Астана
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының
кітап сериялары

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың
бастамасы бойынша шығарылды

Тасмағамбетов И.Н., бас редактор
Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары
Тәуекел С.Т., жауапты хатшы
Әбділдин Ж.М.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Зиманов С.З.
Кәлетаев Д.А.

Кекілбаев Ә.
Кенжеғозин М.Б.
Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.

Қосыбаев Е.М.
Құл-Мұхаммед М.А.
Мағауин М.М.
Мәмбеев С.А.

Нұрпейісов Ә.К.
Нысанбаев Ә.Н.
Рахмадиев Е.Р.
Сұлтанов Қ.С.

Сүлейменов О.О.
Хұсайынов К.Ш.
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының

кітап сериялары
Бас редакциясының алқасы

жүз томдық
Қытайдағы қазақ
фольклоры (1)
Хикаялық дастандар

ББК 82.3 (2 Қаз)
ІSBN 9965-35-074-4 (т. 23)
© Әдебиет және өнер институты, 2005

Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев,
Қазақстан Республикасының Президенті:
Тағдырдың жазуымен туған топырақтан шеттеп кетуге
мәжбүр болған ата-бабаларымыз бен олардан тараған ұрпақ

жасаған мол рухани қазынаны шашпай-төкпей жинап алуы­
мыз, оны атажұртқа және барша әлемге таныстыру аса маңызды
шаруа.
Қытайдағы бір жарым миллионнан астам бауырларымыздың

бүгінгі таңдағы ұлттық өркендеу үрдісі жақсы. Ана тіліміздің
бай, шұрайлы ортасы сонда қалыптасқан. Қазақтың ежел­
гі мәдениеті, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы қаймағы бұзылмай
сақталып отыр. Қазақ халқының баға жетпес, асыл мұрасы—

ауыз әдебиетінің де басты бір бөлігі Қытайдағы бауырлары­
мызда. Қазір Қазақстанда Қытай қазақтарының ауыз әдебиеті
үлгілерінің 30 томдық жинағын шығару қолға алынды.
Дүниежүзі қазақтарының

құрастырушылардан
Мәтіндерді жинап, баспаға дайындаған—Оразанбай Егеу­
баев. Ол 1935 жылы Қытайдың Шыңжаң өлкесі, Шағантоғай
ауданы, Ойқұдық ауылында туылған. Қытайдағы әсіре

солшылдық, «Мәдениет зор төңкерісі» нәубеттерінде 1958
жылдан бастап ауыр саяси соққыға ұшыраған. 1980 жылы
түбегейлі ақталған. Қытайдың мәдениеті мен өнеріне үлес
қосқан ғалым, ҚХР фольклортанушылар қоғамының мүшесі.

Қазіргі таңда елімізге оралып, Қытайдағы қандастарымыздың
мәдениеті мен өнерін насихаттауға өзіндік үлесін қосып жүр.
«Бабалар сөзі» сериясының принциптеріне сәйкес аталмыш
жиырма үшінші том ғылыми қосымшалармен толықтырылды.

Ғылыми қосымшаларға томға енген мәтіндерге жазылған
түсініктемелер, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде кезде­
сетін тарихи тұлғалар мен діни есімдерге арналған түсініктер,
дастанның жинаушылары мен оның жырлаушылары тура­

лы деректер, пайдаланылған әдебиеттер тізімі, орыс және
ағылшын тілдерінде жазылған түйін кірді.
Томның көлем—22,5 б.т.

қытайдағы  қазақ  фольклоры
жәндік, хайуанаттардың жаралуы, мәдениеттер тегінің,
топан суы, зілзала сияқты табиғат құбылыстарының пай­
да болуы т.б. туралы ертедегі ата-бабаларымыздың мифтік

ұғымдары (қағазға түскені 76 нұсқа).
Жер мен көктің, тіршілік дүниесінің жаралуы туралы бір
мысал:
«Сонау соны меңіреу заманда, арғы-арғы аңғырт тұйық

алаңда, ерте-ерте, ертеден ертеде аунаған лай теңіз ішінде
жұмыртқадай жұмыр малта тасжүзіп келе жатыпты. Жалғыз
жаратушы Жасаған бұл тасқа ынта-мейірімен таңырқай
қарапты. Қолына алып байқаса оң беті оттай қызыл, астар беті

судай мөлдір таңғажайып тамаша тас екен. Жасаған өзінің
шебер қолымен бұл таңғажайып тамаша тасты қоспасынан
қақ жарыпты. Тарс етіп айырылған жұмыртқадай жұмыр
тастың қақ жартысы отқа, қақ жартысы суға айналыпты да,

от пен су қайта қосылып, қайнап одан көтерілген будан көк
аспан, қайнап тандыр болған қабыршағынан қара жер жара­
лыпты. Ең алғашында жер де, көк те тым кішкене—«әуе ай­
надай», «жер тебінгідей» ғана болған екен.

Жер мен көк бірте-бірте өсіп үлкейе беріпті. Өскен сайын
көк аспан кеңейіп, көтеріле беріпті де, қара жер қатайып,
қалыңдап, салмағы ауырлап төмендей беріпті. Жасаған
қара жерді көк өгізге көтертіпті. Қара жер көк өгіздің

үстінде орнықпай, ауып-тала бұлғақтай беріпті. Жасаған
оны орнықтыру үшін жалпақ жердің өңіріне ұлылы-кішілі
таулар тұрғызып, салмағын теңгеріп, ауып қалмайтын етіп
тиянақтандырған екен.

Жер мен көк жаралғаннан кейін қара түнек айыға
қоймаған. Жасаған жер мен көкті жылы мереймен есір­
кеп, жарық нұрмен жарылқап, олардың арасынан екі асыл
перзент—Күн (ұл) мен Ай (ару) екі жарықты тұрғызыпты.

Сөйтіп ажынаға (әлемге) таң атып, күн шығып, қара түнек
айығыпты. Күн мен Ай әлемді алма-кезек айналып, жер-
көкті жылу, жарығына бөлеп, қақаған аяз бен қараңғылықты
айдап отыратын болыпты.

Алғаш айыққан аспан әлі де аласа еді. Қара жер тыр
жалаңаш тақыр қалпында қаңырап жатқан еді. Көк еңсесін
көтеріп, қаңыраған Жерге тірлік көркін енгізу үшін алдымен
жер бетіне жалғыз ағаш—«киелі терек» жаратыпты. Өмір-тір­

хикаялық  дастандар
лік алғаш осы теректен жапырақ жайып мәуелепті. Жасаған
Жердің иесін жарату үшін Жер кіндігінен топырақ алып, бір
ер, бір әйелдің мүсінін жасап, күнге кептіріп, аузынан үрлеп

жан кіргізіпті. Олар адамзаттың ата-аналары Адам ата мен
Әу ана екен. (Мысалдың тақырыбы—«Жасаған». 1935-36
жылдардағы Үрімжідегі Шыңжан қазақ-қырғыз мәдениет
ұйымының қолжазбалар қорынан көшіріп алып, Ниғымет

Мыңжанұлы сақтаған. Алғашқы нұсқаның қайдан келгені
беймәлім.).

ры—жалбарыну, арбау, бәдік, бақсы сарыны, шариғат, қара
өлең, ата өлең, жұмбақ өлең, заман, бата, наурыз, естірту,
көңіл айту, жоқтау, той бастар, сарын, жар-жар, сыңсыма,
көріс, бесік жыры, жарапазан, әдеп-иба, адамдық, қоғамдық

қарым-қатынас, пендешілік, ұрпақ жайлы өлең жырлар
(қағазға түскені 806 нұсқа).

машайық, қаһарман, патша, хан-ханшалар, оқымыстылар,
жын-шайтан, жадыгөй, ән-күй, атамекен, табиғат құбы­лыс­
тары, Қорқыт, Асан Қайғы, Алдар Көсе, Қожанасыр туралы
аңыздар мен қиял-ғажайып, хайуанаттар туралы, тұрмыс-

салт, күлдіргі ертегілер (қағазға түскені 721 нұсқа).
Мысалға «Аю биінің» пайда болуы туралы аңызды
көрсетуге болады. Ертеде бір аңшы жігіт қалың қарағайлы тау
өңірінде аюдың киікті өлтіріп алып, оның жемтігімен ойнап

жатқанын байқайды. Жемтікті жемей, біресе олай аунатып,
біресе былай аунатып, кейде көтеріп алып, кейде жартасқа
сүйеп қойып, ұзақ жұлмалап ойнаған аю әбден болдырады.
Түз тағысының қалжырауы мен қаперсіздігін пайдаланған

ержігіт аса шапшаң, ерекше ерлікпен қимыл жасап аюды
ұрып алады. Өзінің мынадай кездейсоқ үлкен олжасына
шаттанған жігіт аюды бас терісіне дейін бүлдірмей сойып,
терісін киіп алады да, ауылына келіп мақтанышпен, аюдың

қимылын және аюды соғып алған өз қимылын әрекетімен
көрсетеді. Жас жігіттің ерлігіне, әрекет-қимылына сүйінген
қауым ұран салып құттықтайды. Оған арнап мал сойып, ті­
леу тілейді. Содан бастап ел көңілашарда осы қимылды ылғи

қайталайды. Оған «Аю биі» деп ат қояды. (Айтып беріп қағазға
түсірткен Алтай аймағындағы Қази Мағзиұлы. Жазып алып

қытайдағы  қазақ  фольклоры
1988 жылы «Мұра» журналының № 1 санында жариялаған
Арғын Қанапияұлы мен Мақан Қыдырбайұлы.)

туындаған, нәзиралап жырланған діни, ғашықтық, батырлық
және тарихи дастан-қиссалар (қағазға түскені 368 нұсқа). Төл
туындылар жөнінен үш мысал келтірейін:

бұрынғы және кейінгі бірқанша ғасырда үйсін тайпасының,
оның ұрпақтарының Хыши, Аспан тауы, Іле алқабы қанаттас
тағы басқа өңірлерде жасағаны, бірде дәурендеп, бірде
құлдырап, соғыстарда кейде жеңіп, кейде жеңіліп, тайпа-

ұлыстармен бірігіп-бөлініп, кейінтінде олай ауып, бұлай
ауып ХVІІІ ғасырға жалғасқандығы, бұл ұзақ сапарда бастан
өткерген ұлан-ғайыр тарихының естен кетпес кейбір тұстары
жырланады.

Артымда қалды осы аманатым,—деп бізге жет­
кен нұсқада көрсетілгендей, бұл дастанды Шөкен ақын деген
кісі жырлаған. Ескі қолжазбадан Түркияда жуық жылдарда
дүние салған Жиренше Түкіманұлы көшіріп алып, ұзақ жыл­

дар сандығында сақтаған. Ол кісіден 1927 жылы інісі Тайыр
Түкіманұлы деген азамат көшіріп алып, әрі жаттап алған.
1980 жылдары сол жаттағаны бойынша ұмытқан жерлерін
еске ала қағазға түсіріп, 1992 жылы жарық көрген «Үрімжі

сайтын, тоқсанды алқымдаған, қырғыз халқының атақты
манасшысы Жүсіп Мамай деген ақсақал. Ол кісінің айтуын­
ша, ерте-ертедегі аңыз-ертегілерден эпосты алғаш жырлаған

хикаялық  дастандар
адам қырғыз жерінде өткен Қылыш молда деген ғұлама ақын.
«Жеті Қаған» эпосының бас кейіпкерлері—Қызыл арыс­
тан (Түк табан), Мәлік Хатам, Мәлік Зат, Мұхамет Бинин

Мәлікзат, Бидайық, Мұзбұршақ, Аққұлақ. Бұлар ұрпақ қуып
жоғары билік басында болған қағандар. Оларда батырлық та,
даналық та, тайпа көсеміндік те құдіреттер көрініс табады.
Осы қағандардың бастан кешкендері арқылы Аму мен Сыр­

дария орталығындағы Жиделі Байсын жерінде және оған
ұштасатын аймақтарда жасаған қазақ халқының негізін
құраған үйсін, қыпшақ, керей тектес байырғы тайпалардың
қоғамдық-әлеуметтік тіршіліктері жыр болады. «Жеті қаған»

көлемі жағынан жеті том болуы мүмкін. Қазірге дейін бірінші
томы—«Қызыл арыстан—Түк табан» ғана жазылып алынып,
жарық көрді. Алғашқы томды Қызыл Арыстанның Самарқан
жерін билеп тұрған Қартаң ханның сеніміне бөленіп «Түк

табан» атанғаны, оның ел-жұртының мән-жайы, Мият хан­
мен жауласқаны, соңында сайқал тоқалы—Жезмаңдайды
жайратқаны жыр жолдарына түскен.

(1876-1946) жырлаған. Дастанда тұтас қазақ ұлтының, өте-
мөте орта жүздің ХVІІ-ХVІІІ ғасырда өткерген қоғамдық-
әлеуметтік ірі тарихи оқиғалары сөз болады. «Сөзім сол
естеріңе салатұғын», «Орта жүздің Сырдариядан аууы»,

«Абақ-керейдің төре шақыруы», «Шәудің батасы», «Мин­го­
ның заманындағы Абақтың ел билеген ұлықтары» деген та­
раулардан тұрады. Көлемі—1606 жол.

Сөз асылын білетін болсаң дана,—деген ама­
натпен ақын қолжазбасын өзінің молда шәкірті Сұлтан
Тасекеұлына табыс етеді. Сол шәкірт арқылы алғашында
Абақ керейдің Сарбас руы ауылдарына, кейін Алтай,

Тарбағатай, Құмыл, Еренқабырға, Іле өңірлеріне тарайды.
1932 жылы Қасымхан Мешінбайұлының қағазға түсіруінде
Кәбен Буратайұлы жаттап алған сол нұсқа 1992 жылы «Мұра»
журналының № 2 санында жарық көреді.

қытайдағы  қазақ  фольклоры
немесе «Төрт алып» деп аталып кеткен тоғыспалы дастан-
қиссалар тобы бар. Мұндай дастан-қиссалар бірімен бірі мата­
сып, желілесіп, мазмұндасып жатады. Олар—«Бақтиярдың

қырық бұтағы», «Қырық уәзір», «Қырымның қырық баты­
ры», «Тотының қырық тарауы».

лерде күллі қазақтың, Қытайдағы қазақ ру-тайпаларының
шығу тегі, бұтақ-тармақтары, бір өңірден тағы бір өңірге
қоныс ауыстырған үркін-қорқыны, ондағы ұрыс-жанжал,
халықтың хал-күйі, тұрмыс-тіршілігі, салт-сана, ғұрып-әдеті,

сол тұстағы елбасылары, батырлары, ақын, жырау, шешен­
дері, олардың асыл, даналық сөздері, естен кетпес тарихи бол­
мыстары таратылады. Қытайдағы қазақтарда қанша ру болса,
бүгінгі ұрпақтарына дейін жалғасқан сонша шежіре бар десек

асыра айтқандық болмайды.
Қытайдағы қазақ фольклорын түр жағынан екі үлкен
топқа жіктеуге болады. Алғашқы тобы—өлең үлгісіндегі
халық жырлары; екінші тобы—қара сөз үлгісіндегі халық

шығармалары. Жасалу әдісі бойынша да екіге айырылады.
Біріншісі—ауызша туындаған, фольклор үлгісінде жасалған
туындылар. Мұндай туындыларда ауыз-екі тілдің ырғақ,
бояуы айқын сақталады. Екіншісі—нәзираланған кітаби

мұралар. Кітаби мұраларда «Бастайын Алла атымен сөздің
басын», «құсни хат», «Пәни», «Үшбу сөз», «Ғар», «Тәмәт-
тәмам» деген тәріздес кітаби тілдің айшығы молынан кезде­
седі.

Қытайдағы қазақ фольклорының дәуірленуі: Ежелгі—
әлмисақтан тартып жыл санауымыздың VІ ғасырына дейін,
ертедегі—VІ ғасырдан ХVІІІ ғасырға дейін, таяу және қазіргі
заманғы—ХVІІІ ғасырдан ХХІ ғасырдың басына дейінгі бо­

лып жіктеледі.
Қытайдағы қазақ фольклорында тарих қалыптастырған
өзіндік белгілі ерекшеліктер де жоқ емес. Қандай ерекшелік­
тер? Басты-бастыларына тоқталып көрелік.

хикаялық  дастандар
ол—тұтас қазақ фольклор байлығының бір тарауы. «Ерек­
шелік» жанама құбылыс. Уақыт, кеңістік нәтижесі. Тұтас
қазақтың әдеби, мәдени баға жетпес құндылықтарының бір

саласы болу—Қытайдағы қазақ фольклорының бірінші ере­
кшелігі.
Екінші ерекшелік—кеңістік әсері. Қытайдағы қазақтар
қоныстанған

мекен
дүниедегі
төрт
өркениет

жүйесінің
тоқайласқан ортасы. Бұл төрт ірі өркениет—Үнді өркениет
жүйесі, Ислам өркениет жүйесі, Қытай өркениет жүйесі, Еуро­
па-Америка өркениет жүйесі.

Бұл алқапты ертеде-ақ Шығыс пен Батысты тұтастырған
«Ұлы Жібек жолы» қақ жарып өткен. Ағылған осы ке­руенге
ілесіп, сауда айналымына салынып, сол өркениеттер өнегесі,
әсіресе араб, парсы, үнді классикалық басылымдары бұл

кеңістікке кең таралған. Кез келген жаңалықты іліп әкетіп,
өлеңдете жөнелетін қазақ ақындары сол классикалық
туын­дыларды нәзиралық әдіспен қазақиландыра жырлап,
ел арасына жаппай жайған. Мысалы, Ақыт Үлімжіұлы

(1866-1940) араб, парсы, үнді классикалық мұраларынан
«Ғаділ ханның хүкімі», «Мұса пайғамбардың мойындауы»,
«Жиһанша», «Екі уәзір», «Сәйпілмәлік—Бәдіғұлжамал»,
«Мұсаның Қызырға жолдас болуы», «Жауыз патшаның

жаңылысы», «Шолаққол қатын», «Смағұл қиссасы», «Ес­
кендір Зұлқарнайын» қатарлы қыруар шығармаларды
нәзиралаған.
Үшінші ерекшелік—фольклордағы ертедегі және кейінгі

діни наным-сенім ықпалдары. Мысалы, кейбір малшылар күні
бүгінге дейін жылқысын бүйі шағып алса:

Қырық қабырғадан шық,—деп, жылан шағып
алса:

Мәрі, мәрі, мәрі жылан,—деп, малдары құрт ау­
руына шалдықса:

Шық дегенде қалмай шық!—деп фольклор жы­
рын айтып жазылуын тілейді. Ал ауру-сырқауды, дерт-дербезді
қуалау жолында:

Шекеге көш, көш, көш!—деп бәдік жырын айтады.
(Шағантоғай ауданындағы Сағадатхан Мақұлбекқызының
аузынан 1979 жылы жазылып алынған.)
Мұндай өлең-жырлардың айбарлы, жалынышты, адам

жанын шошытатын тым тосын әуендері болады. Жеке де,
топтасып та, екіге бөлініп алма-кезек айтыс үлгісінде де
айтылады. «Ата-баба аруағына табыну», «Күн жайлату»,
«Жел шақыру», «Арбау», «Жадылау», «Бұлт шақыру»,

«Тасаттық» сияқты фольклорлық өлең-жыр нұсқалары да
бар. Осы заман ерекшеліктері мен жаңа саналармен оларды
жаңғыртып, жаңартып жалғастырушылар да ел арасынан
мол кездеседі.

