әдістері бойынша зиян келтіретін әсерлерді ақпараттық, бағдарламалық-математикалық, физикалық және ұйымдық деп бөлуге болады.

пайдаланатын зиян келтіретін әсерлер мысалдары ақпаратты қорғау саласында нормативтік-құқықтық актілерінің талаптарын орындамау, пайдаланушылық құжаттамада белгіленген талаптарды орындамау және т.с.с.

Сыртқы зиян келтіретін әсер

Нәтижесіне байланысты зиян келтіретін әсерлер бөлінеді:

Әдетте әсер ету аралықтары ретінде ақпараттық инфрақұрылым объектісің тіршілік ету сатылары және (немесе) кезеңдері таңдалады (мысалы, автоматтандырылған жүйенің тіршілік ету циклының сатылары мен кезеңдері). 16.2-тармақта анықтамасы келтірілген, «ақпараттық инфрақұрылым объектісіне зиян келтіретін әсер» түсінігі сондай-ақ бұл ішкі бөлімде келтірілген зиян келтіретін әсерлерді бөлу оқу құралының осы бөлігінің келесі ішкі бөлімінде ақпаратты қорғау объектілерінің біршама қауіптілігі ретінде енгізілген «ақпарат қауіпсіздігіне қауіп-қатер».

Ақпараттың қауіпсіздігіне қауіп-қатердің іске асырылу нәтижесі бұл объектіде өңделетін ақпарат қауіпсіздігінің бір немесе бірнеше сипаттамаларының өзгерісіне әкеп соқтыратын, ақпараттық инфрақұрылым объектісінде өңделетін ақпаратқа, немесе оның басқа а компоненттеріне зиян келтіретін әсер ету болып табылады. Сондықтан ақпарат қауіпсіздігіне қауіп-қатерлердің жіктемесі ретінде зиян келтіретін әсер ету үшін тап сол жіктеме белгілерін пайдалану орынды. Ақпарат қауіпсіздігіне қауіп-қатерлердің жіктемесі үшін жалғыз қосымша сипаттама ретінде қауіп-қатерлер іске асырылуының жүзеге асушылық шарасын таңдау қажет. Бұл шара сапалы, сондай-ақ сандық болуы мүмкін. Қауіп-қатерлердің іске асырылуы жүзеге асушылығының сандық шара ретінде оның іске асырылу ықтималдығын пайдалану орынды.

Ақпараттандыру объектісі зиян келтіретін әсер ете алатынуақыт аралықтары немен өзгертіледі?

технологиясын іске асыратын қызметкерлерден және оның қызметін автоматтандыру құралдарының кешенінен тұратын жүйе.

Қорғалған орындалудағы автоматтандыру жүйесі

Сыртқы зиян келтіретін әсер

Қауіпсіздікке сыртқы қауіп-қатерлер

Сыртқы фактор

Ішкі зиян келтіретін әсер

Қауіпсіздікке ішкі қауіп-қатерлер

Ішкі фактор

Сыртқы саяси сала

Әскери (қорғаныс) саласы

Зиян келтіретін бағдарлама

объектісінің өзіне және (немесе) меншік иесіне, операторына, сондай-ақ бұл объектіде, қоршаған ортада өңделетін ақпараттың пайдаланушысына, иеленушісіне келтірілген рұқсат етілмейтін бастапқы залал болып табылатын (болып табылуы мүмкін), ақпаратты өңдеу процесінде бұл объекті туындайтын штаттық емес тасығышқа немесе ақпараттық инфрақұрылым объектісіне штаттан тыс әсер ету.