хикаялық  дастандар
күнде «Мұхаммет расул Алланың дүниеге келуі және Хадиша­
мен некеленуі», «Расул Алланың дәрул фәниден дәрул бақиға
рихлаты», «Кербаланың шөлінде», «Қиямет қайым», «Адам

ата», «Мұхаммед пайғамбардың ғарда жылағаны», «Миғраж»,
«Мәуліт жыры», «Жан бермек», «Жеті әулие» сипаттас ислам
діні мен оның шариғаты уағыздалатын неше ондаған, тіпті
жүздеп саналатын фольклор туындылары адамдар жүрегінен

кең де терең орын алған. Ол кітаптар Жаратушымен, Мұхаммет
пайғамбар рухымен табысуға, адами өркениетке жетелейтін
Алла нұры деп қабылданады,
Төртінші ерекшелік—тіл және тіл қолданудағы парықтар

[айырмашылықтар]. Исі қазақтың ұлттық тілінің мыңдаған
жылдар барысында қалыптасқан ортақ заңдылықтарымен,
төл дыбысталуымен, сөздің өзіндік тіркесімен салыстыра
қарастырғанда, қазіргі Қазақстан қазақтары мен Қытайдағы

қазақтар тілінде, тіл қолдануында ерекшеленетін біршама
парықтар бар. Ол парықтар фольклор нұсқаларының тілі мен
тіл қолдануларында да кездесіп отырады.
Бесінші ерекшелік—нұсқалардың молдығы. Тұтас қазақ

ұлтына тән және Қытайдағы қазақ фольклорының төл
шығармаларының, әсіресе тарихы ұзақ туындыларының
нұсқалары недәуір мол. Мысалы, төл тума «Арқалық батыр
дастанының» бес нұсқасы бар. Бұлар көлемінен ғана емес,

уақиға, сюжет құру, көркемдік жақтарынан да нұсқалық түс
алған. Исі қазақ фольклорының алтын қоры «Алпамыс», «Ер
Тарғын», «Қобыланды», «Қыз Жібек», «Қалқаман-Мамыр»,
«Еңлік-Кебек» т.б. батырлық, ғашықтық эпостар бірнеше

нұсқаларымен белгілі.
Алтыншы ерекшелік—Қазақстанда үш ғасырға созылған
орыс отаршылдығының бет-бейнесін әшкерелейтін фольклор­
лық дастан-жырлар недәуір қомақты сақталған. Ондай дастан-

Көнбесең бесатардан оғын шашпақ,—деген жыр
тармақтары молынан кездеседі.
Атап айтатын жайт—Қытайдағы қазақ диаспорасының
фольклорын ХХІ ғасыр ғылымының талабына сәйкес, жоғары

теориялық деңгейде зерттеу қажет. Түп-төркінінің алыстығы,
қорының ұшан-теңіздігі ондағы зерттеушілерге ырық бер­
мей, тереңіне бойлатпай, ақиқатына құрық салдырмай келеді.
Олардың зерттеуінен Қазақстан мен Қытай ғалымдарының

пайымдауларын
үзіп-жұлып
қайталау,
соларда

бұрын
қалыптасқан теориялық жүйеге, оның кейбір қағидаларына
тастай қатып жармасу, фольклор мәдениеті жөнінде жәй сауат
ашу, жалпы шолу байқалады. Шындығында, Қытайдағы қазақ

фольклоры біліктілікпен, ыждаһатпен, таза ғылыми деңгейде
саралауды, терең де жан-жақты пайымдауды, шынайы тану­
ды, теориялық тұрғыда қорытындылауды күтіп тұрған мол
қазына.

Десек те, Қытайдағы қазақ фольклорын қастерлеп жина­
уда, басылымдарда жарық көрсетіп, жұртшылыққа қайталай
табыс етуде, зерттеп-зерделеуде мақтан тұтарлық табыстар да
жетерлік. Атап айтсақ, қазірге дейін өлке деңгейінде қисса-

дастан, тарихи жыр, батырлық жыр жанрлары бойын­ша
жиырмадан астам, ғашықтық жырлардан оннан астам том,
ертегі-аңыздан 7 том, шежірелерден 5 том, айтыстардан 4
том, мақал-мәтелдерден 3 том жарық көрді. Аудан сайын өз

көлемінде сақталған фольклор мұраларынан төрттен, барлық
саны жүзден астам кітап басылып шықты. «Шалғын» атты
журнал ауыз әдебиеті мұраларын жинауға, жариялауға,
насихаттауға 1980 жылдан 1987 жылға дейін қызмет етсе,

«Мұра» атты журнал 1982 жылдан күні бүгінге дейін тал­
май осы салада қызмет етіп келеді. Фольклор жөніне 250-ден
астам зерттеу, таныстыру мақала жарық көрді. 1984 жылы
«Ауыз әдебиеті жайлы байымдаулар», 1985 жылы «Қазақ

әдебиеті тарихының таңдамалы үлгілері» мен «Ауыз әдебиеті
туралы», 1998 жылы «Ауыз әдебиеті тарихы» атты кітаптар
жарияланды.
Қытайдағы қазақ фольклорының той бастар, сарын, жар-

хикаялық  дастандар
жар, сыңсыма, көрісу, беташар, естірту, жоқтау, бата, наурыз
жырлары, жарапазан, мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаш,
әзіл-қалжың сияқты шағын жанрлары қазірде жаңа заман ру­

хымен ұштасып, қарқынды даму үстінде, шетел сюжет­терін
нәзиралай, тарихта өткен оқиғаларды жаңғырта жырлау
дәстүрі де жалғасын тауып келеді. Айтыс түрлерінің жемісі де
ұшан-теңіз.

«Бабалар
сөзі»
сериясының
23-томынан

бастап
Қытайдағы қазақтардың фольклорлық үлгілері жарияланып,
халқымыздың рухани мұрасына құйылып, толықтырады.
Олар

оқырман
қауымның
көзайымына
айналатынына,

ғалымдардың назарына ілігіп, өз зерттеушісін табатынына
сенімдімін.

Оразанбай Егеубаев,
жазушы, Қытай фольклор зерттеу

Нәзігүл
Таңжарық, қаламыңды ал, жатпа қарап,
Ғибрат болсын сөзің жұртқа тарап.
Орындап Фазылжанның тапсырмасын,

Қалдырмай жолдас сөзін іске жарат.
Болмаса ауыз желі ауысқаны,
Бір нәрсе алған емес сенен қалап.
Қалмасын сөзі жерде, сағы сынып,

Ынталы жігіт еді жаңа талап.
«Қазақша Нәзігүлді жаз» деп еді,
Оқуға өлеңдетіп тамашалап.
Жағынан әдебиет хабары бар,

Қатарда жүрген жігіт жанасалап.
Аямай қолда барын қысылғанда,
Бар жігіт аларлығы арашалап.
Ақ көңіл, ашық мінез, таза жігіт,

Біреуге қас қылмайтын қара санап.
«Тағы да қаламыңды бір сілтеп қал,
Ақындық даңқың шыққан іске жарап.
Бар шығар әлде болса бір шабар ет,

Бас қатып, қиялданып, болма салақ.
Қиссасын Нәзігүлдің жазып шықшы,
Болмай ма ұрпаққа үлгі тараса хат.
Бір күні айтқанымды жаздың ба» деп,

хикаялық  дастандар
Жігітке жазу—кесте, оқу—өнер,
Өнерге талаптының көңілі төнер.
Жатқанға жан жуымас деген сөз бар,

Еңбектенсең несібе өнер берер.
Артыңа тіршілікте қалдыр белгі,
Шырағың мың күн жанған бір күн сөнер.
Жазудан артық бір іс болған емес,

Қырық жыл қырғын болса да ажалды өлер.
Өтпес өмір, сынбайтын темір болмас,
Өтіпті хан, падиша, сұлтан нелер.
Өзгеріп бәрі дағы бұл дүниенің,

Бірі кетіп, бірі оның ізін төлер.
Өзгерген зат өзінші жоғалды деп,
Біздің жұрт білместіктен солай сенер.
Дүние түгелденбес, түгелсілмес,

Орнына бірі кетсе, бірі келер.
Құраған осы шексіз жер мен көктей,
Заты пәк жаратылыс неткен шебер,
Әлемді қызыл-жасыл түрлендіріп,

Жансызға жан кіргізіп, нұрын себер.
Жер бетін ай нұрымен нұрландырса,
Күн шығып түнгі тұрған шықтар кебер.
Жамандық-жақсылықпен бастан егіз,

Бірде пайда, ал бірде зиян шегер.
Күн мен түн—қайғы, шаттық мысалында,
Таң айдап қара түнді сыртқа тебер.
Тереңдеп осы істерді ойлағанда,

Жыбырлап жылы жүрек әсерленер.
Қисайтып түзу жолды қыңыр молда,
Адалдың арамдықпен жолын бөгер.
Өмірде аз алданып арам боққа,

нәзігүл
Сырласы—жын, шайтандар—сабақтасы,
Өзгені өзгерткіш деп өзі сөгер.
«Жылатып жанның бәрін мен қалам» деп,

Алдымен түпсіз көлге молда шөгер.
Осы деп шын шариғат бетін бояп,
Нәпсі үшін елді бұзып, жерге көмер.
Баста сәлде, аузында Алласы бар,

Көз жұмса күлгір молда халық сенер.
Бұзылмай дүние осы қайтіп тұрсын,
Алдамшы сенген молдаң болса егер.
Тыңдасаң көңіл қойып өткен күннен,

Айтайын аз әңгіме құлаққа енер.
Сараптап залым қандай, момын қандай,
Көсемдер көңілі жүйрік сынап көрер.
Оқып көр Нәзігүлдің хикаясын,

Салмақтап асыл ой мен алтын кемер.
Өтіпті бір уәли Махмұт атты,
Мысырдың шаһарында араб затты.
Кем сөзді, көңілі берік адам екен,

Ұстаған туралықтың жолын қатты.
Сұрапты қара демей, төре демей,
Тең көріп алыс, жуық, жақын, жатты.
Ұлдар жас, тете өскен үш қызы бар,

Бірінен бірі сұлу нұр сипатты.
Өзі бай, өзі уәли болғаннан соң,
Қыз емес иттері де салтанатты.
Жүргізіп күндіз үкім таққа мініп,

Істейді туралықтың жолын біліп.
Кеш болса үш қызымен отырады,
Кеңесіп, пікірлесіп, ойнап-күліп.
Мейірбан перзентіне көңілі тойып,

хикаялық  дастандар
Қыздарын сынап көріп отырады,
Мәселе неше түрлі сауал қойып.
Жетпеген бәлиғатқа ұлдары жас,

Бір үйде бас-аяғы он шақты бас.
Отырар қыздарынан сауал сұрап,
Бір жерде, бір табақтан ішіп-жеп ас.
Қуанып балаларын ермек етіп,

Отырған нелер қызық сөзге кетіп.
«Бір сөзбен үш қызымды сынайын» деп,
Бір қиял көңіліне келді жетіп.
Әр сауал қыздарынан көп сұрады,

Мысалдап нелер қызық кеп сұрады.
«Ерден бе, тұрмыс түзу әйелден бе,
Осыны шешіңдерші» деп сұрады.
Алдымен үлкен қызы жауап берді:

Не тапсын үйден шықпас әйел жазған,
Аралап көрмеген соң бөтен жерді.
Таба алмас күндік істеп жармақ ақша,
Қолында болмаған соң мал мен бақша.

Болса да әйел жаман ер бағады,
Біреудің жалға жүріп малын бақса.
От жағар әйел байғұс, сиыр сауып,
Жері жоқ бәйге алған, байтал шауып.

Немене қыз байғұстың көрген күні,
Бермесе ата-анасы теңін тауып.
Жаманға бермес әтей жылатқалы,
Сол ма, ата, айтқан сөзің сынатқалы.

«Дұрыс» деп ортаншы қыз қуаттады,
Ішінен кіші қызы ұнатпады.

нәзігүл
Жотаға қақты «қызым, жарайсың деп,
Данышпан, кең кеуделі сарайсың» деп.
Сұрады кіші қыздан:—Сен не дейсің,

Қалайша көзің сүзіп қарайсың?—деп.
Сол кезде қыз Зүбилә:—Ата,—деді,
Қар болмас алса атадан бата,—деді.
Жауабы сұрауыңның үйлескен жоқ,

Айтқаны екі әпеке қате,—деді.
Жалғаншы аққа қара жаға алмайды,
Жақсыға жаман атақ таға алмайды.
Әйелі жаман, егер ері жақсы

Болса да еркек оны баға алмайды.
Құрбымен тең туса да құрдасынан
Пайданы кім асырмас бір басынан.
Пұл таппас еркек болмас еңбек етсе,

Сөйтсе де тұрмыс түзу ұрғашыдан.
Жаманды шатылмаса дау ала ма,
Ер тапса, әйел бақса жау ала ма?
Тапқанмен еркек алтын, шартын таппас,

Жамау жамап, сиырын сауа ала ма?
Жақсы еркек жүргенімен сыртта тоқсып,
Шаң-тозаң болып жатса үйі қоқсып.
Жуылмай аяқ-табақ арам тұрса,

Жиреніп ел іше алмас асын лоқсып.
Киім жыртық, кір-қоңы жуылмаса,
Бірі екі боп береке туылмаса.
Бола алмай тап-тұйнақтай үйдің іші,

Жалаңаш жас баласы шуылдаса.
Аралас асын ішсе адам мен ит,
Бір істі өзі біліп демесе «сөйт».
Береке тұрмысында қайдан болсын,

хикаялық  дастандар
Айтпас едім әкеміз сұрамаса,
Кешіріңіз, айтқаным ұнамаса.
Баға алмай жақсы еркектің қалғаны сол,

Әйелі бірді бірге құрамаса.
Уәли сонда:—Сөзің теріс,—дейді,
Таласып қылма бекер керіс,—дейді.
Жақсы әйел жаман ерді бағады деп,

Айтқаның балалықпен келіспейді.
Сөзіме,—ашуланды,—кірмейсің деп,
Қалайша айтқаныммен жүрмейсің деп.
Қыз әкесін «ақылсыз» деді сонда,

«Уәли болып соны да білмейсің» деп.
Сөз қумады уәли артық жоқтап,
Ұрсатын жөні жоқ қызын боқтап.
«Асықпа, көрсетемін кейін саған»

Деп, іштей ашуланып қалды тоқтап.
Мұнан соң бірсыпыра заман өтті,
Толықсып үш қыз бірдей бойға жетті.
Той жасап ұзатыпты екі үлкенін,

Баласы екі байдың алып кетті.
Бермейді Зүбиләні сұрағанға,
Епті ғой деп дүние құрағанға.
Бермекші заты жаман бір кедейге,

Сөйлессе жуытпайды бір адамға.
Қалмай жүр баяғы сөз көңілінен,
Өлсе де бірге кетер өмірімен.
Екі қыз бір-бір манап ерге тиіп,

Дүниені шайқап отыр кеңірінен.
Екі қыз жақтырмайды кіші қызды,
«Кеттік,—деп,—таңдап тауып кісімізді.
Сөзіміз атамызға ұнаған соң,

нәзігүл
Екі қыз екі байдың баласында,
Барлығы бір Мысырдың қаласында.
Жақтырмай кіші қызды қойды тастап,

Тентекке текті қыздар қарасын ба?
Баласы екі байдың болды бажа,
Қырда мал, шаһарда дүкен, үйі таза.
«Мен баймын» деп, жігіттер, мақтан қылма,

Келуі қылдан оңай пәле-қаза.
Сонымен бұлар тұрсын оттай шалқып,
Саф байлар қорғасындай бойы балқып.
Сөйлейін Зүбиләнің әңгімесін,

Сұлулар жата тұрсын иісі аңқып.
Мұнан соң бірсыпыра заман өтті,
Толықсып қыз Зүбилә бойға жетті.
«Бір жаман, өзі кедей тауып кел» деп,

Көрместей екі қарап адам бетін.
Жақынсыз, жанашырсыз болсын,—
Деді ол арғы сырдың ашпай бетін.
Уәзір:—Жарайды,—деп кетті шығып,

Уәлидің тапсырмасын әбден ұғып.
Бір жалғыз шаһар шетінде келе жатыр,
Қонақ жеп, қолтығына қолын тығып.
Жалаңбас, жалаңаяқ, жалтақ қағып,

Көзінен жас, мұрнынан маңқасы ағып.
Жыртық жарғақ, жағасы опәйкедей,
Маңқасын мұрынының сүйкей жағып.
Қол-аяқта сау жер жоқ тілінбеген,

Күн ыстықта, күн жаумай дірілдеген.
Мойын кірі төрт елі, бет жарылған,
Тырнақ өсіп, көбесі іріңдеген.

хикаялық  дастандар
Қышынып келе жатыр қонақ шайнап,
Қарайды жан-жағына көзі жайнап.
Аттылар, арбалылар жүрген заулап,

Тастайды қағып-түртіп шетке айдап.
Уәзір келе жатыр қудай жайқап,
Сыртынан әлгі жанның әбден байқап.
Қасына қадаланып келді жетіп,

Тұр еді бір бұрышта басын шайқап.
Қасына жақын келіп:—Кімсің?—деді,
Не қылып бұл арада жүрсің?—деді.
Сасқаннан жауап таппай әлгі сорлы,

Адассаң тура жолға салам,—деді.
Егерде ата-анасыз жетім болсаң,
Асырап бала етіп, алам,—деді.
Жан тартты естіген соң жылы сөзін,

Жоқ,— деді,—жанашырым, жалғыз өзім.
Жасым бар он сегізде, атым—Қасым,
Келеді қорлықпенен өтіп жасым.
Жан бағып, қайыр тілеп жүрмін, ата,

Қалған соң қапалықта ғаріп басым.
Алмайды жұмысына ешкім мені,
Сау емес деп ойлайды, тіпті дені.
Келгелі бұл шаһарға бір жыл болды,

Атажан, жөн сұраған көрдім сені.
Зарланып жылауменен жүрдім қақсап,
Әкелген бір саудагер мұнда бастап.
Әкелген кірекеш қып Бағдаттан,

нәзігүл
Күнелтем күндіз болса тамаққа істеп,
Бермейді ешкім тамақ мынаны іш деп.
Тілеймін кейде қайыр көше кезіп,

Күнелтіп жылауменен бармақ тістеп.
Бір жанмын қасіретке түскен мүлде,
Жатамын бір күн сыртта, бір күн үйде.
Бара алмай өз еліме зарлауменен,

Келемін күн өткізіп мұндай күйде.
Жан ата, жалғаны жоқ осы сырым,
Ата-анам жас күнімде өлген бұрын.
Адам сынды адамнан туып едім,

Еш әулетте көрмедім мұндай ырым.
Арғы сөзді қояйын бастамай-ақ,
Қайдан теріп отырам тастамай-ақ.
«Жүр» деді де уәзір алып кетті,

Барлық сырды ұққан соң бастан-аяқ.
Уәлиге тапсырды алып барып,
«Қандай іс» деп шошыды әлгі ғаріп.
Жөнін сұрап уәли ұққаннан соң,

Киіндірді жауабын ашпай жарып.
Киім беріп бір қабат жуындырды,
Бір ақ мата беліне буындырды.
«Сенің әйелің осы» деп, алып келіп,

Қайғырып болма, балам, босаң,—деді.
Түзейтін барлық істі ұрғашы екен,
Түзеп ал, сені осыған қосам,—деді.