Зиян келтіретін факторлар

Зиян келтіретін бағдарламалық код

Бөлінген үй-жай

Қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы мемлекеттік саясат

Мемлекеттік құпия

Құжатталған ақпарат

Қолжетімділік

Ақпараттың қолжетімділігі

Рухани сала

Тұлғаның, қоғамның және мемлекеттің өмірлік маңызды мүдделері

Автоматтандырылған жүйенің тіршілік ету циклы

Автоматтандырылған жүйені міндеті

Белгілеу құралы (құрылғысы)

Ақпаратты қорғау

Ақпаратты (шетелдік) барлаудан қорғау

Ақпаратты әдейі емес әсер етуден қорғау

ақпаратты қорғалатын ақпаратқа оның пайдаланушыларың қателерінің, ақпараттық жүйелердің техникалық және бағдарламалық құралдарының, табиғи құбылыстардың немесе ақпараттың бұрмалануына, жойылуына, көшірмелеуіне, ақпаратқа қолжетімділіктің бұғатталуына, сондай-ақ тасығышының жоғалуына, жойылуына немесе жұмысында іркіліске әкеп соқтыратын оқиғалар ақпаратын өзгертуге бағытталған басқа да әсерлеріне жол бермеуге бағытталған қорғау.

Ақпаратты рұқсат етілмеген әсерден қорғау

Ақпаратты оның тасығышына рұқсат етілмеген әсер етуден қорғау

Ақпаратты оған арнайы құралдарды пайдаланусыз рұқсат етілмеген әсер етуден қорғау

Ақпаратты оған арнайы құралдарды пайдаланумен рұқсат етілмеген әсер етуден қорғау

Ақпаратты рұқсат етілмеген қолжетімділіктен қорғау

Ақпаратты әдейі емес күшпен әсер етуден қорғау

қорғалатын ақпарат тасығышқа террористік, криминалдық немесе өзге де мақсатта жүзеге асырылатын, оның (олардың) жойылуына, жұмыс істеу іркілісіне немесе істен шығуына әкеп соқтыратын, әдейі зиян келтіретін әсер етуді, оның ішінде электромагниттік және (немесе) басқа физикалық табиғаты бар зиян келтіретін күшпен әсер етуін болдырмауға бағытталған қорғау.

Ақпаратты жария етуден қорғау

Ақпаратты жылыстаудан қорғау

Қорғалатын ақпарат

Қорғалатын үй-жай

Қолдану аймағы

Имитокірістірме

Ресей Федерациясының ақпараттық қауіпсіздігі

Шаруашылық субъектінің ақпараттық қауіпсіздігі

Ақпараттық жүйе

Жалпы пайдалану ақпараттық жүйесі

Ақпараттық сала

Ақпараттық технология

Ақпараттық ресурсы

Ақпараттық ресурсы

Ақпараттық объект

Ақпараттық процесс

Қолжетімділік шектеулі ақпарат

Коммерциялық құпияны құрайтын ақпарат

Қызметтік құпияны құрайтын ақпарат

Қызметтік құпияны құрайтын ақпарат

Шифрлеу кілті

Автоматтандырылған жүйені автоматтандыру құралдарының кешені

Автоматтандырылған жүйе компоненті

Компьютерлік атака

Компьютерлік вирус

Конструктивті аяқталған ақпарат тасығыш

Ақпараттандыру объектісінің бақыланбалы аймағы

Қолжетімділікті бақылау мен басқару

Құпиялы ақпарат

Ақпараттың құпиялылығы

Ақпараттың құпиялылығы

Ақпаратты криптографиялық қорғау

Ақпаратты криптографиялық түрлендіру

Халықаралық (сыртқы саяси) сала

Техникалық құралдардың ток өткізгіш желілік элементтерінде кезелген сигнал

Ұлттық қауіпсіздік

Ресей Федерациясының ұлттық мүдделер

Зиян келтірмейтін факторлар

Әдейі емес субъективті зиян келтіретін әсер ету (әдейі емес әсер ету)

Қорғалатын ақпаратқа рұқсат етілмеген әсер ету

Рұқсат етілмеген қолжетімділік

Қорғалатын ақпаратқа рұқсат етілмеген қолжетімділік

Штаттан тыс ақпарат тасығышы

Ақпарат тасығышы

Ақпарат иегері

Қорғаныс- өнеркәсіптік сала

Ақпаратты өңдеу

Ақпаратты қорғаудың жалпы мақсаты

Жалпыға қолжетімді ақпарат

Қауіпсіздік объектісі

Зиян келтіретін әсер ету объектісі

Ақпаратты қорғау объектісі

телекоммуникациялық желілер және ақпаратты қорғаудың қойылған мақсатына сәйкес қорғалуға қажетті ақпараттандыру объектілері.

Ақпараттандыру объектісі

Қоршаған орта объектісі

Ұйымдық-техникалық объект

Паразиттік электромагниттік сәулелену

Дербес деректері

Жанама электромагниттік сәулелену

Автоматтандырылған жүйе пайдаланушысы

Ақпарат пайдаланушы

Ақпаратты құқықтық қорғау

Қорғалатын ақпаратқа әдейі әсер ету

қорғалатын ақпаратқа кезкелген әдейі әсер ету, террористік немесе криминалдық мақсаттарда жүзеге асырылатын электромагниттік, және (немесе) физикалық табиғаты бар басқа әсер ету.

Ақпаратты ұсыну

Бағдарламалық бетбелгі

Бағдарламалық әсер ету

Автоматтандырылған жүйені дамыту

Қорғалатын ақпаратты жария ету

Ақпаратты тарату

Құжаттаманың деректемесі

Рұқсат етілген қолжетімділік

Құпиялы іс-шаралар

Желілік атака

Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету күштер

Автоматтандырылған жүйенің ақпаратын қорғалған орындалуда қорғау құралы

Қолжетімділікті бақылау мен басқару жүйесі

Қауіпсіздік Кеңесі

Әлеуметтік сала

Қолжетімділікті бақылау және басқару құралдары (ҚББ құралдары)

Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету құралдары

ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жүйесінде ұлттық қауіпсіздіктің күйі және оны күшейту бойынша шаралар туралы ақпаратты жинауға қалыптастыруға өңдеу, табыстау немесе қабылдау үшін пайдаланылатын, телекоммуникациялық арналарды қоса алғанда, технологиялар, сонымен қатар техникалық, бағдарламалық, лингвистикалық, құқықтық, ұйымдастырушылық құралдар.

Басқару құралы

Ақпаратты қорғау құралы

Ақпаратты қорғау тиімділігін бақылау құралы

Ақпараттың криптографиялық қорғау құралы

Стратегиялық ұлттық басымдылықтар

Автоматтандырылған жүйені жасау сатысы

Субъективті зиян келтіретін әсер

Қауіпсіздікті қамтамасыз ету субъектісі (

Қоршаған орта субъектісі

Мемлекеттік және қоғамдық қауіпсіздік салалары

жеке тұлғаның және қоғамның прогрессивті дамуын мен тірлік етуі үшін қажетті материалдық емес объектілердің (құқықтар, бостандықтар, заңды мүдделер, өмір, денсаулық), мемлекеттің (мемлекеттік суверенитет, аумақтық тұтастық, конституциялық құрылым, қоғамдық жүйе),өзінің тірлік етуі мен прогрессивті дамуын қамтамасыз ету мақсатында аталған объектілердің сақталуы мен пайдалануын қамтамасыз ететін  субъектілердің (жеке тұлға, қоғам, мемлекет), сондай-ақ субъектілердің бұл қызметін реттеу жүйелерінің жиынтығы.

Ғылым, технологиялар және білім беру саласы

Ақпаратты техникалық қорғау

Техникалық объектілер

Ақпаратты қорғау бойынша талап

Қауіпсіздікке қауіп-қатер

Ақпарат қауіпсіздігіне қауіп-қатер

Ұлттық қауіпсіздікке қауіп-қатер

Атқарушы құрылғылар

Басқарылатын тосқауыл құрылғылары

Қорғалған ақпараттың жылыстауы

Ақпараттың жылыстауы

Ақпаратты жоғалту

Ақпаратты жоғалту

Зиян келтіретін әсердің қатысушысы

жүйенің онда өңделетін ақпараттың қауіпсіздігіне қауіп-қатерлердің іске асырылу мүмкіндігін шарттайтын қасиет.