хикаялық  дастандар
«Ұзақ болсын жасың» деп бата берді,
Жігіт түрін қыз сынап әбден көрді.
Жетім қыздың тойындай шашу шашып,

Ауылдастан шақырды біраз жерді.
Қосты қызын молда әкеп, неке қиып,
Жасамады үлкен той жұртын жиып.
Бір ауызды үй берді сол шаһардан,

Отыратын екі адам әзер сыйып.
Уәлидің жұрт қайран бұл ісіне,
«Наразы,—деп,—қызының бір ісіне».
Өзі уәли, өз қызы, еркі өзінде,

Мұныменен басқаның жұмысы не?
Аяқ-табақ, бір-екі көрпе-жастық,
Шәугім болды ыдысы, қазан бастық.
Киім беріп бір қабат жолға салды,

Азырақ азықтық беріп астық.
Әкесі қаттылық қып шыдаса да,
Орнынан боздап ана тұра сала:

Болмай ма,—деді,—артынан сынаса да.
Зүбилә айтты:—Жылама, апа,—деді,
Бір мен үшін болмаңыз қапа,—деді.
Алмаймын мен дүние берсе дағы,

Тартпа албаты қайғырып жапа,—деді.
Бұл сөзіне анасы қайран қалды,
Не қылады уәли мұнша малды?
Керек-жарақ салатын ұсақ-түйек,

Қол қобдиы бар еді соны-ақ алды.
Бір қашарға барды-жоқ жүгін артып,
Жетеледі беліне арқан тартып.
Екі-үш қатын көшіріп әкеп салып,

нәзігүл
Сыпырылып үйі де тазаланды,
Бір сөз үшін Зүбилә жазаланды.
Бір Құдайға сыйынып, намаз оқып,

Жаратқанды жад айтып назаланды.
Күн батқан соң пысырып*, асын ішіп,
«Құдай қосқан жарым» деп қолын қысып.
Төсегіне жайланып жатқаннан соң,

Жігіт жайын сұрады сөзге түсіп.
Бір көпестің бұл Қасым баласы екен,
Көп оқыған, ең кенже данасы екен.
Жетім болып, бұл күйге қалған түсіп,

Бұған да қорған ата-анасы екен.
Әке-шеше, ағасы бәрі де өліп,
Бір ағайын бағыпты мұны теліп.
Дүниесі жасында шашылыпты,

Ұстағанша ер жетіп, жасқа келіп.
Оқу оқып ол кезде жүрген екен,
Бір сұлу қыз бірге ойнап-күлген екен.
Қыз екеуі ғашық боп сол шаһарда,

Дертті дәурен аз жылдар сүрген екен.
Ол бір байдың қызы екен жұрттан асқан,
Нашарларға көз салмай көңілі тасқан.
Қасымды «жетімсің» деп қызын бермей,

Ата-анасын сұлудың қара басқан.
Он жетіге сол кезде келген екен,
Қыз да бұған көңілін бөлген екен.
Шер, күйікке шыдамай әйел нәзік,

Ғашықтықтың отынан өлген екен.
Ол өліп, бұл да өлуге жеткен кезде
Қаңғырып осы жаққа кеткен екен.
* пысырып—пісіріп

хикаялық  дастандар
Ата дәулет, байлығын сол қыз үшін
Қайғымен түгел тәрік еткен екен.
Бау-бақшасын, үй-жайын түгел тастап,

Тұл дүние болуға өзін қастап.
Көрінгенге ақысыз, пұлсыз істеп,
Бір саудагер әкелген мұнда бастап.
Еш адамға көрмеген сырын ашып,

Дүниеден безген ол мүлде қашып.
Құдай қосқан жарына айтып жатыр,
Бір төсекте жатқан соң құшақтасып.

Өртенеді ойласам ішім,—деді.
Ісімді Алла оңғарып сені қосты,
Сенен басқа жоқ сүйген кісім,—деді.
Зүбиләнің мұны естіп іші күйді,

Жан екенін нарықты жаны түйді.
«Алла әдейі арнаған жан-жарым» деп,
Жасын сүртіп жігіттің аузын сүйді.

Тағдыр қосып бір әйел алдың жеңіл.
Досқа күлкі болмастай іс істелік,
Үлкенге иман, өзіңе берсін өмір.
Алла қосты, міне, сен болдың байым,

Жүрек жанды сырыңды айтқан сайын.
Не себепті өзінің қосылғанын
Бастан-аяқ қалдырмай айтты жайын.
Қасым айтты:—Зүбилә, жарым,—деді,

Ақыреттік қосылған парым,—деді.
Дүниеден қам жеме, Зүбиләжан,
Енді менің жойылды зарым,—деді.

нәзігүл
Танушы едім көз көрген талай байды,
Өткізелік дем алып бірнеше айды.
Бір патшаның Бағдатта мүлкіндей бар,

Сатар болсақ бау-бақша, қора-жайды.
Қыз айтты:—Олар онда тұра берсін,
Душар болған бағыма сен бір ерсің.
Еңбек істеп Мысырдан пұл табалық,

Қайтіп тұрмыс түзеуді халық көрсін.
Сыр шертісіп екі жас мауқын басты,
Қасым жатыр құшақтап қаламқасты.
Кесте, бізін қолына алды сұлу,

Намаз оқып, ішкен соң ертеңгі асты.
Бір жайнамаз барқыттан кестеледі,
Өз үйі, кімнен қорқып, сескенеді.
Өз бетінше Қасым жүр тамашалап,

Ерте барып базарға, кеш келеді.
Дайын болды жайнамаз алты күнде,
Күндіз істеп, сергиді салқын түнде.
Адал ниет кісіге еңбек жолдас,

Абырой болсын дейді кімде-кімге.
Қасымға:—Түк істемей жүр,—деп қойды,
Аз заман тамашалап, күл,—деп қойды.
Әйелдің жолдастығы қандай екен,

Зер салып барлық істі біл,—деп қойды.
Біткен соң жайнамазды берді еріне,
Базардың алып бар деп ең төріне.

Беріп кел жүз сом ділдә бергеніне.
Аққа орап қыз еріне оны берген,
Жабысты талай адам көрген жерден.
Нақ беріп жүз сом ділдә алды біреу,

хикаялық  дастандар
Пұлды алып Қасым үйге қайтып келді,
Кімнің, қалай алғанын айтып келді.

Ақшаны өз қолына қайтып берді.
Базардан барқыт алып Қасым келді,
Көргендер жайнамазға асылды енді.
Жүзден өрлеп, кейіндеп мыңға жетіп,

Екі жастың бақыты ашылды енді.
Жайнамаз бен тақия, жаулық сатып,
Бел бөкседен ақшаға қалды батып.
Төрт ауызды үй алды қала ішінен,

Үйдің ішін жасады гүл жайнатып.
Бірі тігіп, біреуі сата берді,
Белуардан табысқа бата берді.
Күннен-күнге саудасы күсет болып,

Пұлды басып екі жас жата берді.
Шығармады сырларын сыртқа жайып,
Деген осы жігіттер «неке ғайып».
Екі қыздың ерінен сөз сөйлейік,

Жата берсін ғаріптер мұнда байып.
Бірігіп екі мырза шеріктескен,
Біреуі біреуіне серіктескен.
Жүргізіп шет жерлерге саудаларын,

Бұзбастай уәдені беріктескен.
Бірнеше жыл арада өтіп еді,
Ойлаған ойларына жетіп еді.
Екі қыз бір қорада, үйі бірге,

Ерлері французға кетіп еді.
Сауда қып олар кеткен малыменен,
Қоштасып таңдап алған жарларымен.
Екі қыз екі сырлас тауып алды,

нәзігүл
Табылды екеуіне екі бойдақ,
Бақшада күндіз-түні жатады ойнап.
Тауысты қолда барды жыл жарымда,

Ойнастың оттан ыстық көңілін ойлап.
Ерлері келмекші еді жыл жарымда,
Екі есе өсірмекші пұлдарын да.
Пайдаға қыза-қыза ұзай берді,

Қайтармай барған малай, құлдарын да.
Қос мырза тең шерік боп сауда сатты,
Шығармас қолдан тиын тастай қатты.
Соңынан дүниенің түсе-түсе,

Пәраңның шаһарында үш жыл жатты.
Саудасын олар сонда сата тұрсын,
Пайдаға белшесінен бата тұрсын.
Не болды екі ханым соны айталық,

Қос мырза Французда жата тұрсын.
Әсерін жасшылықтың жойғыза алмай,
Нәпсіні нысап тыйып қойғыза алмай.
Үй, мүлік, көрпе, кілем бәрін сатты,

Достарын жақсы көрген тойғыза алмай.
Таусылды өлшеп берген алтын ақша,
Күндіз-түн қалай шыдар судай ақса.
Түп-түгел үйдің ішін сатып болып,

Қаңқайып қалды құр там, бау мен бақша.
Сезбеді уәли бұл қылықтарын,
Мидай боп қыздарының былыққанын.
Үй бөлек, көрмеген соң қайдан білсін,

Төбетке өлекшіннің ылыққанын.
Қиын ба дүниені қолдан шашпақ,
Сандықтың өзі салған құлпын ашпақ.
Тұрмыстан ері келмей қысылған соң,

хикаялық  дастандар
Кетуге көпе-көрнеу бата алмайды,
Тамақ жоқ ішіп-жейтін, жата алмайды.
Мүлікті басқа барлық сатып болды,

Бау-бақша мен қораны сата алмайды.
Ат-көлік, азық-түлік алды жайлап,
Өткізді біреулерге үйді майлап.
Бір күні қашып шықты ол төртеуі,

Әйтеуір тәуекелге белді байлап.
Екі еркек жол білмейтін қорқақ сері,
Жүрсе де қашамыз деп көптен бері.
Бір жолмен керуен жүрген кетті жортып,

Белгісіз қалай, қайда барар жері.
Әйтеуір шығып кетті олар қашып,
Бет бұрып құбылаға жолын ашып.
Төрт атпен азық теңдеп жолға түсті,

Жоғалтып дүниені төгіп-шашып.
Осылай бұлар қаңғып кете берсін,
Жеріне көңілге алған жете берсін.
Ерінен сыртта жүрген сөз қозғалық,

Қашқындар тіршілігін ете берсін.
Пайданы неше есе қып өсіреді,
Ақымақ өскен сайын есіреді.
Артып ап жүз түйеге дүниесін,

Жол тартып Мысыр жаққа көшіреді.
Алтынның артты нарға талайларын,
Пайдамен алды жұрттың талай малын.
Кигізбей жақсы киім, дәмді ас бермей,

Ұстайды қатты қысып малайларын.
Жол тартты, өтіп жатыр күндер талай,
Демейді малайына халің қалай.
Кеңесті «біз қашайық осыдан» деп,

нәзігүл
Ойлайық құтылудың бұдан шартын,
Көрелік тәуекел деп істің артын.
Басқасы кезмал, сайман, торғын тауар,

Саф күміс он түйеге артқан алтын.
Алалық алтын, күміс, он түйені,
Өздері білмеген соң жөн-жүйені.
Он түйе кезмалымен осы араға,

Тасталық,—деді,—біраз дүниені.
Малайын ұрып-соғып қинаушы еді,
Ұрса да тіл қайырмай сыйлаушы еді.
Екі бай бір қосшымен кейін қалып,

Бір жерге басты кешке жинаушы еді.
Бекітіп бұлар сөзін алды мықтап:

Он түйе алтынменен бір күн кеште,
Бөктерлей үлкен тауды жөнелді ықтап.
Тастады басқа малды түйесімен,
«Барсын,—деп,—тапса бірге иесімен».

Малайлар түзде өскен жол танығыш,
Бір жолдың кетті жүріп жүйесімен.
Олар кеп ұстағанша қашан жетіп,
Барады тоқтамастан бұлар кетіп.

Неше күн әмір, тағат қылмай жүріп,
Жоғалды басқа елдің жеріне өтіп.
Жоқ адам ұстайтұғын оны қуып,
Күн ыстық, кеші салқын, түні суық.

«Ақ малы атасының» болды мүлде,
Бұлардан енді байға бұлт жуық.
Қырық құл он түйені айдап алып,
Алтынды кете тұрсын пайдаланып.

Байлардан кейін қалған сөз сөйлейік,
Кез болды қандай күйге, қайда қалып.

хикаялық  дастандар
Екеуі бір-бір жігіт қасына алып,
Қоржынға науат, шекер басып алып.
Кеш келсе қонар жерде дәнеңе жоқ,

Салт ат пен өздерінің басын алып.
Астында азық-түлік, қамшы қолда,
Дыбыс жоқ алды-артында, оң мен солда.
Болғанын бір сұмдықтың бұлар сезді,

Түйенің ізі де жоқ қара жолда.
Сол жерде түнде жатып демін алды,
«Кейін бе, ілгері ме, қайда қалды?»
Келмеді түске дейін тосып еді,

Ізімен түстен кейін қайта салды.
Келсе ізін бір тауға бұрған екен,
Түйелері жайылып тұрған екен.
Жүгін бөгде жүргінші әкетіпті,

Сөйтіп Құдай бұларды ұрған екен.
Ойлады олар: «бәрін жау алыпты,—деп,
Машақатты басына салыпты,—деп.
Малайларды қырды екен қандай жерде,

Жүгін алған түйелер қалыпты» деп.
Ішкен асы бойына тарамады,
Сабыр сақтап тұруға жарамады.
«Егер көрсе, бізді де өлтірер» деп,

Тұра қашты, түйеге қарамады.
Бұлар жолын тоқтамай баса берсін,
Адыр-қырқа, тау-тастан аса берсін.
Махмұттан азырақ сөз қозғалық,

Құл қуанып, мырзалар қаша берсін.
Тұра тұрсын осымен бұлар тоқтап,
Тұрған жау жоқ ешкімге мылтық оқтап.
Ханымымен бір күні Махмұт келді,

нәзігүл
Келсе есікте құлып тұр, үйі берік,
Айтпап па едік кетті деп майға беріп.
«Бұлар қайда кеткен?» деп, жөн сұрады,

Қасындағы уәзір келген еріп.
Айтты тұрғын:—Біз алдық үйін майға,
Отыруға осында бес-алты айға.
Екі ерменен екі әйел шығып кеткен,

Біле алмадық барғанын қандай жайға.
Екі еркекті екі әйел «ерім деді,
Баратын бар алыста жерім» деді.
Жарым айдай боп қалды кеткеніне,

Содан бері қайда екен көрінбеді.
Екі жігіт ат алып сырттан келіп,
Азық-түлік астына салып-бөліп.
Шығып кеткен қорадан күн батарда,

Екі еркектің соңынан екеуі еріп.
Деп ойлаймыз біз дағы қайда кеткен,
Азық алған май тоқаш, пысқан еттен.
Кім екенін біз жақсы танымаймыз,

Адам едік өзіміз келген шеттен.
Осыны айтып тауысты олар сөзін,
Танымайды Махмұттың олар өзін.
Бұл сөзді естіп, біле алмай не болғанын,

Жас пен қанға толтырды екі көзін.
Уәзірге қарады:—Қандай іс?—деп,
Адам қуып қарасын, ізге түс,—деп.
Жерге кіріп кетсе де табасыңдар,

Әр тарапқа ат шаптыр, құстай ұш,—деп.
Қайтып келді ол асығыс адам жинап,

Қайдан тапсаң сол жерде ұстап-байла,
Келтіріңдер алдыма жанын қинап.

хикаялық  дастандар
Тірі келтір алдыма екі қызды,
Ойламаған ар-намыс, имансызды.
Әбірет қып халыққа, дарға асып,

Өлтіремін кескілеп қаражүзді.
Сыйлап едім кәріңді, жасыңды да,
Төрден тартты есікке басымды да.
Кіші қыздың болды,— деп,—сөзі рас,

Зүбиләні шақырды, Қасымды да.
Кейіген боп жиылды жақын-досы,
Жүре-жүре түзелер ердің қосы.
Зүбиләні Қасымға ұзатқалы,

Екеуінің дидарын көргені осы.
Қараса қыз-күйеудің нарқы жақсы,
Бір нәрсеге кісідей емес тапшы.
Көрмесе де бұрыннан сезіп жүрген,

Ұзын болсын өтесең жасың,—деді.
Ойнасымен екі қыз қашқан екен,
Тапсаң кесіп алып кел басын,—деді.
Сонда ол:—Орындаймын, тақсыр,—деді,

Бұл істі бір Құдайға тапсыр,—деді.
Қолында Зүбиләнің қаражат жоқ,
Келгенше сізден жанын бақсын,—деді.
Уәли Зүбиләнің қолын сүйіп,

Сонда тұр,—деді,—ішіп, киім киіп.
Қуларды Қасым барып тапсын,—деді,
Жілігін ұстап алып шақсын,—деді.
Аздырған екі кәззап, әзәзілдің,

нәзігүл
Қасына қосып берді екі батыр,
Іздеуші әр тарапқа кетіп жатыр.
Жол тартты Бағдатқа Қасым бала

Екі атқа азық-түлік, артып шатыр.
Артып ап керек-жарақ қосар атқа,
Қиын ба тынбай жүру азаматқа.
Бетке алып Бағдатты келе жатыр,

Қашқындар кетпеп пе еді сол тарапқа.
Артынан Қасым қуып жете берсін,
Арада бірнеше күн өте берсін.
Байына екі әйелдің тоқталайық,

Қашқындар Бағдатқа кете берсін.
Қаңғырып екі мырза қанша заман,
Таусылды азық, ақша, халі жаман.
Малай боп көрінгенге керуенге еріп,

Барыпты Бағдатқа бұлар да аман.
Жүріпті олар сөйтіп керуенде,
Қашқындар жатыр келіп еру елде.
Қасым да келіп жетті Бағдатқа,

Жол жүріп сергелдеңде—серуенде.
Түнде кеп өз қорасын тура тапты,
Көз жасы көрген елдің судай ақты.
Адамдар майлап алған күтіп ұстап,

Тұр екен сарай, мүлік, бау мен бақты.
Оларға бастан-аяқ айтты сырын,
Жіберген хат та тіпті бұдан бұрын.
Екі күн сонда жатып демін алды,

Мекенін атасының етіп ырым.
Қасым да бір сезікті біліп кірді,
Талайды ақша беріп жініктірді.
«Тапсаңдар сүйіншіні көп берем» деп,

хикаялық  дастандар
Кеп еді туған жерге көңілі ауып,
Күндіз-түн іздеушілер кетті шауып.
Бекініп жатыр екен бір сарайда,

Әкелді байлап-матап ақыр тауып.
Талапты ер әр нәрсеге жарайды екен,
Мысырың Бағдатқа қарайды екен.
Жеті уәли үстінде бір халифа,

Сол кісіден бар жұмыс тарайды екен.
Елдің ішін екі қыз бүліндірді,
Ақыр мойынын тұзаққа іліндірді.
Махмұттың сәлем жазған хатын алып,

Қасым кеп халифаға біліндірді.
Халифа ұғып-біліп Қасым жайын,
Бірер күн мейман қылып, берді шайын.
«Махмұтқа төртеуін де алып бар» деп,

Жарлық жазып қолына берді дайын.
Халифадан жарлық ап келді дағы,
Сөйлеттірмей онша көп елді дағы.
Қорасына алып кеп қойды сақтап,

Бір-бірінен оларды бөлді дағы.
Тамашамен дем алып аз күн жатты,
Ұстаған жоқ оларды қысып қатты.
Алтын, күміс, есепсіз ақша, пұлға,

Бау-бақша, қора-жайын тағы сатты.
Базардан көп сауда алды жайын сатып,
Аралап өскен жердің дәмін татып.
Таныды бір сарайдан екі байды,

Несие пұлын жинап келе жатып.
Қасына жетіп барды сәлем беріп,
Танымай тұрды олар ұзақ көріп.
Жөн сұраса:—Мысырдан келдік,—дейді,

нәзігүл
Қасым тұрып оларға:—Бажа,—деді,
Басыңа кепті пәле-қаза,—деді.
Қалайша малай болып істеп жүрсің,

Бай едің екеуің де таза,—деді.
Танимын мен сендерді сырттарыңнан,
Кеткелі үш жыл болды жұрттарыңнан.
Жөніңді айт, мұндай халге неғып түстің,

Май ағып жүруші еді ұрттарыңнан?
Мен дағы Мысыр жақтан келіп едім,
Сіздерді көріп көңіл бөліп едім.
Мені ұқпайсыз, сіздерді мен танимын,

Сол үшін келіп сәлем беріп едім.
Шет жерде татыпсыздар әуре-сарсаң,
Ел жаққа қайтасыздар енді қашан?
Сырын айтып жылады екі мырза:

Олардың әңгімесін ұқты Қасым,
Жұбатты:—Сүртіңдер,—деп,—көздің жасын.
Сіздерді іздеп ханымдар мұнда келді,
Тастап онда дүние, ата-анасын.