Қорғалатын ақпаратқа әсер ететін фактор

Ақпаратты физикалық қорғау

Автоматтандырылған жүйе функциясы

Ақпараттың тұтастығы

Ақпаратты қорғау мақсаты

Шифр

Ақпаратты шифрлеу

Штаттық ақпарат тасығыш

технологияларды іске асыру кезінде функционалдық маңыздылығы бар ақпарат тасығышы.

Штаттық тікелей ақпарат тасығыш

Экологиялық сала

Экономикалық сала

иелік етуін, пайдалануын, алмастыруын, үйлестіруін, тұтынуын, өндіруін қамтамасыз ететін субъектілер (шаруашылық ететін субъектілер, мемлекеттік билік органдары, банктер) жиынтығы, және бұл ретте туындайтын қоғамдық қатынастарды реттеу жүйелері.

Автоматтандырылған жүйенің пайдаланушылық қызметкерлері

Электрондық құжат

Қарапайым ақпарат тасығыш

Автоматтандырылған жүйені жасау сатысы

Сущность и соотношение понятий «защита информации», «безопасность информации», «информационная безопасность» // Ақпараттық технологиялардың қауіпсіздігі. — 1999. — № 1. —16-б — 20. Ақпараттық қауіпсіздікке кіріспе : оқу құралы./ [А. А. Ма- люк, В. С. Горбатов, В. И. Королев и др.]. — М. : Горячая линия — Телеком, 2011.

Волобуев С. В.

Безопасность социотехнических систем / С. В. Волобуев. — Обнинск: Викинг, 2000.

Герасименко В. А.

Информационная аналитико-синтетическая работа в органах защиты информации // БИТ. — 1999. — № 1. — С. 41 — 46.

Гиляров Е. М., Янина Е. В.

Информация как объект правового регулирования // БИТ. — 2001. — № 3. —  5-б. — 9.

Михайличенко И. А.

Информационные войны и конфликты идеологий на рубеже ХХ! века // БИТ. — 1998. — № 3. —14-б. — 18.

Ақпараттық қауіпсіздік негіздері: оқу құралы / [С. Б. Белов, В. П. Лось, Р. В. Матросов и др.] — М. : «Академия» баспа орталығы, 2006.

Расторгуев С. П .

Основы информационной безопасности :. Оқу құралы / С. П. Расторгуев. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2007.

Свиридов И. В.

Информационная война: определения, подход, взгляды // БИТ. — 1998. — № 4. — 39 — 45 беттер.

1-тарау.        Ұлттық қауіпсіздік түсінігі

ІІ БӨЛІМ. РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫІ АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ МЕМЛЕКЕТТІК САЯСАТЫ 3-тарау. Ақпараттық қауіпсіздік ақпараттық аяда ұлттық мүдделердің қорғалуы ретінде

...........54

4-тарау. Ресей Федерациясы ақпараттық қауіпсіздігіне қауіп-қатерлер                 ....62

Ресей Федерациясы ақпараттық қауіпсіздігіне қауіп-қатерлердің үшінші түрі        66 5-тарау. Ресей Федерациясының  ақпараттық қызметін қамтамасыз етудің мемлекеттік саясатының қағидаттары мен басты бағыттары                                ..............71 6-тарау. Ресей Федерациясының  мемлекеттік ақпараттық саясаты        ............ ................. 81

етудің жалпы әдістері        92

ету саласындағы халықаралық ынтымақтастық

қауіпсіздігін қамтамасыз ету                                ..........113 ІV БӨЛІМ. АҚПАРАТТЫ ҚОРҒАУ РЕСЕЙ ФЕДЕРАЦИЯСЫНЫҢ АҚПАРАТТЫҚ ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ БОЙЫНША ҚЫЗМЕТТІҢ БІР ТҮРІ РЕТІНДЕ

13-тарау. Ақпараттық процесс қорғау объектісі ретінде        169

14-тарау. Автоматтандырылған жүйе ақпаратты қорғаудың кезенді объектісі ретінде

15-тарау. Ақпараттандыру объектісі ақпаратты қорғау объектісі ретінде....................