Жөнін айтып танытты:—Бажамын,—деп,
Тартқан бейнет көп екен азабың,—деп.
Шықпаңдар сарайдан,—деп қайтып кетті,—
Дертіңді ертең келіп жазамын,—деп.

Қасым кеште үйіне келді қайтып,
Ханымдарға ұқтырды жөнін айтып.

Жүр екен өздері де азап тартып.
Оларға басқа сырды білгізбеңдер,
Досты егілтіп, дұшпанды күлгізбеңдер.
Еріп келген екеуі малай деп қой,

Көрдік,—деп,—қайтіп бетін ата-ананың.
Қасым, сен жауып кетсең осы сырды,
Жолыңа болсын құрбан шыбын жаным.
Қасымға жылағаны жаман батты,

Бұлардың жұмысына қараймыз,—деп.
Істе десе істеп кет қызметін,
«Не бұйырсаң жұмысқа жараймыз» деп.
Жүр деген соң жүрдім де соңына еріп,

Шатымаңдар жоқ сөзді босқа теріп.
Барған заман Мысырға босатамын,
Екеуіңе қызмет, ақы беріп.
Сөзді осылай олармен бекітті енді,

Қос сорлыға жан кіріп, тетіктенді.
Мырзаларды керуеннен босатып ап,
Қасым ертіп ертесі жетіп келді.
Ханымдармен жыласып көрісті енді,

Бастан-аяқ мұңдарын терісті енді.
Ерін іздеп, сағынып келгеннен соң,
Қылықтары ұнасып, келісті енді.
Аз күн жатып жайланып алды демін,

Бәрінің де тауып жүр Қасым ебін.
Қайта аттанды Мысырға көп саудамен,
Айта беріп қайтеміз артық-кемін.
Алды Қасым Бағдаттан қанша сауда,

Олжа тапты жүрем деп ұзын дауда.
Сау-саламат Мысырға келді жетіп,
Ешбір сырды білмеді дос та, жау да.

нәзігүл
Уәлиге білдірді хатқа жазып:
«Кетіпті,—деп,—жастықпен жолдан азып.
Өз сырыңды шашқандай болма өзіңіз,

Көмілгенді шығарып, жерден қазып.
Кейімесін мырзалар тартқан азап,
Білімдіге көп емес, бұл іс аз-ақ.
«Ерін іздеп барған» деп елге ұғындыр,

Бұған ашу шақырып, болма мазақ.
Дос разы бұл сөзді қабылдаса,
Табыла ма кеткен жау сабылмаса,
Ел мен жұртқа масқара болар едік,

Сәті түсіп егерде табылмаса.
Ерін іздеп қыздарым тауыпты деп,
Жалған пәле дұшпандар жауыпты деп.
Маған айтпай кеткен, балалықпен,

Жібермес деп ойлапты қауіпті деп.
Сізге ұнаса осы сыр шашылмасын,
Дұшпан шығып иыққа асылмасын.
Қазан қалсын жабулы қақпағымен,

Түңілік солай бүркеліп ашылмасын.
Сізге айтқан шын сөзім, ниетім ақ»,
Уәлиге деп жазып жіберді хат.
Жұртын жиып ұқтырды уәли де,

Сенді түгел бұл сөзге жақын мен жат.
Халық сенді жүйелі жайды көріп,
Екі малай барған деп қасына еріп.
Разы етіп екеуін жолға салды,

Қасым дереу екі айлық ақы беріп.
Он шақты ауыз Қасымға сарай берді,
Қабағына не десе қарай берді.
Зүбиләні құрметтеп қасына алып,

хикаялық  дастандар
Қасым шалқып Құдайға қылды тәуба,
Болды кегі қайтқандай кеткен жауға.
Екі бажа Қасымға қызмет істеп,

Дүкен ашып жүргізді, қылып сауда.
Қасым нұсқап оларға тура жолды,
Берекемен барлығы бірге болды.
Тұрмыс түзеу әйелден екендігі,

Мәлім боп Зүбиләға қолды қойды.
Қайынбике екеуі тірі қалып,
Сескенсе де Қасымға жайы қанық.
Жүріп кетті сыдыртып, күйеуді алдап,

Беттің арын белбеуге түйіп алып.
Осылай бірсыпыра өтті заман,
Зүбилә жүкті болды кейін таман.
Көтеріп бір ұл, бір қыз егіз тапты,

Босанып сау-саламат, есен-аман.
Той жасап шақырыпты жақын-жатын,
Жиылды жас пен кәрі, қыз бен қатын.
Ат қойды Зияда деп ұл балаға,

Қойыпты Нәзігүл деп қыздың атын.
Келгенде екі бала он жасына,
Беріпті оқысын деп молдасына.
Ұл—аға, қыз—қарындас оқып жүрді,

Жаттығып жастайынан жөн-жосынға.
Бірде зиян дүние, бірде пайда,
Өтпес өмір, таусылмас дәм-тұз қайда?!
Екі бала он беске шығарында,

Зүбилә қайтыс болды бақи жайға.
Нәзігүл дәл он беске келген еді,
Оқуға ой-санасын бөлген еді.
Науқастан Зүбиләнің шешесі де,

нәзігүл
Әйелі Махмұттың дүние салып,
Тұрғанда үй, семья иен қалып.
Орнатып жаңа тұрмыс бас құраған,

Бұйрықша тағы да бір қатын алып.
Кім қалар қаза жетсе ақыры өлмей,
Өлмеймін деп жүрмеңдер көңіл бөлмей.
Бір жыл болды алған жоқ Қасым әйел,

Жүр алуға адамның жөні келмей.
Еш пенде келген баққа таласпайды,
Жетімдік қыз балаға жараспайды.
Өлген соң нағашы апа, Нәзігүлге

Суықтап өгей қатын қараспайды.
Бұрынғыдай үйде жоқ ойын-дүрмек,
Сауық құрып, тамаша дәурен сүрмек.
Сауда қылар және де іздеп әйел,

Елін танып, жол көріп алсын,—деді.
Біз келгенше Нәзігүл сізге аманат,
Нағашының қолында қалсын,—деді.
Нәзи қыз бойына мін тақтырмады,

Сенім қып басқа жанға бақтырмады.
«Өсегі қыз баланың көп болар» деп,
Қалғанын өгей ханым жақтырмады.
Ханымның Қасым білді тырысқанын,

Жақтырмай құйқасының құрысқанын.
Өзі де қалдыруды қаламады,
«Осының көрмесін,—деп,—ұрысқанын».
Бір ұстазы бар еді Ешен молда,

хикаялық  дастандар
Сауда қылып барамын өзім шетке,
Келмесін деп ойлаймын шіркеу бетке.
Жетерліктей расход қолында бар,

Һәм оқытып, салыңыз қызметке.
Үйі жақын көршілес әлгі Ешен.
Дінге мықты, тақуа, өзі шешен.
Нәзігүлді аманат бақпақ болды,

Қасым қайтып келгенше есен-аман.
Өзі ұстаз, өзі имам, өзі молда,
Ақ сәлдесі басында, таспиқ қолда.
Пайғамбардай көретін халық оны,

Жүрген жан деп пір тұтып тура жолда.
Аралап елу ішін келген жасы,
Бәйбішесі, бір-екі бар баласы.
Жұртты сүттей ұйытып, сүзілтеді,

Зікір соққан тәкуир мен зілзаласы.
Нәзігүл тұрмақ болды қолдарында,
Бас тартпас ақиқаттың жолдарында.
Расход, төсек, орын алып келді,

Бар еді артық үйі молданың да.
Ол жұрттың нақ тұтқаға балаушысы,
Бұзылса иман, қайта қалаушысы.
Үйлерін құлыптады Қасым мықтап,

Бар еді қора-жайын қараушысы.
Зияда жүрмек болды ол да бірге,
Оқыған, неше түрлі жетік тілге.

Қаражат бар жетерлік қолда,—деді.
Оқытып Нәзігүлді, таза сақта,
Боламын мен риза сонда,—деді.

нәзігүл
Аманат бір Аллаға, балам,—деді,
Қам ойлап болма бекер алаң,—деді.
Бұйырса бір-екі айдан көп ұзамай,

Айналып мен де келіп қалам,—деді.
Қош айтып жүріп кетті барлығына,
Молданың Нәзи көнді жарлығына.
Қалғаны жат қолында қиын болып,

Заманның жолыққандай тарлығына.
Бағдатқа Қасым мырза жүріп тұрсын,
Сапарда қызық дәурен сүріп тұрсын.
Молда мен Нәзігүлден сөз басталық,

Тыңдаған ел құлағын түріп тұрсын.
Қыз жүрді күндіз оқып, түнде жатып,
Жабырқап, жалғыздығы жанға батып.
Нәзидің сұлулығы туған айдай,

Таңырқар көрген адам көзін сатып.
Ақ маңдай, алтын иек, қалам қасты,
Шырын сөз, қарақат көз, жібек шашты.
Ілінді он алтыға осы кезде,

Өткізді балалықпен он бес жасты.
Алма бет, ақ торғындай, қырғи қабақ,
Түрленіп қызыл гүлдей өңін ашты.
Ақ танау, қарақат көз, тауық тамақ,

Көрікті, мінезі артық, жаннан асты.
Дауысы тоты құстың дауысындай,
Сағаттай сыртылдаған он бес тасты.
Бір көріп әр қылығын іші күйіп,

Сұм Ешен ғашық болып, қара басты.
Ойында Нәзігүлдің еш нәрсе жоқ,
Әйтеуір сабақ оқып, көңілі тоқ.
Аздырып, шайтан бастап тура жолдан,

хикаялық  дастандар
Қарайды, тесіледі, қамығады,
Көрмесе жарым сағат сағынады.
Сыртынан Нәзігүлді иемденіп,

«Жарым» деп жанын қиып бағынады.
Айта алмай жүрді зар боп, жауап ашып,
Қозғалып көрген сайын қаны қашып.
Ұйқы жоқ, тамақ жеуден қалды мүлде,

Сарғайып сағат сайын қайғы басып.
Білмейді бұл жұмысты Нәзи бала,
Оқып жүр тек әкесін есіне ала.
Бір күні молда дәрет аламын деп,

«Құман» деді даладан келе сала.
Құманды беріп жатты Нәзи ғаріп,
Тұр екен Ешен молда көзі аларып.

Шап беріп білегінен ұстай алып.
Дірілдеп Нәзігүлдің іші күйді,
Болғанын бір сұмдықтың көңілі түйді.
Қолынан ұстай тартып, мекіреніп,

Ақ бетінен ұялмай Ешен сүйді.
Тигендей жылан тісі жұмсақ бетке,
Тартса да жібермеді қызды шетке.
Сонда қыз ұстап тұрған құманымен,

Ешенді сарт еткізіп салды бетке.
Жығылды кәрі молда естен ауып,
Қызыл қан беті-аузын кетті жауып.
Нәзігүл шыға қашып сол бетінше,

Өзінің кірді барып үйін тауып.
Үйіне молда кірді, есін жиып,
Бетінің сорғалаған қанын тыйып.
«Ат соғып, бет-ауызды қанатты» деп,

нәзігүл
Нәзігүл бұл молдадан безді дағы,
Үйіне барып жатты ашты дағы.
Жатады күндіз-түні кітап оқып,

Азуын Ешен жүрді басты дағы.
Таң атса намаз оқып, ішіп шайын,
Басқа ел түсінбеді Нәзи жайын.
Түн болса дарбазасын бекітеді,

Бір үйлі күтуші бар тұрған дайын.
Бұл істің көз жетпейді есебіне,
Тағдырдың қарашы бұл кеселіне.
«Зерігіп үйде болса қорқады» деп,

Тастаған сенім байлап Ешеніне.
Кіруге жер қатты боп, алыс аспан,
Нәзидің ақ жүрегін қайғы басқан.
Ешен мен Нәзи сұлу соғысқанға,

Бір айдан болып еді төрт күн асқан.
Қасым да Зиядамен келе жатқан,
Сағынып Нәзиім деп түспей аттан.
Асығып қала ішіне келіп кірді,

Кезінде қас қарайып, шапақ батқан.
Ешенге бұрын сәлем беру үшін,
Көргенін әңгімелеп теру үшін,
Ешеннің тақ қасына келді кіріп,

Сағынған Нәзігүлді көру үшін.
Кіргізді біреу шығып есік ашып,
Ешенге қол қусырып, кірді басып.
Ешеннің беті жара, түсі суық,

Сақалы тал-тал болып өңі қашып.
Деді ол:—Бақтырыпсың жалап қызды,
Жоғалып күндіз-түні ниет бұзды.
Мені ұстап ойнастары мұндай қылды,

хикаялық  дастандар
Жоламай сонан бері қызың кетті,
Байына талқандатып мына бетті.
Үйіңді топыр қылып жалап жатыр,

Мінеки, сонан бері бір ай өтті.
Келсін деп тосып едім жанабыңды,
Мен қақтым қашан сенің талабыңды.
Мені өлтір жалған десең, не болмаса,

Тез жоғалт бұл шаһардан жалабыңды!
Біле алмай не болғанын қалды Қасым,
Тыя алмай отыр Ешен көздің жасын.

Деді,—әкел көйлегі мен кесіп басын.
Тез жоғалт, дұшпан естіп, дос күлмесін,
Күндейтін менің дағы бар күндесім.
Өлтіріп, көміп таста қара жерге,

Бұл сырды бізден басқа жан білмесін.
Осындай үкім жасап асықтырды,
Дүниені молда бүгін сасық қылды.
Зияда жалғыз өзі қылыш алып,

Нәзи жатқан аулаға ашып кірді.
Жатпапты терезеден көрсе бағып,
Зияда еңіреп жүр көз жасы ағып.
Қамығып, қыз мұңайып кітап оқып,

Қиялда отыр екен шамын жағып.
Баса алмай аяғының буыны құрып,
Зияда дауыс берді есікті ұрып.
Таныды Зияданың дауысынан,

«Аға» деп, Нәзігүл де қарғып тұрып.
Шыға кеп құшақтады Зияданы,
Қалтырап жаралы аңдай қиядағы.
Егілмей бауырын көрсе қайтіп тұрсын,

нәзігүл
Қайғымен жүзі солып болған сары,
Қайғырмай қайтсін кетсе беттің ары.
Егіле мықынына қолын тіреп,

Дәтке қуат, бауырым.
Тапсырған молда Ешенің
Қайғының салды ауырын.
Тоқалдыққа алам деп,

Жүргізді кәрлі дауылын.
Бұл сырымды білмейді
Ағайын, туған бауырың.
Бір құрсақтан шығып ек,

Зекенім, сені сағындым.
Қасқырға қойын бақтырған,
Әкеме сонша не қылдым.
Айналайын, бауырым,

Айла таппай аңырдым.
Қасірет алды бәрін де,
Алпыс екі тамырдың.
Құдай атып молданы,

Ұстады бір күн білектен.
Есім шығып адастым
Ақыл, сабыр, тілектен.
Суық еті тигенде,

Бетімнен келіп сүйгенде,
Жаным кетті түршігіп,
Бір сұмдықты білгенде.
Аямадым бір жанды,

Сілкіп едім, долданды.
Осындай апат болған соң,
Жұлып алып құманды
Сілтеп едім мыртыққа,

Жолыққандай қырсыққа,
Мұрнынан қан дір етті,
Тигенінде тұмсыққа.

хикаялық  дастандар
Қашып шығып қасынан,
Келіп таптым үйімді.
Жалғыздық өтіп басымнан,

Кетірді баға, күйімді.
Қасірет соғып, жаралап,
Жүрегім менің тілінді.
Қалдырып мені алалап,

Апамның жоғы білінді.
Апам болса осындай,
Көрер ме едім бейнетті.
Азап үшін беріпті,

Маған деген зейнетті.
Амал бар ма, қайтейін,
Залым Ешен еңіретті.
Арызымды айтатын,

Әкем қайда, келмепті?
Зияданың айтқаны

Әкем де бар осында.
Әзірейіл молдасы,
Отыр Ешен қасында.
Мен келдім, міне, сабыр қыл,

Енді, Нәзен, шошынба.
Естіген сөзді айтайын,
Саған мәлім болсын да.
Әкең келді алдымен,

Ешенге сәлем берем деп.
«Сағындым Нәзи жанымды,
Ақ дидарын көрем» деп.
Келсек Ешен жылап жүр,

«Көрдім ғой қорлық сенен,—деп,
Ойнасы ұрды қызыңның,
Жүрмеймін тірі өлем» деп.
Ашуланды әкеме

«Бақтырдың,—деп,—бұзықты».
«Күндіз-түні жоғалып,

нәзігүл
Ниетін қызың бұзыпты.
Он бес жігіт ішінде
Барсам бір күн қызыпты,

Келгенін істеп ойына,
Осы да іс пе қызықты?
Ортасында бәрінің
Сүйіп отыр құшақтап.

Жабылып мені сабады,
Өлтірердей пышақтап».
«Сағындым жаным Нәзенді
Көремін деп кеп еді.

Аман ба екен күнім» деп,
Сен үшін қайғы жеп еді.
Ешеннің сөзін ұққан соң,
Сұмдық сөздер шыққан соң,

Өлтірмесем өзіңді,
Өлтіремін деп еді.
Бермеді Ешен ерікті,
Әкеңді майдай ерітті.

Өкпесіне жел беріп,
Гулетіп басты көрікті.
Молдаға әкең нанды да,
Жалғанға әкең желікті.

Осындай пәле салды да,
Келтірді ашу, керекті.
Молдаға сенді әкеміз,
Жоқ еді қылған қатеміз.

Басқа пәле келгенде,
Енді қайтіп жатамыз.
Мен қалғанша, сен өліп,
Кетелік бірге екеуміз,

Бір болсын көрген татамыз!
Нәзігүлдің айтқаны

Саған зақым жетеді.
Залым молда өзі үшін,

хикаялық  дастандар
Кімге рақым етеді.
Ешен айтса, сөзіне
Халық еріп кетеді.

Разымын өзіңе,
Ақыр дүние өтеді.
Мен өлейін, сен өлме,
Тұқым қалсын Қасымнан.

Өлтірмесең осы жол,
Кетер дәурен басыңнан.
Мен үшін сен қал тірі,
Бейнет тартпай жасыңнан.

Көтергенше азық ал.
Тоқталмастан сол күйден
Бұл шаһардан кетіп қал.
Жан бағарсың қосылып,

Шеттен біреу тауып ал.
Енді тұрма тосылып,
Бұл сөзіме, құлақ сал.
Тілеу тілеп артыңнан,

Мен тәуекел қылайын.
Ізіңді қуып соңыңнан,
Тірі жүрсем табайын.
Бір тауықты бауыздап,

Көйлегіңді малайын.
Әкең менен Ешеннің
Алдына жайып салайын.
Ұяттан безген Ешеннен

Кегіңді сенің алайын!
Бұл сөзге мақұл болып азық алды,
Қоштасып Нәзи жылап, кетіп қалды.

нәзігүл
Бауыздап бір тауықты өлтірді де,
Нәзидің шыт көйлегін қанға малды.
«Өлтіріп, өзін көміп тастадым» деп,

Көрсетті көйлегі мен қызыл қанды.
Алданған залым молда, Қасым ғаріп,
Өлді деп бұзылған қыз әбден нанды.
Сөйтсе де Қасым қимай «перзентім» деп,

Езіліп ет жүрегі оттай жанды.
Әзәзілден оқыған залым молда
Басына нақақ жанның қайғы салды.
Молдаға жұрт алданып сеніп тұрсын,

Мұратқа залым Ешен жетіп тұрсын.
Нәзиден қашып кеткен сөз сөйлейік,
Арадан бірнеше ай өтіп тұрсын.
Нәзігүл кетті қаңғып иен түзге,

Айналды суық түсіп, қоңыр күзге.
Ай өтті, азық бітті, киім тозды,
Сарғайып, сағым түсті нұрлы жүзге.
Жапанда жалғыз өзі зар жылады,

Даусынан тау менен тас жаңғырады.
Айырылған туған жерден мұңды Нәзи,
Киіктің лағындай қаңғырады.
Шөп жейді, су ішеді, зарланады,

Басады талай шөлейт сары даланы.
Өзіне мәлім болып келе жатыр
Ажалдың барған сайын арбағаны.
Бір күні шаршап келіп қалды жатып,

Шал көрді ақ сақалды ұйықтап жатып.
«Жетесің мұратыңа, тұр» деген соң,
Оянса қалған екен таң да атып.

хикаялық  дастандар
Аяңдап тағы жүрді үміт күтіп,
Талықсып көз қарайды, халі бітіп.
Біле алмай айналасын аз жүрген соң,

Шөліркеп сілекейін тұрды жұтып.
Кіресі-шығасылы есі қалды,
Табанды шөгір тіліп, тесіп алды.
Ішіне көзі кірді, қан сұйылып,

Сорлының өлмегенде несі қалды.
Бір тұрып, бір жығылып келе берсін,
Қайтеміз, қиындыққа көне берсін.
Азырақ басқа жақтан сөз сөйлейік,

Нәзігүл жер емшегін еме берсін.
Бағдатта халифа бар демеп пе едік,
Бағана бір аралап келмеп пе едік.
Қасымды қонақ қылып бірнеше күн,

Шай ішіп, қантын жемеп пе едік.
Бар еді сол кісінің жалғыз ұлы,
Саят қып ауға шыққан осы жолы.
Аралап тау мен тасты шетте жүрген,

Неше жүз бар қасында әскер қолы.
Он жеті, он сегізге келген жасы,
Аға-іні жоқ, ардақты жалғыз басы.
Көзге атар өзі мерген, палуан, батыр,

Қиылған көркем сұлу көз бен қасы.
Аң қуып тау мен тасты аралайды,
Сұлуы сан қаланың жарамайды.
Қоятын іштей сын мен сымбаты бар,

Жолыққан жамандарға қарамайды.
Неше күн әр қалаға еру жатып,
Қонақ болып, ырыздық дәмін татып.
Саятпен жер көруге тауды кезіп,

нәзігүл
Сейілдеп, сайран салып, құрып сауық,
Қылмайды өзі мерген түктен қауіп.
Нәзігүл келген таудың алабында

Құс салып, ит жүгіртіп, жүрді шауып.
Сұңқары бір ұларды кетті қуып,
Келеді шаһизада қалмай жуық.
Ала алмай бір шынарға барып қонды,

Сұңқардың қалған сынды көңілі суып.
Келмеді шақырса да сұңқар ұшып,
Сілкініп жалтылдады мойнын құшып.
Бұл кезде шаһизада жалғыз еді,

Шынарға шықпақ болды аттан түсіп.
Тырбанып келе жатыр бұтақ ұстап,
Шақырып анда-санда қолмен нұсқап.
Шап беріп аяқбаудан ұстарында,

Ұмтылып қанат қомдап болды ұшпақ.
Қысылды тағы ұшып кете ме деп,
Ұстатпай әуре-сарсаң ете ме деп.
Сол кезде ыңыранған бір үн шықты

«Құдай-ау, шын ажалым жете ме!» деп.
Шаһизада шошып қалды «сайтан ба деп,
Сұңқарды ұстамай-ақ қайтам ба» деп.
Азырақ құлақ салып тұрды тыңдап,

«Бір жауап, адам болса, айтам ба» деп.
Сұңқары өзі келіп қонды қолға,
Қарады ер шаһзада оң мен солға.
Тыңдаса әлгі дауыс тағы шықты,

«Баста,—деп—өзің, Алла, тура жолға».
Жиыпты есін Нәзи талып қалып,
Құлағы бір дыбысты шалып қалып.
Шаһизада тыңдаса сөзі мынау,

Бердің кең дүниені маған тар ғып.
Нақақтан жас басымды мұңға салып,
Ұрттам су, тістем нанға қойдың зар ғып.
Хадистан аятпенен оқымап па ем,

Өлтірмес бейкүнәні онша қар ғып.
Кетпейді дүние ісі дүниеге,
Таба алмай бір жақсылық өлдім қаңғып.
Күйдірсең залым үшін мүмініңді,

Пенде қып жаратасың несін жан қып?
Жас жанды күйдіргенің лайық па,
Зұлымың күнде қастық жүрсе де аңдып.
Талайлар өстіп өтті-ау өкінішпен,

Сұм дүние жердің бетін қызыл қан қып.
Рақым етпеймісің осындайда,
Қорлықпен өлгенім бе тау мен сайда.
Рақым етем деп ең шын тілесең,

Естілмей зарым саған кетті қайда?
Салла Алла, иман айтып, қылдым дұға,
Іштегі кетіре гөр кірді жуа.
Қарадай ақтан күйіп өлгенім бе,

Тау мен тас, ағаш пен шөп, өзің куә.
Жанымды адал жолға қиғанымды,
Білесің жастай нәпсі тиғанымды.
Жас кеттім, нақақ өлдім, өзіңе аян,

Жолдас қыл ақыретте иманымды.
Ешенге сенді менің мүмін әкем,
Ей, Алла, жоқ еді ғой қылған қатем.
Саламат Зияданы сақта, Құдай,

Шын ниет, ең ақырғы тілек етем.
Жылатпа, сақта, Құдай, Зекенімді,
Медеу қып келдім нақақ екенімді

нәзігүл
Деп, талықсып дауысы бәсеңдеді,
Жұмақтан қыл,—деп,—Алла, мекенімді.
«Адам ба, сайтан ба,—деп,—тұрған бұғып»,

Шаһзада жерге түсті сөзін ұғып.
Сөзінен адамдығын айырған соң,
Іздеді ағаш ішін есі шығып.
Сабырлы, саспайтұғын өзі батыр,

Бір өзі мың кісіге жеке татыр.
Аралап ағаш ішін келе жатса,
Ыңырсып шалажансар бір қыз жатыр.
Жаны бар шығар-шықпас, жатыр өлмей,

Сөйлеуге қалған екен тілі келмей.
Жөнелді атқа мініп, алдына алып,
Шатырға жеткізді оны көп бөгелмей.
Байқады қыз екенін ай мен күндей,

Шаштары құбылады тоты жүндей.
Әлденіп, есін жиып, тамақтанып,
Нұрланып ашылды өңі қызыл гүлдей.
Жиналды барлық әскер, батырлары,

Ұлы ду, абыр-сабыр шатырлары.
Қыз сөйлеп әңгімесін жылағанда,
Есіркеп бірге жылап жатыр бәрі.
Шаһзада қызға киім киіндірді,

Бір жалын жанын өртеп күйіндірді.
Құрметтеп Нәзігүлді жақсы күтіп,
«Жарым» деп жас жүректі сүйіндірді.
Түрленіп, қан жүгіріп шырайына,

Нәзігүл қылды тәубе Құдайына.
Бағдатқа күн-түн демей келіп жетті,
Неше күн тынбай жүріп ұдайына.

хикаялық  дастандар
Алып кеп халифаға мәлімдеді:
«Қаңғыртқан Ешен молда-залым» деді.
Қуанып халифа да қызды көріп:

«Мүбәрак болсын, балам, жарың!» деді.
Ғайыптан іздегені табылғаны,
Осындай бір қыз еді сабылғаны.
Қыздан кеп ризалық сұрап еді,

Ол сөзін шаһзаданың қабылдады.
Той қылып жеті уәли елін жиып,
Бағдатқа жиылған ел әрең сыйып.
Қырық күн той-тамаша тараған соң,

Қосыпты қыз-жігітті неке қиып.
Қосылды Нәзігүлдің көңілі тасып,
Ішінен жалын шықты, мауқын басып.
Тілегі орындалып, теңін тапты,

Нұрланды толған айдай сәуле шашып.
Көрмесе бірін-бірі тұра алмаған,
Мақұл боп жар тілегін кім алмаған.
Қойғызды шаһзадаға аң қарауды,

Майысып Нәзи сұлу бұраңдаған.
Тілегі Нәзігүлдің орындалды,
Білмейді бұрынғыдай қорынғанды.
Болғанда жыл уағы күндер өтіп,

Жас келін жүкті болған порымдалды.
Босанды аман-есен бір ұл тауып,
Қыз еді әйел болды бетті жауып.
Ат қойды Ғайыпбек деп баласына,

Жамбы атып, тойын жасап, бәйге шауып.
Көңілдер көтерілді аспанға ұшып,
Махаббат толқынының суын ішіп.
Жылады сұлу Нәзи бір күн кеште,

нәзігүл
Шаһзада сырттан келсе жылап отыр,
Көл қылып көздің жасын бұлап отыр.
Айтпайды сырын ашып, бетін басып,

Ренжіп маған қашан қалғаның бар.
Болса да не мақсатың орындаймын,
Жасырмай айтшы, қандай арманың бар?

Жолдас бол ғайыптан бас қосып едің.
Айтпайсың ел-жұртыңды көріп кел деп,
Неше жыл сабыр етіп тосып едім.
Бар ма екен аман, тірі жазған әкем,

Өзіне-өзі шұңқыр қазған әкем.
Алданып ақ көңілді ниетімен,
Тіліне әзәзілдің азған әкем.
Бар еді бірге туған жалғыз ағам,

Тапшы еді алды-артында етек, жағам.
Бір көрсем осыларды арманым жоқ,
Сол үшін мұңым шағып айтам саған.
Басқа бөрік, мойныма жағам еді,

Тасырқатпас табанды тағам еді.
Жейдемді тауық сойып, қанға малып,
Жіберген мені тірі ағам еді.
Жүрсем аяқ, сермесем білегім сол,

Жан, қолқа, денемдегі жүрегім сол.
Бір көрсет тіршілікте досым болсаң,
Сұрайтын менің сенен тілегім сол.

Бір қасық керек десең даяр қаным.
Көріп кел ел-жұртыңды жіберейін,
Алайық рұқсатын халифаның.

хикаялық  дастандар
Шаһзада халифаға айтты барып:

Келінін өте жақсы көруші еді,
«Барсын» деп, жауап берді ашып-жарып.

Қасына қырық әскер алсын,—деді.
Жайлап бер керек-жарақ, мінер атын,
Бірі еріп уәзірдің барсын,—деді.
Бар еді бір уәзір Қаһар атты,

Мұнда қал,—деді—өзің шаһизатты.
Аттанды қолбасшы боп Қаһар батыр,
Жүк алды азық-түлік артып шатыр.
Бір жасар Нәзігүлдің баласы бар,

Мысырға шеру тартып келе жатыр.
Бұл Қаһар һәм уәзір, әскербасы,
Қырыққа осы кезде келген жасы.
Сыртынан Нәзігүлге ғашық болып,

Тарамай жүруші еді ішкен асы.
«Болды,—деп келе жатыр,—жолым енді,
Жетті деп сілтегенге қолым енді.
Барады көнбей қайда жалғыз әйел,

Билігі менде ғой,—деп,—оның енді».
Бір күні мезгіл еді дәл күн батар,
Шатырын су бойына тікті қатар.
Үстіне Нәзігүлдің кіріп келді,

Төсекке мезгілінде енді жатар.
Кіргенге баса көктеп қайран болды,
Көрмеген бұдан бұрын мұндай жолды.
Арманын, ғашықтығын түгел айтып,

нәзігүл
Нәзігүл «тәртіпсіз» деп қолын қақты,
Әр түрлі сөгіс беріп, ұрсып бақты.
«Халифа осыған да мансап беріп,

Екінші бұл ниеттен тыйыл,—деді.
Халифа, шаһизада сезсе бұны,
Болады жан бағуың қиын,—деді.
Қайтарды осыны айтып осы түні,

Қиқаңдап келе берді әрбір күні.
Кеш болса таң атқанша ұйқы бермей,
Білмеді не қыларын енді мұны.

Әр жолын шариғаттың талдап бақты.
Бір жазым қара ниет қыла ма деп,
Кейін деп әне-міне алдап бақты.
Намыс қып Нәзи назар салмағанын,

Арман қып қойынына алмағанын.
Уәзір күш қылуға айналды енді,
Білген соң айламенен алдағанын.
Кешірім қылар емес жүзін аяп,

Соғысатын түрі бар аянбай-ақ.
Әне-міне деуменен көп күн өтті,
Жақындап Мысырға да қалды таяп.
Уәзір бір күн түнде келді жетіп,

Қолына алған қылыш дірілдетіп.
Орнынан Нәзи сонда қарғып тұрды,
«Бір жазым қыла ма» деп, шошып кетіп.

хикаялық  дастандар
Не дауа мұндай мылқау алапеске,

Қайткенде құтылады ертең бұдан,
Түсірді амал-айла, закон еске.
Нәзігүл ары ойлады, бері ойлады,
Қайтсе де құтылуға еп ойлады.

«Тартайын екі араға Ғайыпбекті,
Баланы аяйды ғой» деп ойлады.
«Қайтсем де арамдыққа былғанбайын,
Аллаға болсын аян тұрған жайым.

Аз күндік дүниенің алдауымен,
Нәпсі үшін иманымнан құр қалмайын.
Болмайын екі мінез, екіжүзді,
Көреді Алла қалыс өзі бізді.

Бәрі де мақшар күні мәлім болар,
Жаппайын арамдықпен адал ізді.
Бар Құдай, өзіңе аян қылған ісім,
Шаһзада екі әлемде сүйген кісім.

Ажалдан алып қалған хақ досым сол,
Табайын тағы шара көрсем қысым.
Бұл жалған баста тұрмас, өтер кетіп,
Өлсем де оқасы жоқ арлы өтіп».

Осылай бекітті ойын тиянақтап,
Уәзір тағы кеште келді жетіп.

Осыны тыңдап көрші әуелі өзің.
Түсіп бір ойлаңызшы сабаңызға,
Кем емес басқалардан бағыңыз да.
Ғайыпбек емшек еміп жүрген еді,

нәзігүл
Бұл істі ретіне келтіруге,
Берейін мұны апарып төркініме.
Уақыт онан соң да бар емес пе,

Екеуміз кетсек дағы жер түбіне.
Баланы Қаһар сонда жұлып алды,
Қысып ап қолтығына кетіп қалды.
Имансыз, рақымсыз, ұждансыз ит,

Басын кесіп шұңқырға тыға салды.
Қайтып келді:—Бұл істі бітірдім,—деп,
Баладан күнә болар құтылдың,—деп.
Нәзігүл еңіреуде жасын тыймай,

«Қан ішіп, қара ниет, құтырдың» деп.
«Не шартың бар?» деп тағы келіп отыр,
Бар ниетін әйелге бөліп отыр.
Орындап бар арманын—құшақтауға,

Келтірдің жас сәбиге қаза,—деді.
Өзің ойла Құдайға жөн бола ма,
Қылмасам бір күн дұға, аза,—деді.
Уәзір амалсыздан:—Мақұл,—дейді,

Жарайды, ол айтқаның—ақыл,—дейді.
Бүгінше мауқын басып жылап ал сен,
Емес пе менікі ертең—ақыр,—дейді.
Нәзи жылап: «Арманда өтем бе,—деп,

Құтылатын бір айла етем бе,—деп.
Алдап жүріп ақыры әттең, дүние-ай,
Мысырдың шаһарына жетем бе,—деп.
Әрең ғана құтылдым екі күннен,

Айламен өттім аман талай түннен.
Зар жылады таусылып бар сылтауы,
Ақыл, айла алам деп енді кімнен».

хикаялық  дастандар
Алдауменен өткізді талай күнді,
Уәзір жүр бетке ұстап келер түнді.
Кешке жақын болғанда сумаң қағып,

Сабыр, тағат қалмай тұр, менде маза.
Деді Нәзи:—Төсекке сен жата тұр,
Мен шомылып келейін болып таза.
Мамық төсек үстіне жатты Қаһар,

Өз ойында қызыққа батты Қаһар.
«Нәзи қашан төсекке жатады» деп,
Телміріп есікке көз сатты Қаһар.
Құман алып Нәзігүл шығып кетті,

Қолтығына аз тамақ тығып кетті.
«Қаңғып жүріп өлейін, былғанбайын»
Деп, жөнелді құбылаға бұрып бетті.
Келе жатыр, түн іші, жаяу қашып,

Ат-көлігін артына тастап, сасып.
Үйде қалған Қаһардан сөз қозғалық,
Жүре тұрсын Нәзігүл арып-ашып.
Есікке көзін тігіп Қаһар жатты,

Тықыршып шыдамайды, дерті қатты.
Келмеген соң іздеді, таба алмады,
Бір мезгілде күн шығып, таң да атты.
Кеткенін Нәзи қашып сезінді енді,

«Айырылған,—деді,—кесел өзімде енді».
Қорқып жүр ес таба алмай дойыр Қаһар,
Бұл істің соғатынын өзіне білді.
Жан таппай сабыр кетіп, қатты састы,

Іздетті әскерлерге ішпей асты.
«Түнде басып бұлаңшы әкетті» деп,
Айту үшін бәрі де бел байласты.

нәзігүл
Осыны айтып Бағдатқа бұлар барсын,
«Айырылдық» деп, сұлудан хабар салсын.
Нәзігүлдің сөйлейік не болғанын,

Қаһар барып үйіне демін алсын.
Сорлы әйел келе жатыр дамыл алмай,
Жалтақтап алды-артына жаны қалмай.
«Бір жетсем ел шетіне аман-есен,

Бағдатқа жатпаспын,—деп,—хабар салмай».
Не өлейін, не еңбек жансын,—дейді,
Өлсем де ниетім пәк қалсын,—дейді.
Ей, Алла, өзіңе аян барлық ісім,

Рабби, өзің қалыс барсың,—дейді.
Қайғырып кетірмейін сабырымды,
Шығардың жас басымнан дабырыңды.
Жаратқан жанға салып ауыр жара,

Көрсеттің маған талай жәбіріңді.
Шын иман әуелде, Алла, салған десем,
Ақ сөйлеу Пайғамбардан қалған десем.
Азапқа мені қалай салдың мұнша,

Қорқамын аятыңды жалған десем.
Жылады осыны айтып, ағызып қан,
Басуға келмей қалды аяқ пен сан.
Еңбектеп бір күн кеште келе жатса,

Қарайған көзге түсті, бірталай жан.
Жүруге халі келмей өзін қыстап,
Білмейді жолды әйтеу жүрді тұстап.
Бейне бір көгендеулі көк лақтай,

Қарақшы жүрген жортып әкетті ұстап.
Қуанды қарақшылар жүзін көріп,
Алып кеп әлдендірді тамақ беріп.
Қызғанып бір-бірінен «мен алам» деп,

хикаялық  дастандар
Көп екен жиғандары елден талап,
Таңырқап бұлар отыр қызға қарап.
Жиылып бас-аяғы болғаннан соң,

Ет асып, ішті келіп арақ-шарап.
Қызға да арақ берді:—Ішіңіз,—деп,
Кіреді арақ ішсең күшіңіз,—деп.
Қалайсың қайсымызды, өзің таңда,

Бар болса мұнда сүйер кісіңіз,—деп.
Қыз айтты:—Бәріңізді де сүйем,—деді,
Ойласам өткен істі күйем,—деді.
Көп ішсең әрі оған мас болмасаң,

Тоқтайық айтқаныңа сүттей ұйып.
Біреу артық, біреулер кем ішпесін,
Беріңіз қолыңызбен қалыс құйып.
Қыз тұрды «көрейін,—деп,—күшіңді енді,

Оп-оңай бітірейін ісіңді енді».
Толтырып шыныларға арақ құйып,
Майысып тал шыбықтай ұсынды енді.
«Озам» деп бір-бірінен сілтеп ішті,

Қызуы қыз шіркіннің қандай күшті.
Болғанда түн ортасы қылжың қағып,
Біреу емес, бәрі де мұрттай ұшты.
Нәзігүл, міне, осылай жайғастырды,

Келтіріп қисынына қиын істі.
Қосарлап бір жүйрікті, бірін мініп,
Шықты да аман-есен жолға түсті.
Ешқандай дақ түсірмей етіне енді,

Тағы алды құбыланы бетіне енді.
Жүргенде дем алмастан бір күн жарым,
Мысырдың келіп жетті шетіне енді.

нәзігүл
Жасынан түзде жүріп ысылды енді,
Таныды сырт жағынан Мысырды енді.
«Ұқса егер Ешен тағы өлтірер» деп,

Біле алмай не қыларын қысылды енді.
Әр түрлі айламенен еп ойлады.
«Біреуден жөн сұрайын,—деп ойлады.
Көргенде танымастай өзгерейін»

Деді де, сол қиялды көп ойлады.
«Құтылдым не пәледен жан шығарда,
Жақсылық тағы көрер бар шығар да».
«Саудагер сырттан келген адаммын» деп,

Алда болар көп істің тойы,—дейді.
Мысырдың уәлиі Махмұтты,
Білемісің, бұл соның қойы,—дейді.

Айтайын кеңесім бар құлақ ассаң.
Қойыңды мен жаяйын, еліңді тап,
Екі атты берсем, мініп елге қайтсаң.
Қуанды «жарайды» деп қойшы ғаріп,

Неше жыл малайлықпен жүрген арып.
Қағазға бәрін сұрап жазып алды,
«Не жұмыс істейсің,—деп,—кешке барып».
Қойшыға өз киімін киіндірді,

Тастай ғып етек-жеңін түйіндірді.
Мінгізіп атын беріп, жолға салып,
Қуантып Құдайына сыйындырды.
Қойшының бар киімін алды киіп,

Әкелді кешке таман малды жиып.
Таңертең ерте кетіп, кеш келеді,
Сіңісіп бірте-бірте алды сыйып.

хикаялық  дастандар
Аумалы-төкпелі бұл заман екен,
Айласы қыз шіркіннің жаман екен.
Әкесі Қасым да бар, Ешен де бар,

Сәлемет Зияда да аман екен.
Көрсе де танымады олар қызды,
Жасырын неше жылап, көңілін бұзды.
Кетеді кегі қайнап көрген сайын,

Баяғы Ешен бұзық, имансызды.
«Аһ» дейді арманда боп қаны қайнап,
Туған жер, өскен дала тұрған сайрап.
Бағдатта халифадан сөз сөйлейік,

Нәзігүл жүре тұрсын бармақ шайнап.
Алақтап Қаһар барған өңі қашып,
Шошынып, зәресі ұшып, асып-сасып:
«Айрылдық бірнеше ат пен Нәзігүлден,

Қарақшы әкетті,—деп,—түнде басып».
Қайғырды халифа мен ер шаһизат,
Әр жерге адам іздеп шаптырды ат.
«Жауды ұстап, келінімді әкелсін» деп,

Жұртына жеті уәли таратты хат.
«Теңгедей тесік қоймай тазаласын,
Ұстап ап бұлаңшыны жазаласын.
Келтірсін келінімді алдыма аман,

Біреудің былғамасын таза басын.
Адамды ұстап берген оңалтамын,
Көтеріп мансап беріп, қол артамын.
Залымын ішіндегі таба алмаса,

Жазалап жеті уәлиді жоғалтамын.
Халықты табылады қатты қысса,
Өледі жасырғандар сөзді ұқпаса.
Жүрмесін кейін маған өкпе қылып,

нәзігүл
Халқына осыны айтып салды дүрмек,
Тыныштық енді қайтып дәурен сүрмек.
Ертіп ап жүз әскермен шаһзаданы,

Мысырға халифа өзі болды жүрмек.
Хат жазды әр шаһарға «ойлансын,—деп,
Іздесін, қырын-пырын болмасын,—деп.
Кісіні бұлап алған тез ұстасын,

Кетсе де жерге кіріп қоймасын»,—деп.
Осындай жарлық жазып әмір етті,
Әр жерге әскерлер мен жоқшы кетті.
Халифа жүз әскермен тынбай жүріп,

Мысырға неше күнде келіп жетті.
Жолықпақ уәли менен молдасына,
Деп қойған «сыр сақтаңдар» жолдасына.
Қасында әскербасы Қаһар да бар,

Махмұттың келіп түсті ордасына.
Айбынмен үлкен патша жүргеннен соң,
Уәли құрақ ұшты кіргеннен соң.
Жиылды бай мен манап, Ешен молда,

Келгенін халифаның білгеннен соң.
Уәли күтуші боп басында жүр,
Жиені Зиядасы қасында жүр.
Мейманын атасының күтіспекке,

Жорғалаған құрдай боп Қасым да жүр.
Халифа:—Саяхатпен келдім,—дейді,
Білуге амандығын елдің,—дейді.
Жолығып үлкен-кіші қауыметке,

Кетуге көңілімді бөлдім,—дейді.
Бұл кезде Нәзи жүрді қойын бағып,
Жалбарып Жаратқанға, көз жасы ағып.
Кеш болса ертек айтып, күндіз малда,

хикаялық  дастандар
Қой келді қорасына кеш кірген соң,
Келеді мехнатпен ес білген соң.
Қуанды есі шыға Нәзи сорлы,

Келгенін халифаның естіген соң.
«Ойлап ем шыққан күнім бата ма,—деп,
Шаһзада шын іздемей жата ма,—деп.
Зұлжалал тілегімді қабыл қылып,

Тағы да таң жарқырап ата ма» деп.
Көз жасы ақты оның көлдей жосып,
Сабырлық қылды істің артын тосып.
Кеш болып, тамақтан соң отырысты,

Барлығы меймандармен басын қосып.
Халифа баласы мен Қаһар залым,
Махмұт, Қасым, Ешен жұртқа мәлім.
Не шешен, не білгірлер түгел келіп,

Шығарысып жатыпты іште барын.
Халифа айтты:—Бос сөзді тастаңдар,—деп,
Өтірікке өлсең де баспаңдар,—деп.
Не көрген, не естіген әңгімеден,

Қызықты бір хикая бастаңдар,—деп.
Әрбірі әрбір түрлі айтты кеңес,
Сөйтсе де сүйінерлік қызықты емес.
Махмұт айтты сонда:—Бір қойшым бар,

Ол сөйлесе, еш адам бұрыс демес.
Күндіз-түн жайлы малға бақтырсаңыз,
Жұмбақшыл нелерді айтып таптырсаңыз.
Болса да өзі жаман, сөзі дәмді,

Халифа, алдырайын жақтырсаңыз.
Халифа:—Алдыр—деді,—малайыңды,
Қандайлық біз білмейміз талайыңды.
Кімнің сөзі жарамды, кім жарамсыз,

Орда толып отырған өңкей тойшы.
Жүгініп кеп отырды:—Не айтам,—деп,—
Емес едім, алдияр, мен бір ойшы.
Мүлде өзгеріп шаш түйіп, киген тымақ,

Шақырғанда тартынбай келгеніңді.
Естігеннің көп болар өтірігі,
Сөйле,—деді халифа,—көргеніңді.

Естіп болып сынарсыз артын,—деді.
Орындасаң айтамын әуел, тақсыр,
Қоятын бар үш түрлі шартым,—деді.

Инабатқа сөзіңді алам,—деді.
Жағар болса көңілге айтқан сөзің,
Әзір жөндеп ізіне салам,—деді.

Ерік беріп, сөйле деп аштыңыз жол.
Бірінші шарт—айтқан сөз түгегенше,
Ешкім сыртқа шықпасын, сіз ие бол.
Бір адамға рұқсат қылынбасын,

Шала қалып хикая бұзылмасын.
Екінші шарт—біткенше сөздің соңы,
Жеңілдік қып біреулер қызынбасын.
Әділ сөзді тыңдайды халық сүйе,

Үшінші шарт—жақпайық аққа күйе.
Болғаны рас ақиқат сөзді айтамын,
Осы шартқа болыңыз, тақсыр, ие.

Қойшы екенсің білетін жүйе,—деді.
Бұл шартыңның бәрін де орындайын,
Ал сөйлей бер, мен өзім ие,—деді.

Шайқалып талай көлдер солған екен.
Жүргенде толып-солып неше өзгеріп,
Бір шаһарда бір уәли болған екен.
Алдынан талай жұмыс тарайды екен,

Турашыл, әрбір іске жарайды екен.
Осындай жеті бірдей уәлидің,
Үстінен бір халифа қарайды екен.
Бірінің үш қызы бар, ұлдары жас,

Кісі екен ойламайтын ешкімге қас.
Аздырған шариғатты адам болса,
Аямай атады екен аузына тас.
Үш қызын бір күндері сынайды екен,

Бір мысал сұрақты ойдан құрайды екен.
«Ерден бе, тұрмыс түзеу әйелден бе,
Осыны шешіңдер» деп сұрайды екен.
Үлкен қыз, ортаншы қыз «ерден» депті,

Жақтырмай кіші қызы кердеңдепті.
«Жақсы еркек қор әйелді түзей алмас,
Берсе де алтын тауып жерден» депті.
Жақсы әйел жаман ерді бағар,—депті,

Жүн түтіп, тоқыса да дағар,—депті.
Ері жақсы, әйелі жаман болса,
Құралмай дүние селдей ағарң,—депті.
Уәли кіші қызын «қата—депті,

Таласып, алма теріс бата»,—депті.
Кіші қыз «уәли боп соны білмей,
Адамсың ақылың аз, ата»—депті.

нәзігүл
Уәли жеңілген соң сөзден жасып,
Тоқталып қалған екен тісін басып.
«Алдыңа келтірермін бір күні» деп,

Жауабын жүреді екен айтпай ашып.
Беріпті екі қызын екі байға,
Сән түзеп салтанатпен тұрар жайға.
Беріпті кіші қызын бір жетімге,

Әкенің тілін алмай кету қайда.
«Көңіліне айтқан сөзін салсын депті,
Тұрмысын өзі түзеп алсын депті.
Түзетіп жаман ерді ала алмаса,

Арманда тілін шайнап қалсын»—депті.
Беріпті ыдыс-аяқ, шәйнек, шыны,
Жасаусыз семьяның кірмей сыны.
Көрпе, жастық, қазаннан басқа түк жоқ,

Түсіпті осы күйге қыздың күні.
Бір ауыз үй беріпті тынысы тар,
Әдейлеп «ақылды қыз болсын,—деп,—қар».
Қыз байқұс кесте тігіп күнелтіпті,

Болмай ма ғаріптерге Жаратқан жар.
Жайнамаз, жаулық тігіп сатқан екен,
Сонымен күн кешіріп жатқан екен.
Саудасы күннен күнге күсет болып,

Дүниеге бел бөкседен батқан екен.
Екі қыз екі мырза байлары бар,
Салдырған бір-ақ жерден жайлары бар.
Білмепті кіші қыздың халін сұрап,

Шекер, қант, ішетін шайлары бар.
Екі қыз жүрген кезде әбден шалқып,
Толықсып қорғасындай бойы балқып.
Кетіпті французға күйеулері,

хикаялық  дастандар
Әкеткен артық ақша үйге қоймай,
Дүниені кетті қуып ойлай-ойлай.
Саудаға қыза-қыза үш жыл жатты,

Байлыққа батқан сайын көзі тоймай.
Қырықтай ертіп алған бар екен құл,
Оларды қысып ұстап бермепті пұл.
Тізесін батырыпты малайларға,

Зорлықпен ұрып, сабап, тигізіп тіл.
Жатқанда елге келе, қайта басып,
Шаршаған байқұс құлдар арып-ашып.
Алып ап алтын, күміс дүниесін,

Кетіпті Африка жаққа қашып.
Қос мырза матап мінген сәйгүлікті,
Бір күнде-ақ дүниесінен айырылыпты.
Бара алмай ел-жұртына қарабет боп,

Талай таң бас қатырып қайғырыпты.
Қалыпты ие болып бір-бір атқа,
Бұл сырын айта алмапты жақын-жатқа.
Көрінген саудагерге малай болып,

Барыпты екеуі де Бағдатқа.
Елінде ханымдары қалған дейді,
Тамаша сауық-сайран салған дейді.
Екеуі екі бойдақ жігіт тауып,

Әншейін әуейі боп алған дейді.
Жоғалтып дүниенің бәрін шашып,
Аранын алған нәпсі әбден ашып.
Келмес деп ерлерінен күдер үзіп,

Кетіпті жігіттермен олар қашып.
Уәли қыздарынан көңілі суып,
Ашуланып, қайратқа белді буып.
Баяғы кіші қыздың жаман ері,

нәзігүл
Бажасын қашқындармен жиыстырып,
Қиюын бұл жұмыстың қиыстырып,
Алып кеп уәлиге тапсырыпты,

Жөн көрсетіп, ақылға сыйыстырып.
Кетіпті бұл жұмыстың артын жауып,
Жұртына ойлатқызбай ешбір қауіп.
«Күйеуін қыздар іздеп барыпты» деп,

Халықты сендіріпті ақыл тауып.
Әкелген жетім күйеу бәрін жиып,
Көңіліне еткен ісі әбден сыйып.
Уәли кіші қызын құрметтепті,

«Айтқаның шын болды,—деп, жанын қиып».
Сол кезде Махмұт уәли:—Әдеп—деді,
Далаға барам, қысты дәрет,—деді.

Еш нәрсе кемшіліксіз, дүние сай.
Бажасын қасына алып дүкен беріп,
Қылыпты олардың да көңілін жай.
Осындай қызық дәурен сүрген кезде,

Үш бажа берекеге кірген кезде,
Кіші қыз бір ұл, бір қыз егіз тапты,
Болмапты кейін бала бұдан өзге.
Оқыпты екі бала он жасында,

Неше жыл тағылым алды молдасында.
Келгенде он үш жасқа анасы өліп,
Қалыпты қайғы-қасірет сор басында.
Жетім қап уәлиден екі жиен,

Кетіпті байғұстардан күлкі, күй, өң.
Анасы анасының ол да өлген,
Әйелсіз екі үй де қалыпты иен.

хикаялық  дастандар
Бұйрыққа тоқтайтын бұл жалған екен,
Уәли тағы да әйел алған екен.
Жиен деп жетімдерге қарамапты,

Неше рет «апатайлап» барған екен.
Бағдатқа жүрмек бопты әкелері,
Өзіне мәлім жанның қателері.
Қоймады балаларын уәлиге,

Ықылас болмаған соң баталары.
Қараушы қорасына малай қойып,
Мал берді, киім-кешек, жейтін сойып.
Сауда қып, ұлын ертіп, әйел іздеп,

Қайғының кетіпті әке бәрін жойып.
Әкенің ерткен бала жолдасы бар,
Әйел алса талабы сонда ашылар.
Балалардың ұстазы һәм хазірет,

Ешен дейтін сыйынған молдасы бар.
Көзін жұмса Ешенге ел нанушы еді,
Сөзін естіп шөлдері қанушы еді.
Пайғамбардай пір тұтып, құрметпенен

Барлық халқы қаланың танушы еді.
Аралаған кісі еді елу жасты,
Молдалығы десетін жұрттан асты.
Қызын соған аманат қою үшін,

Қыздың күні шешесіз құрысын,—депті.
Жетерліктей берейін расходын,
Оқысын һәм қызмет қылсын,—депті.
Бекітіпті өз үйін құлып салып,

Бір үйлі жан қараушы қалды бағып.
Барлық үйдің кілтін қызға беріп,
Бағдатқа кетті ұлын қасына алып.

нәзігүл
Бағдатқа кеткендер барып тұрсын,
Іздегені табылса алып тұрсын.
Қалған қыздан, Ешеннен сөз бастайық,

Ел құлағын зерікпей салып тұрсын.
Дегенде қозғалды Ешен қарғып тұра,
Шаһзада ұшып тұрды қылыш ала:
«Сыртқа шықсаң айтқан шарт бұзылады,

Болмайды,—деп,—тастауға сөзді шала».
Хикаясын қойшы айтып кезіп отыр,
Шаһизада, халифа сезіп отыр.
Махмұт, Қасым, Зияда аң-таң қалып,

Асқан сұлу, келбетті, нұрлы,—дейді.
Шәкіртіне хазірет ғашық болып,
Құдай сөйтіп Ешенді ұрды,—дейді.
Сөз айтуға таба алмай істің жөнін,

Біле алмай есі кетіп оң мен солын.
Дәрет суын бір күні әкеп тұрса,
Қызды беттен сүйіпті ұстап қолын.
Қыз жұлқынып Құдайға қылды зарды,

Имансыз жан білмейді ұят, арды.
Жұлып алып құманды қыз бейшара
Бір-ақ қойып Ешеннің басын жарды.
Ешен талып сонымен қалған екен,

Өз үйіне қыз жылап барған екен.
Күндіз-түні үйінен шықпай жатып,
Қайғы-зарын еңіреп салған екен.
Тісін қайрап жатыпты залым Ешен,

Мәлім болар бұл сөзім жалған десең.
Бірер айда әкесі ұлыменен
Қайтып кепті еліне аман-есен.

хикаялық  дастандар
«Бұрын сәлем Ешенге берейін,—деп,
Ұрпағыма байқайын мерейін» деп.
Қорасына молданың келген екен,

Жалғыз қызын сағынтқан көрейін деп.
Орнынан сонда Ешен тұрыпты ыршып,
Әке ойлайды «болды,—деп,—қандай қырсық?»
«Жалап қызды сен маған бақтырдың» деп,

Әкесіне зіркілдеп кетіпті ұрсып.
«Ойнасына жалап қыз барды,—депті,
Жойды ұят, нысапты, арды,—депті.
Іздеп барып бұзықты ұстағанда,

Жабыла ұрып басымды жарды,—депті.
Астан-кестең үйімде салды топыр,
Қыла жаздап ойнасы мені соқыр.
Мені өлтір, не болмаса қызды жоғалт»

Деп, Ешен ашуланып жылап отыр.
Ұшыпты әкесінің иманы енді,
Қалғандай селге кетіп жиғаны енді.
Ашумен өз ұлына бұйырыпты:

Көрсетпей өлтір,—депті,—дереу барып,
Қарасын өшір,—депті,—көме салып.
Ешенді разы етіп батасын ал,
Көйлегін әкел,—депті,—қанға малып.

Амалсыз ұлы барған, қатты жарлық,
Қыз танып ұмтылыпты бір-ақ қарғып.
Қан жылап ағасымен көрісіпті,
Көргенін бастан-аяқ айтып, зар қып.

Ағасы бастан-аяқ ұқты жайды,
Адасып ақылынан естен тайды.
«Кетейік екеуміз де» дейді еңіреп,
«Сен қал» деп зар-зар қағып қыз болмайды.

нәзігүл
Жөнелтіп қарындасын жолға салды,
Ол байқұс көтергенше азық алды.
Ағасы бір тауықты сойды дағы,

Көйлегін қыздың қызыл қанға малды.
Барды да «өлтірдім,—деп қылды мәлім,
Жетті деп әлсіз қызға қаптал әлім».
Әкесі «перзентім» деп іштен жанып,

Мұртынан күлген екен Ешен залым.
Қозғалды осы кезде Қасым енді,
Тия алмай Зияда отыр жасын енді.
Кетпек боп Ешен тағы тұрып еді,

Әлсіреп қыз өлуге жеткен кезде.
Құдайым бір жақсылық кез қылыпты,
Бойынан қуат-қайрат кеткен кезде.
Баласы бір халифаның серуен салып,

Жүріпті аң қуалап, құсын алып.
Дауысын ыңыранған естіп қыздың,
Ішінен қалың ағаш алған тауып.
Жүрегі шаһзаданың қайнады енді,

Көздері арыстандай жайнады енді.
Ешен, Қасым, Қаһардың есі шығып,
Бармағын өкініштен шайнады енді.

Нұрына ғашық болып, көңіл бөліп.
Тойын жасап қырық күн, қызды алыпты,
Әкесінің қасына алып келіп.
Рахатты ол байқұс ақыр көрді,

Тапқаннан соң сайма-сай асыл ерді.
Қыз бейшара жүкті боп төсекпенен,
Ай мен күндей Құдайым бір ұл берді.

хикаялық  дастандар
Қыз бейшара нұрланды күннен-күнге,
Жақсы көріп падиша кетті мүлде.
«Атам менен елімді, жан ағамды,

Сағындым» деп жылапты бір күн түнде.
«Жылама» деп, күйеуі айтыпты ақыл,
Денсаулықтан айырылып қалма қапыл.
Халифаға баласы айтқан екен,

Тілек бұзбай халифа көрді мақұл.
«Қырық әскер қасына алсын депті,
Бір уәзір, бас болып барсын депті.
Ел-жұртын сағынса көріп келсін,

Азық-түлік мол қылып салсын» депті.
Бір уәзір, қырық әскер берген қосып,
Шыққан екен сапарға бәрі жосып.
Сөз сөйлейік қыз бенен уәзірден,

Тыңда мұны, жамағат, сөзді тосып.
Сонда Қаһар түршікті, жүрек білді,
«Сыртқа шығып келсем» деп тілек қылды.
Ашулана орнынан түрегеліп,

Жетім зарын жылаған ұқпайсың,—деп.
Қыл мойныңнан тырп етсең кесіп алам,
Сөз біткенше бір адам шықпайсың,—деп.
Асықпай қойшы сөйлеп созып отыр,

Дүниеден Ешен, Қаһар безіп отыр.
Жүрегі айтқан сайын оттай күйіп,
Халифа, Қасым, Зияш сезіп отыр.

Ғашық боп әлгі әйелге жанған жанын.
Депті әйел «Басқа жанға көз салмаймын,
Өзімнің асыл, абзал, алған жарым».

нәзігүл
Сөйтсе де өңмең қағып келе берген,
Мазасын ұйықтатпай бөле берген.
«Көнбесең өлтіремін мен сені» деп,

Қылышын жалаңдатып, төне берген.
Қорықты пиғылынан бейшара қыз,
Рақымсыз уәзір, жүрегі мұз.
«Тілімді енді алмасаң өлесің» деп

Шошытты онан арман әлгі имансыз.
Кісі жоқ айтатұғын мұңын шағып,
Өзі бастық-қожайын жүрген бағып,
Бүгін, ертең дей түсіп, әне-міне,

Келе жатты айламен неше қағып.
Ойлайды ол бір ақыл табайын деп,
Лажын тауып былғанбай қалайын деп,
«Сәбидің жанын аяр, мұсылман ғой,

Баламды екі араға салайын» деп.
Сонымен деді енді «басыңды тарт,
Алмасаң тілімді егер обалыңды арт.
Бала бар емшектегі, сабыр сақта,

Әзірше саған осы қоярлық шарт».
Деген заман қылышын қолына алды,
Көтеріп жас баланы кетіп қалды.
Тайсалмай шырылдатып басын кесіп,

Апарып бір шұңқырға көме салды.
Қайтып келді баланы қылып қаза,
Пендеге мұнан артық болмас жаза.
Рұқсат алды әйел бала үшін—

«Қаралы тұтамын бір күн аза».
Ертеңі келді уәзір кеуде керіп,
Бейшара әйел састы оны көріп.
«Шомылайын далада тазаланып,—

хикаялық  дастандар
Сол кеткеннен келмеді, қаша берді,
Адыр, қырқа, таулардан аса берді.
Уәзірдің білмейді не болғанын,

Алыс жолды жаяулап баса берді.
Қарақшылар бір жерде алды ұстап,
«Маған қатын бол» десіп қатты қыстап.
Жемтік көрген құмайдай өңмеңдесіп,

«Қайсымызды сүйесің» депті сұрап.
Айтыпты әйел «Бәріңді сүйемін деп,
Сүйген үшін бәріңе күйемін деп.
Кім көп ішсе арақты, мас болмастан,

Біз құтқардық өлетін жолыңыздан.
Бірдей құйып, өлшеп бер, тексер және,
Жақсы ақыл жоқ екен соныңыздан.
Жалынды әйел ішінен жалғыз Хаққа,

Шыныларды толтырып ол құймақта.
Түн ортасы болғанда қылжаң қағып,
Әрбіреуі құлады әрбір жаққа.
Әйел таңдап қос тұлпар мінді дағы,

Қуа алмасын бұлардың білді дағы,
Аман-есен жетті ол туған жерге,
Тоқтамастан неше күн жүрді дағы.
Дертке айналған күйік пен іштегі арман,

Қалды жүзі сарғайып қайғы-зардан.
Шәрі шетіне келген соң тоқтады да,
Қой баққан жөн сұрады қойшылардан.
Қала ішіне асығып кірмепті тез,

Өз шаһарын көрген соң таниды көз.
Нағашысы уәли баста айтылған,
Қойшысына дәл соның келіпті кез.

нәзігүл
Қойшы айтты әйелге бәрі мәлім,
Ат, киімнің қойшыға берді бәрін.
Түсін мүлде өзгертіп, қойшы болды,

«Көрсе өлтіріп тастар,—деп,—Ешен залым».
Разы ғып қойшыны жолға салды,
Шаруасын істейтұғын жазып алды.
Жүріпті нағашысына қойшы болып,

Шаһизада, әкесі қайда қалды?
Әкесімен көреді бауырларын,
Қайғының тартып небір ауырларын.
Қойшыға сап-сап ешкім қарамайды,

Ол дағы білдірмейді сағынғанын.
Күндіз ол кетіп жүрді қойына еріп,
Қайтемін айта беріп жоқты теріп.
Түн болса отырады сорлы қойшы,

Уәлиге хикая айтып беріп.
Еліне қайта уәзір барса керек,
Айырылып аманаттан қалса керек.
«Бір түнде келініңнен айырылдық» деп,

Жалғанды қиыстырып алса керек.
Халифа өзі аттанып қаласынан,
Айырылған соң келіні баласынан.
Жер қалдырмай іздетіп жатқан шығар,

Бұл өлкенің тауы мен даласынан.
Ғаріп келін іс артын тосса керек,
Жасы қазір беттерін осса керек.
Әке, бала, уәзір, Ешен залым,

Басын бүгін халифа қосса керек.
Уәлидің жиналып ордасына,
Әңгіменің түсті бір қордасына.
Сөзім бітті, халифа, сіз шешіңіз,

хикаялық  дастандар
Дегенде халифаның ақты жасы,
Қаһарланып тік тұрып сақал-шашы.
Қолын сүйіп қойшының «шырағым» деп,

Иіліп зор қайғыдан кетті басы.
Қараса шаһизат та көзі жайнап,
Отырған арыстандай қаны қайнап.
Қолына қанжар алып тұр тықыршып,

Өте алмай халифадан сабыр әйлап.
Халифа отыр қойшының қолын сүйіп,
Елжіреді, еңіреп іші күйіп.

Кел,—деді,—лайықты киім киіп.
Сейілді қыз қайғыдан есін жиып,
Төбесі қуанғаннан көкке тиіп.
Киініп ибаменен кіріп келді,

Сәлем ғып халифаға басын иіп.
Боздады Зияда мен Қасым ғаріп,
Бас салып құшақтады қызын барып.
Уәли бір жағында еңіреп жүр,

Айтпаса қайдан білем елді—деді,
Ауырып жиеніңіз өлді—деді.
Бұрыңғыға қайғырман, керегі жоқ,
Құдайым тілегімді берді,—деді.

Аллаға бүгін өлсем разымын,
Баламды тірі көзім көрді,—деді.
Уәзір, Ешен молла—екі бұзық,
Тіліне Әзәзілдің ерді,—деді.

Нәзігүл, шаһизада екі жұбай,
Кек алып шығарсын бір шерді,—деді.
Мүмінді жазалағын залымдардың
Кезегі жаза көрер келді,—деді.

нәзігүл
Әзәзілмен осындай имансыздар,
Аздырар түзу істен елді,—деді.
Халифа елді жиып ұқтырды істі,

Халықтың мұны естіген кегі қысты.
Бір-бірден қылмыстарын жариялап,
Мойнына залымдардың тұзақ түсті.
Ешеннің алдыменен тілін кесіп,

Бұйдалап жетеледі мұрнын тесіп.
Ойды да екі көзін қоя берді,
«Осылай азап тартып жүрсін» десіп.
Қаһардың қолын кесті, көзін ойып,

Үлгі етті елге осылай тірі сойып.
Көп ұзамай Ешен мен Қаһар өлді,
Жемтікке қарға, құзғын жатты тойып.
Халыққа жариялап жазды хатты,

Ұстап ап қарақшының бәрін атты.
Қасым мен Зиядаға құда болып,
Халифа бұл қалада бір ай жатты.
Адал кім, адалды алдап аздырған кім,

Жазықсыз жанға шұңқыр қаздырған кім?
Өктем күш, озбыр залым үкім сүріп,
Қамығып, қайғы жұтып, қаңғырған кім?

Шайтанға жолдан азып ерген қандай,
Мүмінге нақақ жаза берген қандай.
Адал мен айырыңдар арам ісін,
Түбінде ақиқатқа сенген қандай?

Фазылжан, тапсырмаңды ал, қолды жайып,
Солар да дүниеден болды ғайып.
Жылында мың тоғыз жүз қырық алтыншы
Жазып шықтым Таңжарық Жолдыбаев.

Мысырда бір үлкен бай болған екен,
Қазынасы алтын, күміс толған екен.
Төңірек төрт бұрышқа даңқы шығып,
Сайрандап ойын-сауық салған екен.

Бақшаны салдырыпты жасыл түсті,
Жайнаған ұжмақтай жердің үсті.
Не түрлі гүл ашылған, бұлбұл сайрап,
Барлықтың құдіреті қандай күшті.

Бұл байдың аты екен Мәжит деген,
Жасынан бай болудың қамын жеген.
Көп мехнатпен сауда қылып,
Иесі мол дәулеттің болған екен.

Бұл байдың қолы сөйтіп жеткен екен,
Дәулет те ұшан-теңіз біткен екен.
Мәжиттің Нұрден атты бір ұлы бар
Тым сұлу жігіт болып өскен екен.

Бұл жігіт байлықпенен сайран салған,
Қасына нөкерлерін жинап алған.
Өзі бай, төрт түлігі сай болған соң,
Адамға не істетпес мынау жалған.

Бір күні бақша жаққа барған екен,
Бақшада сауық-сайран салған екен.
Барлығы шарап ішіп, қатты мас боп,
Үйіне әрең жетіп алған екен.

Нұрден мен Мәриямның
хикаясы

нұрден  мен  мәриямның  хикаясы
Мас болып үйге Нұрден әрең барды,
Әкесін үйде отырған көзі шалды.
Әрі қорқып, ойланып, үрейленіп,

Еңбектеп төсегіне жата қалды.
Баланың әке көрді мас болғанын,
Бұзылып сыйқы кетіп бек солғанын.
Деді ол:—Жақсы іспен шұғылданбай,

Арақ ішіп, мас болып, не қылғаның?
Айтпаққа балаға ақыл жақын барды,
Баланы тұрғызуды ойына алды.
Еркелеп бұлаң өскен бала емес пе,

Байқаусыз жұмған қолын сермеп қалды.
Ұйқылы-ояу ол қолын сермеп еді,
Көзіне әкесінің дәл тиеді.
Жұдырық тигенінде көзі шығып,

Көзінен қаны саулап қоя берді.
Баласы көзге ұрған соң ашуланды,
«Мұны мен өлтірем» деп қатуланды.
Қанды тыйып, дәрілеп, таңып алып,

Қаһарланып балаға жетіп барды.
Құданың құдіреті қандай күшті,
Келтірген қас қағымда мұндай істі.
Баласын өлтірмек боп барып еді,

Мұны естіп анасының зәресі ұшты.
Хан айтқанын істеуі айқын еді,
Әйелі бұл туралы қайғы жеді.
Баласы мастығынан оянғанда,

Қасына ана келіп зар иледі.
Ана айтты:—Балам, сенің не қылғаның,
Әкеңді басқа ұрып, көз шығардың.

хикаялық  дастандар
Ертең әкең қолыңды кеспек болды,
Екі қолдан айрылсаң не болғаның?
Бұл сөзді Нұрден естіп шошып кетті,

Осып тұр жас сорғалап екі бетті.
Анадан болған істі ұққаннан соң,
Жан қалмай денесінде селкілдепті.
Ана айтты:—Өткен өтті, шошымашы,

Мың алтын берейін мен осыны алшы.
Кестіріп екі қолды кем болғанша,
Жан бағарсың, ұзаққа кетіп қалшы.
Кетуге бала амалсыз бел байлады,

Алтынды ана берген қолына алды.
Жолда жейтін азығын арқалап ап,
Қош айтып анасына кетіп қалды.
Артынан ана шығып, зар еңіреп,

Көрісіп жалғыз ұлын жолға салды.
Бала келіп кемеге түсіп алды,
Кеме де қозғалған соң зымырады.
Бірталай жол жүрген соң бала дағы,

Ескендір қаласына жетіп барды.
Шаһар екен кілемнің өрнегіндей,
Биіктігі досыңа сенгеніңдей.
Ауа райы шипалы дәрідей боп,

Әтей іздеп өзіңнің келгеніңдей.
Шәріге Нұрден түсіп аралады,
Тамаша етіп көп істі саралады.
Алдынан таныс жандай бір қарт шығып,

Амандасып үйіне ертіп барды.
Қарт деді:—Үйіңе мен барған едім,
Әкеңнің жақсылығына қанған едім.
Саудам сынып көп зиян тартқанымда,

нұрден  мен  мәриямның  хикаясы
Мысырдан бұл араға қашан келдің,
Мен үйіңе барғанда жас бала едің.
Жақсылыққа-жақсылық мен де істеймін,

Көп жақсылық істеген әкең сенің.
Әкең Мәжит жомарттық істегенде,
Сенен аяр нәрсем жоқ ешбір менің.
Нұрден естіп бұл сөзді қуанады,

Өткізген қателікке жұбанады.
Есқатар, аяушы адам табылған соң,
Қайғы-қасірет, жылаудан уанады.
Нұрденге бір ауыз үй сайлап берді,

Орын, көрпе, жастығын жайлап берді.
Бір үйдің керек-жарақ бәрі дайын
Тұруға енді осында байлап белді.
Тұрақты бұл балаға болды мекен,

Енді ол жан бағуды ойлайды екен.
Базарға жетіп барса, дабыс шыққан,
Баға қойып қыз сатқан делдал екен.
Нұрден де бұл араға жетіп келді,

Сұлуды сатылатын көзі көрді.
Бөлекше жаратылған бір сұлу қыз,
Делдал оны суреттеп былай деді.

Саттым күң мен талай құл.
Сан сұлуды сатсам да,
Көргенім жоқ мұндай гүл.
Жүзін көрсең ай дерсің,

Қасын иген жай дерсің.
Ұлпа жібек ерінін,
Тілді үйірер бал дерсің.
Күміс дерсің тұлғасын,

хикаялық  дастандар
Қандай адам алсаң да,
Көңілің хош жырғарсың.
Кесіп айтар бағам жоқ,

Базар айтар бағасын.
Теңдессіз асыл түймені,
Қайсының алып тағарсың.
Жұртшылық көп жиналды құртша қайнап,

Әркім де алайын деп баға сайлап.
Нұрден де қызды көріп ғашық болды,
«Алам,—деп,—шамам жетсе, а, Құдайлап».
Кәрі-жас саудагердің бәрі келді,

Әрқайсысы жүзден өрлей баға берді.
Бірінен-бірі асып өрлей-өрлей,
Бір кәрі шал тоғыз жүзге баға берді.
Иесі айтты:—Мен пұлыңа қызықпаймын,

Сірә да қызым көңілін суытпаймын.
Сүйгеніне тиеді, еркі өзінде,
Қыз сүймесе ешкімді жуытпаймын.
Делдал қызға қарап ап былай депті:

Барасың ба, мынаған өзің айтшы,
Патша қыздай бағаң да барып жетті.

Артыққа сататұғын мал болдым ба?
Осынша көп адамнан тапқаныңыз,
Ақсақал, күйреген бір шал болды ма?
Бай екен деп қызықпа кісесіне,

Сүйкімді астың қарама кесесіне.
«Теңін тауып тегін бер» деген сөз бар,
Қалай барам моллаңның мүшесіне?

нұрден  мен  мәриямның  хикаясы
Алушы бұл сөзді естіп қатуланды,
Делдалды көзге шұқып батылданды.
«Көп алдында масқара еткіздің,—деп,

Әдепсіз, неткен қыз?»—деп ашуланды.
Қыз айтты:—Көп ақшаға ер алмаймын,
Өз сүйгенім болмаса көне алмаймын.
Ақсақал, құрметіңе құлдық етем,

Ренжіме, сізге пейіл бере алмаймын.
Делдал айтты:—Ей, қызым, есіңді жи,
О болмаса, мынау бір шәріпке ти.
Бұ дағы елімізде ардақты адам,

Қайтіп теңеп сатасың.
Күйреп тұрған дуалдың,
Түбіне қайтіп жатасың?
Тозығы жеткен торқадай,

Сөлі кеткен боршадай,
Шөбі кеткен аршадай,
Қалайды оны жан қалай?
Илалаған ақауын,

Жасырмақ боп жасауын.
Алдап сатқан малындай,
Бояп қойған сақалын.
Бұл шалды бағалап қыз осыны айтты,

Сөз естіп пұлы аздар кейін қайтты.
Ентелеп мен алам деп келгендердің,
Бәріне қыз бағалап өлең айтты.
Тағы бір шал кеп:—Қызды алам,—деді,

Он ділдә артық берер бағам,—деді.
Егерде маған тисең көңілің сүйіп,
Басыңнан құс ұшырмай бағам,—деді.

Ағып тұр самайыңнан ірің-майың.
Бет аузыңда жалғыз тал сақал да жоқ,
Қатын басты көсесің, не қылайын.
Беті күйген шанаштай,

Бүдірі көп ағаштай.
Қатын бетті көсені,
Қайдан таптың адаспай?
Осылай деп ол шалға баға берді

Өзі қорықпас, тайсалмас ханша еді.
Дуылдап айғай салып шалдар қаптап,
Делдалды төпештесіп сабай берді.
Делдалға көптің күші басым шықты,

Таяқтан әрең зорға қашып шықты.
Көп шалдар ортаға алып сабаған соң,
Делдалдың нараздығы асып шықты.
Бұл делдал қызды ертіп шықты былай,

Сен үшін жұртқа болдым мен сұмырай.
Жүр енді иеңе мен тапсырайын,
Несібеме тигенін ап тұрайын.
Мен сатпасқа сен қызды тәубе қылдым,

Хақыны сенен алған не қылайын?
Соны айтып қызды делдал алып жүрді,
Алдында қызға қарап Нұрден тұрды.
Қыз көріп бұл жігітті, ынтық болып,

Сұрамаймын малыңды-ай.
Мені алушы сен болсаң,
Сен үшін қиям жанымды-ай.

нұрден  мен  мәриямның  хикаясы
Соны айтып қыз делдалға:—Тоқта,—деді,
Мына жігіт саудамда жоқ па,—деді.
Қайтсең де осы адамға сөйлестірші,

Тілегім, делдал аға, құп па?—деді.
Делдал айтты:—Сөйлесе ғой өзің бар да,
Оның да сені аларлық күйі бар ма?
Сен оған өліп-өшіп ынтыққанмен,

Жанында ол байқұстың пұлы бар ма?
Ол өзі Мысыр жақтан жаңа келген,
Өзінде тұрақ та жоқ, дала кезген.
Пұлы болса неғып тұр саудаласпай,

Сөзіме құлақ салып берші баға.
Амалдап осы адамға жолықтырсаң,
Берейін алтын жүзік қосымшаға.
Ынтық боп қыз делдалды тақымдады,

Делдалды алтын жүзік алқымдады.
Қызды ертіп бұрылып Нұрден жаққа,
Жігітке делдал мен қыз жақындады.
Қыз Нұрденнің жанына,

Жетіп жақын барғанда.
Нұрден айтты алқына:

Ұнап едің ойыма,
Жақындашы жаныма.
Беретінім көп емес,
Риза болсаң барыма.

Қуанып кетті толықсып,
Кеткендей болды жарыла.
Нұрден айтты:—Сені шын сүйген едім,
Көріп ғашық отыңа күйген едім.

хикаялық  дастандар
Ел таласып, шуылдап жатқаннан соң,
Жалғыздықтан қорғанып үндемедім.
Мен, сірә, бұл қаланың адамы емес,

Мысырдан жалғыз келген жолаушы едім.
Сондықтан саған баға бермеп едім,
Өмірде сендей жанды көрмеп едім.
Құдай қосып, сені алсам, арманым жоқ,

Сені құшып армансыз өтер едім.
Қыз айтты:—Ғашық болдым, айналайын,
Жолыңа қара лақ боп байланайын.
Сенсіз тірі жүруім екіталай,

Өмірлік жар қып құшып аймалайын.
Қуанып Нұрден бала қасын керді,
«Өмірлік жар болам» деп қолын берді.
Делдалмен бағасына тоқтам жасап,

Қалтадан мың алтынды алып берді.
Сонымен қызды Нұрден алып кетті,
Сүйісіп, ойнап-күліп үйге жетті.
Отырған үйі жайсыз болса дағы

Сарайға екі ғашық лайық етті.
Қыз айтты:—Құдай қосқан мейірбаным,
Өзіңе құрбан болсын менің жаным.
Құдайға сені қосқан шүкір еттім,

Тілегім орындалды, жоқ арманым.
Базардан жақсы ас әкел, той қылайық,
Істесең той ырымын сонда лайық.
Бас қосқан қуанышты күн ғой бүгін,

Сенсің ғой менің дағы ынтызарым.
Мың алтынға өзіңді алмадым ба,
Сол-ақ еді қолымда бар болғаным.

Болмаса неше жерден құрап келсең.
Мұнан былай қайтуді мен үйретем,
Қайтсең де осы ақшаны алып келсең.
Нұрден дереу қартына жетіп барды,

Елу теңге бұл қарттан пұл сұрады.
Мың алтынға қыз сатып алғандығын,
Мән-жайын толығымен ұқтырады.

Бір француз қыз сатып алдым,—деді.
Өте көркем жан екен асқан сұлу
Сондықтан мың теңгеге алдым,—деді.
Шал естіп мына сөзге көңіл бөлді,

Жігіттің қуанышты жүзін көрді.
«Алғаның құтты болсын, балам-ай» деп,
Сандықтан елу теңге алып берді.
Қыз айтты:—Бұл ақшаны қалтаңа сал,

Қазір дереу кешікпей базарға бар.
Жиырма сомға тамақ пен шарап алып,
Отыз сомға әртүрлі жіп сатып ал.
Нұрден барып айтқанын алып келді,

Нәрсесін алып келген қызға берді.
Екеуі ойнап-күліп тамақ ішіп,
Мас болып Нұрден жатып ұйықтай берді.
Қыз тұрып үй ішіне өрмек құрды,

Жақсы орамал тоқуға көңіл бұрды.
Керемет гүлді орамал тоқып болып,
Қойынына ғашығының барып кірді.
Екеуі бір төсекте жатқан екен,

Қызыққа естен кетпес батқан екен.
Таңертең тұрып тамақ ішкеннен соң,
Базарға орамалды сатқан екен.

хикаялық  дастандар
Бір делдал орамалды қолға алды,
«Арзанға сатылад» деп айғай салды.
Бағасы орамалдың өрлей-өрлей,

Бір демде жиырма сомға біреу алды.
Жаулықты тоқып сату кәсіп болды,
Біртіндеп қалтасына ақша толды.
Күніне жиырма сом кірім кірді,

Сонымен жоқтық кетіп, бақыт қонды.
Қыз айтты:—Саған айтам мен бір істі,
Өзің біл, басқаға айтпа бұл жұмысты.
Бұл сырым сыртқа айтылса жақсы болмас,

Ел білсе, кім аяйды біз байқұсты.
Боламын патша қызы білер істі,
Кемеміз тонаушының қолына түсті.
Жеті ықылым өнерін бәрін білгем,

Менің атым—Мәриям оқымысты.
Ай мен күн, бұл екі нұр, болыпты пар,
Дұшпанның көре алмаған пейілі тар.
Екеуі қол ұстасып сыр айтысты,

Серт етті айырылмасқа мәңгілік жар.
Қыз айтты:—Бір өнерімді білгізейін,
Мен саған тоқып шапан кигізейін.
Сен барып жеті түрлі жібек әкел,

Кигізіп салтанатпен жүргізейін.
Түсті саған мерейім,
Шапан тоқып берейін.
Бұл шапан кімде бар екен,

Кереметін көрейін.
Қара көзің мөлдіреп,
Бері қарат қалам қасыңды.
Жүрегіңе байладың,

нұрден  мен  мәриямның  хикаясы
Жібекті Нұрден әкеп қызға берді,
Жеті күнде бір шапан тоқып берді.
Киіп ап Нұрден сыртқа шыққанында,

Тамашалап шапанды ел кеп көрді.
Бір күні Мәриям қызық түс көреді,
Түсінде бір сұмдықты іс көреді.
Өзінің көрген түсін өзі жорып,

Ойлайды «зұлым сап бір күш келеді».
Мәриям сонда жылайды,
Ауызға алып Құдайды.

Жаным қайтіп шыдайды?
Бөлінбес сүйген жүрегім,
Айрылмас мәңгі тілегім.
Айырылсам сүйген жарымнан,

Қандайда тірі жүремін.
Жаратқан, өзің бер жәрдем,
Көңіл бөлші мен үшін.
Сүйгенімнен айрылсам,

Жан берермін ол үшін.
Мұны айтып еңіреді, зарлық етті,
Көз жасы екі бетін осып кетті.
Төсекте Нұрден ұйықтап жатыр еді,

Оянып зәре қалмай шошып кетті.
Нұрден айтты:—Не үшін жылағаның,
Зарланып көздің жасын бұлағаның?
Қандай іске зар болдың, ғашық жарым,

Артымнан іздеп адам келген екен.
Әкемнің жіберген бір уәзірі,
Сол бізді іздеп тауып алған екен.

хикаялық  дастандар
Оң көзі соқыр еді, асқан залым,
Сол сені айландырып төнген екен.
Сен мені соған сатып жіберіпсің,

Ақшаңды ол артығымен бергендіктен.
Мен байқұс лажсыздан зар-зар жылап,
Артынан соқыр айдың ерген екем.
Нұрден айтты досына:

«Түс—түлкінің боғы» деп,
Бекер босқа шошыма.
Егер соқыр көрінсе,
Жоламаспын қасына.

Сатқанды қойып мен оның,
Бір тебемін басына.
Маған сенсең сүйіктім,
Бекер босқа жасыма.

Соны айтып Нұрден мырза жүріп кетті,
Орамалын сатуға бұрып бетті.
Қыздың түсі кәперге келген де жоқ,
Үйінен шыға бере ұмытып кетті.

Кәперсіз көшеге ол еніп еді,
Қасына бес саудагер жетіп келді.
Нұрденнің шапанына көзі түсіп,
Жабырлап бұл шапанды ұстап көрді.

Нұрденнің сатпауына ерік бермей,
Мың алтын бұл шапанға баға берді.
Нұрденге саудагерлер есе бермей,
Еріксіз мың алтынды санап берді.

Бұл уәзір бірнеше күн бұрын келген,
Аралап бай мен бектің бәрін көрген.
Аяусыз алтын, күміс төккендіктен,
Нұрденді сырттан олар айтып берген.

нұрден  мен  мәриямның  хикаясы
Уәзір айтты:—Қуанышты той қыламын,
Жеп-ішкізіп бәріңді де тойғызамын.
Ешкім киіп көрмеген шапанды алып,

Еліме апаруды ұйғарамын.
Мұны естіп саудагерлер бәрі кепті,
Көп боп гулеп Нұрденді тентіретті.
Нұрденнің бармауына ерік бермей,

Сүйрелеп отырысқа алып кетті.
Нұрденді сөйтіп құдай атқан екен,
Дәмді арақ таңдайына татқан екен.
Бәрі қаптап масайтты арақ беріп,

Мас болып Нұрден сұлап жатқан екен.
«Бізге енді қатының сат» десіп олар,
Нұрденнің көңіліне у жаққан екен.
«Айландырған ауру алмай қоймас»,

Сөйтіп он мың алтынға сатқан екен.
Таңертең есін жиып қайғыланып,
Өкініп уайымға батқан екен.
Бұл уәзір шынында асқан залым еді,

Шаһардың бастығына ол барып еді.
Аямай көп адамға пара беріп,
Өзіне баурап елді алып еді.
Сол түні барлығына мөр басқызып,

Куәлік қағазын да жазып еді.
Таңертең Нұрденді ертіп алып жүрді,
Болғанын бір сұмдықтың қыз да білді.
Бармағын қатты шайнап қайғы жұтып,

Көзінен жас сорғалап жылай берді.
«Не үшін қыр соңымнан қалмайсың?» деп,
Уәзірді шапалақпен періп жіберді.
Уәзірге қыз қаһарын көрсетеді,

хикаялық  дастандар
«Күйеуің сізді өзі сатқан ед» деп,
Таңбалы қағазды алып көрсетеді.
Қыз айтты:—Сен бір залым адам едің,

Қайда жүрсең қылғаның арам еді.
Алдап-арбап Нұрденнен мені айыру,
Ойың сенің осылай қараңғы еді.
Өмірің жауыздықтың ұясындай,

Келесің заман-заман мұрасындай.
Қуаныш бір сағаттық, қайғы бір жыл,
Алданған жандар өтті көзі ашылмай.
Нұрденім, ұмыттың ба айтқанымды-ай,

Ұқтырып мен өзіңе айтпадым ба-ай?
Сол жерде маған айтқан сертің қайда,
Шынымен мені бұған сатқаның ба-ай?
Нұрден айтты:—Кеш мені, күн мен айым,

Басты мені қасірет, қайғы-уайым.
Мас қылып, айламен алдап-арбап,
Түсірді тұзағына құрған дайын.
Айырылдым маңдайдағы жұлдызымнан,

Өмірді сенен қалған не қылайын.
Тілесем Құдай тағы қосар ма екен,
Жарыңнан күдеріңді үзбе лайым.
Осылай Нұрден мырза зарлық етті,

Қоштасып, құшақтасып сүйді бетті.
Күшпенен бес адам кеп ажыратып,
Сүйрелеп Мәриямды алып кетті.
Дарияға әкеп қойған кемесі бар,

Түсіп ап теңізбенен жүріп кетті.
Асығып бірнеше күн тынбай жүзіп,
Француз қаласына келіп жетті.

нұрден  мен  мәриямның  хикаясы
Осымен бұл уақиға тұра тұрсын,
Көңілін тыңдағандар бұра тұрсын.
Бұл қыз кім, бұны іздеген уәзір кім,

Мұны айтып қандырайын құлақ құрышын.
Бір патша французда болған екен,
Қазынасы мол алтынға толған екен.
Билеген бүкіл елін үлкен патша,

Қолына бақыт құсы қонған екен.
Мәриям бұл патшаның қызы еді,
Көргені ойын-сауық, қызық еді.
Дүниеде оқу-өнер бәрін білген,

Жасынан үйренуге ынтық еді.
Мәриям кәмел жасқа келген еді,
Көңілін үйренуге бөлген еді,
Бірнеше ұлттың тілін толық біліп,

Соңынан қанша нөкер ерген еді.
Мәриям өсе келе көркем болды,
Сыпайы таңқалдырды қалың ерді.
Құдалық сөйлесуге даңқын естіп,

Бай мен хан дәмеленіп бәрі келді.
Патшаның жалғыз қызы болғандықтан,
Қызын қиып ешкімге бермеп еді.
Ханыша өстіп жүріп науқас болды,

Жазылмай көп уақыт көңілі солды.
Бар екен бір арада бір пұтхана,
Осыған емделуге бармақ болды.
Сонымен пұтханаға бара жатты,

Патшаның қызы емес пе парасатты.
Қасына қырық-елудей нөкер ертіп,
Толық ап азық-түлік, қаражатты.
Жақындап пұтханаға таяғанда,

хикаялық  дастандар
Кемені дүниесімен бұлап алып,
Қыруан қаласына барып сатты.
Үрейі Мәриямның ұшып кетті,

Басына қайғы-уайым түсіп кетті.
Жауынның жерге сіңген суындай боп,
Бу болып алтын тағы ұшып кетті.
Патшаның шолжаңдаған ерке қызы,

Бір демде күңдік халге келіп жетті.
Мехнат рахатпен жұпты деген,
Асқақтап аспансуы басқа тепті.
Тоқтықтың аштығы бар деген осы,

Қас қағымда мүсәпір болды дертті.
Ханыша енді, мінеки, күңге айланды,
Құдайдың кезіктірген құдіреті.
Дүние төңкерілген жалған екен,

Мәриямды бір қария алған екен.
Ғажабы бір үйдегі жалғыз адам,
Қыз етіп қолқанатқа алған екен.
Бұл қайғы Мәриямға жаман батты,