16-тарау. Ақпараттандыру объектілері ақпараттың қорғауын жүзеге асыру шарттары                                                ...............

Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. H 16679 2015 ж.25.05. Баспахананың электрондық тасығыштарынан теріліп шығарылған. «Тверской полиграфический комбинат» ААҚ, 170024, Тверь қ., Ленин даңғылы, 5.

sales@tverpk.ru

Сіздің назарыңызға келесі кітаптарды ұсынамыз:

Оқулық Федералдық мемлекеттік білім берудің орта білім беру стандартына сәйкес «Кәсіби қызметтегі ақпараттық технологиялар» жаратылыстану-ғылыми циклының пәнін зерттеу үшін барлық техникалық мамандықтары үшін жасалған. Ақпараттық технологиялар бойынша базалық түсініктер келтірілген. Кәсіби қызметте MS Offіce 2007 кеңселік дестенің бағдарламаларын, графикалық бейнелерді өңдеу бағдарламаларын, АЖС бағдарламаларын, ГАРАНТ ЭКСПЕРТ 2010 жүйесінің мысалында компьютерлік анықтамалық-құқықтық жүйелерін, Ғаламтор желісіндегі жұмыс бағдарламаларын тәжірибелік қолдану мүмкіндіктері қаралған. Орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған. Өздігінен білім алу үшін пайдаланылуы мүмкін.

Көлемі 272 б.

Оқулықта компьютерлік жүйелердің негізгі анықтамалары мен түсініктері берілген. Жергілікті және жаһанды есептеу жүйелерінің мақсаты, жіктемесі және құрастыру қағидаттары келтірілген. Бағдарламалық жасақтама және операциялық жүйелер, драйверлер мен утилиталар бойынша материал ұсынылған. Деректерді үйлестірілген өңдеу технологиясының, қолжетімділік топологиясы мен әдістерінің, ұялы желілерді және GPS пен ГЛОНАСС жаһанды навигациялық жүйелерін ұйымдастыру қағидаттары қаралған. Есептеу желілерінде ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселелері айтылған. Байланыс арналарының негізгі сипаттамалары баяндалған: кәбілдік, спутниктік, оптикалық-талшықты арналар және т.б. телекоммуникациялық ортаның анықтамасы ен сипаттамасы берілген.

арналған оқу әдебиеті

Біздің кітаптарымызды мына мекенжайлар бойынша сатып алуға болады (көтерме және бөлшек)

194044, Санкт-Петербург, Чугунная көшесі, 14-үй, оф. 319 Тел./факс: (812) 244-9253 E-maіl:

620142, Екатеринбург, Чапаев көшесі, 1а үй, 12а кеңсе Тел.: (343) 257-1006 Факс: (343) 257-3473 E-maіl:

630007, Новосібір, Кривощёковская көшесі, 15-үй, 3-корп. Тел./факс: (383) 362-2145, 362-2146 E-maіl:

680038, Хабаровск, Серышев көшесі, 22-үй, 519, 520, 523-үй Тел./факс: (4212) 56-8810 E-maіl:

344082, Ростов-на-Дону, Пушкинская көшесі, 10/65үй Тел.: (863) 203-5512 Факс: (863) 269-5365 E-maіl:

academіa-UG@maіl.ru

420034, Қазан, Торсоветская көшесі, 17/1 үй, 36-кеңсе  Тел./факс: (843) 562-1045 E-maіl:

Алматы, Абай даңғылы, 26А үй, 209-кеңсе Тел.:(727)250-0316, моб.тел.:(701) 014-3775 E-maіl:

Филиалдар:

ә

скеу: